معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

http://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی http://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ عنصری

ابوالقاسم حسن بن احمد عنصری بلخی شاعر پارسی‌گوی بلخ، مشهور به عنصری بلخی در سال ۳۵۰ هجری قمری زاده شد. امیر نصر برادر سلطان محمود غزنوی، وی را به غزنه فراخواند. سلطان محمود غزنوی به او توجه نشان داد و به او عنوان ملک‌الشعرایی داد. عنصری در سال ۴۳۱ هجری قمری درگذشت. دولتشاه سمرقندی در تذکرهٔ خویش در باب عنصری چنین می‌نویسد: «مناقب و بزرگواری او اظهر من الشمس است و سرآمد شعرای روزگار سلطان محمود بوده و او را ورای طورِ شاعری فضایل بسیار است. و بعضی او را حکیم نوشته‌اند. چنین گویند که در رکاب سلطان محمود همواره چهارصد شاعرِ متعین ملازم بودندی و پیشوا و مقدم طایفهٔ شعرا استاد عنصری بود، و همگان بر شاگردی او مقرّ و معترف بودند و او را در مجلس سلطان منصب ندیمی با شاعری ضمّ بود و پیوسته مقامات و غزوات سلطان نظم کردی. او را قصیده‌ای است مطوّل قریب به یکصد و هشتاد بیت که مجموع غزوات و حروب و فتوح سلطان را در آن قصیده به نظم آورده. و در آخر سلطان محمود استاد عنصری را مثالِ ملک‌الشعرایی قلمرو خود ارزانی داشت و حکم فرمود در اطراف ممالک هر کجا شاعری و خوشگویی باشد سخن خود بر استاد عرضه دارد تا استاد غث و ثمین آن را منقح کرده، در حضرت اعلی به عرض رساند؛ و همه روز مجلس استاد عنصری، شعرا را مقصدی معیّن بود، و او را جاهی و مالی عظیم بدین جهت جمع شده، و فردوسی او را در نظم شاهنامه تحسین بلیغ می‌کند و آن حکایت به جایگاه خود خواهد آمد، و الله و اعلم.» اشعار بازمانده از عنصری به حدود دو هزار بیت می‌رسد که به نقل از مجمع‌الفصحا اصل این دیوان سی‌هزار بیت بوده است و شامل قصیده، غزل، رباعی، قطعه، ترکیب‌بند، و مثنوی است. بیشتر قصیده‌های او در ستایش سلطان محمود غزنوی و مسعود غزنوی است. در قصیده‌ها و غزل‌های عنصری اصطلاحات حکمت و منطق نیز وجود دارد. قصیده‌های عنصری بی مقدمه است و بیشتر به وصف می‌پردازد. مهم‌ترین مثنوی‌های عنصری عبارتند از: وامق و عذرا، شادبهر و عین‌الحیات، و سرخ‌بت و خنگ‌بت. آثار این شاعر بزرگ بر اساس کتاب دیوان عنصری بلخی به تصحیح و مقدمهٔ دکتر سید محمد دبیر سیاقی انتشارات کتابخانهٔ سنائی و به همت آقای سیاوش جعفری در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود : دل مرا عجب آید همی ز کار هوا

شمارهٔ ۲ - در مدح امیر نصر بن سبکتگین : چنان باشد بر او عاشق جمالا

شمارهٔ ۳ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین : هر سؤالی کز آن لب سیراب

شمارهٔ ۴ - در مدح یمین الدوله محمود غزنوی : گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب

شمارهٔ ۵ - در مدح سلطان مسعود غزنوی : شهریار دادگستر خسرو مالک رقاب

شمارهٔ ۶ : عنبر است آن حلقه گشته زلف او یا چنبر است

شمارهٔ ۷ - در مدح ابوالمظفر نصر بن سبکتگین : بت که بتگر کندش دلبر نیست

شمارهٔ ۸ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین گوید

شمارهٔ ۹ - در مدح یمین الدوله محمود غزنوی : باد نورزی همی در بوستان بتگر شود

شمارهٔ ۱۰ - در مدح سلطان محمود : تا همی جولان زلفش گرد لالستان بود

شمارهٔ ۱۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوبد : ماه رخسارش همی در غالیه پنهان شود

شمارهٔ ۱۲ - در مدح سلطان محمود : نگر به لاله و طبع بهار رنگ پذیر

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سلطان محمود غزنوی : منقش عالمی فردوس کردار

شمارهٔ ۱۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی : چه چیزست رخساره و زلف دلبر

شمارهٔ ۱۵ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین : غنودستند بر ماه منور

شمارهٔ ۱۶ - نیز در مدح امیر نصر بن ناصر الدین : پدید آرد آن سرو بیجاده بر

شمارهٔ ۱۷ : نافه دارد زیر اندر گشاده بی شمار

شمارهٔ ۱۸ - در مدح امیر نصر بن سبکتگین : رامش افزای باد و نیک اختر

شمارهٔ ۱۹ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین : ای پری روی آدمی پیکر

شمارهٔ ۲۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی : اگر به تیر مه از جامه بیش باید تیر

شمارهٔ ۲۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوید : بدان ماند که یزدان گرو گر

شمارهٔ ۲۲ - ایضاً در مدح سلطان فرماید : چنین نماید شمشیر خسروان آثار

شمارهٔ ۲۳ - در مدح امیر ابو یعقوب یوسف بن سبکتکین : چگونه برخورم از وصل آن بت دلبر

شمارهٔ ۲۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی : جمال لفظ فزای و کمال معنی گیر

شمارهٔ ۲۵ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود غزنوی : به از عید نشناسم از روزگار

شمارهٔ ۲۶ - در مدح سلطان محمود غزنوی : مراد عالم و شاه زمین و گنج هنر

شمارهٔ ۲۷ - ایضاً در مدح سلطان محمود : اگر چه کار خرد عبرت است سرتاسر

شمارهٔ ۲۸ - در مدح سلطان محمود : ز عشق خویش مگر زلف آن پری رخسار

شمارهٔ ۲۹ - ایضاً در مدح سلطان محمود : عارضش را جامه پوشیدست نیکویی و فر

شمارهٔ ۳۰ - در صفت عمارت و باغ خواجه ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی گوید

شمارهٔ ۳۱ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین گوید

شمارهٔ ۳۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی : گر نه مشکست از چه معنی شد سر زلفین یار ؟

شمارهٔ ۳۳ - در مدح خواجه ابوالحسن : اتفاق افتاد پنداری مرا با زلف یار

شمارهٔ ۳۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی : ایا شنیده هنرهای خسروان بخبر

شمارهٔ ۳۵ - در صفت اسب و مدح سلطان غزنوی گوید : چهار پایی کش پیکر از هنر هموار

شمارهٔ ۳۶ - در مدح ابوالمظفر نصر بن ناصرالدین : نوروز فراز آمد و عیدش باثر بر

شمارهٔ ۳۷ - در مدح سلطان مسعود غزنوی : از دیدن و بسودن رخسار و زلف یار

شمارهٔ ۳۸ - در مدح ابو جعفر محمد بن ابی الفضل : هزار گونه زره بست زلف آن دلبر

شمارهٔ ۳۹ - در مدح محمد بن ابراهیم طائی : نه خفته ست آن سیه چشم و نه بیدار

شمارهٔ ۴۰ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتگین : گر از عشقش دلم باشد همیشه زیر بار اندر

شمارهٔ ۴۱ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین : نگاری که بد طیلسان پرنیانش

شمارهٔ ۴۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی : مهرگان آمد گرفته فالش از نیکی مثال

شمارهٔ ۴۳ - قصیدهٔ ذیل متعلق به غضائری است که عنصری در قصیدهٔ خود که بدنبال خواهد آمد بانتقاد و خرده گیری از آن پرداخته است

شمارهٔ ۴۴ - در مدح سلطان محمود و انتقاد از قصیدهٔ غضائری

شمارهٔ ۴۵ - قصیدهٔ ثانی غضایری که در جواب عنصری گفته است

شمارهٔ ۴۶ - در مدح سلطان محمود : نوروز بزرگ آمد آرایش عالم

شمارهٔ ۴۷ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود غزنوی : امید نیکی و تاج ملوک و صدر کرام

شمارهٔ ۴۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی : آن زلف سرافکنده بر آن عارض خرّم

شمارهٔ ۴۹ : دژم شده ست مرا جان از آن دو چشم دژم

شمارهٔ ۵۰ : همیشه سر زلف آن سیمتن

شمارهٔ ۵۱ : آمد ای شاه دوش ناگاهان

شمارهٔ ۵۲ - در مدح سلطان محمود : توانگری و بزرگی و کام دل بجهان

شمارهٔ ۵۳ - در مدح سلطان محمود فرماید : چون تن بجان و بدانش دل و بعقل روان

شمارهٔ ۵۴ - در صفت بهار و مدح سلطان محمود : بخار دریا بر اورمزد و فروردین

شمارهٔ ۵۵ - در مدح امیر ناصر بن ناصر الدین سبکتگین

شمارهٔ ۵۶ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتگین : گل نوشکفته است و سرو روان

شمارهٔ ۵۷ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتیگن : همیروم بمراد و همی زیم به امان

شمارهٔ ۵۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی : گفتم نشان ده از دهن ای ترک دلستان

شمارهٔ ۵۹ - در مدح سلطان محمود غزنوی : چیست آن آبی چو آتش و آهنی چون پرنیان

شمارهٔ ۶۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی : قویست دین محمد بآیت فرقان

شمارهٔ ۶۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی : خدایگان بزرگ آفتاب ملک زمن

شمارهٔ ۶۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوید : بفال نیک و بفرخنده روزگار ، جهان

شمارهٔ ۶۳ - در مدح سلطان محمود غزنوی : بدان گردیست آن سیمین زنخدان

شمارهٔ ۶۴ - در مدح ابوالمظفر نصر بن ناصرالدین : لاله دارد توده توده ریخته بر پرنیان

شمارهٔ ۶۵ - در مدح سلطان محمود غزنوی : شه مشرق و شاه زابلستانی

شمارهٔ ۶۶ - در مدح سلطان محمود : گل خندان خجل گردد بهاری

شمارهٔ ۶۷ - در مدح خواجه ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی وزیر

شمارهٔ ۶۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی : چو آفرید بتا روی تو ز دوده خدای

شمارهٔ ۶۹ - در مدح سلطان محمود غزنوی : ای جهان را دیدن تو فال مشتری

شمارهٔ ۷۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی : ایا شکسته سر زلف ترک کاشغری

شمارهٔ ۷۱ : شکفته شد گل از باد خزانی

شمارهٔ ۷۲ - ایضاً در مدح سلطان محمود : چو جای داد بود پادشاه دادگری

شمارهٔ ۱ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود

دل مرا عجب آید همی ز کار هوا

که مشکبوی سلب شد ز مشکبوی صبا

ز رنگ و بوی همی دانم و ندانم از آنک

چنین هوا ز صبا گشت یا صبا ز هوا

درخت اگر علم پرنیان گشاد رواست

که خاک باز کشیدست مفرش دیبا

بنور و ظلمت ماند زمین و ابر همی

بدرّ و مینا ماند سرشک ابر و گیا

فریفته است زمین ابر تیره را که ازو

همی ستاند درّ و همی دهد مینا

بزیر گوهر الوان و زیر نقش بدیع

نهفته گشت در ازای عالم و پهنا

اگر چه گوهر و نقش جهان فراوانست

همه صناعت ابرست و دست برد صبا

چه فایده ست ز نقش بهار و پیکر او

که از هواش جمالست و از بخار نوا

اگر هواش بدین روزگار تازه کند

بروزگار خزان هم هوا کندش هبا

بهار نعت خداوند خسرو عجم است

که بوستان شد ازو طبع و خاطر شعرا

بهار معنی رنگ و بهار حکمت بوی

بهار عقل ثبات و بهار کوه بقا

بلی بدین صفت و جایگاه و مرتبت است

مدیح شاه جهان شهریار بی همتا

یمین دولت مجد و امین ملت صدق

امیر غازی ، محمود ، سیّدالامرا

از آفتاب جهان مردمیش پیدا تر

از آنکه در همه احوال در خلا و ملا

بود پدید شب و روز مردمیش همی

بشب ز دیده بود آفتاب نا پیدا

چهار وقتش پیشه چهار کار بود

کسی ندید و نبیندش از بن چهار جدا

بوقت قدرت رحم و بوقت زلت عفو

بوقت تنگی رادی بوقت عهد وفا

اگر چه جود و سخاوت ز قدر بر فلکند

فرود سایۀ انگشت اوست جود و سخا

مدیح بازوی او کن که پیش بازوی او

قوی ترین کس باشد ز جملۀ ضعفا

خدا دادش هرچ آن سزا و درخور اوست

مثل زنند که در خور بود سزا بسزا

شناخته است که منّت خدایراست همی

بخلق بر ننعد منّت او ز بهر عطا

بعزم کردن او کارهای خرد و بزرگ

چنان برآید گویی که عزم اوست قضا

رضا دهند بامرش ملوک ، وین نه عجب

بدو شوند بزرگ ار بدو دهند رضا

سما چو بنگری اندر میان همت اوست

اگرچه پیکر او هست در میان سما

مبارزان را شمشیر او طلسمی شد

که سوی او نبودشان مگر که پشت و قفا

بزرگواری و آزادگی و نیکی را

زهر که یاد کنی مقطع است ازو مبدا

گرش بتانی دیدن همه جهانست او

برین سخن هنر و فضل او بس است گوا

کس از خدای ندارد عجب اگر دارد

همه جهانرا اندر تنی همی تنها

صلاح دین را امروز نیّت و فکرش

ز دی به است و ز امروز به بود فردا

بنام ایزد چو نان شدست هیبت او

که نیست کس را کردن خلاف او یارا

بهای او نه بملک است نی معاذ الله

که ملک را ببزرگی و نام اوست بها

گهر بدست کسی کو نه اهل آن باشد

چو آبگینه بود بی بها و پست نما

خدایگانا هر جا که در جهان ملکی است

بطاعت تو گراید همی بخوف و رجا

تو رنجه از پی دینی نه از پی دنیا

ز بهر آنکه نیرزد برنج تو دنیا

چو کم ز قدر تو باشد جهان و نعمت او

بکم ز قدر تو چوت تهنیت کنیم ترا

بآفرین و دعایی مگر بسنده کنیم

بدست بنده چه باشد جز آفرین و دعا

شمارهٔ ۲ - در مدح امیر نصر بن سبکتگین

چنان باشد بر او عاشق جمالا

که خوبی را ازو گیرد مثالا

اگر خالی شد از شخصش کنارم

خیالش کرد شخصم را خیالا

بدی را از که رنج آید که خوبان

بیارامند در ظلّ ظلالا

من از بس حیلت چشمش ، بدانم

که نرگس را چه در دست احتیالا

دل من دایره گشت ای شگفتی

مر او را نقطه آن دلبند خالا

دلا گشت از فراق سر و سیمین

تن سروت شد از ناله چو نالا

اگر چه من ز عشقش رنجه گشتم

خوشا رنجا که نفزاید ملالا

خیانت را ز زلفش اعوجاجست

امانت را ز قهرش اعتدالا

اگر زلفش برد آرام جانم

که بردار زلف او آرام حالا

چرا از یار بد عشرت سگالی

ز مدح شاه نیک اختر سگالا

سپهبد میر نصر ناصر الدین

که رسمش پادشاهی را کمالا

همه گفتار او فصل الخطابست

همه کردار او سحر حلالا

نه در گیتی مقالش را مقام است

نه در فکرت مقامش را مقالا

همه دانش بلفظش بر عیانست

همه صورت بجودش بر عیالا

بنظم مدح او بر طبع شاعر

سخن گیرد بمعنی بر دلالا

ز شرح جود شکرش بس نماندست

که جان بر جانور گردد و بالا

بپای همت او بر نساید

اگر فکرت بر آرد پرّ و بالا

منال از بینوایی کز نوالش

نماند هیچ دانا بی نوالا

زهی کفّش که از درویش بر مال

بسی عاشق تر آمد بر منالا

ز بس بر صورت بدخواه رفتن

مر اسبش را بصورت شد نعالا

چه با آتش گرفتن بند کشتی

چه با شمشیر او کردن جدالا

بتیغ آنگه سر گردنکشان را

هی زد تا بیاسود از قتالا

ز تیرش گر مخالف دیده جوید

بچشم اندر بیابد چون نصالا

بداند حد فضلش را کسی کو

بسنجد کوه و بشمارد رمالا

چو سایل دید چونان شاد گردد

که گویی عاشقستی بر سؤالا

فلک باشد بجای کامرانی

زمین گردد بوقت احتمالا

بحلمش گر جبل نسبت نکردی

جواهر نیستی اندر جبالا

بر آثارش بقا را اعتمادست

بر انگشتش سخا را اتکالا

جهان را خدمتش آب زلالست

کرا چاره بود ز آب زلالا

ستوده صد طمع باشد بجودش

طمع مالیده و مالیده مالا

در آن دوده که با او جنگ جویند

نسارا فضل آید بر رجالا

نزول مرگ باشد بر معادی

سر شمشیر او روز نزالا

بنبرده مرکبش ، چون تیز گردد

بشاگردی رود باد شمالا

سلیمان باد را گر بسته کردی

بزیر تخت وقت ارتحالا

امیر اندر سفر هم بسته کرده

سر باد وزان اندر دوالا

فراوان قاصد جودش که برجای

فرو ماند از رحیل از بس رحالا

نشاید بود کز خاک آتش آید

نشاید بودن او را کس همالا

نگنجد زرّ او اندر زمانه

کجا گنجد صواب اندر محالا

همی تا عاشقان جوینده باشند

بهر وقتی ز معشوقان وصالا

همی تا مر کواکب را بباشد

بیکدیگر مزاج و اتصالا

بقا بادش ز پیروزی و شادی

نهاده پای بر عزّ و جلالا

بدل بیغم بدولت بی نهایت

بتن بی بد بنعمت بی زوالا

مبارک باد عید و همچو عیدش

مبارک روزگار و ماه و سالا

گر ارزان بود فضلش اندر آفاق

نماند آنچه فکرت را محالا

شمارهٔ ۳ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین

هر سؤالی کز آن لب سیراب

دوش کردم همه بداد جواب

گفتمش جز شبت نشاید دید

گفت پیدا بشب بود مهتاب

گفتم از تو که برده دارد مهر

گفت از تو که برده دارد خواب

گفتم از شب خضاب روز مکن

گفت بر زر ز خون مکن تو خضاب

گفتم از تاب زلف تو تابم

گفت ار او تافته شود تو متاب

گفتم آن لاله در خضاب شب است

گفت در عشق او شوی تو مصاب

گفتم آن زلف سخت خوشبویست

گفت ز آنرو که هست عنبر ناب

گفتم آتش بر آن رخت که فروخت

گفت آن کو دل تو کرد کباب

گفتم از حاجبت بتابم روی

گفت کس روی تابد از محراب

گفتم اندر عذاب عشق توام

گفت عاشق بلی بود بعذاب

گفتم از چیست روی راحت من

گفت در خدمت امیر شتاب

گفتم از خدمتش مرا خیرست

گفت ازو جز بخیر نیست مآب

گفتم آن میر نصر ناصر دین

گفت آن مالک ملوک رقاب

گفتم او را کفایت و ادبست

گفت کافی بدو شده آداب

گفتم او را بفضل نسبت هست

گفت فاضل ازو شدست انساب

گفتم ارزاق را کفش سبب است

گفت واقف شدست بر اسباب

گفتم آثار او چه کرد به آز

گفت بر کند آز را انیاب

گفتم آگاهی از فضایل او

گفتم بیرون شد از حد و ز حساب

گفتم از وی بحرب ، کیست رسول

گفت نزدیک تیغ و دور نشاب

گفتم او را زمانه بایسته است

گفت بایسته تر ز عمر و شباب

گفتم او را درست که شناسد

گفت اشناسدش طعان و ضراب

گفتم اندر جهان چنو دیدی

گفت نی هم نخوانده ام بکتاب

گفتم اندر کفش چه گوئی تو

گفت دریا بجای او چو سراب

گفتم ار لفظ سائلان شنود

گفت پاسخ دهد بزرّ و ثیاب

گفتم از خدمتش جزا چه برم

گفت ازو زرّ و از خدای ثواب

گفتم آزاده را بنزدش چیست

گفت جاه و جلالت و ایجاب

گفتم او را سحاب شاید خواند

گفت شاگرد کف اوست سحاب

گفتم از تیر او چه دانی گفت

گفت همتای صاعقه است و شهاب

گفتم آتش رسد بهیبت او

گفت گنجشک چون رسد بعقاب

گفتم آنرا که بد کند چه کند

گفت شمشیر او بس است عذاب

گفتم آن تیغ چیست ، دشمن چه

گفت آن آتش است و این سیماب

گفتم از حکم او برون جاییست

گفت اگر هست ضایع است و خراب

گفتم اعدای او دروغ زنند

گفت همچون مسیلمه کذاب

گفتم اعجاب دین و ملک بیکی است

گفت هر دو بدو کنند اعجاب

گفتم از جود او عنا بر کیست

گفت بر جامه باف و بر ضرّاب

گفتم آنچ از همه شریفترست

گفت دادستش ایزد وهّاب

گفتم ار آفرینش بنویسند

گفت مشکین شوند خطّ و کتاب

گفتم آزاده گوهری وقف است

گفت آری ز نسل و از ارباب

گفتم این اورمزد خردادست

گفت وقت نشاط با اصحاب

گفتم او ملک را کجا دارد

گفت زیر نگین و زیر رکاب

گفتم او همچو باد میگذرد

گفت در مدح زودش اندر یاب

گفتم آفاق را بدو ندهم

گفت خود کس خطا دهد بصواب

گفتم از مدح او نیاسایم

گفت چونین کنند اولوالباب

گفتم او را چه خواهم از ایزد

گفت عمر دراز و دولت شاب

شمارهٔ ۴ - در مدح یمین الدوله محمود غزنوی

گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب

گفتا که بهر تاب تو دارم چنین بتاب

گفتم نهی برین دلم آن تابدار زلف

گفتا که مشک ناب ندارد قرار و تاب

گفتم که تاب دارد بس با رخ تو زلف

گفتا که دود دارد با تفّ خویش تاب

گفتم چو مشک گشت دو زلفت برنگ و بوی

گفتا که رنگ و بوی ازو برده مشک ناب

گفتم که منخسف شده طرف مهت ز جعد

گفتا خسوف نیست ، مه از غالیه نقاب

گفتم به لاله و گل ، روی تو داد رنگ

گفتا دهد بلاله و گل رنگ ماهتاب

گفتم چرا ستاند ماه از رخ تو نور

گفتا که ماه نور ستاند ز آفتاب

گفتم که از حجاب نیاری رخت برون

گفتا که ماه پر شود ار شرم در حجاب

گفتم مصیب عشق توام وز تو بی نصیب

گفتا که بی نصیب ز تهمت بود مصاب

گفتم که چون بتاب کمانم ز عشق تو

گفتا کمان شد آری دعد از پی رباب

گفتم دلم بسوزد وز دیده خون چکد

گفتا که تا نسوزد گل کی دهد گلاب

گفتم سحاب وار ببارم ز دیده خون

گفتا عجب نباشد باریدن از سحاب

گفتم که دودم از دل و ابرم ز چشم خاست

گفتا که دود از آتش خیزد بخار از آب

گفتم چرا ببردی خواب از دو چشم من

گفتا بدان سبب که نبینی مرا بخواب

گفتم بخواب یا بی با ناله همرهی

گفتا که خواب بهتر با نالۀ رباب

گفتم که از دلم بنشان تو شرار غم

گفتا شرار غم که نشاند بجز شراب

گفتم خورم شراب چگویی صواب هست

گفتا ثنای دولت سلطان خوری صواب

گفتم بیمن دولت آن سید ملوک

گفتا به فر دولت آن مالک الرقاب

گفتم شه معظم سلطان نامجوی

گفتا امیر سید محمود کامیاب

شمارهٔ ۵ - در مدح سلطان مسعود غزنوی

شهریار دادگستر خسرو مالک رقاب

آنکه دریا هست پیش دست احسانش سراب

آسمان جود گشت و جود ماه آسمان

آفتاب ملک گشت و ملک چرخ آفتاب

بنگر اکنون با خداوند جهان شاه زمین

هر سری اندر خراسان زی بتی دارد شتاب

تا شتابان زی خراسان آمد از سوی عراق

چون فزاید بندگانرا قدر ملک و جاه و آب

چون برآرد کاخهای نیکخواهان را بچرخ

چون کند کاشانه های بدسگالان را خراب

بدسگالان ناصواب اندیشه ها کردند ، گفت

دست کی یابد بره اندیشه های ناصواب

ناصواب بدسگالان سوی ایشان بازگشت

باز آن گردد که بر گردون براندازد تراب

این شه از فرمان ایزد بر نتابد ساعتی

شاد باش ای شاه وز فرمان ایزد بر متاب

تا فرسند هر زمانی همچنین نزدیک تو

بدره های پر زر و صندوقهای پر ثیاب

کوه جسمانی کز ایشان کندرو باشد سپهر

باد پایانی کز ایشان باز پس ماند عقاب

باد پایانند و هر یک اندرون سیم خام

کوه جسمانند و هر یک رفته اندر زرّ ناب

هرچه خواهی بایدت ایزد چنان کش داد باز (؟)

بد ره ها و تختها و زنده پیلان و دواب

ای ملک مسعود بن محمود کز شمشیر تو

عالمی پر گفتگویست و جهانی پر عتاب

یاد شمشیرت بترکستان گذر کرد و ببرد

از دل خاقان درنگ و از دو چشم بال خواب

تا چهل من گر ز تو دیدند گردان روز جنگ

دستها شد بی عنان و پایها شد بی رکاب

در یمینهاشان بجای نیزه ها بینم غطا

بر کتفهاشان بجای درعها بینم جراب

همچو دست درّ بارانت سحاب رحمتست

زانکه بر هر کس ببارد ، وین بود فعل سحاب

تا سفرهای تو دیدند ای ملک هم در نبرد

از سفرهای سکندر کس نگفت و شیخ و شاب

آنچه اندر جنگ سر جاهان تو کردی خسروا

بیشک از خسرو نیامد بر سر افراسیاب

و آنچه اندر طارم آمد از سر شمشیر تو

گر نویسی خود مر آنرا کشوری باید کتاب

چون ز روز رزم سر جاهان بیندیشد همی

وان خروش کرّه نای و بانگ کوس فتح یاب

برده هامون را ز نعل باد پایانت هلال

روی گردان را ز گرد جنگجویانت رقاب

خسروا ! شاها ! ز قلب لشکر اندر ناگهان

حمله بردی سوی آن لشکر که بد بیش از حساب

هر گروهی را شرابی دادی از تیغت کزان

هوش با ایشان نیاید تا بمحشر زان شراب

هر گروهی را که پیچیدی بخام گاو حلق

حلقه اندر حلقشان کردی چو در حلق کلاب

ای جهانداری که گر بر آب و آتش بگذری

از دل آب آتش آری ، از میان آتش آب

فرّخت باد و خجسته باد شاهنشاهیی

کز جهان میراث تست این ملک و تاج جدّ و باب

تا بود عشاق را دیدار معشوقان نیاز

تا بود معشوق را با عاشق بیدل عتاب

همچنین بادی بملک اندر بکام دل مصیب

دشمنان و بدسگالان توای خسرو مصاب

شمارهٔ ۶

عنبر است آن حلقه گشته زلف او یا چنبر است

چنبر است آری ولیکن چنبر اندر عنبر است

اصل او از زنگ و بر یک اصل او سیصد شکن

هر شکنجی را که بینی ز اصل او سیصد سر است

هر سری را باز سیصد بند گوناگون چنانک

زیر هر بندی ازو یک مشت مشک اذفر است

طبع او طبع بهار آمد که دایم همچو او

گلبر است و گل نگار و گل کش و گل پرور است

گر همی گل پرورد طبع بهاران کار اوست

طبع او گل پرورد زیرا که گل را مادر است

چون بهار آید ز طبع او دمد نی ریح گل

این بهار از گل دمیده ست این از آن نیکوتر است

من نه این جویم ، نه آن خواهم که هر دو بیهده ست

نو بهار من مدیح شاه فیروز اختر است

شاه نصرت ناصر الدین بوالمظفر کز ظفر

در جهان معروف گشت آنجا که شهر و کشور است

گر هنر جویی هنر مر طبع او را خادم است

گر ظفر خواهی ظفر مر عزم او را کهتر است

نام هرکس را به گیتی آفرین زیور بود

باز نام او به گیتی آفرین را زیور است

لفظ او بشنو اگر گوهر همی جویی از آنک

زیر هر حرفی ز لفظ او کناری گوهر است

هر گه را روشن نماید روز بی دیدار او

دیده در چشمش نه دیده آب داده خنجر است

تا ز جودش پر نشد هر چند آز و طمع بود

پر نگشت از مدح او هر چند درج و دفتر است

چون به مدحش دست بردی معنی اندر لفظ تو

زینتی گیرد که گویی دستبرد آزر است

گر کسی مر عرض جاهش را بیندیشد به وهم

وهم او خطی بود کان خط فلک را محور است

ور کسی از تیغ تیز او نیندیشد به عقل

عقل او چیزی شود کان چیز اجل را رهبر است

آدمی را طبع باد و خاک و آب و آتش است

باز او را طبع فضل و علم و جود و مفخر است

چون نیابد آنچه زو آید همی از هیچ کس

گر نه مر ترکیب طبعش را مزاجی دیگر است

مخبرش بگرفت گیتی سر بسر در فضل او

گرچه بسیارست مخبر هم نه بیش از منظر است

هیچ معبر هست در دریای جود او گذر

باز مر دریای قلزم را فراوان معبر است

اجتهاد او نظام علم یزدانی شده ست

اعتقاد او ثبات ملت پیغمبر است

رنگ تیغش صاعقه وار است کاندر عکس او

سنگ خارا بر فروزد گرچه صعب و منکر است

ز آذرستش اصل از آن رو روشن و سوزنده گشت

روشن و سوزنده را استاد من گفت آذر است

رنگ نیلوفر بود رنگش از آن از بیم او

جز به آب اندر نباشد هر کجا نیلوفر است

خدمتش توفیر اقبال است زو بیرون مشو

هرکه از توفیر بیرون شد به تقصیر اندر است

هرچه هست اندر جهان آن چیز را باشد دری

جود او روزی و رحمت راه شادی را در است

عدل او قولیست کاین گیتی بدو در مدغم است

فضل او لفظی است کان گیتی بدو در مضمر است

زین جهان مندیش او را گیر کو نه زین جهان

سر به از افسر علی حال ار چه نیکو افسر است

خوب طلعت پیشگاه و پاک سیرت خسرو است

نیک مدحت پادشاه و دادگستر مهتر است

همچنان کز نفس او گیتی مر او را حاسد است

همچنان کز عدل او گیتی مر او را چاکر است

این پدر داند پسر کاین پادشه فرزند اوست

وان پسر کورا نماید سوی دانا دختر است

معنی مردان نیارد هیچکس جز کردگار

............................................

آنکه منکر بود روز حشر و روز بعث را

رزم او دیده مقر آمد که روز محشر است

هر که فخر آرد توان دانست زو آرد همی

هر که خط بیند بداند کان دلیل مسطر است

تا زمین تیره است و پاکست آب و آتش روشنست

تا خراج طبعها زیر است و گردون از بر است

تا که رسم آمد غم و امید و شادی خلق را

رنگ شادان احمر است و رنگ غمگین اصفر است

دولتت پایبنده باد و ملکت افزاینده باد

کو به ملک و دولت باقی شگفت اندر خور است ؟

عید فرخ بادش و دل خرم و گیتی به کام

هر که او را جز چنین خواهد در ایزد کافر است

شمارهٔ ۷ - در مدح ابوالمظفر نصر بن سبکتگین

بت که بتگر کندش دلبر نیست

دلبری دستبرد بتگر نیست

بت من دل برد که صورت اوست

آزری وار و صنع آزر نیست

از بدیعی ببوستان بهشت

جفت بالای او صنوبر نیست

چیست آن جعد سلسله که همی

بوی عنبرده است و عنبر نیست

هیچ موئی شکافته از بالا

زار تر زان میان لاغر نیست

بینی آن چشم پر کرشمه و ناز

که بدان چشم هیچ عبهر نیست

سیم بی بار اگر چه پاک بود

چون بنا گوش آن سمنبر نیست

گرد مه زان دو زلف دایره ایست

نقطه ای زان دهانش کمتر نیست

بلطیفی دگر چنو نبود

بکریمی چو میر دیگر نیست

مردمی چیست ، مردمی عرض است

جز دل پاک اوش جوهر نیست

ذات آزادگی است صورت او

گرچه آزادگی مصوّر نیست

نیست رازی بزیر پردۀ عقل

که دل شاه را مقرر نیست

ای بسانیک مخبرا که همی

منظرش را سزای مخبر نیست

شاه را مخبری بداد خدای

کش از آن بیش هیچ منظر نیست

هر کجا کف او گشاده نشد

دعوت جود را پیمبر نیست

بجز آن کش را دو صف کن که جز او

بخل فرسا و جود پرور نیست

هست اندر جهان ظفر لیکن

جز بر میر ابوالمظفر نیست

دست او روز جود پنداری

چشمۀ کوثر است و کوثر نیست

خطبۀ ملک را بگرد جهان

بجز از تخت شاه منبر نیست

لشکر جود را بگیتی در

جز کف راد معسکر نیست

گرچه دریا ز ابر پر گهرست

چون ثنا گوی او توانگر نیست

اصل فهرست راد مردی را

جز دل شاه درج و دفتر نیست

نیست چون مهر او بخلد نسیم

بجهنم چو خشمش آذر نیست

چیست آن تیر او که بگشاید

که چنو هیچ باد صرصر نیست

مرگ پرنده خوانمش به نبرد

نی نخوانم که مرگ را پر نیست

هر کجا میر رفت فتح آمد

گرچه با میر هیچ لشکر نیست

کمتر از نثر باشد آن نظمی

که بر او مدح میر زیور نیست

بچه کار آید و چه نرخ آرد

صدفی کاندرونش گوهر نیست

داد را کی شناسد آن شهری

کاندرو شهریار داور نیست

تا همی گردش مسیر نجوم

جز بدین گنبد مدور نیست

روزه پذ رفته باد و فرخ عید

که بجز فرخیش اختر نیست

شمارهٔ ۸ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین گوید

سده جشن ملوک نامدارست

ز افریدون و از جم یادگارست

زمین گویی تو امشب کوه طورست

کزو نور تجلّی آشکارست

گر این روزست شب خواندش نباید

و گر شب روز شد خوش روزگارست

همانا کاین دیار اندر بهشت است

که بس پرنور و روحانی دیارست

فلک را با زمین انبازی آمد

که رسم هر دو تن در یک شمارست

همه اجرام آن ارکان نورست

همه اجسام این اجزای نارست

اگر نه کان بیجاده است گردون

چرا باد هوا بیجاده بارست

چه چیزست آن درخت روشنایی

که بر یک اصل و شاخش صد هزارست

کهی سرو بلندست و گهی باز

عقیقین گنبد زرّین نگارست

ار ایدون کو بصورت روشن آمد

چرا تیره دمش همرنگ قارست

گر از فصل زمستانست بهمن

چرا امشب جهان چون لاله زارست

بلاله ماند این لیکن نه لاله است

شرار آتش نمرود و نارست

همی مر موج دریا را بسوزد

بدان ماند که خشم شهریارست

سپهبد میر نصر ناصر دین

که دین را پشت و دولت را شعارست

بجائی کز نیاز آنجا تموزست

نسیم جود او تازه بهارست

بجای زخم او خارا خمیرست

بجای بخششش دریا غبارست

بر شمشیر او مغفر شکافست

سر پیکان او جوشن گذارست

به پیش عزم او صحرا و دشت است

حصار دشمن ، ار چند استوارست

امارت را بلفظش اتفاقست

حکومت را برأیش اعتبارست

بکار اندر حکیم پیش بین است

ببار اندر امیر بختیارست

بشادی در کریم و چیز بخش است

بخشم اندر حلیم و بردبارست

گر او را بنده باشی عزّ و فخرست

جز او را بنده باشی ذلّ و عارست

بتیغ قهرش اندر فلسفی را

نشان جبر و آن اختیارست

بحد فضلش اندر هندسی را

طریق هندسه علم نزارست

از آن زردست دایم روی دینار

که نزد جود او دینار خوارست

امیر ار خوار دینارست شاید

کزو مدّاح او دینار خوارست

شکار خسروان مرغ است و نخجیر

سپهبد خسرو خسرو شکارست

نشاط شهر یاران روز بزم است

نشاط او بروز کارزارست

بر او ممتحن را دستگاهست

بر او منهزم را زینهارست

چنان خواهند ازو خواهندگان چیز

که پنداری که نزدش مستعارست

جهان را آسمان پر نوال است

خدم را پادشاه حق گزارست

بروز جنگ مر شمشیر او را

دنی تر چیز شیر مرغزارست

ازو خواهند یمن و یسر کورا

میان یمن و یسر اندر قرارست

همانجا یمن باشد کو یمین است

همانجا یسر باشد کو یسارست

رسومش مر نکایت را مزاج است

مثالش مر جلالت را عیارست

ز حرص عفو کو دارد بگیتی

گرامی تر بنزدش اعتذارست

الا تا مایۀ ظلمت ز نورست

الا تا مایۀ نور از نهارست

الا تا هر کجا نازست رنج است

الا تا هر کجا خرماست خارست

بقا بادش چنان کورا مرادست

همی تا دور گردون را مدارست

شمارهٔ ۹ - در مدح یمین الدوله محمود غزنوی

باد نورزی همی در بوستان بتگر شود

تا ز صنعش هر درختی لعبتی دیگر شود

باغ همچون کلبۀ بزّاز پر دیبا شود

باد همچون طلبۀ عطار پر عنبر شود

سونش سیم سپید از باغ بردارد همی

باز همچون عارض خوبان زمین اخضر شود

روی بند هر زمینی حلّه چینی شود

گوشوار هر درختی رشتۀ گوهر شود

چون حجابی لعبتان خورشید را بینی ز ناز

گه برون آید ز میغ و که بمیغ اندر شود

دفتر نوروز بندد بوستان کردار شب

تا کواکب نقطۀ اوراق آن دفتر شود

افسر سیمین فرو گیرد ز سر کوه بلند

باز مینا چشم و دیبا روی و مشکین سر شود

روز هر روزی بیفزاید چو قدر شهریار

شب چو عمر دشمنان او همی کمتر شود

خسرو مشرق یمین دولت آن شاه عجم

کآفرینش بر سر دولت همی افسر شود

کافری را کو موافق شد بدل مؤمن شود

مؤمنی را کو مخالف شد بدل کافر شود

زیر هر حرفی ز لفظش عالمی مضمر شدست

زیر هر بیتی ز علمش عالمی مضمر شود

باد با دست ندیمش بادۀ سوری شدست

چرخ با پای خطیبش پایۀ منبر شود

آب جودش بر دمد زرّین شود گیتی همه

آتش خشمش بخیزد سنگ خاکستر شود

رنج لاغر با نهاد رای او فربه شود

گنج فربه با گشاد دست او لاغر شود

گر چه باشد قوّت پروردگان جان خرد

چون بمدحش رنج بیند جان خرد پرور شود

اختر سعدست گویی طلعت میمون او

چون بنزدش راه یابد مرد نیک اختر شود

باد دیدستی که اندر خرمن کاه اوفتد

همچنان باشد که او اندر صف لشکر شود

سدّ اسکندر بعزمش ساحت صحرا شود

ساحت صحرا بحزمش سدّ اسکندر شود

از عطا بخشیدن و تدبیر او نشگفت اگر

زرّ گیتی خاک گردد ، خاک گیتی زر شود

سیرت آزاده وارش ناظر آزاد گیست

منظر آزادگان بی سیرتش مخبر شود

نعت هر کس را همی یکسان شود اصل سخن

جون بنعت او رسد اصل سخن دیگر شود

چون بیندیشم خرد مر نظم را مانی شود

چون بنظم آرم زبان مر لفظ را آزر شود

نعت گویی جز بنام او ، سخن ضایع شود

تخم چون بر شوره کاری ضایع و بی بر شود

آب گردد آذر ار بر حلم او یابد گذر

باز آب ار بگذرد بر خشم او آذر شود

شست باید لفظ را تا نعت او گویی بدان

بخت باید زّر را تا تاج را در خور شود

چون ز احکامش سخن گویی شود جوهر عرض

چون ز آثارش سخن رانی عرض جوهر شود

آنکه او را جوید ار چاکر بود مهتر شود

و آنکه زو بگریزد ار مهتر بود چاکر شود

خلق او بر دیو بندی دیو را مردم کند

اسم او بر خار داری ، خار نیلوفر شود

مهر او بر سنگ بندی موم گردد ساعتی

مدح او بر خاک خوانی چشمۀ کوثر شود

جود او گر بر بیابان اوفتد دریا شود

خشم او گر بر زمین افتد زمین اخگر شود

تا فرود آید همی بر بنده از ایزد قضا

تا دعای نیکمردان سوی ایزد بر شود

زندگانی بادش و پیروزی و شادی و کام

تا بهفت اقلیم گیتی داد را داور شود

شمارهٔ ۱۰ - در مدح سلطان محمود

تا همی جولان زلفش گرد لالستان بود

عشق زلفش را بگرد هر دلی جولان بود

تا همی نا تافته تاب اوفتد در زلف او

تافته بودن دل عشاق را پیمان بود

مرمرا پیدا نیامد تا ندیدم زلف او

کز شبه زنجیر باشد یا ز شب چوگان بود

عارضش داند مگر کز چشم بد آید سته

از نهیب چشم بد دایم درو پنهان بود

تا جهان بودست کس بر باد نفشاندست مشک

زلف او را هر شبی بر باد مشک افشان بود

اسب گردونست ازو گر سرو بر گردون بود

خانه بستانست ازو گر ماه در بستان بود

رامش افزایی کند وقتی که در مجلس بود

لشکر آرایی کند روزیکه در میدان بود

شادی اندر جان من مأوی گرفت از عشق او

شاد باش جان آنکس کش چنو جانان بود

تا نداری بس عجب کز عشق نیک آید مرا

نیک آنکس را بود کو بندۀ سلطان بود

خسرو مشرق که یزدانش بهر جا ناصرست

هر که او یزدان پرستد ناصرش یزدان بود

آن کز احسان کرد با او کردگار دادگر

نیست اندر عقل کس کافزون ازان احسان بود

یمن دادش تا یمین دولت عالی بود

امن دادش تا امین ملت و ایمان بود

عفوش آنکس بیشتر یابد که جرمش بیشتر

حلمش آنگه چیر ه تر باشد که او غضبان بود

عدل او نوش روان گشته است کاندر وصف او

بیتهای شعر توقیعات نوشروان بود

هر دلی کز کین او اندیشه دارد خاطرش

آن نه دل باشد که مر اندیشه را زندان بود

فخر با خیر آن بود کز رسم او گیری و بس

علم نافع آن بود کش حجت از فرقان بود

تا جهان باشد نیابد حاسدش راحت ز رنج

رنج بی راحت بود چون درد بی درمان بود

گر چو مردم همت میمون او صورت شود

ناخن پایش باندازه مه از کیوان بود

پادشاهیها همه دعوبست برهان تیغ او

آن نکوتر باشد از دعوی که با برهان بود

جود او را بر نپاید گر همه دریا بود

زخم او را برنتابد گر همه سندان بود

جاودان فرمانش باد و خود همی گوید فلک

تا مرا دوران بود محمود را فرمان بود

هر که با شمشیر تیز او بجنگ اندر شود

جانور بیرون نیاید گر هزارش جان بود

تیر گر گویی مگر ز انگشت عزرائیل کرد

تیر او را کش اجلها بر سر پیکان بود

چون بپیونداند او با قبضۀ شمشیر دست

بگسلد هرچ اندر اندام عدو شریان بود

هم کم از قدرش بود گر مجلس عالیش را

چند پهنای زمین پهنای شادروان بود

نام او آب و نبات آمد که بی آب و نبات

بر زمین جایی نباشد ور بود ویران بود

باد آن از آب داده تیغ او خیزد اگر

در جهان بر کافران بار دگر طوفان بود

زیر شادروان جم گر باد بود او را براه

کوه زیر مهد باشد باد زیر ران بود

این جهان و هر چه هست از نعمت اندر جوف او

گر تو بفروشی ، بخرّی خدمتش ارزان بود

چون گشاد کف او را راد خواندی راستی

نام رادی رود و ابر و بحر را بهتان بود

درّ معنی را سبب شد قطرۀ باران سخاش

درّ دریا را سبب هم قطرۀ باران بود

کرد محکم کردگار اندر بقای جاودان

دولتش را تا رسومش ملک را بنیان بود

گر چه سامان جهان اندر خرد باشد ، خرد

تا ازو سامان نگیرد سخت بیسامان بود

پادشاهی در جهان از نام او معروف شد

نام آن معروفتر باشد که با عنوان بود

مجلس آراید مرادش آن بود تا مجلسش

مکسب زایر شود یا مسکن مهمان بود

کی بود ایمان او همداستان کاندر جهان

ذرّه ای بدعت شود یا نقطه ای کفران بود

بیش ازین نصرت نشاید بود کورا داده اند

چون ز نصرت بگذاری زانسو همه خذلان بود

از تمامی دان که پنج انگشت باشد دست را

باز چون شش گردد آن افزونی از نقصان بود

هر که ناشاعر بود چون کرد قصد مدح او

شاعری گردد که شعرش روضۀ رضوان بود

زانکه فعلش جمع گردانید معنی های نیک

چون معانی جمع گردد شاعری آسان بود

تا باصل اندر روان را با خرد خویشی بود

تا بطبع اندر زمستان ضد تابستان بود

تا همی در اول شوّال باشد روز عید

تا همی مسروقه اندر آخر آبان بود

گفت او عالی بود تا دین حق باقی بود

ملک او باقی بود تا عالم آبادان بود

گشت قصر بندگانش قلعه های شاه هند

قصرهای قیصران روم همچونان بود

شمارهٔ ۱۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوبد

ماه رخسارش همی در غالیه پنهان شود

زلف مشکینش همی بر لاله شادروان شود

دردم آن روی است و درمانم هم از دیدار او

دیده ای دردی که در وی بنگری درمان شود

نه شگفتست ار بگردد زلف جانان جانور

گونۀ رخسارۀ جانان بدو در جان شود

گر بخندد یک زمان آن لب شکر گردد روان

ور بجنبد یک زمان آن زلف مشک ارزان شود

ور کنی صورت بجان اندر لبش را تو بوهم

جانت از رنگ لبش همگونۀ مرجان شود

حلقۀ زلفش اگر دعوی برنگ کفر کرد

نور رخسارش همی اسلام را برهان شود

بس نپاید تا بروشن روی و موی تیره گون

مانوی را حجت اهریمن و یزدان شود

هجر او ز امید وصل او بود شیرین چو وصل

وصل او از بیم هجرش تلخ چون هجران شود

جز بهشتی نیست آن رخسار جان افزای او

و آنچه بفزاید هم از نادیدنش نقصان شود

خواست دستوری ز رضوان تا بهشت آید فرود

تا بباغ نو بعالی مجلس سلطان شود

خسرو مشرق یمین دولت آن کز یمن او

هر چه دشوارست بر دولت همی آسان شود

گر بجان بر خشم گیرد لحظه ای شمشیر او

کالبد بر جانهای زندگان زندان شود

تیغ خسرو را دو برهانست در هر ساعتی

کفر کان برهان ببیند ساعتی ایمان شود

صلح را همچون دعای عیسی مریم بود

جنگ را همچون عصای موسی عمران شود

داد را گر گرد برخیزد ز شادروان او

همچو عقل روشن اندر جان نوشروان شود

مدحش اندر طبعهای شاعران لؤلؤ شدست

همچنان کاندر صدفها قطرۀ باران شود

از فراوان عکس روی زرد اعدا روز جنگ

تیغ او نشگفت زر جعفری را راکان شود

مرگ بد خواهان او را از دو گونه گشتن است

صورتش یکسان بود گر این شود گر آن شود

چون عدو نزدیک شد ، بر رمح شه گردد سنان

چون عدو از دور شد ، بر تیر او پیکان شود

گر ز آهن تن کند بدخواه او در کارزار

باد خوش چون بر تن او بگذرد سوهان شود

تا که مهمان شد بنزد جسم او شمشیر شاه

جانش اندر کالبد نزد اجل مهمان شود

هر کجا خذلان بود با عدل او نصرت شود

هر کجا نصرت بود بی عزم او خذلان شود

گر برنج اندر نهی امنش همه شادی بود

گر بحفظ اندر نهی بیمش همه نسیان شود

ای خداوند خداوندان ملک و سروری

سروری و ملک بی تدبیر تو خسران شود

سال نو در باغ نو ، نو دولت و شادی بود

هر دو نو ، مر دولت نو را همی ارکان شود

این بهشت بر زمین شاها ترا فرخنده باد

تا ببختت فرّخی با این بنا بنیان شود

آسمان راضی بباشد گر بخوانیمش بهشت

ساکنش نیز از رضای تو همی رضوان شود

تا همی خضرای او بر گنبد خضرا بود

تا همی ایوان او بر مرکز کیوان شود

تا جهان باشد تو باشی شهرگیر و شهریار

کاین جهان ار بی تو ماند سخت بی سامان شود

شمارهٔ ۱۲ - در مدح سلطان محمود

نگر به لاله و طبع بهار رنگ پذیر

یکی برنگ عقیق و دگر ببوی عبیر

چو جعد زلف بتان شاخهای بید و خوید

یکی همه زره است و دگر همه زنجیر

درخت و دشت مگر خواستند خلعت زا بر

یکی طویلۀ گوهر دگر بساط حریر

بخار تیره و از ابر دشت مینا رنگ

یکی بسان غبار و دگر بسان غدیر

زرنگ و بوی گیا و زمین تو گویی هست

یکی ز حله بساط و دگر ز مشک خمیر

هوا وراغ تو گویی دو عالمند بزرگ

یکی پر از حرکات و دگر پر از تصویر

هوا ز عکس سما تیره و زمین گلگون

یکی چو خامۀ مانی یکی بت کشمیر

بدشت سنبل و مینا سپه کشید و نشست

یکی بمعدن برف و دگر بجای زریر

نگارهای بهاری چو شعرهای بدیع

یکی است پر ز موشح دگر پر از تشجیر

ز چیزها بدو چیزست رنگ و بوی بهار

یکی بباد صبا و دگر با بر مطیر

ز کارها بدو کارست قدر و مفخر من

یکی ز طالع سعد و دگر ز بخت امیر

عجب سزای دو چیزست نام و صورت او

یکی سزای مدیح و دگر سزای سریر

جوان و پیر دو چیزست بخت و خاطر او

یکی بقوّت برنا دگر بدانش پیر

بجود و لطف ببرد او لطافت و بسپرد

یکی بباد صبا و دگر بچرخ اثیر

ز روشنی و درستی که رای و صورت اوست

یکی ز دین صفت است و دگر ز حق تأثیر

بمدحش اندر شاعر شود قضا و قدر

یکی بگوید شعر و دگر کند تحریر

به نیکخواه و بداندیش مهر و کینش را

یکی بسعد بشیر و دگر بنحس نذیر

کریم را زو تیمار و خدمتش فرحست

یکی ز دست تهی و دگر ز عیش عشیر

ز روشنایی و دانش دو مایه شد بدو چیز

یکی بشمس مضییء و دگر ببدر منیر

همیشه بوده و خواهد بدن تن و کف او

یکی بفخر مشار و دگر بجود مشیر

دعا کنند مر او را به نیکی اسب و قلم

یکی بوقت صهیل و دگر بوقت صریر

بمدحش اندر گویی مرکّبست دو چیز

یکی زبان فرزدق دگر بیان جریر

چو وهم و عقل مکین است تیغ و نیزۀ او

یکی میان دماغ و دکر میان ضمیر

دو گفت سائل او را دو پاسخست بدیع

یکی همه خردست و دگر همه تو قیر

بدین جهان دو دلیلست مهر و کینۀ او

یکی دلیل بهشت و دگر دلیل سعیر

دو مسکنست عجم را سرای و مجلس را

یکی بجای خورنق دگر بجای سدیر

دو عادتست مر او را بگاه بخشش و خشم

یکی ازو همه تعجیل و دیگری تأخیر

دو پیشۀ متضادست کار مرکب او

یکی دمیدن شیر و دگر تک نخجیر

دو گوش زایر او نشود مگر دو خطاب

یکی که : جامه بپوش و دگر که : زر بر گیر

گر ابر و دریا یکره بجود او نگرند

یکی نماید عجز و دگر خورد تشویر

همی روند ز پیکار او هزیمتیان

یکی ز تن بعزا و دگر ز جان بنفیر

ز گنج خویش برون کرد جامه و دینار

یکی نصیب غریب و دگر نصیب فقیر

ز طمع خدمت او شد رونده تیغ و قلم

یکی بدست مبارز دگر بدست دبیر

بگیتی اندر تدبیر و نام او دو درست

یکی در خردست و دگر در تقدیر

خدایرا دو جهان است فعلی و عقلی

یکی بمایه قلیل و دگر بمایه کثیر

جهان فعلی دنیا جهان عقلی شاه

یکی جهان صغیر و دگر جهان کبیر

زمان زمان بخداوندی جهان شب و روز

یکی بگوید نامش دگر کند تکبیر

چو تیر تا دو بود راست گشتن شب و روز

یکی بوقت بهار و دگر در اوّل تیر

مباد جز بدو ناله دل ولی و عدوش

یکی بنالۀ زار و دگر بنالۀ زیر

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سلطان محمود غزنوی

منقش عالمی فردوس کردار

نه فرخار و همه پر نقش فرخار

هواش از طلعت ماهان پر از نور

زمینش از بوسۀ شاهان پر آثار

بتانی اندر و کز خط خوبان

بگرد عارض و خورشید رخسار ،

بدان ماند که زاغانند و دارند

گل اندر چنگل و لاله بمنقار

بچهر و غمزه نقاشند و جادو

ز رنگ و بوی بزازند و عطار

شب بر گشته شان را روز معدن

گل نو رسته شانرا غالیه یار

گهی اندر کشد لاله بسنبل

گهی سنبل نهد بر لاله انبار

از ایشان هر یکی همچون درختی

که سیمش اصل باشد ارغوان بار

چو چرخ روز باشد روز رامش

چو برج روز باشد وقت پیکار

ز زر و سیم بر کردار پروین

کمر شمشیرها چون چرخ دوّار

ز معلاقی کمرها هر دوالی

ز کو کبهاش چون تیغی گهربار

گروهی را کمر شمشیر زرین

درو یاقوت رمانی پدیدار

بخون دیدۀ عشاق ماند

چکیده بر رخ زرّین ز تیمار

دوالش دیمۀ نار است زرکش

میان نار و گوهر دانۀ نار

صف پیلانش اندر ساز زرین

چو بر کوهی شکفته زعفران زار

ببرق آراسته میغند و دارند

بگرد موج دریا شعلۀ نار

چو مار انندشان خرطوم ار ایدون

بود زرّین پشیزه بر تن مار

بزخم پای ایشان کوه دشتست

بزخم یشک ایشان دشت شد یار

بهیجا میغ رنگان ، تیغ دندان

بصحرا کوه جسمان ، باد رفتار

چه جایست این مگر میدان سلطان

خداوند زمان شاه جهاندار

یمین دولت و دین را نگهبان

امین ملت و بر ملک سالار

زمان را مایۀ نیکی و رحمت

زمین را سایۀ اقبال و دادار

ز عشق جود مایل سوی سائل

ز حرص عفو عاشق بر گنهکار

شجاعت را دل پاکش مثالست

سخاوت را کف رادش نمودار

جهانداری بدو گشتست روشن

جوانمردی ازو گشتست بیدار

جهان پر مهر دینارست ازیرا

که نام اوست نقش مهر دینار

نماند اندر جهان گویا زبانی

بفضل و فخر او ناداده اقرار

اگر گویی که خشم شاه و آتش

دو لفظند از یکی معنی بتکرار

وگر گویی که کفّ شاه و دریا

دو ره باشد بیک منزل بهنجار

بود مر حملۀ مردان او را

بگونۀ بسته و نابسته دیوار

بود مر عزم بد خواهان او را

بیکسان گشته و ناگشته پرگار

کسی کو تیغ او بیند برهنه

بچشم اندر بگردد دیده ش افگار

همی در باغهای دشمنانش

بجای برگ روید مرگ از اشجار

همی در شهرهای حاسدانش

بجای آب نار آید در انهار

اگر چه گنج را مقدار رنجست

برنج او ندارد گنج مقدار

وگرچه علم را معیار عقلست

ندارد علم او را عقل معیار

بیو بارد عدو را پشت و سینه

چو بگشاید خدنگ دشمن او بار

بسا لشکر کشا کامد برزمش

ز عجب آسان گرفته کار دشوار

سلاحش تیز و گنجش بیکرانه

سپاهش بیحد و پیلانش بسیار

ز عکس تیغ او افلاک پرنور

ز گرد لشکرش آفاق پر قار

ز رزم بندگانش بر قضا جور

ز سمّ مرکبانش بر زمین نار

بساز کارزار آراسته تن

برسم روزگار آموخته کار

ازیشان هر یکی ببر بلاجوی

سر شمشیرشان ابر بلا بار

چو روی شاه دید ، از هیبت او

هزیمت شد گرفته دامن عار

میان کامش اندر باد آذر

میان چشمش اندر ابر آزار

بجای رو شود در رزم پشتش

بجای عقلش اندر مغز مسمار

چو تشنه آبرا ، از بیم و از رنج

هلاک خویش را گشته خریدار

ایا شاه همه شاهان گیتی

فزود از قدر تو قانون افکار

جهان دانی و سرّ خلق گویی

بر اندیشه تویی واقف ، بر اسرار

اگر نه گفتی بودی مدیحت

نبودی فضل مردم را بگفتار

تو ای شاه ار ز جنس مردمانی

بود یاقوت نیز از جنس اشجار

همی تا بر فلک اختر بتابد

بجنبد بر زمین سیار و طیار

هوا از ابر نم بیند ز دریا

زمین را مایه بخشد ابر از امطار

همیشه عید بادت روز نوروز

همی تا تازه باشد عید مختار

شمارهٔ ۱۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی

چه چیزست رخساره و زلف دلبر

گل مشگبوی و شب روز پرور

گل اندر شده زیر نور سته سنبل

شب اندر شده زیر خورشید انور

همانا که خورشید رنگ لبش را

بدزدد که بخشد بیاقوت احمر

رخش گلستانست و میگون لبانش

بگونه به اردی بهشت و به آذر

زرنگ رخش پر گل سرخ مجلس

زرنگ لبش پر می لعل ساغر

نکوتر ز روشن رخش تیره زلفش

وگر چند روشن ز تیره نکوتر

نکوتر ز فربی است لاغر میانش

وگر چند فربی نکوتر ز لاغر

همی تابد آن زلف مشکینش دایم

همی جوشد آن خط چفته چو چنبر

بتابد بگل بر علی حال سنبل

بجوشد بر آتش علی حال عنبر

بماه منوّرش ماننده کردم

مرا روز شب کرد ماه منوّر

شبم روز شد باز چون بازگشتم

ز ماه منور بشاه مظفر

جهاندار محمود کاندر محامد

یکی عالم است از کفایت مصور

یمین است مر دولت ایزدی را

امین است بر حکم دین پیمبر

یکی همتش را بخیر آزمودم

کز آیات رایات او هست مفخر

چو دولت جوان و چو دانش به نیرو

چو آتش بلند و چو دریا توانگر

ز عرعر تراشند منبرش ازیرا

نریزد ز باد خزان برگ عرعر

به غزنی کشد بر صنوبر عدو را

ازان خیزد از کوه غزنی صنوبر

اگر چوب عودست و کافور و چندن

از آنست کش چوب تختست و منبر

ایا زیردست تو هرچ آن مجسم

ایا زیر قدر تو هرچ آن مقدّر

نه سعدی بگردون ترا نامساعد

نه مرزی بگیتی ترا نامسخر

کند زشت را فعل رای تو نیکو

کند سنگ را فعل خورشید گوهر

تو آنی که زرین شود کشتۀ تو

به پیش خدای جهان روز محشر

که زرین شود رویش و مانده باشد

ز پیکان تو استخوانهاش پر زر

نکارد بهندوستان زعفران کس

از آن پس که شان زغفران بود زیور

ازیرا که شان باشد از هیبت تو

همه ساله بی زعفران رخ مزعفر

بدان سنگ رنگ آتش آب چهره

نه آب و نه آتش هم آب و هم آذر

درختی است گویی بمینا منقش

پرندیست گویی بلؤلؤ مشجر

ز دیبای رومی ستاره نماید

ز پولاد هندی پرند مطیر

زمانست چون گوهر او مجسم

سپهرست چون شکل او نامدور

رونده است و رفتنش در مغز شیران

خورنده است و خوردنش هم جان کافر

نه با بند و آثار او بند دولت

نه با پشت و آثارش او پشت لشکر

نه وهمست و گشتنش چون وهم در دل

نه مغزست و بودنش چون مغز در سر

نه رخشد چو او رخشد از گرد هیجا

درخش مصفّا ز ابر مکدّر

بوفتی که گرد سواران برآید

بپوشد زمین و بجوشد معسکر

در اندر اجلها املها گشاده

اجلها شده با املها برابر

تو آنجا چنان باشی ای شاه گیتی

که باشد میان گوزنان غضنفر

ز فرّ تو ظاهر شده رزم دشمن

ز پیروزی کوس تو گوش او کر

بجان عدو بر تو خط اجل را

قلم سازی از تیغ وز نیزه مسطر

شگفت آید از مرکب تو خرد را

کش از باد طبعست و از خاک منظر

چو تختست بر جای و چون مرغ پران

قوامیش هم پایۀ تخت و هم پر

زمان گذشته است کاندر گذشت او

ازیرا کش اندر نیابد کس آور

برجعت بدانگونه باشد که گویی

همی بازگردد زمانه مکرر

بکردار کشتی ولیکن نه کشتی

چو کشتی به پرد ز معبر بمعبر

نجنبد چو لنگر گران گشت کشتی

روان گردد او کش گرانست لنگر

نپرد بکشتی کس این نوع هرگز

که پری تو ای شاه گیتی بدو در

ببالا چو صندوق نمرود باشد

بدریا چو صندوق فرخ سکندر

چو وهم اندر آید بهیجا زبیره

چو روز اندر آید به بیدا ز کردر

بگام پسین بردود گر برانی

به تقریبش از باختر تا بخاور

نه جستن کند کم ز دریا بدریا

نه منزل کند کم ز کشور بکشور

ز پیلان جنگیت گر وصف گویم

ندارد خردمند نادیده باور

نه چرخند لیکن همه چرخ گردش

نه کوهند لیکن همه کوه پیکر

از ایشان بلا بر سر بد سگالان

وز ایشان تباهی بر اعدای ابتر

چو اندر هوا کوه بر قوم موسی

چو بر قوم عاد آیت باد صرصر

چنان گردد از عرضشان دشت گویی

بموج اندر آید همی بحر اخضر

چو زنجیر داود خرطوم ایشان

که آویخته بد ز چرخ مدور

بگردون گردنده مانند و زیشان

جهانرا هم از خیر بهره ، هم از شر

ز گردون روان رجم تابنده انجم

از ایشان روان شلّ و تابنده خنجر

زمین کوه باشد چو آیند پیدا

چو اندر گذشتند چاه مقعر

بتک راه گیرند بر آب و آتش

بدندان بدرّند پولاد و مرمر

ایا پادشاهی که حکم جهان را

ز ایزد جز از تو نبودست داور

دو نعمت بزرگ آمده در دو گیتی

ز دنیا کف تو ز فردوس کوثر

نشد جز بتو پادشاهی ستوده

نشد جز بتو شهریاری مشهر

تویی و آفتابست دهر و فلک را

یکی جود گستر یکی نور گستر

ازو نزد تو نور و دایم تو اینجا

ز تو نزد او قدر و او دایم ایدر

جهان و بزرگی و دولت تو داری

مر این هر سه را بگذران و بمگذر

ز بهر تو دولت ، نه تو بهر دولت

ز بهر سر افسر ، نه سر بهر افسر

ثنا جانور گشت با سیرت تو

ز هر چیز حکم بقارا مدخر

سخن : جسم و جان و خرد : نظم و معنی

قلم : عمر و سمع و بصر : حبر و دفتر

همی تا نسوزد بآب اندر آذر

نگیرد عقاب ژیان را کبوتر

جهان گیر و کینه کش از بدسگالان

ملک باش و از نعمت و ملک برخور

متابع ترا دولت و عید فرّخ

مسخر ترا عالم و بخت چاکر

ولی را همه طالع سعد بیحد

عدو را همه اختر نحس بیمر

زهر ماده ای نرش فاضلتر آید

در اعدای تو ماده فاظلتر از نر

شمارهٔ ۱۵ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین

غنودستند بر ماه منور

خط و زلفین آن بت روی دلبر

یکی را سنبل نو رسته بالین

یکی را لالۀ خود روی بستر

ز مشکین جعد زنجیرست گویی

ز عنبر حلقۀ زلفین چنبر

یکی را نقرۀ بی بار نافه است

یکی را آینۀ بی زنگ مجمر

رخ و چشمش ز دو وقت مخالف

دو چیز آرند هر دو مست بنگر

یکی از ماه آذار آب لاله

یکی از ماه آذر چشم عبهر

چو نیکو چهره و قدّش ببیند

شود از نعت هر دو عقل مضطر

یکی را لعبت کشمیر خواند

یکی را برکشیده سرو کشمر

بر وی و موی او بنگر که بینی

بی آذر هر دوانرا فعل آذر

یکی بی دود ، سال و ماه تیره

یکی بی نور ، روز و شب منور

بدندان و لبش بنگر بعبرت

دو معنی هر یکی را بود همبر

یکی لؤلوی عمانی و پروین

یکی یاقوت رمّانی و شکر

مرا بهره دو چیز آمد ز گیتی

دل پاک و زبان مدح گستر

یکی بر مهر جانان وقف کردم

یکی بر آفرین شاه کشور

سپهسالار مشرق کز جمالش

دو پیکر کرد عقل اندر دو پیکر

یکی از فرّ یزدانی مهیّا

یکی از عقل نورانی مصور

نظام آنگه پذیرد ملک و دولت

که نصرت با ظفر باشد برابر

یکی از نصر خیزد ، نام خسرو

یکی از کنیت او بوالمظفر

مبارک دست او دو گونه ابرست

کشندۀ دشمنست و دوست پرور

یکی با تیغ و بارانش همه خون

یکی با بذل و بارانش همه زر

بروز رزم او بسیار بینی

گو لشکر شکار و گرد صفدر

یکی را زخم تیرش کرده بیجان

یکی را ضرب تیغش کرده بیسر

اگر خواهندۀ رزمش به میدان

بود اسفندیار و رستم زر

یکی را مغز خارد نیش افعی

یکی را دیده درآید غضنفر

ز بأس و همتش دو صورت آمد

مرکب گشته هر دو یک بدیگر

یکی را آتش رخشنده بنده

یکی را گنبد گردنده چاکر

اگر فرمان دهدشان رای خسرو

بفال نیک او بی رنج لشکر

یکی از خلخ آرد خرگه خان

یکی از روم شادروان قیصر

وگر لشکر بودشان وقت جنبش

مناقبهای شاه فرخ اختر

یکی را خلد منزلگاه باید

یکی را عالم علوی معسکر

وگر شاه جهان از خامصۀ خویش

دهدشان خلعت زیبا و درخور

یکی را باید از تقدیر مرکب

یکی را باید از توفیق افسر

ز کلک شاه وصفی کرد خواهم

دو شاخش را بدو معنی مفسّر

یکی مر جهل را ضرّی است بی نفع

یکی مر علم را نفعی است بی ضر

دو برهان بینی اندر جنبش او

بهر دو باز بسته اصل و گوهر

یکی داند ز رمز فضل معنی

یکی دارد ز راز غیب چادر

بجنبد تا همی پیرایه بخشد

بجنبش لفظ معنی را ز گوهر

یکی چون عقد مروارید خوشاب

یکی چون رشتۀ یاقوت احمر

همی نقش و ادب را سخره دارد

دو شاخ او بدست خسرو اندر

یکی چون خامه اندر دست مانی

یکی چون رنده اندر دست آزر

همیشه خدمتش دو کار دارد

نبندد ساعتی آن هر دو را در

یکی معروف گرداند بمعروف

یکی منکر کند دل را ز منکر

اگر مر جاه و جودش را خداوند

بدادی صورتی مخصوص و منظر

یکی اندر فلک خورشیدی بودی

یکی اندر زمین دریای اخضر

کرام الکاتبینش گر ببیند

که بنویسد بروز داد داور

یکی گوید که مهدی گشت پیدا

یکی گوید نبی الله اکبر

یکی منجوق و شادروان ملکش

بجای دولت او هر دو معبر

یکی پیوسته از ماهیست تا ماه

یکی گسترده از چین تا بخاور

بروز جنگ تیغ او و گرزش

بزور بازوی شاه دلاور

یکی جیحون خون راند بصحرا

یکی هامون کند سد سکندر

بهیجا پیشه آموزد ز دستش

سنان نیزۀ خطی و خنجر

یکی دل بیند اندر درع و خفتان

یکی مو بیند اندر ترک و مغفر

چو برمالد برزم اندر کمان را

اجل بینی نهان درباد صرصر

یکی گشته کمانش را زه و توز

یکی مر تیر او را تولی و پر

سیاست راندن و فرّش بمجلس

دو فرع آمد ز یک اصل مطهر

یکی مر عدل را سایۀ خدایی

یکی مر فضل را مهر پیمبر

ز عالی همت و جسم همایون

دو عالم را دو سالارست و سرور

یکی سالار ارواحست آنجا

یکی سالار اجسام است ایدر

اگر علم و شجاعت را بجویی

بنزد او بیابیشان مجاور

یکی را عالم علوی متابع

یکی را عالم سفلی مسخر

اگر تنصیف گیرد آفرینش

شود گیتیش دو گونه مسخر

یکی موجود گردانندۀ خیر

یکی معدوم گردانندۀ شر

همی تا باغ و راغ و رود و کشته

چو آید ماه فروردین بآخر

یکی را ابر بخشد کله سبز

یکی را باد دیبای مطیّر

ز آب روی چشم شاه جز وی

معنبر گشت و مایه نامعنبر

شود آبستن از گل شاخ و گردد

زمین چون کودکی با زیب و با فر

یکی را لؤلؤ ناسفته فرزند

یکی را ابر لؤلؤ بار مادر

بملک اندر همی بادند باقی

بکام دوستان آن دو برادر

یکی شاه جهان چونانکه خود هست

یکی سالار و از شادی توانگر

شمارهٔ ۱۶ - نیز در مدح امیر نصر بن ناصر الدین

پدید آرد آن سرو بیجاده بر

همی گرد عنبر به بیجاده بر

ز روی و ز بالا و زلف و لبش

خجل شد گل و سرو و مشک و شکر

بت و ماه را نام خوبی مده

که او از بت و مه بسی خوبتر

گره دار زلفش حجاب سمن

زره دار جعدش نقاب قمر

سمن باشد و مشک لیکن چنین

نباشد گره بند و حلقه شمر

همی زلف بر تابد از بیم آنک

درو گم شود ار نتابد کمر

بدیده در از دیدن روی او

نگارست گویی بجای بصر

بمغز اندر از آتش عشق او

شرارست گویی بجای فکر

بتیمار او سال و مه مانده ام

ز دل گشته نومید و جان در خطر

نگاهم که دارد ز بیداد او

مگر خدمت خسرو دادگر

ملک نصر بن ناصر الدین کزو

جهان پر هنر شد ، هنر پر عبر

نشستست رایش بجای خرد

گرفتست عزمش نشان ظفر

پذیره شود جود او پیش آن

که دیبا برون آرد از شوشتر

چو ماران ضحاک تیرش همی

نخواهد غذا جز همه مغز سر

چو مایه برند از کفش زرّ و سیم

کفش کان سیمست یا کان زر

بعصیان دروگر کسی بنگرد

شود مژه در چشم او نیشتر

ایا امر تو رسته اندر قضا

ایا قدر تو بسته اندر قدر

ثنا گوی خود سلک مدح ترا

هم از لفظ تو بر گزیند درر

ز رسم تو آموختم شاعری

بمدح تو شد نام من مشتهر

که بودم من اندر جهان پیش ازین

کرا بود در گیتی از من خبر

ز جاه تو معروف گشتم چنین

من اندر حضر نام من در سفر

ز مال و ز نام تو دارم همی

هم اندر سفر زاد ، هم در حضر

هزار آفرین باد هر ساعتی

بر آن خلق و آن خلق و رسم و سیر

ز فضل تو بر هر زبانی سخن

ز خیر تو در هر مکانی اثر

نه بی جاه تو ملک را قیمت است

نه بی خدمت تو جهانرا خطر

ز فرزانگی رای تو منتخب

وز آزادگی رسم تو مختصر

کمر بسته دیدم ترا زین سپس

نگویم که دریا نبندد کمر

ز تدبیر تست آهن از بهر آن

که هم نفع سازند ازو هم ضرر

بدو بر موافق فزایند خیر

بدو بر مخالف فزایند شر

ایا پادشاهی که تخم سخا

پراکندی اندر بلاد و کور

بحزم بداندیش بر ، عزم تو

بخندد همی چون قضا بر قدر

سده است امشب ای شاه دادش بده

بدو گوهر و هر دو از یکدیگر

یکی آنکه مر چوب را پیش تو

کند عتی تودۀ معصفر

زبانه ش بدود اندر آید چنان

که صبح اندر آید بر وی سحر

فلک نی ولیکن چو عالی فلک

شجر نی ولیکن چو زرّین شجر

مشجر بیاقوت و رخشان ازو

جهان سر بسر خاور و باختر

دگر آنکه با جان بیامیزد او

در اندیشه از شادی آرد حشر

ز تبت بمغز اندرش کاروان

ز عسکر بطبع اندر او را شکر

بدیل جوانی حریف ظریف

معین سخاوت رفیق هنر

چو اخلاق تو از محامد غنی

چو آثار تو از فواید زبر

بدان چشم خوش کن بدین شاد جان

بدین دست یازو سوی آن نگر

تو پیرایۀ دولت و ملک را

بمان تا بماند بگیتی مدر

گشاده بطبع و گشاده بدل

گشاده بدست و گشاده بدر

بشادی بباش و بنیکی بزی

برادی ببخش و بشادی بخور

شمارهٔ ۱۷

نافه دارد زیر اندر گشاده بی شمار

لاله دارد زیر نافه در شکسته صد هزار

خانمان از رنگ و بوی او همیشه چون بهشت

روزگار از تار و پود او شکفته چون بهار

چشم زی رویش نگه کرد اندرو لاله شکفت

باد تا بویش بخود برکرد مشک آورد بار

چشم من گوهر فروش و زلف او عطار شد

زین کفم پر مشک ناب و زان پر از لؤلؤ کنار

بار عشقش من کشم زلفین او گشته ست کوژ

انده هجران مرا و جسم او شد سوکوار

ابر بارنده گر از دریا بر آید عشق او

مر مرا ز آتش برآورده است ابر سیل بار

سیل بار ابر است قطره اش بیجاده گون

قطره بیجاده بود چون باشد از آتش بخار

همت درگاه او عالیتر از اوج فلک

گرد شادروان او کافیتر از موج بحار

تا پدید آید رسوم و سیرت میمون او

مردمی را طالب آمد راستی را خواستار

علم او دارد جمال و عدل او دارد شرف

فخر او دارد قوام و فضل او دارد عیار

بدسکال ملک او روزی ازو اندیشه کرد

دیده در چشمش خسک شد سوی بر تن ذوالفقار

حاسدان و دشمنان را از نهیب و هیبتش

ریشه های زعفران گشته ست چون دندان مار

پاک چون دین است و عالی چون حق و شیرین چو جان

راد چون بحر و قوی چون چرخ و روشن چون نهار

قدر او اندر نیامد زیر دوران فلک

فضل او اندر نیامد زیر قانون شمار

گر نبودی عزم او دولت نبودی پیشرو

ور نبودی حزم او ملکت نبودی استوار

خواسته زی ما عزیز و خوار باشد خواستن

خواستن زی عزیز و خواسته گشته ست خوار

حلم او کوه است و جودش بحر و رایش آفتاب

قدر او گردان و حزمش سدّ و عزمش روزگار

هیچ حاصل نامد از گیتی اگر بی او بود

زو پدید آمد تو گوئی طبع گیتی هر چهار

از گرانی حلم او خاک و ز پاکی طبع باد

از روانی حکم او آب و ز تیزی خشم نار

نیکنام است و عجب باشد جوان نیکنام

بردبار است و عجبتر پادشاه بردبار

حق نصیب و حقور است و حق شکار و حق سخن

حق نشان و حق پسند و حق شناس و حق گزار

رحمت صرف است گویی صورتش در بزمگاه

قدرت محض است گویی باز روز کارزار

روی جوید تیغ او از جسم سالاران نصیب

دیده گیرد تیر او از جسم جبّاران شکار

زیر زخم تیغ او بگشاید از فولاد خون

زیر نعل اسب او برخیزد از خارا غبار

سنگ یکسان است زیر ضربت او با حریر

دشت یکسان است پیش حملۀ او با حصار

زو دو چیز اندر دو چیز نامور صورت گرفت

فضلش اندر اتفاق و فعلش اندر افتخار

دشمنش راهست ازو در سر دو چیز اندر دو چیز

تن به زیر اضطراب و جان به زیر اضطرار

آسمان و دهر و خورشید است و دریای بموج

روز بزم و روز رزم و روز چنگ و روز بار

آسمان خواسته بخش است و دهر شیر گیر

آفتاب چرخ فرسای است و دریای سوار

از عوار و عیب دنیا هر کسی آگاه بود

تا بیامد شاه و بیرون کرد ازو عیب و عوار

گر نبودی عادت او جود نگرفتی شرف

ور نبودی دولت او ملک نگرفتی قرار

ای به هر فضلی ستوده ، وی به هر فخری پدید

امر تو دارد نهاده بر سر دولت عذار

اورمزد مهر ماه آمد رسول مهرگان

مانده زی ما از بزرگان اوایل یادگار

بر تو فرخ باد و کار تو به کام دوستان

هر کجا باشی سپهرت خاضع و یزدانت یار

تا بسیجیده ست عالم تا نگاریده ست تن

تا پسندیده ست فخر و ناپسندیده ست عار

شاه گیتی باش دائم شادکام و شادمان

صدر شاهان باش دائم کامران و کامگار

شمارهٔ ۱۸ - در مدح امیر نصر بن سبکتگین

رامش افزای باد و نیک اختر

بر ملک اورمزد شهریور

نامور میر نصر ناصر دین

بوالمظفر که عزم اوست ظفر

رؤیت و خلق اوست جان و خرد

عزم و توفیق او قضا و قدر

تا نبینی و نشنوی سخنش

سخت بی فایده است سمع و بصر

خشم او نام ابر برد برزم

آتشین گشت ابر و قطره شرر

آسمان را عرض نهند همی

همت شاه مر ورا جوهر

آن کف راد او چه گویی چیست

آن سخا پرور عطا گستر

روزگار ملوک را شرفست

روزی اهل فضل را دفتر

رسم او فخر و فعلش از هنرست

لفظ او در و خلقش از عنبر

هر کجا مهر و کین او نبود

که شناسد که چیست نفع و ضرر

عکس شمشیر او مبارز را

آتش انگیزد از میان جگر

چه ز کاغذ کنند بارانی

چه بر زخم او برند سپر

گشت آراسته بصورت او

فلک و انجم و طباع و صور

گر ز جنس فرشته هستش خلق

پس چرا خلق او ز جنس بشر

گر بدریا رسد سیاست او

خون شود آب و ریگ خاکستر

چشم حاسد که بنگرد سوی او

مژگانش بدو کشند حشر

همه در دامن علامت اوست

هر چه اندر همه جهان مفخر

پیش او همچو پیش باد که است

هر چه اندر جهان همه لشکر

منظر اوست مجمع همه فضل

آفرین باد بر چنین منظر

عالمست آن زمین مجلس او

هر بدستی ازو یکی کشور

وهم بر همتش از آن نرسد

که نیارد ز آفتاب گذر

جای ملک اندرین همایون صدر

روی دولت بدین مبارک در

سبب جان مزاج سیرت اوست

سبب تن مزاج ماده و نر

دولت او سرست و شاهی تن

سخت ضایع بود تن بی سر

کمترین لفظ را که او گوید

دو جهان باشد اندرو مضمر

زر اگر خلق شد عزیز بدان

که کند شاه ازو لجام و کمر

گر نباشد مدیح را صفتش

چه مدیح نکو چه هزل و هذر

همچو یاقوت کش نباشد رنگ

پس چه یاقوت باشد و چه حجر

به از و زیر گردش گردون

رحمت ذوالجلال را چه اثر

نبودش آگهی ز آز و نیاز

کهتری را کش او بود مهتر

نه ستم باشد و نه درویشی

اندر آن شهر کو بود داور

خاصه کردش بهشت چیز خدای

که بدان هشت دیدش اندر خور :

زندگانی و ملک و دولت و دین

پادشاهی و عدل و فضل و نظر

تا همی هم بر این نهاد که هست

زیر باشد زمین و چرخ زبر

جاودان شاه باش و کام روا

دوستان شاد و دشمنان مضطر

شمارهٔ ۱۹ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین

ای پری روی آدمی پیکر

رنج نقاش و آفت بتگر

تیرگی مر خط ترا بنده است

روشنایی رخ ترا چاکر

جادویی غمزۀ ترا تبع است

نیکویی چهرۀ ترا لشکر

روی و مویت مرا ز ماه و ز مشک

بی نیازست ار کنی باور

پیش روی تو ماه را چه شرف

پیش موی تو مشک را چه خطر

دو رخ و دو لب برنگ و مزه

چیره آمد بر ارغوان و شکر

بر رخ تست کژدم و عجبست

زخم او مر مرا میان جگر

بی تو خوبی همه نیارد بود

با تو زاده است گویی از مادر

سنگ و سیم ار نه جانور باشند

چون تو سنگین دلی و سیمین بر

چنبر زلف را ز من بمپوش

کز غمش گشت پشت من چنبر

ننگری تو بمن که غمزۀ تو

دل خلد کی روا بود بنگر

کز بد او مرا نگهدارد

خدمت خسرو رهی پرور

نامور میر نصر ناصر دین

آفتاب ملوک و گنج هنر

هر چه اندر جهان همه هنر است

عرض است و کفایتش جوهر

چیره باشد بحر بها که خدای

باز بسته است عزم او بظفر

قدرست و قضا بروز مصاف

نتوان جستن از قضا و قدر

هر که بندیشد از مخالفتش

گردد اندیشه در دلش آذر

نگسلد داوری ز خلق نیاز

گر بجز جود او بود داور

گویی از خوی نیک او یزدان

بسر عقل بر نهاد افسر

فضل او را بعمر نوح تمام

نشمرد مردم ستاره شمر

بدرخشد چو ز آسمان خورشید

معنی مدحش از میان فکر

هر کرا در زمین بدو ره نیست

نیست او را بر آسمان اختر

نفع بی او همه زیان کاریست

چون زیان کار شد چه نفع و چه ضرر

منظری دارد او که گویی هست

آفرین خدا از آن منظر

مخبری دارد او که موجودست

مایۀ فضلها در آن مخبر

جود او چیست ابر بی گریه است

علم او چیست بحر بی معبر

صبت او چیست گردش فلک است

که نباشد مگر بشغل سفر

ور چه همواره در سفر باشد

سفرش همچنان بود که حضر

کشوری نیست بر زمین که نشد

نام او سایر اندر آن کشور

صفت و نعت او به روم و به چین

همچنان ظاهرست که ایدر

از خبر بر عیان قیاس کنند

که عیانرا بود دلیل خبر

باثر کردن آن خجسته کفش

از فلک بی کنایه فاظلتر

اثر او بساعتست و فلک

نکند جز بروزگار اثر

طبع را خوی نیک او شرف است

عقل را فکر نیک او زیور

هر که او را ندید و زو نشنید

بر نخورده بود ز سمع و بصر

خواسته ارقیاس چون مشکست

جود او آتش و کفش مجمر

آفرین کفش یکی شجرست

که گلش نعمتست و جاه ثمر

نرسد هیچ بیمروّت را

دست بر شاخ آن خجسته شجر

بندگی کردنش یکی لفظست

همه نیک اختری درو مضمر

صفت خلق او یکی معنی است

که سخن را بدو بود مفخر

تا نباشد زمانه بی شب و روز

تا نروید بی آب نیلوفر

باد پاینده میر و بار خدای

همچنین شهریار و فخر بشر

تا زمانه است شاد باش دل

تا زمین است سبز بادش سر

جانش آراسته بدانش و دین

دلش آراسته بعدل و نظر

شمارهٔ ۲۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی

اگر به تیر مه از جامه بیش باید تیر

چرا برهنه شود بوستان چو آید تیر

وگر زره نبرد باد بر هوای لطیف

چنین که برد زره پاره ها صغیر و کبیر

وگر فرو شود آهن بآب ، و طبع اینست

چرا برآید جوشن همی بر وی غدیر

رز از فراق صبا خون گری و زرد رخیست

رخان زردش برگست و خون دیده عصیر

چو خون شده است سرشک رزان ناشده خون

که رز بصورت پیران شده است ناشده پیر

رز ار ز پیری پژمرد و تیره گشت رواست

جوان و تازه و روشن بسست دولت میر

یمین دولت عالی امین ملت حق

که زیر طاعت و عصیان اوست خلد و سعیر

خدای عزّوجلّ آنچه تو بیندیشی

بیافرید و مر او را نیافرید نظیر

بلوح بر چو قلم رفت از ابتدا سیرش

همی نبشت و همی گفت مدح او بصریر

همیشه هست چهارم سپهر حاسد چوب

از آنکه او را چو بین بود حنا و سریر

به سند و هند ز عکس رخ هزیمتیانش

مر ارغوان را نتوان شناختن ز زریر

بصیر اگر بعداوت بسوی او نگرد

برون جهد ز قفا دیده از دو چشم بصیر

هوای او بلطیفی بصر برون آرد

چو بوی پیرهن یوسف دو چشم ضریر

بدانکه آرد عفو و عطا برد بر او

ز بیگناه غنی بر گناهکار فقیر

خدای سخت و قوی گفت باش آهن را

ز بهر آنکه دو بود اندر آهنش تدبیر

یکی که تیغ بود زو بدست شاه اندر

دگر که باشد در گردن عدو زنجیر

هنر سرشته کند یا گهر برشته کند

محرّری که کند مدح شاه را تحریر

بلفظ دریا گویی ، کفش بود معنی

بخواب دولت بینی ، رخش بود تعبیر

نه مر جلالت را جز از خصال او اصلست

نه مر کفایت را جز از رسوم او تفسیر

ز مس و روی با کسیر زر کنند همی

ز نطق زر کند از مدح او به از اکسیر

چنات براند تدبیر ها که پنداری

همی برابر تدبیر او رود تقدیر

ببوسه دادن نامش بمدح در عنوان

فرو دود بصر از دیده سوی دست دبیر

بزرگ همتش اندر ستارگان سپهر

سخن بواسطه پیدا کند همی بسفیر

ز قوت حرکاتش همی ز سیاره

منجمان نشناسند خیر را ز شریر

همیشه بودی تأثیر آسمان بزمین

ز فضل اوست کنون اندر آسمان تأثیر

ز حلم او اثر ناقصست کوه بلند

ز خشم او عرض زایلست چرخ اثیر

چو شاه قصد عدو کرد ، ور چه دور بود

اجل پذیره شود آردش گرفته اسیر

بدانکه تیر کشیده است شاه حمله کند

ز باد حمله بسوفار زه بدرّد تیر

قیاس شاه چو ابر و محامدش چو سرشک

ضمیر ما چو صدف شاعری چو بحر غزیر

بجود مر کف او را همی حسد کند ابر

از ان سیه ز حسد گشت روی ابر مطیر

گهی ز گرد سپاهش زمانه سرمه کند

گهی بخویشتن اندر دمد بجای عبیر

چنان زیند بشادی موافقان ملک

کز آسمان نبود بر مرادشان تقصیر

بجاه و علم و باقبال و فضل و عزّ و هنر

با من و دین و زی و عقل و رتبت و تو قیر

مخالفان را از بیم او همی دارد

چنانکه دم نتوانند زد مگر ز زحیر

برنج آز و بذلّ نیاز و شدّت فقر

بجهد مور و ببانگ درای و زاری زیر

ز بسکه بیند پیکان شاه روز شکار

به کوه زرین گشته ست دیدۀ نخجیر

ز حرص مدحش اندر زمین ایرانشهر

همی بروید شعر ار پراکنند شعیر

جگر شکافد هنگام زخم ، شمشیرش

بطبع شیر ، مگر شیرش آب داد بشیر

همیشه مرکب او عالمی است پر حرکات

همی خورد حرکات سپهر ازو تشویر

بکوه ماند و سیر ستارگان دارد

بود عجب که کند کوه چون ستاره مسیر

بزیر پای مر او را چه دشت و چه دریا

چه قلعه های فلک برج بیستون همشیر

بدست کندن مر نعل را بسنگ سیاه

فرو نشاند چونانکه سنگ را بخمیر

خدایگانا عزم تو فال فتح دهد

ز مهرگان همایون بفتح مژده پذیر

جهان هر آنچه گرفتی ببندگان دادی

ز بهر آنکه نماند آنچه را که مانده بگیر

همیشه تا ز مدار سپهر و گردش روز

گهی هلال بود ماه و گاه بدر منیر

بزیر دست تو باد این جهان و نعمت او

اگر چه همت تو بیش ازین جهان حقیر

شمارهٔ ۲۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوید

بدان ماند که یزدان گرو گر

جهانی نو بر آورده است دیگر

چو کشمر بوم او پر سرو و با حسن

چو کشمیر اصل او پر نقش و با فر

نه نقش از بن نباشد جز بکشمیر

نه سرو از بن نباشد جز بکشمر

بدو اندر بیابی صنع ایزد

مثال آزری و نقش آزر

شکسته خرد بر شمشاد سنبل

فشانده پست بر کافور عنبر

مغلغل غالیه بر سیم و نقره

مسلسل مشک بر ماه منوّر

از ایشان هر یکی چون روز روشن

ز تیره شب نهاده بر سر افسر

همیشه زیر روز اندر بود شب

که دیده روز از زیر و شب از بر

چو بینی قد ایشان را تو گویی

همی شمشاد روید بر معصفر

فروزان حلبۀ زرین کمرشان

ز چینی صدره و دیبای احمر

چنان تابد که پنداری که آتش

زبانه بر زد از بیجاده مجمر

گرفته گرزها زرّین و سیمین

مخالف رنگ و دیگر سان به پیکر

یکی همچون تن دلداده عاشق

یکی چون ساعد معشوق دلبر

بصف بز مگه صافی روانند

بصف رز مگه شیران عنتر

صف نو کرده بتشان خواند باید

ندانم یا صف نو رسته عرعر

ز بس نقش و نگار او را نداند

کس از بتخانۀ مشکوی و بربر

بیک خان اندرون ماه است چندانک

ستاره نیست بر چرخ مدور

بدو ، مه کاخ و مه منظر ولیکن

ز پیلان ساحتش پر کاخ و منظر

چو تخت کسری اندر نقش دیبا

چو تاج قیصر اندر زرّ و زیور

چرا زیر گهر شد موج دریا

که زیر موج دریا بود گوهر

جهانی هر یکی دریا که بروی

همی گردد همی جوشد برو بر

چو بحری کاتش تیزست موجش

چو گردونی که زر سرخش اختر

چه چیزست این جهان نو که کردست

ز پیروزی و از دولت مصور

مگر میدان سلطان معظم

خداوند زمین شاه مظفر

یمین دولت و خورشید رحمت

امین ملت و جمشید مفخر

مقر آمد جوانمردی که بی او

نشد کس را جوانمردی مقرر

ز بهر آن خرد را دید نتوان

که اندر لفظهای اوست مضمر

محمد را بدین گیتی دو چیزست

بدان گیتی دو با این دو برابر

بدین گیتی کف محمود و جاهش

بدان گیتی لوای حمد و کوثر

بدین نیکست کار امت امروز

بدان هم نیک باشد روز محشر

اگر پیغبر اکنون زنده بودی

بنام و نصرت یزدان داور

بجای پرنیان بر نیزۀ او

ردای خویش بر بستی پیمبر

اگر خوی گیرد آن دست مبارک

سرشکی زو به از دریای اخضر

شدست از مدح او چون ناف آهو

دهان شاعران پر مشک اذفر

از آن شادی که بیند طلعت او

بمشرق روز باشد نور گستر

وز آن غم کش نبیند زرد گردد

بهنگام فرو رفتن بخاور

بزورق باده گیرد شاه گه گاه

بروید گل ببزم و مجلس اندر

بصورت ز آرزوی دست او ماه

همی گه گل شود گه زورق زر

چو زرگر نام او بر زر نویسد

ببوسد زر ز شادی دست زرگر

بساید پیش او چون بار باشد

بساط از بوسۀ شاهان کشور

لب معشوق شاهانست گویی

بساط شهریار بنده پرور

مبارز چون ببیند حملۀ او

بدان ساعت دهد مغفر بمعجر

ز بهر آن دهد کاندر هزیمت

مر او را به بود معجر ز مغفر

گه پروردن فرزند دشمنش

بسینه باز گردد شیر مادر

ایا شاهی که بی نام تو باشد

زمانه ناقص و دولت مبتّر

چنان کردی زمین دشمنانرا

که نارد تخمشان جز بیم تو بر

ز تا نیسر بت آوردی به اشتر

ز روم اکنون صلیب آور به استر

زمین هند را چندی سپردی

زمین روم را یک چند بسپر

از ایشان قلعۀ غزنین بیارای

بماه سرو قد زلف چنبر

بدان درکش ز یکسو چتر خانش

بیاویز از دگر سو تاج قیصر

از آن آمدنت مهمان میر کرمان

که فظلت بود نزدیکش مفسر

توانستی بجای خویش بودن

نه عاجز بود ازین معنی نه مضطر

ولیکن خواست کاندر خدمت تو

همی یکچند بنشیند مجاور

همی داند که چون ملک از تو یابد

بود باقی تر و اصلش قوی تر

بنور شمع کی خرسند باشد

کسی کآگه شد از خورشید انور

بیاراید بنام و کینت تو

خطیب بصره و بغداد منبر

همی تا بر قضای نیک و بر بد

نگردد حکم یزدانی مغیر

جهان دار و جهان ساز و جهان جوی

جهان گیر و جهان بخش و جهان خور

شمارهٔ ۲۲ - ایضاً در مدح سلطان فرماید

چنین نماید شمشیر خسروان آثار

چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار

بتیغ شاه نگر نامۀ گذشته مخوان

که راستگوی تر از نامه تیغ او بسیار

چو مرد بر هنر خویش ایمنی دارد

شود پذیرۀ دشمن بجستن پیکار

نه رهنمای بکار آیدش نه اختر گر

نه فال گوی بکار آیدش نه خواب گزار

رود چنانکه خداوند شرق رفت برزم

زمانه گشته مر او را دلیل و ایزد یار

بپیش آن سپه کوه صفت و سیل صفت

سپهر تاختن و مار زخم و مور شمار

مبارزانش بنیروی پیل و زهرۀ شیر

به پای آهو و کبر پلنگ و قد چنار

همه سپر تن و شمشیر دست و تیر انگشت

همه سپه شکن و دیو بند و شیر شکار

بوقت آنکه زمین تفته بد ز باد سموم

هوا چو آتش و گرد اندرو بجای شرار

ز تف بروز بجوش آید در جیحون

بشب ز پشه در و بد توان گرفت قرار

بدولت ملک مشرق و سعادت او

نه پشه بود و نه گرما ، نه زین دو هیچ آثار

فرو گذشت بآموی شهریار جهان

بفال اختر نیک و بنصرت دادار

فروغ دولت او همچو روز وقت زوال

مصاف لشکر او همچو کوه وقت بهار

همه زمین شده از بندگان او کشمیر

همه هوا شده از عکس جامه شان فرخار

زمین آمو شد در زمان فراز و نشیب

ز توده توده سر و کوه کوه زین افزار

پرند چهرۀ الماس رنگ شمشیرش

در آن دیار نماند از مخالفان دیار

نهنگ مرد اوبارش بخورد در جیحون

هر آنکسی که برست از نهنگ جان او بار

بر آب در همه غرقه شدند چون فرعون

چو بر گذشت از آن آب شاه موسی وار

فراخ جیحون چون کوه شد ز بسکه درو

کلاه و ترکش وزین و دراعه بود انبار

ازین سپس بدل بانگ و نعره از جیحون

نخواهد آمد جز های های و نالۀ زار

عقیق زار شدست آن زمین ز بسکه ز خون

بروی دشت و بیابان فرو شدست آغار

همی شدند ببیچارگی هزیمیتان

شکسته پشت و گرفته گریغ را هنجار

کسی که زنده بماندست از آن هزیمتیان

اگر چه تنش درستست هست جان بیمار

بمغزش اندر تیغست اگر بود خفته

بچشمش اندر تیرست اگر بود بیدار

اگر بجنبد بند قبای او از باد

گمان برد که همی خورد بر جگر مسمار

اگر نماز کند آه باشدش تکبیر

وگر گنه کند آوخ بودش استغفار

اگر سؤال کند ، گوید : ای سوار ! مزن

وگر جواب دهد ، گوید : ای ملک ! زنهار

ور از اسیران گویی گرفت چندانی

که تنگ بود ز انبوهشان بلاد و قفار

گروه ایشان بگرفت طول و عرض جهان

بهر رهی و بهر برزنی قطار قطار

وگر زخواسته کوبر گرفت از گر گنج

سخن نمایم عاجز شود درو گفتار

بدرجها گهرست و بتختها دیبا

بگنجها در مست و بتنگها دینار

قیاس گیر نداند قیاس سیم سپید

شمار گیر نداند شمار زرّ عیار

ز عکس جامۀ رنگین هوا چو باغ ارم

زمین ز تودۀ یاقوت سرخ چون گلنار

ز توده نافۀ مشک و شمامۀ کافور

شده نسیم صبا همچو طلبۀ عطار

عمود زرین با گوهر کمر شمشیر

سلاح نغز و پریچهرگان گلرخسار

بکشت دشمن و برداشت گنج و مال ببرد

ز بهر نصرت دین محمد مختار

از آنکه تربت گرگانج و شهر و برزن او

مقام قرمطیان بود و معدن کفار

همیشه تا صفت تیرگی نصیب شبست

چنان کجا صفت روشنی نصیب نهار

نصیب شاه جهان غز و باد و نصرت و فتح

نصیب دشمن او مرگ و محنت و تیمار

هزار فتح چنین و هزار غزو چنین

برو برآمده و گفته عنصری اشعار

شمارهٔ ۲۳ - در مدح امیر ابو یعقوب یوسف بن سبکتکین

چگونه برخورم از وصل آن بت دلبر

که سوخت آتش هجرش دل مرا در بر

طمع کند که ز معشوق برخورد عاشق

بدین جهان نبود کار ازین مخالفتر

از آنکه عاشق نبود کسی که دل ندهد

چو داد دل نتواند گرفت از دلبر

ز بهر وصلش هر حیلتی همی سازم

وصال باشد با او مرا بحیله مگر

شدم بصورت چنبر ، چو زلف او دیدم

بصورت رسن و اصل آن رسن عنبر

مگر بمن گذرد هست در مثل که رسن

اگر چه دیر بود بگذرد سوی چنبر

دم تو بر تو شمردست ناتوانی را

دم شمرده بتیمار بیهده مشمر

چه خیزد از غزل و نعت نیکوان گفتن

چرا نگویی نعت و ثنای خیر بشر

سلالۀ سیر خوب میر ابو یعقوب

که جز بدو نبود قصد مرد خوب سیر

نظام فضل و هنر یوسف بن ناصر دین

بزرگوار پسر زان بزرگوار پدر

ز منظرش بهمه وقت فرّ یزدانی

همی درخشد باد آفرین بر آن منظر

ز نیکویی و ز شایستگی که مخبر اوست

گذر نیابد مدح و ثنا از آن مخبر

مثل زنند که جویندۀ خطر بی حزم

از آرزوی خطر در شود بچشم خطر

بجهد خدمت او کند که هست خدمت او

بصلح و جنگ طلسم توانگری و ظفر

ثنای نیکو بر نام او ببوید خوش

از آن فراوان خوشتر که عود بر مجمر

شده است رای بدیع و لطیف لفظش را

بروشنی و مزه دشمن ، آفتاب و شکر

ایا سفینه و هم قطب و گنج هر سه بهم

سفینۀ ادب و قطب علم و گنج هنر

ایا وفای تو بندی که نیستش سستی

و یا سخای تو بحری که نیستش معبر

دو کار سخت شگفت اوفتاده بود مرا

کز آن دو کار نیم جز نژند و خسته جگر

نبود عبرت بسیار تا ندانستم

کنونکه دانستم زو بمانده ام بعبر

بمن چنان بود اندر نهفت صورت حال

که میر سیر شد از بندۀ سخن گستر

گرانی آمدش از من بدل مگر ، که چنین

بکاست رسم من و سوی من نکرد نظر

هزار نفرین کردم ز درد بر ایام

هزار مستی کردم ز گردش اختر

ز بسکه وحشتم آمد دگر نگفتم شعر

برسم خویش و بخدمت نیامدم ایدر

دبیر میر ابو سهل گفته بود مرا

بره که شاه سوی بلخ شد همی بسفر

که چون نگویی دیگر مدیح میر همی

بجشنها و نیایی بوقت خویش بدر

ز درد پاسخ دادم که میر خدمت من

همی نخواهد و تو نیز ازین سخن بگذر

اگر بخواستی او رسم من نکردی کم

مرا بگفت غلط کرده ای بدین اندر

که میر بسیار آزار دارد از تو بدل

که تو نکردی از کار ناپسند حذر

گناه تو کنی و هم تو تیز گیری خشم

پس این قضای سدوم است و باشد این منکر

گفتم : این چه حدیثست ؟ گفت : زین باب

دگر نگویم و پرس این تو از کس دیگر

چو پار پیش تو عبدالملک مرا امسال

بشرح گفت حدیث نهفته و مضمر

جوابش آتش بر زد دل مرا بدماغ

ز دیدگانم گفتی برون دمید شرر

اگر نگفتم آن شعر جز بنام تو من

بدانکه کافرم اندر خدا و پیغمبر

کسیکه بر تو مزوّر کند حدیث کسان

دهان آنکس پر خاک باد و خاکستر

نگاه کن تو بدین داوری بچشم خرد

بفضل باش تو اندر میان ما داور

مرا نباید حاجت بنقل کردن شعر

که معنی از دل و از طبع من بر آرد سر

زبان من بمثل ابر و شعر من مطرست

چو رفت باز نگردد بسوی ابر مطر

شجر شناس دلم را و شعر من گل او

گل شکفته شنیدی که باز شد بشجر

مرا نباشد دشواری شاعری کردن

که در محاسن تو عرض کرده ام لشکر

سخن توانم گفت اندرو که در دل او

نیافرید خدای جهان ز فضل اثر

بنام تو نتوانم سخن طرازیدن

که فضل تست جهان را ز نائبات سپر

فضایل تو چو ابرست و من صدف که ازو

همی ستانم قطره همی کنم گوهر

ترا مدیح توان گفت کزیک انگشت

مر آفرین را بسته است صد هزار صور

تو برتری ز معانی و هرچه ما گوئیم

که هست خاطر ما زیر و مدحت تو زبر

امیر هر که بود پیش تو همی کوشد

که خوب گوید و زشتی بگسترد داور

کسی که مایه ندارد سخن چه داند گفت

چگونه پرد مرغی که بسته دارد پر

بمجلس تو ز بی دانشی سخن گوید

بفضل خویش نگر تو بقول او منگر

همبشه تا مه و خورشید روشنند و بلند

چو روز روشن باش و بلند همچون خور

خجسته باد ترا عید و روزه پذرفته

ولی بناز و شادی ، عدو بمحنت و شر

شمارهٔ ۲۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی

جمال لفظ فزای و کمال معنی گیر

به رسم تهنیت عید از آفرین امیر

خدایگانی کز قوت خرد دل او

بدست طبع نبودست هیچگونه اسیر

یمین دولت خوانندش ، این چگونه بود

که دست و دولت هر دو بدست اوست مشیر

امین ملت خوانندش اینکه حافظ اوست

همیشه حافظ امین به بهرچه خواهی گیر

موفق است بفکرت کز آسمان یزدان

چنان براند تقدیر کو کند تدبیر

چو بنده از پس توفیق راند اندیشه

موافق آید تدبیر بنده با تقدیر

بزرگ و خرد خدای آفرید و دون خدای

بزرگ همت شاهست و هر چه هست صغیر

ز خیر همت او را هزار اثر بیشست

بزیر هر اثری صد هزار چرخ اثیر

که هر یکی بکفایت بدین و ملک اندر

همی نماید فعل و همی کند تأثیر

ثناش جستم و گفتم تصرفی نکنم

درو بلفظ و معانیش را کنم تفسیر

بغور ناشده گم گشت در حواشی او

کلام و هر چه درو اندر از قلیل و کثیر

کنی سؤال که توقیر چیست خدمت او

بحق رسیدن باشد هر آینه توقیر

بخدمتش برس ار آرزوست توقیرت

که هر که ماند ز توقیر ماند در تقصیر

چو دید دشمن نگذاردش که پیش آید

ز نوک نیزه به تیغ و ز نوک تیغ به تیر

چنان رود بعدو تیرهای او گویی

بجای پیکان دارند دیده های بصیر

خدایگانی چشمست و رسم او بصرست

چگونه فایده یابد کسی ز چشم ضریر

هر آنچه گرد کند دشمنش ، غنیمت اوست

هزار دیده چرا رنج بیند او بر خیر

بویر ناید کس را بزرگ همت او

که همتش ز بزرگی نگنجد اندر ویر

مگر صلابتش از معجزات داودست

که باشد آهن و فولاد پیش او چو خمیر

چنان رود بهمه کار عزم او گویی

ستاره بر فلک از عزم او گرفت مسیر

حریر پوشد از یاد مدح شاه جهان

حروف شعر چو من مدح او کنم تحریر

همی نویسم و از حرص آفرینش قلم

همی سراید گویی همان سخن بصریر

ضعیف ناشده در خدمتش قوی کی شد

هلال ناشده مه کی شدست بدر منیر

بنور و جود کجا رای و دست او باشد

چه خیزد از فلک و آفتاب و ابر مطیر

همیشه از نفر او نفیر دارد کفر

کس از نشاط و فزونی نیوفتد بنفیر

بسود چندان در تاختن جناغ خدنگ

که بی منازع دارند بندگانش سریر

بکشت چندان کس چون مراد جنگ آمد

بجنگ پیش نیایدش نه جوان و نه پیر

خدای فایدۀ مهرش اندر آب نهاد

کز آب زنده بود خلق و ز آب نیست گزیر

اگر چه قوّت شیرست بدسگالش را

ز بیم او نرود جز بعادت نخجیر

ز حق او که بگسترد در همه عالم

بقصه کس نبرد نام باطل و تزویر

هزار عذر نهد تا جفا نباید کرد

بیک نفس نکند باز در وفا تأخیر

نصیب شاهان از وسع دستگاه و حشر

چو خواب نیکو بود و نصیب او تعبیر

بزرگواران چون نفع خدمتش دیدند

طلب نکرد کسی نیز در جهان اکسیر

ز چیرگی و صبوری و نیک تدبیری

نه یار جوید هرگز نه رازدار و وزیر

بقای شاه جهان باد تا جهان باشد

چنانکه هست ازو دین و ملک را تیسیر

مراد حاصل و دولت فزون و بخت بکام

فلک مساعد و دل خرّم و خدای نصیر

شمارهٔ ۲۵ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود غزنوی

به از عید نشناسم از روزگار

نه از مدح خسرو به آموزگار

خداوند عالم کزو وقت ما

همه ساله عیدست لیل ونهار

یمین و امین اختر یمن و امن

که یمنش یمین است و امنش یسار

یمینی که دولت بدو کارگر

امینی که ملّت بدو استوار

ازین بیشتر بود گوش ملوک

سوی شاعران معانی گزار

که تا هر چه گویند ما آن کنیم

که ماند ز ما نیکویی یادگار

کنون شاعرانرا بکردار او

دل و دیده ماندست ناچار و چار

که گویند هرچ او کند تا مگر

بدان شعرشان را فزاید شعار

ازو در شگفتی فرو مانده اند

ملوک زمانه صغار و کبار

هزاران هزارش پریچهره است

همه لاله خدّ و بنفشه عذار

کهین گنج او هست چندان کزو

ابر گاو و ماهی گرانست بار

ز گرگنج رخشد گهی رایتش

گهی از در باری و قندهار

نه شیرست ، در بیشه تا کی بود

نه بادست تا کی بود در قفار

ندانند و آنچ اندر این فایده است

بریشان نکردست عقل آشکار

اگر شیر گیران بخسبند خوش

ز شیران تهی کی شود مرغزار

چه ضایع کند مرد عمر عزیز

بروشن می و تیره زلفین یار

نجنبد همی کوه سنگین ز بجای

بر هر کسی سنگ ازآنست خوار

چو در آسیا سنگ جنبان شود

مر او را فراوان بود خواستار

نبارد سرشک از هوا بر زمین

نخیزد سیه ابر تا از بحار

بجنبیدن ابر سازد صدف

زهر قطره یی لؤلؤ شاهوار

بقدر آسمان آمد اندر قیاس

بجود آفتاب آن شه نامدار

نه رنجه شود آفتاب از مسیر

نه مانده شود آسمان از مدار

ایا دشمن شاه پیروزگر

ازو ماندی اندر غم و اضطرار

هر آنرا که جنبیدش دولتست

ملامت مکن گر نگیرد قرار

بجای بنفشه عنان گیرد او

بحای قدح قبضۀ ذوالفقار

تو خود آزمودستی او را بسی

بپرخاش دیدستی او را سوار

ازو خورده ای آنچه روزیت بود

غنیمت بدو داده ای بی شمار

که یزدانش از پنج طبع آفرید

چهار اصل و آن پنجمین کارزار

نه تنها تویی بلکه بسیار کس

شد از گرد پیکار او خاکسار

چو باشد بملک افتخار ملوک

بدو ملک را بیش هست افتخار

بپرهیزگاری رود زین سپس

که بر هر چه بایدش دارد یسار

ز ناداشت هر کو نراند مراد

فرو مانده باشد نه پرهیزگار

همی تا بود ملک و فرمان و شهر

ملک باد فرمانده و شهریار

شمارهٔ ۲۶ - در مدح سلطان محمود غزنوی

مراد عالم و شاه زمین و گنج هنر

قوام ملک و نظام هدی و فخر بشر

یمین دولت و دولت بدو فزوده شرف

امین ملت و ملت بدو گرفته خطر

چهار چیز بود در چهار وقت نصیب

خدایگان جهانرا چو کرد رای سفر

چو عزم کرد : صواب و چو رای زد : توفیق

چو باز گردد : فتح و چو جنگ کرد : ظفر

مراد او ز همۀ خلق حاصل است بدو

نه حکم طالع بایدش نه سپاه و حشر

بلند همت او را همه فلک تبعست

بزرگ دولت او را همه جهان لشکر

بزیر سایۀ جاهش بود کفایت و فخر

بزیر رایت رایش بود قضا و قدر

بهاری ابر چو دستش بدیدگاه عطا

همه سخاوت خویشش نمود هزل و هدر

بخویشتن بر خندید و از حسد بگریست

دلیل خنده ش رعدست و آب دیده مطر

بلشکر عدو اندر چو رای حرب کند

پسر حسد برد از بیم شاه بر دختر

اگر چه مرگ ز پرّندگان ندارد جنس

برزمگاه بود تیر شاه مرگ بپر

بلند مجلس او آسمان دولت گشت

خجسته دولت او اندر آسمان اختر

هنر بسیست و لیکن شمایلش اغلب

عدو بسیست ولیکن فضایلش اکثر

اگر کسی بنویسد فضایلش جزوی

بساط هفت زمینش نه بس بود دفتر

ببحر گفتند : از جود او ترا اصلست

بکوه گفتند : از حلم او تراست اثر

ز فخر جودش بنمود بحر مروارید

ز فخر حلمش بنمود کوه کان گهر

جهان بفایده گیرد همی ز شاه مثال

فلک بمرتبه خواهد همی ز شاه نظر

نه هر که شاعر باشد بمدح او برسد

نه بر نهاد زمانه بهر سری افسر

نه هر چه نظم شود مدح شاه را شاید

نه هرچه گونه سیه دارد او بود عنبر

برو براه مرادش که دولت آید پیش

بکار تخم مدیحش که گوهر آرد بر

چراش عالم خوانی مخوان که عالم را

نیاز و ناز عدیلست و نفع و ضر همبر

هوای او همه نازست و هیچ نیست نیاز

رضای او همه نفعست و هیچ نیست ضرر

رسوم او نه رسومست عالم صورست

پدید جان همه خسروان درو بصور

دهان گشاده میان بسته ایستاده فلک

بمدح و خدمت شاه سپه کش صفدر

دهان او را شد مشتری بجای زبان

میان او را شد جوزهر بجای کمر

ز بهر آنکه از او بد زمانه را زینت

زمانه گفت مرا بگذران و خود مگذر

سخاوت و سخن و طبع ورای او گویی

ز خاک و آب و ز باد آمدند و از آذر

ز آذر آید نور و ز باد زاید جان

ز آب خیزد درّ و ز خاک زاید زر

ز تیغ او عجب آید مرا که صورت او

نگارهای حریرست و رشته های درر

روان ندارد و اندر شود بتن چو روان

جگر ندارد و اندر شود چو خون بجگر

ستاره نی و همه روی او ستاره صفت

فلک نه و همه بالای او فلک چنبر

کمان وری که سر تیر او بهیچ صفت

ز جای خویش نجنبد چو راست کرد نظر

نشانه سازد سوفار تیر پیشین را

برو نشاند پیکان تیرهای دگر

خبر کنند ز شاهان و ما همی نکنیم

که تیغ شاه نماند همی بگیتی شر

بدان زمین که بدو در ز وقت آدم باز

نبود جز همه کفر و نرفت جز کافر

کشید لشکر ایمان و کرد مجلس علم

بساط نور بگسترد شاه حق گستر

میان موج ضلالت جز او که برد هدی

میان زمرۀ دیوان جز او که خواند زیر

سپاس و شکر خداوند را که کرد تهی

جهان بقّوت معروف خسرو از منکر

اگر بکاوی آتش بود زبانه زنان

زمین آن همه بتخانه تا گه محشر

مثل زنند که از گل هوا نیاید و شاه

بنعل اسب هوا کرد خاک کالنجر

زرام و از درۀ رام اگر حدیث کنی

همی بماند گوش از شنیدنش مضطر

سپاه گبر بدو در چو لشکر یأجوج

نهاد آن دره محکم چو سدّ اسکندر

خدایگان بگشاد آن بنصرت یزدان

براند دجله ز اوداج گبر کان کبر

بنیزه زو همه دل شد ز پشتها بیرون

ز تیغ مغز همی جوش کرد بر مغفر

بجای دیدنشان در میان دیده سنان

بجای فکرتشان در میان دل خنجر

چه مایه گردن گردنکشان شکسته بگرز

چه مایه مغز بداندیش کوفته بتبر

هوا چو معدن نیلوفر از نمایش تیغ

سنان نیزه بدو در چو برگ نیلوفر

ز بسکه ریخته گردید خون در آن دره

برنگ روین روید گیاه و برگ شجر

نوشت بر در و بامش هر آنچه گفت خدا

فرو سترد بشمشیر آنچه کرد آزر

خدایگانا جشن خدایگانانست

بخواه باده بفروز خسروی آذر

وگر نباشد باده بدیل آب حیات

ز کف خویش در افکن بکام در ساغر

وگر نباشد آتش سیاست تو بسست

سیاست تو ز آتش بسی فروزانتر

اگر ازو شرری درفتد بکوه بلند

ازو نماند جز توده های خاکستر

سیاست تو یکی آتش است عالم را

چنانکه باشد در آتش از اثیر اثر

سخات آب حیاتست هر کجا بچکد

بطبع زنده شود گر چه برچکد بحجر

همیشه تا بود از پیش ماه دی آذر

همیشه تا بود از پیش مهر شهریور

ملک تو باش ولایت تو بخش و ملک توگیر

هنر تو ورز و بزرگی تو جوی و نوش تو خور

براستی تو گرای و بمردمی تو بسیج

بدشمنان تو شتاب و بدوستان تو نگر

شمارهٔ ۲۷ - ایضاً در مدح سلطان محمود

اگر چه کار خرد عبرت است سرتاسر

نگر چگونه نماید همی خرد بعبر

ز کار خسرو مشرق خدایگان بزرگ

یمین دولت و پشت هدی و روی ظفر

بمعدنی که همی وهم حاسبان نرسد

همیرساند شاه جهان سپاه و حشر

ز باد و مرغ همی بگذرد چو باد و چو مرغ

ز دشت بی هنجار و ز رود بی معبر

بحمله لشکر او آن کند که باد بطبع

بپای مرکب او آن کند که مرغ به پر

مصاف لشکرش آنگه که باد پا ببرد

به ابر ماند کاندر هوا بودش ممر

چو بر گشاد علم را و بر نشست بباد

چه کوه و قلعه بپیش آیدش ، چه بحر و چه بر

وگر به تنگی سوراخ سوزن آید راه

بسان رشته بدو در شود بوقت گذر

همیشه پایگه و جای او رکاب و حناست

چنانکه بستر و بالینش جوشن و مغفر

نه طبع او بشکیبد ز حرب یکساعت

نه دست او ز عنان و ز نیزه و خنجر

بمغزش اندر فکرت بود الیف قتال

بچشمش اندر دیده بود رفیق سهر

ز حرص جنگ بسازد ، گرش بباید ساخت ،

ز دست خویش حسام و ز روی خویش سپر

هر آنکه خدمت شاه زمانه کرده بود

رسوم و سیرت او دیده و گرفته هنر

عجب مدار که نامرد مردی آموزد

از آن خجسته رسوم و از آن ستوده سیر

بچندگاه دهد بوی عنبر آن جامه

که چند روز بماند نهاده با عنبر

خدایگان جهان آنکه تا جهان بودست

ازو بزرگتر از خسروان نبسته کمر

از آن رود همه ساله بدشت و بیشه که هست

بدشت پیل شکار و به بیشه شیر شکر

ز عمر نشمرد آن روز کاندرو نکند

بزرگ فتحی یا نشکند یکی لشکر

دلی که راهش جوید بیابد او دانش

سری که پایش بوسد بیابد او افسر

همی درخت نماند ز بس که او سازد

ازو عدو را دار و خطیب را منبر

چو شد بدریا آب روان و کرد قرار

تباه و بی مزه و تلخ گردد و بی بر

ز بعد آنکه سفر کرد چون فرود آید

بلطف روح فرود آید و بطمع شکر

ز زود خفتن و از دیر خاستن هرگز

نه ملک یابد مرد و نه بر ملوک ظفر

همیشه باد خداوند خسروان پیروز

چنانکه هست ستوده بمنظر و مخبر

جهان بمنظر او تازه باد و ز یزدان

بساعتی دو هزار آفرین بر آن منظر

گذشته باد ز هرچ آرزو کند چو سخن

رسیده باد بهرچ آرزو کند چو فکر

بتی که قبلۀ کافر بود سپرده بپای

بتی که قبلۀ عاشق بود گرفته ببر

شمارهٔ ۲۸ - در مدح سلطان محمود

ز عشق خویش مگر زلف آن پری رخسار

شکسته شد که چنین چفته گشت چنبروار

زره نبود و زره شد ز بس گره که گرفت

شب سیاه که دید از گره زره کردار

ز بسکه لعب نماید ز بسکه بوی دهد

گهی مشعبد خوانندش و گهی عطار

نگر که باد برو بر چگونه مستولبست

که گاه دایره سازد ازو و گه پرگار

مده بعشق عنان ای دل ار نخواهی رنج

که هر که عاشق شد رنجه دل زید هموار

همی نگاری بیهوده زر بمروارید

که من بشهر نگاری بدیع دارم یار

ز شهر و یار تو بس ، مدح شهریار جهان

مخواه خوبتر از مدح شهریار نگار

بزرگ خسرو مشرق خدایگان عجم

امام بار خدایان و قبلۀ احرار

دل هزیمتیانش بسان سیمابست

که لرزه بیشتر آنگه کند که یافت قرار

بپارسائی ماند همی پرستش او

بهر دو گیتی نیکست پارسا را کار

به تنگدستی ماند همی مخالفتش

همیشه جفت بود تنگدستی و تیمار

سوار سست شود پیش لشکرش گوئی

که لشکرش چون آبست و کاغذست سوار

نماند جائی و جزوی ازین زمین که نکرد

هزار بار مر او را بسم اسب غبار

اگر نه گرد شدی خاک و بازننشستی

بجمله گرد شدستی کنون بلاد و قفار

بمشرق ار بکند عزم او یکی حرکت

بمغرب اندر پیدا شود ازو آثار

بفضل او نرسد هیچ معنی از پی آن

که اندکست معانی و فضل او بسیار

بگوی مدحش اگر مدح گفته ای کس را

که مدح اوست ز مدح دگر کس استغفار

در آب پیل از آن ره کند که ایمن نیست

ز بیم آتش آن تیغ تیز جان اوبار

از آنکه گوید آتش بآب در نبود

همی شنو سخن و هیچ استوار مدار

که تیغ شاه جهاندار چون برهنه شود

بآب ماند و آتش فروزد از کردار

خدای هیچ ملک را بخواب ننموده است

هزار یک زان کورا بداد و او بیدار

همیشه تا ز شب تیره بر نتابد روز

همیشه تا ز یم نیل بر نخیزد نار

بقای شاه جهان باد و عزّ و دولت او

تنش درست و نگهدارش ایزد دادار

خجسته باد بدو عید و روزه پذرفته

خجسته باد بر او سال و ماه و لیل ونهار

شمارهٔ ۲۹ - ایضاً در مدح سلطان محمود

عارضش را جامه پوشیدست نیکویی و فر

جامه ای کش ابره از مشکت وز آتش آستر

طرفه باشد مشک پیوسته بآتش ماه و سال

و آتشی کو مشک را هرگز نسوزد طرفه تر

چون تواند دل برون آمد ز بند حلقه هاش

که برون نتواند آمد حلقه هاش از یکدیگر

هر که مشک نیک و دیبای نکو خواهد همی

معدن هر دو منم پس گو بیا وز من ببر

زانکه تا زلفین او بوئیدم و دیدم رخش

مغز من تبت شده است و دیدگانم شوشتر

کین و مهر ار نه یکی باشد بر عمرش چرا

من بر او بر مهربانم او بمن بر کینه ور

مهرش اندر جسم من آمیخته شد با روان

چهرش اندر چشم من آمیخته شد با بصر

گشتم از عشقش چنین ناپارسا بر خویشتن

پارسا گر دم بمدح شهریار دادگر

خسرو مشرق ، امین ملّت و فرّخ نشان

خسرو مشرق ، یمین دولت و پیروزگر

آنکه در هر چیز دارد رسم همچون نام خویش

و آنکه در هر کار دارد کام چون نام پسر

اصل نیک از فرع نیک آید نباشد بس عجب

همچنان آید پسر چون همچنین باشد پدر

خلق را ماند که خلق از خاک باشد او ز نور

عقل را ماند که معنی زیر باشد او زبر

عقل از و شد نیکنام و علم از و شد رهنما

فضل ازو شد پیشدست و فخر ازو شد مشتهر

دستها زو پر درم شد ، لفظها زو پر ثنا

چشمها زو پر عیان شد ، گوشها زو پر خبر

ای بزرگ بی نهایت ، ای امیر بی خلاف

ای جواد بی ملات ای کریم با گهر

ای بتو نیکو مروّت ، ای بتو زیبا ادب

ای بتو پاینده شاهی ، ای بتو خرّم بشر

غایت اجلال و جاهی ، رایت اقبال و بخت

آیت شادی و ملکی ، حجّت عدل و ظفر

جز تو گر شاهست ، شاهی سهل باشد در جهان

یک میان بندست ز نّار و یکی دیگر کمر

پیش مردان ملک را نبود خطر لیکن ملک

چون تو باید با خطر تا ملک ازو گیرد خطر

معدن گوهر بود آری صدف لیکن همی

قطرۀ باران بباید تا درو گردد گهر

همچنان خواهی که دانی کار گیتی را همی

آدمی چون تو نباشد با قضا و با قدر

هر زمان شاها در آثار تو گیتی گم شود

کاندران گیتی ازین گیتی ترا بیش است اثر

دل نه زان ماند ز مدح تو که نندیشد همی

آرد اندیشه ولیکن تو نگنجی در فکر

تا نکاری هیچ تخمی بر نیاید در جهان

مدح تو تخمی است کاید چون بیندیشی ببر

پرخطر باشد ز تو بدخواه و در نعمت ولی

تو چو بحری کاندرو هم نعمتست و هم خطر

از سفر کردن چنان گردی که تا گیتی بود

نام نیک تو نباشد جاودان جز در سفر

هر شبی چندان زمین بری که هر ماهی فلک

هر مهی چندان فلک که هر سالی قمر

بر حذر باشند مردم از صروف روزگار

خود صروف روزگار از تست دایم بر حذر

بر سخن گویان دو دست تو همی بارد درم

بر سخن جویان زبان تو همی بارد درر

تا همی گردد سپهر و تا همی پاید زمین

تا همی تابد نجوم و تا همی روید شجر

پادشاهی گیر و نیکی گستر و گیتی گشای

نیکنامی ورز و چاکر پرور و دشمن شکر

شمارهٔ ۳۰ - در صفت عمارت و باغ خواجه ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی گوید

بهار زینت باغی نه باغ بلکه بهار

بهار خانۀ مشکوی و مشکبوی بهار

سرشت طبعش را هر چهار طبع هواست

نهاد سالش را هر چهار فصل بهار

ز رنگ صورت او کارنامۀ نقاش

ز بوی تربت او بارنامۀ عطار

هوا ز نکهت بویندگان او تبّت

زمین ز نضرت بینندگان او فرخار

بصر ز صورت او عالم صور گردد

اگر نگاه کنی ژرف سوی آن اشجار

چو مرغزار یکی شیر دارد اندر بر

چو واق واق یکی مردم خرد آثار

بسان کرگ یکی پیل بر گرفته بشاخ

بسان ارگ یکی بر هوا کشیده حصار

حصارهای پر امثالهای مینا رنگ

ارم نیند و جدا هر یکی ارم کردار

بسان قبه و ارتنگ مانویش غلاف

بسان کعبه و دیبای خسرویش ازار

چو دیبهی که برنگ پرند هندی هست

زبر جدینش بود پود و زمردینش تار

همی نشاط کند بلبل اندر گوئی

چغانه دارد در کام و در گلو مزمار

نوای زیر و بم آرد ز حلق بی بم و زیر

همی فسوس کند بر نوای موسیقار

درخت نارنج ، از خامه گوئیا شنگرف

بریخته است کسی مشت مشت بر زنگار

بسان مجمر میناست گرد مشک بر او

بخار مشگ برآید همی ز شعلۀ نار

ز برگ و بار همه طوطیان پرانند

که برگشان همه پرّست و بارشان منقار

چو گنج خانۀ پرویز روی تربت او

ز سیم و نقره و یاقوت و زرّ مشت افشار

خجسته باز گشاده دهان مشکین دم

گشاده نرگس چشم دژم ز خواب و خمار

چو جام زرّین کاندر میان او عنبر

چو جام سیمین کاندر میان او دینار

یکی نه چشم ولیکن بگونۀ چشمی

که دیده اش از شبه باشد مژه ز زرّ عیار

یکی نه چتر ولیکن بگونۀ چتری

که سیم خامش و میناش چون سرین زنگار

بنفشه زارش گوئی حریر سبزستی

که نیل ریزه برو بر پراکنی هموار

چو مهره های کبودست بر بریشم سبز

بطبع بسته و پیوسته بی گره ستوار

همه صحایف اقلیدس است پنداری

که شکلهای دهد مر مهندسان را کار

سپهر نی و بسان سپهر مرکز نور

ستاره هست ولیکن ستارۀ سیار

مجرّه وار یکی جوی اندرو گذرد

بر آب خضر تبه کرد آب او بازار

چو رای عالم صافی چو جان عارف پاک

چو شعر نیک روان و چو دین حق دوّار

اگر بجنبد گوئی همی بجنبد جان

اگر بپیچد گوئی همی بپیچد مار

بسان قارون گاهی فرو شود بزمین

گهی شود بهوا بر چو جعفر طیاّر

گهی ببینی گشته چو پشت بازخشین

گهی منقط بینی چو پشت سنگین سار

بخار او که بخیزد ز دل فروزد شمع

ز دیده عقد کند ، عقد لؤلوی شهسوار

اگر زبان بگشائی بوصف خم بزرگ

روا بود که دهد وصف او بشعر شعار

چو همت ملکانست بر گذشته ز وهم

کنارۀ شرفش بر شرف گرفته قرار

بزرگ طاقش را کالبد فلک بوده

بلند گنبد او را قضا زده پرگار

نبشته هاش جمال است و خشتهاش لقا

نگارهاش کمال و عیارهاش فخار

لطیف تر ز جوانی و خوشتر از نعمت

وزو برون نشود آن دو چیز را هنجار

وگر بخانۀ کافوری اندرون نگری

زمان مشرق بینی در ابتدای نهار

چو کف موسی کایت همی نمود از جیب

چنانکه روی بهشتی بود بروز شمار

طراز زرّین بر جامۀ ملوک بود

که ماند او را زرّین طراز بر دیوار

وگر کنی صفت خانۀ نگارستان

برون شود ز طبایع بر آتش تیمار

بدیع گنبد او همچو جام کیخسرو

درو دوازده و هفت را مسیر و مدار

بسان بتکده ها طاقهاش پر صورت

شکفته چون گل و بی عیب چون دل ابرار

فروغ روی چو مهشان همی نماید گل

شکنج زلف سیه شان همی فشاند قار

نه وشّی و همه با جامه های وشّی رنگ

نه جانور همه باغمزگان جان او بار

نه کان زرّ و همه زرّ سرخ بی تخلیط

نه کان سیم و همه سیم نقرۀ بی بار

درو نگاشته بر فال نیک و اختر سعد

خدایگانرا بر بزم و رزم و گاه شکار

شکار : دولت عالی و رزم : قهر عدو

بقا و نعمت را کرده بزمگاه اظهار

قرار دلشدگانست و گنج بی دربان

نجات ممتحنانست و داروی بیمار

وگر بگنبد فروار خانه آری دل

سخن منقش گردد ز فرّ آن فروار

چو جعد زلف بتانست در شکسته بهم

گره گرهش میان و شکن شکنش کنار

شکن یکی و گره برشکن هزار افزون

گره یکی و شکن بر گره فزون ز هزار

وگر ز صفۀ خانه نظر کنی سوی باغ

زبر جدین شود اندر دو چشم تو دیدار

اثر اثیر کند برزمین ز بهر چرا

که عکس او باثیر اندرون کند آثار

ز حسن گوئی پیوسته گوهرش بهنر

ز لطف گوئی پرورده دولتش بکنار

درخت او که بروید لطیف تر ز نجوم

بخار او که بخیزد شریف تر ز فخار

بدین صفات به میمند باغ خواجۀ ماست

که کدخدای جهانست و سیّد احرار

عمید دولت ابوالقاسم احمد بن حسن

که هست طاغت او بر سر زمانه فسار

چنار کرد دعا تا مگر بود سخنش

از آن چو پنجۀ مردم شدست برگ چنار

سیاست و کرم خواجه گردش فلک است

کزو سوار پیاده شود ، پیاده سوار

بخواجه عیب و عوار زمانه گشت هنر

گرفت از آن هنر خواجه جای عیب و عوار

ز نور روز گریزد همیشه ظلمت شب

چو فخر پیدا گردد نهفته ماند عار

ز خواجه جود پدید آید و ز گردون بخل

ز ابر آب پدید آید و ز خاک غبار

زمین که کوه کشد بار آن کسی نکشد

که او بعمر یکی پیش خواجه یابد بار

چو دیده چهرش در چشم مردمست مقیم

چو عقل مهرش باجان کند همیشه جوار

همه ستایش آفاق خواجه را صفت است

همی کنند ستایندگان ازو تکرار

بسی کس است که منکر بود بصانع خویش

همی دهد ببزرگی و فضل او اقرار

بایستند بزرگان چو پیش او برسند

چو در شوند بدریا بایستند انهار

کفش پدید بمقدار و جود ازو خیزد

اگر چه نیست پدیدار جود را مقدار

مثالش آنکه سخن خیزد از حروف همی

اگر چه هست حروف اندک و سخن بسیار

چو بدره مهر کند مهر اوست للشعراء

چو باره داغ کند داغ اوست للزّوار

بصورت لب مردم بود ز بوس کرام

بهر کجا شود ، او را همه زمین و دیار

از آنکه چشم شقاوت بود عداوت او

شود بدیدن اعدای او دو دیده فگار

که داندش که نیارد حسد ز دانش خویش

که بیندش که نخواهدش چشم خویش نثار

ز دوستی که عفو دارد از گنهکاران

سپاس دارد و گیرد ز دیگران آزار

نبود و هم نبود جز بعرض خویش بخیل

نکرد و هم نکند جز برای دین پیکار

چنان بداند احکام بود نی گوئی

نهفته نیست ازو مر زمانه را اسرار

بنقش سیرت او مهر کرده شد معنی

بنام مدحت او داغ کرده شد اشعار

از ایمنی که کندشان عجب نباشد اگر

کند روان بر زنهاریان خود زنهار

بچوب ماند هر دو خلاف و طاعت او

ازین : ولی را منبر . وزان : عدو را دار

بیک عطاش چنان سائلس غنی گردد

که بدره هاش بود گنج و کیسه ها قنطار

همیشه تا همی امروز باشد از پس دی

همیشه تا همی امسال باشد از پس پار

بقاش باد و سرش سبز باد و کار بکام

فلک مساعد و دولت رفیق و ایزد یار

شمارهٔ ۳۱ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین گوید

گه آن آراسته زلفش زره گردد گهی چنبر

گه آن پیراسته جعدش ببارد مشگ و گه عنبر

رخی چون نو شکفته گل ، همه گلبن برنگ مل

همه شمشاد پر سنبل ، همه بیجاده پر شکر

برو از نیکوئی معنی ، بغمز از جادوئی دعوی

بچهره حجت مانی ، بخوبی حاجت آزر

شکفته لاله رخساره ، حجاب لاله جرّاره

بر از عاج و دل از خاره ، تن از شیرو لب از شکر

زمن طاعت و زو فرمان ، همو وصل و همو حرمان

همو درد و همو درمان ، همو دزد و همو داور

سرشته رویش از رحمت ، همیدون گنج پر نعمت

رخ از نور و خط از ظلمت ، لب از مرجان دل از مرمر

سمن بوئی شبه موئی ، بلا جوئی جفا گوئی

پریزادی پریروئی ، پری چهری پری پیکر

دل آرامی دل آرائی ، غم انجامی غم افزائی

نکو نامی نکو رأی ، بحسن اندر جهان سرور

بپردازی دل از روئی که گاه آمد که حق جوئی

غزل چندین چرا گوئی ز عشق آن بت دلبر

ثنا جوی از غزل پاسخ ، کت این هر دو بود فرخ

غزل بر ماه زیبا رخ ثنا بر شاه نیک اختر

امیر عادل عالم که جود از کف او قایم

قوام دولت دائم ، نظام دین پیغبر

همه کردار او عبرت خرد را حکمتش فکرت

ملک نصر ملک سیرت ، سپه سالار حق گستر

نه خشمش را ز کس مانع ، نه رنج کس بدو ضایع

همی چون زهرۀ طالع بتابد مدحش از دفتر

چو بیند مر هزاهز را ، نجوید مرد عاجز را

بسنبد دل مبارز را ، بتیر و نیره و خنجر

بفخر از خلق بی همتا ، بفضل از خسروان یکتا

بدل معطی تر از دریا ، بکف کافی تر از کوثر

خرد را تاج و پیرایه ادب را جوهر و مایه

بدل با فخر همسایه بهمت با قضا همبر

بپاکی چون دل بخرد ، تهی از غش بری از بد

جهان را سایۀ ایزد امید راحت محشر

نخواهد جز همه رادی ، ازو گیتی بآزادی

بزرگان را بدو شادی ، بزرگی را بدو مفخر

بجای جنگ و خونریزش ، چو گردد تیز شبدیزش

بپیشش گاه آویزش ، چه یکمرد و چه یک لشکر

فعالش در خور نصرت خصالش زیور دولت

کمالش دفتر حکمت ، کلامش رشتۀ گوهر

بساط رادی افکنده ، ز نعمت گیتی آگنده

شده نامش پراکنده ز چین تا گنگ و تا نیسر

همش قدر و همش قدرت همش رتبت

همش رحمت همش خدمت همش منظر همش مخبر

قضا را عزم او حاجب ، بقا را حزم او خاطب

بلا را رزم او نائب ، سخا را بزم او افسر

بحلم احنف ، بتن آرش ، بطبع آب و بخشم آنش

رهی جوی و رهی برکش رهی دار و رهی پرور

اساس عدل او محکم ، لباس فضل او معلم

هنر در فعل او مدغم ، خرد در لفظ او مضمر

ز غم جودش برات آرد ، سوی مرده حیات آرد

عدو را کی نجات آرد ز زخمش گر بود عنتر

جوانمردی ازو حاصل ، خردمندی ازو کامل

جهانگیری بدو مایل ، جهانداری بدو درخور

که باید جود را حاتم ، جز او از تخمۀ آدم

که هر دستش یکی عالم ، هر انگشتش یکی کشور

ز جودش هر که بشتابد ز گیتی روی برتابد

بعمر نوح دریابد ز بحر جود او معبر

بباده افراه و پاداشن نبشته دو خط روشن

بتیغش بر که : « لاتأمن » بگنجش بر که « لا تحذر »

ایا هر دشت و هر پشته ، بخون دشمن آغشته

بفظلت یک سخن گشته ، اگر مؤمن و گر کافر

ز گنجت زائران قارون ، ز جنگت قلعه ها هامون

ز جودت بادیه جیحون ، ز خشمت خاره خاکستر

توئی از مردمان سابق توئی بر میهمان عاشق

توئی در قولها صادق ، توئی در صدرها مهتر

دل مدحت سرای تو ، چنان گشت از عطای تو

که نشاسد سرای تو ، ز کان سیم و کان زر

خداوندا ! بزی شادان ، برسم و سیرت رادان

ابا شادی تو آبادان ، بمشکین بادۀ احمر

بگیر ای شاه آزاده ، ملک طبع و ملک زاده

ز دست دلبران باده ، بدین هر مزد شهریور

بمان تا این جهان باقی ، بجای ملک مشتاقی

ببزم اندر ترا ساقی ، بتی چون لعبت بربر

بمجلس با خردمندان ، همیشه دو لبت خندان

دو چشمت سوی دلبندان ، دو گوشت سوی خنیاگر

شمارهٔ ۳۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی

گر نه مشکست از چه معنی شد سر زلفین یار ؟

مشکبوی و مشکرنگ و مشکسای و مشکبار

ار دل ما را ببست او خود چرا در بند شد ؟

ور قرار ما ببرد او خود چرا شد بیقرار ؟

ور نشد ابروش عاشق چند باشد گوژ پشت

ورنه می خورده است چشمش از چه باشد خمار ؟

ماهتابستش بنا گوش و خطش سنبل بود

آفتابستش رخ و بالاش سرو جویبار

هیچکس دیدست ماهی کاندرو سنبل دمید ؟

هیچکس دیدست سروی کافتاب آورد بار ؟

ار شوی نزدیک زلفش تا بکاوی جعد او

آستین پر مشک باز آیی و پر عنبر کنار

تا بکاویدمش جعد و تا ببوئیدمش زلف

تا بخاییدمش لعل و تاش بگرفتم کنار ،

در دو دستم عنبرست و در مشامم غالیه

در دهانم انگبین و در کنارم لاله زار

سرخی از خون نگسلد هرگز چنان کز نار نور

مرمان گویند ، لیکن من ندارم استوار ،

زانکه من بارم برخ بر خون و روی اوست سرخ

زانکه رویش جای نور است و دل من جای نار

او و من هر دو همی نازیم و ناز من بهست

کو بحسن خویش نازد من بمدح شهریار

خسرو مشرق یمین دولت و بنیاد مجد

آفتاب ملک ، امین ملت و فخر تبار

یا ببندد ، یا گشاید ، یا ستاند ، یا دهد

تا جهان همی مر شاه را این چار کار

آنچه بستاند : ولایت ، آنچه بدهد : خواسته

آنچه بندد : دست دشمن ، آنچه بگشاید : حصار

نصرت و فتح است بازی کردن شاه جهان

نصرتش عزمست و حاصل فتح و بازی کار زار

تیغ او هرگز نجوید جز دل شیران نیام

تیر او ترکش نخواهد جز تن مرد سوار

نیزۀ خسرو ستاره است و دل شیران فلک

تیغ او شیرست و مغز جنگجویان مرغزار

جز زبان چیزی نگوید پیش او هنگام حرب

جز دهان چیزی نجنبد پیش او هنگام بار

آن دهان جنبان بود کو شاه را بوسد زمین

وان زبان گو یا بود کز شاه خواهد زینهار

از هوای باغ او بوی بهشت آرد نسیم

وز زمین مجلس او مشکبو خیزد بخار

زیر پای نیکخواهش روید از پولاد گل

زیر پای بدسگالش خیزد از دریا غبار

هم بدو مجبور گردد ، هم بدو مختار مرد

جز بدو پیدا نیاید حکم جبر از اختیار

ور چه حکم پادشاهی هر که را باشد یکیست

پادشاهی را به محمودست فخر و اعتبار

گرچه از طبعند هر دو ، به بود شادی ز غم

ور چه از چوبند هر دو ، به بود منبر ز دار

ور کسی بی او زیادت گیرد و فخر آورد

آن زیادت سر بسر نقصان بود ، آن فخر عار

جز بکام او نگردد تا بگردد آسمان

جز برای او نباشد تا بباشد روزگار

گر مرا صد سال باشد عمر و گویم شکر او

هم نگویم شکر کردارش یکی از صد هزار

جامه ای پوشید بخت من رهی را جود او

جامه ای کو را سعادت بود پود و فخر تار

شکر را بر جان شیرین صورتی کردم بدیع

پیش ایزد برد خواهم صورتش روز شمار

گر بگویم پیش او جز کرد گارش هیچکس

شکر او پیش که گویم جز که پیش کردگار

تا همی گردد فصول عالم از گشت فلک

گه تموز و گاه تیر و گه زمستان ، گه بهار

شاه را سر سبز باد و جان بجای و تن قوی

تیغ تیز و امر نافذ بادش و دل شاد خوار

تاج داران جهان پیش بساطش خاکبوس

دشمنان ملک از گرد سپاهش خاکسار

شمارهٔ ۳۳ - در مدح خواجه ابوالحسن

اتفاق افتاد پنداری مرا با زلف یار

همچو او من گوژپشتم ، همچو او من بیقرار

تافتست آن زلف پر دستان و من زو تافته

چون میان ما بپیوندد زمانی روزگار

تاب او بر تاب من عنبر ببار آرد همه

تاب من بر تاب او یاقوت سرخ آرد ببار

قامتش خواهم که باشد سال و مه در چشم من

زانکه نیکوتر بود سر و سهی در جویبار

پرده شد روشن رخش را تیره زلف و نادر است

پردۀ اهریمنی بر روی یزدانی نگار

گر بهار تازه شاید ساخته با ز مهریر

چون نشاید تیر باران سموم (؟) سازگار

روی زیر آب دارم ، آب نه بل خون دل

روح زیر بار دارم ، بار نه بل تیربار

زین دو طبعم سوده بودی گرش بیرون نیستی

ز آفرین خواجۀ پیروز بخت نامدار

خواجۀ سید ستوده بوالحسن کاندر جهان

رخنه های ملک را ایزد بدو کرد استوار

چون زمانه بی منازع ، چون خرد بی عاندت

چون حقیقت بی خیانت ، چون سلامت بی عوار

قدر او را در شرف گردون مخوان کآیدش ننگ

دست او را در سخا دریا مخان کآیدش عار

خدمت او در شرف گردون نبازی (؟) نیستی ؟

نیستندی بخردان مر خدمتش راخواستار

بردباری کردنش گوئی بخشم اندر برد

خویشتن را خشم آید طبع باشد بردبار

گرچه صلح از رای او باشد میان مردمان

جود او پا مال باشد دایم اندر کارزار

از گنه کاری همی منت پذیرد پر گناه

تا بیامرزد مر ایشان را بوقت اعتذار

نیست گردد هر کجا جودش بود اصل عدد

فتح گردد هر کجا فضلش بود عقد شمار

قدر او چون غیب شد پنهان از اندر یافتن

ور چه در گیتی چو صنع غیب دانست آشکار

هر کرا تریاک دادست اتفاق خدمتش

از هلاک ایمن بود گر هست بر دندان مار

هر کجا هستند بد خواهان او را بر نهیب (؟)

رگ بتن در سلسله و مغز در سر ذوالفقار

خدمت او گیر ار ایدون افتخارات آرزوست

ار نگیری خدمت او از تو گیرد افتخار

ناگسی کرده یکی خواهنده را از در هنوز

باشد از بهر دگر خواهنده ای بر انتظار

ما بجود او همی زنهار یابیم از نیاز

مال او از جود او پس چون نیابد زینهار

یکدل است او را ، در آن دل صد هزاران فضل هست

ور هزارش دل بود هم فضل خواهد صد هزار

نه که گیتی اختیارست آنکه زو دارد ز خیر

بلکه خیر خویش کردست او ز گیتی اختیار

ابر اگر هر چند بر دارد ز دریای سرشگ

هیچ نقصان آید اندر موج او وقت بهار

یادگار رحمت ایزد جهانرا تو بسی

این جهان بی تو مبادا بی تو از تو روزگار

با همه حزمت امان و با همه عزمت ظفر

با همه فعلت کفایت ، با همه طبعت وقار

مدح نیکو زشت گردد جز بزیر نام تو

اسب نیک ای خواجه بد گردد بزیر بدسوار

از حروف آفرین تو همی نسخت برند

صورت روی پری را بتگران قندهار

گرچه با قدرند ملک و نصرت و فتح و ظفر

سایۀ فرهنگ تست آموزگار هر چهار

مستعارست آنچه بخشید آسمان از مال و جاه

و انچه زین دو چیز بخشی تو نباشی مستعار

بدره لاغر کرده ای تا شکر فربه شد از آن

شکرها فربه شود چون بدره ها گردد نزار

تا شناسد نام رو نام (؟) طبایع مر ترا

آرزو بد آمدن با خدمت تو کرد کار

باز ماندم زانکه به دانی تو مر حال مرا

بسته ام ، نا آمدن این بنده را معذور دار

تا زمینها را ز آرامش بود همواره طبع

تا فلکها را همی گردش بود همواره کار

همچنین بادی که هستی جاودان با کام دل

شاد بخت و شاد جان و شاد طبع و شاد خوار

شمارهٔ ۳۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی

ایا شنیده هنرهای خسروان بخبر

بیا ز خسرو مشرق عیان ببین تو هنر

دروغ زیر خبر دان و راست زیر عیان

اکر دروغ تو نیکوست راست نیکوتر

اگر بطلعت گوئی خجسته طلعت او

همی ز طلعت خورشید بیش دارد فر

از آنکه طلعت او سر بسر همه نفع است

بود ز طلعت خورشید گاه گاه ضرر

اگر بهمت گوئی دعای ابدالان

نبود هرگز با پای همتش همسر

وگر بنعمت گوئی فرود نعمت اوست

شمار ریگ بیابان و قطره های مطر

وگر سخاوت گوئی بر سخاوت او

بود سخاوت ابر و مطر هبا و هدر

که داد پاسخ سائل جز او ببدرۀ سیم

که داد پاسخ زائر جز او به صرّۀ زر

هزار مثقال اندر ترازوی شعرا

کسی جز او ننهاد اندرین جهان یکسر

چهل هزار درم رودکی ز مهتر خویش

بیافته است بتوزیع از این در و آن در

شگفتش آمد و شادی فزود و کبر گرفت

ز روی فخر بگفت این بشعر خویش اندر

گر آن عطاش بزرگ آمد و شگفت همی

کنون کجاست بیا گو عطای شاه نگر

بیک عطا سه هزار از گهر بشاعر داد

از آن خزینگی زرد چهرۀ لاغر

نه شاعریکه قدیمیش رنج خدمت بود

نه نیز هیچ بدرگاه او گرفته گذر

ازین سبب در عالیش مجمع شعر است

اگر بود بسفر شاه ، یا بود بحضر

وگر شجاعت گوئی چو او نه عنتر بود

نه عمرو بود و نه معن و نه مالک اشتر

چنان شجاعت کرد او بکودکی در غور

ز پشت اسب مبارز ربود پیش پدر

پدر کز اول تأیید و فرّ یزدانی

بچشم خویش بدید اندر آن نبرده پسر

بزندگانی خویشش بخسروی بنشاند

بتخت ملک بر و پیش او ببست کمر

چنان بود پدری کش چنین بود فرزند

چنین بود عرضی کش چنان بود جوهر

بجنگ غزنین آن لشکر چو ابر سیاه

همه سراسر آتش سنان و برق تبر

ز گرد ایشان چون شب هوای روشن روز

ز صفّ ایشان چون کوه دشت پهناور

دویست پیل در آن جنگ هر یکی کوهی

بزیر پای بناورد خاک کرده حجر

چو بیشه پشتش پر مرد جلد شیر شکار

چو حلقه گردش صفّ سوار شیر شکر

بحملۀ ملک شرق آن سپاه قوی

چو گرد گشت پراکنده و ضعیف چو ذر

بجنگ مرو که از او ز گند تا در ری

دهی نبود و نه شهری کزو نبود حشر

نه زان صفت که بوهم اندرش بیابی جفت

نه زان عدد که برنج اندرش بیابی مر

ز گرد موکبشان چشم روز روشن کور

ز بانگ مرکبشان گوش چرخ گردان کر

چو آبگیر شده روی آبرنگ هوا

سنان ایشان در آبگیر نیلوفر

گروه انبه ایشان چو لشکر یإجوج

سلیح محکم ایشان چو سدّ اسکندر

زمانه را و فلک را همی بکس نشمرد

کمینه مردی از ایشان ز کبر و عجب و بطر

گشاده گردن و گسترده کین و آخته تیغ

دوان چنانکه سوی صید شیر شرزۀ نر

چنان نبود که کام و مراد ایشان بود

که بدسگال دگر خواست ، کردگار دگر

بکند حملۀ شاه زمانه شان از بیخ

چنانکه مر بنۀ قوم عاد را صرصر

ز عکس خون مخالف که شاه ریخت هنوز

در آن دیار هوا ابرش است و خاک اشقر

شنیده ای خبر شاه هندوان چیپال

که بر سپهر بلندش همی بسود افسر

فزون ز لشکر او بر فلک ستاره نبود

حجر نبود بروی زمین بر و نه مدر

بدین صفت سپهی چون شب سیاه بزرگ

بدست ایشان شمشیرهای همچو سحر

چو دود تیره درو آتشی زبانه زنان

تو گفته ای که پراکنده شد بدشت سقر

ز بیم ایشان از مغزها رمیده خرد

ز هول ایشان از دیده ها رمیده بصر

خدایگان خراسان بدشت پیشاور

بحمله ای بپراکند جمع آن لشکر

پیاده ناشده آنجا بیک زمان آن روز

نه مانده بود سواری نه شاه و نه چاکر

فروختند به « من زاد » شاه هندو را

به پیش خیمۀ شاهنشه رهی پرور

از آن غنیمت کآورد شهریار عجم

کسی درست نداند جز ایزد داور

ببلخ یکسره بنهاد تا همی دیدند

سرای گشته بدو همچو لعبت بربر

زرنگ و بوی همی خیره گشت دیده و مغز

ز بس طویلۀ یاقوت و بیضۀ عنبر

نه تیز چندان طرفه بخیزد از بغداد

نه نیر چندان دیبا بخیزد از ششتر

گرو نکرد مگر جنگ سیستان که ملوک

ازو کرانه گرفتند یکسره بضجر

چه مایه میر رضی رنج برد و لشکر داد

که شد ز حدّ خراسان بدان زمین لشکر

نه زان سپاه کسی چیرگی گرفت بجنگ

نه زان بزرگان کس بر خلف بیافت ظفر

نبوده بود بر آن شهر هیچکس را دست

ز عهد سام نریمان و گاه رستم زر

مدینۀ العذرا بود نام او تا بود

از آنکه چیره نشد هیچکس بر او بهنر

بدشت او نتوان گام زد ز سهم سباع

بشهر او نتوان خفت خوش ز بیم غرر

گر اندرو تره جوئی تو ، نیزه یابی و تیغ

ور اندرو جو کاری سنان بر آرد سر

بنای بارۀ او روی و مغز آهن و روی

کشیده پیکر برجش ببرج دو پیکر

چو مرد بر سر دیوار او همی رفتی

تو گفتیی که گرفتست بر مجرّه مقر

رکاب عالی چون سوی او کشید برزم

چنانش کرد کز آن محکمی نماند اثر

شد از کفایت تیغش بخوار مایه درنگ

خلف گرفته و آن مملکتش زیر و زبر

ز بس اسیر که در خام کرد شاه زمین

بدان زمین نه همانا که زنده ماند بقر

ز بس مهان که اسیرند از آن دیار هنوز

بسیستان در تنگ است جای یک بدگر

ور از بهاطیه گویم عجب فرومانی

که شاه ایران آنجا چگونه شد بسفر

رهی که خاک درشتش چو توده های حسک

بسان عالم و منزلگه اندرو کشور

اگرش گرگ بپوید بریزدش چنگال

ورش عقاب بپرّد بیفتدش شهپر

نباتهاش تو گفتی که کژد مانندی

گره گره شده و خارها بر او نشتر

برون گذشت ازو شاه شهریار چو باد

ببرد دین و بآزار مذهب آزر

گرفت ملک بجیرا و گنج خانۀ او

ز خون لشکر او کرد دشت خشک شمر

چنانش کرد خداوند خسروان زمین

که نام او بجهان نوم گشت و طول قصر

حکایت سفر مولتان همی دانی

وگر ندانی تاج الفتوح پیش آور

اگر ز دجله فریدون گذشت بی کشتی

بشاهنامه بر ، این بر حکایتست و سمر

سمر درست بود نادرست نیز بود

تو تا درست ندانی سخن مکن باور

بچشم خویش بسی دیده ام که شاه زمین

به نیک روز و به نیکی زمان و نیک اختر

ز جند راهه و تنجه و ز شاه تبت

برون گذشت نه کشتیش بود و نه لنگر

از آن سپس که درو وهم را نبد پایاب

وزان سپس که در او باد را نبد معبر

بمولتان شد و در ره دویست قلعه گشاد

که هر یکی را صد بند بود چون خیبر

ز بوم و بتکده هائی که شاه سوخت هنوز

نبرده باد همه توده های خاکستر

به سند و ناحیت هند شهریار آن کرد

کجا بمردم خیبر نکرده بد حیدر

نه قلعه ماند که نگشاد و نه سپه که نزد

نه قرمطی که نکشت و نه گبر و نه کافر

چو بازگشت بیک تاختن بمهنه بشد

از آنکه بود خراسان ز رنجها مضطر

کشیده تیغ سیاست بکینه لشکر او

نه ایمنی بجهان اندرون نه عدل و نظر

ز مهنه نیز سوی اسفرین براند ملک

فکند مر همه را سرنگون بدان محضر

نهاد خسرو پیروز روز ملک افروز

ز تیغهاشان بر حلق حلقۀ چنبر

سپه ز راه بیابان به مرو بیرون برد

بدان رهی که رود جنّی اندرو بحذر

نبوده هرگز جز دیو کس در آن ساکن

نبوده هرگز جز غول کس درو رهبر

قطار ایشان خود چون ببلخ بگذشتند

سری به کالف و دیگر به لشکر (؟) و به مکر (؟)

ز مرو رفت ششم روز را و از آن شد

نمود بر لب جیحون هزار گونه عبر

نه یکسوارست او بلکه صد هزار سوار

بدین گواه منست آنکه دید جنگ کتر

ز چین و ماچین بکرویه تا لب جیحون

ز ترک و تاجیک از ترکمان و غز و خزر

دو خان و لشکر ایشان و ده دوازده میر

بیامدند همه رز مجوی چون عنتر

سرشته تنشان از حرب و طبعشان شده راست

بحمله بردن و خو کرده چشمشان بسهر

سوار ایشان بر پشت اسب چونان بود

کجا بروید بر تیغ کوهسار شجر

بگیتی اندر گفتی نماند مردی ، تنگ

که نه بجستن آن حرب بسته بود کمر

بحرب گفتند از ما تنی بسنده بود

نه یار باید ما را به نیزه و خنجر

چو تیز گشت بحمله عنان شاه عجم

نماند یکتن از آن قوم چون ربیع و مضر

هنوز چتر ملکشان شکسته در غزنی است

بر آن در سیم آویخته بقلعین بر

بیامدند فرو هشته تیر گرد میان

بر اندیشان و فرو خسته تیر گرد جگر

دریده جوشن و خسته تن و گسسته امید

شکسته تیغ و شمیده دل و فکنده سپر

ز کشتمندان زی روستای بلخ هنوز

همی کشند سر و پای کشته بر زنبر

هم اندرین مه کاین حرب کرد رفت به سند

بحرب کوره و تاراج گبرکان کبر

بشب گشاد بر آهنگ رای و ناحیتش

ز تیغ سیل براند اندر آن بلاد و کور

از آب جیلم از آنروی کارزار بهم

خزینۀ ملکان بود در بهم نغر

یکی حصاری کز برجها و کنگره هاش

نبود هیچ میانه ز گنبد اخضر

بگردش اندر دریای سبز موج زنان

ز نمّ او همه بنیاد برجها شده تر

نبود راه و نبودش مگر بیک فرسنگ

نهاد یکتنه بر کوه تیغ راه گذر

بساعتی بستد خسرو آن حصار بجنگ

فکند از آتش در زیر کافران بستر

خدای داند آنجا چه بر گرفت از گنج

ز زرّ و سیم و سلیح و ز جامه و زیور

فزون از آن نبود ریگ در بیابانها

که پیش شاه جهان بود تودۀ گوهر

بجای خیمه دیبا نهاد بر اشتر

بجای موکب گوهر نهاد بر استر

بدار ملک خود آورد تخت ملک بهم

ز سیم خام و چو بتخانه پرنگار و صور

کهن شده است بغزنین فکنده در میدان

دهل زنند برو خود دهل زنان بر در

گرفتن پسر سوری و گشادن غور

هر آینه نتوان کرد در سخن مضمر

بهفت کشور هر کس که گوش او شنواست

خبر شنیده است از باری و ز ریو کذر (؟)

برزم رام همی کرد رام شیرانرا

بگسترید همی حق بتیغ حق گستر

از آنکه جایگه حج هندوان بودی

بهار گنگ بکند و بهار تانیسر

بتی که گفتند اینست باس دیو بزرگ

خود آمدست و نکردست نقش او بتگر

سرش به غزنی بفکند بر در میدان

از آن سپس که بدو بود هند را مغفر

بحمله ای صد و ده پیل نامدار گرفت

چنانکه بود در اقلیم هندوان سرور

شنیده ای که چه کرد او بجنگ بر چیپال

بکامش اندر زهر کشنده کرد شکر

زمین ز لشکر او موج سبز دریا بود

ز گرد ایشان گیتی سیاه و روز اغبر

پرند گوهر شمشیرشان تو گوئی هست

بروی آینه بر نو دمیده سیسنبر

همه سیه دل و آتش حسام و روئین تن

مهیب روی و بلا فعل و اهرمن پیکر

همه زمین جگر و کوه صبر و صاعقه تیغ

سپهر تاختن و باد گرد و ابر سپر

رفیق حزم ولیکن بحمله دشمن حزم

درست رای و بکار آمده بکرّ و بفرّ

چو از معسکر میمون برفت رایت شاه

فتاد زلزله اندر مصاف آن عسکر

اگر چه بود حشر بیکرانه ایشان را

نمود خسرو مشرق بآن حشر محشر

گروه ایشان در دست شاه گشته ستوه

سپاهشان دل پر کین و شهرشان ابتر

هنوز لشکر ما را ز خون مردانشان

سم ستوران لعل است و تیغها احمر

حدیث شار و حدیث حصار کرکس عال (؟)

بگفت خواهم کانرا ز وی نبود خطر

که رانده بود ز شاهان هزار پیل دمان

جز او بدشت هزار اسب و دشت سندیور

برزم لشکر خوارزمیان که گفتندی

که ایمن است تن و طبع ما ز عجز عبر

خیال و شعبدۀ جادوان فرعون است

تو گفتی آن سپهی بود بی کرانه و مر

عصای موسی تیغ ملک برابرشان

چو اژدها شده و باز کرده پهن ز فر

بجای وهم یکی تیر دیده در دل خویش

بجای دیده یکی نیزه دیده در محجر

یکی بدندان پیکان همی کشید از دست

یکی بدست همی کند خنجر از حنجر

بدان دیار همانا که موج خون عدو

بسالها ننشیند ز دشت وز کردر

در آن گروه که آن جنگ دید زان اقلیم

پسر نزاید ، نیز از نهیب آن ، مادر

ز قلعه های دگر گر یکان یکان گویم

شود دراز و نیاید بعمر نوح بسر

چو ادیان (؟) که همه جادوند مردم او

وز آب جوی به نیرنگ برکشند آذر

ز هر یکی که ازین قلعه ها سخن گوئی

بشرح آن نتوان کرد پنج شش دفتر

سخن سیاره بود حصن دیدۀ فرمور

تیز هان و ببلادن و تینده بر

ور استوار نداری تو تاج فتوح

که بیتهاش چو عقدست و شرحهاش درر

گشاد شاه خراسان همه ز بهر خدای

چنین نکرد بگیتی کس از شمار بشر

ببست رهگذر دیو و بیخ کفر بکند

بجای بتکده بنهاد مسجد و منبر

نجست ازینهمه کافرستان که ویران کرد

بجز رضای خدا و رضای پیغمبر

اگر چه مخبر او هست در زمانه بزرگ

ز مخبرش بهنرها بزرگتر منظر

هر آنکسی که همی خویشتن چنو شمرد

بگو بیا و تو از خویشتن هنر بشمر

میان زاغ سیاه و میان باز سپید

شنیده ام ز حکیمی حکایتی دلبر

بباز گفت سیه زاغ هر دو یارانیم

که هر دو مرغیم از اصل و جنس یکدیگر

جواب داد که مرغیم ، جز بجای هنر

میان طبع من و تو میانه هست نگر

خورند از آنکه بماند ز من ملوک زمین

تو از پلیدی و مردار پر کنی ژاغر

مرا نشست بدست ملوک و میرانست

ترا نشست بویرانی و ستودان بر

ز راحتست مرا رنگ و رنگ تو ز عذاب

که من بفال ز معروفم و تو از منکر

ملوک میل سوی من کنند و سوی تو نه

که میل خیر بخیرست و میل شر سوی شر

اگر تو خویشتن اندر قیاس من داری

همی فسون تو برخویشتن کنی ایدر

چو این همه بکنی آنزمان بفضل برو

بود که ثانی باشد وگرنه رنج مبر

اگر بجنس ستوری یکی بود خر و اسب

باسب تازی هرگز چگونه ماند خر

بلی نبی همه باشد نبی ولیک از وی

یکی است سورۀ اخلاص و بیکرانه سور

چو شب سیاهی گیرد قمر نکو تابد

بروز تیره شود گرچه روشن است قمر

چو چوب گوید من همچو چوب عودم تر

بداند آنگه کآتش ببیند و مجمر

چهار طبع است آری ، ولیکن از شرکت

محل خاک نباشد برابر آذر

درین جهان که تواند چو شاه بود بفضل

کدام خار بود چون صنوبر و عرعر

خدایگانی و آزادگی و دولت و دین

بزرگوار بدو گشت چون شجر بثمر

همیشه تا بهمه وقت خلق عالم را

بشادی و غم از ایزد بود قضا و قدر

بقای شاه جهان باد و عزّو دولت او

دلش برامش و دستش بباده و ساغر

شمارهٔ ۳۵ - در صفت اسب و مدح سلطان غزنوی گوید

چهار پایی کش پیکر از هنر هموار

نگار گر ننگارد چو او بخامه نگار

جهنده ای که همی برق ازو برد جستن

رونده ای که همی باد ازو برد رفتار

رود چنانکه رود گوی روزکار از کف

جهد چنانکه جهد یوز شرزه روز شکار

بیاد ماند و کس باد دید ابر نهاد

بابر ماند و کس ابر دید آتش بار

بکوه ماند و مردم بدو گذارد کوه

بمردمی که شگفت است کوه کوه گذار

چو چرخ گردد و بیرون نهد دو دست از چرخ

چو مار پیچد و اندر جهد بدیدۀ مار

چو بشنوی بسر بانگ بر فرود آید

چو بنگری برسد هر کجا بود دیدار

چنان بود که ز افراز در نشیب آید

چو سنگ کان بنهیبش برانی از کهسار

گر از نشیب بسوی فراز خواهد رفت

ستاره گردد و بر آسمان زند هنجار

بگام تیز کند کام تیز دشمن کند

بسم سنگین هر سنگ را کند شدیار (شدکار)

بپای پست کند برکشیده گردن شیر

بدست رخنه کند لاد آهنین دیوار

ز راستی که بگردد همی گه ناورد

گمان بری که بود دست و پای او پرگار

چو آب جوشان باشد چو دست خواهد کند

چو مرغ باشد چون رفت بایدش هموار

گران بود بزمین بر بپای چون بدود

بباد بر نگذارد بدان گرانی بار

سپهروار بگرد هنر همی گردد

سپهر باشد اسبی کش آفتاب سوار

خدایگان جهان آفتاب فرهنگ است

که یک نمایش فرهنگ او شدست هزار

نهان او را پیوست راستی بخرد

امید او را پرورد مردمی بکنار

براستی برسد هرکش او رسد فریاد

ز کاستی برهد هر کش او دهد زنهار

بشاخ خار بر از لطف او بروید گل

ز برگ تازه گل از قهر او بروید خار

چو بنده را بخوراند خدای و خود بخورد

خدایگان بدهد بار و خود ندارد بار

خرد بدانش او رستگاری آرد بر

هنر بگوهر او نیکنامی آرد بار

نگاه کن که در اندازۀ ستایش او

سخن چگونه گرامی شدست و خواسته خوار

میان آب که دید آتش زبانه زنان

بدست شاه چنانست تیغ گوهر بار

تموز به ز بهارست ، تیغ تیزش را

بتفّ باد تموز اندرست رنگ بهار

سری بافسر آرد سری بدار برد

اگرچه گوهرش آگاه نی ز افسر و دار

برنگ مینا گشت اندرو نشانده جمست

جمست ازو شود اندر نبرد دانۀ نار

به مغزش اندر بی زنگ زنگ زنگاراست

شگفت باشد زنگار گون بی زنگار

نه او ز خواب و ز بیداری آگهست و ازو

روان مردم خفته است و بخت او بیدار

شگفت لشکر چیپال بود و لشکر خان

شگفت تر سپه و میر اوست لشکر بسیار

خدایگانا نیکی چنانکه هست تراست

ز نیکوئی که ترا هست باش برخوردار

همه جهانرا رنج است و مر ترا شادی

همه شهانرا گفتار و مر ترا کردار

ز آرزو و ز آرایش ستایش تو

همی بخاک و بسنگ اندر اوفتد گفتار

خدایگانی جاوید را تو داری مهر

بزرگواری و فرهنگ را تو بندی کار

جهانیان همه انبار خواربار کنند

ستوده خوی تو از آفرین نهد انبار

شماره گیر بیابد کرانه گردون را

کرانۀ هنر تو نیابد او بشمار

ببزم چندان دادی که کس نبرد گمان

برزم جندان کشتی که رستی از پیکار

چه آتشی که نه از تو بود درست ، چه جنگ

چه کار کش نه تو فرمان دهی و چه بیکار

جهان اگر بتو ناید بر که داند رفت

چو ورد اگر بنپرسد ترا ، چه داند خار

توئی که داد تو زنده کند همی مرده

تویی که یاد آسان کند همی دشوار

ز گرد اسپ تو تیره شود سپیدی روز

ز تاختنت سیه شد سیاهی شب تار

تویی که دستخوش تست گردن گردون

تویی که گنج تو دارد بگنج دستگزار

بمهر جان افزائی بکینه جان انجام

بدست جان انگیزی بدشنه جان اوبار

اگر نه تیمار از بهر دشمنت بودی

برامش توّ ز گیتی برون شدی تیمار

بر آن امید کز آن تیر تو کنند مگر

بلند گشت درخت خدنگ در بلغار

به یک خدنگ دژ آهنگ جنگ داری تنگ

تو بر پلنگ شخ و بر نهنگ دریا بار

اگر نبرد ترا کوه جانور گردد

وگرش جامه ز آهن شود همه هموار

جدا کنی بسر تیغ بند او از بند

جدا کنی بسر نیزه پود او از تار

همیشه تا که بگیتی نگار و مایه بود

بود نگار هزاران هزار و مایه چهار

میان به شادی بند و سخن به شادی گوی

زبان راوی باش و درخت نیکی کار

هم از خرد تو همی باش بر خرد گنجور

هم از هنر تو همی باش بر هنر سالار

شمارهٔ ۳۶ - در مدح ابوالمظفر نصر بن ناصرالدین

نوروز فراز آمد و عیدش باثر بر

نز یکدیگر و هر دو زده یک بدگر بر

نوروز جهان پرور مانده ز دهاقین

دهقان جهان دیده ش پرورده ببر بر

آن زیور شاهانه که خورشید برو بست

آورد و همی خواهد بستن بشجر بر

بر گوهر او ابر مگر عاشق گشتست

کز دیده همی قطره چکاند بگهر بر

گوئی مگر از چشمۀ خضرست چو بینی

آبی که بود مانده شبانه بخضر بر

از لاله چو بیجاده ست آهو به بیابان

نخجیر چو پیروزه ز سبزه بکمر بر

با یار یکی سوی شمرشو چو وزد باد

بشمر شکن زلف بتانرا بشمر بر

گر خاک همی خندد زیر قدم ابر

چون ابر همی زار بگرید بزبر بر

پر صورت و نقش است همه روی زمین پاک

فتنه است مگر ابر برین نقش و صور بر

فتنه است بلی ابر برین صورت و این نقش

چون من به ثنا گفتن آن فخر بشر بر

شاه همه شاهان و سپهدار خراسان

کز عدل پدید آرد بر هر دو عمر بر

آن نام بلندش رقم است از بر نصرت

وز کنیت او داغ نهاده بظفر بر

بر وعدۀ هر کس مگر افسوس کند بس

و افسوس کند وعدۀ خسرو بمگر بر

هر روز رسد نامش هر جا که رسد روز

چون مهر سما هست همیشه بسفر بر

دارد خبر او همه کس چونش ببیند

بسیار عیانش بفزاید بخبر بر

اخبار گذشته چه کنی ؟ سیرت او بین

چون هست عیان تکیه چه باید بسیر بر

عزمش چو قضا گشت و حذر عزم مخالف

هر جا که قضا باشد خندد بحذر بر

حقا که شکر زهر شود تلخ و گزایان

گر نام خلافش بگذاری بشکر بر

چونانکه حجر جوهر یاقوت نماید

گر عهد وفاقش بنویسی بحجر بر

دیدنش مر آنرا که بداندیش و حسودست

تیغیست که زخمش نبود جز بجگر بر

گردد سقر از خدمت او روضۀ رضوان

گر واصف خلقش فکند دم بسقر بر

آن مسکن او بنگه فضل است که آنجا

هرگز فضلا را ننشانند بدر بر

هرگه که کمر بندد توفیق بیاید

بسیار دهد بوسه بر آن بند کمر بر

از هر چه بفرماید نسخت بستاند

عرضه کند آنگه بقضا و بقدر بر

از رنج کسی گنج نجسته است و نجوید

وز گنج هزینه نکند جز بهنر بر

ترکیب امارت را از رای وز رسمش

نورست بچشم اندر و تاجست بسر بر

آنجا که بماند بصر از دیدن خسرو

شاید که نهی فضل عمی را ببصر بر

ز آنسان نرود آب ز بالا سوی پستی

چونانکه رود نظم مدیحش بفکر بر

هرگز ضرر دهر مر او را نگزاید

گر حرز کند مدحش و خواند بضرر بر

زوّار بوفد و نفر آیند بنزدش

کو زرّ ببارد بسر وفد و نفر بر

جز بر تن او ره نبرد فخر و بزرگی

زانک او نرود جز بره عدل و نظر بر

هر جا که رود دشمن او صرف زمانه

آن راه گرفته است و نشسته بگذر بر

بیرون رود از عالم جهل ار ز علومش

یک لفظ ببخشند ببلدان و کور بر

فرزند چو تو باید تا هرچه زبانست

دارد به ثنای پدر و ذکر پدر بر

تا سال عجم را همه بر شمس رود حکم

چونانکه رود سال عرب را بقمر بر

تا بر زبرین طبع مدار است فلک را

و ارامگه مار مدارش به مدر بر

جاوید بماناد خداوند باقبال

بدخواه و بداندیش بنقصان و غرر بر

شمارهٔ ۳۷ - در مدح سلطان مسعود غزنوی

از دیدن و بسودن رخسار و زلف یار

در دست مشک دارم و در دیده لاله زار

بامشک رنگ دارم از آن زلف مشکرنگ

با لاله کار دارم از آن روی لاله کار

ماندست چون دل من در زلف او سیر

رخسار آبدارش در زلف تابدار

گه بنددش بحلقه و گه داردش اسیر

تا همچنانکه اوست سیه گشت و بیقرار

سرو و مه و بنفشه ببستان بهل که او

ماهیست پر بنفشه و سرویست پر کنار

گفتم ستاره دارد در نوش تا بکرد

نوش ستاره دارش چشمم ستاره بار

از عشق خیزد انده ، تا کی بلای عشق

در عشق خیر نیست من و نعت شهریار

سلطان عصر شاه جهان سید ملوک

مسعود فخر عالم و آرایش تبار

شد روزگار بندۀ او زانکه ننگرد

از روزگار جز بخداوند روزگار

تا کامگار گشت بشاهی ودخسروی

یکدم زدن نگشت برو خشم کامگار

شاها ز مرکب تو شگفت آیدم همی

کش تن بیافرید خداوند از وقار

بیرون جهد ز دایره گر برکشی عنانش

وندر جهد چوران بفشاری بچشم مار

اندر هوا چو باد و بباد اندرون چو کوه

وز بار او زمین نتواند کشید بار

جسمش سپهر و زین قمر و تنگ آفتاب

عزمش عنان و حزم لگام و قضا چدار

شمارهٔ ۳۸ - در مدح ابو جعفر محمد بن ابی الفضل

هزار گونه زره بست زلف آن دلبر

ز مشک حلقه شده بر شکست یکدیگر

چنانکه باد هر آنگه که بر وزید بر وی

گره گشای شد و مشکسای و حلقه شمر

اگر بتابد پر پرنیان و زر گردد

وگر بپیچد پر ارغوان شود چنبر

بروی او زده (؟) گیرد وثاق بر کشمیر

بقدّ او شرف آرد سرای بر کشمر

گل شکفته همی مشک ساید این عجبست

عجبتر آنکه همی جادویی کند عبهر

قدش چو عرعر و رویش که بوستان گردد

گلست و نرگس و شمشاد و ارغوان در بر

بعرعر اندر کس بوستان ندید چنین

ببوستان در دیدست هر کسی عرعر

همی بجوشد زلفش ز عشق خویش چو من

چرا بجوشد مسکین بر آتشین بستر ؟

ز دور شد چو عقیق اشکم از عقیق لبش

حدیث او شنو و کن بر آن عقیق گذر

دل من آتش رخسار او ز دور همی

چرا بسوزد ناسوخته بر او عنبر

که سوخته منم آن دود گرد او چه کند

که خسته من شدم از خون چرا بر اوست اثر

اگر چه سوخته و خسته ام شفا یابم

بخدمت ملک خسروان ابو جعفر

محمد بن ابی الفضل آنکه محمدتش

زمانه را شرفست و ملوک را زیور

سپه کشی که فلک را ز بیم حملۀ او

ستاره غیبۀ جوشن شد آفتاب سپر

شنیدن سخن شاه و دیدن سیرش

نگار خانه کند سمع و گنج خانه بصر

اگر نمود زمانه هزار عیب چه بود

نمود شاه بیک عیب او هزار هنر

بطبع بر نرسد کس بمدح شاه که هست

چو آسمان که بود ای بحای خویش (؟) زبر

مجرّه رشک برد بر دوال از انکه ازو

بود عنان سواران و بندگانش کمر

سخاش آتش افروختست بر سیماب

بقا نباشد سیماب را بر آتش بر

برنگ زر بودی رنگ دشمنش همه سال

ازان نخواهد کاندر خزینه دارد زر

مکن حدیث (؟) پیش او که هر که کند

اگر ، زبان شود اندر دهان او خنجر

چه رشتۀ گهر آویخته ز تخت ملوک

چه بیتهای مدیحش نوشته بر دفتر

چنان نوردد خاک اسب او که پنداری

که مغز او همه با دست و استخوان آذر

نشان عالم و کشور دهد سمش گویی

که عالم است برو نعل و میخها کشور

سبک رسی تو بفردا و دی خود از تو گذشت

تو اندرو نرسی ور چه مرکبت صرصر

زمانه و ظفر و فتح در علامت اوست

که یک زمانش فتحست و یک زمانش ظفر

سخن میان قضا و قدر کفایت اوست

همی قدر بقضا گوید و قضا بقدر

چه فضل ماند که رغبت نکرد شاه بدو

پسر هر آینه رغبت کند بنام پدر

اگر بطالع سالی بود ستارۀ او

برآید آن سال اندر جهان همه اختر

زمین بسوده شد از پای زایران ملک

که وفد نگسلد از وفد او ، نفر ز نفر

هنوز ناشده زایر بدو فرا که ملک

پذیره بدره فرستاد از خزینه بدر

بنام خویش فرستد خزینه تا نبرند

که هر زمان زر ازو دیرتر شود بسفر

اصول حکمت را لفظهای اوست نکت

کتاب دولت را رسمهای اوست غرر

رسیده بینی جاهش بهر کجا برسد

چنانکه گوئی حاضر شدست شاه ایدر

اگر پراکند آنگه که جای گیرد مال

چو تیغ گیرد ازان و پراکند لشکر

خزینه پرور مردم ، رهی گداز بود

ملک خزینه گداز آمد و رهی پرور

همیشه تا دو جهانست و کردگار یکی

ده و دو برج ، طبایع چهار و هفت اختر

مفاخر بشر اندر محاسن ملک است

همیشه فخر بشر باد و شهریار بشر

بقای او شده ایمن ز نائبات فنا

لقای او شده ایمن ز نائبات فکر

ز دهر دولتش آراسته بفرّ و ثبات

وزو ولایتش آراسته بعدل و نظر

شمارهٔ ۳۹ - در مدح محمد بن ابراهیم طائی

نه خفته ست آن سیه چشم و نه بیدار

نه مستست آن سیه زلف و نه هشیار

یکی بیدار طبع و خفته صورت

یکی هشیار طبع و مست کردار

سر جعد و سر زلفش نگه کن

چو خطّ دایره برسیم گلنار

یکی شد مستوی بی رنج مسطر

یکی شد منحنی بی رنج پرگار

بروی و موی او مر مانوی را

ز مذهب آشکارا کرده اسرار

یکی را حجت اهریمن آمد

یکی را حجت یزدان دادار

ز عطاری و نقاشی دو گنج است

بزلف تیره و رخشنده رخسار

یکی برسان عطاران تبت

یک برسان نقاشان فرخار

رخ و جعدش ز دو رنگ مخالف

همی بی اصل بنماید نمودار

یکی مانندۀ زهره است رویش

یکی مانند هاروت نگونسار

یکی شنگرف جوی و رنگ شنگرف

یکی زنگار جوی و رنگ زنگار

گل ار با خار و بی خارست نرگس

رخ و چشمش چرا بی خار و با خار

یکی چون سرخ گل بیخار و دلبند

یکی چون نرگس و خارش جگر خوار

مرا جان و خرد هر دو عزیزست

ندارم هر دو را جز شاد هموار

یکی را نام بخشنده پیمبر

یکی را بنده بخشاینده جبار

محمد ابن ابراهیم طایی

که امرش در دو جان آرد دو ابار

یکی در جسمها روشن تر از جان

یکی در چشمها خوشتر ز دیدار

گرامی تر ندانم نزد او چیز

ز نام شاعران و نام زوار

یکی را بر طراز جامه پیوست

یکی بر داغ اسب و مرد دینار

نشاند بر جهان آزاد مردی

ولی را دو کف رادش دو بازار

یکی را برزه گر دریای سبزست

یکی را پیشکاره ابر آزار

وگر یک نکته از فضلش کنی شرح

وگر یک نکته از حلمش کنی بار

یکی را بر نتابد نفس ناطق

یکی را بر نگیرد چرخ دوّار

ندارد مشتری بر برج کیوان

جز افزودن دگر کاری بی آوار

یکی بر تاج او گوهر فزاید

یکی بر بند خود خواهانش مسمار

مبارک طلعت خورشید روشن

چراغ اوست بی شک نام بردار

یکی یابند اندر جان دشمن

یکی دانند اندر ملک بیمار

بمهرش گر بجوید دیو الفت

بکینش گر بجوید شیر پیکار

یکی باشد برای خویش موقف

یکی باشد بخون خود گرفتار

میان نیزۀ خطّی و اسبش

چو روز جنگ باشد چار و ناچار

یکی بیرون جهد از کوه آهن

یکی اندر جهد با دیدۀ مار

به هیجا تیغ او انبار دارست

سنانش رود بار کشور آغار

یکی انبار دارد خمّ گیسو

یکی راند ز خون خسته انبار

بدو چون دولت و رایش به پیوست

که عدل و فضل او دارد باقرار

یکی را بی عمارت گشت معنی

یکی را بی نهایت گشت مقدار

کجا تو عادتی بینی ستوده

کجا تو مدحتی بینی سزاوار

یکی از طبع او باشد بتعلیم

یکی از مدح او باشد بتکرار

دو مرکز را همی مردی و رایش

بدو آسان نماید هر دو دشوار

یکی از مرکز احسان و دولت

یکی از مرکز ارواح و انوار

مدان جز اختلاف و اتفاقش

نخیزد اختیار اندر دو سالار

یکی مختار را مجبور کردست

یکی مجبور را کردست مختار

ایا رادی کجا علم و شجاعت

بتو رسته شدند از رنج و تیمار

یکی را با دل تو تازه چهره

یکی را با دل تو تازه بازار

همی تا فروردین ماه نشاطست

چنان چون مهرگان دزدست و عیار

یکی زیور ببندد بر درختان

یکی بر باید آن زیور ز اشجار

بقایادت بکام و بخت فیروز

مطیعت باد سعد و نحس دیار

یکی در بزم او عیار [و] خدّام

یکی در رزم او اعوان و انصار

ولایت مر ترا دایم شکارست

سعادت مر ترا دایم پرستار

یکی را تا همی باید همی گیر

یکی را تا همی پاید همی دار

شمارهٔ ۴۰ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتگین

گر از عشقش دلم باشد همیشه زیر بار اندر

چرا گم شد رخش باری بزلف مشکبار اندر

اگر طعنه زند قدّش بسر و جویبار اندر

چرا رخنه کند غمزه ش بتیغ ذوالفقار اندر

شکسته زلف مشک افشان بگرد روی یار اندر

بشیطانی نیت ماند بیزدانی نگار اندر

جفا گوئی گرفتستی وفا را در کنار اندر

تو پنداری گل سوری شکفتستی بقار اندر

گل از رویش برد گونه بهنگام بهار اندر

مغ از چهرش برد صورت بفغفوری نگار اندر

........................................

ز خوبی او بنور اندر ز عشقش من بنار اندر

چنان کو جادویی دارد بچشم پرخمار اندر

دل من جادویی دارد بمدح شهریار اندر

سپهبد نصر با نصرت بکار کارزار اندر

ز عزم و حزم با قوت بجبر و اختیار اندر

چنان یاقوت پیوسته بدرّ شاهوار اندر

بیابد مخلص شعری به شعری بر شعار اندر (؟)

نفس خون گردد از نامش بکام کامگار اندر

ز نام او شکست آید بنام نامدار اندر

بهارستش کف و نعمت بدان فاضل بهار اندر

بحارستش دل و حکمت بدان ز اخر بحار اندر

هنر گسترد جاهش را بقدر و اقتدار اندر

خرد پرورد عرضش را بجاه و افتخار اندر

ز بهر زایران باشد همی در انتظار اندر

گرفته نقش مهر او بچشم روزگار اندر

وقار آرد وقار او بطبع بیوقار اندر

قرار آرد قرار او به رای بیقرار اندر

ردای دولتش را حق میان پود و تار اندر

پراکنده است فضل او ببلدان و دیار اندر

بعدلش زهر شد بسته بنیش گرزه مار اندر

بفضلش خوشۀ خرما پدید آید به خار اندر

بهیجا چون برون آید چو خورشید از غبار اندر

نشاند تیر را چون مژه در چشم سوار اندر

بود مختار و قادر زو بجبر و اضطرار اندر

بجنگ اندر تو پنداری که هست او در شکار اندر

نورزد جز جوانمردی بعمر مستعار اندر

همه فعلش هنر گردد بدهر پر عوار اندر

شمار او کنار آرد بگنح بی کنار اندر

نگنحد جز وی از فضلش بقانون شمار اندر

عبارت کردن فضلش بصدر اعتبار اندر

عنان عفو او دایم بدست اعتذار اندر

سخندان از یمین او بیمن کردگار اندر

سخنگو از یسار او بتوقیر و یسار اندر

نباشد زو عدو ایمن بپولادی حصار اندر

گذر باشد سپاهش را ببحر بیگذار اندر

همی تا روشنی باشد برخشنده نهار اندر

چو تاریکی بار کان شب دیجور و تار اندر

بقا بادش بمجلس گاه شادی و عقار اندر

ز شرّ خویش بد خواهش بسوزنده شرار اندر

........................................

مبارک اورمزد او ببخت غمگسار اندر

شمارهٔ ۴۱ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین

نگاری که بد طیلسان پرنیانش

بزر از چه منسوج شد پرنیانش

نگاری که نوروز کرد از درختان

چرا باز بسترد باد خزانش

خصومت کند باغ با باد ازیرا

که بستد همه زیور گلستانش

نه بویست با حلّۀ مشک بیدش

نه رنگست با کلۀ ارغوانش

بغارت ببرد آن جواهر که بودی

پراکنده بر تختۀ بوستانش

ندانم که زر را که داد این بضاعت

که پر زعفران شد میان و کرانش

نپاید بسی تا سیاهان دریا

بپاشند کافور بر زعفرانش

اگر باد رز را زیان کرد شاید

که برنا کند مدح شاه جهانش

ملک نصر بن ناصرالدین که شاهی

نباشد جوان جز ببخت جوانش

گمان میبرد ز آنچه دشمن سگالد

تو گوئی همی غیب داند گمانش

دو کوه ار بیاویزد از زه نیاید

بموئی خم اندر دو خانۀ کمانش

ولی را امل خیزد از کف رادش

عدو را اجل خیزد از تیر دانش

بدلها چنان در رود نیزۀ او

تو گوئی که از فکر تستی سنانش

بدان سان که بزّاز جامه نوردد

نوردد زمین بارگی زیر رانش

ابا روز همبر بپوید تو گویی

که خورشید دارد گرفته عنانش

یکی تیغ دارد بنصرت ز دوده

که حاجت نیاید بچرخ و فسانش

سپهرست و بر حلق مردان مدارش

ستاره ست و با مغز شیران قرانش

چو آب فسرده یکی آتشست او

که یاقوت حل کرده باشد دخانش

بخون مخالف ملک داده آبش

به عظم مخالف قضا کرده سانش

بدان سان که دعوی بمعنی بنازد

بنازد ببازوی کشور ستانش

بر آن دست بر پای باشد کریمی

بنای کریمی است گویی بنانش

زبان نیاز ار بوی بر گشایی

بپاسخ سخاوت بود ترجمانش

اگر خلق او را کسی وصف گوید

بریزد بخروار مشک از دهانش

ز خشمش بدل هر که فکرت سگالد

بسوزد باندیشه جان و روانش

شمارهٔ ۴۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی

مهرگان آمد گرفته فالش از نیکی مثال

نیک وقت و نیک جشن و نیک روز و نیک حال

فال فیروزی و زرّست : آسمان و بوستان

کان یکی پیروزه جامه است این دگر زرّین نهال

گرد برگ زرد او بر چفته شاخ زرد خوش

راست پنداری که بدر آویختستی از هلال

بگذرد باد شمال ایدون که نشناسی که او

دستهای ناقد زرّست یا باد شمال

آسمان پاکست و یکپاره در او ابر سیاه

یافته است از بزمگاه خسرو مشرق مثال

جام پیروزه است گوئی بیضه عنبر درو

پیش شاهنشاه پیروز اختر نیکو خصال

عالم فضل و یمین دولت و اصل هنر

حجت یزدان ، امین ملت و عین کمال

کامگاری را ثبات و نامداریرا سبب

پادشاهی را صلاح و شهریاری را جمال

داور بی مثل و نیکو سیرت و عالی صله

خیر بخش بی ریا و جنگ جوی بیملال

خادم او باش تا مردان ترا خدمت کنند

سائل او باش تا شاهان کنند از تو سؤال

جز بجان اندر ، سنان او نیابد ره همی

کآب دادستش بخون دشمنان روز قتال

مژه از چشم عدو یک یک بنیزه بر کند

ور بخواهد در نشاند هم بجای او نصال

خاک و باد و آب و آتش طبع ازان شد که اسب اوست

خاک طاقت ، آب گردش ، باد پا ، آتش نعال

از غزال و کوه اگر نسبت ندارد پس چرا

گه ثبات کوه دارد گاه انگیز غزال

آلت روز شتاب و منزل روز سفر

نزهت روز شکار و قلعۀ روز نزال

آلتست آری ولیکن آلتی کش نیست عجز

منزل است آری ولیکن منزلی کش نیست هال

آلتست آری ولیکن روزگارش زیر دست

قلعه است آری ولیکن آفتابش کوتوال

آفتاب عقل و رای و روح طبع و دهر عزم

آسمان قدر و زمانه دولت و دریا نوال

این جهان و آن جهان در زیر مهر وجود اوست

مهر او حسن المآب وجود او خیرالمنال

همت عالیش را گوئی عیال است ای عجب

هرچه بشناسی ز هستی جز خدای ذوالجلال

گوهری باشد که در گنجد بدو چندین هنر

همتی باشد که در گنجد بدو چندین عیال

فایدۀ دیدار بیش از دیدن او خیر نیست

گر نبینندش بود دیدار بر دیده و بال

اعتدالست التفانش مر طبایع را نگر

کار ناید زان طبایع کو بماند ز اعتدال

هیچ هندو ننگرد از بیم او در آینه

زانکه جوید روی خویش از تیغ او بیند خیال

تیغش ایشانرا شبی دادست کآنرا روز نیست

روی ایشان بیشتر زانست همرنگ لیال

در بلاد و بیشه های هندوان از بیم او

مرد حاسد بر زنست و شیر حاسد بر شکال

گنجهای هندوانرا شاه غارت کرده بود

مانده بود آن پیشروشان تنگدست و سست حال

تیر شاه از کشتگان در جنگ چندان برکشد

تا ز بس پیکان زرین باز گرد آیدش مال

بودنی داند چنان گوئی که بی تدبیر او

مر کواکب را بیکدیگر نباشد اتصال

تا نبارد قطرۀ باران ز آتش بر زمین

تا نسوزد آتش سوزنده در آب زلال

بر زیادت باد عمر و روزگار ملک او

ساعت او روز باد و روز ماه و ماه سال

شمارهٔ ۴۳ - قصیدهٔ ذیل متعلق به غضائری است که عنصری در قصیدهٔ خود که بدنبال خواهد آمد بانتقاد و خرده گیری از آن پرداخته است

اگر کمال بجاه اندر است و جاه بمال

مرا ببین که ببینی کمال را بکمال

من آن کسم که بمن تا بحشر فخر کند

هر آنکه بر سر یک بیت من نویسد قال

همه کس از قبل نیستی فغان دارند

گه ضعیفی و بیچارگی و سستی حال

من آن کسم که فغانم بچرخ زهره رسید

ز جود آن ملکی کم ز مال داد ملال

روا بود که ز بس بار شکر نعمت شاه

فغان کنم که ملالم گرفت زین اموال

چو شعر شکر فرستم ازین سپس بر شاه

نگر چه خواهم گفتن ز کبر و غنج و دلال

بس ای ملک که نه لؤلؤ فروختم به سلم

بس ای ملک که نه گوهر فروختم بجوال

بس ای ملک که ازین شاعری و شعر مرا

ملک فریب بخوانند و جادوی محتال

بس ای ملک که جهانرا بشبهت افکندی

که زر سرخست این یا شکسته سنگ و سفال

بس ای ملک که ضیاع من و عقار مرا

نه آفتاب مساحت کند نه باد شمال

بس ای ملک که نه قرآن بمعجز آوردم

که ذوالجلالش چندین جلال داد و جمال

بس ای ملک که نه گوگرد سرخ گشت سخن

نه کیمیا که ازو هیچکس ندید خیال

بس ای ملک که دگر جای شعر شکر نماند

مرا بهر دو جهان در صحیفۀ اعمال

بس ای ملک که من اندر تو آن همی شنوم

که در مسیح شنیدم ز جملۀ جهال

بس ای ملک که بس از غالیان یافه سخن

سته شوی و بر آن تیغت افکند اشعال

بس ای ملک که دو دست ترا بگاه عطا

نه با زمانه قیاس و نه بر گذشته مثال

بس ای ملک که جهان سر بسر حدیث منست

میان حاسد و ناحاسدم همیشه جدال

بس ای ملک که زمانه عیال نعمت تست

بمن رهی چه رسد زین همه زمانه عیال

بس ای ملک که ترا صد هزار سال بقاست

قیاس گیر و بتقدیر سال بخش اموال

بس ای ملک که عطایت نه گنج و کان سنجند

ملوک را همه معیار باشد و مثقال

بس ای ملک که من از بس عطات سیر شدم

نه زانکه نعمت بر من حرام گشت و وبال

بس ای ملک که ملوک از گزافه گرد کنند

بهر زمین و نترسد کس از حرام و حلال

همی بترسم کز شاعری ملال آرم

ملال مدح تو کفرست و جاودانه ضلال

همه یکایک دینار و بدرۀ تو و گنج

اسیر روز مصافت و صید روز قتال

خراج قیصر روم است و سر گزیت خلم

بهای بندگی دلهرا ابا چیپال

زهی ملک که حلال اینچنین بود دینار

به تیغ پالده در خون خصم داده صقال

هزار بتکده آواره کرده هر یک ازو

هزار شیر دمنده بقهر کرده شکال

بلای برهمنانست و قهر قرمطیان

هلاک اهرمنانست و آفت دجال

ز بهر جود تو آورده از عدم بوجود

نکو کنندۀ احوال و راحت از اهوال

ملوک را همه بگسستی از مدیح طمع

ایا مظفر فیروز بخت خوب خصال

بدین بها که تو یک بیت من خریدستی

سریر و ملک نخرند و تاج و جاه و جمال

ایا ملک تو ازین آفتاب راد تری

زبان هرکه نیارد دلیل بادا لال

نه آفتاب بچندین هزار سال کند

همیشه زر که تو از بهر من دهی همه سال

دو دست تو بعطا گاه بر مبارز خواست

نه موج دریا پیش آمدش نه کان جبال

همه ملوک جهان را کجا ثنا گویند

عطا تو بخشی ای خسرو خجسته فعال

کنون بعالم در مالک الملوک تویی

جمالش همه از تست گاه جود و نوال

صواب کرد که پیدا نکرد هر دو جهان

یگانه ایزد دادار بی نظیر و همال

وگرنه هر دو ببخشیدتی بگاه عطا

امید بنده نماندی به ایزد متعال

به بیت مال تو اندر ز جود تو همه سال

نهیب مالامال است و کیل مالامال

ازین سپس بزمین بر کجا مصاف کنی

چو قصد لشکر دشمن کنی بگاه رحال ،

نه عرض هفت زمین با دو دست و تیغ تو شاه

مصاف لشکر جودست و لشکر اقبال

حصار نیست که دندان پیل تو نگشاد

زمین که سم ستورت برو نکرد اشکال

بسا بچرخ بر آورده کاخ دشمن تو

بیارمیده ز بیم زوال و یافته هال

که باز خورد بدو باد زنده پیل تو شاه

کنون رسوم دیارست و کند و مند اطلال

دوال کردد اندام پیل وار عدوت

چو برزنند بر آن کوس پیلی تو دوال

برستخیز نیاز آورد مخالف را

چو «خیز خیز» بطبل اندر افکند طبال

هگرز دیدۀ دشمن بباغ دولت خویش

بلند سرو نبیند نه نوشانده نهال

چنانکه چشمۀ خورشید روز دولت تو

ندید خواهد تا روزگار حشر زوال

هر آنکه کوته کرد از مدیح شاه زبان

دراز کرد بدو شیر آسمان چنگال

بگرد جانش پیچاند اژدهای فلک

چو خط دایره گرد اندر آردش دنبال

هنوز جود تو مر بنده را نداده عطا

هنوز بنده مر او را نکرده هیچ سؤال

دو چاکرند ملکرا ز جملۀ رهیان

چنین هزار هزار دگر طغان و ینال

بنام تیغ یمانی یکی و دیگر جود

فنای مال یکی وان دگر در آمال

هزار دینار آن جود بینهایت داد

هزار دیگر آن اژدهای اعدا مال

کجا عطا دهد این ره که باز گردد پیل

ز بدره باز ندانی مغاک را ز اطلال

بشعر یاد کند روزگار برمکیان

دقیقی آنکه کآشفته شد برو احوال

سحاق ابن ابراهیم را چه بهره رسید

ز فضل برمک و آن شعر قافیه بر دال

بیک دو بیت ندانم چه داد فضل بدو

فسانه باک ندارد ز نامحال و محال

مرا دو بیت بفرمود شهریار جهان

بر آن صنوبر عنبر عذار مشکین خال

دو بدره زر بفرستاد و دو هزار درم

برغم حاسد و تیمار بدسگال نکال

چو آفتاب شدم در جهان گشاده زبان

بدل چه داد دو بیت مرا ، دو بیت المال

چه گفت حاسد و آنکس که بدسگال منست

بباطن اندر و در آشکار نیک سگال :

دو بدره یافتی از نعمت و کرامت شاه

غنی شدی ، دگر از جور روزگار منال

بلی دو بدرۀ دینار یافتم بتمام

حلال و پاکتر از شیر دایگان باطفال

هزار جیحون بگذاشته است هر دینار

چو خضر از بر دریا و صد هزار جبال

بتیغ هندی از هندوان گرفته بقهر

دلیل نیکی و نیک اختری و فرخ فال

هزار بود و هزار دگر ملک بفزود

ز یک غزل که ز من خواست بر لطیف غزال

دو موسم آمد هر سال از کرامت شاه

ز کاروان جمال و ز کاروان جلال

امیدوارم کاین بار صد هزار تمام

بمن فرستد بر تال (؟) فیل بر فبال

برحل همت من بر عطا فرستد شاه

که کرگدنش نتابد ، نه نیز ماهی وال

همان صنم که بمن بر نکرد چشم از عجب

نداد فرقت او مر مرا امید وصال

کنون همی رسدم کش بفر دولت شاه

ز آفتاب کنم تاج و ماه نو خلخال

خدای داد ترا ملک و گفت بفزایم

بشاکران تو ای خسرو خجسته خصال

نه نعمت ابدیرا مقصری تو بشکر

نه کردگار جهانرا بدانچه گفت ابدال

ایا محمدی از دین پاک باقی باش

همیشه تازه چو دین محمد از شوال

صلات تو بهمه دوستان رسیده بطبع

همیشه تا صلواتست بر محمد و آل

دو بدره زر بگرفتم بفتح ناراین

بفتح رومیه صد بدره گیرم و خرطال

کجا شریف بود چون غضایری بر تو

ز طبع باشد چونانکه زر سرخ و سفال

نه بندگان همه چون مصطفی بوند بقدر

بقدر طاعت مفضول باشد و مفضال

شمارهٔ ۴۴ - در مدح سلطان محمود و انتقاد از قصیدهٔ غضائری

خدایگان خراسان و آفتاب کمال

که وقف کرد برو ذوالجلال عزّو جلال

یمین دولت و دولت بدو نموده هنر

امین ملت و ملت بدو گرفته جمال

همی خدای ز بهر بقای دولت او

از آفرینش بیرون کند فنا و زوال

یکی درخت بر آمد ز جود او بفلک

که برگ او همه جاه است و بار او همه مال

بهار خندان از رنگ آن درخت اثر

درخت طوبی از شاخ آن درخت مثال

از آن به هشت بهشت آیتی است روز قضا

وزین به هفت زمین نعمتی است گاه نوال

گر آن عطا که پراکنده داد جمع شود

ز حدّ دریا بیش آید و ز وزن جبال

چو عقل خاطر او را هزار مرتبتست

چو چرخ همت او را دو صد هزار خیال

نه آب بحر ز ابر سخای او قطره است

نه سنگ کوه بوزن عطای او مثقال

چو نام او شنوی شادمانه گردد دل

چو روی او نگری فر خجسته گردد فال

اگر بهمت او بودی اصل و غایت ملک

فلکش دیوان بودی ، ستارگان عمال

اگرش پیش نیاید بجود بحر و جبل

بپیشش آید جبر و قدر بروز قتال

اگر بترک بکاوند مشهد ایلک

وگر به هند بجویند دخمۀ چیپال

ز خاک تیره خروش هزیمتی شنوند

چنانکه زو بزمین اندر اوفتد زلزال

ز زخم آن گهر آگین پرند مینا رنگ

ز گام آن فرس مهر سمّ ماه نعال

بترک جایگهی نیست ناشده رنگین

به هند ناحیتی نیست ناشده اطلال

ایا ستارۀ تأیید و عالم تو قیر

قوام و قاعدۀ ملک و قبلۀ اقبال

ز سال و ماه نویسند مردمان تاریخ

بتو نویسد تاریخ خویشتن مه و سال

بهر کجا خردست و بهر کجا هنرست

همی ز دانش و کردار تو زنند مثال

خرد هنر نکند تا نخواهد از تو نظر

هنر اثر نکند تا نگیرد از تو مثال

هوا که تیر تو بیند بر آیدش دندان

اجل که تیغ تو بیند بریزدش چنگال

درنگ ز امر تو آموخته است خاک زمین

شتاب ز اسب تو آموخته است باد شمال

ز بیم تیغ تو تیره بود دل کافر

بنور دین تو روشن بود دل ابدال

سیاست تو بگیتی علامت مهدیست

کجا سیاست تو نیست ، فتنۀ دجال

«بس ای ملک » ز عطای تو خیره چون گویند

که «بس» نشان ملالت بود ز کبر دلال

نه بس بود که تو بر خلق رحمتی ز ایزد

بجای رحمت ایزد خطاست لفظ ملال

همینکه گفت همه فخر شاعران بمن است

ز شعر گویان پرسید بایدش احوال

اگر بدعوی او شاعران مقر آیند

درست گشت و نماند اندرین حدیث جدال

فغان کنند ز جودت ، فغان نباید کرد

فغان ز محنت و از رنج باید و اهوال

همینکه گوید : از شاعری مرا بس بود

اگر بداندش از شاعری بسست مقال

نماند گوید ازین بیش جای شکر مرا

بهر دو گیتی در روزنامۀ اعمال

نگفته شکر چنین بیکرانه جاه گرفت

اگر بگفتی خود چند یافتی اجلال ؟

ترا نصیحت کردست کز کفایت و جود

کرانه گیر و بتقدیر سال بخش اموال

نه بسته گشت ترا دخل کت نماند چیز

نه جز گشادن ملک است فعل تو ز افعال

کدام سال بود کاندرو تو نستانی

ولایتی که زر و مال او فزون ز رمال

همی بگوید کاندر تو آن همی شنوم

که در مسیح ز جهال و جملۀ عذال

اگر خدای بخواهد نگفت و آن بترست

که گفت وصف ترا در روایت جهال

چنان خبر که شنیدم ز معجزات مسیح

عیانش در تو همی بینم ای شه ابطال

اگر بدعوت او مرده زنده کرد خدای

خرد بحجت تو رسته شد ز بند ضلال

نیاز کشته ز جود تو زنده گشت بسی

گشاده کف تو پوشیدش از بقا سربال

ملک فریب نهادست خویشتن را نام

کش از عطای تو ای شاه خوب گشت احوال

غلط کند که کس اندر جهان ترا نفریفت

نرفت و هم نرود در تو حیلت محتال

اگر فریفته باشد کسی بدادن چیز

فریفته است بروزی مهیمن متعال

مگر نداند اندازۀ عطات همی

که صرّه هاش همی بدره گشت و بدره جوال

زمین بسیم تو سیمین همی کند چهره

هوا بزرّ تو زرّین همی کند اشکال

دویست خدمت تو بار نیست بر یکدل

یکی عطای تو بارست بر دو صد حمال

سؤال رفتی پیش عطا پذیره کنون

همی عطای تو آید پذیره پیش سؤال

نخست گفت که بس از عطا که سیر شدم

بکرد باز تقاضای بدره و خرطال

محال باشد سیری نمودن از نعمت

دگر بریدن از خدمت تو نیز محال

چه عرضه باید کردن بفخر خدمت خویش

بر آن کسی که جهان بر سخای اوست عیال

بخاره بر بنتابد فروغ طلعت شمس

بشوره بر بنبارد سرشک آب زلال

اگر نه عمر من از بهر خدمتت خواهم

حرام کردم بر خویشتن هر آنچه حلال

ز عمر مرد چه جوید فزون ز خدمت تو

بدشت یوز چه خواهد به از سرین غزال

جز آنکه بست و ببندد بخدمت تو میان

که آسمانش مطیعست و بخت نیک سگال

نه با ولیت ببزم تو ماند اصل نیاز

نه با عدوت برزم تو ماند اصل جدال

کند حسام تو ز اسقف تهی بلادالروم

چنانکه کشور هند از برهمن و چیپال

قضا نشان علامت کنی بجای حریر

قدر عنان جنیبت کنی بجای دوال

نهی بپای عدو بر اجل بشکل شکیل

که هست زخم ترا شیر شرزه شکل شکال

اگر بنور کسی خاک را صفت گوید

از آن صوابتر آید که مر ترا بهمال

اگر ببزم تو دریا بود خزینۀ تو

بیک عطای تو بیشک سراب گردد و نال

همیشه تا فلک است و جهان و جانورست

همی بخندد آجال بر سر آمال

دوام دولت را با تو باد مهر و وفا

قوام ملت را با تو باد قرب و وصال

هنر بطبع بپرور سخن بفضل بگوی

جهان بعدل بگیر و عدو به تیغ بمال

ایا غضایری ای شاعری که در دل تو

بجز تو هر که بود جمله ناقص اند ونکال

نگاهدار تو در خدمت ملوک زبان

بجد بکوش و مده عقل را بهزل و هزال

بیک دو بیت حدیث شریف گفته بدی

چنانکه از غرضت نقش بر نبد تمثال

دو نوع را تو ز یک جنس می قیاس کنی

مجانست نبود در میان زرّ و سفال

اگر بگفتن مفضال فاضلست بد قصد

نخست باری بشناس فاضل از مفضال

در آنکه قسمت کردی نکو تأمل کن

اگر بگرد دولت عقل را ره است و مجال

هنر بدست بیانست از اختیار سخن

چنانکه زیر زبانست پایگاه رجال

زیادتی چکنی کان بنقص باز شود

کزین سبیل نکوهیده گشت مذهب غال

مباش کم ز کسی کو سخن نداند گفت

ز لفظ معنی باید همی نه بالابال

از آنکه خواهد گفت اشارتی بکند

اگر بحرف بگردد زبان مردم لال

سخن فرستی خام و نبشته بر سر شعر

بجای تاج نهی بیهده همی خلخال

چنان مخاطبه از شاعران نکو نبود

که این مخاطبه باشد همال را بهمال

ازو رسید بتو نقد سه هزار درم

ز بنده بودن او چون کشید باید یال

شمارهٔ ۴۵ - قصیدهٔ ثانی غضایری که در جواب عنصری گفته است

پیام داد بمن بنده دوش باد شمال

ز حضرت ملک مال بخش دشمن مال

که شمر شکر بحضرت رسید و بپسندید

خدایگان جهان خسرو خجسته خصال

توهم شعرا کی رسد بحضرت تو

کجا بلند بود با جلال عرش تلال

ثنا بسنده کند تا عطاش فرض شود

سخای او بشناسد گه نوال و جدال

در خزانۀ جود ملک تعنت خصم

چگونه بندد و آن ایزدی در اقبال

نخست بیت چو آغاز مدح خواهی کرد

جواب بدره دهد بیت را به بیت المال

کمال مرتبت ار بامکان همت اوست

نه واجبست که هرگز فلک رسد بکمال

فرود عرش هر آنجا که وهم برفکنی

بوهم همت او را بود نشان فعال

فرشته بی خطر آنجا گذر نکرد هگرز

که بر ناوک پیکان آن فرشته فعال ،

بتیغ نصرت او بر اجل فشاند گهر

بباغ دولتش اندر ابد نشاند نهال

ز تیغ جوهر جویند گاه قیمت او

ز تیغ شاه بجای گهر همه آجال

جهان بنوک سنانش بر آفرید خدای

چو او بجنبد گیتی بجنبد از زلزال

بشهر دشمنش از بستگان همت او

زلازل است ز بانگ سلاسل و اغلال

ببوم دوزخ ماند زمین هند همه

ز بس فروخته انگشت و سوخته چندال

کمر ببستن تو بر دو دست فتنه ببست

گشادن در یاجوج و فتنۀ دجال

قیاس خرجش یک ساعت از هزاران قرن

تمام ناید با دخل یک جهان عمال

بهفت کشور پیغمبرانش بایستی

چو کوس بندد برزنده پیل بر طبال

چه گفت چون ز بر لوح بر نوشت قلم

ز سال عمرش پرسید ایزد متعال

هزار چرخ و بهر چرخ بر هزاران لوح

هزار سطر و بهر سطر بر هزاران سال

خدایگانا نامی بزرگ گستردی

چو آفتاب جهانتاب بی کسوف و زوال

همه سراسر تمویه شاعرانست این

کمان فکندن و آشوب و جنگ و بالابال

نخست لفظ کند آشکار گوهر نفس

عدو چو گوهر طبعی بگاه زخم نصال

چو جای طعنه نباشد چه گفت داند خصم

چو پا نباشد کی جنبش آید از خلخال

هر آینه که تویی آفتاب هفت اقلیم

گهی ببدره فرستی عطا گهی بجوال

بهر دو بیت مضاعف کنی همی دینار

چنانکه بدره بگردون کشندگاه رحال

اگر سگی بود از بس حسد چرا بطپد

وگر ز سنگ بود پس چگونه یابد هال

هزار عیب نهادند نظم فرقان را

که سورۀ الاعراف است و سورۀ الانفال

گه تعنت گفتند هست قول بشر

گه نقیضه بماندند از شبیه و مثال

پس آنکه نظم قران کرد هیچ چیز نگفت

هر آینه سخنی گفت بر طریق محال

نخست طعنه مرا گفت بس خطا گفتی

بجد بکوش ومده عقل را بهزل و هزال

دو شاعرند ، بهنگام شعر ، گفت یکی :

غنی شدم بس و سیری گرفتم از اموال

«نه بس» «نه بس» دگری گفت گاه شعر و عطا

تهی نماند و ملا شد صحیفۀ اعمال

چگونه گویم گویم همه صحیفه تهی است

ز شعر شکر چه گویند پس جز این اقوال

وگر دو سطر تهی ماند نانوشته هنوز

تمام بهتر باشد هزینه از همه حال

امانتی است عطای تو کآسمان و زمین

همی برنج ابر تابد و بجهد خیال

اگر فغان کنم از بار شکر او نه شگفت

فغان ز لهو و ز شادی بود نه از احوال

اگر بچشمۀ حیوان کسی غریق شود

که باسلامت باقی همو دهدش وصال

یقین شناسم کز آب چشمۀ حیوان

فغان کنند چو از سرگذشت آب زلال

بشعر شکر نگه کن که رودکی گفته است :

«همه کسی را درویشی است و رنج عیال»

غم و عناست مرا گفت زین ضیاع و عقار

«فغان همی کنم از رنج گنج وضعیت و مال»

فغان بنده همان و غم عناش همین

نه جای طعنه بماند نه حیلت محتال

بشعر نیک فریبد دل ملوک حکیم

چو حور خلد روان پیامبر و ابدال

فریب خصم بود عیب شهر یاران را

نه دل فریفتن نیکوان مشکین خال

هزار بیش شنیدی بت ملوک فریب

اگر جحود کند پس خرد بروست و بال

درست گفت که کس کردگار را نفریفت

گر اعتقاد کند بیره است و کافر وضال

فریب از آرزوست ، آرزو همیشه بدل

خدای بیدل و جانست و نیز بیغم وحال

نه نعمت از پی مدح و غزل دهد چو ملوک

نه زلف مشکین جوید نه قامت میال

نه کردگار ز جهال روزگار مسیح

خبرش داد ازین قیل و قال و آن احوال

چه سرزنش رسد اکنون مرا و شعر مرا

اگر حکایت کردم ز اهل جهل و ضلال

بگفت آنچه پسندیده نیست ملکانی

نگفت آنچه نکوهیده نیست مذهب غال

ز فرض داد یک انگشتری بگاه نماز

نتیجه مذهب غال آمد و چنان اشغال

وگر سوار گرفت و حصار کفر گشاد

نه خیبرست چو بدکر نه عمر و چون چیپال

به نیمساعت گفتم هزار گنج مبخش

ازین حدیث بگفتا چه آید از جهال

همال هرگز خادم نوشت و مولانا

سوی همال نکردی سپهر جاه و جلال

اگر مخاطبه یاردت کرد اختر و چرخ

طغان نویسد مهتاب و آفتاب ینال

اگر ز روی تعبد رهی و بندۀ تست

ز روی خدمت من نیز خادمم نه همال

دوست گفتم کت صد هزار سال بقاست

ببخش خردک بانداز ، ای شه ابطال

چنینت بود و چنین باد و همچنین باشد

بقا فزون تر و نونو ز ذوالجلال جلال

بدین کفایت جود اندرست و غایت مدح

بدین عنایت بخت اندرست و فرخ فال

نگفتمت که مرا جاودانه نعمت بس

دگر نخواهم کردن گه نوال سؤال

نصیب سایل را این بس است گفت رهی

هزار چندین امید دارم از خرطال

بدان دو بیت مدیح شریف طعنه زدست

بزر سرخ و سفال و بفاضل و مفضال

درست فاضل و مفضول باید از ره راست

ضرور تست سروی و سرین گور و غزال

بزر سرخ و سفال اندرون چه داند گفت

هر آنکه فرق شناسد میان شیر و شکال

ز زر سرخ گرانمایه تر چه دانی نیز

بگیتی اندر ، یا خوار مایه تر ز سفال

وگر بشاعری من مقر نیاید او

چنانکه گفت نه جنگست مر مرا نه جدال

نه عجز بود کلیم خدای را چو عدو

بحیله گفت همی اژدها کنم بجبال

بس اند مایه که تمویهش آشکاره شود

وگر نه هیچ نپیچاند اینچنین امثال

دگر معارضه ظن برد زو عجب نبود

ز کوه و سنگ جواب آید و ز دیو خیال

ایا بحکمت از اطفال و هیبت از اطلال

تو از عقاب خشنش آری از براق عقال

نه شاعرست هر آنکو دو بیت نظم کند

نه کیمیاست همه یکسره رماد و رمال

چنانکه گفتم لؤلؤ برآید از لؤلؤ

نه تاج تمسیح آید ز عقد ماهی وال

مرا که شاه پسندید و پاک خاطر او

چو آفتاب بتوحید پاک داده مقال

اگر ترا خرد و خدمت ملوکستی

بکاه مدح خداوند چون شنیدی قال

اگرت موی بسر بر همه زبان گردد

ز بیم سر همه یک سر چرا نگردد لال

اگر نبود سزاوار بدره شهر رهی

تفضل است و تفضل به است گاه نوال

وگر نبود تفضل غلط فتاد برو

زبان بریدن تو واجبست و زخم کفال

خدایگان خراسان نوشتی اول شعر

کجاست هند و کجا نیمروز و رستم زال

مگر بشهر تو باشد بشهر ما نبود

هوای با دندان و قضای با چنگال

قدر خرید ندید هیچکس دوال قضا

اگر بدستی پوشیده نیست بر اطفال

گمان بری که بتاریخ کس بزرگ شود

زمین سیمین چهر و هوای زر اشکال

بر آسمان شدن مصطفی ز هجرت بود

کجا گرفت بر او از محرم و شوال

ز بخت نصر نه تاریخ عبری است دلیل

نه یزدگرد گرفت از زوال ملک نیال

همان عطا که ازو ذره بود کوه و زمی

چگونه بار بود و یک بر دو صد حمال

سپاس باد که نامت بصیر داد خدای

نبهره نیک شناسد ز سیم خرد و حلال

بهانه نیست سخا را دگر بهانه مجوی

کرانه نیست عطا را دگر مرنج و منال

بچون تو ابر نبندد فروغ شمسۀ دهر

بلند کوه نجنبد بچون تو باد شمال

ز تو سرشک نیاید بهار خیره مناز

ز تو نهال نیاید درخت چیره مبال

صدقت طعنه زند پشه زنده پیلان را

بجهد خویش کند گرد زنده پیل مجال

ولیکن آنکه کز بیخ کند باید کوه

بمعرکه اندر دندان پیل باید و بال

نخست مصرع من بر نگین نگار کنند

هنوز مصرع دیگر خرد سگال سگال

خیال شعر تو هرگز زمین ما بنسود

زبان ناقد اشعار و مطرب قوال

ایا یگانه بهر فن ز طول و عرض جهان

کجا زمانه کند عرض بیهمال رجال

بپیش تیغ تو کی سبز گشت آز و اجل

ز پیش مال تو کی بی نیاز گشت آمال

همیشه تا بنگاری بشکل ماند شکل

همیشه تا بنویسی بدال ماند دال

ثناء جود تو گسترده باد گرد جهان

چنان کجا صلوات رسول باشد و آل

شمارهٔ ۴۶ - در مدح سلطان محمود

نوروز بزرگ آمد آرایش عالم

میراث بنزدیک ملوک عجم از جم

بر دولت شاه ملکان فرّخ و فیروز

آن قبلۀ فخر و شرف گوهر آدم

سالار خراسان ملک عالم عادل

از جملۀ شاهان بهمه فضل مقدم

گردون بر او جز که بخدمت نکند کار

دولت بر او جز که بطاعت نزند دم

آنجا که خورد باده ز شادی بچکد زر

و آنجا که زند نیزه ز آهن بدمد دم

چون تیر گشاده کند از چرخ بهیجا

از هیبت او چرخ گشاده شود از هم

پر لشکر شادی شود آفاق دمادم

هرگه که دمادم کشد او رطل دمادم

آنجا که بود جودش هرگز نبود فقر

و آنحا که بود نامش هرگز نبود غم

گر زهر خورد چاکر او گردد چون نوش

ور نوش خورد حاسد او گردد چون سم

در بزم ببخشش بکشد آتش ادبار

در رزم به نیزه بکند دیدۀ ضیغم

از حاتم و رستم نکنم یاد که او را

انگشت کهین است به از حاتم و رستم

فرهنگ و کمال و خرد و ردای و مردی

هر پنج بطبع و کف او گشت مسلم

هر جا که بود شیمت او مشک فراخست

گوئی برد از شیمت او مشک همی شم

بحریست دلش جز همه حکمت نزند موج

ابریست کفش جز همه گوهر ندهد نم

از گرد سپاهش همه ادهم شود اشقر

وز ضربت تیغش همه اشقر شود ادهم

کعبه است سرایش ز بزرگی ملکانرا

کلکش حجرالاسود و کف چشمۀ زمزم

کس پیش نرفت از همه گیتی بنبردش

کآنروز بر او اهلش ننشست بماتم

از رونق رایش خرد آراسته گردد

کش رای نگین است و خرد حلقۀ خاتم

هر چند بگیتی خرد و اصل کریم است

اندر حرم میر کریم است و مکرّم

قسّام بدو داد همه قسمت نیکی

گوئی که بدو بود عنایتش مقسّم

تا هیبت و جودش ندهد مایه بهر دو

نه تیز بود آتش و نه موج زنده یم

بربستۀ رنج از دل او یابد راحت

بر خستۀ آز از کف او بارد مرهم

او را بپرستند ، چه آزاد و چه بنده

او را بستایند ، چه گویا و چه ابکم

در نیک و بد غور سخن فکرت دانا

بیش است ز هر چیزی و ز مدحت او کم

چونانکه سر نیزه اش بیرون رود از سنگ

بیرون نشود سوزن فولاد ز بیرم

تا چرخ همیگردد و پاینده بود خاک

تا پیشرو سال بود ماه محرّم

بر صدر بزرگیش بقا باد بشادی

بنیاد هنر مانده باحکامش محکم

شمارهٔ ۴۷ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود غزنوی

امید نیکی و تاج ملوک و صدر کرام

بزرگ خسرو آزادگان و فخر انام

بمین دولت و دولت بدو همیشه عزیز

امین ملت و ملت بدو گرفته نظام

سپهر کلی و جزوی بدو نموده هنر

جهان علوی و سفلی بدو گرفته قوام

اگر نبودی از بهر ملک او نبدی

نه چرخ را حرکات و نه خاکرا آرام

ز پای مرکب توقیر برگرفت شکال

بملک تو سن بی بند بر نهاد لگام

ز لفظ مدحت او طعم نوش گیرد نظم

ز ذکر دشمن او طعم زهر گیرد کام

بجاه بی اثر او کسی نیابد راه

ز بخت جز بدر او کسی نیابد کام

کسی که کینۀ او را بدل بیندیشد

ز موی خویش نهد دام مرگ بر اندام

نگاه کردن شادی بمن برحمت او

کنون برحم ز من سوی او شود پیغام

همیشه سعیش مشکور باد و فالش نیک

که کار من بنوا کرد و عیش من پدرام

بنام خدمت میمون او گرفتم فال

بیمن دولت منصور او گرفتن نام

چو شکر او بدل اندیشه کردم از بس فخر

ز طبع خاطر من شکر داد نظم کلام

همی نوشتم اشعار شکر او روزی

صریر منظوم آمد بشکر او ز اقلام

کجا خزینۀ زرّ و سفینۀ گهرست

بدست شاه جهانست هر دو را انجام

خدایگان خراسان همی بپردازد

خزینه را بسخا و سفینه را بحسام

کلام و تیغ شه است آنکه جبرئیل امین

ز آسمان سخن آورد وانگهی صمصام

بدین ضمیر بخسته است در دل حساد

بدان روان بفزوده است در تن خدّام

کدام زایر با فضل دید و نعمت او

که بر نیامدش آواز شکر او ز مسام

بنعمتش بفزوده ست در زمین رتبت

بهمتش بفزوده ست بر سپهر اجرام

ز رای اوست خیالی خرد بجان اندر

ز خشم اوست مثالی بر آسمان بهرام

اگر چه مایۀ تاریخ عالم ایام است

فتوح اوست تواریخ گردش ایام

دلیل لشکر او هر کجا رود ظفرست

خجسته مرکب او را ز نصرتست اعلام

کنون عجبتر از آن فتح فتح غرجستان

که شد بدولت او مر سپاه او را رام

یکی حصارش کش سر همی ستارۀ گرای

بناش کیوان بالا و سنگ آینه فام

شمیده مرغ بر آن بام برفشاند پر

رمیده رنگ بر آن سنگ بر گذارد گام

زمینش آهن و پولاد و برج گونۀ کوه

بسان بیشه سر برج او پر از ضرغام

چنان فکندی از منجنیق سنگ عدوی

که پر شدی دل نور از نهیب او بظلام

سپاه خسرو مشرق بفر دولت او

چنان گرفتند آن حصن را چو باز حمام

بدولت ملک آن ناحیت بدست آمد

نه قلعه ماند و نه شاه و نه چاکر و نه غلام

خجسته بادش آغاز هر چه خواهد کرد

وزان خجسته ترش نیز حاصل فرجام

بکامکاری و اقبال و روز و روز بهی

نگاهدارش یا ذوالجلال و الاکرام

چنین که هست عزیز و چنین که هست بزرگ

چنین که هست قوی و چنین که هست تمام

شمارهٔ ۴۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی

آن زلف سرافکنده بر آن عارض خرّم

از بهر چه چیزست بدان بوی و بدان خم

هر چند همی مالد خمّش نشود راست

هر چند همی شوید بویش نشود کم

انگیخته از هم همه و آمیخته با هم

آویخته اندر هم و توده شده بر هم

آنکس که یمین است و امین دولت و دین را

زیبا ملک غازی شاهنشه عالم

تا درگه او یابی مگذر بدر کس

زیرا که حرامست تیمم بلب یم

بیش از ملکان فضلش و عصرش پس از ایشان

از عصر مؤخر شد و از فضل مقدم

دشمن که سخن گوید از آن تیغ جهانسوز

گردد بزمان اندر هر دو لبش اعلم

از رسم جوانمردی و ز فخر مدیحش

گوینده و بیننده شود اکمه و ابکم

ای مایۀ هر نیکی و اندازۀ شادی

نیکی بتو نیکو شد و شادی بتو خرم

از دانش و رسمت خرد اندازه گرفتست

زین روی خردمند عزیزست و مکرم

گردنده فلک خدمت او پیشه گرفته است

از عیب و فساد از پی آنست مسلم

جای تو بغزنی در و جاه تو ببغداد

جیش تو ببلخ اندر و جوش تو بدیلم

پاکیزه تر از نوری و سوزنده تر از نار

بخشنده تر از ابری و بایسته تر از نم

از بوی خوش مدح تو هر کس که بخواند

چون نافه شود راوی و مدّاح ترا نم

در سایۀ خلق تو بود عنبر اشهب

از خلق تو گشتست بدان بوی و بدان شم

از طاعت تو سر نکشد هر که کشد سر

بی خدمت تو دم نزند هر که زند دم

آنی تو که با قیمت و آراسته گشتست

چون عقدۀ یاقوت بتو گوهر آدم

عدل از تو مشهر شد و فضل از تو منوّر

ملک از تو مهنا شد و دین از تو مقدم

تا تیغ جهاندار تو برخاست بکوشش

دل سوزۀ بدخواه تو بنشست بماتم

در امن تو ضیغم نکشد دست بر آهو

با امر تو آهو بکند ناخن ضیغم

در آهن و سیم است قضا و قدر ایرا

کز آهن و سیمست ترا خنجر و خاتم

عزست نگین تو و خیرست حسامت

گر عزّ منقش بود و خیر مجسم

ای بس ملک نامورا کش تن و نعمت

بخشیده شد از تیغ تو در معرک و منقم

آهن همه تیغست ولیکن نه چنان تیغ

دریا همه آبست ولیکن نه چنان یم

گویند که فرنانبر جم بود جهان پاک

دیو و پری و دام و دد و خلق رمارم

گر بوده چنین ، یا جم را جاه تو بودست

یا نام تو بوده ست بر انگشتری جم

تا روز بدیدار بود خوبتر از شب

تا زیر بآواز بود تیز تر از بم

تا حکم سر سال عجم باشد نوروز

چون حکم سر سال عرب ماه محرم

جاوید جهاندار و خداوند جهان باش

تو شاد بکام دل و اعدات مغمم

وین عید همایون بتو بر فرخ و میمون

تو منعم و آنکس که تو خواهی بتو منعم

رطل تو دمادم شده و فتح دمادم

بر فتح دمادم رو و بر رطل دمادم

شمارهٔ ۴۹

دژم شده ست مرا جان از آن دو چشم دژم

بخم شده ست مرا پشت از آن دو زلف بخم

لبم چو خاک درو باد سرد خواسته شد

دلم بر آتش وز دیده گشته وادی زم

مشعبد است غم عشق هر کجا باشد

ز خاک آب پدید آورد ز آتش نم

فریش سیم و مر آن سیم را ز مشک حجاب

فریش لاله و آن لاله را ز قیر رقم

بزیر غمزۀ چشمش هلاک و فتنۀ خلق

بزیر حلقۀ زلفش کلید باغ ارم

مهندسی است سر زلف او که دایره را

همی زند به گل سرخ بر خم اندر خم

همیشه سرو و صنم خصم او شدند که او

ز سرو قامت برده ست و نیکوئی ز صنم

بهم ندید و نبیند کس از جهان شب و روز

مگر به چهرۀ او بر که هست هر دو بهم

به سالی اندر هموار پنج جشن بود

دو رسم دین عرابی سه رسم ملک عجم

سه مر عجم را نوروز و مهرگان و سده

بهار و تیر که آباد زو شود عالم

بهار صورت رویی که عارض و زلفش

ز لاله دارد رنگ و ز مشک دارد شم

ز مهرگان و سده بس دلیل روی و دلم

پر آتشم دل و رخساره گشته زرد از غم

دو عید رسم عرب عید اضحی و فطر است

لقای مجلس میر است بر عبید و خدم

سرای اوست مرا کعبه حج خدمت اوست

رکیب او حجرالاسود و کفش زمزم

چو من طواف کنم گرد مجلسش دولت

کند طواف به نزدم چو حاجیان به حرم

سپاهدار عجم میر نصر ناصر دین

که جود خواهد ابر از دو دست او به سلم

به بزمگاه دهد مرد باژگونه عطا

به رزمگاه دهد صید باژگونه درم

همی ز سیرت او گردد آسیای کمال

همی ز عادت او تابد آفتاب کرم

همی بنالد از کف او خزینه به درد

کزوست بر همه کس داد و بر خزینه ستم

بلی کننده به امرش رها شود ز بلا

نعم کننده به کامش رسد به جاه و نعم

نه مونس است موالیت را به از دولت

نه مجلس است معادیت را به از ماتم

همی مدیح ترا من سواد کردم دوش

به نام تو برسیدم نماز برد قلم

به خاکپای تو اندر زمانه را شرف است

سر زمانه همانجا که بر نهی تو قدم

خدایگانا دانی که عید قربان است

به عید نبود چیزی ز رسم قربان کم

به حال عنصری اندر همی خورد امروز

از آنکه خوانند ای شاه تا زیانش غنم

همیشه تا سلب نو بهار حله بود

چنان کجا سلب مهرگان بود ملحم

بقات باد به شادی و عید فرّخ باد

ولیت شاد دل و دشمنت به غم مغنم

همی چمد فلک از بهر آنکه تو بچمی

همیشه باد ترا کار با چمیده بچم

شمارهٔ ۵۰

همیشه سر زلف آن سیمتن

گره بر گره یا شکن بر شکن

بپیچد همی چون من از عشق او

گره بر بنفشه شکن بر سمن

بشب ماند آن زلف و هرگز که دید

شب قیر گون روز را پیر من

چمیده یکی سرو شد در سرای

مر او را دل مهربانان چمن

شدم فتنه بر غمزگانش بلی

شود فتنه مردم چو بیند فتن

ز خردی دهانش اندرو مانده ام

که دارد دهن یا ندارد دهن

شد از مهر من چیره بر من چنانک

من از عشق او مانده اندر حزن

دگر یاد کردم من اندر غمش

ببندد مرا غمزگانش به فن

ولیکن نبندد که دارد نگاه

مرا از فنونش خداوند من

ملک نصر بن ناصر الدین کزو

گرفتند شاهان به نیکی سنن

به روشن دلش تازه باشد خرد

به پاکیزه جان زنده باشد بدن

دو دستش ببین تا ببینی عیان

دو بحر گهر موج شمشیر زن

پرستیدنش رکن آزادگیست

دل راد مردان بدو مرتهن

قرین زوال است دشمن از آن

که شد با ازل همتش مقترن

نه جز راستی امر او را رهیست

نه جز نیستی زخم او را مجن

اگر چشم گردد دل بدسکال

بدو در شود تیغ او چون وسن

جدائی ز فرمانش بخت بد است

مکن امتحان گر نخواهی محن

وفایش همه طاعت ایزدی است

خلافش همه طاعت اهرمن

ز هندی نهنگش به هندوستان

نه چنگی برسته ست نه بر همن

کرا نزد او معدن خدمت است

نه صنعا به کار آیدش نی عدن

که دینار او هر زمانی کفش

درفشان کند چون سهیل یمن

ز زوّار بر گنج او هر شبی

برد قیروان تاختن تا ختن

همه پاک شد سیستان از بدی

بدین نیکخو شاه پاکیزه تن

درفشی است از حق بدست بقا

خرد داشته بر در داشتن

به درج اربری بی ثمن گوهرش

به درج آوری گوهر با ثمن

امینی است نزد خدای جهان

هر آن کس که نزدیک او مؤتمن

نیابی تو اندر جهان گردنی

که نز جود او زیر بار منن

اگر باز مانی ز کانی کفش

به جود اندر آید شکست و وهن

معالی بکردار او شد علی

محاسن به کردار او شد حسن

گه دست شستنش نشگفت اگر

شود چشمۀ زندگانی لگن

الا تا به هنگام گل زندواف

بنالد ز شاخ گل و یاسمن

درختی که کردش برهنه خزان

بهارش کند پر جواهر فنن

سر شاه سبز و دل شاه شاد

ولی شادکام و عدو در شجن

بر او اورمزد اوّل مهر ماه

همایون به شادی و لهو و ......ن؟

شمارهٔ ۵۱

آمد ای شاه دوش ناگاهان

فیلسوفی به نزد من مهمان

پاک چون رای تو ز دوده سخن

تیز چون تیغ تو گشاده زبان

گفت با من زهر دری و شنید

از کم و بیش آشکار و نهان

از علوم کلام وز تفسیر

از نجوم و طبایع حیوان

هر چه پرسید دادمش پاسخ

به حد طاقت و حد امکان

گفت هر دانشی کزو جز وی

.........................

گفتم او را که یک سخن بر جای

پرسم از تو نکودهیش لسان

پس بگو چیست آن سوار که هست

از دلش مرکب و ز گل میدان

پیش نرگس همی کند بازی

گرد سنبل همی کند جولان

گاه بر پرنیان کشد لشکر

گاه بر ارغوان زند چوگان

گفت کآری بلی بدین صفت است

حلقه) زلف حطبه (؟) جانان

گفتمش چیست آن سپیدی سیم

سینه اندر بساخته به میان

نرگس سوریش چو بادامی

گرد او تیر و گرد تیر کمان

گفت آن وصف چشم جانان است

چشم آن ماهروی مشک افشان

گفت پس چیست آنکه هستی او

نپذیرد به نیستیش گمان

ناپدیدی پدید و هستی نیست

رامش جان و اندرو مرجان

گفتمش کاین دهان یار من است

.........................

گفت پس چیست آن دو تاریکی

که بیار است روشنائی از آن

بر سر بر بر و گریبانش

دامنش در زمین فکنده کشان

به درازی چو دهر در گردون

به سیاهی چو عشق در هجران

گفتم این وصف آن گیسوی است

بوی چون مشک ، رنگ چون قطران

گفت پس چیست آنکه روی زمین

همه بگرفت از کران به کران

راست چون روشنائی خورشید

............................

گفتم آن جاه صاحب الجیش است

که گرفته ست طول و عرض جهان

شمارهٔ ۵۲ - در مدح سلطان محمود

توانگری و بزرگی و کام دل بجهان

نکرد حاصل کس جز بخدمت سلطان

یمین دولت کایام ازو شود میمون

امین ملت کایمان ازو شود تابان

همه عنایت یزدان بجمله بهرۀ اوست

چه بهره باشد بیش از عنایت یزدان

اگر بقول فقیهان و اهل علم روی

گزیدش ایزد و با او بفضل کرد احسان

بخواست ایزد کو خسرو جهان باشد

از آنچه ایزد خواهد گریختن نتوان

قضای حتم است این ملک و پادشاهی او

روا نباشد کاندر قضا بود نقصان

بدان کسی که بود نیکخواه او ، ایزد

اگر کسی بد خواهد زند در خذلان

بدانکه هر چه خدای جهان پسندیده است

اگر کسی نپسندد ازو بود کفران

وگر حدیث بقول منجمان رانی

بحکم اختر و ایام و طالع و دوران

بصد دلیل چنانست حکم طالع او

که کدخدای جهانست و پادشاه قران

بسرّ علم نجوم اندرست قوّت او

ور استوار نداری همی نگر بعیان

نجوم را چه خطر کاین کمال و قدر او را

خدای داد ، مر او را چنین بود امکان

ستاره و فلک و روزگار مخلوقند

چنان روند کز ایزد چنان بود فرمان

خدای هر چه کسی را دهد غلط نکند

غلط روا نبود بر خدای ما سبحان

چو بخت و دولت و دور و فلک بحکم خدای

همه موافق باشند و با کسی یکسان

گر آهن است مخالف کزو بد اندیشد

خدای فکرت او را بر او کند سوهان

خلاف شاه جهان است آتش موقد

به هر کجا بود آتش نماند او پنهان

کسی که آتش را جای سازد اندر دل

هر آینه بدل او رسد نخست زیان

عداوت ملک مشرق و خیانت او

همی ز صاعقه و زلزله دهند نشان

چو پیش صاعقه و زلزله رود مردم

بسوزد و بشود خان و مان او ویران

ایا مخالف شاه عجم بترس آخر

خلاف او را چو نان خلاف ایزد دان

خدای راست بزرگی و پادشاهی و عز

بدان دهد که سزاوار بیند از کیهان

اگر تو آن نپسندی توئی مخالف او

خلاف ایزد کفرست و مایۀ طغیان

مخالفان خداوند را دو چیز سزاست

بدین جهان شمشیر و بدان جهان نیران

وگر ز درد بترسی حسد مکن که حکیم

مثل زند که حسد هست درد بی درمان

مکن خلافش و خدمت کنش که خدمت شاه

مثل سفینۀ نوح است و تیغ او طوفان

نه هر که قصد بزرگی کند چنو باشد

نه هر که کان کند او را بگوهر آید کان

تو چون تنی و ملک جان ، برابری جوئی ؟

نه تو برابر اوئی ، نه تن برابر جان

خدای حق است ، او کار جز به حق نکند

بحق گرای گر آورده ای بحق ایمان

خلاف کردن او سخت نا خجسته بود

مکن خلاف و دل از ناخجستگی برهان

اگر مخالف شهریار عالم را

بکوه بر بنویسی فرو خوردش مکان

وگر بچرخ فلک بر نهی مخالفتش

سیاه گردد اجرام چرخ چون قطران

عدوش را بهمه حال روزگار عدوست

که از خدای چنین کرد روزگار ضمان

چو از مخافت او کسی حدیث کند

بر او دراز شود دست شحنۀ حدثان

چه مایه ساخته کار و بزرگوار تبار

خزینه های پراکنده و سپاه گران

که نیست شد به خلاف خدایگان عجم

نه خرد ماند از ایشان بعالم و نه کلان

بروزنامۀ ایام در همه پیداست

اگر بخواهی دانست روزنامه بخوان

نخست باری سامانیان که گفتندی

که رسم و سیرت من داده ملکرا سامان

همی فراختر آمد بساطشان ز زمین

همی ز کیوان بگذشتشان سر ایوان

بدان بزرگی و آن عزّ و آن کفایت و جاه

بدان ولایت و نعمت که داشتند ایشان

به میر عادلشان حاجت آورید خدای

اگر چه بودند آن قوم خسروان زمان

امیر عادل بگشاد دل بنصرت حق

میان ببست بپیکار صد هزار غیان

بدان کسی که همی ذل آل سامان جست

نهاد روی و رسانیدشان بذلّ و هوان

چو کوه بودند آن لشکر و بحملۀ شاه

همه شدند پراکنده چون غبار و دخان

همه خراسان بگشاد و ملک صافی کرد

بزور ایزد و شمشیر تیز و بخت جوان

وز آنچه بستد لختی بنام خویش بداشت

دگر بدو بسپرد و وفا نمود بدان

چو باز میر رضی زین سخن پشیمان شد

ز عهد خویش بگشت و تباه کرد گمان

رسول کرد سوی میر ری و زو درخواست

که تو بیا و بکش لشکر ری و گرگان

که بر خراسان این ترک چیره دست شدست

مر ازو برهان و سپه باو برسان

خدای عزّوجل شغل او کفایت کرد

که بود بر ما دشوار و بر خدا آسان

چو قصد کرد شد او خود بخویشتن مشغول

بآخر از نیت او بدو رسید احزان

به نیست کردن اعدا خلاف خسرو را

بسنده باشد گر نیست جز همین برهان

دلیل دیگر و برهان دیگر از خلف است

که سیستان را او بود رستم دستان

بشاه مشرق تا دوستی همی پیوست

درخت بختش را سبز و تازه بود اغصان

چو شد مخالف شاه جهان رسید بدو

زوال نعمت و بیچاره روزی و حرمان

کسی که بیند صنع خدای و نشناسد

بدان که هست برو نام مردمی بهتان

حدیث ایلک ماضی که تا موافق بود

نبود نامۀ او را بجز ظفر عنوان

چو شد مخالف و در دوستی خلاف آورد

نشاط او همه غم گشت و جاه او خذلان

خجسته رایت منصور چون ز دارالمک

بکرد جنبش و شد سوی کشور ایران

وز آن سپس چو بیامد برزم شاه ، برفت

قفا دریده هزیمت بسوی ترکستان

عحب تر از همه خوارزمشاه بود که تا

بمهر خسرو ما بسته بود جان و روان

زمان زمانش غزون بود جاه و کارش به

دلش گشاده بپیشش سپاه بسته میان

خلاف شاه چو اندر دلش پدید آمد

نکرده بود مر آن راز را همی کتمان

درم خریدۀ او را بر او گماشت خدای

بدست بندۀ خود کشته گشت چون نسوان

کنون بدست یکی بندۀ خداوندست

همه ولایت او از بحیره تا فرغان

وگر چه هست دگر ، من دگر نگویم از آنک

دراز گردد اگر گویم از فلان و فلان

خلاف شاه و امام زمانه عدوانست

کسیکه عدوان جوید بدو رسد عدوان

خدایگان هنر از حکم آسمان بیند

کس دگر ز دل و دست خویش و تیغ و زبان

هر آینه هنری کان ز آسمان آید

فراختر بود اندر مجال او میدان

بدانکه خصم ، بداندیش شاه [و] یزدانست

همی کند شان بی سعی شرط او فرمان

هلاهل است خلاف خدایگان عجم

بجز بجان نکند مر چشنده را تاوان

بیازمایش ، ورش آزمون کنی بینی

هلاک خویش همان ساعت از بن دندان

همیشه تا ز گل و باد و آب و آتش هست

نهاد خلق جهانرا طبایع و ارکان

به سرد سیر نبینند لاله در مه دی

بگرمسیر نیابند یخ بتابستان

بقای شاه جهان باد و دور دولت وی

ولی برامش و دشمن ز خویشتن بفغان

شمارهٔ ۵۳ - در مدح سلطان محمود فرماید

چون تن بجان و بدانش دل و بعقل روان

فروخته است زمانه بدولت سلطان

یمین دولت و مر ملک را دلیل بیمن

امین ملت و مر خلق را ز رنج امان

ز جان بفکرت محکم برون کنند ثناش

ز کوه زر بآهن برون کند کهکان

لقاش جانی کاندر خیال او خردست

سخاش ابری کاندر سرشگ او طوفان

سپهر گفت ز من کوشش و ازو جنبش

زمانه گفت ز من طاعت و ازو فرمان

مدیح او بقیاس آفتاب رخشانست

بنور صفوت او خلق معترف یکسان

ایا کسی که ندانی وجود را ز عدم

در وجود و عدم جود و خشم خسرو دان

مگر حرارت صفر است حمله بردن او

کزو مخالف تا زنده را زده یرقان

از آن که آهن و سودا بطبع هر دو یکیست

ز بیم تیغش گیرد عدوش را خفقان

بدان فرود خدائی بهم نبوّت و ملک

برادرند غذا یافته ز یک پستان

خدای طاعت خویش و رسول خواست

نکرد فرق بدین هر سه امر در فرقان

نجات خلق بحمد محمد و محمود

سر نبی و نبی خدایگان جهان

از آنکه بد بحجاز آن و این به ایرانشهر

حجاز دین را قبله است و ملکرا ایران

هر آن کمان که بجنباندش کس آن نکشد

چنان که سر بهم آرند گوشهای کمان

رود ز شست درستش صواب تیرش اگر

بجای سوفار آرد بسوی زه پیکان

مبارزان را تیرش همی چرا نکشد

از آنکه هست گذارش بچشمۀ حیوان

ولیکن ار کشد از بهر آن کشد که چرا

مرا ز بهر تو آمد ز دست او هجران

ایا هوای ترا در دل ملوک وطن

ایا رضای ترا بر سر زمانه عنان

بدین جهان نفروشد حکیم خدمت تو

وگر بجان بفروشد بود بنرخ ارزان

توئی که رای تو در دل همی فروزد عقل

توئی که روی تو در تن همی فزاید جان

بفرّ قصر تو شد خوب همچو عقد به درّ

هوای بست و لب هیرمند و دشت لکان

اگر بدیدی نعمان سرای فرّخ تو

ره سدیر و خور نق نکوفتی نعمان

ببویش اندر عطار هندوان عاجز

برنگش اندر نقاش چینیان حیران

یکی نگاشته اصلی که بی تکلف رنگ

شود ز دیدن او دیده ها نگارستان

فروغ او بشب تیره نور روز سفید

هوای او بزمستان هوای تابستان

بپشت ماهی پایش ببرج ماهی سر

زمین باصل و سر بر جهاش بر سرطان

بهار طبع ولیکن بدو بهار حقیر

ارم نهاد ولیکن بدو ارم خلقان

ز محکمی پی بنیاد او ، به بیخ زمین

ز برتری خم ایوان او خم کیوان

ور از رواق گشاده نظر کنی سوی آب

همه قوام جسد بینی و غذای روان

بروی صحرا چندانکه چشم کار کند

کشیده بینی پیروزه رنگ شاد روان

بلور حل شده بینی به پی باد صبا

شکن گرفته چو زلف بتان ترکستان

ز عکس آب هوا سبز گشته چون خط دوست

سپهر سبز و جهان سبز گشته چون بستان

ز سبز کلۀ خرما درخت مطرب وار

همی خروشد بلبل همی زند دستان

گر از بلند رواقش نظر کنی سوی شیب

ستاره بینی روی زمین کران بکران

بساط ازرق بینی فراخ از شبنم

برآن بساط پراکنده لؤلؤ و مرجان

همی درخشند گویی تو گشت چرخ فلک

یکی بزیر و یکی از برو تو در دو میان

وگر یکی بدر خانه ژرف در نگری

کشیده بینی حصنی ز گوهر الوان

رواق تخت سلیمان و آب زیر رواق

بسان صرح ممرد که خلق ازو بگمان

ز عکس او متلون شده چو قوس قزح

وگر بخواهی شو بنگر و درست بدان

شدست بسته زبانم ز وصف کردن او

بوصف هر چه بخواهی منم گشاده زبان

بدین لطیفی جائی بدین نهاد سرای

نکرد جز تو کس ای شهریار در کیهان

زمین چو خوش بود از وی نبات خوش باشد

ز رای خاطر عامر چنین بود عمران

همیشه تا بجهان در بود قران و قرین

قرین دولت بادی بصد هزار قران

بهر چه گوئی داری تو مایه و تصدیق

بهر چه خواهی داری تو قدرت و امکان

مباد بی تو زمانه مباد بی تو زمین

مباد بی تو مکین و مباد بی تو مکان

موافقان هدی را ز فر دولت تو

چهار چیز بجای چهار گشته عیان

بجای محنت : نعمت . بجای غم : شادی

بجای بیم : امید و بجای ضعف : توان

مخالفان هدی را ز بیم هیبت تو

چهار چیز بجای چهار شد بنیان

بجای عمر : هلاک و بجای درمان : درد

بجای ناز : نیاز و بجتی لهو : احزان

شمارهٔ ۵۴ - در صفت بهار و مدح سلطان محمود

بخار دریا بر اورمزد و فروردین

همی فرو گسلد رشته های درّ ثمین

ز آب پاک دهان پر ستاره دارد ابر

ز باد پاک شکم پر ستاره دارد طین

بمشکرنگ لباس اندرون شدست هوا

بلعل رنگ پرند اندرون شدست زمین

........................................

که گل ستاند از گلستان مشک آگین

هوای روشن اگر عرض کرد لشکر زنگ

زمین تیره کند نیز عرض لشکر چین

عجب نگار گرست ابر و باد دیبا باف

بدشت و بیشه نمودست کارسان رنگین

بباغ روده گذر دست باف باد ببوی

بدشت ساده نگر دستبرد ابر ببین

بهار ، دو است : یکی طبعی و دگر عقلی

یکی شمامه و دیگر بودش مانی چین

بهار طبعی صنع خدای عزوجل

بهار عقلی مدح خدایگان زمین

امیر سید شاه مظفر منصور

یمین دولت عالی ، امین ملت و دین

علامت ظفرست اندر آن خجسته نسب

کفایت فلک است اندر آن خجسته نگین

زمانه دولت را و خدای ملت را

بیمن و امن دلیل آمد از یمین و امین

رسوم او ملکانرا ادب کند تعلیم

فعال او شعرا را سخن کند تلقین

خجسته مرکب او باد و آتش است بهم

بگاه سیر چنان و بگاه حمله چنین

عجب که شاه همی برکند بباد لگام

عجبتر اینکه همی برنهد بر آتش زین

فضائی است و بدو خلق را نباشد دست

زمینی است و براند بآسمان برین

تنی که جان خورد آن تیغ زهر خوردۀ اوست

چه حرز دارد جز نقش آن خجسته نگین

به تیزی سخن و دولت اندرو معنی

بگونۀ فلک و گوهر اندرو پروین

هنر بقوّت بازوی شاه داند کرد

که بخت یارش بوده است و کردگار معین

بپای بارۀ او حصن دشت ساده شود

بصف لشکر او دشت ساده حصن حصین

ز رای او رود اندر فلک ستارۀ روز

ز کف او رود اندر بهشت ماء معین

ایا بزرگ خداوند خلق و خسرو شرق

جهان سراسر شک است و همت تو یقین

زوال نعمت هرگز خدای نپسندد

بدان زمین که بدو در موافق تو مکین

عذاب دوزخ تا روز حشر کم نشود

ازان زمین که بدو در مخالف تو دفین

از آفرین تو بیرون اگر سخن طلبند

صفت نیابند اندر جهان مگر نفرین

روا نباشد اگر کس قرین تو جوید

ز بهر آنکه خدایت نیافرید قرین

برون برد علم تو ز مغز شیران هوش

برون برد کرم تو ز روی پیران چین

بدولت تو قضا با فلک منادی کرد

عدوی زاده بمرد و فگانه گشت جنین

دو جای دارد بدخواه ملکت از دو جهان

ازین جهان همه سجن و از آنجهان سجین

بدیع لفظ تو درّست و افتخار صدف

بزرگ بأس تو شیرست و روزگار عرین

ز طالع تو نمودند چرخ را حرکت

ز سنگ حلم تو دادند کوه را تسکین

نه سر بود که نباشد بخدمت تو عزیز

نه دل بود که نباشد بطاعت تو رهین

حسد برد همه تن بر جبین خادم تو

ز بهر آنکه نهد پیش تو بخاک جبین

خدایگانا تو مهر دوستان بگذار

که روزگار خود از دشمنان گذارد کین

همیشه تا فلک و آسمان بود گردان

بود ز گردش او گردش شهور و سنین

براستی بگرای و بمردمی ببسیج

بمهتری بسگال و بخسروی بنشین

مباد هر که نخواندت شاه ، جز بنده

مباد هر که نخواهدت شاد ، جز غمگین

تراست بخشش و گیتی ، تراست دولت و روز

ببخش نعمت و گیتی بگیر و روز گزین

شمارهٔ ۵۵ - در مدح امیر ناصر بن ناصر الدین سبکتگین

فرو شکن تو مرا پشت و زلف بر مشکن

بزن تیغ دلم را ، بتیغ غمزه مزن

چو جهد سلسله کردی ز بهر بستن من

روا بود ، بزنخ بر مرا تو چاه مکن

بس آنکه روز رخ تو سیاه کردم روز

شب سیاه بر آن روز دلفروز متن

نظارگان تو از دو لب و خط تو همی

برند قند بخروار و مشک سوده بمن

تو مشک زلفی لیکن ترا ز گل نافه است

تو سر و قدّی لیکن ترا جمال چمن

شکنج روی تو ای ماهروی برزگرست

ز مشک بر گل سوری همی نهد خرمن

چه برزگر که خرد را مشعبدست چنان

که جاودان جهان زو برند حیلت و فن

گهی ز سنبل نو رسته پرده ای دارد

گهی بر آتش رخشنده بر کشد دامن

ترا که ماه زمینی بس از من اینکه کنم

تخلص از غزل تو بمدح شاه ز من

امیر عادل عالم سپهبد مشرق

قوام دولت احرار سید ذوالمن

کلید گنج هنر میر نصر ناصر دین

که جانش از خرد روشنست و از جان تن

نیام حلمش و اندر میان او بأسش

بکوه ماند و اندر میان او آهن

بحلقۀ زره اندر برزمگه تیرش

چنان رود که بدرّد حریر را سوزن

دو خلقت است کف راد شاه را بدو وقت

چنانکه بارد بر دوستان و بر دشمن :

چو جام گیرد بر دوستانش جامه و زر

جو تیغ گیرد بر دشمنان حنوط و کفن

کواکبست هنر فضل و فکرتش گردون

جواهرست هنر فخر و سیرتش مخزن

اگر چه ماده و نر نیست تیغ در کف او

بماده ماند و باشد بمرگ آبستن

بدان شرف که نگیرد ز فضل او معنی

بدان هنر که ندارد بنزد او مسکن

اگر چه سیرت و طبعش ازین جهان زاده است

رواست او را فاضلتر از جهانش وطن

بدان که مرد ز زن زاد ، زن نشد فاضل

بدان درست که فضل است مرد را بر زن

شمارهٔ ۵۶ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتگین

گل نوشکفته است و سرو روان

برآمیخته مهر او با روان

خرد چهر او برنگارد بدل

که دل مهر او باز بندد بجان

اگر بنگری سوی رخسار او

بروید بچشم اندرت ارغوان

بمن گر بانگشت اشارت کنی

ز ناخنت بیرون دمد زعفران

به از شکّرش لفظ شکّرشکن

به از عنبرش زلف عنبر فشان

اگر نام پیچیده زلفش بری

پر از مشک یابی تو کام و دهان

وگر وصف گوئی ز شیرین لبش

روان گرددت انگبین بر زبان

وگر نیست خواهی که هستی شود

ببینش چو بندد کمر بر میان

نگارست گوئی میان سپاه

نگاری چو آراسته بوستان

چه سود از نگار سپاهی ترا

سخن را بمدح سپهبد رسان

خداوند علم و خداوند عدل

خداوند ایمان و یمن و امان

ملک نصر بن ناصر الدین کزو

قوی گشت فرهنگ و دولت جوان

طبایع ز حزمش بود بی خلل

زمانه بعزمش زند داستان

بدی به ز نیکی در اعدای او

کژی بهتر از راستی در کمان

ادب را برسمش کنند اقتراح

خرد را به رایش کنند امتحان

چنان کآسمانست در همتش

جهان همچنانست در آسمان

بزرگیش را در جهان جای نیست

که پر گشت از آثار نیکش جهان

اگر عکس تیغش در افتد به پیل

بجوش آیدش مغز در استخون

ابا ضربت و زور بازوی او

چه ضایع تر از درع و بر گستوان

ز پیکار او شد همه مرغزار

سراسر همه دشت هندوستان

رگ بدسگالان درو جوی خون

پی بت پرستان درو خیزران

بدان مرکب فرخش ننگری

که ساکن یقین است و جنبان گمان

چو بادست و زو بر هوا بار نه

چو کوه است و بر خاک بار گران

چرا کوه را باد باشد نقاب

چرا باد را کوه دارد عنان

ز تیزی تو گوئی مکان گیر نیست

که بر لامکان گیر گیرد مکان

اگر عرض او نیستی ، نیستی

سخن گفتن عقل را ترجمان

وگر صورت او نبودی ز فضل

همه رمز بودی نبودی بیان

کسی رایگان چیز ندهد بکس

همی جود او زر دهد رایگان

بساط زمین شد مسخر ز بس

که راندند زوّار او کاروان

نشاید بد اندر جهان نعمتی

که از داغ جودش ندارد نشان

پسندیدنش هست سودی بزرگ

بهر دو جهان ناپسندش زیان

ایا پاکدین شاه دانش گزین

ز دین تو اهل هوا راهوان

جهان بی تو تاراج اهریمن است

بره گرک درّد چو نبود شبان

بزرگی و شاهی مثل آتش است

از آتش تو نوری و جز تو دخان

همی تا فصول طبایع ز سال

تموز و دی است و بهار و خزان

بمان تا زمین است شاه زمین

بزی تا زمانست فخر زمان

به نیکی بکوش و بهمت برش

بشادی بباش و برادی بمان

همایون و فرخنده بادت عید

عدو مستمند و ولی کامران

تو از قدرت ایزدی بر زمین

همی باش بر قدرتش جاودان

شمارهٔ ۵۷ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتیگن

همیروم بمراد و همی زیم به امان

بجاه و دولت و نام خدایگان جهان

سر ملوک جهان میر نصر ناصر دین

سپاهدار خراسان برادر سلطان

کهینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک

کمینه جزوی از قدر او مه از کیوان

کسی که جز بتواضع بدو نگاه کند

برآید از لب چشمش بجای مژه سنان

چو دید دشمن کو تیر در کمان پیوست

برون جهد ز قفا دیده هاش چون پیکان

ز بهر آنکه ز نی شاه را قلم باید

نرست هیچ نی از خاک تا نبست میان

سخاش را وطن اندر سیاهی قلم است

چنانکه در ظلماتست چشمۀ حیوان

بجای علمش جهلست علم افلاطون

بجای عدلش ظلمست عدل نوشروان

بدیده بوسد پیروزی آن رکاب بلند

بروی ساید بخت آن خجسته شادروان

ز باد طبعش و از کوه حلم ، این عجبست

که او بباد سبک برگرفته کوه گران

فضایلش بجهان از در قیاس هواست

نه جای گیرو گرفته جهان کران بکران

همه خصالش پر فایده است چون حکمت

همه کلامش پر معجزه است چون فرقان

از آنکه در همه هستی همی بود موجود

مدیح او بچه ماند بحجت یزدان

امان خلق ضمان کرد جود او ز خدای

امان خواستۀ خویش را نکرد ضمان

نه گر تو خدمت کاهی بکاهد او ز عطا

نه بیشی گنهت عفو او کند نقصان

ایا زمانه شده مقتدیّ همت تو

تو مقتدی و مروّت بنزد تو مهمان

اگر بگوئی جانی که زنده دارد تن

وگر نگوئی عقلی که زنده دارد جان

بتو نشان دهم از تو ز بهر آنکه ترا

بتو شناسند ای شاه جز ترا بنشان

تو از بلندی چرخی و گردش تو هنر

تو از تمامی دهری و جنبش تو امان

بجای جهد قضائی که بشکنی تدبیر

بجای عهد وفایی که نشکنی پیمان

مبارکست بر احرار نام و خدمت تو

مرا نخست پدید آمده است ازین برهان

مرا جوان خرد و پیر بخت بگزیدی

بنام تو خردم پیر گشت و بخت جوان

از آن سپس که نبودم ز خویشتن آگاه

بجاه تو ز من آگاه شد جهان بنشان

چو خویشتن هنر و سیرت تو نام مرا

بگسترید بهندوستان و ترکستان

اگر بگیرد مدحت مرا بسحر حلال

بیاورم که همم قدرتست و هم امکان

نخست یادگر از روزنامه نام منست

بهر کجا سخن پارسی است در کیهان

مرا شناسد لفظ بدیع و وزن غریب

مرا شناسد دعویّ دفتر و دیوان

زبان من به مدیح تو تا دراز شدست

بمن دراز نشد دست محنت حدثان

غذا ز نعمت تو خوردم و ز خوان پدر

نه از میانۀ راه و نه از در دکان

موفقم بتو ای شاه و برکشیدۀ تو

وز آفرین تو اندر ایادی و احسان

بدولت تو هم امروز جاه دارم و عزّ

ز خدمت تو بزرگی و نام دارم و شان

ز کس فرو نخورم تا سر تو سبز بود

مرا چه باک بود از فلان و از بهمان

تو ابر رحمتی ای شاه ز آسمان هنر

همی بباری بر بوستان و شورستان

بدین دو جای تو یکسان همی رسی لیکن

ز شوره گرد برآید چو نرگس از بستان

اگر چه درّ باصل از سرشک بارانست

نه درّ بگردد هرجا که برچکد باران

سرشک باران چون در پاک خواهد شد

صدف ستاند ز ابر آن سرشک را بدهان

همیشه تا که تموز و دی است ز آتش و آب

چو از هوا وز خاکست نوبهار و خزان

بخوی نیک ببخش و بروز نیک بکوش

ببخت نیک بباش و بنام نیک بمان

شمارهٔ ۵۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی

گفتم نشان ده از دهن ای ترک دلستان

گفتا ز نیست ، نیست نشان اندرین جهان

گفتم که ساعتی ببر من فرونشین

گفتا که باد سرد زمانی فرو نشان

گفتم که باد سرد زیان داردت همی

گفتا ز باد سرد رسد لاله را زیان

گفتم که گلستانت همه ساله پرگلست

گفتا که گل غریب نباشد بگلستان

گفتم ز بوستان تو یک دسته گل چنم

گفتا که گل مرا نتوان چد ز بوستان

گفتم ز گلستان تو ای ترک خوی چکد

گفتا ز گل گلاب چکیده است بی گمان

گفتم گلابدان شد چشمم گرفت جوش

گفتا ز تفّ آتش جوشد گلابدان

گفتم که زعفران شد رویم ز آب چشم

گفتا کز آب زرد شود روی زعفران

گفتم که مشک و بانست آن جعد و زلف تو

گفتا ببوی و رنگ عزیزست مشک و بان

گفتم که هر زمان تو پدیدار نیستی

گفتا ستاره نیست پدیدار هر زمان

گفتن چرا تو دیر نپایی بر رهی

گفتا که تیر دیر نپاید بر کمان

گفتم ز بوسۀ تو زیان کردم ای نگار

گفتا بطمع سود رسد مرد را زیان

گفتم فغان کنم ز تو ای بت هزار بار

گفتا که از فغان بود اندر جهان فغان

گفتم ز من جدا شدی ای بت بمن رسی

گفتا رسم بدولت و فرّ خدایگان

گفتم یمین دولت محمود کامکار

گفتا امین ملت آن شاه کامران

گفتم که باشدش بجهان اندرون قرین

گفتا فلک نیارد چون او بصد قران

گفتم بآسمان برین بر توان شدن

گفتا توان ، زهمت او ساز نردبان

گفتم ببحر اخضر کردم دلش قیاس

گفتا که بحر هرگز کی بود بیکران

گفتم بابر کردم تشبیه کفّ او

گفتا که ابر هرگز نبود گهرفشان

گفتم ، پر ارغوان شد از تیغ او زمین

گفتا ز خون دشمن او رست ارغوان

گفتم ز جور چرخ امان یافت دشمنش

گفتا که در قضای فلک کی بود امان

گفتم فدای عمرش بادا هزار عمر

گفتا فدای جانش بادا هزار جان

گفتم که تیغ او بمیان مصاف چیست

گفتا که در مصاف هزبریست جان ستان

گفتم که باد نیست بر اسب او سبک

گفتا که کوه نیست بر پیل او گران

گفتم که پیل او بچه ماند بگاه رزم

گفتا بقلعه ای که بود آهنین روان

گفتم هزار قلعه روان است شاه را

گفتا که صد هزارش بیش است ناروان

گفتم خدای عرش بدادش همه مراد

گفتا که هست خسرو گیتی سزای آن

گفتم که رایگان نگرفتست مملکت

گفتا که مملکت نتوان یافت رایگان

گفتم که بود یار مر او را بروز رزم

گفتا نخست یاری تأیید آسمان

گفتم که زین گذشت مر او را که یار بود

گفتا چهار چیز بگویم ترا عیان

گفتم که آن چهار کدامست بازگوی

گفتا که تیغ تیزو دل و دو کف و زبان

گفتم که حدّ غزنین از فر او چه کرد

گفتا که زر سرخ پدید آورید کان

گفتم کجاست دولت و باکیست همنشین

گفتا که پیش اوست کمر بسته برمیان

گفتم که دشمنش بجهان اندرون کجاست

گفتا مثال سیمرغ از چشم شد نهان

گفتم سزای دولت و ملکست شهریار

گفتا سزای تاج و کلاهست جاودان

گفتم همیشه تا بود اندر جهان بهار

گفتا همیشه تا بود اندر جهان خزان

گفتم بقاش باد بکام دل و نشاط

گفتا خدای عرش مر او را نگاهبان

شمارهٔ ۵۹ - در مدح سلطان محمود غزنوی

چیست آن آبی چو آتش و آهنی چون پرنیان

بیروان تن پیکری پاکیزه چون بی تن روان

گر بجنبانیش آبست ، ار بلرزانی درخش

ور بیندازیش تیرست ، ار بدو یازی کمان

از خرد آگاه نه در مغز باشد چون خرد

از گمان آگاه نه در دل بود همچون گمان

آینه دیدی بر او گسترده مروارید خرد

ریزۀ الماس دیدی بافته بر پرنیان

گوهر از رنجش بچشم اندر نماینده درست

چون بآب روشن اندر پر ستاره آسمان

بوستان دیدار و آتش کار و نشناسد خرد

کآتش افروخته ست آن یا شکفته بوستان

آب داده بوستانی سبز چون مینا برنگ

زخم او همرنگ آتش بشکفاند ارغوان

در پرند او چشمۀ سیماب دارد بی کنار

و اندر آهن گنج مروارید دارد بیکران

هیچکس دیده است مر سیماب را چشمۀ پرند

هیچکس دیده است مروارید را پولاد کان

از گل تیره است و شاخ رزم را روشن گلست

گلستان رزمگه گردد ازو چون گلستان

تا بدست شاه باشد مار باشد بی فسون

کشتن بدخواه او را تیز باشد بی فسان

شاه گیتی خسرو لشکر کش لشکر شکن

سایۀ یزدان شه کشور ده کشور ستان

زیر کردارش بزرگی ، زیر گفتارش خرد

زیر پیمانش سپهر و زیر فرمانش جهان

گر سخن گوید ، خرد او را ستاید در سخن

ور میان بندد ، بزرگی پیش او بندد میان

جان سخن گوید ، بنامش آفرین گوید خرد

دل دهان گردد بدان گفتار و اندیشه زبان

گرنه از بهر زمین بوسیدنستی پیش او

مرمیان را نیستی پیوند و بند اندر میان

پست گشته راستی از نام او گردد بلند

پیر گشته مردمی از یاد او گردد جوان

ای خرد را جان و جانرا دانش و دلرا امید

پادشاهی را چراغ و نیکنامی را نشان

سوختت تیغت درفش لشکر ترکان چین

بر زده گرد سپاهت لشکر هندوستان

بر دل تیره نهاده پیش یزدان برده اند

داغ تمییز تو ای شاه جهان چیپال و خان

بر سپهر مهر مهری ، در نگین دادمهر

در سر گفتار چشمی ، در سر کردار جان

خواسته بخشی که خواهنده چنان داند که هست

زیر هر پیچی ز انگشت تو گنجی شایگان

اندر ایران از عطای تو بوادی زین سپس

زر نستاند ستاننده از دهنده رایگان

کوه کان باد وزان گردد بجنبش اسب تست

کوه گردد زیر زین و باد گردد زیر ران

گرت نیل و ناردان باید بجنگش تیز کن

گرد میدان : نیل گردد ، سنگریزه : ناردان

رجم دیوانرا ستاره چون شود در تیره شب

تیر تو چونان رود در جوشن و بر گستوان

تن بامید تو دارد زندگانیرا بکام

جان ز بیم تیغ تو بر مرگ دارد دیده بان

از هنر نیکی نیاید بی دل و بازوی تو

وز رمه چیزی نماند چون بماند بی شبان

کارخواهی ، کاربخشی ، کاربندی کارده

کاربینی ، کارجوئی ، کارسازی ، کاردان

شادی و شاهی تو داری شاد باش و شاه باش

جامۀ شادی تو پوش و نامۀ شادی تو خوان

نیک باد آن جان همیشه کز تو باشد نیک بخت

شاد باش آن دل همیشه کز تو باشد شادمان

تا بنوروز اندرون باشد نشان نوبهار

تا سپاه تیر ماه آرد نشان مهرگان

خرمّی و زندگانی و بزرگی و هنر

با تو باد این هر چهار ، ای شاه گیتی جاودان

شمارهٔ ۶۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی

قویست دین محمد بآیت فرقان

چنانکه حجت سلطان به رایت سلطان

یمین دولت و پیراسته بتیغش ملک

امین ملت و آراسته بدو ایمان

ز خیر هرچه رسول خدای را خبرست

همی نماید از سایۀ خدای عیان

رسول گفت که بیغوله های روی زمین

مرا همه بنمودند از کران بکران

وزین سپس برسد دست و تیغ محمودی

بهر کجا بنمودند ازو مرا یکسان

همی درست شود آنکه مصطفی فرمود

کنون بحکم خدای از خدایگان جهان

عجب مدار تو زو این صفت که دولت او

خدای را غرضست و رسول را برهان

همیشه از قبل آفرین و خدمت او

خرد گشاده زبانست و کلک بسته میان

بیک سفر ملکانرا نبود جز یک فتح

وگر ببود ازو سود بود و بود زیان

سفر یکیست خداوند را و پنجه فتح

کزو نکرد یکی اردشیر و نوشروان

دزی گشاده که وهم اندر و بود عاجز

رهی بریده که دیو اندر و شود حیران

براند خسرو مشرق بسوی بیلارام

بدان حصاری کز برج وی خجل ثهلان

یکی بیابان بود اندر آن نواحی صعب

که بود پهناش از رود سند تا هند آن

بطول و عرض همی کرد با سپهر مری

زبس نشیب همی بست با سقر پیمان

بروز از بر سر آفتاب چون آتش

بزیر پای بشب سنگریزه چون پیکان

بچاره بودی گر بودی اندر و نخچیر

به بیم رفتی گر رفتی اندرو شیطان

رهی شکسته تر از عهد مردم بیدین

درازتر زغم یار در شب هجران

بساطهاش همه سنگهای همچو خسک

نباتهاش همه خارهای چون سوهان

به خار غیبه ربودی درختش از حوشن

بلمس جامه دریدی گیاهش از خفتان

چنان قعیر که هنگام برگذشتن ازو

کسی ندید ز پیل بلند ، جز پالان

چنان گذشتی زو شاه خسروان گفتی

که باد مرکب او را گرفته بود عنان

ز موج آب چو بگذشت رایت منصور

فکند دولت او مر فتوح را بنیان

هم از نخست به شر ساوه برکشیده سپاه

یکی حصاری کش سر برابر سرطان

بپشت ماهی قعرش ، بماه کنگره ها

ز سنگ خاره مر او را قواعد و ارکان

بگرد خندق او بر دمیده بیشه ز رمح

چنان که غرم در آن بیشه نگذرد آسان

بساعتی بگرفت آن حصار و غارت کرد

خدایگان زمین خسرو حصار ستان

درونه سایر ماند و نه طایر از بر خاک

دو لک ز لشکر او شد بزیر خاک نهان

حصار دیگر بکواره شد که شاه عجم

بکندش از بن و یک ساعتش نداد امان

مرادش آنکه زیادت کند مر ایمانرا

بکفر و لشکر کفر اندر آورد نقصان

حصار دیگر برنه ، امیر او هردت

سپاه او قوی و گنج خانه آبادان

گرفت حصنش و پیلان و گنج او برداشت

حصاریانش مسلمان شدند پیر و جوان

دگر حصار مهاون که برجش از بالا

همی ببستی با چرخ آسمان پیمان

همی بنالد گفتی زمین و رنجه شود

ز بار بارۀ آن سنگپاره شارستان

بگرد خندق او بیشه ای که هرگز وهم

بدو درون نتواند شد از کران بکران

در او سپاهی محکم چو کوه و جمله چو ابر

ز تیزی آتش و از مره قطرۀ باران

ز جان خویش بپرخاش دست شسته همه

برزمگه بکف دست بر نهاده روان

فروغ تیغ یمانی بدیتشان به نبرد

شعاع داده چو بهرام در کف کیوان

بدان حصار درون لشکری قوی گر چند

فریفته شده و ایمن نشسته از حدثان

همی بگفت که : با من که بس بود به سپاه

به گنج خانه و پیلان آهنین دندان

چو دید رایت منصور شاه بر در حصن

فرو گرفت گریبانش ناگهان خذلان

به مغز ، قصد سر تیغ های آینه رنگ

به دیده قصد سر نیزه های خون افشان

نخست رزمی پیوست کز نهیب و شعاع

سپهر اخضر را باز داشت از دوران

همی زدندی شمشیر آهوان سرای

دو زلفشان به سمن بر همی زدی چوگان

حصار و نعمت از آن لشکر قوی بستد

بیک چهار یک از روز خسرو ایران

چو دید نصرت شاه زمانه و دانست

بدست او اجل خویش را بدید عیان

گریخت ، خویشتن اندر میان آب افکند

بکشت خویشتن و دیگران در آب روان

همی در آب فکندند خویشتن قومش

دو صد هزار فزون از رجال و از نسوان

وگرچه هست دگر من دگر نگویم از آنک

دراز گردد اگر گویم از فلان و فلان

شمارهٔ ۶۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی

خدایگان بزرگ آفتاب ملک زمن

امام عصر خداوند خسرو ذوالمن

یمین دولت و دولت بدو قوی ز شرف

امین ملت و ملت بدو تهی ز فتن

بطبع رغبت نیکی کند چنانکه همی

بطبع او نبرد دیو جز به نیکی ظن

دراز دست بدان شد چنین که کوته کرد

ز طبع خویش بپرهیز دست اهریمن

چو جنگ خواهد کردن چنان شود گویی

که پوست برتن او هست غیبۀ جوشن

عدو نیارد بردنش نام و گر ببرد

که رگ شود بزبانش خلیده چون سوزن

اگر بهند و خراسان بزرگ نام شدست

نه زان کم است بزرگیش در حجاز و یمن

میان همتش اندر فلک نهفته شدست

چنان کجا تنش اندر میان پیراهن

جهان گشایا ! شاها ! مها ! خداوندا !

تویی که حجت را زیر لفظ تست وطن

برزم کردن دشمن حسام تو گویی

که دست داودستی و دشمنان آهن

بتو زیند همه بندگان که در گیتی

تو روحی پاکی و جز تو همه جهان چو بدن

چه آنکه گوید من بشمرم فضایل تو

چه آنکه گوید دریا تهی کنم بدهن

بهیچگونه سخن در محلّ تو نرسد

هر آینه نتوان شد بر آسمان برسن

بخام طبعی پیش تو آمدند سوار

پیاده شان بکشیدند خام در گردن

ز دشمنان تو اندر مضرّتست جهان

جهانیان همه از فعلشان بدرد و حزن

ز جاهشان برتاب و ز گاهشان بگسل

ز تختشان بربای و ز بیخشان برکن

به تیر چشم خداوندشان چو سنگ بدوز

به تیغ جمع سپهشان چو ذرّه بپرا کن

کسی که از تو نهان کینه دارد اندر دل

دلش بطاعت تو نیز گردد و توسن

نهان نماند ازیرا که کینۀ تو بلاست

بلا نهان نتوان داشتن بحیله و فن

کسی بخانه در ، آتش فروخت نتواند

چنانکه بر نشود دود ازو سوی روزن

خدای پیش تو آرد همی عدوی ترا

اگر بود به سر اندیب ، اگر بود به عدن

خدایگانا گفتم که تهنیت گویم

بجشن دهقان آیین و زینت بهمن

که اندرو بفروزند مردمان مجلس

بگوهریکه بود سنگ و آهنش معدن

چو حملۀ تو قویّ و چو عدل تو بی عیب

چو همت تو بلند و چو رای تو روشن

به برزنی که ازو اندکی بیفروزند

بنور با فلک روز بر زند برزن

چنین که بینم آیین تو قوی تر بود

بدولت اندر ز آیین خسرو و بهمن

تو مرد دینی و این رسم ، رسم گیرانست

روا نداری بر رسم گبر کان رفتن

جهانیان برسوم تو تهنیت گویند

ترا برسم کسان تهنیت نگویم من

نه آتش است سده ، بلکه آتش آتش تست

که یک زبانه به باری زند یکی به ختن

وزان زبانه همی یکزمان برون نشود

ز خاندان بداندیش شاه از آن شیون

همیشه تا خرد آراسته است بخرد را

بنامهای خوش و لفظهای مستحسن

بقات باد و بکام تو باد کار جهان

سپاه دولت گردت گرفته پیراهن

ز لالۀ رخ خوبان و سرو قدّ بتان

سرا و مجلس تو همچو بوستان و چمن

شمارهٔ ۶۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوید

بفال نیک و بفرخنده روزگار ، جهان

بسان دولت شاه جهان شدست جوان

اگر ز گوهر ناسفته ابر شد چو صدف

چرا شد از گل ناکشته دشت چون بستان

فکند شادروانی بدشت باد صبا

که تار و پودش هست از زبر جد و مرجان

چو مجلس ملک الشرق از نثار ملوک

بجعفری و بعدلی نهفته شادروان

کنار پر گل از آن کرد گل که ابر سیاه

فرو گذشت بدو پر گلاب کرده دهان

درخت را حسد آمد همی ز شاعر شاه

که شعر خواند بر شاه و بیندش بعیان

زبان و چشم برآرد همی کنون ز حسد

شکوفه هاش همه چشم و برگهاش زبان

دخان از آتش جستی همیشه تا بوده است

کنون چه بود که آتش همی جهد ز دخان

چنان جهد که تو گویی همی پدید آید

ز گرد ، لشکر جرار حملۀ سلطان

یمین دولت عالی امین ملت حق

نظام دولت تازی و ملت یزدان

بروزگار عزیرش عزیز گشت خرد

باعتقاد درستش درست شد ایمان

ز بندگیش علامت بود میان بستن

ملوک ازیرا زرین کنند بند میان

بخدمتش ملکان سر فرو برند نخست

از آن بتاج سزاوار شد سر ملکان

اجل بیاید و انگشت برنهد بعدو

بساعت اندر کو تیر برنهد بکمان

بزرگ چون خردست و عزیز چون دولت

قوی چو حجت اسلام و پاک چون فرقان

چگونه دست گذارد بدین جهان جودش

که جود او را باید چنین هزار جهان

بود عطای امیران بکیسه و کاغذ

عطای میر خراسان بگنج خانه و کان

همی رود بر هر لفظی از مدایح او

هزار حجت و با هر یکی هزار زبان

ز بسکه آتش زد شاه در ولایت هند

کشیده دود ز بتخانه هاش بر کیوان

بر آن زمین ز تفش گرمسیر گشت هوا

سیاه گشت هم از دود چهرۀ ایشان

بعمر شاه جهان بر زمین قیامت را

رسوم شاه به تیغ است و شاه هندستان

ز آه سرد برآوردن هزیمتیان

زمین ترکستان سرد سیر گشت چنان

قیامت آید این هر دو داغ مانده بود

ز تیغ شاه به هندوستان و ترکستان

اگر بخواهی دیدن تو روزنامۀ فخر

رسوم شاه ببین و مدیح شاه بخوان

بعمر و روزی غمگین مباش تا دهمت

نشان روزی بی رنج و عمر جاویدان

بشاه رو که ده انگشت شاه در دو کفش

کلید روزی خلق است و چشمۀ حیوان

سخن فروشان آیند نزد ، او چو روند

ز جود او شده گوهر فروش و بازرگان

یکی مبارک حرزست قصد خدمت او

کجا که آفت درویشی اندروست عیان

بدان رسید بلندی که او نماید راه

بدان دهند بزرگی که او دهد فرمان

شود اشارت تیغش دعای پیغمبر

اگر عدو کند از ماه جوشن و خفتان

ز جان و عقل مصور شده است پنداری

که سیرتش همه عقلست و صورتش همه جان

هر آنکسی که خدایش عزیز خواهد کرد

بسوی خدمت شاهش دهد نخست نشان

نیاز عرضه بدو کن که بی نیاز شوی

حدیث او کن تا رسته گردی از حدثان

سخن بدو بر تابخت زی تو آرد رخت

دلت بدو ده و آنگه دل ملوک ستان

بدوست قصد همه مردمان ، بدو باید

که جز ولایت او جای نیست آبادان

مبارکست پی رای او بهر چه رود

هزار گونه پدید آمدست ازو برهان

هم از مبارکی رای شهریار آمد

امیر زادۀ بغداد سوی او مهمان

نگه توانستی داشتن ز آفت و عیب

سپاه خانه خویش و ولایت کرمان

ولیکن از قبل آن که او همی دانست

کفایت و کرم و فضل خسرو ایران

بیامد ایدر تا دولت استوار کند

هم از نخستش محکم فرو نهد بنیان

زمین توانستی داشتن خدای نگاه

گر استوار نکردی چنین بکوه گران

بزرگتر بود آن دولتی که شاه دهد

بدست دولت و تأیید گر دهدش عنان

چو طالعند بزرگان [و] او قران بزرگ

ز حکم طالع باقی ترست حکم قران

نه دولتی که ازو رفت ره برد بزوال

نه مر زیارت او را تبه کند نقصان

رونده دولت و پاینده ملکتش پس از این

چو پایدار زمین باشد و رونده زمان

همانکه با او پیکار جست و دندان زد

کنون بطاعت او آمد از بن دندان

ایا گشاده بحق دست و آفریدۀ حق

بتست دولت او را کفایت توران (؟)

بگرید آنکه بخندد بکینه جستن تو

نماند آنکه ببندد بکین تو پیمان

اگر مخالف تو جان آهنین دارد

کندش ریزه سرنیزۀ تو چون سوهان

چو شیر بیند دو چشم او شود تیره

مگر ز دیدۀ شیر آب داده ای تو سنان

چنان که تازی زان کشور ای ملک تو بدین

کسی نتازد از آن سر بدین سر میدان

جهان اگر چه بزرگست بر علامت تست

بنامه ماند و نام تو از برش عنوان

همیشه تا بخزان باد زرگری سازد

شود بنوبت نوروز باد مشک افشان

بملک خویش بپای و به رای خویش برو

بنام خویش بناز و بجای خویش بمان

زمانه داد تو داده است داد ملک بده

خدای کام تو رانده است کام خویش بران

شمارهٔ ۶۳ - در مدح سلطان محمود غزنوی

بدان گردیست آن سیمین زنخدان

بدان خمیدگی زلفین جانان

یکی گوئی که از کافور گوییست

یک گوئی که هست از مشگ چوگان

چه چیزست آن خط مشکین و آن لب

که دارد رنگ راح و بوی ریحان

یکی مانند مشک اندوه لاله است

یکی مانند زهر آلوده پیکان

شکنج زلف و چشم او رباید

دل از دست خردمندان بدستان

یکی دعوی کند مر جادویی را

یکی بنماید اندر وقت برهان

عزیز از من بنزد من دو چیزست

روانست و زبان آفرین خوان

یکی در طاعت یزدان عزیزست

یکی در آفرین و مدح سلطان

یمین دولت آمد در دو گردش

امین ملت آمد در دو دوران

یکی در گشت ملک و گشت دولت

یکی در دور دین و دور ایمان

دو طوفان تیغ او بارید از آتش

یکی در هند و دیگر در خراسان

یکی بر تخمۀ چیپال و داود

یکی بر ایلک و خیل قدر خان

چه چیزست آن رونده کلک خسرو

چه چیزست آن بلارک تیغ بران

یکی اندر دهان جان زبانست

یکی اندر دهان مرگ دندان

اگر شمشیر و گرد لشکر او

بخواهد روز جنگ و روز جولان

یکی دریا کند صحرای آموی

یکی صحرا کند دریای عمان

بپیمان تیر چرخ و تیر ناوک

همی بازوی او بگذارد آسان

یکی بر قلعه ای کش کوه باره است

یکی بر جوشنی کش غیبه سندان

مبارز را سر و تن پیش خسرو

چو بگراید عنان خنگ و یکران

یکی خوی گردد اندر زیر جوشن

یکی خف گردد اندر زیر خفتان

فلک مر قلعه و مر باغ او را

بپیروزی در افکنده است بنیان

یکی را سد یأجوج است باره

یکی را روضۀ خلدست بالان

همیشه گنج و کاخ شاه گیتی

بوافر مال و نعمتهای الوان

یکی پیراسته است از بهر زایر

یکی آراسته است از بهر مهمان

برهنه شاعر و درویش زایر

در ایران از عطای شاه ایران

یکی دیبا فرو ریزد برزمه

یکی دینار بر سنجد بقپّان

ز نعمان بگذرد در خدمتش مرد

بمدحش بگذرد شاعر ز حسّان

یکی را او کند نعمان ز نعمت

یکی را او کند حسان ز احسان

همه هندوستان پر دیو و شیرست

بگرد کشور آبادان و ویران

یکی در خون دل غرق از حسامش

یکی بر آتش تیمار بریان

سخنش ار بشنوی بسیار و اندک

هنرش ار بنگری پیدا و پنهان

یکی بیش آید از جان سخنگوی

یکی بیش آید از ریگ بیابان

همی تا تیر مه نیلوفر آید

چنان کاید گل سوری به نیسان

یکی چون گوهر کوه نشابور

یکی چون گوهر کوه بدخشان

دعا از من دو باشد شاه را بس

همی گویم همی تا باشدم جان

یکی تا ملک باشد تو همی باش

یکی تا ملک ماند تو همی مان

عدوی ملک و ضد دولتت باد

بدردی کش نباشد روی درمان

یکی را بی سعادت باد طالع

یکی را بی زیادت باد نقصان

شمارهٔ ۶۴ - در مدح ابوالمظفر نصر بن ناصرالدین

لاله دارد توده توده ریخته بر پرنیان

مشک دارد حلقه حلقه بافته بر ارغوان

تخت بزّازست یا رب یا فروزان لاله زار

طبل عطارست یا رب یا شکفته بوستان

گر نتابد زلف مشکین اندرو خود گم شود

بافته دارد همیشه زلف را از بهر آن

او بزلف خویش درگر گم نشد پس من ز دور

چون بدو در گم شدستم ، نادرست این داستان

جامۀ نیکو نه زان پوشد که نیکوتر شود

بلکه نیکوییش را پوشد بجامه بیگمان

شمع تا باشد برهنه بر جهان روشن شود

چون بپوشندش به چیزی نور او گردد نهان

در میدان دود و آتش هرچه باشد سوخته است

ور نسوزد هیچکس را دل نسوزد در جهان

گر نسوزد در میان دود و آتش خط او

من چرا باید که باشم سوخته دل زین میان

چون بخندد شکّر و لؤلؤ فرو ریزد بتنگ

گوییا از عسکر و عمانش آید کاروان

چون برابر چشم با مژگان سرافرازد همی

راست گویی راند شاه شرق تیر اندر کمان

بوالمظفر میر نصر ناصرالدین کز ملوک

هر ملک را او کند هر روز بارا امتحان

فعل او چرخست پنداری و آثارش نجوم

عزم او دهرست پنداری و کردارش زمان

دل سگالد مدحش و گوید زبان از بهر آنک

حکم اخلاص از دلست و حکم ایمان از زبان

گر بدریا جستی و دستت پر از گوهر نشد

مدح او کن تا کند ناجسته پر گوهر دهان

سیرت پاکش ز بس خیر اندر آمیزد بفعل

عادت نیکش ز بس لطف اندر آمیزد بجان

هر که تیر شاه کرد آهنگ او روز نبرد

آهنین باشد بمحشر مغزش اندر استخوان

آب در غربال چون ماند ، چنان باشد درست

تیرش اندر غیبه های جوشن و برگستوان

گر ز آهن بگذرد تیرش نباشد پس عجب

بگذرد ز آهن بدانک از صاعقه دارد سنان

تیغ او از خشم وز حلمش سرشته شد مگر

زانکه همچون خشم او تیزست و چون حلمش گران

صورتش آبست و دارد فعل آتش طبع او

گوهرش سنگست و دارد رنگ چینی پرنیان

کان بیجاده کند مغز عدو را روز جنگ

جوشد اندر کان بیجاده ز مروارید کان

ای بفضل اندر موافق ، ای بعدل اندر بزرگ

ای بعلم اندر ستوده ، ای بعمر اندر جوان

ای ز درویشی نجات و ای ز غمناکی فرح

وی ز بدبختی خلاص و ای ز بدراهی امان

ای سعادت را مزاج و ای مروت را سبب

ای ولایت را نظام و ای جلالت را مکان

ای ز هر چیزی معانی ، ای ز هر چیزی هنر

ای ز هر کاری میانه ، ای ز هر علمی بیان

ای بقوت چون زمانه ، ای بحجت چون خرد

ای به نیکی چون دیانت ، ای بپاکی چون روان

آفرین بر تو کند ملک ، ای بنیکی آفرین

داستان بر تو زند حق ، ای به حق همداستان

جود را مسکن پدید آورد تا بر پای کرد

مر بنای جود را ایزد بدان فرّخ بیان

رایگان کردی تو مال خویش مر خواهنده را

حرص او خود کم شود چون مال باشد رایگان

زر تاج خسروان بودی و اکنون بسته اند

بندگان تو کمر شمشیر زرّین بر میان

پیش تو ناید سپاهی کت نبیند چیره دست

روز بر تو شب نگردد کت نبیند میزبان

زرد گرداند مبارز را به هیبت روز جنگ

مویهای ریش گردد ریشه های زعفران

خواستم کت آسمان خوانم چو دیدم قدر تو

خاطر من زیر خویش اندر همی دید آسمان

ای زجود بیکرانت بیکران گشته طمع

بیکران گردد طمع چون جود باشد بیکران

تا جهان بودست شادی از تو بودست اندرو

جز بتو یکدل نگشتست و نگردد شادمان

هرچه رحمت گفت خواهد جود تو گوید همی

نیست رحمت را به از جودت بگیتی ترجمان

علم را فرّ خدایست آن دل دانش پژوه

ملک را فرّ همایست آن کف گوهرفشان

صید کردندی به آهن ملک را خصمان او

گر نبودی آهن تو خصم صید ملک....ان

گام ننهد جز بشادروان خدمت آن کسی

کز در قنّوج پیماند زمین تا قیروان

هر کجا توقیع جودت بگذرد همچون بهار

گلستان را تازه گرداند بسان بوستان

برخور از عمر و جوانی برخور از فرزند و ملک

مر جهان را بهره ده شاها وزو بهره ستان

زیر فرمان تو بادا تا جهان باشد سه چیز

بخت نیک و دولت باقی و عمر جاودان

بخت و ملک و شادی و کام دلت حاصل شدست

تاج بخش و ملک دار و شاد باش و ملک ران

اورمزد ماه شهریور بخدمت پیش تو

آمد ای خسرو ؛ مر او را جز بشادی مگذران

شهریاری همچنان ، شهریور نو صد هزار

بخت نیک و دولت باقی و ملک جاودان

زیر فرمان تو بادا تا جهانست ای چهار

خیر بخش و ملک دار و شادباش و کام ران

شمارهٔ ۶۵ - در مدح سلطان محمود غزنوی

شه مشرق و شاه زابلستانی

خداوند اقران و صاحبقرانی

بدولت یمینی بملت امینی

مر این هر دو را اصل یمن و امانی

تو محمود نامی و محمود کاری

تو محمود رایی و محمود جانی

زمانه دلست و تو او را ضمیری

بزرگی تن است تو او را روانی

نه جز عیب چیزیست کان تو نداری

نه جز غیب چیزیست کان تو ندانی

زمینی نه ای کافتخار زمینی

زمانی نه ای کافتخار زمانی

سپهری نه ای ، رهنمای سپهری

جهانی نه ای ، کدخدای جهانی

بدیدار ماهی ، بکردار شاهی

بفرهنگ پیری ، بدولت جوانی

بفرمان کیائی بمیدان قضائی

بنعمت زمینی بقدر آسمانی

تو مر دولت خسروان را جمالی

تو مر ملت تازیان را امانی

تو مر چرخ اقبال را آفتابی

تو مر گنج فرهنگ را قهرمانی

خرد را کند رای تو پیشگوبی

وفا را کند عهد تو ترجمانی

ز کین وز مهرست شمشیر و کفت

بدین کینه جوی و بدان مهربانی

تو نیزه بسنگ سیه در گذاری

تو پیکان ز پولاد بیرون جهانی

زمین را قراری فلک را مداری

ادبرا شعاری سخن را معانی

توئی مایۀ عقل لیکن نه عقلی

توئی معدن زرّ ولیکن نه کانی

سخا را دمنده یکی ژرف بحری

وفا را شکفته یکی بوستانی

بقدر آفتابی برادی سحابی

نه اینی نه آنی ، هم اینی هم آنی

بنام اندرون از جهان نیکنامی

بکام اندرون در جهان کامرانی

بزرگان گهر پوش و گوهر شناسند

تو گوهر نمائی و گوهر فشانی

چو برقست تیرت رونده در آهن

که تو برق تیری و آهن کمانی

نداده ست مر خاکرا رایگان کس

تو دینار و گوهر دهی رایگانی

عیانهای باطل خبر شد ز تیغت

خبرهای حق هم بدو شد عیانی

چه در پیش شمشیر تو شیر شرزه

چه برگ رزان پیش باد خزانی

بدانی که بدخواه تو کیست گوئی

همی نامش از لوح محفوظ خوانی

چنان پر شد از تو گمان مخالف

که گوئی تو اندر میان گمانی

امل را بماند اجل بر گرفته

گرفته یمین تو تیغ یمانی

مکان و زمان هست در خدمت تو

اگر چه تو اندر زمان و مکانی

تو آنی که خواهد اجرام گردون

که در مجلس تو بوند از ادانی

تو آنی که هرجا که باشی نباشد

دل اندر نیاز و تن اندر نوانی

بخواند مر آنرا که خوانی سعادت

براند مر آنرا کجا تو برانی

تو مر حادثات زمانرا هلاکی

تو مر نادرات زمانرا بیانی

بکف زعفرانی کنی ارغوانی

برزم ارغوانی کنی زعفرانی

نه بی تو بود دولت و پادشاهی

نه بی تو بود نعمت و شادمانی

رسوم تو و دولت تو خدایی

بقای تو و عزّ تو جاودانی

همی تا درستی و بیماری آید

جهان را بنوروزی و مهرگانی

مباد این جهانرا ز تو جز زیادت

تن و نعمت و دولت جاودانی

شمارهٔ ۶۶ - در مدح سلطان محمود

گل خندان خجل گردد بهاری

که تو رنگ از بهار و گل به آری

بسیم ومشک نازد جان ازیرا

که سیمین عارض و مشکین عذاری

نگار قندهاری قند لب نیست

تو قندین لب نگار قندهاری

بمشکین زلف شهر آشوب ماهی

بجادو غمزه جان آهنج خاری

ببند زلف جز دل را نبندی

بجادو غمزه جز جانرا نخاری

بخار و زنگ بر دلها فکندی

بجعد زنگی و زلف بخاری

برنگ از لالۀ خودروی عکسی

ببوی ، از عنبر سوده بخاری

همی خندی که ماه سرو قدّی

همی بالی که سرو جویباری

شکر بارد بوصفت لب چو بارد

بمدح شاه درّ شاهواری

خداوند زمانه میر محمود

که کار ملک ازو گشتست کاری

ایا خورشید رای مشتری طبع

تو از هر دو جهان را یادگاری

بجای پیشدستی پیشدستی

بوقت بردباری بردباری

سخن داند که تو چابک ادیبی

عنان داند که تو زیبا سواری

تو خورشید ولیکن بی زوالی

تو گردونی ولیکن بی مداری

کفایت را بهر فخری مشیری

جلالت را بهر فضلی مشاری

بهر علمی که گوئی تو امامی

بهر شهری که باشی شهریاری

بدل بر مهربانان مهربانی

بتن بر کامگاران کامگاری

ادبرا زیور و دین را نظامی

خرد را اصل و دولت را شعاری

بدعوی خسروان را حق نمائی

بمعنی چاکرانرا حق گزاری

جهانرا بگذرانی نگذری خود

بدان ماند که گشت روزگاری

جمال و افتخار از دولت آید

تو دولت را جمال و افتخاری

بچشم دوستان اندر تو نوری

بچشم دشمنان اندر تو خاری

شکار خسروان مرغ است و نخجیر

شکار تیغ تو شیر شکاری

دل روباه و طبع غرم گیرد

ز شمشیر تو شیر مرغزاری

اگر حمله پذیری کوه و سنگی

وگر حمله بری موج بحاری

بجای صلح مهر دوستانی

بجای رزم تیغ ذوالفقاری

بعدلت کبک نندیشد ز شاهین

ز بیمت سنگ خون گرید بزاری

یکی بینندت اندر حدّ دیدار

بحدّ آزمون اندر هزاری

دل آزادگان خواهندۀ تست

که تو آزادگی را خواستاری

فلک بند غم است و تو نجاتی

جهان تیره شب است و تو نهادی

ببزم اندر سعادت را قرینی

بصدر اندر جلالت را عیاری

برحمت برسر خورشید تاجی

برفعت برسر کیوان غباری

یمین دولت و حق را یمینی

امین ملت و دین را یساری

همی خورشید نور آرد نثارت

که تو زیبای نوری و نثاری

چنان کایزد همیشه بی عوارست

تو ایزد نیستی و بی عواری

اگر بر سنگ بگشایی تو بازو

وگر کف را بدریا در گذاری

بسنگ اندر گشایی چشمۀ خون

بدریا در پدید آری صحاری

چو دیده چشم را و عقل جانرا

تو مر دین را و دولت را بکاری

بحجت گمرهانرا رهنمومی

بطاعت غمگنانرا غمگساری

گه از گردنگشان کشور ستانی

بگردان دادگان کشور سپاری

همی تا بر زند هنگام نوروز

نسیم باغ با عود قماری

شود گلبن عماری و گل زرد

چو کوکبهای زرین بر عماری

بپیروزی و کام دل همی باد

ترا در ملک و دولت پایداری

شمارهٔ ۶۷ - در مدح خواجه ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی وزیر

ای شکسته زلف یار از بسکه تو دستان کنی

دست دست تست اگر با ساحران پیمان کنی

گاه بر ماه دو هفته گرد مشک آری پدید

گاه مر خورشید را در غالیه پنهان کنی

گاه بی جوش از بر گلبرگ بر جوشی همی

گاه بی مشک از بر کافور مشک افشان کنی

سامری از ساحری بر زرّ گوساله نکرد

نیم از آن هرگز که تو با عارض جانان منی

هم زره پوشی و هم چوگان زنی بر ارغوان

خویشتن را گه زره سازی و گه چوگان کنی

بشکنی بر خویشتن تا نرخ عنبر بشکنی

خویشتن لرزان کنی تا نرخ مشک ارزان کنی

نیستی دیوانه بر آتش چرا غلطی همی

نیستی پروانه گرد شمع چون جولان کنی

چون بخواهی گشت گردشگاه تو دیبا بود

چون بخواهی خفت بستر لالۀ نعمان کنی

دل نگهدار ای تن از دردش که دل باید ترا

تا ثنای کدخدای خسرو ایران کنی

خواجه بوالقاسم عمید سید آن کز نعت او

شعرهای عنصری پر لؤلؤ و مرجان کنی

عادلی کز بس بزرگی و تمامی عدل او

عار دارد گر حدیث عدل نوشروان کنی

اصل فرمان دادن اندر طاعت و فرمان اوست

بر جهان فرمان دهی گر خواجه را فرمان کنی

ای خداوندی که گر بی کام تو گردد فلک

آرزوی خویش را تو بر فلک تاوان کنی

مرد ره یابد بشعر از نعمت و احسان تو

تو ز بس احسان کنی مدّاح را حسّان کنی

وعده را نیسان نباشد جایز اندر طبع تو

ور وعیدی کرد باید ساعتی نسیان کنی

از نجوم آسمان چاکر فزون بینم ترا

گاه آن آمد که تو بر آسمان دیوان کنی

گر چو ابراهیم در آذر بود مداح تو

چون دعای مستجاب آتش برو ریحان کنی

ور بدریا بر گذاری تو سموم قهر خویش

ماهیانرا زیر آب اندر همه بریان کنی

از دو برهان دو پیغمبر ترا بینم نصیب

وین دو بینم شغل تو گر این کنی ور آن کنی

از عطا تو معجزات عیسی مریم کنی

از قلم تو معجزات موسی عمران کنی

بر صدف باری غریب آورده ای زیرا که او

گوهر از باران کند تو گوهر از قطران کنی

از خردمندان که بر درگاه تو گرد آمدند

تربت حضرت همی چون تربت یونان کنی

چون خرد بر هرچه روحانی همی واقف شوی

چون فلک بر هرچه جسمانی همی دوران کنی

گر بخواهی از درستی وز عین اعتقاد

کفر گیتی را بایمانی همه ایمان کنی

جهد خلق از بهر خشنودی تست اندر جهان

تو همی جهد از پی خشنودی یزدان کنی

از درازی دست و فرمان رونده مر ترا

دست بر کیوان رسد گر دست بر کیوان کنی

تا بدید ایوان تو کیوان همی جوید شرف

ز آرزوی اینکه ا و را شرفۀ ایوان کنی

ز آرزوی آنکه بوسد پای تو حور بهشت

خواهدی کز روی او تو نقش شادروان کنی

گرچه سندانرا کنی چون موم روز عزم خویش

موم را در زیر حزم خویش چون سندان کنی

این جهان چون نامه بنوردد همی در دست تو

تا مگر بر نامه نام خویش را عنوان کنی

گر نه خورشیدی جرا خیره شود دیده زتو

ور نه جانی پس چرا اوصاف را حیران کنی

نیستی خورشید و داری فعل خورشید از کرم

نیستی جان و همی از لفظ کار جان کنی

گنج پردازی همی تا رنج برداری ز خلق

رنج برداری همی تا عالم آبادان کنی

آن سرکشی تو که از رخها بشویی زنگ غم

وان پزشکی تو که درد آز را درمان کنی

تا جهان باقی بود بادت بقا تا علم را

پایه بفزائی و کار ملکرا سامان کنی

اورمزد و عید فرخ باد تا بر بدسگال

روز او نیران کنی و دلش را بریان کنی

گوسفند و گاو و اشتر مردمان قربان کنند

باز تو آز و نیاز و جهل را قربانی کنی

شمارهٔ ۶۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی

چو آفرید بتا روی تو ز دوده خدای

مجوی فتنه و روی ز دوده را مزدای

بعارض تو آن گرد مشک سوده بسست

بچشم سرمه مکن ، خلق را بلا منمای

بلای تافته جعدت بسست بر دل خلق

متاب زلف و دگر بر بلا بلا مفزای

ببستن کمر و لب گشادن از خنده

همی میان و دهان ترا نبیند رای

اگر نمود نخواهی همی میان و دهان

یکی ببند لب از خنده و مبان بگشای

دگر بجور مکوشی که جور نپسندد

خدایگان خراسان امیر بار خدای

یمین دولت پیروز روز ملک افروز

امین ملت پیغمبر جهان آرای

چه امر نافذ او خلق را چه گردش چرخ

چه سایۀ علمش ملک را چه فرّ همای

فلک بنای سعادت همی بپای کند

بر آن زمین که همی شاه بسپردش بپای

هوا چو خاک بطبعش فرو نشیند پست

زمین چو ذره ز حلمش بماند اندر وای

خیال همت او را اگر بپیماید

بعمر خویش نپیماید آسمان پیمای

کمند او ببرد زور پیل گردنکش

سنان او بکند یشک شیر دندان خای

همی نگون شود از بأس و از مهابت شاه

به ترک خانۀ خان و به هند رایت رای

هنر بمایۀ فرهنگ او ندارد سنگ

خرد بمرتبت رای او نگیرد جای

اگر جمال پرستی سیرش را بپرست

وگر کمال ستایی هنرش را بستای

نگفت عادت او هیچ حلم را که برو

نگفت فکرت او هیچ خلق را که میای

برای بردن نامش دهان بعنبر شوی

بحال گفتن مدحش زبان بزر اندای

مجوی دولت خود را جز آن مبارک در

زمانه را مطلب جز در آن خجسته سرای

زمان کینه ورش هم بزخم کینۀ اوست

بزخم مار بود هم زمان ما را فسای

خدایگانا علمی نماند و فایده ای

که خاطر تو مر آنرا نکرد دست گرای

تراست نعمت ،پروردنی همی پرور

تراست فرمان ، فرمودنی همی فرمای

مبارکت باد این جشن مهرگان بزرگ

نصیب شادی ازین جشن برگذر بربای

بساط بزم کن از گونه گونه تحفۀ باغ

سرای خلد کن از نعمۀ سرود سرای

نشستگاه یکی نوبهار ساز بدیع

بجای گل می سوری بجای بلبل نای

بدار بسته همیدون دل ولی و عدو

ولی بنعمت و ناز و عدو بقلعۀ نای

اگر زمانه نگردد تو با زمانه بگرد

وگر سپهر نپاید تو با سپهر بپای

شمارهٔ ۶۹ - در مدح سلطان محمود غزنوی

ای جهان را دیدن تو فال مشتری

کیست آن کو نیست فال مشتری را مشتری

گر ز عنبر بر سمن عمدا تو افکندی زره

آن زره که کاشته است از غالیه بر ششتری

آهوی بزمی تو با کبر پلنگانت چکار

آهوان را کی بود کبر پلنگ بربری

باز سر گیری تو و کبکی نیاز آرد ترا

باز را این دوستی کی بود با کبک دری

گر چه از دلها نروید عرعر و هرگز نرست

تو همی رویی بدلها بر ، که سیمین عرعری

تا نبینندت بخوبی داستان از تو زنند

چو ببینندت شنیدن این چنین باشد پری

گر نه ابراهیم آزر گشت مشکین زلف تو

زیر آذر پس چرا رسته است شمشاد طری

نسبتی داری به آزر همچنان که زلف تو

نیست ابراهیم اما تو نگار آزری

گر تو گیتی را بیارائی نباشد بس عجب

زانکه تو آرایش میدان شاه صفدری

خسرو مشرق یمین دولت آن کز یمن او

دین قوی گشت و زمانه از بد و زشتی بری

جرم نورانی که بیند رای او گوید که : زه

فرّ یزدانی که بیند روی او گوید : فری

ای خداوندی که از بیم سر شمشیر تو

از میان آخشیجان شد گسسته داوری

هر چه پیغمبر بگفت از تو پدید آید همی

حجت پیغمبری ، بی حجت پیغمبری

هست یزدان آنکه ز اندیشه بمعنی برترست

تو نه یزدانی و ز اندیشه بمعنی برتری

هر کسی عنبر همی جوید ز بهر بوی خوش

تو ز بهر بوی خوش اندر میان عنبری

گر بحرب اندر بود لشکر پناه خسروان

چونکه روز حرب باشد تو پناه لشکری

تا همیرانی چو بادی ، چون بیارامی زمین

تا همی بخشی چو آبی ، چون بکوشی آذری

تا بدید اختر شناس احکام تدبیر ترا

نزد او منسوخ گشت احکام چرخ چنبری

بشمری بر خویشتن از بندگان خدمت همی

نیکوی بر بندگان از خویشتن چون نشمری

هر چه بردارد منازع تو بنیزه بفکنی

هر چه بنویسد مخالف تو بدشنه بستری

آنکه پیش تو زمین بوسه دهد از پیش تو

بر نخیزد تا نگیرد دامن نیک اختری

گشت دفتر آسمان از فرّ معنی های تو

و آفتاب آسمانی گشت شعر دفتری

گر سلیمان پیش ازین از رای دیوان را ببست

رایش از پیغمبری و انگشتری بودی جری

هر چه در ایام دیوی بود بسته شد ز تو

نه ترا پیغمبری بایست و نه انگشتری

چوب موسی گر چه او بارید سحر ساحران

ساحری کرد آخر اندر امّت وی سامری

اندر ایام تو نام سحر نتواند برد

زانکه تیغ تو بیو بارید اصل ساحری

گر سکندر بر گذار لشکر یأجوج بر

کرد سدّ آهنین آن بود دستان آوری

سد تو شمشیر تست اندر مبارک دست تو

کو سکندر گو بیا تا سدّ مردان بنگری

هر گروهیرا که بالاشان بدستی بیش نیست

تیغ هندی بس بود سدّش نباید بر سری

بیش از ایشان دشمنست ای شاه مر ملک ترا

ترک و خوارزمی و غوری و هندی بربری

جمع ایشان چون دمیده بر پشت ستور

قد ایشان چون کشیده زاد سر و کشمری

یکتن از بیم تو نتواند که برخیزد ز جای

نز مسلمانی و نز اقصای حدّ کافری

آفتابی تو ولیکن آفتاب دین و داد

حاش لله گر چو تو هست آفتاب خاوری

فضل و فعل تو فزون از فعل او زیرا که او

روشنائی گسترد تو پارسائی گستری

گوئی اندام ترا توفیق یزدانست پوست

هر کجا باشی تو با توفیق یزدان اندری

نیست بر پشت زمین جائیکه تو آنجا بجاه

غائبی ای شهریار ار چند با ما ایدری

تا همی عالم بود تو شهریار عالمی

تا همی کشور بود تو پادشاه کشوری

حافظ تو باد یزدان تا بدنیا خضروار

بگذرانی عمرها را و تو هرگز نگذری

ز آنچه بینی حق ببینی ، ز آنچه گوئی به بوی

ز آنچه داری بهره یابی ، ز آنچه کاری برخوری

شمارهٔ ۷۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی

ایا شکسته سر زلف ترک کاشغری

شکنج تو علم پرنیان شوشتری

بزیر دامنت اندر بنفشه بینم و تو

بنفشه را سپری یا بنفشه را سپری

چنانس مسیر اگر پیش او سپر شده ای

ورش همی سپری پیش او مکن سپری

بشغل خویشتن اندر فتاده ای همه عمر

همی زره شکری یا همی زره شمری

اگر بدل بخلی خلق را مرا نخلی

وگر ز ره ببری خلق را مرا نبری

از آن که هست مرا حرز خدمت ملکی

که شد شناخته زو راستی و دادگری

یمین دولت عالی امین ملت حق

که خشم او سفری شد عطای او حضری

بنعمش سفری مفلسان شده حضری

بخدمتش حضری منعمان شده سفری

وفا کند طمعی را بهر دمی و همی

نه او ملول شود نه طمع شود سپری

مگر سخاوت او بود مهر خاتم جم

که گشته بود مر او را مطیع دیو و پری

ایا بفعل تو نیکو شده معانی خیر

ایا بلفظ تو شیرین شده زبان دری

بحلم و سیرت برهان عقل و فرهنگی

بعزم و کوشش بنیاد نصرت و ظفری

شریف چون سخنی و نفیس چون ادبی

بزرگ چون خردی و عزیز چون بصری

گرت زمانه نیارد نظیر شاید از آنک

تو از خدای برحمت زمانه را نظری

ز تو برون نشود هیچ خیر و فخر همی

ز خیر منتخبی یا ز فخر مختصری

چنانکه هستی هرگز ترا نیابد و هم

ز بهر آنت نیابد کزو لطیف تری

جهان میان دو دست تو اندرست که تو

بدست راست قضائی ، بدست چپ قدری

فراخ دخل شود هر که او بتو نگرد

فراخ دست شود هر که تو بدو نگری

اگر ببخشش گویی بجان همه جودی

وگر بکوشش گوئی بتن همه جگری

نه تو بملک عزیزی که او عزیز بتست

از آن که او صدفست و تو اندرو گهری

از آن که نام تو شاها ز جملۀ بشرست

همی فریشته را رشک باشد از بشری

تهی شود ز نیاز این جهان از آن که همی

بکف نگار نیاز از جهان فرد ستری

اگر چه صعبترین آتش آتش سقرست

سقر مر آتش خشم ترا کند شرری

اگر چه بر گذرد همتت همی ز فلک

همی ز همت خویش ای ملک تو بر گذری

سخنوران را فکرت ز تو بباراید

که از معانی نیکو تو زینت فکری

اگر چه با حشری تو بفضل تنهایی

وگر چه تنها باشی ز فضل با حشری

کرا بداد هنر عیب نیز داد خدای

مگر ترا که تو بی عیب و سر بسر هنری

مصورست بکف تو اندرون همه جود

که جود را بکف راد عالم صوری

بزیر علم تو دیگر شود همی عالم

ز بهر آنکه تو از علم عالم دگری

ملوکرا همه کردار لشکر آرد نام

تو از ملوک بکردار خویش ناموری

بسان روح تو اندر طبایعی معروف

بسان روز تو اندر زمانه مشتهری

دو چیز را بهم آورده ای تو از ملکان

سیاست عجمی و فصاحت مضری

همیشه تا بزمستان و فصل تابستان

برنگ سبز بود تازه سرو غاتفری

بقات باد باقبال تا بهمت خویش

از آنچه داده ترا ذوالجلال بر بخوری

سر بزرگان بادی همیشه در عالم

مباد بی تو بزرگی ، مباد بی تو سری

شمارهٔ ۷۱

شکفته شد گل از باد خزانی

تو در باد خزانی بی زیانی

همه شمشاد و نرگس گشتی ای دل

چه چیزی مردمی یا بوستانی

ز بوی موی پیچان سنبلی تو

ز رنگ و روی رخشان ارغوانی

چه کرده است آن سر زلف ببویت

که یک ساعت به یک جایش نمانی

گهس بربندی و گاهش ببری

گهش گردآوری گه برفشانی

گهش آویخته داری دو بر دو

گهش بر آتش رخشان نشانی

بیا تا هر دو عطاری گزینیم

که مشگ و زعفران شد رایگانی

بدان زلف و بدین رخ رنج نبود

ز بی مشکی و از بی زعفرانی

مرا طعنه زنی گوئی دلت نیست

اگر من بی دلم تو بی دهانی

بیا تا آفرین شاه خوانیم

..............................

خداوند خداوندان گیتی

جمال خسروی و ملکبانی

سپهبد میر نصر ناصر دین

بهر فخری و هر فضلی یکانی

نداند کرد جز رای درستش

کس الفاظ خرد را ترجمانی

بجز رسم مفیدت کس نکرده ست

به گنج آفرین بر قهرمانی

صلاح دین و دنیا را همیشه

گشاده بد ره و بسته میانی

کسی کو را تو بشناسی به هر حال

بزرگ است ار بخوانی ار برانی

بسان دعوت یوسف نشانت

به پیران باز گرداند جوانی

کمانت وقت زخم آهنگداز است

چگونه گویمت کآهن کمانی

ز مهر صولجانت هر مهی ماه

دو ره بر چرخ گردد صولجانی

ندانم هیچ بخرد کو نبوده ست

به راه حمدت اندر کاروانی

اگر پرویز جود تو بدیدی

نیازیدی به گنج شایگانی

به جای اندر نگنجد پیشی از جای

توئی کاندر جهان پیش از جهانی

ز تست احکام گیتی نه توئی خود

قرانی نیستی صاحب قرانی

بدان کز وی نهانی ، آشکاری

بدات کس کآشکاری ، زو نهانی

همی بینند و تعیینت ندانند

به هر کس مانی و کس را نمانی

به تو ما ایمنیم و در نهیبیم

نهیبی تو ندانم یا امانی

چو حلمت بنگرم گویم تنی تو

چو لفظت بنگرم گویم روانی

اگر حق عمرۀ دین است حقی

وگر جان امر یزدان است جانی

جوانمردی یکی مرموز لفظی ست

مر آن مرموز را شرح و بیانی

تو آثار جلالت را مشیری

تو اخبار کفایت را عیانی

تو تأیید مروت را فصولی

تو تاریخ فتوّت را زبانی

تو مرقوم هدایت را دلیلی

تو مر وقت سلامت را اوانی

تو بر ما مهربانی پیش هیجا

چرا بر خویشتن نامهربانی

اگر گوهر فشانی روز رادی

عجب نبود که تو دریا بیانی

برسم نیک تو منسوخ گردد

رسوم خسروان باستانی

خداوندا نخستین روز آبان

نگر تا جز به شادی نگذرانی

همیشه تا بلندی دارد آتش

همی تا خاک پست است از گرانی

خداوند جهان باش و خداوند

به نام نیک و عمر جاودانی

دو گونه تهنیت گفتم به یک بیت

چو بر خوانم تو این معنی بدانی

ز بنده بر تو فرّخ باد هرمز

ز تو بر بنده جشن مهرگانی

شمارهٔ ۷۲ - ایضاً در مدح سلطان محمود

چو جای داد بود پادشاه دادگری

چو جای نام بود شهریار ناموری

یمین دولت و ملکی امین ملت و دین

ز ذوالجلال برحمت زمانه را نظری

بقوت فلکی و بافسر ملکی

بسیرت ملکی و بصورت بشری

فواید سخنی و نوادر خردی

طبایع ادبی و جواهر هنری

خدایگانی نفس و تو اندرو عقلی

بزرگواری چشم و تو اندرو بصری

میان صد حشر اندر بفضل تنهائی

وگر چه تنها باشی ز فضل باحشری

فلک ز همت عالیت کمترین اثرست

ترا که یارد گفتن که تو ازو اثری

ترا ز حادثه ها دین و داد تو سپرست

ز بهر آنکه تو مر دین و داد را سپری

برنح تن بسپارند و گنج را سپرند

تو باز گنج سپاری و آفرین سپری

چو کار بزم سگالی مؤلف جودی

چو کار رزم سگالی مصوّر ظفری

اگر سپهری باری سپهر منتخبی

وگر جهانی باری جهان مختصری

سپهر عالم سعدست و نحس و نفع و ضرر

تو آن سعادت بی نحس و نفع بی ضرری

گیاه هند همه عود گشت و دارو گشت

ز بهر آنکه تو هر سال اندرو گذری

وزان شرف که ترا بندگان ترکانند

بترک مشک دهد ناف آهوی تتری

ز ابر جود بآبست و از تو جود بزر

اگر چه ابر کریم است ازو کریمتری

چنانکه نام تو بدرخشد از تخلص تو

ز باختر ندرخشد ستارۀ سحری

تو مر زدودن زنگار جهل را علمی

تو باز داشتن قحط سال را مطری

تو سیم بر کف زایر نهی که پر خطرست

زمانه زیر زمین در نهد ز بیخبری

ببزمگه خبر خویش را کنی عینی

برزمگاه کنی عین خویش را خبری

اگر بحکم روان گویمت قضائی تو

وگر بقدر بلندت نگه کنم قدری

بجاه عالی و ملک اندرون سلیمانی

چنان کزو بشنودم تو هم بر آن اثری

جدا شود ز تن آن سر که گردد از تو جدا

بری شود ز حق آن دل که گردد از تو بری

ز فضل بر سفری دایم ار چه در حضری

ز ملک در حضری دایم ار چه بر سفری

نه جز بجود شتابی نه جز بدین کوشی

نه جز بفضل گرایی نه جز بحق نگری

شجاع بی حذری و امیر بی خللی

سوار بی بدلی و کریم بی مگری

ز لفظ پر لطفی و ز فضل پر طرفی

ز راستی خردی در معاشرت شکری

بپای تو نرسد هیچ سرو گر چه بلند

جز از خدای تو از هر چه هست بر زبری

فرو ستردی از دین نشان بدعت را

ز کعبه هم رقم قرمطی فرو ستری

همیشه تا نشود شمس با قمر یکسان

بیک روش نرود سال شمسی و قمری

سپه کشی و ملک باشی و عطا پاشی

جهان گشایی و دشمن کشی و نوش خوری

سرا و باغ تو آراسته بسرو بلند

چو سرو کاشغری و چو سرو غاتفری

خدای یار تو باد و جهان بکام تو باد

که صورت همه خیری و عالم صوری

رباعیات

شمارهٔ ۱ : من گفت نیارم که تو ماهی صنما

شمارهٔ ۲ : از مشک نگر که لاله بنگاه گرفت

شمارهٔ ۳ : شنگرف چکانیده ترا بر شکرست

شمارهٔ ۴ : بشکفته گلیست بر رخ فرخ دوست

شمارهٔ ۵ : ابروت به زه کرده کمان آمد راست

شمارهٔ ۶ : چون میگذرد کار چه آسان و چه سخت

شمارهٔ ۷ : آفاق بپای آه ما فرسنگیست

شمارهٔ ۸ : گفتم صنما دلم ترا جویانست

شمارهٔ ۹ : گل بر رخ تست و چشم من غرقه بآب

شمارهٔ ۱۰ : کی عیب سر زلف بت از کاستن است

شمارهٔ ۱۱ : آن رلف که او ببوی مرز نگوشست

شمارهٔ ۱۲ : معشوقۀ خانگی بکاری ناید

شمارهٔ ۱۳ : جام از لب تو گونۀ مرجان گیرد

شمارهٔ ۱۴ : زلف تو کمندیست همه حلقه و بند

شمارهٔ ۱۵ : تا نسرائی سخن دهانت نبود

شمارهٔ ۱۶ : آن لب نمزم گرچه مرا آن سازد

شمارهٔ ۱۷ : گفتم چشمم ز بس کزو خون آید

شمارهٔ ۱۸ : از بوسه تو مرده با روان تانی کرد

شمارهٔ ۱۹ : ای ماه سخنگوی من ای حور نژاد

شمارهٔ ۲۰ : حوارت نخوانم که ترا عار بود

شمارهٔ ۲۱ : از مشک حصار گل خود روی که دید

شمارهٔ ۲۲ : بت گونه از آن بت حصاری گیرد

شمارهٔ ۲۳ : چون نار رخی از نور پر مایه که دید

شمارهٔ ۲۴ : رخسار ترا لاله و گل بار که داد

شمارهٔ ۲۵ : چون باد بر آن زلف عیبری گیرد

شمارهٔ ۲۶ : تا در دو جهان قضای معبود بود

شمارهٔ ۲۷ : شاه حبش است زلفت ای بدر منیر

شمارهٔ ۲۸ : ای سرو روان و بار آن سرو قمر

شمارهٔ ۲۹ : سیمین بر تو سنگ بپوشد بسمور

شمارهٔ ۳۰ : آمد بر من که ؟ یار . کی ؟ وقت سحر

شمارهٔ ۳۱ : ای شب نکنی اینهمه پرخاش که دوش

شمارهٔ ۳۲ : چون بگشائی بخنده آن چشمۀ نوش

شمارهٔ ۳۳ : خورشید خراسان و خدیو زابل

شمارهٔ ۳۴ : هم غالیه زلفینی و هم سیم اندام

شمارهٔ ۳۵ : سه چیز ببرد از سه چیز تو وصال

شمارهٔ ۳۶ : گفتم صنما پیشۀ تو ؟ گفت : ستم

شمارهٔ ۳۷ : خوش خو دارم بکار ، بدخو چکنم

شمارهٔ ۳۸ : بفروختمت سزد بجان باز خرم

شمارهٔ ۳۹ : ای دل ز وصال تو نشانی دارم

شمارهٔ ۴۰ : شبها چو ز روز وصل او یاد کنم

شمارهٔ ۴۱ : بر آتش هجر عمری ار بنشینم

شمارهٔ ۴۲ : ای دل چو بغمهای جهان درمانم

شمارهٔ ۴۳ : راز تو ز بیم خصم پنهان دارم

شمارهٔ ۴۴ : گفتم که چرا چو ابر خونبارانم

شمارهٔ ۴۵ : گفتم که چه نامی ای پسر ؟ گفتا : غم

شمارهٔ ۴۶ : من صورت تو بدیده اندر دارم

شمارهٔ ۴۷ : باید که تو اینقدر بدانی بیقین

شمارهٔ ۴۸ : دیدار بدل فروخت نفروخت گران

شمارهٔ ۴۹ : سیب و گل و سیم دارد آن دلبر من

شمارهٔ ۵۰ : در عشق تو پای کس ندارد جز من

شمارهٔ ۵۱ : بگرفت سر زلف تو رنگ از دل تو

شمارهٔ ۵۲ : آمد به سمرقند شه از رغم عدو

شمارهٔ ۵۳ : ای تیره شده آب بجوی تو ز تو

شمارهٔ ۵۴ : وز دست همی در گذرد کارم ازو

شمارهٔ ۵۵ : با روز رخ تو گرچه ای دوست چو ماه

شمارهٔ ۵۶ : آیا که مرا تو دستگیری یا نه

شمارهٔ ۵۷ : چون مهره بروی تخته نردیم همه

شمارهٔ ۵۸ : گفتم چشمم کرد بزلف تو نگاه

شمارهٔ ۵۹ : از چهره و حسنشان همی تابد ماه

شمارهٔ ۶۰ : منگر تو بدو تا نشود دلت از راه

شمارهٔ ۶۱ : ای ماه بروی لاله رنگ آمده ای

شمارهٔ ۶۲ : ای روی تو چشم حسن را بینایی

شمارهٔ ۶۳ : رخ پاکتر از ضمیر صادق داری

شمارهٔ ۶۴ : گر زلف تو سال و ماه لرزان بودی

شمارهٔ ۶۵ : خوبی ز رخ تو بر گرفته است پری

شمارهٔ ۶۶ : ای کاش من آن دو زلف عنبر برمی

شمارهٔ ۶۷ : شمشاد قد و نوش لب و عاج بری

شمارهٔ ۶۸ : بر لاله ز مشگ زلف را گاه زدی

شمارهٔ ۶۹ : چون بر پائی بسرو سیمین مانی

شمارهٔ ۷۰ : بر شست دو زلف حلقه بست آوردی

شمارهٔ ۷۱ : بر زلف مگر تهمت ناحق داری

شمارهٔ ۷۲ : اندر شکن زلف مرا بشکستی

شمارهٔ ۷۳ : بر چهرۀ خوبت آفرین کرده کسی

شمارهٔ ۷۴ : فریاد کنم زان سر زلف تو بسی

شمارهٔ ۷۵ : ای رخ نه رخی ، که لالۀ سیرابی

شمارهٔ ۷۶ : گر زلف ترا رخ تو منزل نشدی

شمارهٔ ۷۷ : از حور بتی چون تو نزاید پسری

شمارهٔ ۱

من گفت نیارم که تو ماهی صنما

روشن بتو گشت ماه و ماهی صنما

من شاه جهان مرا تو شاهی صنما

فرمانت روا بهر چه خواهی صنما

شمارهٔ ۲

از مشک نگر که لاله بنگاه گرفت

زو طبع غمی دراز و کوتاه گرفت

بر ماه بشست زلفکان راه گرفت

گیرند بشست ماهی او ماه گرفت

شمارهٔ ۳

شنگرف چکانیده ترا بر شکرست

مشکین زلفت شکسته گرد قمرست

حورات مگر مادر و غلمان پدرست

کاین صورت تو ز آدمی خوبترست

شمارهٔ ۴

بشکفته گلیست بر رخ فرخ دوست

نی نی گل نیست آن رخ فرخ اوست

همچون گل سرخ پوست آن برگ نکوست

هرگز دیدی که سرخ گل دارد پوست

شمارهٔ ۵

ابروت به زه کرده کمان آمد راست

مژگانت چو تیر بر کمان آمد راست

ما را ز تو دلبری گمان آمد راست

ای دوست ترا پیشه همان آمد راست

شمارهٔ ۶

چون میگذرد کار چه آسان و چه سخت

وین یکدم عاریت چه ادبار و چه بخت

چون جای دگر نهاد میباید رخت

نزدیک خردمند چه تابوت و چه تخت

شمارهٔ ۷

آفاق بپای آه ما فرسنگیست

وز آتش ما سپهر دود آهنگیست

در پای امید ماست هر جا خاریست

بر شیشۀ عمر ماست هرجا سنگیست

شمارهٔ ۸

گفتم صنما دلم ترا جویانست

گفتا که لبم درد ترا درمانست

گفتم که همیشه از منت هجرانست

گفتا که پری ز آدمی پنهانست

شمارهٔ ۹

گل بر رخ تست و چشم من غرقه بآب

من تافته و زلف تو پیچیده بتاب

زلف تو بر آتش است و من گشته کباب

بیخواب من و نرگس تو مایۀ خواب

شمارهٔ ۱۰

کی عیب سر زلف بت از کاستن است

چه جای بغم نشستن و خاستن است

روز طرب و نشاط و می خواستن است

کاراستن سرو ز پیراستن است

شمارهٔ ۱۱

آن رلف که او ببوی مرز نگوشست

گه بر جبهست و گه بزیر گوشست

زین باز عجبتر آن لب خاموشست

زو شهر و جهان ببانگ نوشانوشست

شمارهٔ ۱۲

معشوقۀ خانگی بکاری ناید

کو دل ببرد رخ بکسی ننماید

معشوقه خراباتی و مطرب باید

تا نیم شبان آید و کوبان آید

شمارهٔ ۱۳

جام از لب تو گونۀ مرجان گیرد

وز جعد تو باد بوی ریحان گیرد

نقاش چو نقش تو نیاراید به

دیدار تو باز دل گروگان گیرد

شمارهٔ ۱۴

زلف تو کمندیست همه حلقه و بند

خالی نبود ز حلقه و بند کمند

آن چاه بر آن سیم ز نخدانت که کند

ور خود کندی مرا بدو در که فکند

شمارهٔ ۱۵

تا نسرائی سخن دهانت نبود

تا نگشائی کمر میانت نبود

تا از کمر و سخن نشانت نبود

سوگند خوردم که این و آنت نبود

شمارهٔ ۱۶

آن لب نمزم گرچه مرا آن سازد

زیرا که شکر چون بمزی بگدازد

چشمم ز غمانش زرگری آغازد

تا بگدازد عقیق و بر زر یازد

شمارهٔ ۱۷

گفتم چشمم ز بس کزو خون آید

از لاله برنگ و سرخی افزون آید

گفت آنهمه خون نبد که بیرون آمد ؟

کز رنگ رخم اشک تو گلگون آید

شمارهٔ ۱۸

از بوسه تو مرده با روان تانی کرد

وز چهره دل پیر جوان تانی کرد

رخ گاه گل و گه ارغوان تانی کرد

وز غمزه فریب جاودان تانی کرد

شمارهٔ ۱۹

ای ماه سخنگوی من ای حور نژاد

از حسن بزرگ ، کودک خرد نزاد

در سحر بدلبری شدستی استاد

این ساحری از که داری ای دلبر یاد

شمارهٔ ۲۰

حوارت نخوانم که ترا عار بود

حوار بر تو نگار دیوار بود

آنرا که چنین لطیف دیدار بود

حقا که بر او عشق سزاوار بود

شمارهٔ ۲۱

از مشک حصار گل خود روی که دید

بر گل خطی ز مشک خوشبوی که دید

گل روی بتی با دل چون روی که دید

بر پشت زمین نیز چنین روی که دید

شمارهٔ ۲۲

بت گونه از آن بت حصاری گیرد

شب گونه از آن زلف بخاری گیرد

آن دل که بسش عزیز میداشتمی

کی دانستم ز من بخواری گیرد

شمارهٔ ۲۳

چون نار رخی از نور پر مایه که دید

گسترده بروز بر ز شب سایه که دید

بر توبه از گناه پیرایه که دید

ایمان و نفاق هر دو همسایه که دید

شمارهٔ ۲۴

رخسار ترا لاله و گل بار که داد

وان سنبل نو رسته بگلنار که داد

و انروز بدست آن شب تار که داد

وان یار سزا را بسزاوار که داد

شمارهٔ ۲۵

چون باد بر آن زلف عیبری گیرد

آفاق دم عود قمیری گیرد

گل با رخ او برنگ سیری گیرد

بد دل بامید او دلیری گیرد

شمارهٔ ۲۶

تا در دو جهان قضای معبود بود

تا خلق جهان و چرخ موجود بود

گر ملک بود بدست محمود بود

ور سعد بود بدست مسعود بود

شمارهٔ ۲۷

شاه حبش است زلفت ای بدر منیر

از عنبر تاج دارد از لاله سریر

تو شسته همی کنی گل سرخ بقیر

من شسته همی کنم بخوناب زریر

شمارهٔ ۲۸

ای سرو روان و بار آن سرو قمر

سروت قد و سیمین برو چهره چو قمر

ماهی تو اگر بخنددی ماه از ابر

سروی تو اگر ببنددی سرو کمر

شمارهٔ ۲۹

سیمین بر تو سنگ بپوشد بسمور

زلفت بشبه همی کند نقش بلور

ای با لب طوطیان و با کشی گور

حسن تو همی مرده بر آرد از گور

شمارهٔ ۳۰

آمد بر من که ؟ یار . کی ؟ وقت سحر

ترسنده از که ؟ ز خصم خصمش که ؟ پدر

دادمش دو بوسه ، بر کجا ؟ بر لب بر

لب بد ؟ نه . چه بد ؟ عقیق . چون بد ؟ چو شکر

شمارهٔ ۳۱

ای شب نکنی اینهمه پرخاش که دوش

راز دل من مکن چنان فاش که دوش

دیدی چه دراز بود دوشینه شبم

هان ای شب وصل آنچنان باش که دوش

شمارهٔ ۳۲

چون بگشائی بخنده آن چشمۀ نوش

شکر بفغان آید و پروین بخروش

وز چشم بدش در آن دو زلفین بپوش

کو غارت کرد کلبۀ مشک فروش

شمارهٔ ۳۳

خورشید خراسان و خدیو زابل

از نخشب و کش بهار گردد کابل

غل بر یبغو نهاد و پل بر جیحون

جیحون به پل دارد و یبغوی به غل

شمارهٔ ۳۴

هم غالیه زلفینی و هم سیم اندام

هم روی نکو داری و هم نیکونام

دو لب چو مدام داری و زلف چو دام

من مانده بدام دایم از بهر مدام

شمارهٔ ۳۵

سه چیز ببرد از سه چیز تو وصال

از رخ گل و از لب مل و از روی جمال

سه چیز ببرد از سه چیزم همه سال

از دل غم و از رخ نم و از دیده خیال

شمارهٔ ۳۶

گفتم صنما پیشۀ تو ؟ گفت : ستم

گفتم نگری بغمگنان ؟ گفتا : کم

گفتم که بزر بوسه دهی ؟ گفت : دهم

گفتم بجز از بوسه دهی ؟ گفت : نعم

شمارهٔ ۳۷

خوش خو دارم بکار ، بدخو چکنم

چون هست هنر نگه به آهو چکنم

چون کار گشاده گشت نیرو چکنم

با زشت مرا خوشست نیکو چکنم

شمارهٔ ۳۸

بفروختمت سزد بجان باز خرم

ازران بفروختم گران باز خرم

یاری خواهم ز دوستان ای دلبر

تابو که ترا ز دشمنان باز خرم

شمارهٔ ۳۹

ای دل ز وصال تو نشانی دارم

وی جان ز فراق تو امانی دارم

بیچاره تنم همه جهان داشت بتو

و اکنون بهز ار حیله جانی دارم

شمارهٔ ۴۰

شبها چو ز روز وصل او یاد کنم

تا روز هزار گونه فریاد کنم

ترسم که شب اجل امانم ندهد

تا باز بروز وصل دل شاد کنم

شمارهٔ ۴۱

بر آتش هجر عمری ار بنشینم

خاک در تو همی بدل بگزینم

از باد همه نسیم زلفت بویم

در آب همه خیال رویت بینم

شمارهٔ ۴۲

ای دل چو بغمهای جهان درمانم

از دیده سرشکهای رنگین رانم

خود را چه دهم عشوه یقین میدانم

کاندر سر دل بآخر جانم

شمارهٔ ۴۳

راز تو ز بیم خصم پنهان دارم

ور نه غم و محنت تو چندان دارم

گویی که ز دل دوست نداریم همه

آری ز دلت ندارم از جان دارم

شمارهٔ ۴۴

گفتم که چرا چو ابر خونبارانم

گفت از پی آنکه چون گل خندانم

گفتم که چرا بی تو چنین پژمانم

گفت از پی آنکه تو تنی من جانم

شمارهٔ ۴۵

گفتم که چه نامی ای پسر ؟ گفتا : غم

گفتم نگری بعاشقان ؟ گفتا : کم

گفتم بچه بسته ای مرا ؟ گفت : بدم

گفتم چه بود پیشۀ تو ؟ گفت : ستم

شمارهٔ ۴۶

من صورت تو بدیده اندر دارم

کز دیده همی برخ برش بنگارم

چندان صنما ز دیدگان خون بارم

تا صورت تو ز دیده بیرون آرم

شمارهٔ ۴۷

باید که تو اینقدر بدانی بیقین

کان کو چو تویی برآرد از خاک زمین

ناخواسته داد آنچه بایست همه

ناگفته دهد هر آنچه آید پس از این

شمارهٔ ۴۸

دیدار بدل فروخت نفروخت گران

بوسه با جان فرو شد و هست ارزان

آری چو چنان ماه بود بازرگان

دیدار بدل فروشد و بوسه بجان

شمارهٔ ۴۹

سیب و گل و سیم دارد آن دلبر من

سیبش ز نخ و گل دو رخ و سیمش تن

بنگر برخ و دو زلف آن سیم ذقن

تا لاله بخروار بری ، مشک بمن

شمارهٔ ۵۰

در عشق تو پای کس ندارد جز من

در شوره کسی تخم نکارد جز من

با دشمن و با دوست بدت می گویم

تا هیچکست دوست ندارد جز من

شمارهٔ ۵۱

بگرفت سر زلف تو رنگ از دل تو

نزدود وفا و مهر رنگ از دل تو

تا کی نشود کبر پلنگ از دل تو

موم از دل من برند و سنگ از دل تو

شمارهٔ ۵۲

آمد به سمرقند شه از رغم عدو

اینک ملک مشرق بدخواهش کو

گریبغو و جیحونش نظر دید افزون

پل بر جیحون نهاد و غل بر یبغو

شمارهٔ ۵۳

ای تیره شده آب بجوی تو ز تو

وز خوی تو بر نخورد روی تو ز تو

عشاق زمانه را فراغت داده است

روی تو ز دیگران و خوی تو ز تو

شمارهٔ ۵۴

وز دست همی در گذرد کارم ازو

آن دل که بدست بت گرفتارم ازو

بیزار شدست از من و من زارم ازو

دل نه ، اما هزار درد دل دارم ازو

شمارهٔ ۵۵

با روز رخ تو گرچه ای دوست چو ماه

از روز و شب جهان نبودم آگاه

بنمود چو چشم بد فروبست آن ماه

شبهای فراق تو مرا روز سیاه

شمارهٔ ۵۶

آیا که مرا تو دستگیری یا نه

فریاد رسی باین اسیری یا نه

گفتی که ترا ببندگی بپذیرم

خدمت کردم اگر بپذیری یا نه

شمارهٔ ۵۷

چون مهره بروی تخته نردیم همه

گاهی جمعیم و گاه فردیم همه

سرگشتۀ چرخ لاجوردیم همه

تا درنگرید درنوردیم همه

شمارهٔ ۵۸

گفتم چشمم کرد بزلف تو نگاه

چون گشت دلم برنگ زلف تو سیاه

گفت او نبرد مگر به بیراهی راه

زیرا که نگیرد آن لب او را بگناه

شمارهٔ ۵۹

از چهره و حسنشان همی تابد ماه

بر ماه شکسته زلفشان گیرد راه

با چهرۀ اینچنین بتان دلخواه

من چون دارم خویشتن از عشق نگاه

شمارهٔ ۶۰

منگر تو بدو تا نشود دلت از راه

ور سیر شدی ز دل برو کن تو نگاه

ور درد نخواهی تو برو عشق مخواه

عشق ار خواهی مکن دل از درد تباه

شمارهٔ ۶۱

ای ماه بروی لاله رنگ آمده ای

از سینه و دل حریر و سنگ آمده ای

گر تو بدهان و چشم تنگ آمده ای

دلتنگ چرایی ؟ نه بجنگ آمده ای

شمارهٔ ۶۲

ای روی تو چشم حسن را بینایی

یغماست مرا قبله گر از یغمائی

خندان گل سرخی و بت گویائی

زینست که از بتان تو بی همتائی

شمارهٔ ۶۳

رخ پاکتر از ضمیر صادق داری

زلفین سیه چون دل فاسق داری

بر خویشتنم بدین دو عاشق داری

مؤمن سخن و وفا منافق داری

شمارهٔ ۶۴

گر زلف تو سال و ماه لرزان بودی

عنبر ببها همیشه ارزان بودی

ور نه رخ تو بزلف پنهان بودی

روز و شب ازو بنور یکسان بودی

شمارهٔ ۶۵

خوبی ز رخ تو بر گرفته است پری

رفتن ز تو آموخت مگر کبک دری

جان شده را بمردگان باز بری

گوئی که دم پیمبر بی پدری

شمارهٔ ۶۶

ای کاش من آن دو زلف عنبر برمی

تا بر رخ او زمان زمان بگذرمی

ای کاش من آن دو لعل چون شکرمی

تا از دهن نوش تو می بر خورمی

شمارهٔ ۶۷

شمشاد قد و نوش لب و عاج بری

سنگین دل و سیمین ذقن و زر کمری

هم سرو روان و هم بت کاشغری

مر حورا را تو سخت نیکو پسری

شمارهٔ ۶۸

بر لاله ز مشگ زلف را گاه زدی

وز شب دو هزار حلقه بر ماه زدی

بر غالیه ای ماه رهی راه زدی

وین راه بدان دو زلف کوتاه زدی

شمارهٔ ۶۹

چون بر پائی بسرو سیمین مانی

چون بنشینی بماه و پروین مانی

آزاده بتا بدیده و دین مانی

وز شیرینی بجان شیرین مانی

شمارهٔ ۷۰

بر شست دو زلف حلقه بست آوردی

تا چون ماهی دلم بشست آوردی

اینوقت می از کجا بدست آوردی

بی باده همش ز غمزه مست آوردی

شمارهٔ ۷۱

بر زلف مگر تهمت ناحق داری

زیرا که بر آتشش معلق داری

گر ماه بغالیه مطوق داری

چون رنگ لبان می مروق داری

شمارهٔ ۷۲

اندر شکن زلف مرا بشکستی

وندر بندش دل مرا دربستی

گوئی که رسول نزد من چفرستی

دل باز فرست کز رسولم رستی

شمارهٔ ۷۳

بر چهرۀ خوبت آفرین کرده کسی

کس با تو شود ازین جهان دسترسی

گر میزنم از آتش عشقت نفسی

تا سوخته در جهان نمانند بسی

شمارهٔ ۷۴

فریاد کنم زان سر زلف تو بسی

کو کرد جهان بر دل من چون قفسی

................................

................................

شمارهٔ ۷۵

ای رخ نه رخی ، که لالۀ سیرابی

ای لب نه لبی ، بنوش در عنابی

ای غمزه بجادوئی مگر قصابی

تو غمزه نه ای که نرگس پر خوابی

شمارهٔ ۷۶

گر زلف ترا رخ تو منزل نشدی

تاریکی شب ز خلق زایل نشدی

گر بر حکما وصف تو مشکل نشدی

فرزانه ز دیدار تو بیدل نشدی

شمارهٔ ۷۷

از حور بتی چون تو نزاید پسری

چون سنگ دلی داری و گون سیم بری ؟

آمد دو لب ترا ز شکر نفری

کز هر سخنی همی فشاند شکری

قطعات و ابیات پراکندهٔ قصاید

شمارهٔ ۱ : زرفشانید بر پیلان جرسهای مدارا را

شمارهٔ ۲ : من ز تیم تو بتیمار گرفتار شدم

شمارهٔ ۳ : عصا بر گرفتن نه معجز بود

شمارهٔ ۴ : از دولت عشق است بمن بر دو موکل

شمارهٔ ۵ : پیلان ترا رفتن بادست و تن کوه

شمارهٔ ۶ : چون آب ز بالا بگراید سوی پستی

شمارهٔ ۷ : چون حلقه ربایند بنیزه تو بنیزه

شمارهٔ ۸ : وان پول سدیور ز همه باز عجب تر

شمارهٔ ۹ : بایسته یمین دول آن قاعدۀ ملک

شمارهٔ ۱۰ : بر ماه مشک بینم و بر سنبل آفتاب

شمارهٔ ۱۱ : سپه کشید چه از تازی و چه از بلغار

شمارهٔ ۱۲ : ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف بتاب

شمارهٔ ۱۳ : گر به پیغاله از کدو فکنی

شمارهٔ ۱۴ : گفتم که چیست بر رخت آن زلف پر زتاب

شمارهٔ ۱۵ : خدایگانا امشب نشاط ساز بدانک

شمارهٔ ۱۶ : غزل رودکی وار نیکو بود

شمارهٔ ۱۷ : نزدیک عقل جمله درین عهد باورست

شمارهٔ ۱۸ : ستی پس پشت پشت بستی بستست

شمارهٔ ۱۹ : درد مرا بگیتی دارو پدید نیست

شمارهٔ ۲۰ : ز راستی و بلندی که مر ترا بالاست

شمارهٔ ۲۱ : اگر چه تنها باشد همه جهان با اوست

شمارهٔ ۲۲ : بمجلس اندر کان بت مرا شراب دهد

شمارهٔ ۲۳ : غلیواج از چه مبشوم است ؟ از آنکه گوشت بر باید

شمارهٔ ۲۴ : مشکین شود چو باد بزلف تو بگذرد

شمارهٔ ۲۵ : بگرد ماه بر از غالیه حصار که کرد

شمارهٔ ۲۶ : دلبر صنمی دارم شکر لب و مرمر بر

شمارهٔ ۲۷ : ای دریغا کزین منور جای

شمارهٔ ۲۸ : گر چو شته دلت بیفشارند

شمارهٔ ۲۹ : گولی تو از قیاس که گر بر کشد کسی

شمارهٔ ۳۰ : فغان زان پریچهر عیار یار

شمارهٔ ۳۱ : حکایت کند نرگس اندر چمن

شمارهٔ ۳۲ : تو گفتی ز اسرار ایشان همی

شمارهٔ ۳۳ : توپی آن داور محکم که از دادش بنی آدم

شمارهٔ ۳۴ : بگیر ای شاه آزادت ملک طبع و ملک زاده

شمارهٔ ۳۵ : بسوی خورابه رایت کشید

شمارهٔ ۳۶ : همی بکشتی تا آدمی نماند شجاع

شمارهٔ ۳۷ : دل و دامن تنور کرد و غدیر

شمارهٔ ۳۸ : بنام و کنیتت آراسته باد

شمارهٔ ۳۹ : گرفت از ماه فروردین جهان فر

شمارهٔ ۴۰ : شه گیتی ز غزنین تاختن برد

شمارهٔ ۴۱ : شکار باز خرچال و کلنگ است

شمارهٔ ۴۲ : چریده دیو لاخ ، آکنده پهلو

شمارهٔ ۴۳ : سپهسالار ایران کز کمانش

شمارهٔ ۴۴ : اگر بر اژدها و شیر جنگی

شمارهٔ ۴۵ : ترنج زرد نگه کن ز شاخ چون رخ من

شمارهٔ ۴۶ : همی گرفت به ببر و همی گرفت به یوز

شمارهٔ ۴۷ : ز مرغ و آهو رانم بجویبار و بدشت

شمارهٔ ۴۸ : بیک خدنگ دژ آهنگ جنگ داری تنگ

شمارهٔ ۴۹ : ز بهر آنکه همی گرید ابر بی سببی

شمارهٔ ۵۰ : اگر نه تیمار از بهر عاشقت بودی

شمارهٔ ۵۱ : همیشه دانش ازو شاکرست و زر بگله

شمارهٔ ۵۲ : رکاب عالی بگذشت و لشکر از پس او

شمارهٔ ۵۳ : هزار لاله و گردش ز مشک لاله هزار

شمارهٔ ۵۴ : اگر چه باد ندارد ز نقش و عطر خبر

شمارهٔ ۵۵ : اگر همیشه بشادیش خواهم ای عجبی

شمارهٔ ۵۶ : اگر ز آتش رخسار او نسوزد مشک

شمارهٔ ۵۷ : ز بیقراری زلفش بمانده ای بعجب

شمارهٔ ۵۸ : الا تا نرگس خوبان همی بر مشتری تابد

شمارهٔ ۵۹ : سروست و بت نگار من آن ماه جانور

شمارهٔ ۶۰ : تو جهانی دیگری جوهر درنگ آتش فعال

شمارهٔ ۶۱ : کو کنار از بس فزع داروی بیخوابی شود

شمارهٔ ۶۲ : گشاده دارد بر زایرش دوازده چیز

شمارهٔ ۶۳ : نیست مانی ابر پس چون باغ ازو ارتنگ شد

شمارهٔ ۶۴ : ز غیشه خوردن و از بی جوی و بی آبی

شمارهٔ ۶۵ : وگر چو گرگ نپوید سمندش از گرگانج

شمارهٔ ۶۶ : چورای کوره و داود و نامور چیپال

شمارهٔ ۶۷ : دلش نگیرد ازین کوه و دشت و بیشه و رود

شمارهٔ ۶۸ : ملک چو اختر و گیتی سپهر و در گیتی

شمارهٔ ۶۹ : بشاهنامه همی خوانده ام که رستم زال

شمارهٔ ۷۰ : چگونه کرد مر آن دلهرای بیدین را

شمارهٔ ۷۱ : چگونه گیرد پنجاه قلعۀ معروف

شمارهٔ ۷۲ : بلفظ هندو کالنجر آن بود معنیش

شمارهٔ ۷۳ : چو ده دهی(؟) که بد و نیک وقف بود برو

شمارهٔ ۷۴ : تو چگونه رهی که دست اجل

شمارهٔ ۷۵ : تاسه گردم ترا چو حق شنوی

شمارهٔ ۷۶ : بلبل همی سرآید چون بارید

شمارهٔ ۷۷ : خود فزاید همیشه مهر فروغ

شمارهٔ ۷۸ : تو نبینی که اسب توسن را

شمارهٔ ۷۹ : دندان و عارض بتم از من ببرد هوش

شمارهٔ ۸۰ : خود فزاید همیشه گوهر اخش

شمارهٔ ۸۱ : کجا من چشم دارم بر سخایت

شمارهٔ ۸۲ : ای گرفته کاغ کاغ از خشم ما همچون کلاغ

شمارهٔ ۸۳ : ناید زور هزبر و پیل ز پیشه

شمارهٔ ۸۴ : گرفتم بجایی رسیدی بمال

شمارهٔ ۸۵ : ای میر نوازنده و بخشنده و چالاک

شمارهٔ ۸۶ : بمستحقان ندهی هر آنچه داری و باز

شمارهٔ ۸۷ : بکوه ساوه (ساده) ز تو مرگ بر نخواهد گشت

شمارهٔ ۸۸ : بهیچ در نروی تا در آن نیابی سود

شمارهٔ ۸۹ : ای بر سر خوبان جهان بر سرهنگ

شمارهٔ ۹۰ : چو دیلمان زره پوش شاه مژگانش

شمارهٔ ۹۱ : هیون چو جنگ بر آورد و یون فکند بر او

شمارهٔ ۹۲ : مگر ز چشمۀ خورشید روز دولت تو

شمارهٔ ۹۳ : شاها هزار سال بعزّ اندرون بزی

شمارهٔ ۹۴ : بدان ماند بنفشه بر لب جوی

شمارهٔ ۹۵ : چرا بگرید زار ار نه غمگنست غمام

شمارهٔ ۹۶ : سخاوت تو ندارد درین جهان دریا

شمارهٔ ۹۷ : عجب دو چیز بیک چیز داد یک چیزش

شمارهٔ ۹۸ : دو چیز را حرکاتش همی دو چیز دهد

شمارهٔ ۹۹ : سه چیز را بگرفتند از سه چیز همه

شمارهٔ ۱۰۰ : چهار چیز بدو چیز داد نیز هم او

شمارهٔ ۱۰۱ : چون بایشان باز خورد آسیب شاه کامیاب

شمارهٔ ۱۰۲ : سر زلف مشکین جانان من

شمارهٔ ۱۰۳ : بکرد با دل تو ای ملک وفا بیعت

شمارهٔ ۱۰۴ : تو آن شاهی که اندر شرق و در غرب

شمارهٔ ۱۰۵ : پاسخی ده تا نشان یابم ز ناپیدا دهان

شمارهٔ ۱۰۶ : آیین عجم رسم جهاندار فریدون

شمارهٔ ۱۰۷ : از فتح و ظفر بینم بر نیزۀ تو عقد

شمارهٔ ۱۰۸ : زین هر دو زمین هر چه گیا روید تا حشر

شمارهٔ ۱۰۹ : ز خون دشمن او شد ببحر مغرب جوش

شمارهٔ ۱۱۰ : ز میغ نزم کزان روز روشن از مه تیر

شمارهٔ ۱۱۱ : کنند واجب جذری هم اندر آن ساعت

شمارهٔ ۱۱۲ : ز بهر سور ببزم تو خسروان جهان

شمارهٔ ۱۱۳ : چو بر روی ساعد نهد سر بخواب

شمارهٔ ۱۱۴ : جلالش بر نگیرد هفت کشور

شمارهٔ ۱۱۵ : زان ملک را نظام و ازین عهد را بقا

شمارهٔ ۱۱۶ : از آرزوی روی گل و روی دوستان

شمارهٔ ۱۱۷ : چون سیم سفچه شاخ درختان جویبار

شمارهٔ ۱۱۸ : دریا گر آن بود که بدو در گهر بود

شمارهٔ ۱۱۹ : آبست و زعفران حسد تو که حاسدت

شمارهٔ ۱۲۰ : نا داده سود باشد و داده زیان بخلق

شمارهٔ ۱۲۱ : آن چه رویست آن شکفته گردش اندر گلستان

شمارهٔ ۱۲۲ : شاه گیتی خسرو لشکر کش لشکر شکن

شمارهٔ ۱۲۳ : ار یقین خواهی که بینی از گمان آویخته

شمارهٔ ۱۲۴ : هزیمت رفتگان چونان همی رفتند روی از پس

شمارهٔ ۱۲۵ : سپهسالار لشکرشان یکی لشکر کاری

شمارهٔ ۱۲۶ : بوسه ندهد ما را ، ما را ندهد بوسه

شمارهٔ ۱۲۷ : ابلق ایام را تا بر نشیند میرود

شمارهٔ ۱۲۸ : در آن زمین که خلافش بود نیارد رست

شمارهٔ ۱۲۹ : بهر تلی بر از خسته گروهی

شمارهٔ ۱۳۰ : گرفتم که جایی رسیدی ز مال

شمارهٔ ۱۳۱ : همی بوستان سازی از دشت او

شمارهٔ ۱۳۲ : همیشه بود نعمتت را خورنده

شمارهٔ ۱۳۳ : گل سوری بماه اندر شکفته

شمارهٔ ۱۳۴ : ای ماه سیه پوش تو روشن شده ماهی

شمارهٔ ۱۳۵ : ای ترک میر ، فتنۀ بغما و خلخی

شمارهٔ ۱۳۶ : ز زلف تو برده ست شبوّی بوی

شمارهٔ ۱۳۷ : حلقۀ زلفش بگل بر غالیه دارد همی

شمارهٔ ۱۳۸ : گویم ز دل خویش دهانت کنم ای دوست

شمارهٔ ۱۳۹ : جزوی و کلی از دو برون نیست آنچ هست

شمارهٔ ۱۴۰ : چون دو رخ او گر قمرستی بفلک بر

شمارهٔ ۱۴۱ : فغان از آن دو سیه زلف و غمزگان که همی

شمارهٔ ۱۴۲ : خوارزم گرد لشکرش ار بنگری همی

شمارهٔ ۱۴۳ : الا تا همی بتابد بر چرخ کوکبی

شمارهٔ ۱۴۴ : جهانرا اگر چه هست ، فراوان کده رسد

شمارهٔ ۱۴۵ : من طالب خنج تو شب و روز

شمارهٔ ۱۴۶ : ز پالان فزونست ریش رشید

شمارهٔ ۱۴۷ : شکرک از آن دولبک تو بچنم اگر تویله کنی

شمارهٔ ۱۴۸ : ای مایۀ طربم و آرام روز و شبم

شمارهٔ ۱

زرفشانید بر پیلان جرسهای مدارا را

برآرید آن فریدون فر درفش چرخ بالا را

شمارهٔ ۲

من ز تیم تو بتیمار گرفتار شدم

تو بتیمار مهل ، باز به تیم آر مرا

شمارهٔ ۳

عصا بر گرفتن نه معجز بود

همی اژدها کرد باید عصا

شمارهٔ ۴

از دولت عشق است بمن بر دو موکل

هر دو متقاضی بدو معنی نه بهمتا

این وصف دلارام تقاضا کند از من

وان باز کند مدح جهاندار تقاضا

شمارهٔ ۵

پیلان ترا رفتن بادست و تن کوه

دندان نهنگ و دل و اندیشۀ کندا

شمارهٔ ۶

چون آب ز بالا بگراید سوی پستی

وز پست چو آتش بگراید سوی بالا

شمارهٔ ۷

چون حلقه ربایند بنیزه تو بنیزه

خال از رخ زنگی بزدایی شب یلدا

شمارهٔ ۸

وان پول سدیور ز همه باز عجب تر

کز هیکل او کوه شود ساحت بیدا

شمارهٔ ۹

بایسته یمین دول آن قاعدۀ ملک

شایسته امین ملل آن خسرو دنیا

شمارهٔ ۱۰

بر ماه مشک بینم و بر سنبل آفتاب

آنسال نه بحلقه و این سال نه بخواب

آنرا درنگ نی و همه سال با درنگ

وین را شتاب نی و همه سال با شتاب

آن ماه را ز عنبر سازد همی طلی

وین آفتاب را کند از غالیه خضاب

ابن بر بلور گونه و آن تیره چون شبه

آن گل بدست و بوی دهد خوشتر از گلاب

این گوژ گشته و شده زو گوژپشت من

وان مار گشته خفته و از من ربوده خواب

بفزود عشق و فتنه شدم من بهر دو بر

کان هر دو چیز فتنۀ صبرند و عشق ناب

شمارهٔ ۱۱

سپه کشید چه از تازی و چه از بلغار

چه از برانه چه از آبکند و از فاراب

شمارهٔ ۱۲

ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف بتاب

لالۀ سنبل حجابی یا مه عنبر نقاب

شمارهٔ ۱۳

گر به پیغاله از کدو فکنی

هست پنداری آتش اندر آب

روسبی را محتسب داند زدن

شاد باش ای روسبی زن محتسب

شمارهٔ ۱۴

گفتم که چیست بر رخت آن زلف پر زتاب

گفتا ببوی و رنگ عبریست و مشگ ناب

شمارهٔ ۱۵

خدایگانا امشب نشاط ساز بدانک

پدرش ز آهن بودست و مادرش حجرست

بصورت شجری و ز خفچه او را برگ

که از عقیق و ز یاقوت بار آن شجرست

زبانهاش چو شمشیر های زر اندود

کزو بجان خطرست ، ار چه زرّ بی خطرست

شمارهٔ ۱۶

غزل رودکی وار نیکو بود

غزلهای من رودکی وار نیست

اگر چه بکوشم بباریک وهم

بدین پرده اند مرا بار نیست

شمارهٔ ۱۷

نزدیک عقل جمله درین عهد باورست

کامروز همچو جهل خرد زشت و آورست

شمارهٔ ۱۸

ستی پس پشت پشت بستی بستست

پیش پشتی ستی بسی بنشستست

در معنی صبر گوید

شمارهٔ ۱۹

درد مرا بگیتی دارو پدید نیست

دردی که از فراق بود درد بی دواست

گنجی است عاشقانرا صبر ار نگه کنی

کو روی زرد سرخ کند پشت گوژ راست

شمارهٔ ۲۰

ز راستی و بلندی که مر ترا بالاست

بو صفت اندر معنی بلند گردد و راست

شمارهٔ ۲۱

اگر چه تنها باشد همه جهان با اوست

و گرچه با او باشد همه جهان تنهاست

گناه دشمن پوشد چو تیره گشت بعفو

بچیرگی در عفو از شمایل حکماست

عجب مدار ز من گر مدیح او گویم

که هرک گوید جز من بمدح او گویاست

ز فضل و مخبر و منظر بر او گوا بس کن

که آشکارٍۀ مرد از نهان مرد گواست

بسان آب و گیا خدمتش قرار دلست

بلی دل آنجا گیرد قرار کآب و گیاست

مدار نام نکو گرد فضل نیک بود

که فعل نیکو فضلست و نام نیک زکاست

صلاح بندۀ مخلص که دائم افزون باد

و آن کسی که همی نفی جست شد کم و کاست

شمارهٔ ۲۲

بمجلس اندر کان بت مرا شراب دهد

بمن نشاط و ببد خواه من عذاب دهد

یکی چنانکه خدایش همه عذاب دهد

یکی چنان که خدایش همه صواب دهد

گمان برم که بمن آفتاب خواهد داد

بلی چو ساقی مه باشد آفتاب دهد

اگر بخوانم آن را کجا که دوزخ اوست

هر آینه گل حمری مرا جواب دهد

ز باد حلقۀ زلفین او بر آن رخسار

همی شتاب کند تا مرا شتاب دهد

بدین جهان چه شناسی عجبتر از خط او

که مشک نیست ولی بوی مشک ناب دهد

سیاه و سبز و قوّی است و ماه و مهرش روی

خرد زهر دو نشانی همی صواب دهد

شمارهٔ ۲۳

غلیواج از چه مبشوم است ؟ از آنکه گوشت بر باید

همه ایرا مبارک شد که قوتش استخوان باشد

شمارهٔ ۲۴

مشکین شود چو باد بزلف تو بگذرد

عاشق شود کسیکه بروی تو بنگرد

بر غالیه بماند بر عارض تو باد

گاهش برو بمالد و گه باز بسترد

گر پشت یابد از رخ تو لاله بشکفد

وز بیم غمزگان تو نرگس بپژمرد

نیرنگ جادوانه و ارتنگ چینیان

هر شب بنزد چشم و رخ تو که آورد

و آن صد هزار حلقۀ مشکین پر شکن

هر ساعتی بگرد گل تو که گسترد

چشم تر است مایۀ نیرنگ و دلبری

نرگس ندیده ام که بنیرنگ دل برد

طبعی بر آن دو زلف تو چندان گره فتاد

کش مرد هندسی بدو صد سال نشمرد

شمارهٔ ۲۵

بگرد ماه بر از غالیه حصار که کرد

بروی روز بر از تیره شب نگار که کرد

نبود یار بطبع و بجنس ظلمت و نور

بروی خوب تو این هر دو چیز یار که کرد

ترا که کرد بتا از بهار خانه برون

جهان بروی تو بر جان من بهار که کرد

بماه مانی آنگه که تو سوار شوی

چگونه ای عجبی ماه را سوار که کرد

اگر ز عشق تو پر ناز گشت جان و دلم

مرا بگوی رخانت برنگ نار که کرد

گر استوار نبودی ز دور بر دل من

مرا بمهر تو نزدیک و استوار کرد

شمارهٔ ۲۶

دلبر صنمی دارم شکر لب و مرمر بر

مرمر ز برش خیزد شکر ز لبش بارد

عنبر بخم زلفش عبهر بدل چشمش

خنجر سر مژگانش عرعر بقدش ماند

.......................................

بتگر نکند چون او پیکر چو پری دارد

شمارهٔ ۲۷

ای دریغا کزین منور جای

زیر خاک مغاک باید شد

پاک ناکرده تن ز گرد گناه

پیش یزدان پاک باید شد

با چنین خاطری چو آتش و آب

باد پیمود و خاک باید شد

شمارهٔ ۲۸

گر چو شته دلت بیفشارند

قطره ای خون ازان برون ناید

شمارهٔ ۲۹

گولی تو از قیاس که گر بر کشد کسی

یک کوزه آب ازو بزمان تیره گون شود

شمارهٔ ۳۰

فغان زان پریچهر عیار یار

که با منش دائم به پیکار کار

دو زلف سیاهش بماند بدان

که دو زاغ دارد بمنقار قار

دهانی چو یک نار دانه دو نیم

مرا هست در دل از آن نار نار

بنزد بزرگان بزرگم ولی

بنزدیک آن چشم خونخوار خوار

بیاد توام نوش گردد همی

بکام اندرون زهر و دشوار وار

چنان گشتم از فرقت آن نگار

که بر من ز عشقست بلغار غار

اگر طمع کردی بجان و دلم

بدست و دل و جان تو بردار دار

شمارهٔ ۳۱

حکایت کند نرگس اندر چمن

ز چشم دلارام روز خمار

ز مینا یکی شاخ دیدی لطیف

درم برگ آن شاخ و دینار بار

چو فیروزه بر آینۀ آبگیر

بر آورده نیلوفر سازگار

چو کافر سیه روی بر گرد او

ز دوده سنانها بود آبدار

شمارهٔ ۳۲

تو گفتی ز اسرار ایشان همی

فرستد بدو آفتاب اسکدار

شمارهٔ ۳۳

توپی آن داور محکم که از دادش بنی آدم

بیارامیده در عالم و مؤمن در حق شیذر

شمارهٔ ۳۴

بگیر ای شاه آزادت ملک طبع و ملک زاده

ز دست دلبران باده در این هرمرد شهریور

شمارهٔ ۳۵

بسوی خورابه رایت کشید

که بد خانه ای مستقر و مقر

شمارهٔ ۳۶

همی بکشتی تا آدمی نماند شجاع

هی بدادی تا آدمی نماند فقیر

شمارهٔ ۳۷

دل و دامن تنور کرد و غدیر

سرو و لاله کناغ کرد و زریر

شمارهٔ ۳۸

بنام و کنیتت آراسته باد

ستایشگاه شعر و خطبه تا حشر

شمارهٔ ۳۹

گرفت از ماه فروردین جهان فر

چو فردوس برین شد هفت کشور

شمارهٔ ۴۰

شه گیتی ز غزنین تاختن برد

بر افغانان و بر گبران کهبر

شمارهٔ ۴۱

شکار باز خرچال و کلنگ است

شکار واشه ونج است و کبوتر

شمارهٔ ۴۲

چریده دیو لاخ ، آکنده پهلو

بتن فربه ، میان چون موی لاغر

شمارهٔ ۴۳

سپهسالار ایران کز کمانش

خورد تشویر ها برج دو پیکر

شمارهٔ ۴۴

اگر بر اژدها و شیر جنگی

بجنباند عنان خنگ زیور

شمارهٔ ۴۵

ترنج زرد نگه کن ز شاخ چون رخ من

که سرخ بود به نیسان و زرد گشت بمهر

شمارهٔ ۴۶

همی گرفت به ببر و همی گرفت به یوز

چو گرد باد همی گشت از یمین و یسار

شمارهٔ ۴۷

ز مرغ و آهو رانم بجویبار و بدشت

ازین : جغاله جغاله وز آن : قطار قطار

شمارهٔ ۴۸

بیک خدنگ دژ آهنگ جنگ داری تنگ

تو بر پلنگ شخ و بر نهنگ دریا بار

شمارهٔ ۴۹

ز بهر آنکه همی گرید ابر بی سببی

همی بخندد بر ابر لالۀ گلزار

شمارهٔ ۵۰

اگر نه تیمار از بهر عاشقت بودی

برامش تو ز گیتی برون شدی تیمار

شمارهٔ ۵۱

همیشه دانش ازو شاکرست و زر بگله

از آنکه کرد مر این را عزیز و آنرا خوار

شمارهٔ ۵۲

رکاب عالی بگذشت و لشکر از پس او

چنان کجا برود فوج فوج موج بحار

فزو نشان همه کم کرد و رویشان همه پشت

نشاطشان همه غم کرد و فخرشان همه عار

شمارهٔ ۵۳

هزار لاله و گردش ز مشک لاله هزار

بهار چین و شکفته در او نهفته بهار

شمارهٔ ۵۴

اگر چه باد ندارد ز نقش و عطر خبر

بتابش اندر نقاش گردد و عطار

گهی بگستردش همچو مشگ بر لاله

گهیش توده کند چون بنفشه بر گلزار

گهش چو سلسله دارد شکسته بر پیوند

گهش چو دایره دارد کشیده بر پرگار

ازوست رونق آن روی و این چنین نشگفت

که ابر تیره بود رونق شکفته بهار

شمارهٔ ۵۵

اگر همیشه بشادیش خواهم ای عجبی

چرا همیشه بتیمار خواهدم هموار

خبر ندارد کاندر دلم اثر نکند

اگر جهان همه تیمار گردد از بن و بار

اگر بروید از آتش نبات ، گرد آید

بیک دل اندر هم مدح شاه و هم تیمار

شمارهٔ ۵۶

اگر ز آتش رخسار او نسوزد مشک

چرا ز دود بسوزد همی دل من زار

شمارهٔ ۵۷

ز بیقراری زلفش بمانده ای بعجب

نه او بطبع چنانست ازو شگفت مدار

چه از طپیدن دلها که اندر و بسته ست

چنان شدست که نتواند او گرفت قرار

شمارهٔ ۵۸

الا تا نرگس خوبان همی بر مشتری تابد

بودشان در شکنج زلف رخ چون ماه جوشن ور

شمارهٔ ۵۹

سروست و بت نگار من آن ماه جانور

ار سرو سنگ دل بود و بت حریر بر

شمارهٔ ۶۰

تو جهانی دیگری جوهر درنگ آتش فعال

آب نفع و باد صولت ، هم تو هفتی هم چهار

ماه طلعت مهر دولت زهره زینت تیز فهم

مشتری اخلاق و بهرام آفت و کیوان دمار

شمارهٔ ۶۱

کو کنار از بس فزع داروی بیخوابی شود

گر برافتد سایۀ شمشیر تو بر کو کنار

شمارهٔ ۶۲

گشاده دارد بر زایرش دوازده چیز

بدان صفت که نماند بجز بیک دیگر

دلش چو دستش و عشرت چو طبع و رای چو روی

عمل چو قول و زبان چون هنر و بدره چو زر

شمارهٔ ۶۳

نیست مانی ابر پس چون باغ ازو ارتنگ شد

نیست آزر باد پس چون باغ ازو شد پرنگار

چون درخت گل که هر چند ابر نوروزش همی

بیشتر شوید مر او را بیشتر گردد نگار

پیش ازین از گل گلاب آمد همی و اکنون نگر

کز گلاب آید همی گل ، نادرست این روزگار

شمارهٔ ۶۴

ز غیشه خوردن و از بی جوی و بی آبی

گیای کو به چنان بود چون گیای شکر

شمارهٔ ۶۵

وگر چو گرگ نپوید سمندش از گرگانج

کی آرد آن همه دینار و آن همه زیور

شمارهٔ ۶۶

چورای کوره و داود و نامور چیپال

چو دلهرا بخرو و دو صد هزار دگر

شمارهٔ ۶۷

دلش نگیرد ازین کوه و دشت و بیشه و رود

سرش نپیچد از این آب کند و لوره وخر

شمارهٔ ۶۸

ملک چو اختر و گیتی سپهر و در گیتی

همیشه باید گشتن چو بر سپهر اختر

شمارهٔ ۶۹

بشاهنامه همی خوانده ام که رستم زال

گهی بشد ز ره هفتخوان بمازندر

شمارهٔ ۷۰

چگونه کرد مر آن دلهرای بیدین را

نشانش چون کند از باز پیش در لوکر

شمارهٔ ۷۱

چگونه گیرد پنجاه قلعۀ معروف

یکی سفر که کند در نواحی لوهر

شمارهٔ ۷۲

بلفظ هندو کالنجر آن بود معنیش

که آهن است و بدو هر دم از فساد خبر

شمارهٔ ۷۳

چو ده دهی(؟) که بد و نیک وقف بود برو

به زنگبار و به هند و به سند و چالندر

شمارهٔ ۷۴

تو چگونه رهی که دست اجل

بر سر تو همی زند سر پاس

شمارهٔ ۷۵

تاسه گردم ترا چو حق شنوی

من نگویم رواست شوتوبتاس

شمارهٔ ۷۶

بلبل همی سرآید چون بارید

قالوس و قفل رومی و جالینوس

شمارهٔ ۷۷

خود فزاید همیشه مهر فروغ

خود نماید همیشه گوهر اخش

شمارهٔ ۷۸

تو نبینی که اسب توسن را

بگه نعل بر نهند لبیش

شمارهٔ ۷۹

دندان و عارض بتم از من ببرد هوش

کاین در نوش طعمست ، آن ماه مشکپوش

جوشان شده دو زلف بت من بروی بر

جانم بر آتش است از آن آمده بجوش

اندر چهار چیزش دارم چهار چیز

هر شب از آن ببردن دل گشته سخت کوش

اندر سمن بنفشه و اندر صدف گهر

اندر سهیل سنبل و اندر عقیق نوش

ای زلف او نه زلفی ، وی دو لبش نه لب

رند عبیر سایی و دزد شکر فروش

زلف ار فرو کشد بمیان بر کمر کند

چون دست باز دارد حلقه شود بگوش

شمارهٔ ۸۰

خود فزاید همیشه گوهر اخش

خود فزاید همیشه مهر فروغ

شمارهٔ ۸۱

کجا من چشم دارم بر سخایت

گل لاله نروید از سماروغ

شمارهٔ ۸۲

ای گرفته کاغ کاغ از خشم ما همچون کلاغ

کوه و بیشه جای کرده چون کلاغ کاغ کاغ

شمارهٔ ۸۳

ناید زور هزبر و پیل ز پیشه

ناید بوی عبیر و گل ز سماروغ

شمارهٔ ۸۴

گرفتم بجایی رسیدی بمال

که زرّین کنی سندل و سندلک

شمارهٔ ۸۵

ای میر نوازنده و بخشنده و چالاک

ای نام تو بنهاده قدم بر سر افلاک

شمارهٔ ۸۶

بمستحقان ندهی هر آنچه داری و باز

دهی بمعجر و دستار سبزک وسیماک

شمارهٔ ۸۷

بکوه ساوه (ساده) ز تو مرگ بر نخواهد گشت

همی دراید در روی تو از آن آژنگ

اگر نخواهی بر دشت ساوه شو بنشین

وگر بخواهی درشو بقلعۀ بشلنگ

شمارهٔ ۸۸

بهیچ در نروی تا در آن نیابی سود

بهیچکس نروی تا در آن نبینی رنگ

شمارهٔ ۸۹

ای بر سر خوبان جهان بر سرهنگ

پیش دهنت ذرّه نماید خرچنگ

شمارهٔ ۹۰

چو دیلمان زره پوش شاه مژگانش

بتیر و زوبین بر پیل ساخته خنکال

شمارهٔ ۹۱

هیون چو جنگ بر آورد و یون فکند بر او

بگوش جنگ نماید همی خیال دوال

شمارهٔ ۹۲

مگر ز چشمۀ خورشید روز دولت تو

ندید خواهد تا روزگار حشر زوال

شمارهٔ ۹۳

شاها هزار سال بعزّ اندرون بزی

وانگه هزار سال بملک اندون ببال

شمارهٔ ۹۴

بدان ماند بنفشه بر لب جوی

که بر آتش نهی گوگرد بفخم

شمارهٔ ۹۵

چرا بگرید زار ار نه غمگنست غمام

گریستنش چه باید که شد جهان پدرام

شمارهٔ ۹۶

سخاوت تو ندارد درین جهان دریا

سیاست تو ندارد بر آسمان بهرام

شمارهٔ ۹۷

عجب دو چیز بیک چیز داد یک چیزش

بملک داد سر تیغ او قرار و قوام

شمارهٔ ۹۸

دو چیز را حرکاتش همی دو چیز دهد

علوم را درجات و نجوم را احکام

شمارهٔ ۹۹

سه چیز را بگرفتند از سه چیز همه

ز دولت اصل و ز حق صحبت وز فخر سنام

شمارهٔ ۱۰۰

چهار چیز بدو چیز داد نیز هم او

بخلق زهد و امان و بدین صلاح و نظام

شمارهٔ ۱۰۱

چون بایشان باز خورد آسیب شاه کامیاب

جنگ ایشان عجز گشت و سحر ایشان بادزم

شمارهٔ ۱۰۲

سر زلف مشکین جانان من

مرا کشت و پیچید بر جان من

ایا ترک سیمین تن سنگدل

هویدا بتو راز پنهان من

دو ابرند زلف تو و چشم من

بعشق اندرون هر دو برهان من

ز مشکست بر سیم باران تو

ز خونست بر زرّ باران من

بفرمان من باش تا برخوری

ترا بد نیاید ز فرمان من

نگردم ز پیمان تو من بدل

مگردان تو دل را ز پیمان من

شمارهٔ ۱۰۳

بکرد با دل تو ای ملک وفا بیعت

بکرد با سیر پاک تو هنر پیمان

ز طبع و دست تو گیرد همی سخا حجت

ز خاطر تو نماید همی خطر برهان

بطاعت تو نیارد همی قضا غفلت

بخدمت تو نجوید همی قدر عصیان

بنور مدح تو گیرد همی ذکا زینت

بآفرین تو گیرد همی فکر سامان

بخیر مال ، ترا هست آشنا دولت

بسعد کام ، ترا هست راهبر دوران

ز هیبت تو نگردد همی روا فکرت

ز همت تو نیابد همی گذر کیوان

ز سیرت تو برد زینت و بها حکمت

ز عادت تو پذیرد جمال و فر احسان

نجست یارد پیش تو اژدها وقعت

نکرد یارد پیش تو شیر نر جولان

تراست بر همه مردان پارسا منت

تراست بر همه گردان نامور فرمان

شدست کام تو بر کامۀ عطا صورت

شدست نام تو بر نامۀ ظفر عنوان

شدست بر کرم و فضل تو گوا فکرت

نکرد از خرد و فضل مختصر یزدان

ز تو نخواهد شد جاودان جدا ملکت

ز تو نخواهد شد هیچ زاستر ایمان

بود زمین عدوی ترا گیا شدّت

بود درخت حسود ترا ثمر خذلان

نکرد طبع تو هرگز بناسزا رغبت

نکرد رای تو هرگز ببد سیر فرمان

براستی برد از تو همی ضیا ملت

بفرّخی برد از تو همی اثر ایمان

همی کنند بنیکی ترا دعا امت

همی برند بشادی ز تو قبا فتیان

دهد بصحبت اعدای تو رضا محنت

کند بجان بداندیش تو نظر احزان

همی بجوید مهر ترا هوا رحمت

همی ببندد امر ترا کمر کیوان

گرفت با طرب سال تو بلاقلت

گرفت با شرف ماه تو حذر احسان

چنانکه سال نو آورد مر ترا نزهت

خجسته بادت امسال سر بسر کیهان

شمارهٔ ۱۰۴

تو آن شاهی که اندر شرق و در غرب

جهود و گبر و ترسا و مسلمان

همی گویند در تسبیح و تهلیل

که یا رب عاقبت محمود گردان

شمارهٔ ۱۰۵

پاسخی ده تا نشان یابم ز ناپیدا دهان

در جهان هرگز که دید از چیز ناپیدا نشان

مردمان پیدا دهان دارند و ناپیدا سخن

تو چرا پیدا سخن داری و ناپیدا دهان

شمارهٔ ۱۰۶

آیین عجم رسم جهاندار فریدون

بر شاه جهاندار فری باد و همایون

شمارهٔ ۱۰۷

از فتح و ظفر بینم بر نیزۀ تو عقد

وز فرّ و هنر بینم بر دیزۀ تو یون

شمارهٔ ۱۰۸

زین هر دو زمین هر چه گیا روید تا حشر

بیخش همه روئین بود و شاخ طبر خون

شمارهٔ ۱۰۹

ز خون دشمن او شد ببحر مغرب جوش

فکند تیغ یمانش رخش در عمان

شمارهٔ ۱۱۰

ز میغ نزم کزان روز روشن از مه تیر

چنان نمود که تاری شب از مه آبان

شمارهٔ ۱۱۱

کنند واجب جذری هم اندر آن ساعت

بهر شبی و سپارد بناقد وزّان

شمارهٔ ۱۱۲

ز بهر سور ببزم تو خسروان جهان

همی زنند شب و روز ماه بر کوهان

شمارهٔ ۱۱۳

چو بر روی ساعد نهد سر بخواب

سمن را ز پیلسته سازد ستون

شمارهٔ ۱۱۴

جلالش بر نگیرد هفت کشور

سپاهش بر نگیرد هفت گردون

شمارهٔ ۱۱۵

زان ملک را نظام و ازین عهد را بقا

زان دوستان بفخر و ازین دشمنان شمان

شمارهٔ ۱۱۶

از آرزوی روی گل و روی دوستان

زرّین شدست روی من و روی بوستان

شمارهٔ ۱۱۷

چون سیم سفچه شاخ درختان جویبار

چون زرّ خفچه برگ درختان بوستان

گر بوستان بباد خزان زرد شد رواست

اندی که سرخ ماند روی خدایگان

شمارهٔ ۱۱۸

دریا گر آن بود که بدو در گهر بود

دریاست مدح گوی خداوند را دهان

در زیر امر اوست جهان و جهان خود اوست

یا رب خدایگان جهانست یا جهان

شمارهٔ ۱۱۹

آبست و زعفران حسد تو که حاسدت

بر چشم چشمه دارد و بر چهره زعفران

شمارهٔ ۱۲۰

نا داده سود باشد و داده زیان بخلق

او داده سود بیند و نا داده را زیان

شمارهٔ ۱۲۱

آن چه رویست آن شکفته گردش اندر گلستان

وان چه جرّاره است خفته سال و مه بر گل ستان

شمارهٔ ۱۲۲

شاه گیتی خسرو لشکر کش لشکر شکن

سایۀ یزدان شه کشور ده کشور ستان

شمارهٔ ۱۲۳

ار یقین خواهی که بینی از گمان آویخته

آنکه آن فربه سرینش بنگر و لاغر میان

شمارهٔ ۱۲۴

هزیمت رفتگان چونان همی رفتند روی از پس

چن اندر رستخیز آنکس کجا گویندۀ بهتان

شمارهٔ ۱۲۵

سپهسالار لشکرشان یکی لشکر کاری

شکسته شد از و لشکر ولیکن لشکر ایشان

شمارهٔ ۱۲۶

بوسه ندهد ما را ، ما را ندهد بوسه

غمگین دل ما دارد ، دارد دل ما غمگین

شمارهٔ ۱۲۷

ابلق ایام را تا بر نشیند میرود

سبز خنگ چرخ پیش قدر او پالادۀ

شمارهٔ ۱۲۸

در آن زمین که خلافش بود نیارد رست

ز هیچ باغ درخت و ز هیچ راغ گیاه

شمارهٔ ۱۲۹

بهر تلی بر از خسته گروهی

بهر غفچی بر از فر خسته پنجاه

شمارهٔ ۱۳۰

گرفتم که جایی رسیدی ز مال

که زرین کنی سندل و چاچله

شمارهٔ ۱۳۱

همی بوستان سازی از دشت او

چمنهاش پر لاله و چاوله

که شادی کنان اندر آن بوستان

تو شادی کنی گر کنندت یله

شمارهٔ ۱۳۲

همیشه بود نعمتت را خورنده

چه آزاد و بنده چه خرد و چه رنده

شمارهٔ ۱۳۳

گل سوری بماه اندر شکفته

برو بر کژدم جرّاره خفته

دو لب چون دانۀ نارست لیکن

بنوک سوزن اندیشه سفته

نکوروئی که از فردوس حورا

برو خوبی فرستاده است سفته

شب تار آشکارا گشته دائم

بزیرش روز رخشنده نهفته

بآیین صورتی کاندر جهان کس

نظیر او ندیده ست و نگفته

چو گل گویی شکفته عارضینش

وزو زلفین مشکین گرد رفته

شمارهٔ ۱۳۴

ای ماه سیه پوش تو روشن شده ماهی

هم شمع سرای من و هم پشت سپاهی

از قامت و قدّ تو برد سرو بلندی

وز حلقۀ زلف تو برد قیر سیاهی

جانم بصلاح آید از آن نوش لب تو

گر باز نیفزاید چشم تو تباهی

یعقوب اگر زنده شود باز بعالم

نشناسدت ای ترک ز پیغمبر چاهی

خسته دلم ای بت بگشایی و ببندی

چون زلف برخ بر بفزائی و بکاهی

شمارهٔ ۱۳۵

ای ترک میر ، فتنۀ بغما و خلخی

هم سر و مشک زلفی و هم ماه گلرخی

همچون بهار خرّم دردیده خرمی

همچون همای فرّخ بر بنده فرخی

در جادویی معلم پیران بابلی

در نیکوئی مقدم ترکان خلخی

مشکین خطی پس از چه سبب سیم عارضی

شیرین لبی پس از چه سبب زهر پاسخی

خارج شود ز نعت خطت طبع عنصری

عاجز شود ز وصف لبت و هم فرخی

تا همچو یوسفی بلطیفی و خرمی

بر جمع خلق حجت اهل تنا سخی

شمارهٔ ۱۳۶

ز زلف تو برده ست شبوّی بوی

ازو گشت پر مشک مشکوی و کوی

کجا جوی خون بینی ای دلربای

رخان مرا اندر آن جوی جوی

تو گوئی که دل شستم از تو چرا

دل از من چه شوئی دل از شوی شوی

چو چوگان خمیدست بدگوی ما

نباشم بچوگان بدگوی گوی

روان موی و اشکست آموی آب

چه ارزد بر آب آموی موی

شمارهٔ ۱۳۷

حلقۀ زلفش بگل بر غالیه دارد همی

گل ببوی غالیه سنبل ببار آرد همی

نیست سنبل کان خط مشکین آن ترک منست

دیده چون آنرا ببیند سنبل انگارد همی

عذر جانست آن رخ و آن غمزگان آزار دل

آن رخان چو عذر خواهد این دل آزارد همی

باغبانند آن دو زلفش ، باغ دو رخسار او

آنک آنک باغبان در باغ گل کارد همی

شمارهٔ ۱۳۸

گویم ز دل خویش دهانت کنم ای دوست

گوید نتوان کرد ز یک نقطه دهانی

گویم ز تن خویش میانت کنم ای ماه

گوید نتوان ساخت ز یک موی میانی

شمارهٔ ۱۳۹

جزوی و کلی از دو برون نیست آنچ هست

جز وی همه تو بخشی و کلی همه خدای

من از خدای و از تو همی خواهم این دو چیز

تا او ترا بقا دهد و تو مرا قبای

شمارهٔ ۱۴۰

چون دو رخ او گر قمرستی بفلک بر

خرشید یکی ذرّه ز نور قمرستی

چون دو لب او گر شکرستی بجهان در

صد بدرۀ زر قیمت یک من شکرستی

شمارهٔ ۱۴۱

فغان از آن دو سیه زلف و غمزگان که همی

بدین زره ببری و بدان ز ره ببری

شمارهٔ ۱۴۲

خوارزم گرد لشکرش ار بنگری همی

بینی علم علم تو بهر دشت و کردری

شمارهٔ ۱۴۳

الا تا همی بتابد بر چرخ کوکبی

الا تا همی بماند بر خاک پیکری

شمارهٔ ۱۴۴

جهانرا اگر چه هست ، فراوان کده رسد

هم از بندگانش هر کده را کدیوری

شمارهٔ ۱۴۵

من طالب خنج تو شب و روز

اندر پی کشتنم چرائی

شمارهٔ ۱۴۶

ز پالان فزونست ریش رشید

تنیده در آن خانه صد دیو پای

شمارهٔ ۱۴۷

شکرک از آن دولبک تو بچنم اگر تویله کنی

پسرک تو کی بزنمت بپدر اگر گله کنی

شمارهٔ ۱۴۸

ای مایۀ طربم و آرام روز و شبم

من خنج تو طلبم تو رنج من طلبی

بحر متقارب

شمارهٔ ۱ : بجستند تاراج و زشتیش را

شمارهٔ ۲ : زنی مرتن شاه را بد بلا

شمارهٔ ۳ : ز فزیدیوس و ز دیفیریا

شمارهٔ ۴ : دل دمخسینوس شد ناشکیب

شمارهٔ ۵ : بود مرد آرمده در بند سخت

شمارهٔ ۶ : فکندش بیک زخم گردون ز کفت

شمارهٔ ۷ : بسی خیم ها کرده بود او درست

شمارهٔ ۸ : درآمد در آن خانۀ چون بهشت

شمارهٔ ۹ : بچشم اندرون دیده از رون اوست

شمارهٔ ۱۰ : به آسیب پای و بزانو و دست

شمارهٔ ۱۱ : تنی چند از موج دریا برست

شمارهٔ ۱۲ : بصد جای تخم اندر افکند سخت

شمارهٔ ۱۳ : ولیکن روانم ز تو سیر نیست

شمارهٔ ۱۴ : چو شب رفت و بر دشت پستی گرفت

شمارهٔ ۱۵ : مرا هرچه ملک و سپاهست و گنج

شمارهٔ ۱۶ : بجوشید لشکر چو مور و ملخ

شمارهٔ ۱۷ : سخنور چو رای روان آورد

شمارهٔ ۱۸ : برو جست عذرا چو شیر نژند

شمارهٔ ۱۹ : اگر بر سر مرد زد در نبرد

شمارهٔ ۲۰ : ز بس کش بخاک اندرون گنج بود

شمارهٔ ۲۱ : ز بس کینه جوی و دژ آهنگ بود

شمارهٔ ۲۲ : ز دریا بخشکی برون آمدند

شمارهٔ ۲۳ : سلیسون شه فرّخ اخترش بود

شمارهٔ ۲۴ : چو از راستی بگذری خم بود

شمارهٔ ۲۵ : نگاری کزو بت نمونه شود

شمارهٔ ۲۶ : ز گرمی بر آن کوکبه بانگ زد

شمارهٔ ۲۷ : پریچهرگان رزم را دلپسند

شمارهٔ ۲۸ : سزد ار چه او نیز تکبر کند

شمارهٔ ۲۹ : همه نام کینشان بپرخاش مرد

شمارهٔ ۳۰ : به فرزند باقیست کام پدر

شمارهٔ ۳۱ : به افرنجه افراطن نامدار

شمارهٔ ۳۲ : سخن مر سری را کند تاجدار

شمارهٔ ۳۳ : چو میروک را بال گردد هزار

شمارهٔ ۳۴ : که فرخ منوس آن شه دادگر

شمارهٔ ۳۵ : دمان همچنان کشتی مارسار

شمارهٔ ۳۶ : یکی پادشا بود در نیمروز

شمارهٔ ۳۷ : ترا هست محشر رسول حجاز

شمارهٔ ۳۸ : فرو کوفتند آن بتان را بگزر

شمارهٔ ۳۹ : همی از پس رنجهای دراز

شمارهٔ ۴۰ : ندید و نبیند ترا هیچکس

شمارهٔ ۴۱ : جهاندیده ای نام او ذی فنوس

شمارهٔ ۴۲ : حکیمی بد و نام او مخسنوس

شمارهٔ ۴۳ : چو رفتند سوی جزیرۀ کیوس

شمارهٔ ۴۴ : یکی شاه بدنام او بخسلوس

شمارهٔ ۴۵ : شمید و دلش موج بر زد ز جوش

شمارهٔ ۴۶ : درشتی دل شاه و نرمی دلش

شمارهٔ ۴۷ : بیکّی جزیره که نامش بلاش

شمارهٔ ۴۸ : مکن روز بر خویشتن بر بنفش

شمارهٔ ۴۹ : چو روزی که دارد بخاور گریغ

شمارهٔ ۵۰ : فزاینده شان خوبی از چهر ولاف

شمارهٔ ۵۱ : کزو بتکده گشت هامون چو کف

شمارهٔ ۵۲ : همه دیده پر خون و رخ پر سرشک

شمارهٔ ۵۳ : بمردن بآب اندرون چنگلوک

شمارهٔ ۵۴ : نشست و همی راند بر گل سرشک

شمارهٔ ۵۵ : نیابد همی کوهکان سیم پاک

شمارهٔ ۵۶ : به پیشش بغلتید وامق بخاک

شمارهٔ ۵۷ : همی گفت و پیچید بر خشک خاک

شمارهٔ ۵۸ : همانگه سپاه اندر آمد بجنگ

شمارهٔ ۵۹ : ابا ویژگان ماند وامق بجنگ

شمارهٔ ۶۰ : بتندید عذرا چو مردان جنگ

شمارهٔ ۶۱ : بیک ماه بالا گرفت آن نهال

شمارهٔ ۶۲ : چو سر کفته شد غنچۀ سرخ گل

شمارهٔ ۶۳ : بزرینه جام اندرون لعل مل

شمارهٔ ۶۴ : سپه پهلوان بود با شاه جم

شمارهٔ ۶۵ : بر آن راهداران جوینده کام

شمارهٔ ۶۶ : یکی تیز پائی و دانوش نام

شمارهٔ ۶۷ : هزاران بدش اندرون طاق و خم

شمارهٔ ۶۸ : تو شیری و شیران بکردار غرم

شمارهٔ ۶۹ : بجوشیدش از دیدگان خون گرم

شمارهٔ ۷۰ : بدل گفت اگر جنگجوئی کنم

شمارهٔ ۷۱ : یکی دوستش بود توفان بنام

شمارهٔ ۷۲ : زن بد کنش معشقولیه نام

شمارهٔ ۷۳ : چو راهی بباید سپردن بگام

شمارهٔ ۷۴ : پدر گفت هر مس چرائی دژم

شمارهٔ ۷۵ : بآیین یکی شهر شامس بنام

شمارهٔ ۷۶ : هر آنجا که پاره شد از در درون

شمارهٔ ۷۷ : جزیره یکی بد بیونان زمین

شمارهٔ ۷۸ : مرا در دل این بود رای و گمان

شمارهٔ ۷۹ : کسی کرد نتوان ز زهر انگبین

شمارهٔ ۸۰ : جهان خیره ماند ز فرهنگ او

شمارهٔ ۸۱ : بدیشان نبد ز آتش مهر تیو

شمارهٔ ۸۲ : یکی مهره بازست گیتی که دیو

شمارهٔ ۸۳ : چو آمیغ برنا شد آراسته

شمارهٔ ۸۴ : شب از حملۀ روز گردد ستوه

شمارهٔ ۸۵ : بفرمود تا آسنستان پگاه

شمارهٔ ۸۶ : نشستند بر گاه ، ماه شاه

شمارهٔ ۸۷ : گرانمایه کاری بفرّ و شکوه

شمارهٔ ۸۸ : کف یوز پر مغز آهو بره

شمارهٔ ۸۹ : نه از خواب و از خورد بودش مزه

شمارهٔ ۹۰ : فلاطوس برگشت و آمد براه

شمارهٔ ۹۱ : پدر داده بودش گه کودکی

شمارهٔ ۹۲ : ز جوی خورا به چه کمتر بگوی

شمارهٔ ۹۳ : درو آب چشمه ، در او آب جوی

شمارهٔ ۹۴ : چنان دان که این هیکل از پهلوی

شمارهٔ ۹۵ : لب بخت پیروز را خنده ای

شمارهٔ ۱

بجستند تاراج و زشتیش را

بآکج کشیدند کشتیش را

شمارهٔ ۲

زنی مرتن شاه را بد بلا

زن بد کنش نام او ماشلا

شمارهٔ ۳

ز فزیدیوس و ز دیفیریا

چه مایه شبه شد به لوقاریا

شمارهٔ ۴

دل دمخسینوس شد ناشکیب

کخ در کار عذار چه سازد فریب

شمارهٔ ۵

بود مرد آرمده در بند سخت

چو جنبنده گردد شود نیکبخت

شمارهٔ ۶

فکندش بیک زخم گردون ز کفت

چو افکنده شد دست عذرا گرفت

شمارهٔ ۷

بسی خیم ها کرده بود او درست

مر این خیم های و را چاره جست

شمارهٔ ۸

درآمد در آن خانۀ چون بهشت

بروز رش از ماه اردیبهشت

شمارهٔ ۹

بچشم اندرون دیده از رون اوست

بجسم اندرون جنبش از خون اوست

شمارهٔ ۱۰

به آسیب پای و بزانو و دست

همی مردم افکند چون پیل مست

شمارهٔ ۱۱

تنی چند از موج دریا برست

رسیدند نزدیکی آبخوست

شمارهٔ ۱۲

بصد جای تخم اندر افکند سخت

بتندید شاخ برآور درخت

شمارهٔ ۱۳

ولیکن روانم ز تو سیر نیست

دلم چون دل تو بکفشیر نیست

شمارهٔ ۱۴

چو شب رفت و بر دشت پستی گرفت

هوا چون مغ آتش پرستی گرفت

شمارهٔ ۱۵

مرا هرچه ملک و سپاهست و گنج

همی زان تست و ترا زوست خنج

شمارهٔ ۱۶

بجوشید لشکر چو مور و ملخ

کشیدند از کوه تا کوه نخ

زمینی همه روی او دیولاخ

بدیدن درشت و به پهنا فراخ

شمارهٔ ۱۷

سخنور چو رای روان آورد

سخن بر زبان ردان آورد

شمارهٔ ۱۸

برو جست عذرا چو شیر نژند

بزد دست و چشم ادانوش کند

شمارهٔ ۱۹

اگر بر سر مرد زد در نبرد

سرو قامتش بر زمین پخچ کرد

شمارهٔ ۲۰

ز بس کش بخاک اندرون گنج بود

ازو خاک پی خسته (خوسته) را رنج بود

شمارهٔ ۲۱

ز بس کینه جوی و دژ آهنگ بود

فراخای گیتی برو تنگ بود

شمارهٔ ۲۲

ز دریا بخشکی برون آمدند

ز بر بر سوی زیفنون آمدند

شمارهٔ ۲۳

سلیسون شه فرّخ اخترش بود

فلقراط شه را برادرش بود

شمارهٔ ۲۴

چو از راستی بگذری خم بود

چه مردی بود کز زنی کم بود

شمارهٔ ۲۵

نگاری کزو بت نمونه شود

بیارایی او را چگونه شود

شمارهٔ ۲۶

ز گرمی بر آن کوکبه بانگ زد

که آن بانگ تب لرزه بر مانگ زد

شمارهٔ ۲۷

پریچهرگان رزم را دلپسند

بپولاد پوشیده چینی پرند

شمارهٔ ۲۸

سزد ار چه او نیز تکبر کند

که شه نیکویی با کسندر کند

شمارهٔ ۲۹

همه نام کینشان بپرخاش مرد

دل جنگجوی و بسیج نبرد

همی توختند و همی تاختند

همی سوختند و همی ساختند

شمارهٔ ۳۰

به فرزند باقیست کام پدر

به فرزند زنده ست نام پدر

نه من کمتر از اندر وسم بمهر

نه هارو و نه نیز عذرا بچهر

شمارهٔ ۳۱

به افرنجه افراطن نامدار

یکی پادشاهی بدی کامکار

شمارهٔ ۳۲

سخن مر سری را کند تاجدار

سری را کند هم سخن چاه دار

شمارهٔ ۳۳

چو میروک را بال گردد هزار

برآرد پر از گردش روزگار

بکاوید کالاش را سر بسر

که داند که چه یافت زرّو گهر

برآرندۀ گرد گردان سپهر

همو پرورانندۀ ماه و مهر

شمارهٔ ۳۴

که فرخ منوس آن شه دادگر

که بد پادشاه جهان سریسر

جدا ماند بیچاره از تاج و تخت

بدرویشی افتاد و شد شور بخت

سر تخت بختش برآمد بماه

دگر باره شد شاه و بگرفت گاه

شمارهٔ ۳۵

دمان همچنان کشتی مارسار

که لرزان بود مانده اندر سنار

شمارهٔ ۳۶

یکی پادشا بود در نیمروز

که از داد دیدی بزرگی و روز

بگنج اندرش ساخته خواسته

بجنگ اندرش لشکر آراسته

شمارهٔ ۳۷

ترا هست محشر رسول حجاز

دهنده بپول چنیوت جواز

شمارهٔ ۳۸

فرو کوفتند آن بتان را بگزر

نه شان رنگ ماند و نه فرّ و نه برز

شمارهٔ ۳۹

همی از پس رنجهای دراز

به طرطا نیوش اندر آمد فراز

شمارهٔ ۴۰

ندید و نبیند ترا هیچکس

گه رزم مثل و گه بزم دس

شمارهٔ ۴۱

جهاندیده ای نام او ذی فنوس

که کردی بر آوای بلبل فسوس

شمارهٔ ۴۲

حکیمی بد و نام او مخسنوس

که دانش همی دست او داد بوس

شمارهٔ ۴۳

چو رفتند سوی جزیرۀ کیوس

یکی مرد بدنام او منقلوس

شمارهٔ ۴۴

یکی شاه بدنام او بخسلوس

که با حیله و رنگ بود و فسوس

شمارهٔ ۴۵

شمید و دلش موج بر زد ز جوش

ز دل هوش و از جان رمیده خروش

شمارهٔ ۴۶

درشتی دل شاه و نرمی دلش

ندانی هویدا کنی حاصلش

شمارهٔ ۴۷

بیکّی جزیره که نامش بلاش

رسیدند شادی ز دل کرده لاش

شمارهٔ ۴۸

مکن روز بر خویشتن بر بنفش

به بازیچه پنجه مزن بر درفش

شمارهٔ ۴۹

چو روزی که دارد بخاور گریغ

هم از باختر بر زند باز تیغ

شمارهٔ ۵۰

فزاینده شان خوبی از چهر ولاف

سراینده شان از گلو زند واف

شمارهٔ ۵۱

کزو بتکده گشت هامون چو کف

بآتش همه سوخته همچو خف

شمارهٔ ۵۲

همه دیده پر خون و رخ پر سرشک

سرشکش روان بر شکفته سرشک

شمارهٔ ۵۳

بمردن بآب اندرون چنگلوک

به از رستگاری به نیروی غوک

شمارهٔ ۵۴

نشست و همی راند بر گل سرشک

از آن روزگار گذشته برشک

شمارهٔ ۵۵

نیابد همی کوهکان سیم پاک

بکان اندرون گوهرش گشته خاک

شمارهٔ ۵۶

به پیشش بغلتید وامق بخاک

ز خون دلش خاک همرنگ لاک

شمارهٔ ۵۷

همی گفت و پیچید بر خشک خاک

ز خون دلش خاک همرنگ لاک

شمارهٔ ۵۸

همانگه سپاه اندر آمد بجنگ

سپه همچو دریا و دریا چو گنگ

شمارهٔ ۵۹

ابا ویژگان ماند وامق بجنگ

نه روی گریز و نه جای درنگ

شمارهٔ ۶۰

بتندید عذرا چو مردان جنگ

ترنجید بر بارگی تنگ تنگ

شمارهٔ ۶۱

بیک ماه بالا گرفت آن نهال

فزون زانکه دیگر درختان بسال

شمارهٔ ۶۲

چو سر کفته شد غنچۀ سرخ گل

جهان جامه پوشید همرنگ مل

شمارهٔ ۶۳

بزرینه جام اندرون لعل مل

فروزنده چون لاله بر زرد گل

شمارهٔ ۶۴

سپه پهلوان بود با شاه جم

بخّم اندرون شاد و خرّم ببم

شمارهٔ ۶۵

بر آن راهداران جوینده کام

یکی مهتری بد دیانوش نام

شمارهٔ ۶۶

یکی تیز پائی و دانوش نام

گذشته برو بر بسی کام و دام

شمارهٔ ۶۷

هزاران بدش اندرون طاق و خم

به بجکم درش نقش باغ ارم

شمارهٔ ۶۸

تو شیری و شیران بکردار غرم

برو تا رهانی دلم را ز گرم

شمارهٔ ۶۹

بجوشیدش از دیدگان خون گرم

بدندان همی کند از تنش چرم

شمارهٔ ۷۰

بدل گفت اگر جنگجوئی کنم

بپیکار او سرخ رویی کنم

بگریند مر دوده و میهنم

که بی سر ببینند خسته تنم

شمارهٔ ۷۱

یکی دوستش بود توفان بنام

بسی آزموده بنا کام و کام

شمارهٔ ۷۲

زن بد کنش معشقولیه نام

نبودش جز از بد دگر هیچ کام

شمارهٔ ۷۳

چو راهی بباید سپردن بگام

بود راندن تعبیه بی نظام

نقیبان ز دیدن بمانند کند

گر ایشان همیشه نباشند غند

شمارهٔ ۷۴

پدر گفت هر مس چرائی دژم

نه همچون منی دلت مانده بغم

که این آلت من که شد ساخته

نگردد همی هیچ پرداخته

شمارهٔ ۷۵

بآیین یکی شهر شامس بنام

یکی شهریار اندرو شادکام

فلقراط نام از در مهتری

هم از تخم آقوس بن مشتری

شمارهٔ ۷۶

هر آنجا که پاره شد از در درون

شود استواری ز روزن برون

شمارهٔ ۷۷

جزیره یکی بد بیونان زمین

کروتیس بدنام [و] شهری گزین

شمارهٔ ۷۸

مرا در دل این بود رای و گمان

که کار من و تو بود همچنان

کجا پیش از این کار افروتشال

که بود الفتیشش هماره همال

شمارهٔ ۷۹

کسی کرد نتوان ز زهر انگبین

نسازد ز ریکاشه کس پوستین

شمارهٔ ۸۰

جهان خیره ماند ز فرهنگ او

از آن برز و بالا و اورنگ او

شمارهٔ ۸۱

بدیشان نبد ز آتش مهر تیو

بیک ره برآمد ز هر دو غریو

شمارهٔ ۸۲

یکی مهره بازست گیتی که دیو

ندارد بترفند او هیچ تیو

شمارهٔ ۸۳

چو آمیغ برنا شد آراسته

دو خفته سه باشند برخاسته

شمارهٔ ۸۴

شب از حملۀ روز گردد ستوه

شود پرّ زاغش چو پرّ خروه

شمارهٔ ۸۵

بفرمود تا آسنستان پگاه

بیامد بنزدیک رخشنده ماه

بدو داد فرخنده دخترش را

بگوهر بیاراست اخترش را

شمارهٔ ۸۶

نشستند بر گاه ، ماه شاه

چه نیکو بود گاه را شاه و ماه

شمارهٔ ۸۷

گرانمایه کاری بفرّ و شکوه

برفت و شدند آن بآیین گروه

شمارهٔ ۸۸

کف یوز پر مغز آهو بره

همه چنگ شاهین دل گودره

شمارهٔ ۸۹

نه از خواب و از خورد بودش مزه

نه بگسست از چشم او نایزه

شمارهٔ ۹۰

فلاطوس برگشت و آمد براه

بر حجرۀ وامق نیکخواه

شمارهٔ ۹۱

پدر داده بودش گه کودکی

به آذار طوس آن حکیم نکی

بمرگ خداوندش آذار طوس

تبه کرد مر خویشتن بر فسوس

شمارهٔ ۹۲

ز جوی خورا به چه کمتر بگوی

که بسیار گردد بیکبار اوی

بیابان از آن آب دریا شود

که ابر از بخارش ببالا شود

شمارهٔ ۹۳

درو آب چشمه ، در او آب جوی

که رنجه نبودی درو آب جوی

شمارهٔ ۹۴

چنان دان که این هیکل از پهلوی

بود نام بتخانه ار بشنوی

شمارهٔ ۹۵

لب بخت پیروز را خنده ای

مرا نیز مرو ای فرخنده ای

بحر خفیف

شمارهٔ ۱ : سر که یابد گسسته کیسنه را

شمارهٔ ۲ : نتوان ساخت از کدو گوداب

شمارهٔ ۳ : شاه غزنین چو نزد او بگذشت

شمارهٔ ۴ : او مرآن را در آن یله کرده است

شمارهٔ ۵ : صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت

شمارهٔ ۶ : مرورا گشت گردن و سر و پشت

شمارهٔ ۷ : از غم تو بدل گریغش نیست

شمارهٔ ۸ : ببر آورد بخت پوده درخت

شمارهٔ ۹ : زان مثا حال من بگشت و بتافت

شمارهٔ ۱۰ : هر که فرهنگ ازو فروهیدست

شمارهٔ ۱۱ : گرد پرگار چرخ مرکز بست

شمارهٔ ۱۲ : سرد آهش چو زنگیانی زشت

شمارهٔ ۱۳ : رای دانا سر سخن ساریست

شمارهٔ ۱۴ : آن صنم را ز گاز و ز نشکنج

شمارهٔ ۱۵ : بیوفا هست دوخته بدو نخ

شمارهٔ ۱۶ : چون برون جست مرز از سوراخ

شمارهٔ ۱۷ : چون بیامد بوعده بر سامند

شمارهٔ ۱۸ : از تک اسب و بانگ نعرۀ مرد

شمارهٔ ۱۹ : پادشاهی که با شکه باشد

شمارهٔ ۲۰ : هر که بر درگه ملوک بود

شمارهٔ ۲۱ : گفت کاین مردمان بی باکند

شمارهٔ ۲۲ : دل پهلو پسر بساز آورد

شمارهٔ ۲۳ : بر سر باد تند و موج بلند

شمارهٔ ۲۴ : فعل آلوده گوهر آلاید

شمارهٔ ۲۵ : لشکر شادبهر در جنبید

شمارهٔ ۲۶ : هر که را راهبر ز غن باشد

شمارهٔ ۲۷ : با درفش ار تپانچه خواهی زد

شمارهٔ ۲۸ : آب و آتش بهم نیامیزد

شمارهٔ ۲۹ : هر که را رهبری کلاغ کند

شمارهٔ ۳۰ : تیز شد عشق و در دلش پیچید

شمارهٔ ۳۱ : نکند میل بی هنر بهنر

شمارهٔ ۳۲ : روز پیکار و روز کردن کار

شمارهٔ ۳۳ : مثل مو بود بدین اندر

شمارهٔ ۳۴ : بارگی خواست شاد بهر شکار

شمارهٔ ۳۵ : گاه اقبال آبگینه خنور

شمارهٔ ۳۶ : گفتم این و گریختم ز عسس

شمارهٔ ۳۷ : خواستم با نیاز و داشادش

شمارهٔ ۳۸ : شد مژه گرد چشم او ز آتش

شمارهٔ ۳۹ : زود بردند و آزمودندش

شمارهٔ ۴۰ : سنگ بی نمج و آب بی زایش

شمارهٔ ۴۱ : رخ ز دیده نگاشته بسر شک

شمارهٔ ۴۲ : چون مراغه کند کسی بر خاک

شمارهٔ ۴۳ : تبنک را چو کژ نهی بیشک

شمارهٔ ۴۴ : بسپاریم دل بجستن جنگ

شمارهٔ ۴۵ : مهر ایشان بود فیا وارم

شمارهٔ ۴۶ : گفت نقاش چونکه نشناسم

شمارهٔ ۴۷ : از گهر گرد کردن بفخم

شمارهٔ ۴۸ : ویحک ای ابر گنهکاران

شمارهٔ ۴۹ : تیره بر چرخ راه کاهکشان

شمارهٔ ۵۰ : که حسد هست دشمن ریمن

شمارهٔ ۵۱ : بهمه شهر بود ازو آذین

شمارهٔ ۵۲ : مرد ملاح تیز اندک رو

شمارهٔ ۵۳ : گنجشک از آنکه فزون دارد تاو(؟)

شمارهٔ ۵۴ : رخم از رنگ تست ریشیده

شمارهٔ ۵۵ : هرچه واجب شود ز باد افراه

شمارهٔ ۵۶ : گفت بر پرنیان ریشیده

شمارهٔ ۵۷ : منظر او بلند چون خوازه

شمارهٔ ۵۸ : چون همی شد بخانه آماده

شمارهٔ ۵۹ : با غلامان و آلت شکره

شمارهٔ ۶۰ : کار زرگر به زر شود بر راه

شمارهٔ ۶۱ : بندیان داشت بی زوار و پناه

شمارهٔ ۶۲ : لاله از خون دیده آغشته

شمارهٔ ۶۳ : زان گشاید فقع که بگشادی

شمارهٔ ۶۴ : هرچه یابی وزان فرومولی

شمارهٔ ۶۵ : ساخت آنگه یکی بیوگانی

شمارهٔ ۱

سر که یابد گسسته کیسنه را

دور باشد بتاوه کرسنه را

شمارهٔ ۲

نتوان ساخت از کدو گوداب

نه ز ریکاشه جامۀ سنجاب

شمارهٔ ۳

شاه غزنین چو نزد او بگذشت

چون دویزه بگردش اندر گشت

شمارهٔ ۴

او مرآن را در آن یله کرده است

مهر او را ز دل خله کرده است

شمارهٔ ۵

صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت

تار چون گور و تنگ چون دل زفت

شمارهٔ ۶

مرورا گشت گردن و سر و پشت

سر بسر کوفته بکاج و بمشت

شمارهٔ ۷

از غم تو بدل گریغش نیست

هر چه دارد ز تو دریغش نیست

شمارهٔ ۸

ببر آورد بخت پوده درخت

من بدین شادم و تو شادی سخت

شمارهٔ ۹

زان مثا حال من بگشت و بتافت

که کسی شال جست و دیبا یافت

شمارهٔ ۱۰

هر که فرهنگ ازو فروهیدست

تیز مغزی ازو نکوهیدست

شمارهٔ ۱۱

گرد پرگار چرخ مرکز بست

شبه مرجان شد و بلور جمست

شمارهٔ ۱۲

سرد آهش چو زنگیانی زشت

که ببیزند خردۀ انگشت

شمارهٔ ۱۳

رای دانا سر سخن ساریست

نیک بشنو که این سخن باریست

شمارهٔ ۱۴

آن صنم را ز گاز و ز نشکنج

تن بنفشه شد و دو لب نارنج

شمارهٔ ۱۵

بیوفا هست دوخته بدو نخ

بد گهر هست هیزم دوزخ

شمارهٔ ۱۶

چون برون جست مرز از سوراخ

شد سموره بنزد او گستاخ

شمارهٔ ۱۷

چون بیامد بوعده بر سامند

آن کنیزک سبک زبام بلند

برسن سوی او فرود آمد

گفتی از جنبشش درود آمد

جان سامند را بلوس گرفت

دست و پای و سرش ببوس گرفت

شمارهٔ ۱۸

از تک اسب و بانگ نعرۀ مرد

کوه یر نوف شد هوا پر گرد

شمارهٔ ۱۹

پادشاهی که با شکه باشد

حزم او چون بلند که باشد

شمارهٔ ۲۰

هر که بر درگه ملوک بود

از چنین کار با خدوک بود

شمارهٔ ۲۱

گفت کاین مردمان بی باکند

همه همواره دزد و چالاکند

شمارهٔ ۲۲

دل پهلو پسر بساز آورد

ساز مهرش همه فراز آورد

شمارهٔ ۲۳

بر سر باد تند و موج بلند

تا بیک آبخوستشان افکند

شمارهٔ ۲۴

فعل آلوده گوهر آلاید

از خم سر که سر که پالاید

هر کجا گوهری بدست بدیست

بدگهر نیک چون تواند زیست

بد ز بد گوهران پدید آید

هر کسی آن کند کزو زاید

شمارهٔ ۲۵

لشکر شادبهر در جنبید

نای رویین و کوس بغر نبید

شمارهٔ ۲۶

هر که را راهبر ز غن باشد

منزل او بمرزغن باشد

شمارهٔ ۲۷

با درفش ار تپانچه خواهی زد

باز گردد بتو هر آینه بد

شمارهٔ ۲۸

آب و آتش بهم نیامیزد

بالوایه ز خاک بگریزد

شمارهٔ ۲۹

هر که را رهبری کلاغ کند

بی گمان دل بدخمه داغ کند

شمارهٔ ۳۰

تیز شد عشق و در دلش پیچید

جز غریو و غرنگ نپسیچید

شمارهٔ ۳۱

نکند میل بی هنر بهنر

که بیوسد ز زهر طعم شکر

شمارهٔ ۳۲

روز پیکار و روز کردن کار

بستدندی ز شیر شرزه شکار

شمارهٔ ۳۳

مثل مو بود بدین اندر

مثل زو فرین و آهن در

شمارهٔ ۳۴

بارگی خواست شاد بهر شکار

بر نشست و بشد بدیدن شار

شمارهٔ ۳۵

گاه اقبال آبگینه خنور

بستاند ز تو عدو به بلور

شمارهٔ ۳۶

گفتم این و گریختم ز عسس

شاه شطرنج را نگیرد کس

شمارهٔ ۳۷

خواستم با نیاز و داشادش

پدر اینجا بمن فرستادش

حرکاتش همه ره هنرست

برم از جان من عزیزترست

شمارهٔ ۳۸

شد مژه گرد چشم او ز آتش

نیش [و] دندان کژدم و کربش

شمارهٔ ۳۹

زود بردند و آزمودندش

همه کاچالها نمودندش

شمارهٔ ۴۰

سنگ بی نمج و آب بی زایش

همچو نادان بود بآرایش

شمارهٔ ۴۱

رخ ز دیده نگاشته بسر شک

وان سرشکش برنگ تازه زرشک

شمارهٔ ۴۲

چون مراغه کند کسی بر خاک

چون برد خاک او چه دارد باک

شمارهٔ ۴۳

تبنک را چو کژ نهی بیشک

ریخته کژ برآید از تنبک

شمارهٔ ۴۴

بسپاریم دل بجستن جنگ

در دم اژدها ویشک نهنگ

شمارهٔ ۴۵

مهر ایشان بود فیا وارم

غمتان من بهر دو بگسارم

شمارهٔ ۴۶

گفت نقاش چونکه نشناسم

که نه دیوانه و نه فرناسم

شمارهٔ ۴۷

از گهر گرد کردن بفخم

نه گهر چید هیچکس نه درم

شمارهٔ ۴۸

ویحک ای ابر گنهکاران

سنگک و برف باری و باران

شمارهٔ ۴۹

تیره بر چرخ راه کاهکشان

همچو گیسوی زنگیان بنشان

شمارهٔ ۵۰

که حسد هست دشمن ریمن

کیست کو نیست دشمن دشمن

شمارهٔ ۵۱

بهمه شهر بود ازو آذین

در بریشم چو کرم پیله زمین

شمارهٔ ۵۲

مرد ملاح تیز اندک رو

راند بر باد کشتی اندر ژو

شمارهٔ ۵۳

گنجشک از آنکه فزون دارد تاو(؟)

در کشیده بپشت ماهی و گاو

شمارهٔ ۵۴

رخم از رنگ تست ریشیده

دلم از زلف تست پیچیده

شمارهٔ ۵۵

هرچه واجب شود ز باد افراه

بکنید و جز این ندارم راه

شمارهٔ ۵۶

گفت بر پرنیان ریشیده

طبل عطار شد پریشیده

شمارهٔ ۵۷

منظر او بلند چون خوازه

هر یکی زو بزینت تازه

شمارهٔ ۵۸

چون همی شد بخانه آماده

دید مردی براه استاده

شمارهٔ ۵۹

با غلامان و آلت شکره

کرد کار شکار و کار سره

شمارهٔ ۶۰

کار زرگر به زر شود بر راه

زر به زرگر سپار و کار بخواه

شمارهٔ ۶۱

بندیان داشت بی زوار و پناه

برد با خویشتن بجمله براه

شمارهٔ ۶۲

لاله از خون دیده آغشته

متحیر بماند و سرگشته

شمارهٔ ۶۳

زان گشاید فقع که بگشادی

زان نمایذ ترا که بنمادی

شمارهٔ ۶۴

هرچه یابی وزان فرومولی

نشمرند از تو آن ببشکولی

شمارهٔ ۶۵

ساخت آنگه یکی بیوگانی

هم بر آئین و رسم یونانی

ابیات پراکندهٔ مثنویها

بحر متقارب

بحر خفیف

بحر رمل : بر فکن برقع از آن رخسار سیغ

بحر رمل

بر فکن برقع از آن رخسار سیغ

تا برآید آفتاب از زیر میغ

اشعار منسوب

شمارهٔ ۱ : جز بمادندر نماند این جهان کینه جوی

شمارهٔ ۲ : آمد آن رگ زن مسیح پرست

شمارهٔ ۳ : که تنگ و آذرم دارد و مرد بدسلب است

شمارهٔ ۴ : دو لب چو نار کفیده دو برگ سوسن سرخ

شمارهٔ ۵ : بچابکی بر باید کجا نیازارد

شمارهٔ ۶ : ای شریعت را قرار و ای مدیحت را مدار

شمارهٔ ۷ : شدم به دریا غوطه زدم ندیدم در

شمارهٔ ۸ : ای چون مغ سه روز بگور اندر

شمارهٔ ۹ : نه تن بودند از آل سامان مشهور

شمارهٔ ۱۰ : ابر زیر و بم شعر اعشیّ قیس

شمارهٔ ۱۱ : بگویش که من نامه ای نغز ناک

شمارهٔ ۱۲ : از دل و پشت مبارز می بر آید صد تراک

شمارهٔ ۱۳ : آنچه با رنج یافتیش و به دل

شمارهٔ ۱۴ - الاشعار فی المطایبة الراح مفدمته عنصری گوید

شمارهٔ ۱۵ : شادی و بقابادت و زین بیش نگویم

شمارهٔ ۱۶ : نمرود به گاه پور آذر

شمارهٔ ۱۷ - ملک الشعرا عنصری گوید ، فی اللعز : آمد ای شاه دوش ناگاهان

شمارهٔ ۱۸ : بلیف خرما پیچیده خواهمت همه تن

شمارهٔ ۱۹ : از صفات حرام لفظی را

شمارهٔ ۲۰ : ای ترک بحرمت مسلمانی

شمارهٔ ۲۱ : بهارش تویی غمگسارش تویی

شمارهٔ ۱

جز بمادندر نماند این جهان کینه جوی

با پسندر کینه دارد همچو با دختند را

شمارهٔ ۲

آمد آن رگ زن مسیح پرست

شست الماسگون گرفته بدست

طشت زرّین و آب دستان خواست

بازوی شهریار را بربست

نیش بگرفت و گفت عز علیک

این چنین دست را که یارد خست

سر فرو برد و بوسه ای بر داد

وز سمن شاخ ارغوان بر جست

شمارهٔ ۳

که تنگ و آذرم دارد و مرد بدسلب است

پسرش باز فضولست و مرد وسواسا

شمارهٔ ۴

دو لب چو نار کفیده دو برگ سوسن سرخ

دو رخ نار شکفته دو برگ لالۀ لال

شمارهٔ ۵

بچابکی بر باید کجا نیازارد

ز روی مرد مبارز بنوک پیکان خال

شمارهٔ ۶

ای شریعت را قرار و ای مدیحت را مدار

شهریار بامداری پادشاه با قرار

دین و دانش را ز جبهۀ رای تو باشد فخور

جور و بخشش را ز هیجۀ راد تو باشد مدار

راح را هنگام لطف آموخت طبع تو شتاب

خاکرا فرحین عفو آموخت علم تو وقار

حمله بشتابد چو رجس رجس نشکیبد ز حمد

عزم و حلمت هر دو کو گویند بشتاب و بدار

برد خواند از خصایل برتر و این هر دو راست

بر بنانت اقتداء و بر بیانت افتخار

گر به اشنج لطف ورزی زو برویانی سخن

ور با خضر کینه توزی زو برانگیزی شرار

هرکجا ابیض نمایی غله برگیرد هوا

هرکجا باره دوانی ذله بردارد غبار

هم ترا زیبد که باشی فرس را خیرالجواد

هم ترا شاید که باشی علم را فخرالکبار

با وفاق تو برویاند همی کانون خرد

با خلاف تو پدید آرد همی سنجر قیار

ای سهامجدی که گر پرسند ازر کوه ستون

کانکه یاردبد که چون راح تواش بر دوقار

همت تو ملطفت را همچو شایح را رواج

خانۀ تو مملکت را همچو دین را ذوالفقار

با وجود این نشانیها بآواز بلند

در زمان گوید که آن فخرالمم خیرالکبار

یوسف الدین آنکه گر بر قیر تا بدرای او

همچنان گردد که نزدش مور باشد کم زمار

اردوان اعزاز و راحم جود و جمشید احتشام

لوحیا آیین و کیتر جاه و تقدیر اقتدار

ای ترا بر مجدیان از روی مجدت امجدی

وی ترا بر مفخران از روی طاعت افتخار

هر کجا لطفت علق گردد بهار اندر خریف

هر کجا عنفت سمر گردد خریف اندر بهار

گر زو افدا و فدی بینی زوفد خویش بین

ور ز خور روشنتری یابی زرای خود شمار

نزد رایت بیضۀ میخور بی پرتو چو قیر

نزد وفدت تپۀ بر جیس در پستی چو غار

وهم تو چون ذیل عطفت کم پذیرد گرد بخل

ذیل تو چون جیب عصمت برنگیر ز عدعار

با جنابت بی جلال آمد همی چرخ هزبر

با اجارت بی عیار آمد همی غم عیار

زشت آن گر بخشششت دارد همی در همبرت

زشت آن گر بیعتت دارد عدو در زینهار

رودت ناصح نوازت را چو فصلت بی نهاست

ابیض عبهر گدازت را چو رمحت آبدار

نحم و رجم زود عنفت را نیارم گفت میل

هر یکی گر چار گردند آخشیجان چهار

گر بصف اندر کنی آهوی اعتدرا حفاظ

ور بعنف اندر دهی محرور آهن را فشار

شمع ازین آهو زبون گردد چو از مسحی حمام

آب از آهن فرو بارد چو از بخشش نثار

سهم با بأس تو هار و حصن با سهم تو هیر

خضر با بد تو شمر و ضیم با بیض تو قار

با وقار و عزم و شمشیرت بصیر عجل و حرب

حمد حرص و حرص حمد و نور هر دو صحب شار

ور بحویی از هرام شمس سازی مرقشیش

ور بگویی از صبا تو و شبی سازی طرار

یک فراس از حبس تو و ز ضیق اعدا صد کرنگ

یک دو شاخ از کف تو وز ظن کیتر صد بهار

هر کجا رخشت دهد بر تو سعادین چو جلای

هر کجا شهوت کند سرعت رواحین چون کوار

از نواهت خالس را سد فوتیا بر میتیان

از نوات جبهت صد آزیون بر احمرار

آبی ای رخ ار مر تو بو ید شود حمش غلال

صص بی مهر تو باید شود بیشین ذخار

در تکلم چیست نیلت شاعی ایلوج سکن

در سخاوت چیست ابلت صفرۀ اکلیل بار

برنگردد آز را از تو اله هرگز بطن

بر سرسید عطایت تا نگردد چشم خوار

چیست دستت در سخاوت اخضر و خضر شمر

در شجاعت چیست بیضت ارقم نسرین قبار

آسمانرا در سهامت بر جشن نبود خشنود

زانکه مور او مرا عین است و مر این را عقار

قاف تا قاف جهان بر عقر جودت یک عقیق

پای تا فرق فلک بر آجنابت سلمشار

دشمنت بر شعر مکمخت ماند آهخته تیر

ناصحت درارم دولت مانده را احبحه سهار

نیست گردیدت جناب از بهر چه رو حاعدی

بر همیدست و همی بارد در ریر همه عار

دشمنت راندب بردار شهقه نامد برحدیم

تا بمعجز آمد درون این روزه را حالت گمار

رنج جیش از سمق صد غربال کم برآی

کاسمانرا حاجت صید جزا نبود بهار

اشجمال ای در بر قازبچه اندوختم

و انتباه ای در بر اندیشۀ اندر ختار

هفت اخضر نزد یک اشباح دستت نیم شبر

هفت اسپهپا نزدیک صمصامت بیضۀ سومنار

با علو حضرت تو بی علو آمد سهام

با توان اسود تو بی توان آمد عضار

یک بطالی از تو و از صد جشامی صد ستام

یک بر آویز از تو و از صد ترازی صد غمار

گر شهر برخیزد از ایام کوهان بر شهان

کاینچنین ایام را بهر شهر شخرت ایار

گر بعالم در بود شیروی نبود جز که حزم

دشمن خدو خزان افهورای شهریار

ای ترا بر هر که هست از سروران سرور شدی

وی ترا بر هرچه هست از شهر باران شهریار

با یکی خاصه ز نافت سهل باشد شهرقی

با یکی نیمه زهانت سهل باشد انتمار

گر ز تو فرمان بود تیزی بزآرد حسن باغ

ور زتو باغی آیی بر آرد فتح کار

سیحه از رای تو با اندر قهر صرصهال

حمد از حلم تو بار حیلولم عیار

می نمیگویم که با کین تو با غم هم شکست

این همی گویم ناعم اندرو به ز انضمار

ملک را آرا بود از تیغ برق آسای تو

قفعلو از بد اشارت همی مهن تبار

ارقم رمح ترا اعجاز بیضای قرین

بختم بختم ترا اقبال یزدی مبار

شمارهٔ ۷

شدم به دریا غوطه زدم ندیدم در

گناه بخت منست این گناه دریا نیست

شمارهٔ ۸

ای چون مغ سه روز بگور اندر

کی بینمت اسیر بغور اندر

شمارهٔ ۹

نه تن بودند از آل سامان مشهور

هر یک به امارت خراسان مأمور

اسماعیلی و احمدی و نصری

دو نوح و دو عبدالملک و دو منصور

شمارهٔ ۱۰

ابر زیر و بم شعر اعشیّ قیس

همی زد زننده بمضرابها

شمارهٔ ۱۱

بگویش که من نامه ای نغز ناک

فراز آوریدستم از مغز پاک

شمارهٔ ۱۲

از دل و پشت مبارز می بر آید صد تراک

کز زه عالی کمان خسرو آید یک ترنگ

شمارهٔ ۱۳

آنچه با رنج یافتیش و به دل

تو بآسانی از گزافه مدیش

شمارهٔ ۱۴ - الاشعار فی المطایبة الراح مفدمته عنصری گوید

خداوندا همی خواهم که از دل

ترا تا عمر دارم می ستایم

ولیکن از دم جور زمانه

برنجید این دل مانده نمایم

حریف نیم مست امروز ناگه

درآمد بامدادان در سرایم

ندارم باده ، بی زر کم فروشند

ازین غم خون دل شد تیره رایم

مرا گر یک صراحی باده بخشی

کنی شاد این دل انده فزایم

حریفی را از آن یک باده بدهم

به اقبال تو ده بار .........ایم

شمارهٔ ۱۵

شادی و بقابادت و زین بیش نگویم

کاین قافیۀ تنگ مرا نیک بپیخست

شمارهٔ ۱۶

نمرود به گاه پور آذر

می گفت خدای خلق ماییم

جبار به نیم پشه او را

خوش داد سزا که ما گواییم

شمارهٔ ۱۷ - ملک الشعرا عنصری گوید ، فی اللعز

آمد ای شاه دوش ناگاهان

فیلسوفی به نزد من مهمان

پاک چون رای تو ز دوده خرد

تیز چون تیغ بر گشاده زبان

گفت با من زهر دری و شنید

از کم و بیش و آشکار و نهان

از علوم و کلام ، وز تفسیر

از نجوم و طبایع حیوان

هر چه پرسید دادمش پاسخ

به حد طاقت و حد امکان

گفت هر دانشی کزو جزوی

بشنوی آن دگر شود آسان

از لغز گفت خواهمت لختی

تا چه داری بیان آن به بیان

علم آموخته توان گفتن

غرض خلق و یافتن نتوان.

گفتم او را که من به فکرت تو

بر رسم گر [مرا] دهی تو نشان

گفت آن چیست آن سوار که هست

از دلش مرکب و ز گل میدان

پیش نرگس همی کند بازی

گرد سنبل همی کند جولان

گاه بر پرنیان کشد لشکر

گاه بر ارغوان زند چوگان

گفتم او را بلی بدین صفت است

حلقۀ زلف خفتۀ جانان

گفت پس چیست آن سپیدی سیم

شبه اندر نساخته همیان

نرگس صورتی چو بادامی

گرد او تیر و گرد تیر کمان

گفتم ابن وصف چشم جانانست

چشم نه ، بلکه نرگس فتان

گفت پس چیست آنکه هستی او

نپذیرد به نیستیش گمان

ناپدیدی پدید ، هستی نیست

رامش جان و اندرو مرجان

گفتمش کاین دهان یار منست

داده بر درد دلشده برهان

گفت پس چیست آن دو تاریکی

که بیاراست روشنائی از آن

به سر سرو بر گریبانش

دامنش بر زمین فکنده کشان

به درازی چو دهر در گردون

به سیاهی چو عشق در هجران

گفتم آن و وصف [از] دو گیسوی اوست

کش دهم مشک و گونۀ قطران

گفت پس چیست آنکه روی زمین

همه بگرفت از آن کران به کران

راست چون روشنائی خورشید

زو جهان پرّ و ناگرفته جهان

گفتم این جاه صاحب الجیش

که گرفته ست طول و عرض جهان

شمارهٔ ۱۸

بلیف خرما پیچیده خواهمت همه تن

فشرده خایه به انبر بریده کیربگاز

شمارهٔ ۱۹

از صفات حرام لفظی را

باز گردان و پس مصحف کن

چون بدانی که آن مصحف چیست

ضد او گیر و نقش بر کف کن

بودن دال پیش او بنگار

عرب اندر عجم مؤلف کن

شمارهٔ ۲۰

ای ترک بحرمت مسلمانی

کم بیش بوعده ها نبخسانی

شمارهٔ ۲۱

بهارش تویی غمگسارش تویی

درین تنگ زندان زوارش تویی

عنصری

قصاید

رباعیات

قطعات و ابیات پراکندهٔ قصاید

ابیات پراکندهٔ مثنویها

اشعار منسوب