معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ ادیب الممالک

محمد صادق پسر حاجی میرزا حسین فراهانی (زادهٔ ۱۱ مرداد ۱۲۳۹ هجری شمسی در گازران از توابع شهرستان خنداب در استان مرکزی- درگذشتهٔ ۱۲۹۶ هجری شمسی) ملقب به «ادیب الممالک فراهانی» و «امیرالشعرا»، و متخلص به «امیری» شاعر، ادیب و روزنامه‌نگار دوره مشروطه است.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در برانگیختن ایرانیان و وطن پرستان بر ضد تقسیم ایران فرماید

شمارهٔ ۲ - در نکوهش سپاهیان روس تزاری هنگام توپ بستن بگنبد امام هشتم فرماید

شمارهٔ ۳ : بشارت باد سلطان غری را

شمارهٔ ۴ - در حماسه و نکوهش زمامداران ایران هنگام توپ بستن سپاهیان تزاری روس به بارگاه امام هشتم فرماید

شمارهٔ ۵ - چکامه : نظاره کن بدایع گردون را

شمارهٔ ۶ : با خلق چون حدیث کنم ز این ستاره‌ها

شمارهٔ ۷ - در نکوهش حاج آقا محسن عراقی گوید : شها ببین عمل عالم مکرم را

شمارهٔ ۸ - در ستایش امیر نظام گروسی فرماید : چو در خواب شد دیده پاسبان‌ها

شمارهٔ ۹ : چون مرد پیشه کرد شکیب و ثبات را

شمارهٔ ۱۰ : ای شده در ره پی پذیره دارا

شمارهٔ ۱۱ - احزاب سیاسی : خدا رحمت کند مرحوم حاجی میرزاآقاسی را

شمارهٔ ۱۲ - در ستایش بیطرفی ایران هنگام جنگ عمومی و نکوهش همسایگان جنوبی و شمالی «انگلیس و روس » فرماید

شمارهٔ ۱۳ - در عید سعید فطر ۱۳۱۲ در کرمانشاه : نماز شام کز قندیل کوکب

شمارهٔ ۱۴ - مطلع دوم : که میرا گوئیا راندند امشب

شمارهٔ ۱۵ - چکامه : شاد باش ای مجلس ملی که بینم عنقریب

شمارهٔ ۱۶ - در هنگام ورود سپاه روس تزاری به خراسان و آذربایجان و بدار آویختن احرار ایران فرماید

شمارهٔ ۱۷ - کنگره آسمان در برج دلو : شامگهی کز افق گشت نهان آفتاب

شمارهٔ ۱۸ - تجدید مطلع : کای شه والاگهر وی مه مالکرقاب

شمارهٔ ۱۹ - چکامه آفتاب : چند سائی زر بر این پیروزه طاق ای آفتاب

شمارهٔ ۲۰ : سپیده دم چو در آغاز سال و ماه عرب

شمارهٔ ۲۱ - چکامه : در سه موقع کار نتوان با تهور یا شتاب

شمارهٔ ۲۲ : زاد فی الطنبور اخری نغمه یعنی ز نو

شمارهٔ ۲۳ - قصیده : چو بانوی شب از آن زلفکان پر خم و تاب

شمارهٔ ۲۴ - بشهر قم پس از تسطیح راه فرماید : ایا نگار دل آویز ترک شهرآشوب

شمارهٔ ۲۵ : امروز که حقرا پی مشروطه قیام است

شمارهٔ ۲۶ - در انتقاد اوضاع و اشخاص عدلیه وقت فرماید

شمارهٔ ۲۷ : باغ پیروز و چمن پدرام است

شمارهٔ ۲۸ : گویند فریدون چو شدش کار جهان راست

شمارهٔ ۲۹ - بمناسبت جنگ روس و ژاپن و غلبه ژاپن در تهییج ایرانیان فرماید

شمارهٔ ۳۰ - در میلاد حضرت مهدی موعود قائم آل محمدعج سروده است

شمارهٔ ۳۱ : ای دوخته بر قد تو دیبای صدارت

شمارهٔ ۳۲ : تا در میان اوباش تقسیم شد وزارت

شمارهٔ ۳۳ : چو شد چهره شاهد صبح ابلج

شمارهٔ ۳۴ : در این زمانه که یکسر جهانیان خرسند

شمارهٔ ۳۵ : خدای عزوجل بر جهانیان بخشود

شمارهٔ ۳۶ : تا شه افلاکیان نوبت پیکار زد

شمارهٔ ۳۷ - المطلع الثانی : باز بهم آن پری طره طرار زد

شمارهٔ ۳۸ - المطلع الثالث : تا به ورق دست میر کلک درربار زد

شمارهٔ ۳۹ : حکایتی ز ملوک سلف شنیدستم

شمارهٔ ۴۰ - صلحیه بلد : روزی ز جور خصم ستمگر ظلامه ای

شمارهٔ ۴۱ : خجسته بادا بر آفتاب کشور جود

شمارهٔ ۴۲ : روز دوشنبه دهم شعبان بود از سال هزار و سیصد و هشت ...

شمارهٔ ۴۳ : ماه رمضان روی نهان کرد اگر چند

شمارهٔ ۴۴ : این نبینی که چو هنگام بهار آید

شمارهٔ ۴۵ : ز آمدن فرودین و رفتن اسفند

شمارهٔ ۴۶ : این قصیده را نگارنده اوراق محمدصادق الحسینی الفرها ...

شمارهٔ ۴۷ : ای ترک پارسی‌سخن خلّخی‌نژاد

شمارهٔ ۴۸ : مزینیه، کنون رونقی دیگر دارد

شمارهٔ ۴۹ - در مدح مولای متقیان حضرت علی علیه السلام

شمارهٔ ۵۰ - در قدردانی از مردم وطن‌خواه و تهیج جوانان وطن

شمارهٔ ۵۱ - چکامه وطنی : ای عنبرین فضای صفاهان ز من درود

شمارهٔ ۵۲ : جهان جوان شد و عمر دوباره باز آورد

شمارهٔ ۵۳ - در نکوهش عین الدوله : ز بسکه از دل مردم همی برآید دود

شمارهٔ ۵۴ : مژده ای دل که ز ره قافله داد آمد

شمارهٔ ۵۵ - مرثیه مجلس پس از بمباردمان به حکم محمدعلی میرزای مخلوع

شمارهٔ ۵۶ - هنگام شکستن دست ملک الشعراء بهار در آغاز جنگ عمومی و مهاجرت فرماید

شمارهٔ ۵۷ : دوش خواندم در کتابی کز در اندرز و پند

شمارهٔ ۵۸ : برادران بجهان اعتمادکی شاید

شمارهٔ ۵۹ - قصیده فکاهی : دوش از برای خدمت خان عزیز راد

شمارهٔ ۶۰ : چو شاه دانا دارد وزیر دانشمند

شمارهٔ ۶۱ : ایا نسیم سحر پا بنه بتارک فرقد

شمارهٔ ۶۲ - در مرثیه قتل ناصرالدین شاه و جلوس مظفرالدین شاه

شمارهٔ ۶۳ : شاه از تبار خویش وزیر اختیار کرد

شمارهٔ ۶۴ : چو بخت خفت و قضا چیره تیره شد اختر

شمارهٔ ۶۵ - ملحقات : از این مقدمه ز آن پس که یافت آگاهی

شمارهٔ ۶۶ - انتهی : چو بی وجود خداوندگار آسایش

شمارهٔ ۶۷ : کمال مرد بفضل است و مردمی و هنر

شمارهٔ ۶۸ : دانا کبود بنزد مردم هشیار

شمارهٔ ۶۹ : بارها خواندم ز قول مصطفی اندر خبر

شمارهٔ ۷۰ : دی در هوای صحبت یاران غمگسار

شمارهٔ ۷۱ - این چند بیت از آخر یک قصیده بدست آمد : نگین خاتم جم داشت لعل فرخ تو

شمارهٔ ۷۲ : دیدم بخواب دوش درختی خجسته فر

شمارهٔ ۷۳ : خسرو شرق سوی غرب همیکرده سفر

شمارهٔ ۷۴ : کشور خاور شده است خسته و بیمار

شمارهٔ ۷۵ : امام عصر چراگه به چاه گاه به غار

شمارهٔ ۷۶ : زلال خضر کزان تشنه ماند اسکندر

شمارهٔ ۷۷ : روزی که بیست و چهارم ذی الحجه از سال هزار و سیصد و ...

شمارهٔ ۷۸ - مطلع دوم : کای همایون تو سنت در حمله چون کحل و عرار

شمارهٔ ۷۹ - برسم مطایبه خطاب بوزیر عدلیه وقت : درد پا مربنده ات را ساخت بیحال ای وزیر

شمارهٔ ۸۰ : کان التوانی انکح العجز بنته

شمارهٔ ۸۱ : ای مولد فرخنده دارای جهاندار

شمارهٔ ۸۲ : به حق تاج فلک سای شاه مهر سریر

شمارهٔ ۸۳ : چو مرد بست بفرمان کردگار کمر

شمارهٔ ۸۴ - قصیده وطنی در ۱۳۱۹ : تا کی ای شاعر سخن پرداز

شمارهٔ ۸۵ - قصیده در تهنیت نوروز : هژیر و نغز و خوش ای باد نوبهار بوز

شمارهٔ ۸۶ : می طهور نیاید مرا بکار امروز

شمارهٔ ۸۷ : در صف بستان نسیم گشت مهندس

شمارهٔ ۸۸ : مه من که خورشید گردون غلامش

شمارهٔ ۸۹ : چو زد تکیه بر تخت سلطان دانش

شمارهٔ ۹۰ - از زبان حبیب الله خان نامی بسردار منصور نگاشته

شمارهٔ ۹۱ - قصیده ناتمام : گفتم تو کیستی کاین احسان به من نمودی

شمارهٔ ۹۲ : در کاروان نواخت درای آهنگ

شمارهٔ ۹۳ - چند بیت از یک قصیده ناتمام مانده بخط استاد

شمارهٔ ۹۴ - در نکوهش محمدعلی میرزای مخلوع هنگام بستن و کشتن مشروطه خواهان در باغ شاه تهران

شمارهٔ ۹۵ : مرا بخانه درون کودکی بسن دو سال

شمارهٔ ۹۶ - مطلع ثانی : که ای سفینه دستت خزینه آمال

شمارهٔ ۹۷ : چو شد بردالعجوز از چرخ نازل

شمارهٔ ۹۸ - چکامه : از عدل خویش قائمه ای ساخت ذوالجلال

شمارهٔ ۹۹ : مرا سیر سپهر از روز اول

شمارهٔ ۱۰۰ : خدای جل جلاله برای اسمعیل

شمارهٔ ۱۰۱ : باز بگشود صبا دست ستم

شمارهٔ ۱۰۲ : ای صبا گر رهت افتاد بر آن گوشه بام

شمارهٔ ۱۰۳ : چو مرد گیرد بعد از رضا ره تسلیم

شمارهٔ ۱۰۴ : به چراگاه چو در شد سپه انجم

شمارهٔ ۱۰۵ : بسی جستم نشان از اسم اعظم

شمارهٔ ۱۰۶ - چکامه : مرد چو باشد بوقت کار هراسان

شمارهٔ ۱۰۷ : برآمد بامدادان مهر روشن

شمارهٔ ۱۰۸ : مردی بر آن سزد که کند عزم را متین

شمارهٔ ۱۰۹ - در نکوهش حسودان : خرد پیر گفته بود که من

شمارهٔ ۱۱۰ - چکامه : وقتی پسرم عیسی را که آنوقت دو سال و دو ماه از سنش ...

شمارهٔ ۱۱۱ - چکامه : روز یکشنبه دویم ماه ربیع الثانی سال یکهزار و سیصد ...

شمارهٔ ۱۱۲ : همی بداد زر و گنج سیم وی بخرید

شمارهٔ ۱۱۳ - چکامه : وقت خروش خروس و بانک مؤذن

شمارهٔ ۱۱۴ : ای خزیده درین سرای کهن

شمارهٔ ۱۱۵ : ببال ای تخت افریدون بناز ای تاج نوشروان

شمارهٔ ۱۱۶ : ای مانده دیر در سفر و دور از وطن

شمارهٔ ۱۱۷ : بماند نام کسان از دو چیز جاویدان

شمارهٔ ۱۱۸ - چکامه : طهماسب خداوند راستین

شمارهٔ ۱۱۹ - مرثیه : فغان ز گردش این چرخ کوژپشت کهن

شمارهٔ ۱۲۰ - در نکوهش بعضی از وزرای وزرانگیز آغاز مشروطیت

شمارهٔ ۱۲۱ : برآمد بانک یا بشری بگردون

شمارهٔ ۱۲۲ : دو ماه چارده امشب بطالع میمون

شمارهٔ ۱۲۳ : بگشود باغبان در فردوس در چمن

شمارهٔ ۱۲۴ - قطعه : از دو چشمم آب یکسر گشته جاری خون ز یکسو

شمارهٔ ۱۲۵ : ز اصل پاک و نژاد بلند و طبع نکو

شمارهٔ ۱۲۶ : به نوروز از نسیم عنبرین بو

شمارهٔ ۱۲۷ : آفتاب آمد سریر آسمان را پادشاه

شمارهٔ ۱۲۸ : باد نوروزی ز روی گل نقاب انداخته

شمارهٔ ۱۲۹ : تا ساقی میخوارگان، در جام صهبا ریخته

شمارهٔ ۱۳۰ - المطلع الثانی : ای بر کمر زنار سان زلف چلیپا ریخته

شمارهٔ ۱۳۱ - المطلع الثالث : آمد به صد شوخی ز در ترکی که خون‌ها ریخته

شمارهٔ ۱۳۲ - المطلع الرابع : تا میر خون دشمنان بر خاک هیجا ریخته

شمارهٔ ۱۳۳ - نکوهش نجدالسلطنه : در خراسان میرزا صدرای نجدالسلطنه

شمارهٔ ۱۳۴ - در ذم وزیر داخله : هر که می بینی تو برگرد وزیر داخله

شمارهٔ ۱۳۵ - در تسلیت فرماید : نگار من تن سیمین خود برخت سیاه

شمارهٔ ۱۳۶ : مرا بروز غدیر آن پریوش دلخواه

شمارهٔ ۱۳۷ : تبارک الله از این نغزنامه دلخواه

شمارهٔ ۱۳۸ - حکایت : گویند از خراسان شد تاجری روانه

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح محمد ولیخان نصرالسلطنه : تا که روز از هفته و هفته ز مه ماه از سنه

شمارهٔ ۱۴۰ : ای دل چو ز تن کاهی در جان بفزائی

شمارهٔ ۱۴۱ : این چکامه را در بیست و پنجم محرم یکهزار و سیصد و ه ...

شمارهٔ ۱۴۲ : طوبی و همایونا کاندر صف دنیا

شمارهٔ ۱۴۳ : قصه گیسوی لعبتان طرازی

شمارهٔ ۱۴۴ : ماه رمضان بنهفت آن چهره نورانی

شمارهٔ ۱ - در برانگیختن ایرانیان و وطن پرستان بر ضد تقسیم ایران فرماید

چند کشی جور این سپهر کهن را

چند بکاهی روان و خواهی تن را

مرد چو رخت شرافت ندوخت بر اندام

باید پوشد به دوش خویش کفن را

سلسله اش چون بنات نعش گسستی

گر نبدی اتحاد عقد پرن را

ای شده سیراب ز اشک دیده مادر

وی تو به خون پدر خریده وطن را

دامن خوابت کشد به پیرهن مرگ

گر نربائی ز دیده کحل و سن را

باغ پدر چون به رهن داده ای ای پور

جان تو مرهون شده است بیت حزن را

گر زن و فرزند را به خصم سپردی

بر تن خود پوش رخت دختر و زن را

چون زن و فرزند رفت فاتحه بر خوان

یکسره خویش و تبار و صهر و ختن را

زور نداری به چاره کوش و به تدبیر

گر تو شنیدی حدیث مور و لگن را

غره به بازوی خود مباش که بایست

شانه ز پولاد آهنین مجن را

خسرو چین گر به خویش غره نگشتی

کس نگشودی جبین عروس ختن را

در طرف راست، یار عربده جو بین

در طرف چپ، حریف عهد شکن را

شاهد روسی نخست از ره بیداد

کرد عیان حیله های سرو علن را

فاش و هویدا به خرمن تو برافروخت

نائره اشتعال جور و فتن را

آنسان رفتار کرد با تو که بروی

هیچ نکردی خطا عقیده و ظن را

لیک بت انگلیسی از در اخلاص

آمد و وارونه کرد طرح سخن را

گفت منم آنکه دست من برباید

از دل تو انده وز دیده وسن را

پس به فسون و فسانه برد به کارت

باده ناخوشگوار مرد فکن را

مست فتادی ازین شراب و سحرگاه

زهر هلاهل زدی خمار شکن را

باد بروتت برفت یکسره ای شیخ

ریش تو جاروب کرده دردی دن را

همچو مضارع شدی که نصب و سکونش

منتظر یک نظر بود لم و لن را

عهد بریتانیا نسیم صبا بود

طرفه نسیمی که سوخت سرو و سمن را

طرفه نسیمی که تا وزید به بستان

کند پر و بال مرغکان چمن را

طرفه نسیمی که خست خاطر گلبن

خانه بلبل سپرد زاغ و زغن را

ایران باشد بهشت عدن و تو آدم

عدن تو آن کس برد که برد عدن را

ما را بیند چنانکه گویی دیده است

جانوری بی زبان و بسته دهن را

ما هم از آن دیده بنگریم که بیند

مار گزیده سیه سپید رسن را

مانا فرموش کرده اند حریفان

نیزه گیو دلیر و جنگ پشن را

یا بنخواندند در متون تواریخ

قصه شاپورشاه و والرین را

ای علما تا بکی کنید پر حرص

آلت بیداد خویش شرع و سنن را

ای ادبا تا بکی معانی بی اصل

می بتراشید ابجد و کلمن را

ای شعرا چند هشته در طبق فکر

لیموی پستان یار و سیب ذقن را

ای عرفا چند گسترید در این راه

دانه تسبیح و دام حیله و فن را

ای خطبا تا بکی دریدن و خستن

با دم خنجر دل حسین و حسن را

ای وزرا تا بچند در گله ما

راهنمائی کنید گرگ کهن را

ای وکلا تا بکی دهید به دشمن

از ره جهل و هوس عروس وطن را

خون شهیدان درین دو ساله به ایران

کرد ز خارا عیان عقیق یمن را

ساغر می نیست خونبهای شهیدان

نیک بسنج ای پسر مبیع و ثمن را

امت موسی نه ای که باز فروشی

در عوض سیر و تره سلوی و من را

گر رگ ایرانیت به تن بود ایدر

جیحون سازی ز دیده طل و دمن را

مرد، وطن را چنان عزیز شمارد

با دل و با جان که شیرخواره لبن را

مرد، وطن را چنان ز صدق پرستد

فاش و هویدا که بت پرست وثن را

هر که ز حب الوطن نیافت سعادت

بسته بزنجیر ننگ گردن تن را

شامه پیغمبری چو نیست محال است

بشنوی از دور بوی پیر قرن را

عشق بتان را درون دل ندهد جای

پیر علیلی که مبتلاست عنن را

کور نبیند عروس ماه جبین را

طفل نخواهد نگار سیم بدن را

شمارهٔ ۲ - در نکوهش سپاهیان روس تزاری هنگام توپ بستن بگنبد امام هشتم فرماید

خراب کردند این قوم ملک ایران را

به باد دادند آیین و دین و ایمان را

کجا رسد به مراد آنکه باز گردانید

ز کعبه روی و بدل پشت کرد قرآن را

در صفا چو زنی راه راست چون پرسی

ز مردمی که ندانند راه یزدان را

رسول گفت که گر بوذر آگهی یابد

ز راز سلمان خواهد بکشت سلمان را

شنیدم این و شگفتم که ناشنوده رموز

چرا به عمد مسلمان کشد مسلمان را

نمک حرامی آن شوخ چشم بی مزه بین

که بشکند به نمک خوارگی نمکدان را

وهل نجازی الاالکفور در فرقان

بخوان و منشاء هر بدشمار کفران را

کفور اگر نبدی کافری نبد زین است

که اهل کفران دورند عفو و غفران را

نه آدمی است کسی کو بسان گرگ و پلنگ

بخون بی گنهان تیز کرده دندان را

مخوانش انسان کو خوی جانور دارد

که حق ز انس جدا کرده نام انسان را

چرا به شیطان لعنت کند کسیکه به عمد

نهفته در بن هر مو هزار شیطان را

به تیغ قهر بریدند عقد صحبت را

بسنگ غدر شکستند عهد و پیمان را

به پیش خصم نهادند خوان نعمت و ناز

بجای باده کشیدند خون اخوان را

بسوخت دامن پیراهن آستین قبای

ز بس بر آتش عدوان زدند دامان را

کجاست عاقله دور مهر و مه که کند

به تازیانه ادب آفتاب و کیوان را

کجاست فاتحه خیر و مکرمت که دهد

خورش ز مائده فضل آل عمران را

کجاست مهدی صاحب زمان که میلادش

ربیع اول کرده است ماه شعبان را

ایا شهی که بدست تو بر نهاده خدای

ز عدل و داد فرستون ز قسط میزان را

ز زیت دوده هاشم جمال افزوده

چراغ قیصر و قندیل کاخ ساسان را

خر مسیح لگد زن شده است و از مستی

فسار کنده و بگسسته بند پالان را

فرار کرده ز اصطبل و جسته در بن باغ

بسوده سبزه و فرسوده شاخ بستان را

به نعلبندت گو تا کند لواشه حمار

به کفشگر گو بر فرق سگ زن انبانرا

در این مفازه زمانی رها کن از کف خویش

زمام آن شتر صعب کوه کوهان را

ببین ز صاعقه توپ و دود فتنه خصم

خراب و تیره رواق شه خراسان را

ببین ز زلزله کفر منهدم ارکان

عمارتی که ستونست چار ارکان را

بجای مسجد و منبر کنشت و میکده بین

بجای قاضی و مفتی کشیش و مطران را

موالیان تو آنگونه در مضیقستند

که از عنان بگلستان خرند زندان را

اگر ستاره شود ابر و آسمان دریا

خموش کی کند این کوه آتش افشان را

شمارهٔ ۳

بشارت باد سلطان غری را

که جیش عشرت آمد عسگری را

ز نرجس زاده حی العالم امروز

سمن پرورد گلبرگ طری را

گلی روئید کامد سجده واجب

به پایش طارم نیلوفری را

مهی طالع شد از گردون رفعت

که سازد خیره ماه و مشتری را

نماید نقد و قلب هر کسی صاف

زند بر سکه زر جعفری را

سلیمان را به کاخ اندر نشاند

ستاند از ددان انگشتری را

چراغ آل ابراهیم افروخت

بجان آذر بتان آذری را

ز خاشاک حوادث پاک سازد

زلال چشمه ی پیغمبری را

بر آرد دیده شماس و اسقف

بسوزاند جهود خیبری را

نه از جبری گذارد نز حلولی

نه جسبائی هلدنی اشعری را

شوم این عید را در درگه شه

نمایم رسم مدحت گستری را

کنم در گردن دوشیزه فضل

ز مدحش رشته در دری را

شها از چنبر حکمت نیارد

کشیدن سر سپهر چنبری را

نباشد در درونت هیچگه راه

فسون دیو و نیرنگ پری را

ولی خوانند جادویان بابل

ز کلکت نامه جادوگری را

به نام ایزد چنان دانستی ای شاه

ره و رسم رعیت پروری را

که پیش از امر تو دهقان به رغبت

ادا سازد حقوق کشوری را

به استحقاق در کف برنهادت

جهان داور کلید داوری را

برای خرگهت گردون ز اختر

بیاراید پرند ششتری را

مرا بگزیدی از اقران چنان چون

ملکشه برگزیدی انوری را

ازیرا چون ترازو خورده سنجم

ندارم سیرت دو پیکری را

الا تا ایزد اندر باغ مینو

به مؤمن داده فرش عبقری را

هم اندر گلخن دوزخ به کافر

دهد زاتش سزای خودسری را

تو بر تخت شهی بنشین و از رخ

خجل کن آفتاب خاوری را

تف تیغت بر اعدا همچو دوزخ

نماید توده ی خاکستری را

شمارهٔ ۴ - در حماسه و نکوهش زمامداران ایران هنگام توپ بستن سپاهیان تزاری روس به بارگاه امام هشتم فرماید

تا به دارالملک عزلت گشته ام فرمانروا

تاج فقرم ساخت بر تخت قناعت پادشا

آستین افشاندم از گرد علایق آشکار

تا زدم مردانه بر ملک دو عالم پشت پا

شد دلم آیینه ای اسکندری زاندم که ساخت

جان پاکم چون خضر در آب حیوان آشنا

آن سلیمانم که نی دیوم برد انگشتری

نی ز آصف خواست خواهم تخت بلقیس را سبا

آن خلیفه داودم کاندر پی وصل بتان

دامن شهوت نیالایم به خون اوریا

گوهر از گفتار بارم زرناب از روی زرد

گنجها دارم بکنج عزلت از این کیمیا

زر ستانم از گدایان بخش بر شاهان کنم

هم زرم هم زرطلب هم پادشاهم هم گدا

زر سرخم در خرید عشق و زر خواهم ز دوست

پادشه بر ما سوی اللهم گدا بر اولیا

گوهر و باران و شمس از من تراود چون مراست

بحر در دل ابر در کف آسمان اندر قبا

پیش ارباب هنر باشد تراشه خامه ام

در مقام نفع اجدی من تفاریق العصا

بیخت باد از خامه ام بر موی خرقا غالیه

ریخت نور از خامه ام بر چشم زرقا توتیا

چیره شد بر عقل با دستور من مینای می

جاذب آهن شد از تعلیم من آهن ربا

ژاله بارد بر گل از طبعم هوای فرودین

لاله کارد در چمن از نکهتم باد صبا

گر به گردون پر گشایم ماه گوید آفرین

ور به فردوس اندر آیم حور خواند مرحبا

من سفیر ایزدم بر جمع حیوان و بشر

من خلیفه کردگارم بر جماد و بر گیا

می نجنبد جز به حکم ثابتم دور قدر

می نگردد جز به رأی صائبم دور قضا

حاجب استار عرفانم بدار بندگی

کاتب اسرار ایقانم یار کبریا

با سهیلم همعنان در گردش بالا و پست

با قریشم همسفر در رحله صیف و شتا

آسمانم بلکه یابد آسمان از من علو

آفتابم بلکه گیرد آفتاب از من ضیا

آسمان هشتمم در خاک زندانی شدم

هستی اندر تنگبارم مانده اندر تنگنا

میهمان بر دوستم دل سیر و چشمان گرسنه

میزبان بر دشنم جان تخمه فکرت ناشتا

خصم از جامم خورد گه باده گاهی انگبین

دوست برخوانم نهد گه سرکه گاهی سرکبا

مردا شکمخواره دایم دردمند آید از آنک

معده باشد بیت داء پرهیز شد راس الدوا

آنکه خورد ز خوان یطعمنی و یسقینی نوال

تا آبد سیراب و سیر است از شراب و از غذا

چون صلوة و نسک نی لله رب العالمین

تصدیه باشد درون کعبه حق یامکا

آنکه از دین دور کارش چیست با یعسوب دین

وانکه گمراه از صراط است از چه گوید اهدنا

چون نماز از بهر غیر حق چه زاید زان نماز

جز جنون و صرع یا سرسام و مالیخولیا

رزق از من دور شد چون از حیا بستم نقاب

هم غنی گشتم چو پوشیدم ز استغنا ردا

شیر یزدان گفت ز استغنا غنی گردند خلق

نیز احمد گفت باشد مانع روزی حیا

رزقم آن مولی دهد کو تاج استغنا نهاد

بر سر من ذالک فضل الله یوتی من یشا

تاج شاهان از زر و تاج من است از خاک ره

فرش شاهان عبقری فرش من است از بوریا

موسی عمران مرا داند چون هارون وزیر

عیسی مریم مرا خواند چو شمعون الصفا

چار مادر خود تو پنداری مرا مادندرند

کرد با این مادران شاید ز هفت آبا ابا

کودکانی را که این بد مادران میپرورند

جمله ابناء الدها لیزند و اولاد الزنا

گشته مادر با رقیبان جفت از قحط الرجال

هم پدر تنها به بستر خفته از عرق النسا

چرخ مه را چون خورنق ساختم زین ره بمن

داد چون نعمان بن منذر، سنماری جزا

موکبم را در سفر باریک و سخت آمد طریق

حضرتم را در حضر تاریک و تنگ آمد قضا

خاطرم رنجور از رنج و هموم آسمان

سینه ام گنجور بر گنج علوم انبیا

آنچه در بستان شجر کارم نروید جز شجن

هر چه مروا برگشایم نشنوم جز مرغوا

سهمگین تابد ستاره، خشمگین گردد سپهر

تیر روید از زمین، شمشیر بارد از هوا

اره ای گر در کف نجار بینی بی گمان

هست بهر پیکر جمشید و فرق زکریا

آسیا شد سخره بهر دست شاهان اروپ

آسیائی خرد، همچون دانه اندر آسیا

حال آن مسکین مسافر را خدا داند که چیست

اندران کشتی که عزرائیل باشد ناخدا

هتک و سفک و حرب و هضم و خضم و موت و فوت

حرق و غرق و خرق و لعن و طعن و طاعون و وبا

جملگی تلخند و اندر کام ما چون شکرند

وه چه خوش فرمود اذاعم البلا طاب البلا

در خراسان آتش بیداد و نار فتنه گشت

مشتعل مثل اشتعال النارفی جزل الغزا

چار ارکان جهان را لرزه در پیکر فتاد

تا فتاد از توپ دشمن لرزه بر کاخ رضا

ژرف اگر بینی به هر تیری از آن زخمی رسید

بر دل شیر خدا و سینه خیرالنسا

آنکه در هر راه بود از قارظ عنزی اضل

در طریق فتنه شد امروز اهدی من قطا

حافظ دینند مشتی رهزنان یا للعجب

حارس ملکند جمعی غر زنان یا ویلتا

کینه توز و کینه ورز و کینه خواه و کینه جو

فتنه آر و فتنه بار و فتنه کار و فتنه زا

هوششان مست از خمار و نشأه ی مینای می

گوششان گرم از سرود نغمه زیر وستا

فتنه خسبد برنگیرندش گر این دو نان ز خواب

این مثل دایم شنیدی لوترک نام القطا

تنگ شد بر ما فضا زین قاضیان رشوه خوار

راست گفت آن شه اذا جاء القضا ضاق الفضا

ای قضای آسمان پرداز خاک از قاضیان

تا بیاید از پس سؤ القضا حسن القضا

خوابمان باشد بر آن بستر که بر وی جای داشت

نابغه از بیم پور منذر ماء السما

آسمانا آبی افشان بر زمین کاین مشت خاک

سوخت اندر آتش غم رفت بر باد از جفا

تابش ماه اهست کز آن روشنی یابد زمین

کامران شاهست کز آن کام جان گردد روا

روشنی خواهی از آن چرخ مقرنس خواه هان

کام جان جوئی ازین درگاه اقدس جوی ها

شهریارا هر که صد دارد نودهم پیش اوست

تا زیان گویند کل الصید فی جوف الفرا

من ترا دارم که اندر ملک استغنا و ناز

کا مرا نستی و الاسماء تنزل من سما

من خطیبم بعد اما بعد در هر خطبه لیک

نام پاک تو است مذکور از پس لاسیما

کعبه از رخسار داری زمزم از لعل روان

از مروت مروه باز آری و از صفوت صفا

همچو آبی در خریف و همچو ابری در ربیع

سایه ای در روز صیف و آفتابی در شتا

گفت ارشمیدس زمین را کردمی از جا بلند

با عمود ار بودمی در دست نقطه ی اتکا

بیخبر بود آن حکیم از پایه فرهنگ تو

کاختران را بالشستی آسمان را متکا

اندرین ایام سختی کاب و نان اندر شد است

آن یکی در چنگ شیر این یک به کام اژدها

تشنه کامان آبرو در خاک میرابان برند

بینوایان جان دهند از بهر نان بر نانوا

دیو خباز است و نان ختم خلایق وحش و طیر

شمر میراب است و مردم تشنه تهران کربلا

داستان نان و آب از عز و منعت پیش خلق

داستان ابلق فرداست و حصن عادیا

کوری میراب و مرگ نانوا از فضل خویش

تشنگان را آب دادی بینوایان را نوا

زنده کردی پیکر افسرده را از روح جود

سبز کردی گلشن پژمرده را ز آب سخا

گفت پیغمبر که هرکس تشنه ای را آب داد

هست اجرش چون ولایت بر علی مرتضی

گر چنینستی که آن شه گفته در پاداش کار

بر تو خواهد بود ارزانی کنو زالاولیا

در پی هر قطره ای بحریت بخشد حق از آنک

محسنان را داد خواهد عشرة امثالها

چون تو در حر تموز از ابر جود خویشتن

صد هزاران تشنه را سیراب کردی از عطا

نوح را کردی ز همت غرقه در طوفان فیض

ریختی در جام خضر از فضل خود آب بقا

از ولایت آبشاری ساختی چون سلسبیل

که کند جبریل چون مرغابیان در او شنا

شهریارا غم مخور گر سفله ای با زرق و شید

نام پاکت را به خود بربست و شد فرمانروا

گر گیاهی را پزشکی خواند اکلیل الملک

تاج شاهان را نباشد همسری با آن گیا

مهتری دارد اگر خوبنده اندر بار بند

مهتران دهر را بر وی نباشد اعتنا

چرخ گردون را چه باک از آنکه دارد چرخ نام

دوک و دولاب و گریبان و کمان و آسیا

چون نداند بانگ طاوسان شغال هفت رنگ

بایدش گفتن نه ای طاوس خواجه بوالعلا

جعفری تره نخواهد گشت زر جعفری

آیت احمد نخواهد شد سرود احمدا

کی تواند همچو سلمان گشت سلمانی بجاه

گر زبانش پارسی شد یا نژادش پارسا

گندنا بر ناودان برگ ترب ماند به بیل

لیک ناید کار این هر دو ز ترب و گندنا

خوک خوک است ار بنوشد شیر از پستان شیر

جغد جغد است ار شود پرورده در ظل هما

گر عیاذا بالله اینان را خدا دانند خلق

کافرم من گر نمایم بندگی بر این خدا

شوخ با صابون این شوخان بنزدایم ز تن

که به نرمی همچو لیفند و به سختی سنگ پا

جز نخ اندر ثقبه سوزن کجا باور کنم

قامتی یکتا شود در پیش کژ طبعان دو تا

نیستند اینان بجز مشتی گدایان بر درت

که سرانشان سالها در پیشت استاده به پا

خوانده بر رویت ستایش هم زبانشان هم روان

کرده در بارت نیایش هم پدرشان هم نیا

در طریق سیل هایل چیست دیواری گلین

در گذار باد صرصر کیست مقداری هبا

چوب چوپانی است در پیش شعیب آنکوبدی

پیش جادو اژدها کش پیش فرعون اژدها

شاه بسیار است اندر جمع حیوانات لیک

شاه نحل است آنکس آید وحی و زاید زو شفا

مصطفی شیر خدا را شهریار نحل خواند

گفت یعسوبش بدین کو بود دین را پیشوا

پادشاهی را سلیمان بن داودی سزد

تا کند بر وی وزارت آصف بن برخیا

گوش جان مشتاق ذکر آن شه فرخ فرست

قم حبیبی اسقنی خمرا و قل لی انها

زاد وجدی خیرمازودت من ذکرالحبیب

راح همی نعم مار وحت یاریح الصبا

ماه ماه است اردمد در دشت یا در بوستان

شاه شاه است اربود در شهر یا در روستا

گر دو روزی چرخ ملک از محور خود دور گشت

اکل مردم از قفا شد سیرشان بر قهقرا

آسمان سوگند با دونان نخورده است ای ملک

حق تعالی داد خواهد ناسزایان را سزا

هر که خارج شد ز راه راست بازآید بره

هر چه بیرون شد ز جای خویش برگردد بجا

سالخوردان را گر انجانی فزاید آرزو

خردسالان را جوانمرگی رساند اشتها

کیست جز موسی ید بیضا برآرد ز آستین

کیست جز عیسی دهد بر اکمه و ابرص شفا

آهن تفته بر اشتر مرغ باشد قوت جان

مشک و عنبر زهر باشد در مشام خنفسا

علم سقراطی رسد بر شاکران از شوکران

حکمت بقراطی آرد بر فقیران فیقرا

سود قومی، قوم دیگر را زیان آرد بطبع

هست گرگان را عروسی گوسپندان را عزا

فتنه مشروطه خواهان هوسناک از ستم

ملک را افکند در پستی ملک را در عنا

گفت هر کس شد شبیه قومی از آنان بود

جز بدان چشمی که دارد از بصر کشف الخطا

لاجرم از این تشبه بیگناه است آنکه کشت

هر زمان جای رتیلا صد هزاران دیو پا

هم شبیهند این جماعت بر جهودان از هوس

طبعشان ننمود بر سلوی و برمن اکتفا

هر زمان در حضرت موسی بن عمران می زدند

نغمه یخرج لنا من بقلها قثائها

ای شده اندر لباس میش با چنگال گرگ

هم بلاشرطی تو در مشروطه هم با شرط لا

قلب تاری را بجای نقد روشن برنهی

جوفروشی گشته نزد مشتری گندم نما

شور شوری در سرت سنگ سنا بر سینه ات

نه در این سر هوش داری نه در آن سینه صفا

با حرامی در حرم احرام بستی از دغل

پای کوبان جمره در کف تاختی اندر منا

نه از آن شوری بجز شرمر ترا آمد بکف

نه فروزد ز آن سنا اندر دلت نور و سنا

ز آن سنا باشد وزیران را فروغ اندر چراغ

هم ازین شوری وکیلان را نمک در شوربا

مجلس شورا بهل بزم سنا تعطیل کن

اندرون بسپر به کدبانو برون بر کدخدا

مشنو از شورای حفظ الصحه بشنو از رهی

کز فلوس این خستگان را چاره باید نزسنا

گر فلوس ازد که عطار آری رایگان

ور سنا از مکه دادار داری بی بها

نفع نتواند ز شرب این سنا و این فلوس

کور از حسن بدیع و کر زبانک کرنا

می شناسم من گروهی را که بشناسند نیک

آدمی از لهجه و خیل از نشان مرغ از صدا

در بر ایشان هویدا باشد از انوار حق

عشق از سودا می از افیون تباکی ازبکا

گر شنیدستی بدور اعتضادالسلطنه

داستان محرم، نامحرم و سرمه ی خفا

کان سفاهت سرمه ای در دیده خود کرد و خواست

ناظران را دیده سازد کور چون عین الرضا

شاهزاده خویشتن را بر عمی زد ز آنکه داشت

دیده شاهد فریب و خاطری هوش آزما

گفت با گردان و سالاران یار خویشتن

هر چه گستاخی کند محرم نگوئیدش چرا

خویشتن را کور بنمائید کاین مسکین گول

مدعی باشد که ما را چشم بندد با دعا

من دعایش را همیدون بر تنش نفرین کنم

تا بداند زان دعا حاصل نگردد مدعا

غره شد محرم به سحر خویش و چون دیوان ربود

خاتم جم را که بد ملک سلیمانش بها

پس قلمدان زرین را برد و درج گوهرین

شه تعامی کرد تا یابد خبر زین مبتدا

شوخ چشمی از نصاب افزوده شد وان خیره دست

از گلیم خویش بی اندازه بیرون هشت پا

شه صفیری زد بتندی بر پرستاران و گفت

دزد غیبی آمده است اینجا ندانم از کجا

چشم بندی میکند با ما حریفی شوخ چشم

غافلست از چشم ما وز چشمبندی های ما

چاکران گرد آمدند از چار سوی اندر وثاق

رسته شد شاخ جدال و بسته شد باب صفا

دزدشان در پیش و گفتندی چه شد این راهزن

کاروان همراه و پرسیدندی از بانک درا

رمیة من غیر رام کورکورانه بخشم

میزدندش فرقة بالسیف قوم بالحصا

شربتی از پهلوانان ضربتی از خاک خورد

کوبی اندر مغز وی میرفت و چوبی بر هوا

عاقبت بیچاره شد فریاد زد زاری نمود

کالغیاث ای شه ندانستم خطا کردم خطا

شاه گفتش محرما رو سرمه از چشمان بشوی

ترک کن نامحرمی و اندر حریم جان درآ

روزن خود ار چه بندی از سرای دیگران

روزن بیگانه را بایست بستن از سرا

سرمه را در چشم ناظر کش نه اندر چشم خود

تا شوی پنهان ز دیدار غریب و آشنا

چشم ناظر گر نبندی پرده بر مرئی فکن

تا که سازد سد راه سیر نور از ماورا

پرده پوشی کن که با این سرمه بستن مشکل است

چشمهائی را که دور است از محیاشان حیا

همچو کبکان زیر برف اندر شدی پنداشتی

تو نبینی خصم را او هم نمی بیند ترا

حال این مشروطه خواهان گزافی را بشرح

باز راندم با مثال و شاهد آن برملا

تا بدانند این همه مردم که نتواند گرفت

جای دانش را جهالت جای تقوی را ریا

شهریارا جامه ای زین چامه بس کردم دراز

بلکه باشد طولش اندر قامت مدحت رسا

هر چه افزودم درازی کوته آمد لاجرم

تن زدم آوردم اندر خامشی سر در عبا

بر تو میخواندم دعا و میشنیدم آشکار

در فلک خیل ملک میگفت آمین ربنا

این قصیدت را بدان بحر و روی گفتم که گفت

سالک کرمانشهان استاد مولاناالعطا

عشق را دانم همی بر خویشتن فرمان روا

بندهٔ عشقم بر این قولم بود یزدان گوا

شمارهٔ ۵ - چکامه

نظاره کن بدایع گردون را

تا پی بری صنایع بیچون را

تا بینی آن عجایب کز هر یک

کالیوه گشته مغز، فلاطون را

بنگر چگونه ساخته بی پرگار

نقاش صنع این همه برهون را

گر صانعش خدای نه، کی انباشت

از گوهر این سفاین مشحون را

از اندرون و بیرون چون پرداخت

این برکشیده طاق بی آهون را

در این مدارها که به اندازه

ترتیب داده مرکز و کانون را

در تار و پود دیبه زنگاری

کی برکشیده لؤلؤ مکنون را

جولاهه کی تواند با گوهر

دیبا همی ببافد اکسون را

ور گنبد است بی ستن و پایه

کی برفراشت گنبد وارون را

هرگز کسی به گنبد وارون دید

سیر رحی و گردش طاحون را

ترکی است آسمان که دگرگونه

دارد صباح و شام دگرگون را

گاه از فلق گذارد سیمین تاج

گاه از شفق عمامه گلگون را

گیرم که مدرک است همی گردون

ادراک بخش کبود گردون را

ای مانده چون جنین بدل گردون

چون پی بری حقایق بیرون را

دل از خرد به موجد کل بسته است

خاک فسرده و گل مسخون را

رستن ز خاک تیره کجا باشد

ترکیبی از عناصر معجون را

کی ره دهند در صف علیین

جسمی به بند سجین مسجون را

از علت العلل چه خبر باشد

معلول فوق و علت مادون را

مریخ اگر نشیند با ناهید

کی جای ریزد مرخون را

وان زهره گر فضایل برجیسی

داند کجا نوازد قانون را

تیر ار نیوشد از ماه افسانه

با خامه کی طرازد افسون را

کیوان به تیر اگر نگرد کمتر

چین افکند عذار شبه گون را

ماه ار ز نور خویش بدی تابان

هر ماهه نو نکردی عرجون را

ور مهر نور وجهه حق دیدی

نفروختی فروزان کانون را

ای خواجه زی خدای گرا وز خلق

زنجیر در گل دل مجذون را

دیان دین ترا طلبد زی او

بشتاب وهل جماعت مدیون را

جائی برو که بر در وی خورشید

خاضع شده است یوشع بن نون را

آنرا بجو که ز امرش او بارد

ماهی بکام پیکر ذوالنون را

گیرم که چهره زرد کنی چندانک

زرچوبه را بمانی و زریون را

زرچوبه چیست خود چه بود زریون

آنجا که بنگری زر مخزون را

زر نیز خود چه باشدی ای بازر

در خاک دیده پنهان قارون را

تا در درون دیده و دل داری

دیو پلید و اهرمن دون را

آلایشی است در تو که دامانت

خواهد پلیدکردن جیحون را

بشکن طلسم روح مکرم را

بگشای دیده آن دل مفتون را

آسوده کن خیال گرامی را

پاکیزه کن وثاق همایون را

بسیار خفته ماندی و نابینا

بیدار باشد و بینا اکنون را

گر رستمی بزور و فریدونی

بر خود مناز و منگر کایدون را

سیمرغ بود عاقله رستم را

برمایه بود دایه فریدون را

رو سجده کن به بارگهی روشن

پس برفروز چهره گلگون را

رو تکیه کن به قائمه‌ای محکم

پس برفراز قامت موزون را

از گلرخان عصر عنب بستان

فرموش کن عصاره افیون را

بیراهه است و دیو و دده زنهار

بی رهنمای مسپر هامون را

دامان خاصه‌ای به کف آر آنگه

از کف بهل چرا و چه و چون را

هرگز کجا توانی قائم داشت؟

بی متکا عمود فر ستون را

در احتجاج خصم فرو ماندی

موسی اگر نبودی هارون را

بر صخره کی کنیسه بنا کردی؟

عیسی اگر نخواندی شمعون را

نوح این سخن به سام همی میگفت

روزی که ساخت سوق ثمانون را

کاین جان رهین حکمت و فضلستی

بستان بها و در ده مرهون را

هرگز مدار منت از این مردم

زیرا که خوار بینی ممنون را

این آز شوخکن کندت جامه

رو از قناعت آور صابون را

سوگند می‌خورم که در این گیتی

کس نیست رسته منت گردون را

جز خواجه من آنکه ندارد چرخ

از طوق طاعتش سر بیرون را

فرخ نظام سلطنه کز دانش

نگشوده نامه خواند مضمون را

من خواجگان شناخته ام افزون

اما از او نیافتم افزون را

خواندم کتاب دولت سامانی

و آل سبکتکین و فریقون را

یکتن نیافتم که همالستی

این صاحب خجسته میمون را

فضلش نوشته دفتر انگلیون

هم نامه های هرمس و سمنون را

کلکش که جاذبستی رحمت را

تیغش که نایبستی طاعون را

آلوده با عبیر طبرزد را

پالوده از حریر طبر خون را

ز انصاف بیمری که خداداد است

این مقتدر عمید همایون را

گر برخلاف مصلحتش قانون

اجراء شود گزیند قانون را

ای صیت احتشام تو بگرفته

در شش جهت جزیره مسکون را

عفوی است در سرشت تراکان عفو

بر عم خود نبودی مامون را

قدسی است در نهاد تراکان قدس

بی شک نبوده زاده مظعون را

جودی است در وجود تراکان جود

هرگز نبوده احمد طولون را

جودت کم از شمر شمرد مانا

چه زنده رود را و چه جیحون را

دست سحاب نزد کفت ماند

مصدوقه ثلث و تسعون را

عمر و زبیدی ار نگرد تیغت

صمصام را ببخشد و ذوالنون را

بن مقله بر بمقله کشد از جان

آن خامه سیاه شبه گون را

عبدالحمید یحیی آموزد

از سهم و قوس تو الف و نون را

با چون توئی قیاس کجا شاید

این خواجگان بی هنر دون را

دانا چگونه ماند نادان را

رایج کجا نماید مغبون را

رنگ گهر نه بینی خارا را

طعم رطب نباشد زیتون را

میرا به مدحتت صدف طبعم

زاد است این لئالی مکنون را

من نیستم ازان شعرا کایشان

قائد شوند زمره ی غاوون را

در مدح هر خسیس فرو خوانند

شعری دو نامناسب و موزون را

وز فرط بی تمیزی بر مردان

مدح آنچنان کنند که خاتون را

نه زان عروضیان که به هر رکنی

نسبت دهند مطوی و مخبون را

نه زان مرائیان که بر ایشان حق

فرموده والذین یرائون را

بل مادح تو باشم و نستانم

در درگه تو افسر ارغون را

از لب پدید آرم معجز را

وز خامه فاش سازم افسون را

پیش ترانهٔ غزل نغزم

بونصر کی نوازد قانون را

روئینه شعر گویم در مدحت

روئین تن است زاده کتایون را

تا آب ماه بگذرد و ایلول

تشرین فراز بینی و کانون را

خواند دو جا فرشته یزدانی

دو سوره بر ز گفته بی چون را

بر طلعت تو سورهٔ کوثر را

بر دشمن تو سورهٔ ماعون را

شمارهٔ ۶

با خلق چون حدیث کنم ز این ستاره‌ها

با کودکان چه گویم ازین گاهواره‌ها

گهواره‌های زرین بینی بر آسمان

همچون زمین غنوده در آن شیرخواره‌ها

چون کودکان به مادر گاهی شوند رام

با مهر و گه نفور شوند این ستاره‌ها

خورشید را فروزه وزند ارنه در کفست

هردم چرا زبانه کشد زو شراره‌ها

سقط الزناد اوست تو گویی درین فضا

این جذوه‌ها که بینی چون کوه پاره‌ها

همواره گرد شمس بگردند این نجوم

چونانکه گرد قلعه طاغی سواره‌ها

این دانه‌های دُر که عروسان چرخ را

در گوش اندرون شده چون گوشواره‌ها

ناموس شمس را همه هستند متصل

چون دانه‌های لؤلؤ در سلک یاره‌ها

این اختران که بینی بر برج‌ها مدام

تابنده چون مصابیح اندر مناره‌ها

هر یک نصاب خود را ملکیست چون زمین

کاقلیم‌هاست در وی و دزها و باره‌ها

از کوه و پشته گشته گرانپشت و کوهه شان

چون پشت سالخوردان از پشتواره‌ها

رگ‌های خاکشان همه نرم است از آب‌ها

ستخوان کوهشان همه سخت از حجاره‌ها

در جویبارهاشان روید درخت‌ها

در کوهسارهاشان باشد مغاره‌ها

وز قله‌های صعب کلانشان به اتفاق

آتش زند زبانه چو آب از فواره‌ها

اجرام مستنیرند اینان که روز و شب

از آفتاب باشدشان استناره‌ها

کشور خدای شمس منیرست و بهر خویش

آراست زین دوایر گردون اداره‌ها

اقلیم تیر از همه نزدیک‌تر بدو است

چون حاجیان خاص به دارالاماره‌ها

ناهید باشد از بس وی در مدار خویش

دائر چنانکه خیره شود زو نظاره‌ها

دیگر زمین که با ما ره طی کند مدام

از خواهران خویش همی بر کناره‌ها

مه گردوی بگردد و بر وی همی‌تند

فرمان پذیر تا چه بود زو اشاره‌ها

در زمهریر ماه نه آبست و نه هوا

ایدر ندارد ایچ به جز سنگ خاره‌ها

زین گونه بیست ماه فزون گرد اختران

باشد همی رونده چنان چون طیاره‌ها

بهرام در مدار چهارم به صد شتاب

تازد چنانکه ترکان تازند باره‌ها

زین بعد چون بدان سو رفتی کواکبی

بینی به گردشند فزون از شماره‌ها

با اینکه از شماره فزونند ثبت شد

هفتاد و اند کوکبشان در اواره‌ها

برجیس در مدار ششم راه بسپرد

چابک چو از فلاخن مردان حجاره‌ها

کیوان همی‌شتابد در هفتمین مدار

چون فارسان به معرکه‌ها و اغاره‌ها

و اندر مدار ثامن و تاسع دو روشنی

بینی ز اختران نه چو دیگر ستاره‌ها

وان ثابتان جمله شموسند اگرچه تو

دانی به راه گمشدگانشان اماره‌ها

چون رای با فروغ فروغی ذکاء ملک

سازند این شموس درخشان اناره‌ها

آنکو به پای فکرش شاید شدن به چرخ

چون منجنیق‌ها که گذاری به باره‌ها

دیباچه کلامش ام الکتاب فضل

بوسیدن رکابش خیرالزیاره‌ها

ای در بیان مدح صفات کمال تو

قاصر زبان و کلک فصیح العباره‌ها

بر قینه مغنیه نظم دلکشت

هرگز کسی ندیده خلل ز استعاره‌ها

آنجا که راه چاره شود بسته بر کسان

از رای روشن تو بجویند چاره‌ها

داناتری به هر فن و هر کار و هر هنر

از مردم عرب به رسوم و به داره‌ها

شمارهٔ ۷ - در نکوهش حاج آقا محسن عراقی گوید

شها ببین عمل عالم مکرم را

ببین جناب شریعتمدار اعظم را

روا بود که باسلام گوید المسلم

هر آنکه بنگرد این مفتی مسلم را

اگر نبود خود این پیشوای برصیصا

که بود زنده کند استخوان بلعم را

رساله ای که نوشته است دوش میخواندم

مگر که اخذ کنم حکمهای محکم را

بهر خطیش بدیدم هزار گونه خطا

درون هر رقمی صد هزار ارقم را

یکی به صفحه اول نوشته بد که حرام

مباح شد به مریدان اگر چه شلغم را

دیگر نوشته که مال یتیم اگر بینی

ببلع و هیچ میفکن بر ابروان خم را

ربودن بز و میش از میان مهرآباد

غنیمت است کنون چه زیاد و چه کم را

دگر نوشته که گشته است تازه زخم دلم

طبیب گفته علاجش چهار مرهم را

یکی زخان حسن آب و ملک مهرآباد

چنان برم که گرفتم حصار حاتم را

دوم به طشت طلا خون حلق یحیی را

بریزم و نهراسم تف جهنم را

سوم به فرق علی ضربت آنچنان بزنم

که آشکار کنم کار ابن ملجم را

چهارم آنکه چو احکام فلسفی خواندم

بباید آنکه مکذب شوم پسر عم را

شنیدم این حکمی دوش با مریدان گفت

چرا سجود کنید این خدای مبهم را

خدای را ز عناصر همی قیاس کنید

که عنصر است مؤثر جمیع عالم را

برو به خدمت مانکجی مجوس برس

اگر بخواهی تقلید حی اعلم را

شها مگر به سریر تو داد خویش آرم

به صولت تو نمایم علاج این غم را

مگر تو دیده اسفندیاریش بکنی

وگرنه بشکند این صدهزار رستم را

خدای را ملکا جرم خانه زاد چه بود

که ریخت ساقی گردون به جامش این سم را

سلیل شیر خدایم چه کرده ام که چو صید

بمن گماشته قهر تو این معلم را

ز اشتهای فزونی که دارد این ملحد

چو اژدها به نفس خشک میکند یم را

شنیده بودم اهریمن از طریق حسد

به خلد رفت و فریبنده گشت آدم را

کنون بدیدم بفریفت این مه طلعت

مهین جناب جلالت مآب صارم را

به اشتباه به درگاه صارم الدوله

ز پیش برد بسی باطل مجسم را

ایا شهی که نظیرت ندیده دیده دهر

مگر به چرخ چهارم مسیح مریم را

به قهر خویش بگو تا ز مهر زنده کند

پی نوشتن این قصه ابن اعثم را

ترا به تاج و به تخت و نگین شه سوگند

که بشکنند فرو حشمت کی و جم را

کز آتش دم شمشیر تیز خود ای شه

به خاندان وی افکن بساط ماتم را

فرو کش از دل سختش درخت نخوت را

برون کن از سر و مغزش غرور درهم را

بشکر آنکه خدا داد بر تو افسر و گفت

حمایتی کن شرع رسول خاتم را

اگر مخرب دین را رها کنی فردا

چه عذر داری پیغمبر مکرم را

منم وکیل ز شاهان شرع پیغمبر

که راضیند ز شاخه اش فروکشی نم را

به اعتقاد من از عدل شه نمی ترسد

کسی که خوف ندارد خدای عالم را

گر از سموم حسام تو بودش اندیشه

نمی شکست به هم شاخه های خرم را

نمی فزود به من مالیات ملکی خود

نمی ربود ز ناخن شکار ضیغم را

نمی گشود به سرباز شه طریق فرار

نمی نمود چنین کارهای اعظم را

کسی نمیشد بستی بسوی دارالکنز

کسی نمی دید اطریشی معمم را

شمارهٔ ۸ - در ستایش امیر نظام گروسی فرماید

چو در خواب شد دیده پاسبان‌ها

نوای درای آمد از کاروان‌ها

به محمل گزیدند جا خوبرویان

به تن‌ها دمیدند گفتی روان‌ها

سمن‌سینگان توأم اندر کژابه

چنان زهره و مشتری را قران‌ها

بتان پریچهره بر بیسراکان

چو اقمار تابنده بر آسمان‌ها

به جمازه‌ها بر نشستند گردان

چو بر اخگر تافته بر دخان‌ها

شترها روان یک ز دنبال دیگر

چو عقد لئالی که در ریسمان‌ها

چنان رشته دوک دست عجوزان

مهار شتر در کف ساربان‌ها

دوان تازی اسبان ز پیش قوافل

نشسته بر آن اسب‌ها پهلوان‌ها

نمد زین بزیر و گژین جامه در بر

فروهشته دامان برگستوان‌ها

گرفته رهی دور در پیش و سرخوش

رها کرده ز اسبان تازی عنان‌ها

سواره دلیران به پیچیده سرها

پیاده یلان تنگ بسته میان‌ها

یکی چست چون اختران بر فلک‌ها

یکی تند چون تیرها از کمان‌ها

زمین همچو گردون پر از ماه و اختر

در او از پی رهروان کهکشان‌ها

به ناگه یکی ز آسکون تیره ابری

برآمد چو دودی که از دیگدان‌ها

رخ خور به میغ سیه گشت پنهان

چو در زیر پر، بیضه ماکیان‌ها

بشورید ابر سیاه از جوانب

ببارید سیم سپید از کران‌ها

دمان ابر تاری چو پیلان جنگی

وزان باد صرصر چنان پیلبان‌ها

پراکنده شد سونش سیم چندان

که گفتی گشودند درهای کان‌ها

نسیمی که از دامن که وزیدی

بتن در همی‌شد چو نوک سنان‌ها

به روی گژین جامه پهلوانان

ز سنجاب پوشیده شد طیلسان‌ها

چو برداشتی باد دامان محمل

درخشیدی از چرخ‌ها فرقدان‌ها

سمن‌سینه ترکان مشکینه‌مو را

ز کافور سیمینه شد ارغوان‌ها

بتان بسد روی یاقوت لب را

ز الماس و بیجاده شد بهر مان‌ها

ز بس بر شبه سیم سودند گفتی

چو پیران شدستند یکسر جوان‌ها

زمین چون بحار و نجائب سفائن

علم‌های گندآوران بادبان‌ها

بتان جمله آکنده دامان به گوهر

یلان یکسره کنده دل‌ها ز جان‌ها

تو گفتی مگر شور محشر برآمد

که کر شد همی گوش چرخ از فغان‌ها

ز یکسو عوای ذئآب و ثعالب

ز سوی دگر خلق را الامان‌ها

فلک میزبان بود و مردم خورش‌ها

دد و دام هامون همه میهمان‌ها

جز این میهمانان ندیدم کسی را

ز دندان چکد زهر و خون از دهان‌ها

همی‌ریخت مردم ز بالای زین‌ها

چو از شاخ‌ها برگ‌ها در خزان‌ها

قباها به تن‌های مردم کفن‌ها

ولی مر، ددان را چو دستار خوان‌ها

دریده ز دندان بو جعده دل‌ها

خراشیده چنگال بن دایه ران‌ها

دوان جوق گرگان ز دنبال مردم

چنان کز پی گوسپندان شبان‌ها

ز ناف یکی سر بر آورده نشتر

ز کام یکی آخته کلبتان‌ها

من اندر پی کاروان او فتاده

چنان حلقه‌ها در بن ریسمان‌ها

همی‌رفت معشوق و من در پی او

چو دلدادگان از پی دلستان‌ها

به گوشم وزان باد چون باد غرها

ز چشمم روان آب چون ناودان‌ها

مر آن باد پا خنگ پولادسم را

کز آهن به تن باشدش استخوان‌ها

رگ و پی بر اندامش انسان که گویی

همی‌رسته از خارها خیزران‌ها

یکی بانگ بر وی زدم تا همی‌شد

شناور چو مرغی که در آبدان‌ها

بسنبید الماس با آهنین سم

چو با سوزن در زیان پرنیان‌ها

به برف اندرون سینه‌مالان همی‌شد

چو در ریگ‌ها باره ترکمان‌ها

فتادم به پیش از همه کاروانان

گشادم به تحمید ایزد زبان‌ها

بدیدم به محمل بت نازنین را

که بد چون گل تازه در گلستان‌ها

کنون سرو بن کرده چون بید مجنون

همش ارغوان‌ها شده زعفران‌ها

گرفتم عنان و زمام نجیبش

بر او خواندم از دوستی داستان‌ها

زبانم غم عشق را شد مفسر

لبم قصه شوق را ترجمان‌ها

ز بس راندم از مهر با وی سخن‌ها

ز بس خواندم از صدق بر وی بیان‌ها

دلش مهربان شد به من گرچه بودی

از آن سنگدل‌ها و نامهربان‌ها

پی آنکه ره زودتر آید به پایان

ز نرد سخن ساز شد نردبان‌ها

مرا گفت هیچت اگر دانشستی

ندانی چرا سودها از زیان‌ها

بدین روزگاران که بارد به گیتی

ز ابر سیه مرگ‌ها و هوان‌ها

ز رفتن فرو مانده تازی نوندان

ز کالا نظر بسته بازارگان‌ها

نیایند گرگان برون از منازل

نپرند مرغان بر از آشیان‌ها

نه تنها مرا بلکه خود را به خواری

چرا کردی آواره از خانمان‌ها

ز ایوان ره کاخ دیوان گرفتی

به بیغول‌ها راندی از شارسان‌ها

شدی در پی مرگ‌ها و بلاها

زدی بر دم تیغ‌ها و سنان‌ها

مگر ز آتشستی ترا روی و پیکر

مگر ز آهنستی ترا استخوان‌ها

مگر نقد جان زان متاع است، کو را

ز بازار بردی چنان رایگان‌ها

بدو گفتم ای گلبن باغ شادی

که رویت بود چون گل بوستان‌ها

ندانی که مرد آنگهی پخته گردد

که فرسوده گردد ز دور زمان‌ها

بنشنیده باشی که رستم چگونه

پی گرگساران بپیمود خوان‌ها

نتابید از آهنگ پیلان جنگی

نترسید از آوای شیر ژیان‌ها

ز پولاد بودش به بر پیرهن‌ها

ز خورشید بودش به سر سایبان‌ها

سرون بر کشید از سر نره دیوان

جگر بر درید از دل پهلوان‌ها

کرا کسب دانش به تجریب باید

بدینسانش پیمود باید کران‌ها

به چنگال پتیاره در خون تپیدن

به از خون دل درکشیدن به خوان‌ها

به دندان شیر اوفتادن از آن به

که ناز پزشکان بیمارسان‌ها

چو بشنید یار این سخن گفت خامش

ازین بیش بر من مخوان چیستان‌ها

برای من، این باد رنگین، چه بافی

که بستوهم از عشوه باد خوان‌ها

پشیزی نخرم فسونت ور از بر

فرو خوانی انجیل‌ها و قران‌ها

نه بر جان مباح است بیزاری از تن

نه بر تن گواراست بدرود جان‌ها

سر آدمی نی درخت است کز نو

بروید پس از اره باغبان‌ها

به من راستی کن که نیکو شناسم

سخن راستان را ز افسانه‌خوان‌ها

بگفتم بتا راستی را سرایم

حدیثی که بشنودم از باستان‌ها

که بیدانشان چون بمانند عاجز

شتابند اندر پی کاردان‌ها

بپویند کوران سبیل بصیران

بجویند خردان طریق کلان‌ها

ندانی که دانش‌پژوهان گیتی

ز دانا بجویند هرسو نشان‌ها

چنان مرد گم کرده راهی که جوید

نشان ره اندر پی کاروان‌ها

من این سهمگین درها را از آن ره

ببیزم که دارم به دل آرمان‌ها

سه سال است دور از حضور امیرم

وزان آستان بر دگر آستان‌ها

بهار نشاطم خزان گشت ازیرا

چه در فرودین‌ها چه در مهرگان‌ها

مشدر شدم خانه در نرد عذرا

به دست حریف اندرم کعبتان‌ها

قضا پیر زال است و من تار پنبه

فلک هچنان چرخه دوکدان‌ها

روانم کنون بر درش تاستانم

از آن عنبرین خاک قوت روان‌ها

اگر بار دیگر ببوسم سرایش

ز بختم سزد، شکرها و امتنان‌ها

ز دل‌ها نهم بر درش پیشکش‌ها

ز جان‌ها برم در برش ارمغان‌ها

فشانم بر او جان چنان چون که دیدی

ز پروانه بر شمع‌ها جان‌فشان‌ها

ایا حضرتت مظهر مردمی‌ها

ایا نسبتت مفخر خاندان‌ها

ز فضلت مهالک ریاض تنعم

ز عدلت مفازات دارالامان‌ها

تو کیفر دهی حادثات فلک‌ها

تو جبران کنی نائبات زمان‌ها

بکشتم همه ملک را زیر و بالا

نمودم همه خلق را امتحان‌ها

نجستم نظیرت به چندین ممالک

ندیدم قرینت به چندین قران‌ها

نه میری بود چون تو در سطح گیتی

نه ماهی دمد چون تو بر آسمان‌ها

ندانند قدرت گر این تنگ چشمان

نگویند مدحت گر این بی‌زبان‌ها

مخور غم که تو مهری و خلق، کوران

مجو کین که تو ماهی اینان کتان‌ها

چو عدلت نهد تیرها بر کمان‌ها

چو بأست زند تیغ‌ها بر فسان‌ها

پلنگان بنالند در کوهساران

هِژَبْران بمیرند در نیستان‌ها

اگر شارسان بر نگاری نماند

به فرزانه بهرام بر شارسان‌ها

وگر خامه‌ات بر ورق مشک بیزد

ببندند عنبرفروشان دکان‌ها

جهان را به یک روز بخشی ازیرا

جهانبانت هر روز بخشد جهان‌ها

به سائل دهی بدر‌ه‌ها بیسگانی

به شاعر دهی گنج‌ها را یگان‌ها

ببرد پرند کجت دشمنان را

ببر دیبه مرگ چون پرنیان‌ها

تو چون آذرآبادگان کعبه کردی

به کعبه کنند آذرآبادگان‌ها

الا تا جهان جاودان از تو خرم

بمانی همی جاودان جاودان‌ها

همه ساقیان تو زرین‌کلاهان

همه منشیان تو مشکین‌بنان‌ها

همه چاکران تو بوذرجمهران

همه عاملان تو نوشیروان‌ها

شمارهٔ ۹

چون مرد پیشه کرد شکیب و ثبات را

بشکست پرچم علم حادثات را

مرد آن بود که چون خطر آید بجاه وی

قربان کند به مجد و شرافت حیات را

گر خوانده ای به مدرسه اندر کتاب فقه

فصل جهاد و مسئله واجبات را

دانی که حفظ دین و وطن بهر مرد حق

فرض است آنچنانکه طهارت صلوة را

بگسل ز خصم و دست بدامان دوست زن

خواهی اگر ز ورطه طریق نجات را

اینک دموکرات پس انقلاب ملک

تهدید کرده کرد و لر و ترک و تات را

مشتی منات داده بیگ جوقه مرد لات

تا نو کند پرستش لات و منات را

لات از پی منات بتان را برد نماز

تجدید کرده بتکده سومنات را

یونان برغم نامه و اشراف ساختند

دیموکرات را و اریستوکرات را

ما راه اتفاق و ترقی سپرده ایم

مبعوث کرده ایم درین ره دعات را

خصم ترور و دشمن دیموکراسی ایم

در گوشمان مخوانید این ترهات را

در کام ما حدیث تروریست روز و شب

ملح اجاج ساخته عذب فرات را

گه بمب سایه بر سر همسایه گسترد

گه موزر افکند نظر التفات را

این رندک عیار گمانش که مردمان

نوشیده بنگ و بیخبرند این نکات را

حامی شود به رنجبران لیک در نهان

قربان خویش کرده الوف و مآت را

هم راعیان ملت و هم داعیان دین

هم مؤمنین کشور و هم مؤمنات را

غافل که بخردان جهان با هزار چشم

نظارگی شوند جمیع الجهات را

خوانده است داستان اکلت الرطب و لیک

فرموش کرده لفظ لفظت النواة را

الفاظ را بجای معانی ادا کند

صد من دو غاز شد ثمن این مهملات را

یاللعجب جماعت دیموکراسیان

ننهاده فرق مصدر واسم وادات را

خون کسان مزند چو زنگی شراب را

مال کسان خورند چو هندو نبات را

لوزینه خوانده پیکر کعب الغزال را

پالوده گفته خرمن شعرالبنات را

تنها نه طالبند که گیتی بهم خورد

بل طامعند ریختن از هم کرات را

ویران کنند خرگه حیوان و آدمی

آتش زنند بیخ جماد و نبات را

ای خواجه ترورگر، اگر اهل غیرتی

در خاک خود پدید کن این معجزات را

بستان ز روس شکی و تفلیس و گنجه را

بگشا حصون هند و حصار هرات را

ما را به خود گذار که از دایه کی سزد

در حفظ طفل طعنه زند امهات را

تشخیص مالیات از آنکس روا بود

کاندر خزانه بخش کند مالیات را

ابنای دین و مردم کشور همی کنند

تفکیک حکم مفتی و اقضی القضاة را

باید وزیر جنگ بداند که ما هوار

خازن چسان دهد به سپاهی برات را

بر اوست نی به عهده همسایه کز خرد

محکم کند مبانی حصن کلات را

داند دلیر راندن شمشیر و تیر را

بیند دبیر نکته کلک و دوات را

باید که ما ز مجلس ملی طلب کنیم

اصلاح هر مفاسد و جمع شتات را

بیگانه را بدان چه که در کیش خویش من

ممنوع داشتم ز مساکین زکوة را

این خانه من است و من آنجا مراقبم

بر ماه و آفتاب عشی و غدات را

اندر حصار خود ندهم ره بهیچ قسم

دزدان و رهزنان و عدات و وشات را

ایران به خاک خود نپذیرد ترور را

آتش ز خویش دور کند کربنات را

کشتید پیشوا و گرامی وزیر ما

کردید آشکار و عیان خبث ذات را

اینک به خون خواجه ما قصد کرده اید

شایسته دیده اید مه سیئات را

زان پیشتر که در شط رنج افتی ای ترور

بزدا ز سینه نقشه این شاهمات را

شمارهٔ ۱۰

ای شده در ره پی پذیره دارا

چند کند دل بدوری تو مدارا

این منم از نار فرقت تو سراپای

سوخته همچون وکیل صدر بخارا

لعل چو پیروزه کرده اشک چو مرجان

دیده عقیق یمان و رخ زر سارا

خونم در سینه شد طعام مناسب

اشکم در دیده شد شراب گوارا

بی تو نخواهد دلم جمال جمیلان

بی تو نبوسد لبم عذار عذارا

مغزم کاود سرود ترک غزلخوان

جانم کاهد جمال شوخ دل آرا

راندم از بزم خود عقیده عشرت

خواندم بر وی طلاق خلع و مبارا

مژه بخواری همی سنبد خاره

دیده بتاری همی شمارد تارا

چند بر این تن فلک پسندد خواری

مهلا مهلا نه من حدیدم و خارا

هیچکسم در تعب نسازد یاری

یارب ز این بیشتر ندارم یارا

جانم جانو سیار غم بستاند

گر ندهی دادم ای سلاله دارا

وه که مرا در حقت عقیده بود آنک

در حق عیسی شنیده ام ز نصارا

رشک برم بر مصاحبان تو چونانک

رشک ببردی هم بهاجر سارا

شاها بفراز قد و فتنه بیارام

ماها بفروز چهر و خانه بیارا

یا سوی یاران شتاب یا ز بنانت

مشکین فرما مشام باد صبا را

تو دل و جان و خرد ز صیدگه آری

شاهان دراج و اسفرود و حبارا

هر سو تازی سمند آیدت از پی

دلها اندر کمند همچو اسارا

تا نبود از شماره هیچ فزون تر

سال بقایت فزون بود ز شمارا

نوشند آن باده دشمنانت که گویند

نحن سکاری و ما هم بسکاری

شمارهٔ ۱۱ - احزاب سیاسی

خدا رحمت کند مرحوم حاجی میرزاآقاسی را

ببخشد جای آن بر خلق احزاب سیاسی را

ترقی اعتدالی انقلابی ارتجاعیون

دومکراسی و رادیکال و عشقی اسکناسی را

وزارت دادن طفلان وکالت کردن پیران

مجاهد ساختن افیونیان ریقماسی را

ننرگشتن توالت کردن پیران فرسوده

فکل بستن بگردن کودکان لوس لاسی را

عروسک غنچ کردن گربه رقصاندن پلوخوردن

پریشیدن بهم اوراق قانون اساسی را

درون منجلاب و حوض و مبرز بئر و بالوعه

پی تطهیر دادن غسلهای ارتماسی را

انیورسیته و فاکولته در ایران نبد یارب

کجا تعلیم دادند این گروه دیپلماسی را

ندیدم فایدت ز احزاب جز ضدیت شخصی

خدا برچیند از بیخ این بساط رشک و ماسی را

وزیران کهنه کار اما رموز دخل بردن را

وکیلان چربدست اما فنون ناسپاسی را

نمودن در صف کابینه ضدیت بیکدیگر

تراشیدن بوقت کار عذر بی حواسی را

جراید در ستون خویش گنجانید از هر سو

هجاهای جریری هزلهای بی نواسی را

نه اجماع است حجت نه خبر شاهد نه نص برهان

نه نور عقل شمع ره یقیبان قیاسی را

همه مانند قارون گنجها آکنده از گوهر

ولی چون سامری دارند داغ لامساسی را

باوقاف اندرون دزدی سه چار اندر کمین خفته

که برباید طعام و کسوه طاعم را و کاسی را

سران حزب میگویند مائیم آنکه در فرقان

نگهدار زمین خواندی تو اوتاد رواسی را

نه در مالیه کس داند علوم اقتصادی را

نه در عدلیه کس خواند فصول اقتباسی را

نه در امنیه بینی جز قراسوران سوری را

نه در نظمیه یا بی جز پلیسان پلاسی را

چو اوراق قمار آرند در نظمیه از اعیان

پی تخلیص دزدان رقعه های التماسی را

کماندان چون به سربازش نظر بر راست فرماید

زند در کوچه ی چپ عذر جوع و بی لباسی را

مگر شلاق سازد گرم این تنهای بارد را

مگر تخماق کوبد نرم این دلهای قاسی را

کنند آزاد خرسان گورهای اصطیادی را

رها سازند گرگان بره های اختلاسی را

دو چیز امروز در ایران شمار مرد و زن دیدم

یکی باطل پرستیدن دوم حق ناشناسی را

نه انسان است آنکو ناسی فرمان حق آمد

که نسناس است مولی در حقیقت ناس ناسی را

برو در مجلس شوری بخوان ز الفاظ بی معنی

ثلاثی و رباعی و خماسی و سداسی را

اگر وقتی گذارت جانب کابینه شد برگو

خدا رحمت کند مرحوم حاجی میرزاآقاسی را

شمارهٔ ۱۲ - در ستایش بیطرفی ایران هنگام جنگ عمومی و نکوهش همسایگان جنوبی و شمالی «انگلیس و روس » فرماید

همتی ای ناخدا کرم کن و دریاب

کشتی ما را که اوفتاده به گرداب

نه خبر از ساحل و نه راه به مقصد

نه اثر از نور آفتاب وز مهتاب

موجی پهن و دراز و بی سر و پایان

بحری ژرف و عمیق و بی بن و پایاب

کشتی در ورطه و مسافر حیران

دریا پرجوش و ناخدا شده در خواب

ای کرم ایزدی مدد کن و برهان

ای نفس شرطه مردمی کن و بشتاب

نیست که فریاد ما رسد مگر از غیب

چاره پدید آورد مسبب اسباب

بخت گریزد ز ما چنان که تو گوئی

ناوکی از چله کمان شده پرتاب

پیر فقیر علیل در سکرات است

آبزن آرد همی پزشکش و جلاب

بیخردانی زمامدار مهامند

کایچ نکردند فرق دوغ و زدوشاب

طرفه گروهی که از رموز تعصب

هیچ ندانند جز تمدد اعصاب

کار جهان را چگونه سنجد آنکو

تا کمر اندر خزیده در خز و سنجاب

زخم بسی خورده بر کعاب و ترائب

در طلب صحبت کواعب و اتراب

هشته زمام عمل بدست اجانب

خواسته سیم دغل بهای زرناب

تا که چنین ابلهان عوامل امرند

چرخ عمل را شکسته بینی دولاب

جمع وزیران ز صدر تا صف ایوان

جوق وکیلان ز باب تا بن محراب

یکسره زشت و پلید و خانه فروشند

ریخته از دیده شرم و رفته ز رخ آب

قوس صعود و نزول را بسر خوان

دیده و قوسین جدا نساخته از قاب

تن زربا فربه از فریب قوی حال

خود را پنداشته معلم فاراب

کام پر است از لعاب ارقم و اوقاب

وقف مرابح نموده در پی العاب

باطن بد را بحسن ظاهر پوشند

کرده نکونام زشت خویش به القاب

ای عجبی حسن مستعار نپاید

در رخ زشتان بغازه و به سپیداب

چون فقها را برائه نیست ز انفال

فاتحه باید دمید بر همه احزاب

گفت یکی بیطرف چرا شده ایران

بیطرفی چیست جز غنودن در خواب

گفتمش ای بیخرد چگونه کند جنگ

آنکه بدریا در اوفتاده بغرقاب

ایزد یکتا نخواست کار جهان را

در جریان جز بدستیاری اسباب

آب نجوشد اگر نتابد آتش

سیم ننالد اگر نباشد مضراب

علم است اسباب کار مرد ازیرا

مرد چو باشد بعلم ماهر و نقاب

پی بحوادث برد ز جدول تقویم

پرده ی گردون درد به نور سطرلاب

علم نداری سبب ز فضل خدا جوی

تاش فراهم کند مهیمن وهاب

جاهل و کذاب را مشو پی تعلیم

تا نشوی در مشار جاهل و کذاب

هر که بتعلیم جاهلان کند آهنگ

زود شود شرمگین و نادم و تواب

قصه بوزینگان شنو که شب تار

آتش پنداشتند کرمک شبتاب

مشتی ازان ریختند در بن کانون

هشته ببالای آن حشایش و اعشاب

هر چه دمیدند مشتعل نشد اما

زین سو آنسو شدی چون قطره سیمآب

مرغ سبک مغز را فضول کشانید

از زبر شاخسار و ز بن اسراب

خواست به تعلیم آن گروه گراید

تنش دریدند از مخالب و انیاب

دید چو ایران حروب بین ملل را

بیطرفی کرد بهر خویشتن ایجاب

بیطرفی جست زانکه در طرفیت

اسلحه بایست و مال باید و اصحاب

ما را اصحاب گشته یکسره نابود

مال ز کف رفته است و اسلحه نایاب

باید در جنگ تیغ حیدر کرار

باید در جنگ رأی عمر خطاب

دیده ما از عمر نیافته فر تور

بر دل ما از علی نتافته فر تاب

عاجز و برگشته بخت و خوار و زبونیم

ویلی ماللثری و رب الارباب

بیطرفی طرفه گلبنی است اگر خصم

سخت نپیچد بر او بگونه لبلاب

بیطرفان را نکو نباشد آزار

بیطرفان را روا نباشد ارهاب

از کتب باستان حدیث شگرفی

گفته بخردی مرا معلم کتاب

کز پی خون کلیب پور ربیعه

مدت چل سال فتنه بود در اعراب

جنگ در افتاد در میان قبائل

خیره شد از شور و شر مشاعر و الباب

تغلب و بکر آنچنان شدند که گفتی

کس نشناسد رؤس قوم ز أذناب

حارث عباد قیس ثعلبه در جنگ

بیطرفی اختیار کرد ز هر باب

گفت تجنبت و ائلا لیفیقوا

حرب نجستم کناره کردم از احزاب

زانکه مرا هر دو حزب و هر دو قبیله

زاده ارحام بود و تخمه اصلاب

تا پسر وی بحیر شد سوی صحرا

خواست برد در حظیره هیزم و اعشاب

دید مهلهل ورا ز دور و بخود گفت

سخت شبیه کلیب شیخ شد این شاب

پیشتر آمد سئوال کرد ز نامش

وز نسبش در کمال حیرت و اعجاب

گفت منستم بحیر و زاده حارث

مادرم ام الاغر سلاله اطیاب

خالم باشد کلیب و نیز مهلهل

پاک بانسابم و شریف باحساب

گفت تو فرزند خواهر منی و من

خال توأم لیک جای فرجه و ترحاب

خون تو باید بخاک ریزم ازیرا

زاده بکری و زان قبیله مرتاب

گفت بحیرای گزیده خال مکن خشم

بی سببی سوی قبل من هله مشتاب

خون مرا بی گنه مریز و بیندیش

قصه رستم نیوش و کشتن سهراب

چون پدرم بی طرف شده است و گرامیست

بی طرف اندر همه شرایع و آداب

گوش نداد این سخن مهلهل و با تیغ

کرد سرش در زمین بادیه پرتاب

چون خبر قتل وی رسید به حارث

از غم فرزند بی روان شد و بی تاب

دید که مامش گهر ز جزع فشاند

پرده گل را همی دریده به عناب

گفت مکن گریه در مصیبت فرزند

بر گل سوری مریز گوهر خوشاب

شادزی ای زن که خون تازه جوانت

صلح در افکند در قبائل اعراب

کفؤ کلیب او است در زمانه و قتلش

فتنه بیدار را کشاند در خواب

ام الاغر ناله را بسینه گره زد

نیل بشست از قمیص و صدره و جلباب

از پس چندی شنید حارث عباد

گفته مهلهل درون مجمع اصحاب

من نه بخون کلیب کشته ام او را

کس ندهد گل به خار و سیم به سیماب

بند نعال کلیب خون وی آمد

هست چنو بی شمر ذبیحه انصاب

حارث بیچاره را چنا که تو دانی

این خبر از سر ببرد هوش و ز دل تاب

گفت به ام الاغر که در غم فرزند

چاک زن ای دختر ربیعه به اثواب

زانکه بشسع کلیب کس نفروشد

آنکه مر او را تو مادری و منش باب

بی طرفی خواستم به بکر و به تغلب

تا نفشانم ز خون به معرکه سیلاب

بی طرفی نقض کرد غدر مهلهل

وه که در ایندوره مردمی شده نایاب

این سخنان گفت و شد سوار نعامه

و آمدش از پی دوان عشایر و احباب

تیغ به تغلب چنان نهاد که گفتی

تغلبیان گوسپند و او شده قصاب

جان برادر درین قضیه معجب

ژرف بیندیش و سر مسئله دریاب

بر صفت بکر و تغلب آمده امروز

جنگ و جدل در میان ژرمن و صقلاب

دولت ایران رجوع بیطرفی داد

شاخ وفا را ببوستان خرد آب

لیک حریفان سفله بیطرفی را

بر رخ ما بسته اند یکسره ابواب

خون جوانان ما بشسع کلیب است

گشته ازین خون زمین معرکه سیراب

هیچ نترسد عدو از آنکه سرانجام

کار زایجاز برکشد سوی اطناب

چرخ شود تیره خلق خیره چو با خشم

صقر بتازد ز،وکر، و قسوره ازغاب

آتش بارد ز شاخسار به مروین

دود برآید ز مرغزار به مرغاب

قدها بینی ز غم خمیده چو چوگان

سرها غلطیده بر تراب چو طبطاب

خار بزرگان گرفته دامن خردان

سنگ نیاگان شکسته گردن اعقاب

روز سیه گون چه در ایاز و چه نیسان

خاک پر از خون چه در تموز و چه در آب

شمارهٔ ۱۳ - در عید سعید فطر ۱۳۱۲ در کرمانشاه

نماز شام کز قندیل کوکب

چراغان کرد گردون خیمه شب

فرو بستند گوئی نو عروسان

بگردن عقد لؤلؤی مثقب

و یا گسترده بر طاقی بعمدا

پرندی نیلگون یک سر مذهب

و یا چون خیمه ای با میخ زرین

که از مشکین طنابستی مطنب

و یا با کلک زرین بر نبشتند

به مشکین لوح سطری چند معرب

و یا پیروزه گون طشتی است وارون

ز گوهرهای گوناگون لبالب

فلک کجر و بسان پیل شطرنج

شهب تازنده چون اسبان اشهب

یکی چون اسب راهش از چپ و راست

یکی چون پیل رفتارش مورب

مجره همچو شیرین جوی فرهاد

ز کوه بیستون گردیده منصب

ثریا همچو انگور از بر تاک

فضای چرخ چون باغی معنب

نمودی فرقدان دو شمع کافور

بصحنی از عبیروبان مطیب

فرو کوبیده «عذرا» از «زبانی »

دو زرین میخ بر سیمینه جوزب

درخشان هقعه بر پستان جوزا

فروزان شوله بر دنبال عقرب

یکی چون گوهر اندر تاج زرین

یکی چون آتش اندر نوک مثقب

بنات النعش تابان از بر قطب

چو شاگردان بر استاد مکتب

ز کوه بیستون برشد شباهنگ

چو از چاه مقنع ماه نخشب

بطین بگرفت در بطن الحمل جای

چنان کاندر و جار خویش ثعلب

عوائذ بر تن تنین هویدا

چنان چون بثرها بر جلد اجرب

سعود آورده اندر اخبیه رخت

خیامش را سماک الارض مضرب

همی تابید عین الاثور از چرخ

چنان طرف سیه چشمان ایرب

به خون بهرام چون شمشیر حیدر

دو پیکر چون دو نیم اعضای مرحب

بکرسی ذات کرسی چون بر اورنگ

صفیه دختر حی اخطب

گرفته سعد ذابح دشنه بر کف

چو اندر جنگ خوزستان مهلب

چنان خنیاگران در بزم ناهید

گرفته چنگ در کف نای بر لب

همی‌افروخت نار از چهره برحبیس

چنان زیبا نگاری خسته از تب

همی برکند کیوان موی سبلت

چو پیری دردمند از داء ثعلب

نیازی حاجیانستند گوئی

بهنگام جمار اندر محصب

ظلیم از سهم رامی خسته چونان

شترمرغی ز پیکانی مشعب

چو ملاحان سهیل از جانب قطب

بدریای جنوب افکنده مرکب

ستاده بر فراز تخت جبار

نشسته در کنار نهر ارنب

غمیضا در سرشک دیده مغمور

عبور از راه دریا جسته مهرب

همی در شورش آمد کلب احمر

چو برناقه حمیرا کلب حوئب

هویدا شد هلال ماه شوال

چو زرین مشعلی در شام غیهب

و یا در کاخی از پیروزه قندیل

و یا بر شاخی از بیحاده اخطب

و یا چون کشتییی در ناف دریا

و یا چون حلقه در جوف سبسب

و یا زیبا نگاری نیلگون رخت

بزرین وسمه ابرویش مخضب

مکرم ماند بر جای مبارک

معظم راند دنبال مرجب

مه من آن غزال عنبرین خال

بت من آن نگار سیم غبغب

پی دیدار مه شد بر سر بام

چو اندر کرسی تدویر کوکب

هلال عید را دی از بن چرخ

چو پیری گوژ بر طاقی محدب

و یا خود مشربه سیمین پرازمی

بدست ساقی پاکیزه مشرب

چو مه را دید آن بنده خورشید

زمین بوسید بر میر معذب

بشکر میر از لب شکر افشاند

پس این مطلع سرود از شکرین لب

شمارهٔ ۱۴ - مطلع دوم

که میرا گوئیا راندند امشب

وشاقانت به بام چرخ مرکب

ازیرا ماه نو بر نیلگون طاق

بود چون نعل زر بر سم اشهب

بتابد از رخت سیمینه خورشید

بیارد از کفت زرینه کوکب

ز بخشش طبعت از اقبال فره

ز دانش روحت از فرهنگ قالب

خطابت با خداوندی است توام

روانت با خردمندی مرکب

هم از گفتار عجاجی تو احلی

هم از شمشیر حجاجی تو اهیب

هم از کعب بن مامه باشی اسخی

هم از سحبان وائل هستی اخطب

بنزد حق چنانستی مکرم

ببار شه چنانستی مقرب

که پیش مرتضی عمار و میثم

که پیش مصطفی سلمان و جندب

نه چرخ و مهر چون قدرت معلی

نه عود و مشک چون خلقت مطیب

بمیرانی طمع در بود لامه

برآری تخم آز از جان اشعب

نبالت کسب کردی از عم و خال

اصالت ارث بردی از ام و اب

ستاره نیست در نور از تو اصفی

فرشته نیست در ذات از تو انجب

تو در مردی در این آفاق فردی

بلی و الراقصات الی المحصب

مرا شکر تو باشد کیش و آیین

مرا مدح تو آمد دین و مذهب

هم آنم پیشه در هر سال و هر ماه

هم اینم شیوه در هر روز و هر شب

اگر رانم جز آن باشم خطاکار

اگر خواهم جز این گردم معاقب

چو از فر تو جستم جاه و دولت

چو از فضل تو دارم نام و منصب

چو از هنگام خردی تا بدین روز

ترا چون بنده بودستم بموکب

چو در تبریز با یرلیغ شاهم

بمیر شاعران کردی ملقب

هم اینک بایدم کوی تو ملجأ

هم اکنون باشدم بار تو مارب

مرا بپذیر و بگذار آسمانرا

که ممنوع است هر ابعد ز اقرب

فخیر ندیمکم من لایکذب

و خیر جلیسکم من لم یجرب

من آن آمیژه گویستم که در شعر

نیارم گفت لفظی نامرتب

مدحت گسترم در خورد و ممدوح

سخن گویم بهنجار مخاطب

بدستم خامه چون ثعبان موسی است

که ولی مدبرا مالم یعقب

که در مدح تو شعر من در این عصر

خدا داند نکوتر گشت و اعجب

هم از فخریه عمر و بن کلثوم

هم از زجریه نمربن تولب

هم از بیتی که بن قیس الرقیات

قرائت کرد در ایوان مصعب

که چون گفتار ابلغ بود و اصدق

از آن بهتر که احسن گشت و اکذب

بهر جا شاعر ار تکذیب بیند

بمدح میر کی باشد مکذب

چو مدح میر خواند کس در دیوان

نیوشد از دو سو آواز مرحب

امیرا این سخندانان که شکرت

ز هر کاری شمر دستند اصوب

به دربار تو می بینند مقصد

ز درگاه تو میجویند مطلب

همه هستند با طبعی مصفا

همه هستند با خلقی مهذب

نه حسانند و بشارند لکن

به از حسان و بشارند اغلب

تو دانی شعر گفتن مردمان را

ز زادن مر زنان را هست اصعب

هنر در من چو روغن مانده در شیر

و ما ادری ایختر ام یذوب

ره یزدان سپارم ز آنکه دانم

و راء الله ما للمرء مذهب

فان غدا لناظره قریب

ولکن الاله الیه اقرب

بباید درس عشق آمختن از منت

ایا من تدعی فی وصل زینب

ابا اینگونه دعویها که کردم

خداوندا مکن بر جان من سب

نه شاعر باشد آن کاندر قوافی

نداند فرق اخرم را ز اخرب

ز اثرم فرق باید کرد اثلم

ز اعضب دور باید دید اعصب

چرا اندر مفاعلتن شود عقل

چرا اندر مفاعیلن بود جب

نه هر کس راویستی حادیستی

نه هر جوز مقشر شد ملبب

دساتیر و نبی ایدر دو نثرند

بظاهر از الف باتا مرکب

نه با گفتار احمد مرد عبشی

نه چون الفاظ تازی شد معرب

نه چون شمس الضحی شد مهر پرچم

نه چون بدرالدجی شد ماه نخشب

نماید شکل انسان نیز پیروج

فرو شد رنگ زمرد نیز طحلب

جهان را نیست اوضاعی منظم

فلک را نیست سامانی مرتب

اگر بودی نبودی شام من تار

وگر بودی ندیدی روز من شب

مرا نه افسر اندر سر نه دستار

مرا نه موزه اندر پا نه جورب

فلک نه هست منشار این مجره

وگرنه مثقبند این هفت کوکب

چرا برد تنم با ناب منشار

چرا سنبد دلم با نوک مثقب

سپهر احدب از رشکی که دارد

مرا چون خویش بالا کرده احدب

ز خونم نسر طائر گشت سیرآب

بقصدم شیر گردون شد مکلب

یکی درد تنم با نوک منقار

یکی برد رگم با نیش مخلب

بتخت ذات کرسی خون من ریخت

از آن کف الخضیب آمد مخضب

بگردد بر سرم چون آسیا قطب

بتازد بر تنم چون شیر ارنب

ز بوجابر امیدم قطع شد زانک

ندیمم گشته بر خوان ام جندب

غم و سوگند بر خوانم مجالس

نم و سوزند بر جانم مصاحب

مرا کردند گفتی میهمانی

همی بر خوان سرحان بن قعنب

دلم چون زلف معشوق است در تاب

تنم چون جسم عشاق است در تب

یکی پا بسته در زنجیر اندوه

یکی دلخسته در زندان قالب

یکی جامی است از غم گشته لبریز

یکی خمی است کز سم شد لبالب

یکی از گردش دوران مشوش

یکی از صحبت دونان معذب

جهان بی قعر دریائی است ذخار

زمین بی بن بیابانی است سبسب

در این دریا نهنگانند خونخوار

در این بیغوله گرگانند غلب

چو مارانند در این لجه ماهی

چو اژدها در این بیدا، جهد ضب

وفای عهد این سقف منقش

بقای عهد این چرخ محدب

یکی در بی اساسی عهد طفلان

یکی در بی ثباتی برق خلب

پر از دیو است این گردون تاریک

پر از غول است این چرخ مکوکب

نه از افسون هراسد دیو نزحرز

نه از دشنام رنجد غول نز سب

بخواری بکشد اینت کار معجب

بزاری می نبخشد اینت اعجب

ولی من بر فسون این دد و دیو

دعائی بر نگارم بس مجرب

دعای میر شد افسون دیوان

وزین افسون ندارند ایچ مهرب

دعای میر چون حتم است ای حق

ثنای میر چون فرض است یارب

بده ملکش فزون یا مالک الملک

بدر خصمش زهم یا فالق الحب

شمارهٔ ۱۵ - چکامه

شاد باش ای مجلس ملی که بینم عنقریب

از تو آید درد ملت را درین دوران طبیب

شاد باش ای مجلس ملی که از تو چیره گشت

دست مسجد بر کلیسا نور فرقان بر صلیب

شاد باش ای مجلس ملی که ایران از تو یافت

دولت دور شباب اندر پی عهد مشیب

شاد باش ای مجلس ملی که باشد مر تو را

شرع پشتیبان و دولت حافظ و ملت نقیب

شاد باش ای مجلس ملی که هستی بی گزاف

آسمان مهر و ماه و زهره و کف الخضیب

شاد باش ای مجلس ملی که ظلم از تو گریخت

همچو حجاج بن یوسف از غزاله وز شبیب

شاد باش ای مجلس ملی که از تایید تو

عاشق بیچاره شد آسوده از جور رقیب

چشم ها را روی حوری کام ها را طعم شهد

گوش ها را بانگ رودی مغزها را بوی طیب

تا تو برپائی درین کشور نرنجد آشنا

تا تو برجائی درین سامان نفرساید غریب

کس نباشد زین سپس از جور دیوان در شکنج

کس نماند بعد ازین از عدل سلطان بی نصیب

ناله مظلوم آید تا به تخت شهریار

راز محبوبان شود یکباره پیدا بر حبیب

شومی بیداد و جور آید عیان بر دادگر

حالت بیمار گردد آشکارا بر طبیب

کودکان را کس نترساند ز شکل هولناک

عاجزان را کس نلرزاند ز فریاد مهیب

منجنیق آتش نبارد بر سر سکان لبیب

محتکر قحطی نیارد در دل عام خصیب

خاره اندر خاک نستاند طراوت از گهر

غوره اندر تاک نفروشد حلاوت بر زبیب

گول را نبود رقابت با حکیم و هوشمند

سفله نتواند عداوت با اصیل و با نجیب

جبرئیلی کی تواند بعد ازین دیو مرید

پارسائی که نماید زین سپس شیخ مریب

کبک آمد در خرامش کرکس از رفتار ماند

بلبل آمد در ترنم زاغ افتاد از نعیب

بسکه ظالم را بکف شد خون مظلومان خضاب

بسکه روی خستگان از اشک خونین شد خضیب

بسکه هر ملهوف گفت ای رکن من لارکن له

بسکه هر مظلوم برخواند آیت امن یجیب

شهریار دادگر بخشود بر قومی ذلیل

خسرو عادل ترحم کرد بر مشتی کئیب

شه مظفر داور گیتی خدیو کامران

آنکه ذاتش مستطابستی و خلقش مستطیب

آنکه خصمش هر کجا جنبش کند گردد مصاب

آنکه رایش هر کجا تابش کند گردد مصیب

در حدود خصم قهرش همچو نار اندر حدید

در قلوب خلق مهرش همچو آب اندر قلیب

بر رعیت داد شه در مملکت و الطاف وی

بهتر از سال فراح و خوشتر از عام خصیب

عدل این شه را کرام الکاتبین داند حساب

کار این شه را امیرالمؤمنین باشد حسیب

ای درخت شرع ازین فرخنده مجلس جاودان

باد اصلت محکم و فرعت قوی غصنت رطیب

وی سپهداران دین بادا شما را تا ابد

عون حق خیرالمعین و حفظ حق نعم الرقیب

عقل باشد مر شما را مادر و دانش پدر

عدل باشد مر شما را زاده و حکمت ربیب

مسجد از دیدارتان بالد چو بستان از درخت

منبر از گفتارتان نازد چو سرو از عندلیب

بس کرامتها نمودید ای کرامت را نسب

بس شجاعتها نمودید ای شجاعت را نسیب

رنجها بردید کز آن رنجه شد کوهان کوه

کارها کردید کز آن خیره شد هوش لبیب

شکر خوی نیکتان را با مقالی بس شگرف

نعت ذات پاکتان را با لسانی بس عجیب

در فلک کروبیان گویند و در فردوس حور

بر مناره مؤمنان خوانند و در منبر خطیب

گر سخن رانید در این بقعه حق گوید بلی

ور دعا خوانید در این روضه حق باشد مجیب

مرحبا گوید بر این وضع بدیع و رای نیک

آفرین خواند بر این فکر خوش و بزم رحیب

کردگار اندر فراز عرش و پیغمبر به خلد

مرتضی اندر لب تسنیم و قائم در مغیب

بر فراز تخت زرین شاه و بر افلاک ماه

در صف کروبیان جبریل و در محضر ادیب

مجلس ملی ز یاد شاعران برد آنچه بود

از حماسه وز تهانی وز مدیح و از نسیب

اینزمان طرح سخن اینسان سزد نه آنکه گفت

احمد اندر مدح کافور و حسن بهر خصیب

قدسیان فهرست این مجلس بحلق آویختند

همچنان کاندر گلوی کودکان عودالصلیب

شمارهٔ ۱۶ - در هنگام ورود سپاه روس تزاری به خراسان و آذربایجان و بدار آویختن احرار ایران فرماید

بامدادان خیل مرغان در چمن با عندلیب

نغمه خوان گشتند با لحنی خوش و صوتی عجیب

شور و فریاد و فغان در صحن باغ انداختند

از صغیر و از نفیر و از هدیر و از نعیب

داستان آمد فراز از حال بدبختان که دهر

کرده با ایشان همی ابرو ترش صورت مهیب

آن کبوتر گفت بدبخت است آن دلداده ای

کو بماند دور از محبوب و مهجور از حبیب

گفت قمری سخت تر زین روزگار عاشقی است

کو ببیند دامن معشوقه در دست رقیب

فاخته گفتا ازین بدبخت تر دانم بدهر

حال بیماری که عزرائیل شد او را طبیب

گفت طوطی زین بتر طفلی است کش مادر پدر

هر دو تن مردند و شد از مال ایشان بی نصیب

آن چکاوک گفت لاوالله که شد بدبخت تر

مادری کز خون فرزندان کند گیسو خضیب

گفت تیهو وای بر مردی کش ایام شباب

در غنی بگذشت و آمد تنگدستی در مشیب

گفت صلصل وای بر روزی که وام خود به خشم

سفله ی نوکیسه خواهد از جوانمردی نجیب

گفت دراج الله الله مرگ سهل است ار شود

همدم و همراز بی مغزان خردمندی لبیب

گفت هدهد زین بتر باشد مسلمانی که دید

شرع مختل امر مهمل حق معطل دین غریب

عندلیبش گفت خوش گفتی بویژه کاین زمان

چیره بر توحید تثلیث است و بر فرقان صلیب

جملگی گفتند زین بدتر نه درد است نه وزر

انه داء عضال انه یوم عصیب

ای مسلمانان گر اینتان روز و اینتان روزگار

نامی از اسلام در گیتی نماند عنقریب

ای دریغا کار پیران با جوانان اوفتاد

فاتقوا یا قوم یوما یجعل الولدان شیب

حکم تربیع صلیب اندر کف تثلیثیان

اندرین بزم مسدس داستانی شد غریب

کاین صلیب چارپر در زیر هر پر عالمی

خفته دارد راست پنداری جهان کشتن ربیب

از دهان توپ و از مهمان بی دعوت شنو

پاسخ دعوات خود از ناله امن یجیب

بسکه از دکان خود سرمایه خوردی ای فقیه

بسکه بر آیات حق پیرایه بستی ای خطیب

خیمه ات منهوب شد عقل از هوی مغلوب شد

پیکرت مصلوب شد تن از صلیب آمد سلیب

پیشوایان در دبستان ناشده مفتی شدند

همچو انگوری که اندر غورگی گردد زبیب

ای کتاب الله ناطق دست برکش ز آستین

رایت نصر من الله گیر با فتح قریب

شوله بین از نیش عقرب آخته خونین سنان

ذات کرسی را نگر نازنده بر کف الخضیب

داشتم کاسی لطیف و پر می از خم حیات

ساختم روضی خصیب و پر گل از غصن رطیب

جای می زهر است وز قوم اندر آن کاس لطیف

جای گل شیح است و قیصوم اندر آن روض خصیب

ای خوشا دوران اصحاب رسول نامدار

کز شمیم کلکشان بر آسمان شد بوی طیب

حبذا عصر بنی مروان و آن شیخان فحل

چون قتیبه چون معلب معن و غضبان و شبیب

یاد ایام بنی العباس و آن میران راد

جعفر و یحیی و طاهر فضل و کافور و حضیب

بود لف قاسم چو قاضی احمد بن بودؤاد

ابن عیسی شیخ اربیل و ابوطاهر نقیب

زیب اندام خلافت بد ز میراث نبی

چتر و توقیع و نگین عمامه و برد و قضیب

آل حمدان در یمن آل دمس اندر عراق

در خراسان آل لیث و آل سامان حسیب

آن صلاح الدین که فرمانش ز حلق آویختند

چون کشیشان را صلیب اطفال را عودالصلیب

عالمان اندلس اعرابی و بن عبد رب

ابن زیدون ابن عبدون و لسان الدین خطیب

فاتحان آل عثمان تاجداران صفی

نادر افشار و شاه زند و خوی مستطیب

شوکت اسلام از ایشان بود در گیتی بپای

ظالمان زایشان پریشان روز و بی دینان کئیب

از صلیب امروز با فرقانیان رفت آنچه کرد

در عراق و شوش و اصطخر از ستم پور فلیب

کرد ایرانی بدور وی سلب ثوب الحداد

جسمشان مصلوب و مقلوب از صلیب اندر قلیب

تک حواری باصحابه غرب با مشرق خصیم

کعبه با بیت المقدس خاچ با فرقان رقیب

گریه بر اسلام دارد ناله بر اسلامیان

با دلی پرآتش و جانی نوان خدی تریب

مشتری در آسمان جبریل در عرش برین

مصطفی در جنت الفردوس و قائم در مغیب

گر همی خواهی که اسلام آید از خواری برون

جان فدا کن گریه را حاصل چه باشد ای ادیب

شمارهٔ ۱۷ - کنگره آسمان در برج دلو

شامگهی کز افق گشت نهان آفتاب

پرده زرین گرفت مهر زنیلی قباب

از علم لاجورد پرچم زرین گسست

خیمه و خرگاه شب بست به مشکین طناب

شام سه شنبه که بود آخر ماه صفر

چتر شب نیلگون تیره چو پر غراب

رفته ز بعد هزار سیصد و سی و دو سال

از سنه هجرت احمد ختمی مآب

پرده نشینان چرخ رقص کنان آمدند

بر سر بازار و کوی بی کله و بی نقاب

خواجه اختر شناس رفت سحرگه ببام

سینه پر از نور علم سر تهی از خمر خواب

منظرة الشمس را با عدسیهای او

کرد سوی آسمان صفحه گشود از کتاب

وزن کواکب شمرد جمله بمیزان فکر

فاصله و قربشان کرد بدقت حساب

یافت زحل را که داشت دو منطقه بر میان

ساخته از هشت مه نور و فروغ اکتساب

گفتی آورده هشت مجمر زرین که کشت

مجمره زرد هشت خاموش از التهاب

چارمه مشتری بر مثل چار شمع

بر طبق لاجورد در لگن زر ناب

ذات الکرسی خطیب چو عیسی اندر صلیب

پنجه کف الخضیب چو مریم از خون خضاب

ساخته یکسر نجوم از لهب و از رجوم

در فلک خود هجوم بهر ذهاب و ایاب

چرخ سیه پیرهن دوخت پرندی بتن

ریخت بر او از پرن گوهر و در خوشاب

محفل شورای چرخ ساخته در برج دلو

گشته کواکب در آن گرم سئوال و جواب

دو نیر، و یک دبیر، دو سعد روشن ضمیر

زهره و برجیس و تیر پیش مه و آفتاب

تیر در این کنفرانس خط دبیری گرفت

مهر درخشان رئیس ماهش نائب مناب

زهره به آهنک نغز رابط محفل شده

مشتری افکنده پهن مسند فصل الخطاب

مهر درخشان به تیر گفت چه داری خبر

از زمی و اهل آن و آدمی و خاک و آب

تیر کشید از بغل دفتر سیمین و زود

پیشنهادی که داشت خواند بصد آب و تاب

گفت بظاهر زمین در نظر ما بود

گوهری از خاک و آب یا لمعان سر آب

لیک چو خوش بنگری نیست چنین بلکه هست

مذبحه ای از ادیم مهلکه ای از تراب

آدمی اندر زمین بوالعجبی آیتی است

هر که در او دیده گفت هذا شئی عجاب

از ستم و جور وی جان نبرد هیچ شئی

بگسلد از گور پی بر کند از شیر ناب

در قلل کوهسار پلنگ از او خسته جان

در شکم رودبار نهنگ ز او دلکباب

خشک و تر اندر بلادشت و در اندر عنا

بحر و بر اندر عزا جانور اندر عذاب

اسبی دارد روان ساخته در زیر ران

برق و بخارش عنان آهن و آتش رکاب

هر دم شکلی کند گونه این اسب را

تا به دگرگونه شکل گردد از آن کامیاب

در ره باریک و سخت سازد از او نردبان

در شب تاریک و تار آرد از آن ماهتاب

گه شده غواصه اش در دل یم بیدرنگ

گه شده طیاره اش سوی هوا با شتاب

گاه گرامافنی کرده پی حبس صوت

گه تلفن ساخته بهر بیان و خطاب

سکه آهن بخاک چو سکه بر سیم و زر

فلک مسلح در آب جلوه کند چون حباب

آدمی از حدس و رجم کرده نظر سوی نجم

وزن وی و ثقل و حجم ساخته یکسر حساب

دوره ی اقمارها وادی و کهسارها

جدول و انهارها کرده رقم در کتاب

کار زمین ساخته قائم و پرداخته

پس سوی ما تاخته خاکی بی فرو آب

ساخته گردونه ای چتر دگرگونه ای

گنبد وارونه ای بسته به چرخ و طناب

گاه چو مرغ از نشیب پره زند بر هوا

گاه چو باد از فراز حمله کند بر سحاب

چون از عطارد شنید نیر اعظم حدیث

جمله کواکب شدند در قلق و اضطراب

زهره به برجیس گفت گردنشین کادمی

سطح تو خواهد نمود مرتع خیل و دواب

ماه بناهید گفت الحذر از این رقیب

سوی تو خواهد کشید صارم کین از قراب

تیر به خورشید گفت الحذر از این رقیب

کز تو برآرد دمار ای شه مالک رقاب

وا عجبا کادمی در پی آن اوفتاد

کاید و بر ما کند بی خبری فتح باب

باید نظاره کرد دردگران چاره کرد

زآنکه بشر پاره کرد پرده شرم و حجاب

روی بشر هر که دید بویش هر کس شنید

تا بقیامت کشید محنت و رنج و عذاب

مهر چو این برشنفت چهره ترش کرد و گفت

بس کن و کوتاه گیر قصه دور از صواب

خاک طفیل من است خادم خیل من است

عاصم ذیل من است آدم خاک انتساب

گر ز می تیره رنگ خیره سرآید به جنگ

برد رمش با خدنگ بسوزمش ز التهاب

تیر چو این بر شنید پرده برخ برکشید

جای تکلم ندید گشت بتندی مجاب

زهره بر افروخت چهر خواست اجازت ز مهر

ساخت بطاق سپهر این غزل اندر رباب

شمارهٔ ۱۸ - تجدید مطلع

کای شه والاگهر وی مه مالکرقاب

ای پدر نامجوی ای ملک کامیاب

از من و مریخ جو باقی این گفتگو

مسئله از ما بپرس گمشده از ما بیاب

ما بزمین اقربیم آگه از این مطلبیم

همدو و هم مشربیم همسفر و همرکاب

گرچه زمین از تو زاد وز تو بپای ایستاد

سخت شگفت اوفتاد مسئله خاک و آب

من طمع آدمی دیده ام اندر زمی

هیچ ندارد کمی از کرم بوتراب

جنس بشر بسکه پست سیم و زرش دیده بست

کله اش از بنگ مست عقل پریش از شراب

بسکه فرومایه است دشمن همسایه است

جهل ورا دایه است فتنه و شرمام و باب

خاطر آسوده را هیچ نجوید قرار

حرمت همساده را هیچ نداند نصاب

نی دل خود نرم کرد نی ز کس آزرم کرد

نی ز خدا شرم کرد نی ز خطا اجتناب

ز خرس و روباه و گرگ همی کند پشم و پوست

ز پیله و عنکبوت همی بدزدد لعاب

پادشهانشان بخاک سکه چو بر زر زنند

روی گدایان ز بیم گردد چون زر ناب

شاهد دولت چو کرد دست در آغوش کس

بر رخ و گیسو کند خون شهیدان خضاب

زهر چو این قصه خواند مهر بدو گفت زه

لوحش از این گفتگو احسنت از این خطاب

آنچه سرودی یقین هست به صحت قرین

لیک شد اندر زمین دعوت ما مستجاب

آدمیان ابلهند یکسره دور از رهند

هیچ ندیدم دهند فرق گناه از ثواب

گر به اروپا روی بنگری آنجا عیان

شوکت کیخسروی حشمت افراسیاب

مردم آن سرزمین یکسره خورد و بزرگ

بنده و آزاد و شاه مرد و زن وشیخ و شاب

از پی تسخیر ملک پا به رکاب اندرند

ریخته خون کسان روز و شب اندر رکاب

در پلتیک زمین غرقه چنان کز فلک

بی خبرند ار شود گنبد گردون خراب

حال اروپ این شده است لیک بود آسیا

نزد شهان اروپ چو دانه در آسیاب

چین چو یکی زنده پیل بریده خرطوم و گوش

هند چو شیری کز آن شکسته چنگال و ناب

ژاپن روئینه تن کرده قبا پیرهن

تاخت بر او بومهن ساخت بلادش خراب

کشور ایران که بود حد طبیعی آن

از بر شط العرب تا چمن فاریاب

تاخت بریتانیا از حد عمان برون

روس ز رود ارس ترک ز دشت زهاب

لیک از آن پس که شد بدر رخش در محاق

رفته ز سلخ مشیب سوی هلال شباب

پارلمانی کنون گشته در آنجا بپای

کز اثرش شد پدید شور و شر و انقلاب

شور وکالت ز بس بر سر مردم فتاد

یکسره افتاده اند از خورش و نوش و خواب

هر یکی از گوشه ای رفته پی توشه ای

در طلب خوشه ای رانده خر اندر خلاب

به محفل آراستن چاره ز هم خواستن

فزودن و کاستن سیم و زر و جاه و آب

ساختن بزم سور رای گرفتن به زور

دوستی اندر حضور دشمنی اندر غیاب

گردن هم بشکنند ریشه هم بر کنند

بر کتف هم زنند در سر این انتخاب

نیست کسی را مجال تا سوی ما بنگرد

کامده اند از هنر عاری و صفرالوطاب

چون سخن اینجا رسید جمله بپا خواستند

کنگره برج دلو ریخت ز هم شد خراب

شمارهٔ ۱۹ - چکامه آفتاب

چند سائی زر بر این پیروزه طاق ای آفتاب

چند بیزی سیم بر نیلی رواق ای آفتاب

ما سوی الله را توئی هم دایه هم مادر پدر

هم چراغ دیده هم شمع وثاق ای آفتاب

شهسوار توسن برقی و تازی بر سپهر

چون شه لولاک بر پشت براق ای آفتاب

کعبه را مانی که بر گرد تو بینم در طواف

دخترانی گلعذار و سیم ساق ای آفتاب

دخترانت را ز خود رانی و اندر دایره

میداوانیشان چو اسبان در سباق ای آفتاب

گوئی از فج عمیق آیند در بیت العتیق

درگه تشریق بر خیل عتاق ای آفتاب

زار و سرگردان همی گردند گردت روز و شب

وز تو مهجورند چون فرزند عاق ای آفتاب

دختران داری که با ایشان ندارد هیچکس

جرات وصل و سر پرس و عناق ای آفتاب

یا نبوده است این عروسان را به گیتی هیچ شوی

یا که شوهرشان همی داده طلاق ای آفتاب

از در بی خانمانی در جهان آواره اند

بی کفاف و بی جهیز و بی صداق ای آفتاب

راستی این دختران یکسر سر بی پیکرند

گشته آویزان بر این پیروزه طاق ای آفتاب

هر که این سرهای بی تن بنگرد یاد آیدش

میوه شاخ درخت و اقواق ای آفتاب

زهره و برجیس همچون امهات المؤمنین

نیز کیوان هست چون ذات النطاق ای آفتاب

آن عطارد چون علاء الحضر می بر لوح وحی

مینگارد ز انفطار و ز انشقاق ای آفتاب

ارض چون افرشته کش حق سرشت از برف و نار

تنش لرزان دل کباب از احتراق ای آفتاب

مه بطافش چون یکی آیینه کز نور تو گشت

گه هلال و گاه بدر و گه محاق ای آفتاب

کوههای آتش افشان چون دل عاشق ز هجر

سر زند او راز اصداع و شقاق ای آفتاب

نیز مریخ است همچون نوعروسی گلعذار

محفلش گلگون ز گلرویان و شاق ای آفتاب

تابد اورانوس و نپتون هر یکی با چند ماه

چون ملایک را بکف کاساء دهاق ای آفتاب

دیده کی دارد مجال استراق آنجا که نیست

سمع را هرگز مجال استراق ای آفتاب

در شگفتم من که از وصل تو این رعنا بتان

محترز هستند با این اشتیاق ای آفتاب

اشتیاق و احتراز ایدون به یکجا از کجا

گشته پیدا حیرتم زین جفت و طاق ای آفتاب

با جریده آفتاب این راز پیش آرم از آنک

هست صادر را ز مصدر اشتقاق ای آفتاب

تو همانا مصدری وان روزنامه صادر است

هم ازین رو با تو دارد التحاق ای آفتاب

زین سپس بر وی خطاب آرم که دانم مر تو را

هست با وی اتحاد و اتفاق ای آفتاب

ای سیاقت نیک و سبکت فرخ از من بیکران

آفرین بادت بر آن سبک و سیاق ای آفتاب

محرم اسرار خلقی کاشف آیات ملک

نیست در قولت گزاف و اختلاق ای آفتاب

خامه ات هر خام نادان را بجوشاند ز پند

منطقت باشد سعادت را نطاق ای آفتاب

این معما را ز هم بشکاف و زین معنی مرا

شادمان کن قلب و شیرین کن مذاق ای آفتاب

اندهی اندر دلم باشد که از تشویر آن

در جگر خون در گلو دارم خناق ای آفتاب

نیشتر دارم درون سینه و چشم و جگر

همچو مستسقی که در ثرب و صفاق ای آفتاب

روزگار اندر عراقم خواند و بدبختانه برد

سوی نیشابور و سمنان از عراق ای آفتاب

هم ز سمنان برد در ساوجبلاغم تا کند

بسته در زنجیر تکلیفات شاق ای آفتاب

خاطرم با عیش همچون خضر با موسی ز خشم

از جگر زد نعره ی هذا فراق ای آفتاب

کاشکی زان پیش کایم در وجود از مام دهر

یافتی زهدان گیتی اختناق ای آفتاب

گر ز مصحف آیه لما تجلی ربه

خوانده ای تا آیه لما افاق ای آفتاب

من یکی طورم که از حب الوطن پر نور شد

وز شراره غیظ دارد احتراق ای آفتاب

من بیاران در وفاقستم ولی یاران من

هیچکاریشان نباشد جز نفاق ای آفتاب

من به غم دست و گریبانم ولیکن همرهان

با مراد خویش دارند اعتناق ای آفتاب

هر چه سایم جبهه اندر خاک ایشان بر زمین

نشنوم جز گفتهٔ ک . . . رم به طاق ای آفتاب

ناله‌ام بر طاق گردون شد ازیرا بی‌شمر

هست تحمیلات من مالایطاق ای آفتاب

گفت در قرآن یساق المجرمون فی النار لیک

گشته بی جرمی مرا دوزخ مساق ای آفتاب

محرز است این نکته کاندر نزد ارباب الدول

نیست برهانی قوی تر از چماق ای آفتاب

هر که این برهان ندارد در تحاکم بی گزاف

یابد اندر جمع محکومان لحاق ای آفتاب

قاسم الارزاقم اندر قاسم آباد از قضا

بسته باب رزق و راه ارتزاق ای آفتاب

مسکنی دارم بسان خانه مجنون خراب

نه فضا دارد نه در دارد نه طاق ای آفتاب

خاک می بیزد به تابستان ز بامش بر سرم

برف می بارد به دی مه بر وثاق ای آفتاب

عنکبوت و عقربش چون پیرهن چسبد بتن

مار چون زنجیر می پیچد بساق ای آفتاب

هفت مه بی ماهواره مانده در بیغوله ای

از عطش بریان ز جوع اندر فواق ای آفتاب

جامه ی زفت و سطبر از رشک و رشمیز و شپش

یافته بر سطح جلدم التصاق ای آفتاب

این قبا بر قامتم کوتاه و تنگ و نارسا است

همچو پیراهان عوج بن عناق ای آفتاب

آسمان با خاک یکسان کرده بیت العدل را

تا طرازد از گلش بیت البزاق ای آفتاب

چار مادر خود تو پنداری ز من بیگانه اند

هفت آباء نیز کردستند عاق ای آفتاب

گر نباشم گربه سان با خادم خود چاپلوس

میشود چون شیر بر رویم براق ای آفتاب

هر زمان گوید به ترکی «یدی ای در گز میشم

لوت و چیلپاق باش آچق بالین ایاق » ای آفتاب

نه پلاسم وار نه یورغان نه متکا نه توشک

نه خوراکم وار نه پالتار نه یاتاق ای آفتاب

نه یمورطه گورمیشم نه ات نه حلوا نه پلو

نه هریسه یمیشم نه قیقناق ای آفتاب

قارنمی دولدورمیشم موتدن شلمدن یارمه دن

غاز ایاغی دن کلمدن اسپناق ای آفتاب

لولئین خواهم همی گوید که «ایندی چخمشن »

آب خواهم گویدم «ایچدون بیاق » ای آفتاب

ای عجب شد جای من در قعر هفتم خاکدان

جای بد خواهم، بر از هشتم طباق ای آفتاب

کاسته از عرض تن افزوده بر طولم ز ضعف

چون خط مستوفیان اندر سیاق ای آفتاب

چرخ چون مرد بدیعی بی مراعات نظیر

هست با من در تضادی بی طباق ای آفتاب

روزگارم را که همچون ارده شیرین بود و خوش

ترش و تاری کرد چون آش سماق ای آفتاب

لیس لی فی الارض غیرالله وال او ولی

لیس لی فی الدهر غیرالله واق » ای آفتاب

یا رقیبانی که می نازند بر دنیا بگو

مالکم فان و ما لله باق » ای آفتاب

شمارهٔ ۲۰

سپیده دم چو در آغاز سال و ماه عرب

گرفت مار سیه مهره سپید بلب

یکی سیه قصب داشت گیتی اندر بر

دریده گشت گریبان آن سیاه قصب

سپیده خیمه سیمین فراشت بر کهسار

ز هم گسست طناب سیاه خیمه شب

طلایه سپه آفتاب راند از پیش

ستارگان بگرفتند جمله راه هرب

کشید گفتی با گاز آهنین خورشید

ز طاق گنبد پیروزه میخهای ذهب

گرفت پروین راه از فراز سوی نشیب

ز تاک گفتی چیدند خوشهای عنب

نظاره کردم آن مرئة المسلسله را

که داشت دست بزنجیر و تن اسیر تعب

چو ذات کرسی می رفت بر فراز سریر

بدست یاره و از سیم طوق در غبغب

بنات نعش که در گرد قطب بودندی

نشسته چون بگه غزل دختران عرب

چنان شدند پریشان که لشکر سلجوق

ز رایت مغولان شد پریش اینت عجب

افق چو بحر محیط و مجره نهر روان

که آب نهر بدریا فرو شود ز مصب

سمآء مبنی مانند صفحه سیمین

بر آن سطور و حروف سطور آن معرب

بشست ز آب طلا آن سطور را خورشید

چو اوستادان الواح طفل در مکتب

تمام خلق در این روز رنگ شب پوشند

چه شد که جامه بهمرنگ روز پوشد شب

همه سپید سلب را سیه پلاس کند

فلک پلاس سیه را کند سپیده سلب

برفت کله انجم درون صیره غرب

ز کوهسار چو جنباند گرگ خیره ذنب

همی تو گفتی جوقی کبوتران بپرید

ز برج سیمین از بازی آتشین مخلب

فتاد زهره ز اورنگ آبنوش به خاک

شکست چنگش در چنگ و نایش اندر لب

تو گوئی افتاد اندر قموص از سر تخت

صفیه زوج نبی دخت حی بن اخطب

بدست چرخ یکی تیغ آتشین دیدم

چو ذوالفقار علی روز کشتن مرجب

چنینه روزی کز بامداد تا به غروب

بگوش خلق ز گردون رسید بانگ طرب

مرا رسید بشارت ز منهیان سرای

که کرده اینک میر خدایگانت طلب

ستوده خصلت فرخنده فرامیر نظام

جهان فضل و هنر آسمان عقل و ادب

از این بشارت از جای جستمی چونان

که برق بینی از مطلع و صبا ز مهب

همی گرفتم در دست خامه و دفتر

همی کشیدم در پای موزه و جورب

کجا که درگه آن آفتاب رخشان بود

همی بسودم و بوسیدمی دو روی و دولب

امیر اعظم فرمود مر مرا باری

که ای تو راکب و دانش ترا بهین مرکب

منت همیدون خواندم بیار تا گویم

سماع را چه مقام و نشاط را چه سبب

بروز غره سال عرب دمیده مهی

نه چون هلال محرم نه چون مه نخشب

ز شوق عزت تابنده شد یکی خورشید

به چرخ نصرت رخشنده شد یکی کوکب

بلند اختری از آسمان مجد و کمال

طلوع کرد ز تأیید و لطف حضرت رب

پدرش والا نواب نصرت الدوله

که از نژاد شهانش بود تبار و نسب

خجسته مادر او عزت الملوک بود

یکی فریشته از دودمان جاه و حسب

چراغ و چشم ولیعهد پادشاه عجم

ملک مظفر دین مهتر از ملوک عرب

کریمه ی خود بر این کریم داد از آنک

همیشه ابعد ممنوع باشد از اقرب

از آن سپرد که این گوهر درخشنده

پدید آید با یک جهان کمال و ادب

چو لؤلؤئی که پدیدار گردد از دو صدف

چو فضه که نمودار آید از دو ذهب

خجسته زاد پسر از چنین پدر مادر

ستوده آید مولود از چنین ام و اب

بدین طراوت خیزد ازین دو دریا در

بدین حلاوت ریزد ازین دو نخله رطب

ازین دو شاخ بدین خرمی برآید برگ

ازین دو باغ بدین تازگی بروید حب

خجسته مادرش اما خجسته تر پدرش

پدرش نیک نجیب است و مادرش انجب

ز هر دو سوی شریف و ز هر دو سوی عزیز

ز هر دو سوی کریم و ز هر دو سو اطیب

چنین پسر شد در خورد اسب و تیغ و سپه

چنین پسر شد شایان اسم و رسم و لقب

پی چراغان در مولد چنین مولود

بروز روشن آبستن است شب همه شب

مگر ندیدی آن صبحدم که زاد زمام

فروخت گردون شمعی ز عنبر اشهب

خدایگانا ای آنکه تیغ احدب تو

نموده پشت فلک را براستی احدب

مبارزان و دلیران روزگار تمام

بنام تیغ تو خوانند در خطوب خطب

نسیم خویت آذر بتازه ترعود است

شرار خشمت آتش به خشکتر ز حطب

ز پای تا سر اگر لطف و رحمتی نه شگفت

که از ملک همه مهر آید و ز دیو غضب

بدل رحیمت عفو خدای راست دلیل

کف کریمت رزق عباد راست سبب

ز همت تو شود حرص بود لامه تمام

ز نعمت تو شود سیر دیده اشعب

گفت طبیبی درمان فرست و درد شناس

که شد خزانه والا بر این طبیب مطب

عدوی تو سر انگشت آنچنان خاید

که پشت و پهلو خارند اشتران جرب

به لشکر تو ز بس پاکدامنند توان

سپرد دختر دوشیزه بر جوان عزب

تو حکمرانی ما بین اوس با خزرج

تو صلح دانی با جنگ بکر با تغلب

خلاف رای تو ممنوع شد بهر ملت

قبول امر تو محتوم شد بهر مذهب

هزار سال بزی تا هزار سال منت

هزار مدح سرایم چو جر دل وقعنب

گهی بمال کنم تهنیت گه از فرزند

گهی به جاه کنم تهنیت گه از منصب

بویژه روز چنین تهنیت بدین مولود

سرایمت به سرور و ستایمت به طرب

تبارک الله ازین شاهزاده فرخ

کزو فتاده بسطح زمانه شور و شعب

مبین به خردیش ایدر که جذوه ای ز آتش

بیک دقیقه زند بر فراز چرخ لهب

چو کوکبی است که در چشم ما نماید خرد

ولی بگردون کی خرد باشدی کوکب

الا چو عشق جمیل است بر بثینه همی

الا چو باشد مهر شریح بر زینب

چو زلف معشوق اندر تن عدویت تاب

چو جان عاشق در جسم دشمنانت تب

همی به جام موالیت نوش از زنبور

همی بجان اعادیت نیش از عقرب

یکی همیشه سزاوار مدح و نعت و سپاس

یکی هماره گرفتار شتم و لعنت و سب

شمارهٔ ۲۱ - چکامه

در سه موقع کار نتوان با تهور یا شتاب

گر بکوشش رستمی یا در نبرد افراسیاب

آن یکی چون سیلی از کهسار آید در نشیب

خانه ها ویران کند معمورها سازد خراب

وان دگر چون ژنده پیلی در هوای ماده پیل

جنبش آرد با نشاط و پویه گیرد با شتاب

سومین چون عامه در ملکی پی کین تو ختن

متفق باشند از خرد و کبیر و شیخ و شاب

رستم و افراسیاب آنجا فرو مانند لیک

مرد با فرهنگ داند چاره کردن با صواب

خامه را باید درین هنگام هشتن بر زمین

تیغ را باید در اینموقع نهفتن در قراب

ساختن کلکی که گنگی می نیابد در بیان

آختن تیغی که کندی می نبیند در ضراب

چون سکندر تاخت در ایران به کاخ خسروان

داستانش را گمانم خوانده باشی در کتاب

کان سپهداران یونانی بر او طاغی شدند

بسکه بودند از سفر خسته ز جنگ اندر عذاب

شه نه شمشیر آخت نه لشکر کشید و نه گرفت

خامه در کف نه بخشم آمد نه شد در اضطراب

گفت اگر این لحظه با ایرانیان مهر افکنم

به که با یونانیان جویم ره خشم و عتاب

زانک در کوشش حریف عامه نتواند شدن

آنکه کوشد با پلنگ کوهسار و شیر غاب

خواند اسپهدار ایران را و ویرا برنشاند

در صف میران و بر خود ساختش نایب مناب

هم قبای رومیان را ساخت از پیکر برون

هم پرستاران رومی را برون کرد از قباب

پیکر از دیبای شوشتر داد زیور چون سپهر

سر ز دیهیم کیان آراست همچون آفتاب

گفت ایرانی نژادستم ازین پس مر مرا

نه بروم است آشنائی نه بیونان انتساب

عار دارم زانکه با زنهار خواران خو کنم

یا چو در شد بسته جویم از لئیمان فتح باب

چون چنین فرمود از رشک رقابت رومیان

سر همی سودند بر پای شه مالک رقاب

مرد کافی را ز دانش اینچنین باشد نصیب

عقل دانا را به گیتی اینقدر باشد نصاب

ای امیری نامه اسکندری منسوخ شد

چون حدیث سعد و سلمی قصه دعد و رباب

کهنه شد آن داستانها کز تواریخ فرنگ

خوانده ای یا از نگارستان و از تبرالمذاب

چند گوئی از سکندر شمه از کار میر

باز خوان تا جمله گویند انه شیئی عجاب

خیره سازد معجزات میر اولوالالباب را

کاین جهان یکسر قشورند او ز پا تا سر لباب

از غبار دشت خور محجوب گردد روز جنگ

و آفتاب رأی تو هرگز نماند در حجاب

ناف هفته بود و چارم از ربیع دومین

شانزده رفته ز قرن چارده اندر حساب

شمارهٔ ۲۲

زاد فی الطنبور اخری نغمه یعنی ز نو

مردم تبریز لحنی ساختند اندر رباب

چند تن اهریمن آسا در لباس مردمان

کادمی صورت بدند اما بسیرت چون دواب

قحط نان را کرده دستاویز از بی دانشی

از بزرگان قدر بردند از کریمان فرو آب

از جوان و پیر و مرد و زن به بازار آمدند

همچو سیل از کوهساران یا چو باران از سحاب

سوقیان بستند دکانها و در ره تاختند

پاره ای از بیم جان برخی بقصد انقلاب

ابتدا در بقعه ی فرزند موسی در شدند

و آهنین حصنی فراهم ساختند از آن جناب

ناله الغوث و واویلاه و یا للمستغاث

برکشیدند از دل و کردند روی از خون خضاب

آن یکی گفتی مرا دی خون دل بودی طعام

وان دگر گفتی مرا نک اشک چشمستی شراب

آن یکی گفتا عیالم را ز غم بوده است قوت

وان دگر گفتا جگر بوده است طفلم را کباب

آن یکی گفتا دریغا نی خدنگی راست رو

وان دگر گفتا شگفتا نی دعائی مستجاب

تا کند جا در دو چشم محتکر مانند تیر

تا شود زه در گلوی مستبد همچون طناب

آن یکی گفتا خدایا از تو می خواهم فرج

و ان دگر گفتا کریما از تو جویم فتح باب

آن یکی گفتا که ایزد خانمانشان برکند

وان دگر گفتا که حق انبارشان سازد خراب

آن یکی گفتا که اندر تابم از سوز درون

وان دگر گفتا که از درگاه ایزد رخ متاب

چون به میر کامیاب این قصه را منهی رساند

سخت پژمان شد درون پاک میر کامیاب

خواند سالاری بحضرت چست و فرمودش برو

نزد این بیدولتان در آن رواق مستطاب

چند تن بگزین و امنیت ده و نزد من آر

تا بدانم از چه کردند این عمل را ارتکاب

رفت و سالار سخندان زود باز آورد چست

چند تن مرد گزین کان قوم کردند انتخاب

میر با ایشان بهنجاری خوش و طرزی نکو

هم زبانی مهربان فرمود از رافت خطاب

کای غلط کاران چرا جستید آیین خطا

وی دغل بازان چرا جستید از راه صواب

تا به کی در دل هوس دارید و اندر سینه کین

تا به کی در سر خمار آرید و اندر دیده خواب

پیش ما هر کار را باد افره و پاداشی است

در حق کافر عقاب و در حق شاکر ثواب

هان و هان زی شکر بشتابید و کفران بس کنید

رخ متابید از صواب و تن مکاهید از عقاب

خود همی دانید من آسایش این خلق را

آنچنان جویم که بر راحت گزیدستم عذاب

تا رعیت را تن آسانی بود در مملکت

نه تن آسانی گزیدم هیچ بهر خورد و خواب

شرم دارید از خدا وز پادشا وز خویشتن

کاندرین دنیا سیه روئید و در عقبی مصاب

بازگردید و مبیزید آب اندر کفچلیز

پند گیرید و مپیمائید با گز ماهتاب

تا فشانم بی توانی سیم و زرگر شد عزیز

تا دهم بی مزد و منت آب و نان گر نیست یاب

در کف مفلس درم در دامن سائل نعم

در دهان گرسنه نان در گلوی تشنه آب

گر پذیرفتید گندمتان دهم از بهر خورد

ورنه سازم خردتان چون گندم اندر آسیاب

چون شنودند این حدیث از میر آن بیدانشان

در جواب اندر فروماندند چون خر در خلاب

عذر مسموعی نشد بیچاره ماندند و خموش

قول مطبوعی نبد فغواره گشتند و مجاب

عهد و پیمان را بر این هنجار کردند استوار

که خمش سازند نار فتنه را از التهاب

پس برفتند و بیان کردند با اصحاب خویش

آنچه شد در حضرت میر از سئوال و از جواب

جاهلان از جا برآشفتند و گفتند این سخن

هست اندر گوش ما همچون مس و روی مذاب

گرچه میدانیم سر پیچیدن از فرمان میر

آنچنان باشد که آیی از فرات اندر سراب

وانکه با فرمان او خاضع شود طوبی له

کش بود در هر دو گیتی عاقبت حسن المآب

لیک ما اینجا پی غوغا نمودیم اجتماع

هر که نی غوغا طلب جوید ز یاران اجتناب

پیشوای ما غرابستی و ما چون بوم شوم

می بتازیم اندران موقع که فرماید غراب

الغرض چون بختشان برگشت و طالع شد زبون

صم و بکم عمی گشتند از قضا شرالدواب

روز دیگر تاختند از بقعه مینو نشان

سوی شارستان چو باد از روزن و آب از تکاب

هر کجا بد زالی از غوغا بماند اندر نهیب

هر کجا شد مالی از یغما برفت اندر نهاب

تاختند اینسان ز نادانی بکاخی کش خدای

بود مردی محتشم از خاندان بوتراب

اختری رخشنده از برج نزار بن معد

گوهری تابنده از درج قصی بن کلاب

عالمی فحل و مدقق سیدی راد و کریم

آگه از هر راز مکنون رازدان از هر کتاب

جامع المعقول والمنقول کز تعلیم وی

بهره یابد خواجه طوس و حکیم فاریاب

آن نظام الملة البیضا که نام و نامه اش

هم رفیع است از فلک هم اشهر است از آفتاب

چون از این هنگامه آگه شد فراز آمد ببام

با نقیبان گفت تا محکم فرو بستند باب

نامه یزدان بکف بگرفت و گفت ای گمرهان

شرمی از این صحف منزل، خوفی از یوم الحساب

نان اگر خواهید اینک گسترانم خوان جود

مال اگر جوئید اینک برفشانم زر ناب

خاندانم را میفروزید آتش در درون

کودکانم را میندازید اندر اضطراب

پاسخش گفتند کاندر ز تو ننیوشیم از آنک

میخ آهن را نشاید کوفت در صم الصلاب

گوش ما امروز با افسانه دیو آشناست

کی شود دیگر ز افسون حکیمان پندیاب

ما بسان مهره نردیم اندر برد و باخت

خصل ما و جنبش ما شد بفرمان کعاب

این خیال از مغزتان آنگه برون خواهد شدن

که رود ماخولیا از بنگ و مستی از شراب

باری از بس خیرگی کردند و سرپیچیدگی

شد دل آن سید والاگهر در پیچ و تاب

داد فرمان تا بر آن اهریمنان انداختند

ز آسمان حضرتش حراقها همچون شهاب

برنشد پاسی که از دود و بخار و گرد و خون

آبنوسین گشت روی چرخ و صندلگون تراب

قصه بر میر مهین بردند کاذر بایگان

این زمان از شورش و غوغا همی گردد خراب

ای معین المله برهان جان گیتی را ز غم

ای شبان گله بستان داد اغنام از ذئاب

چاره ای میر زوتر در علاج اندر گرای

همتی ای خواجه زوتر زی صلاح اندر شتاب

مملکت را چاره موج فتنه چون بر هم زند

کشتی نوح است فضیلت من تولی عنه خاب

میر دریا دل چو این بشنید از جا جست و برد

دست مردی بر عنان و پای همت در رکاب

در میان آنجماعت راند توسن مردوار

چون خلیل الله در آتش یا کلیم الله در آب

دید شهری در هیاهو کشوری در گیر و دار

دید خلقی در تزلزل عالمی در انقلاب

جهل خواند در فضا انی مشیر للفتن

سنگ گوید در هوا انی نذیر للکلاب

از در و دیوار خون بارد همی در کوچه ها

چون بگاه فرودین سیل از جبال اندر شعاب

میر غیرتمند از این رفتار ناهنجار ریخت

بر جبین از شرم خوی چون بر گل سوری گلاب

خواست تا کیفر دهد آنشوربختان را ز تیغ

باز رحم آورد و حلمش را فزون آمد نصاب

بار دیگر برگشود از درج مروارید قفل

برفشاند از گوهر آگین لعل تر در خوشاب

با زبان لطف فرمود ای سفیهان تا بکی

نوعروس عار را در کوچه بردن بی نقاب

باده از افیون نشاید خورد و من از سلع و عشر

اترج از زیتون نشاید بر دو قند از صبر و صاب

هیچ دیدستید نیلوفر بروید از کرفس

یا شنیدستید سیسنبر برآید از سداب

عیب باشد بر رعیت شغل و کار رهزنان

زشت باشد در کهولت ذکر ایام شباب

گرنه بردارید دست از شور و غوغا عنقریب

بر سر دریای خون خواهید بودن چون حباب

ور شما اندر شمر بیشید ما را باک نیست

کز هزاران گوسپند ایدون نترسد یک قصاب

از هزاران گوره خر یک شیر کی پروا کند

وز هزاران صعوه کی اندیشه دارد یک عقاب

چون بیابان شد حدیث میر اعظم آن گروه

هر یکی گفتا بخود الموت ای لی الآن طاب

زان سپس از هم پراکندند عقد اتفاق

کامروی چون بادبیزن بود و آنان چون ذباب

جملگی رفتند و میر از بهر حفظ آن سرای

چند تن بگماشت هم زاسپاهیان هم زاحتساب

گفت چونان کز حضورم این سرا محفوظ ماند

هم بدینسان بادیش محفوظ ماند در غیاب

پس در ایوان رفت و بر مسند نشست و رای زد

گرچه جانش خسته بود از آن ذهاب و این ایاب

نه بشب می نوش کرد و نه سحرگه آرمید

زآنکه از این هر دو باشد ملک و دولت را ذهاب

شکل اهرن داشت اندر دیده اش حور بهشت

طعم حنظل داد اندر ساغرش شهد رضاب

نیم شب آن سید والاگهر تصمیم داد

عزم رفتن را چو باز از آشیان ضیغم زغاب

گفت اگر شب در رکاب نهضت آرم پای عزم

به که اندر روز ریزم خون مردم در رکاب

چون بشد وی پاسبانان جملگی در ره شدند

زانکه چون شهباز و شاهین نی نپوشد کس نکاب

بامدادان خلق نیز آگه شدند از اینک تاخت

آن شریف محتشم چون باد صرصر با سحاب

لاجرم از خانه اش از بهر غارت تاختند

از طلوع صبحدم حتی توارت بالحجاب

شد بیغما گوهرین قندیل وبلورین قمطر

گشت غارت خلخی دیبا و صقلابی ثیاب

نه بجا سیمینه کرسی ماند و نه زرین بساط

نه قدور راسیات و نه جفان کالجواب

از وزیر خلوت سلطان وکیل الملک راد

وز علاء الملک و از خواجه نظام مستطاب

شد به تاراج فنا گنجی که کردند اذخار

شد به یغمای ستم مالی که کردند انتخاب

نه به بستان ماندشان شاخ و نه در اشکوب تیر

نه در ایوان ماندشان خاک و نه در تالاب آب

خانه آنسان شد که از بالا ندانی زیرگاه

باربند آنسان که نشناسی جدارش را ز باب

ذکر احلاس و پلاس و دیگ و دیگ افزار را

برنهم کاینان نگنجند از فزونی در حساب

بار بار اندر بیا کندند دیبای ختن

کیل کیل اندر بپیمودند لؤلؤی خوشاب

سیم صافی با تبنکر زر تابان با تبنک

عنبر سارا بزنبیل و به زنبر مشگناب

در جراب انباشت در و اندر خریطه در و لعل

آنکه سنگ اندر خریطه داشت خاک اندر جراب

با کتابی کی کند کاری که کردن این گروه

با گرامی زاده من عنده علم الکتاب

نز خیال عامه بود این کاربل کز راستی

فارس رام رمی من ذی سلم سهما اصاب

کا دریغا کآشیان باز و بنگاه تذرو

گشت پر شود از نوای جغد و آوای غراب

ای دریغا گلشن آباد و شارستان جم

گشت از بیداد بخت النصر سنگین دل خراب

ای دریغا خیمه زد بهرام در ایوان مه

ای دریغا دست کیوان چیره شد بر آفتاب

منهیان رفتند دربار ولیعهد ملک

کاشکارا شد کنون در وعد ساعت اقتراب

کار سخت افتاده است ایشه علاجی کن که رفت

خانه فرزند پیغمبر به باد انتهاب

دیبه کیخسروی از طحلب آورده است غوک

عنکبوتان خام رستم می ببافند از لعاب

این قضایا فصل کن ای حکمتت گسترده فاش

همچو داود پیمبر مسند فصل الخطاب

شد چو این بشنید فورا خامه و دفتر گرفت

بیخت بر سیمین ورق از کلک زرین مشگناب

بر امیر کامران بنوشت توقیعی که هان

صارم کین را بباید بر کشیدن از قراب

آن سری کز چنبر مالکر قاب آید برون

هست بادافراه او در کیش ما ضرب الرقاب

هان و هان فرصت مجو بشکن ز شیربیشه یشک

هان و هان مهلت مده برکن ز گرگ خیره ناب

جویهای خرد را مگذار دریائی شوند

که نه با کشتی از آن شاید گذر نه با شتاب

کن ز روئین دیگ و کشگنجیر توپ و تیر چرخ

جانهاشان را هلاک و خانه هاشانرا خراب

قول کس منیوش در این داستان از هیچ روی

عذر کس مپذیر در این ماجرا از هیچ باب

پایهاشان را به بند و دستهاشان را به بر

مغزهاشان را بکوب و خانه هاشانرا بکاب

میر اعظم ایدالله تعالی نصرته

بوسه زد توقیع و بر سر هشت و دردم با شتاب

تیر چرخ و توپ و کشگنجیر و روئین دیگ خواست

هم علمها با طراز و هم کمانها با نشاب

داد فرمان تا فرو بارند بر غوغائیان

زان تگرگ آتشین کو بارد از روئین سحاب

زین بلا دیگر خبر گشتند و در سوک آمدند

مهتران شهر و سادات قریش از شیخ و شاب

با زنان و کودکان و سالخوردان عاجزان

جمعی افزون از شمار و خلقی افزون از حساب

کرده پیران دژم از اشک عارض لاله رنگ

کرده زالان نژند از خون دل گیسوخضاب

کودکان با ناخن از رخ برگشوده جوی خون

نوعروسان در گلو افکنده از گیسو طناب

جملگی مصحف بکف رفتند در دربار شه

هر یکی را گشته جاری از بصر خونین زهاب

آن یکی گفتا شها از بی دلان دل بر مگیر

وان دگر گفتا شها از خستگان رخ بر متاب

رحم فرما بر عجوزان و زنان باردار

خستگان اندر فراش و کودکان در مهد خواب

بیگناهان را بتقصیر گنهکاران مسوز

سالخوردان را ببادافراه بر نایان متاب

تو هژیری پوستین از گرگ باید برکنی

کار قصاب است کندن گوسپندان را اهاب

تنگنای شهر و کشگنجیر توپ و تیر چرخ

الله الله دور از انصاف است و بیرون از صواب

زاری مردم چو دید آنشاه بخشود از کرم

بر دل پیران فرتوت و زنان دل کباب

شمارهٔ ۲۳ - قصیده

چو بانوی شب از آن زلفکان پر خم و تاب

بسود غالیه بر مشک و سیم بر سیماب

نجوم ثابته دیدم درون خیمه شب

بسان بیضه زرین بزیر پر غراب

و یا تو گفتی دوشیزگان سیم تنند

بشب گشوده ز رخ برقع و زتن جلباب

ستارگان زبر کهکشان چو سیم تنان

به سبزه بر شده از آن بس که روی شسته در آب

فروخت پروین از زر سرخ هفت چراغ

بنات کبری از سیم ساده هفت رکاب

بنات صغری مانند کشتییی کز موج

درون بحر شمالی فتاده در گرداب

چهار سعد بدیدم فراز مشکین دلو

ستاده اند و فرو شسته از دو زلف خضاب

چنانکه چار عرابی ز آب چاه بدلو

کند براویه بندد بر اشتران صعاب

اگر ندیدی بیرون ز شست تیرانداز

کمان بی زه تیر زرین کند پرتاب

کمان چرخ همی بین که بی زه و بی شست

بسی گشاد دهد ناوک زرین ز شهاب

عقاب و نسر ندیدم قرین مگر بفلک

دونسر طایر آسوده در پناه عقاب

شبی چنین من و یاری گزیده از خوبان

چنانکه حور بهشت از کواعب اتراب

سهی قدی که مثالش نه ماه در کشمیر

پریرخی که همالش نه ترک در صقلاب

گهی به پیکرم از سیم ساده کرده قبای

گهی بگردنم از مشک ناب بسته طناب

از آن عذار مطرز و زان جمال بدیع

از آن رحیق مصفا و زان عقیق خوشاب

بمغز بیخته مشک و بچشم داده فروغ

بکام ریخته شکر بجام کرده شراب

هوا لطیف و زمین سبز و من بزیر درخت

گرفته ماه در آغوش و خفته در مهتاب

شب دراز به پایان رسید و من همه شب

فتاده تا نفس بامداد مست و خراب

چو زد سپیده سر از کوه مؤذن اندر بام

بذکر حق شد و آمد امام در محراب

هزار در صف بستان و کبک در بر کوه

یکی سرود شنید و یکی نواخت رباب

بت من آن بدو رخ لاله و بقامت سرو

چو آفتاب برآورد سر برون ز حجاب

چه گفت گفت دریغا ز نقد عمر عزیز

که رایگان ز کف ما همی رود بشتاب

چو عمر در گذرست ای عزیز جهدی کن

مهل بخیره شود صرف و حاصلی دریاب

چو پیر گشتی بگسل ز نوجوانان مهر

که جاودانه نماند کسی ز شیخ و ز شاب

بگاه پیری نتوان پی جوان رفت

بدور شیب نشاید ز سر گرفت شباب

ز جای خیز پی شکر داور متعال

کمر ببند بدرگاه ایزد وهاب

چو آدمی نکند ذکر حق بشام و سحر

نه آدمیست که کمتر شد از وحوش و دواب

زبان مرغ بتکبیر باز و ما خاموش

دو چشم نرگس بیدار و ما غنوده بخواب

برو بنام خدای یگانه کن تسبیح

سپس بچهره برافشان ز آب دیده گلاب

هر آنچه می طلبی از کس از خدای بخواه

که اوست در همه گیتی مسبب الاسباب

چو این شنیدم راندم ز خویش شیطانرا

شدم ز راه خطا باز در طریق صواب

در آب رفتم با پیکری چو نیلوفر

وز آب شستم سجاده و گلیم و ثیاب

سپس بخاک نهادم بعجز پیشانی

ز هر دو چشمم جاری سرشک چون میراب

پس از نماز گشادم زبان باستغفار

بدان امید که حق غافر است و من تواب

بسوز سینه همی گفتم ای کسی که توئی

برآوردنده این نه طباق و هشت قباب

تو ابر و باد فراز آری از بخار و دخان

تو رعد و برق فروزی همی ز میغ و سحاب

چو باب توبه گشودی بروی ما ز کرم

مبند باب رجایا مفتح الابواب

مسوز این تن خاکی ز تاب آتش خشم

که خاکرا نبود تاب هیچگونه عذاب

بناگهان ز سروشم رسید مژده عفو

فتاد در دلم از نور ایزدی فرتاب

ندا رسید بگوش اندرم که یا عبدی

عفوت عنک و انی لغافر من تاب

بشرط آنکه ببندی زبان ز هجو کسان

بهیچ گونه تنی را نیازری ز عتاب

بجز دو طایفه کانان سزای دشنامند

ولی نه از در اجمال بلکه با اطناب

نخست آنکه بدیوان عدل گشته مقیم

وظیفه میرد و اجری برد باستصواب

سپس درافتد در پوستین خلق و بود

گزنده همچو کلاب و درنده همچو ذئاب

دوم کسی که ز جراحی و کحالی و طب

نه هیچ دیده معلم نه هیچ خوانده کتاب

بدکتریش قناعت نه بلکه از در جهل

خدای طب شمرد خویشرا چو اسکولاب

مبرزالحکما مبرزالاطبا نام

بخویش بسته و فربه شده از این القاب

بشصت سالگی اندر بسان تازه عروس

گهی بچهره سپیداب سوده گه سرخاب

سبالهاش برآمیخته بکسماتیک

بزیر بینی و بالای لب شده کژ تاب

چنانکه انتروگایتف بزیر دو ویرگول

بهیئت افقی بر فراز یک سیلاب

ز گالش و کروات و فکل تو پنداری

برون زاست فرنگی شد آن فرنگ مآب

نهاده لوحی بالای در نوشته بآن

مطب دکتر ریقو سلالة الانجاب

گرفته دیپلم طب از حسین بیک بیطار

عمل نموده بسی در طویله نواب

براه مدرسه چندین هزار کفش بپای

دریده است و بسر کفش خورده از طلاب

چنان مسلط و ماهر به علم و موسیقی

که تار عمر کسانرا بدرد از مضراب

بود مؤذن مسجد گواه حکمت وی

چنانکه هست شهود ثعالب از ازناب

نکرده فرق خراسان ز ماوراء النهر

همی نداند لحن مسیحی از رهاب

ز یک اشاره بروزی هزار قبرستان

کند عمارت و آباد در جهان خراب

بغنچنار و بکارا، شمندوفر، ورتوش

چو او نداند کس در ورق شمار و حساب

بجفت کردن و دزدیدن ورق از بانک

مسلمست و بگیر دهمی ز نرد کعاب

نگشته تا بکنون کس برو حریف قمار

که ماهر آمده آن بدلعاب در العاب

ولی نداند در دیده عنکبوت و عنب

ز خوشه عنب و عنکبوت اسطرلاب

ز نام جمله عقاقیر آنچه او آموخت

بنفشه است و سه پستان و خرفه و عناب

نه هضم کیلوس آرد تمیز از کیموس

نه آب کشک تواند شناخت از کشکاب

کند بجای اماله حجامت از مبطون

دهد بجای سقنقور بر علیل سداب

نداند ایچ بسان حکیم خندابی

بجز گرفتن خون از عروق و دادن آب

از آن قبل که بدولاب هیچ در منه نیست

دهد در منه بسی بر مریض در دولاب

همیشه گوید ایرانیان هنرمندند

ولی دریغ که ایران تهی است از اسباب

بعهد رستم اگر بود چرخ خیاطی

ببخیه دوخته میگشت پهلوی سهراب

شنیده ام یکی از این گروه بی پروا

که بود بی خبر از هر علوم و هر آداب

دو سال پیش بهمسایگیش مردی بود

که فقر و پیریش از تن ربوده طاقت و تاب

دو گاو شیرده اندر سرای مسکین بود

ز شیرشان بسراداده رنگ و روغن و آب

خوراک و پوشش مردان و کودکان و زنان

فراهم آمده زان شیر همچو شکر ناب

بهر صباح از آن شیر صاف دکتر را

نواله دادی با دوغ و مسکه و دوشاب

نه دست مزد از او خواستی نه شیربها

ز آفرینش دل شاد داشت رخ شاداب

ز اتفاق یکی روز خسته نتوانست

که شیر با قدح آرد فراز و مسکه بقاب

نماز شام ببازار دید دکتر را

گرفته از سر بیمار سوی خانه شتاب

درود خواند و تواضع نمود و خدمت کرد

چو بندگانش بزد بوسه بر عنان و رکاب

چو چشم دکتر بی آبرو بر او افتاد

بصد هزار عتابش همی نمود خطاب

که دی چرا نفرستادی آن وظیفه شیر

ز آشکار فکندی مرا به پیچ و بتاب

ببخش گفت که از خانه داشتم غیبت

تو دانی آنک نگهدار حجت است غیاب

چو این شنید بزد بانک کای خبیث لئیم

مریض داده مرا وجه و شیر بدنایاب

چو شیر یافت نشد سیم خود ز من بگرفت

تو این ضرر زدیم ای پلید خانه خراب

بگفتش ای خرک آخر تو کیستی و چه ای

نه آخذی بنواصی نه مالکی برقاب

نه من خراج گذارم نه تو خراج ستان

نه تو زکوة ستانی نه مال من بنصاب

مگر که شیر مرا خود خریده ای بسلف

و یا من و تو به هم بر شکسته ایم جناب

بگفت این و بتندی جدا شد از بر وی

تنی ز درد نزار و دلی ز غصه کباب

برفت دکتر بی آبرو سحرگاهان

کجا که حافظ صحت نشسته با اصحاب

نشست و گفت هویدا شد است میکروبی

درون فضله گاوان بسان زهر مذاب

چو آن جراثیم اندر طویله برخیزند

شوند گرد بنیش و پرفراش و ذباب

ز نیش پشه و پر مگس دود آن زهر

بخون آدمیان زانکه عرق شد جذاب

چو شد بخون کسی این بلای گوناگون

همیشه باشد رنجور و دردمند اعصاب

کنون بباید در شهر ما نماند گاو

طویله شان هم باید شود خراب و یباب

وگرنه دردی بر مردمان هجوم آرد

که از علاجش عاجز شوند اولوالالباب

چو این شنیدند اجزای حفظ صحه تمام

فروشدند ز فکرت بسان خر بخلاب

یکی نخواست ز گفتار او دلیل و سند

یکی نکرد بتحقیق آن سئوال و جواب

یکی نگفتش کین فضله تجربت کردی

و یا بذوق زبان چرب داری ای مرتاب

شدند خامش ازیرا که جاهلان بودند

ز صدر تا بنعال و زباب تا محراب

پس از مشاوره کردند جمله پیشنهاد

سوی مقام وزات بنامه و کتاب

کزان مقام بنظمیه حکم سخت رسد

که هرچه گاو به تهران برند در دولاب

چو ماجرا به مقام وزیر داخله رفت

نوشت حکم بنظمیه سخت در این باب

که گاوها را یکسره برون کنید از شهر

طویله شانهم سازید مستوی بتراب

شگرف واقعه ای دیدم آنزمان که هنوز

مرا بود ز غم گاودار دیده پر آب

ز شهر بیرون دیدم قطیع گاوان را

روانه همچو پلنگ از کنام و شیر از غاب

وداع کرده بر آخور روانه گشته بدشت

چو از جوادر و غزلان بمرغزار و سراب

ز آه گاوان روح اپیس و برمایون

بخست و ثور و ثریا شدند هر دو کباب

ایا خر خرف یاغی نعامی عیر

حدیث من بشنو نیک و نکته را دریاب

تو آن خری که ندانسته ای و نشناسی

ترنجبین و عسل راز حنظل و جلباب

تو آن خری که ارسطو بود بنزد تو خر

توان خریکه فلاطون بود به پیش تو گاب

خدای شاخ و دمت را بریده است از آن

ستیزه داری باذوالقرون و الاذناب

خران ز جور تو آزاد و گاو در آزار

دلیل جنسیت است این و نیست جای عتاب

از آن قبل شده خرپرست و گاو آزار

که خر نکوتر داند سپوز یا ایقاب

گمان بری که ز تخم خر مسیحستی

بارث یافته ای این شرافت از اصلاب

در این عقیده اگر سخت راسخی اینک

منت کنم ببراهین و با ادله مجاب

نخست آنکه حمار مسیح تخم نداشت

که بود ماده و زحمت ندیده از عزاب

بخوان صحایف توراة و صحف انگلیون

که شرح واقعه ثبت است اندرین دو کتاب

گرفتم آنکه زجدات و امهات تو هست

بگو کدام خرت شد نیا کدامین باب

شرافت پسران است یکسر از پدران

بامهات نمانند هیچگه اعقاب

دوم بفرض محال ار قضیه راست بود

منم که چشمه نسل ترا کشم زیراب

ببوق خود فکنم باد و نفخ صور کنم

که یادآوری از آیت فلاانساب

گرفتم اینکه بسرگین گاو زهری هست

بتر ز زهری کافعی فشاند از انیاب

در این معامله وجدان پاک می گوید

چرا پسندی بر اهل ده بلا و عذاب

مگر نه مردم رستاق بندگان حقند

چرا کنیشان مسموم ای ستوده خباب

اگر براستی این گفته ای جوابم ده

وگر دروغ زنی نیست تکیه بر کذاب

چنینه پیش نهاد ار دوباره پیش آری

روم که پیشنهادت بشویم از پیشاب

که شیر گاو بزهر کشنده تریاق است

ولی دهان ترا زهر قاتل است لعاب

چرا برای چه در پوستین گاو افتی

همی دری بتن بی گناه چرم و اهاب

مگر ندیدی در هند هندوان بر گاو

پرستش آرند از روی صدق بهر ثواب

مگر نه بینی زرتشتیان همی سازند

ز ضرع گاو گهی پادیاب و گه دستاب

مگر نرفته ای اندر فرنگ تابیزی

بریش و پشم خود از فضله بقراطیاب

مگر ندانی تخم و باز فضله گاو

همی بسوزد چون سیم ساده از تیزاب

بجوی آب تو روزی هزار لاشه سگ

در او فتاده و اجزای آن سرشته در آب

بریزد آن آب اندر ترا به حوض سرای

وزان بیاری معجون و شربت و جلاب

دهی به بیمار آن زهر و خود بنوشی ازانک

همت بحای طعامست و هم بجای شراب

ولی ز گاو که شیرش بزهر جاندارو

بود چو خون بشرائین و روح در اعصاب

ز روی جهل بپرهیزی و کناره کنی

که خوش تر آیدت از شیر گاوریم کلاب

خدای عز و جل روز حشر در پاداش

ترا کشد بعقابین از این دو گونه عقاب

سرت بکوره حداد و کون بشاخ بقر

چنان دهد که ندانی ره ایاب و ذهاب

بشهر ما نبود کس ز گاو مسکین تر

میان خیل بهایم درون جمع دواب

که ماده و نرشان خادمند ما رابل

ز اولیای نعم بلکه بهترین ارباب

یکی ز زرع دهد بر گرسنگان سیری

یکی بضرع کند کام تشنگان سیراب

بروزگار جوانی کفیل حرفت ماست

چو پیر گشت فتد زیر دشنه قصاب

بتر ز قصاب این ظلمهای گوناگون

که وارد است بر این جانور بغیر حساب

خران بشهر خرامنده زیر جل سمور

سگان خزیده و غلطیده در خز و سنجاب

ولیک گاو زبان بسته بی گنه گشته است

برون ز آخور و آواره در تلال و هضاب

بدان مثابه که هنگام نار استمطار

بدمب گاوان آتش فروختند اعراب

بجای خورد گیاسبزه و نواله کنند

چرا بدشتی بی آب و خالی از اعشاب

تو بامداد خوری تا بشب ز شب تا صبح

بکار گادن پرداختی چه فحل ضراب

ولیک گاو زبان بسته روز و شب میرد

در آرزوی شتر خار و حسرت لبلاب

ایا نسیم سحرگاه به حافظ الصحه

سلام من برسان با تحیت و آداب

سپس بگو که بجز نفی گاو از این کشور

چه کرده ای که ترا این رسوم شد ایجاب

بجز زری که ز حبیب مسافران بکرج

چه در ذهاب گرفتی چه در طریق ایاب

چه کردی و چه نمودی کدام کار تو بود

بدهر قابل تحسین و لایق اعجاب

بجای اینهمه سیم زری که از دولت

همی گرفتی و انباشتی بکیس و جراب

بجای آن همه صرف دوا و رسم طبیب

که در ولایات آنرا ستانی و برکاب

پی سرایت منع و باز حد شمال

چرا نه بستی سدی متین ز راه صواب

چرا خرابی نانرا نپرسی از خباز

چرا نظافت جو را نخواهی از میراب

بگاورانی تا کی شتر چرانا خیز

ببند و بر گاو نه رخوت و ثیاب

نه روی خاک توانی باین شرافت زیست

نه بر سپهر توانی شدن باین اسباب

شمارهٔ ۲۴ - بشهر قم پس از تسطیح راه فرماید

ایا نگار دل آویز ترک شهرآشوب

که هم ضیأعیونی و هم حیات قلوب

شنیده بودم از بخردان و دانایان

که ناگزیر ز خوی بداست صورت خوب

وفا بجای نه آنرا که غمزه سرمست

یمین بجای نه آنرا که پنجه مخضوب

نمونه ای ز شعار تو باشد این گفتار

حقیقتی ز سلوک تو باشد این اسلوب

تو آن نبودی که روز وشب بدی طالب

من آن نبودم کت سال و مه بدم مطلوب

نگفتیم که تو چون وامقی و من عذرا

نگفتمت که تو چون یوسفی و من یعقوب

کسی فروشد یوسف بدرهم معدود

کسی فریبد عاشق بوعده ی عرقوب

بس است جور جفا ای ستمگر طناز

بس است ناز و فریب ای پریرخ محبوب

مساز خشم و مکن تندی و مشو سرکش

مباش سخت و مزن طعنه و مکن آشوب

سرود شادی بسرای و ساز مهر بساز

نوای مستی برخوان و طبل عیش بکوب

بآستین خود از آستانه گرد فشان

بتار گیسوی خود صحن بارگاه بروب

که میر اعظم دستور معدلت گستر

زری رسید سوی قم و ذالک المطلوب

امین سلطان ابن امیر سلطان آنک

ستاره باردش از دست و مهر و مه زهبوب

نموده فخر بنام بلند او دانش

چو آل ایوب از نام نجم دین ایوب

هم او بکشور فضل و هنر خداوند است

هم او به لشکر جود و کرم بود یعسوب

بود کمالش فطری و دانشش ذاتی

نه این به تعلیمستی نه آن دگر مکسوب

نه طبع او متهور نه قلب او خائف

نه رأی او متزلزل نه وعد او مکذوب

ز سنگ و چوب همی بشنوی بگوش احسنت

بخاک زهره مسکوئیان شود مسکوب

بر اطاعت تو خود اطاعت ابوین

بود حرام که این واجبست و آنمندوب

تو راه تهران زی قم نموده ای مفتوح

تو چتر احسان در ملک کرده منصوب

که دیده بود که صد میل راه دور و دراز

کسی ببرد از گاه صبح تا بغروب

که دیده بود که کشتی روان شود بزمین

که دیده بود ز آهن کند کسی مرکوب

که دیده بود که شمشاد ارغوان روید

ز ریشه و شجر خمط و گلبن از خروب

که دیده بود بر اثر رود شور و وادی خشک

زلال حیوان نوشد کسی بزرین کوب

که دیده بود بدین دلکشی قصور و بیوت

که دیده بود بدین محکمی حصون و دروب

تو آن سرافیلستی که بردی از خاطر

گریوه ملک الموت راه پر آشوب

نعوذ بالله از آن ره که خار سم شکنش

بچشم راکب در میشد از سم مرکوب

به دره اش ننمودی گذر مسافر و هم

که خاطرش نشدی بر هزار فکر مشوب

وگر رقیب و عتید اندران گذشتندی

ز هول فرق نکردندی از ثواب ذنوب

وگر سلیمان در ساحتش بساط افکند

خروش مسنی الضر کشید چون ایوب

گوزن در وی لنگ وعقاب در وی مات

سپهر در وی تار و قمر درو محجوب

ستاره آنجا همچون زکال تیره و تار

فرشته در وی مانند اهرمن منکوب

ز خارهاش که از خاره همچو خرمابن

کشید سر تن و جان مسافران مصلوب

فروختندی مردم ز تنگدستی و قحط

در این بیابان محبوب را بهای حبوب

ز کار تو دگر آن صحن نغز جان پرور

که برنهادی و گشتی ز کردکار مثوب

چنانچه شمس و قمر بر مناره اش شب و روز

دو مؤذنند بوقت طلوع و گاه غروب

یکی دعای تو خواند ز بهترین هنجار

یکی ثنای تو راند به خوشترین اسلوب

شمارهٔ ۲۵

امروز که حقرا پی مشروطه قیام است

بر شاه محمدعلی از عدل پیام است

کای شه به زمینت زند، این توسن دولت

کامروز بزیر تو روان گشته و رام است

این طبل زدن زیر گلیمت نکند سود

چون طشت تو بشکسته و افتاده ز بام است

نام تو بیالوده تواریخ شهان را

هرچند که نت ننگ و نه ناموس و نه نام است

تا کی بدهان قفل خموشی زده باشم

جان در هیجانست و گه کشف لئام است

والا پدرت داد همی کرد و تو بیداد

اینجا گنه و جرم تو بر گردن مام است

جائی که نماند اثر از داد مپندار

بر مایه بیداد و ستم هیچ دوام است

کار تو تمام است و ندانی که از آن روز

شاهی تو و دولت و ملک تو تمام است

لعنت بچنین صدر که دایم ز پی آن

گه اعظم و گه سلطنت و گاه انام است

هشدار که صیاد قضا، می نشناسد

دستور که و شه که و شهزاده کدام است

آن باده که در جام کسان ریختی ای شاه

ساقیت بر افشانده سرانجام به جام است

و آن زهر که در کام جهان کرده ای از قهر

دور ملکت ریخته ناکام بکام است

وان شعله که از توپ تو افتاد بمجلس

زودا که برافروخته أت در به خیام است

گفتار مرا یافه مپندار که از صدق

گفتار من ای شاه چو گفتار جذامست

این نکبت و ذلت که فراز آمده اینک

در پایه تخت تو ز ادبار پیام است

زاغان چو ابابیل برآیند ز بالا

تو ابرهه و معبد ما بیت حرام است

یاران تو حجاج و حصین بن نمیرند

و آن مرد مرادی که هواخواه قطامست

از زخم تو خون در جگر شیر خدا شد

وز تیر تو آذر بدل خیر انام است

اخگر زدم توپ تو در مسجد و مجلس

فریاد ز بیداد تو در رکن و مقام است

روز عقلا از ستم و جور تو تار است

صبح سعدا از طمع و حرص تو شام است

از مال فقیرانت در گنج زر و سیم

وز خون شهیدانت در جام مدام است

در جامکی و راتبه فرمان تو مخصوص

در کشتن و بردار زدن حکم تو عام است

سی روز اگر روزه بود فرض در اسلام

روز و شب ما از تو چون ایام صیام است

فرزند نبی را کشی آنگاه نشینی

بر تخت که عید نبی و روز سلام است

سرباز تو در شهر بغارت شده مشغول

سرهنگ تو پندارد کاین شرط نظام است

اندر پی زخمی که زدی بر دل ابرار

شمشیر خدا را رگ جان تو نیام است

هی هی جبلی قم قم و قم قم که ازین فتح

شاهی بتو ختم آمد و دولت بختام است

گویند که اندر پی وام است شهنشه

ماننده این قصه تو دانی که کدام است

ترکی که ز گرمابه برون آمده سرخوش

مست است و برهنه تن اندر پی وام است

گر وام ستاند ز کس این ترک بناچار

بر خواجه بازرگان عبد است و غلام است

تنخواهی و وامی که ز بیگانه ستانی

تنخواه نه، جانکاه بود، وام نه، دام است

در گردن شیر نر وام است چو زنجیر

و اندر دهن مار سیه وام لگام است

هشیار شو ای شاه که این دولت دنیا

چون کبک بپرواز و چو آهو بخرام است

از تخت تو تا تخته تابوت دو انگشت

وز کاخ تو تا خاک مذلت دو سه گام است

دیگ طمع و حرصت ازین آتش بیداد

پخته نشود هیچ که سودای تو خام است

نه عهد تو عهد و نه یمین تو یمین است

نه قول تو قول و نه کلام تو کلام است

از خلف یمین گشت مسلم که در اسلام

خون تو حلال است و نژاد تو حرام است

اطوار تو آثار جنون است و سفاه است

افکار تو پندار صداع است و زکام است

این تاجوری نیست که در دست و دریغست

این پادشهی نیست که مرگ است و جذام است

این افسر و اورنگِ کیان است مپندار

کز بهر تو میراث ز اجداد کرام است

ارث پدرت زنگ و جهاز شتران بود

نه تاج و نه اورنگ و نه اسب و نه سِتام است

ای کودک از این بستان بگذر که گذشته است

ایام رضاع تو و هنگام فِطام است

وی دزد ازین خانه بدرشو که خداوند

بیدار و نگهبان سرا بر سر بام است

از ناوک او گر رهی از ناله مظلوم

زنهار نیابی که جگر دوز سهام است

بگذار سنانرا که دم تیغ تو کند است

بسپار عنان را که سمند تو جمام است

از تخت فرود آی و بنه تاج و فرو خسب

با آنکه پس از میم یکی جیم و دولامست

بنگر بسوی نور مساوات که ستار

زد چاک بر آن پرده که سرپوش ظلام است

زاد بار باقبال تو آن شد بصفاهان

کش خون دل و دیده شرابست و طعام است

صمصام بفرق تو و ضرغام بقصدت

آن صارم بُرَّنده و این شیر کنام است

از کشتن سردار یقین کن که ازین پس

قاطع بمیان تو و این قوم حسام است

این صیحه حق است نه فریاد خلایق

سودای خواص است نه غوغای عوام است

این خاک پر از خون ملوک است و سلاطین

ایندشت همه گور صدور است و عِظام است

دشتی که بهر دستی از آن خون سیاوش

آمیخته با مغز جگرگوشه سام است

اکنون همه مأوای سِباعست و وحوش است

اینک همه بنگاه هوام است و سوام است

باغ ارم آرامگه دیو و شیاطین

فردوس چراگاه گروهی دد و دام است

تا چند بفرمان لیاخوف درین شهر

بام و در ما سخره مشتی زلئام است

سیلی خور سیلا خوریانیم و چو نالیم

در گوش تو داد دل ما سجع حمام است

ما بر مثل آل محمد شده مقهور

تو همچو یزیدستی و این شهر چو شامست

سالار سپاه تو امیری است بهادر

کش جای خرد پشک خر اندر بمشامست

سعدی که ز بن سعد دو صد پایه شقی تر

در خارجه از حکم تو دستور مهام است

این هر دو بکام دل خود کارگذارند

بیچاره تو پنداری گردونت به کام است

با نظم تر از ملک تو داهومه و سودان

با عقل تر از شخص تو سلطان سیام است

از تو دل این خلق رمیده است ولیکن

شاهان جهان را بِدل خلق مقام است

این تخم عزازیل که از مادر خاقان

روئیده درین ملک بهر برزن و بام است

یارب عجبستم که چرا مانده مگر خود

سرسام و جنون در سر ذریه سام است

شمارهٔ ۲۶ - در انتقاد اوضاع و اشخاص عدلیه وقت فرماید

فضا و ساحت عدلیه یارب از چپ و راست

تهی ز مردم دیندار و دین پرست چراست

بنای کژ نشود راست گفته اند ولیک

بدست کژ منشان این بنای کژ شده راست

هزار خانه برانداخت این اساس و شگفت

که سالیان دراز اندرین زمانه بجاست

ستون داد برآورد و سقف عدل بریخت

هنوز سقفش ستوار و استنش برپاست

فتاده برقی در خرمن زمانه از آن

که درد وسوز پدید است و شعله ناپیداست

بچاه ویل همی ماند این سرا که در آن

هر آنکه افتد در خانمانش واویلاست

ز بسکه خولی و شمر و سنان در آن بینی

صباح نوروز آنجا چو شام عاشوراست

ز قول زور شود زورمند زار و زبون

نه شهر زور بدینسان تباه و نه زور است

خورند خون فقیران درند رخت غریب

که سگ عدوی غریبست و دشمن فقر است

بسان مجلس شوری ز هر نژاد و گروه

یکی بدست قضا اندر آن خراب فضاست

درد ز نغمه سرناچیانشان رگ جان

که نفخ صور سرودی ز بانک این سرناست

همی بسرفد دینار تا بدامن حشر

کسیکه متهم از جرم سرفه بی جاست

پی حصول مآرب که پا نهند براه

همی تو گوئی سیل العرم بشهر سباست

کرا شناسند این ملحدان ز بدبختی؟

سرش بدار و جگر خسته هستیش یغماست

هر آنکه دمب خری را گرفت و گشت سوار

فتاده از خر و در فکر جستن خرماست

همی نگویند این شام را ز پی سحری است

همی ندانند این روز را ز پی فرداست

بکاسه لیس خبر ده که در محاکم عدل

ز سنگ ظلم شکسته تغار و ریخته ماست

شدم بجانب دارالقضا که تا بینم

چگونه حکم کند آنکه بر سریر قضاست

ز اتفاق گذارم در آن مکان افتاد

که روبروی مقام وزیر در بالاست

دری بدیدم و لوحی بر آن بخط جلی

نوشته بود که کابینه وزیر اینجاست

شنیده بودم از اهل لغت که کابینه

باصطلاح و زبان فرنگ بیت خلاست

دگر شنیده بدم من که مجلس شوری

بر آن دیوان، کابینه تمیز آراست

پس از مطابقه گفتم که این مبال تمیز

فراخور خرد و ذوق هیئت وزراست

از آن قبل که همی قدر وقت بشناسد

مبال زیر سر آرد وزیر بس داناست

در آن بباید میزاب میز کرد روان

که میز در بن کابینه تمیز رواست

ازیدر آمدم آنجا درون و دیدم باز

به پشت میز گروهی نشسته از چپ و راست

سبا لها زد و سو برگذشته از بن گوش

دو چشمشان نگران گه به پیش و گه بقفاست

رئیس ایشان مردی بنام عیسی بود

که پوستش همه کیمخت شد دل از خاراست

چو مرغ عیسی با نور آفتاب عدو

چو مار موسی کمتر شکارش اژدرهاست

بسنگ موسی ماند که تیغ را ساید

ولی چو رفت بکابیه سنگ استنجاست

مرا ز دیدن آن مرد حال در هم شد

چنانکه هیچ ندانستم از کجا بکجاست

فتاد از کفم ابریق و بند تکمه گسست

دلم طپید و رخم زرد گشت و روحم کاست

بسی دمیدم بر خویش آیة الکرسی

بناگهان یکی از روی صندلی برخاست

بخشم گفت چه خواهی در اینسرا؟ گفتم

مراببخش تو دانی غریب نابیناست

بقصد میز در اینجا شدم ندانستم

که میز خانه اصحاب دفتر و انشاست

بگفتم این و از اینجا دوان دوان رفتم

سوی محاکم دیگر که در میان سراست

به هر کناره ز دیوان جماعتی دیدم

یکی نشسته یکی ایستاده بر سر پاست

دو نیزه هر یک را شاخ و هفت قبضه بسال

سه شیر یال و دو گز دمب و ده ارش بالاست

چو طاق بینی بینی برویشان گوئی

فراز کوه میان طاق گنبد کسراست

نشسته هر یک بر مسندی که پنداری

پلنگ در کهسار و نهنگ در دریاست

یکی سیاه بدیدم به پشت میز اندر

همی تو گفتی خاقان چین و خان ختاست

تنی سه چار در اطرافش از ابالسه بود

چنان درنده که در بیشه شیر افریقاست

سئوال کردم از خادمی که این کس کیست

چه کاره باشد و این محفل از کیان آراست

جواب داد که این مدعی العموم بود

کسان که بینی در محضرش صف وکلاست

یکی ظریف به عمامه و یکی به فکل

یکی فزون بدرازی و دیگر از پهناست

بنزد هر یک حجاج چون انوشروان

به پیش هر یک یا بو ابوعلی سیناست

بویژه مفخر گودرزیان جمال قمی

که در شقاوت جمال، سیدالشهداست

بپای گیوه تکاپو کند ولی ز امساک

بپای گیوه و کفشش هنوز تا برتاست

هنوز از دهنش بوی قنبید آید

هنوز چرب سبالش ز روغن حلواست

ز بسکه با نجبای زمانه دارد کین

سزای لعنت و نفرین خمسة النجباست

زبان زیرین اندر دهان زیرینش

ز بس رود ز قفا چون گل زبان بقفاست

جمال و سید اندر عدد اگر چه یکی است

چو جمع کردی این هر دو حمق از آن پیداست

گذشتم از در مقصوره گمان کردم

مقام و خانقه بلعم بن با عور است

نشسته دیدم دیوی که هر که دیدش گفت

وکیل بلعم و نایب مناب بر صیصاست

رخش میانه دستار سبز و ریش سیاه

بسان ابر سیه در میان ارض و سماست

به پیش رویش مازندرانی اهرمنی

نشسته با دم جانکاه نطق دل فرساست

چنانکه دیوی با اهرمن برای شکار

بقول عامه پی بند و بست و جفت و جلاست

چو نام این دو بپرسیدم از یکی گفتا

نخست منکر روز جزا رئیس جزاست

شریف زاده نر غول ماده آنکه بنام

شریف زاده بد اکنون شریف بر علماست

دم لیدی، از اولاد بید و اولاد است

که نه بچهره ورا شرم و نه بدیده حیاست

شنیده بودم دجال را خری باشد

که پیروان را سرگین او به از خرماست

نهیق آن خر و آواز تیزش از بم وزیر

بگوش آنان چون نغمه هزار آواست

کنون بدیدم دجال اسپهانی را

به پشت آن خر مازندرانی آمده راست

بجای آنک ز سرگین او کند خر ما

دهد بخلق و بهر یک بگوید این خرماست

بدست خویش ز پشکش همی فشاند مشک

بریش خویش و ببوید که عنبر ساراست

یکی نگاشت بدوکان فلان به دختر تاک

قرینه گشته و مست از سلاله صهباست

چو خواند نامه بگفتا که و طی دختر بکر

هر آنکه کرد سزاوار رجم و حد زناست

بحکم محکمه بایست سنگسارش کرد

که حکم محکمه نایب مناب حکم خداست

کسیکه باده نداند ز ماده بکر از تاک

نه راست از کژ سازد جدا نه کژ از راست

چگونه داند کار محاکمت پرداخت

چسان تواند گلزار معدلت پیر است

پی حنوط و کفنشو که مرده شو درزی است

بسیج گور و لحد کن که قبر کن بناست

مناخ ورطه مرگ است کاروانی را

که بوم قافله سالار و جغد راهنماست

به قصر دیگر دیدم جماعتی بردیف

نشسته اند و سخنشان سراسر از یاساست

بصدر محفل بر صندلی گرانجانی

چنانکه در بر کهسار صخره صماست

سئوال کردم کاینجا کجا و بهر چه کار؟

مقام تاجر و درویش و سید و ملاست

یکی بگفت که اینجاست کارگاه تمیز

در این مقام از نیک و شر ز خیر جداست

طویله شتران است و داغ گاه خران

چگونه داغی داغی که آخرینه دواست

محاکمات در این صفه منتهی گردد

چو منتهی شد فی الفور لازم الاجراست

رئیس آنان مردی است بی نشان گرچه

نشان مجرم پیدا ز جبهه و سیماست

دو عضو عامل آنجا دونائبان رئیس

که یک ز سمت چپ آمد دگر ز جانب راست

یکایک از پی ابرام و نقض در جهدند

یکی بکار گره زن یکی طلسم گشاست

یکی برید و یکی دوخت دیگری پوشید

یکی نمود یکی ساخت آن دگر پیراست

بدست ایشان قانون چو آهنی کش موم

نمود داود، سازند هر چه دلشان خواست

ز نقض عهد و ز ابرام بی نهایتشان

ستمزده متردد میان خوف و رجاست

بهر که می نگری یک ز دیگری بتراست

حصان اشهب خالوی بغله شهباست

همه ز قطع عطا قاضی سدوم ولیک

عطا چو واصل گردید و اصل بن عطاست

اگر ندیدی یک جرم را دو گونه جزا

وگر شنیدی یکبام را دو گونه هواست

ببین در اینجا هم امتزاج خیر و شر است

ز لطف قانون هم اختلاط صیف و شتاست

بجای دیگر دیدم جماعتی آرام

گزیده اند و از ایشان بهر طرف غوغاست

چو نیک در نگریستم برویشان دیدم

یکی جهود و یکی گبر و دیگری ترساست

یکی بدیوار اندر چو ریسمان بازان

یکی بسقف سرا همچو آسمان پیماست

ز خادمی که در آن باره بود پرسیدم

که این کجا و رئیسش که؟ چند تنش اعضاست

جواب گفت چه گویم که اندرین مجلس

در آسمان ز زمین بر خروش وا اسفاست

کجا مشاوره عالی است و تأسیش

خلاف حضرت حق جل شأنه و علاست

کسیکه صبحدم آنجا قدم نهد بی شک

ز خانمانش شبانگه بلند بانگ عز است

ریاستش بوزیر است لیک تشکیلش

گه لزوم مرکب ز هیئت رؤساست

بگفتم این رؤسا کیستند و این تشکیل

پی چه کار و بگیتی چه سود از اینسوداست

بگفت این رؤسا آن گروه بیشرفند

که هر یکیشان اصل جذام و تخم وباست

شعارشان همه بی دینی است و بی شرفی

وظیفه غارت اموال خلق و سفک دماست

بمکر و دستان هر یک مجاهری بقمار

بسلب و غارت هر یک مجاهدی بغز است

بچوب موسی مانند کاژدها گردد

برای فرعون اما بر شعیب عصاست

شمارهٔ ۲۷

باغ پیروز و چمن پدرام است

یار در مجلس و می در جام است

فال فرخنده و گیتی بمراد

بخت بیدار و جهان بر کام است

اختر میمون ما را یار است

توسن گردون ما را رام است

امن و راحت را اینک گاه است

عیش و عشرت رانک هنگام است

که خداوند اجل میر نظام

میهمان عضدالاسلام است

وز پی خدمت میر اندر بزم

آسمان در شمر خدام است

باد از خاک رهش گلبیز است

باده از شوق لبش گلفام است

تاک چون شاهد زرین پوش است

جوی چون دلبر سیم اندام است

سیب مانند کف برجیس است

نار همرنگ رخ بهرام است

چون زمرد بدل سنگ درون

مغزها در شکم بادام است

راست پنداری بادام دو مغز

دو بچه در شکم یکمام است

بط درون شط با رخت سپید

همچو حاجی بگه احرام است

به اذان آید قمری بر سرو

همچنان مؤذن کاندر بام است

لوحش الله که از دست امیر

ابر را مخزن گوهر وام است

بارک الله که میرم گه رزم

در یکی بیشه دو صد ضرغام است

داو را میرا الله الحمد

که بداندیش تو روزش شام است

حرز اقبال ترا بر بازو

سکه بخت ترا بر نام است

کلک تو طوطی شکرشکن است

رمح تو ماهی بحر آشام است

آن یکی چون قلم بن مقله

آن یکی چون علم رهام است

چشم تقدیرت بر فرمان است

گوش گردونت بر پیغام است

قهر تو خرمن جان را شرر است

مهر تو گردن دل را رام است

در معارک رخ تو عباس است

در شداید لب تو بسام است

ماه تابانت در رخسار است

ابر آبانت در اکمام است

دشمنت زشت تر از ابلیس است

حاسدت خوارتر از بلعام است

از لبت هر چه تراود مطبوع

گر همه لطف وگر دشنام است

هر سری کو ز کمندت بجهد

مبتلای ورم سرسام است

تو از اسرار کسان باخبری

راست گویم ز حقت الهام است

چون بجنبی تو بجنبد گردون

چون بیارامی خاک آرام است

بمرادآباد اینک سفرت

همچو شیری است که در آجام است

میزبان تو امام بن امام

کرمش وافر وجودش عام است

اسدالمله والدین آنکو

اسداللهش فرخ نام است

لقبش خواجه امام است ولی

کنیتش نیز ابوالایتام است

رمزها را لب او کشاف است

رزقها را کف وی قسام است

گاه بخشش کف او قاموس است

وقت جنبش دل او طمطام است

باز گسترد یکی خوان شگرف

که درازایش پانصد گام است

مرغ و ماهی را بر سفره وی

هر شبانروز صلای عام است

به طفیل میر این خواجه مگر

خلق را جمله پی اطعام است

صحنها چیده که از غیرتشان

چهره شمس نهاری شام است

لوتها پخته که با لذتشان

خورش دیگ معانی خام است

تا که در گیتی تکرار و مرور

در شهور اندر و در اعوام است

میر را بینم در باغ مراد

تا ابد شاد و خوش و پدرام است

شمارهٔ ۲۸

گویند فریدون چو شدش کار جهان راست

آهنگ طرب کرد و بکف ساغر می خواست

با ناز بکاخ آمد و بر تخت فراشد

با کبر در ایوان شد و بر مسند بنشاست

برخواند امیران را هر جا ز که و مه

بنشاند وزیران را هر سو ز چپ و راست

آن رسم کز او مانده بجاوید بپا داشت

وآن جشن که آنرا سده خوانند بیاراست

آیین برافروختن آتش بنهاد

وین نغز خوش آیین هم از آنروز ابرجاست

اینها همه خواندیم بهر نامه ز آنجاک

در هامش و متن سیر این راز هویداست

وآنگاه بافسانه شمردیم سراسر

کانرا که بگوش آمده در چشم نه پیداست

دانا ندهد گوش بافسانه و تاریخ

کافسانه لغز باشد و تاریخ معماست

گر شاه فریدون بجهان بود و همی دید

این جشن فروزنده بدینگونه که برپاست

جشن سده نگرفتی و نفروختی آذر

کافروختن شمع، بر مهر نه زیباست

جشن سده را حقا دانی که بدین جشن

فرقی است که پیدا ز ثری تا بثریاست

کان جشن ز بنیاد فریدون مهین بود

وین جشن بمیلاد ملک ناصر دین خاست

خود یک تامل کن و این نکته نکوسنج

در حاشیت و متنش بنگر ز چپ و راست

جشن سده و شاه فریدون بر این جشن

و این شاه همایون چو یکی جو بر دریاست

کافریدون پرورده دهقان بچگان بود

وین شاه بحمدالله پرورده آباست

پاکیزه نهاد است و هم از پاکی فطرت

فرخنده نژاد آمده تا آدم و حواست

آن معجزه شرع محمد که بدستش

از خامه و شمشیر عصا و ید بیضاست

گوشش سخن شرع نیوشد نه چو پرویز

گرم غزل باربد و چنگ نکیساست

هر جا که کمند روی قلاورز سپاهش

تایید خداوند تبارک و تعالی است

با عارض رخشنده و بالای تناور

با دست قوی پنجه و بازوی تواناست

دو بنده درگاهش جمشید و فریدون

دو خادم خرگاهش اسکندر و داراست

تا رایت انصاف فرو کوفت ز بیداد

در ملک نشانی است که در قاف ز عنقاست

نه دوست از او رنجه نه بدخواه که فضلش

با این بمروت شد و با آن بمداراست

صد شکر که برناست شهنشاه و بیکبار

گیتی همه از فر شهنشاهی برناست

در دولت او آتش هر فتنه خموشد

ور خود بمثل واقعه داحس و غبراست

حق آب گواراش چشاناد بجاوید

زیراکه بکام همه زو آب گواراست

تا این شه بسر کشوریان است

هم عیش مهیاشان هم نقل مهناست

وین کشوریان شاه پرستند که و مه

کز پرتو شه چشم جهان بینشان بیناست

این شکر بتنها نتوانند که این ملک

فضل ملک از تربیت خواجه بیاراست

سالار عدو بند و خداوند هنرمند

کاندر همه فن با هنر و زیرک و داناست

مردان همه همسنگ خزف او همه گوهر

میران همه همرنگ پلاس او همه دیباست

چون آب شود از دم لطفش تف دوزخ

چون موم همی در دم تیغش دل خاراست

از سطوت او خوشد اگر قلزم زخار

وز هیبت او توفد اگر صخره صماست

دریاست همی دست و دلش راست ولیکن

از دست و دلش شور و فغان در دل دریاست

پروا کند از بردن مال دگران لیک

از دادن مالش بکسان هیچ نه پرواست

در هر فن و هر کار همانند سپهرست

جز آنکه نفرماید و ننیوشد جز راست

چون او بجهان میر که دید و که شنیده است

چون او بهنر مرد کجا زاد و کجا خاست

میرا چو ز اقبال تو امروز به ازدی

هم بر تو ز امروز همیون تر فرداست

خواهم تو بمانی بجهان خرم و جاوید

پاینده همی تا که جهان دایم بر پاست

شمارهٔ ۲۹ - بمناسبت جنگ روس و ژاپن و غلبه ژاپن در تهییج ایرانیان فرماید

غرض ز انجمن و اجتماع جمع قواست

چرا که قطره چو شد متصل بهم دریاست

ز قطره هیچ نیاید ولی چه دریا گشت

هر آنچه نفع تصور کنی در او گنجاست

ز قطره دیده نگردیده هیچ جنبش موج

که موج جنبش مخصوص بحر طوفانزاست

ز قطره ماهی پیدا نمی شود هرگز

محیط باشد کز وی نهنگ خواهد خاست

به قطره کشتی هرگز نمیتوان راندن

چرا که او را نی گودی است و نی پهناست

ز گندمی نتوان پخت نان وجوع نشاند

چو گشت خرمن و خروار وقت برگ و نواست

ز فرد فرد محال است کارهای بزرگ

ولی ز جمع توان خواست هر چه خواهی خواست

اگر مرا و ترا عقل خویش کافی بود

چرا بحکم خداوند امر بر شوراست

بلی چه مورچه گانرا وفاق دست دهد

بقول شیخ هژبر ژیان اسیر فناست

قوای چند چو در یک مقام جمع شود

بهر چه رای کند روی فتح با آنجاست

وفاق باید در حمله قوا کردن

که ازدحام فقط صرف شورش و غوغاست

ولی وفاق اگر میکنی چنان باید

که کار مردم دانا و کرده عقلاست

وفاق باید حالی و مالی و جانی

که گر جز این بود آن اتفاق صوت و صداست

بلی بباید جمعیت و وفاق نمود

که هر چه هست ز اجماع و اتفاق بپاست

بدین دلیل یدالله مع الجماء سرود

که با جماعت دستی قوی یدی طولاست

ولی چه تفرقه اندر میان جمع فتد

همان حکایت صوفی و سید و ملاست

ولیک باید از روی علم گشتن جمع

که گله گله همی گوسفند هم به چراست

هزارها گله از گوسفند نادان را

برای تفرقه یک گرگ ناتوان به کفاست

چه صرفه برد تواند کسی ز یک رمه خر

که خرخرست اگر صدهزار اگر صدتاست

مسلم است که گر در میانه نبود علم

قوای ما همه بی مصرف و عمل بیجاست

ز روی علم قوا را بخرج باید داد

وگرنه قوه هدر رفته است و رنج هباست

به علم کوش که سرمشق زندگی علم است

که علم اگر نبود زندگیت بی انفاست

هر آنکه را بجهان علم نیست چیزی نیست

اگر چه خود همه اقطار خاک را داراست

پس اجتماع بباید ز روی دانش و علم

که علم اگر نبود اجتماع بی معناست

غرض ز علم چه؟ بینائیست و پی بردن

باینکه این بصوابست یا که آن بخطاست

غرض ز علم چه؟ واقف بحال خود گشتن

که از چه روی گرفتار درد و رنج و بلاست

غرض ز علم چه؟ پی بر حقوق خود بردن

که از چه دستخوش و پایمال جور و جفاست

چه شد که ایران آن تخت گاه ایرج و سلم

کنون خراب تر از ربع سلمی و سلماست

چه شد که عزت او شد بدل بذلت و فقر

چه شد که ملت او مبتلای رنج و عناست

چرا شده است چنین مورد ملامت و طعن

چه شد که در همه عالم محل استهزاست

چه بد چگونه شد آخر چه وضع پیش آمد

که پستتر از همه امروز ملک و ملت ماست

مگر نه ما را هم دست و پای داده خدای

مگر نه ما را هم چشم و گوش و هوش و ذکاست

ز ماست هر چه بود نقص و هر چه باشد عیب

که فضل و رحمت اولاتعد ولا تحصیست

بس است خبط و خطا تا کی و غرض تا چند

گذشت کار چرا کار خود نسازی راست

خریت آخر تا چند و احمقی تا کی

دیگر چه جای کسالت چه سود در اعیاست

تو گوئی اینکه عصب هیچ در تن ما نیست

وگر که هست گرفتار ضعف و استرخاست

تو گوئی اینکه نداریم چشم و گر داریم

هم از سلاق و سبل مرمدست و نابیناست

تو گوئی اینکه نبوداست گوشمان ور هست

اسیر رنج دوی و طنین و طرش و حماست

بود که بر سر تو آید آنچه من دانم

اگر حمیت و غیرت همین بود که تراست

بسی نیاید کت روز تیره است و سیاه

بسی نماند کت حال حال عبدو اماست

میان مجمع احرار تا براری اسم

بفعل کوش که گویند حرف جزو هواست

از آن نباشد در کارهای ما اثری

که کارها همه از راه ریب و روی ریاست

بیا که ما و تو فکری بحال خویش کنیم

که حال ما اگر اینست آه واویلاست

چقدر خسبی آخر گذشت آب از سر

بپای خیز تو آخر چه موقع اقعاست

تمام این همه بدبختی است و بی علمی

که هر که را نبود علم اسفل و ادناست

به تیغ شاه نگر قصه گذشته مخوان

بقول عنصری آنکو بشعر، مولاناست

مرا از این سخن عنصری غرض این است

که خود گذشته گذشتست حرف از حالاست

بس است دیگر افسانه خواندن و گفتن

که قصه گوئی از شغل و پیشه سفهاست

ز عشق سرکش مجنون مرا چه عائده است

مرا چه فائده از حسن و خوبی لیلاست

رباب و دعد دیگر بهر من چه سود دهد

چه حاصلی بمن از مهر و امق و عذر است

چه سود از طمع و بخل اشعب و مادر

چه نفع از شرف و بذل حاتم و یحیاست

مرا حدیث خورنق چه کار می آید

که خانه من بیچاره بدتر از صحراست

مرا حکایت قارون چه سود می بخشد

که فقر و فاقه من شهره نزد شاه و گداست

مرا چکار که سابق فلان چه بود و چه کرد

برای حالت حالیه ات چه فتوی راست

مرا بگوی که در کار خود چه باید کرد

مرا بگوی که امروزه بهر من چه سزاست

حدیث شوکت ژاپن بگوی و میکادو

اگر حدیث کنی اینچنین حدیث رواست

سزاست آنکه بمردانگی و غیرت و علم

علم شوند که امروزه دستشان بالاست

چه شد که این پسر نورسیده مشرق

بشرق و غرب لوایش بلند و دست رساست

چگونه زود چنین زود گشت صاحب رشد

که این مثابه در او قدرتست و استیلاست

خوشا بحال چنین ملت نجیب و غیور

که علم و دانش او را کمال استغناست

پس آنچه کرد وی و اینچنین مسلم گشت

بماست فرض که آنسان کنیم بی کم و کاست

که بهر دانی سرمشق گفته عالی است

برای نادان دستور گفته داناست

وگرنه بر همه ایران و ملک و ملت را

بیا و فاتحه ای خوان که مرد و وقت عزاست

شمارهٔ ۳۰ - در میلاد حضرت مهدی موعود قائم آل محمدعج سروده است

روز میلاد شهی راد و عظیم الشانست

کایة الله علی دائرة الامکانست

کاشف وحی و گشاینده تاویل که خود

سر تنزیل نبی ترجمه فرقانست

شمع ناسوت نماینده ملک و ملکوت

کانچه جز لاهوت اندر رخ او حیرانست

قائم آل محمد که در اقلیم شهود

وارث مسند و تاج علی عمرانست

شرف شاه زنان مادر سجاد از اوست

زانکه او را شرف از نسل شه مردانست

لامکانی که مکانش دل مؤمن شده زان

برتر از کون و مکان برزده شادروانست

در چنین روز مبارک بحهان روح دمید

پیکر پاک خدیوی که جهانرا جانست

گرنه او جان جهان نیست چرا در همه جای

اثرش فاش و پدید است و رخش پنهانست

خسروا ای که طفیل قدمت در گیتی

هفت گردون و سه مولود و چهار ارکانست

علم یزدان را با آنهمه بسیاری و وزن

هم دلت مخزن و هم خازن و هم خزانست

عرصه کشور ناسوت و فضای جبروت

بی جمال تو به نظارگیان زندانست

این ملک زاده که میلاد ترا حرمت داشت

پور جمشید سلاطین ملک ایرانست

پادشه زاده امجد گرانمایه راد

که مرا او را لقب از شه امجدالسلطانست

کیقبادیست ز فر تو چو در خرگاهست

آفتابیست ز نور تو چو در ایوانست

دین پرستیست که تصدیق تواش آیینست

حق شناسیست که اخلاص توأش ایمانست

دل صافش را با فضل و هنر پیوندست

جان پاکش را با هوش و خرد پیمانست

مفتی حکم ترا دل بخط توقیعست

منهی امر ترا سر بره فرمانست

ساکنان صف خرگاه ترا مسکینست

چاکران در دربار ترا دربانست

سر و سامان غلامی تو دارد گرچه

اندرین سامان بهتر ز نبی سامانست

چون گشاید کتب دانش و آید بسخن

بوعلی سینا یا خواجه ابوریحانست

چون نشیند زبر تخت و گراید سوی داد

راستگوئی که بر اورنگ انوشروانست

علم سرچشمه عدلست ولی بی چه و چون

ای ملک ملک تو از عدل تو آبادانست

گوسفندان دو پا را برهان از کف گرگ

ای شبان رمه کاینک رمه یزدانست

چو شبان گله از قبل شاه بزرگ

شه درین گله بفرمان خدا چوپانست

تا که میلادعلی سیزدهم از رجبست

مولد مهدی در منتصف شعبانست

باش در بندگی قائم تا روز قیام

که پناهنده او زنده جاویدانست

شمارهٔ ۳۱

ای دوخته بر قد تو دیبای صدارت

طالع ز بنانت ید بیضای صدارت

با نقد شرف خواسته سرمایه دولت

با گنج هنر یافته کالای صدارت

عدل است خلیل تو در ایوان ریاست

عقل است دلیل تو به صحرای صدارت

عقلت نشود تیره ز جادوی زمانه

مغزت نشود خیره ز سودای صدارت

مغرور نگردی تو ز افسانه دیوان

مخمور نباشی تو ز صهبای صدارت

رای تو شهابی است به گردون سیاست

کلک تو نهنگی است بدریای صدارت

ای کور و کران مژده که روح القدس آمد

از معجزه لعل مسیحای صدارت

المنة لله که بیاراست شهنشه

توقیع کمال تو بطغرای صدارت

ای گشته ترا جفت بکابین عدالت

معشوق دلارام دلارای صدارت

در گوش تو شد قرطه زرین سعادت

همدوش تو شد شاهد زیبای صدارت

از شاخ تو سر زد گل بویای حقایق

در کاخ تو در شد بت رعنای صدارت

آنی که صدارت بتقاضای تو برخاست

طبع تو نکرده است تقاضای صدارت

تو پا بسر و چشم صدارت بنهادی

و اکفآء تو جان ریخته در پای صدارت

چون دست صدارت ز تو شد قدرت خود را

بنمای ز بازوی توانای صدارت

شاید که همی درنگری کار جهان را

با روشنی دیده بینای صدارت

شادا و خوشا خرم و خوبا که بتابید

در جام تو شد آب گوارای صدارت

طوبی و هنیئا و مریئا لک کامروز

در کام تو شد شهد مصفای صدارت

شیرین شودت کام که خالیگر گردون

آراسته خوان تو به حلوای صدارت

با این همه شیرینی و چربی عجبم زانک

گرمی نرسد بر تو ز صفرای صدارت

پر زهر بود ساغر جلاب وزارت

پر خار بود خوشه خرمای صدارت

اما تو بتدبیر بگیری رطب از خار

و افشانی پادزهر بمینای یصدارت

ای خواجه من آنم که نکردم بهمه عمر

کاری که پسندش نکند رای صدارت

گر درزی فکرم گه و بیگاه همیدوخت

دیبای سخن بر قد و بالای صدارت

از زحمت من خسته نگشتی دل دستور

وز پیکر من تنگ نشد جای صدارت

نه سفره صدرالوزرا مرتع من بود

نه شد شرف بنده یغمای صدارت

بودم به دبستان خود از کنگره چرخ

مانند عطارد به تماشای صدارت

نادیده قدم چرخ دو تا در بر آنکس

کاندر ز بر مسند یکتای صدارت

اما چو صدارت بتو شیدا شده امروز

من نیز شدم واله و شیدای صدارت

بی خدعه و اغراق به یک جو نستانم

حکمی که ندارد خط و امضای صدارت

بر نام همیون ترا خواهم ابدالدهر

در بام فلک خطبه ی غرای صدارت

شمارهٔ ۳۲

تا در میان اوباش تقسیم شد وزارت

کردند مملکت را سرمایه تجارت

طلاب گرسنه را خواندند از حماقت

در مسند شرافت از مرکز حقارت

شد آن خبیث اقطع قطاع رزق مردم

کرد آن پلید اعور در کارها نظارت

شیخی که بر وظیفه چون سگ دوان بجیفه

میکرد از قطیفه پیراهن استعارت

در یک دو روز کامد در مجلس مقدس

خود را نمود داخل در شور و استشارت

بنمود روز دیگر آکنده کیسه از زر

هم اسب و هم درشکه هم باغ و هم عمارت

آن دلبران شاهد در کسوت مجاهد

ساعی شدند و جاهد اندر پی امارت

شد کار و کسب احزاب حمالی وزیران

شغل وزیر بی پیر دلالی سفارت

شد دفتر اساسی فرموش با برودت

وآن کله سیاسی خاموش از حرارت

از مجلس مقدس کنده دم وکالت

در پیشگاه اقدس بسته در صدارت

اردوی شهریاری مشغول نهب و تاراج

سردار بختیاری سرگرم قتل و غارت

نه کاهلی نمودند از غارت و چپاول

نه کوتهی نمودند از کشتن و اسارت

زین خلق زشت عادت باشد زهی سعادت

شداد را عبادت حجاج را زیارت

ضحاک اگر شود شاه از این بساط و خرگاه

پیچد بگنبد ماه آوازه بشارت

باشد وزیر خائن سرچشمه رذالت

چونانکه شد مجاهد سردسته شرارت

خواندند مشت جهال یا مرگ یاستقلال

و اندر زبان اطفال تلقین شد این عبارت

گفتند مدعی را کز بهر بردن ملک

از ما بسر دویدن از تو بیک اشارت

دشمن بخانه ما ناخوانده گشت وارد

خورد و درید و چاپید با تندی و جسارت

از ظلم و جور و بیداد ناهشته جای آباد

بعد از خراب بغداد خواهد ز ما خسارت

یارب حلاوت امن بر ما چشان که امروز

افتاده ایم از رنج در ورطه مرارت

شمارهٔ ۳۳

چو شد چهره شاهد صبح ابلج

ز خورشید بستند زرینه هودج

بت من کمر بسته آمد به مشکو

سلحشور و شاکی السلاح و مدجج

به خویی چو مینو به مویی چو عنبر

به رویی چو ورد و خطی چون بنفسج

دو گیسو مطرا دو عارض مصفا

دو جادو مکحل دو ابر و مزجج

مرا گفت برخیز و عزم سفرکن

که خنگ تو ملجم همی گشت و مسرج

هلا چند مانی درین گور تاری

چو کرم بریشم بزندان فیلج

گرایدون نیایی ازین خانه بیرون

نخواهی دگر یافتن راه مخرج

پس آنگه بیاورد تا زنده رخشی

که تخمش زیحموم و مادرش اعوج

یکی مرکبی سخت و ستوار و توسن

یکی باره ای تند و رهوار و هیدج

ز پشت کمیت سواران کنده

و یا تخم تازی نوندان مذحج

به بیغوله اندر شدی چون عراده

بز حلوفه اندر شدی همچو مزلج

رکابش فرا پیشم آورد و گفتا

که اینست مرکوب و اینست منهج

نشستم بران باره کوه پیکر

شدم از طریق اندرون زی معرج

شبی قیرگون بود و دشتی پر از دد

هوا آذر افشان و ره تار و معوج

چو دریا همه چاهساران مقعر

چو سلم همه کوهساران مدرج

چو بر صخر صمازدی نعل توسن

بزیر سمش خاره گشتی مدحرج

گهی تند راندم گهی نرم و توسن

گهی راست بر زین نشستم گهی کج

گهی از خراسان شدم زی سپاهان

گهی از سپاهان شدم سوی ایذج

همی تاختم بارگی در بیابان

چو هندو سوی گنگ و حاجی سوی حج

ندانستم اینسان مضیق است این ره

ندانستم اینسان عمیق است این فج

اگر نیک دانستمی این شدائد

نه جستم ستبداد و نه کردمی لج

از آن پس که شد ساقم از خار خونین

بغلطیدن از خاره بر تارکم شج

رسیدم بدربار میر معظم

که دینار دانش از او شد مروج

یگانه امیر کبیری که باشد

بفر فریدون و بازوی ایرج

رخ علم را کرده از می مصفا

تن جهل را کرده در خون مضرج

بر فکر او چشم تقدیر، اکمه

بر هوش او پای تدبیر، اعرج

ز علمش به پیکر ردائی است معلم

ز حکمت ببر طیلسانی مدبج

امیرا تو محتاج خلقی بخدمت

ولی خلق بر خدمت تست احوج

چو مرخ و عفار است کلکت ازیرا

ززند تو نارالقری شد مؤجج

رقیبت کجا با تو باشد هم ترازو

کجا همچو شمشاد شد شاخ عوسج

تو خود بهره ای و حسودت نه بهره

تو چون زرنقدی رقیب تو بهرج

تو در فضل چون در سخا حاتم طی

که بد پور عبدالله سعد خشرج

سر افسر از فضل داری چنان چون

شهانند از تاج شاهی متوج

بر این خلق چون بنگری جمعشانرا

چو دندانه شانه بینی مفرج

بقامت درازند و با رأی کوته

هم از ریش پهنند و با عقل کوسج

رفیق نفاقند چون بکر و تغلب

نه جفت و فاقند چون اوس و خزرج

بحکمت شفا ده بهر جان خسته

بگفتار ستوار کن جسم افلج

باصلاحشان کوش با عقل متقن

بجبرانشان خیز با رأی منضج

منه تا شود راه تکلیف بسته

مهل تا بود باب تعلیم مرتج

که یافع شود طفل بعد از ترعرع

که یانع شود میوه زان پس که بدفج

بکن پشم این ابلهان را ز سبلت

بزن پنبه این خسان را به محلج

شمارهٔ ۳۴

در این زمانه که یکسر جهانیان خرسند

ز چیست ملت اسلام گشته خوار و نژند

جهانیان همه گشتند انجمن وین قوم

اگر خود انجمنی داشتند بپراکند

مگر مسلمان دیوست و دیگران چو ملک

که دیگران همه آزاد و مسلمین در بند

جهود و ارمنی و گرج و روم و چرکس و قبط

همه رهیده ز زنجیر و برگسسته کمند

ولیک هر یک از ایشان یکی مسلمان یافت

چو دیو مست و چو پتیاره در طلسم افکند

هلند مرکز عدلست در اروپا لیک

ز جاوه پرس که خونگرید از جفای هلند

از آنکه مردم جاوه همه مسلمانند

بر این جگروه روا باشد احتمال گزند

کسان که کشتن گرگ و گراز نپسندند

باهل قبله ندارند غیر کینه پسند

چرا مسلمان باشد غمین بگاه طرب

چرا مسلمان نوشد شرنگ از پی قند

سبب ندانی ای نور دیده از من پرس

که با تو گویم بی مکر و حیله و ترفند

برای آن بود این پستی و حقارت و ذل

که نه در ایشان دانش بود نه دانشمند

شکسته اند بفرمان ایزدی پیمان

گسسته اند ز آیین احمدی پیوند

نه خویش از ایشان خرم بود نه بیگانه

نه حق تعالی راضی نه انبیا خرسند

کبیر ایشان بر کهتران ندارد رحم

صغیر ایشان از مهتران نگیرد پند

پسر نداند جز دزدی از متاع پدر

پدر نگوید غیر از دروغ با فرزند

فروختند به یک حبه آبروی وطن

خریده اند بفلسی هلاک خویشاوند

رفیق صادقشان خانه از وطن پرداخت

طبیب حاذقشان سینه از نفاق آکند

برای رونق بازار خویش بازرگان

همی خورد ز پی یک دروغ صد سوگند

چرا زبون نشود ملتی که قاضیشان

کشد زر شوت و آز و طمع زمانه بگند

ز گند رشوه خوران عالمی قرین بدیست

که هست معنی رشوت به پارسی بدگند

چنانکه زاده ملجم برای وصل قطام

فروخت خون علی را به نیم شکرخند

متاع دین که حسین داد جان و بازخرید

فروختند خنیسان بشاهدان لوند

ز جور حاکم بیدادگر ز خانه خویش

اهالی خوی و خلخال و اردبیل و مرند

گریختند در این ملک و پیش تیر بلا

هدف شدند بجان نزار و حال نژند

چو گوسپند اجلشان درید بر تن پوست

کباب کرد و بر آتش نهاد همچو سپند

یکی نخواست دیتشان ز گرگ آدم خوار

یکی نبرد خبرشان بخانه و فرزند

ز سوگ اسلام است این که سالها پوشید

عروس کعبه تن خویش در سیاه پرند

کجائی ای علی «ع »مرتضی «ع » که باشمشیر

بتان دوباره بخاک افکنی ز طاق بلند

کجائی ای عمر دادگر که با انصاف

دوا کنی بشب تیره درد حاجتمند

کجاست آنکه بفرمان او همی بودی

ز مصر تا بدرچین ز روم تا به خجند

کجاست آنکه زر از گنج ریخت در گنجه

کجاست آنکه در از روی بست بر در بند

کجاست عاشق صادق که نگسلد از دوست

گرش ببرد دشمن بتیغ بند از بند

خوشا بحال شهیدان دین که شهد بلا

مکیده اند ز پستان شاهدی دلبند

ز بسکه ریخته خونشان بخاک تیره هنوز

بجای لاله و گل لعل خیزد از الوند

تو ای مسلمان که اسلام را به ننگ آری

بروز خویش بگری و بریش خویش بخند

مجوس رفت بمینو تو در سقر تا کی

جهود تاخت بگردون تو بر زمین تا چند

کدام کارت ماننده بر مسلمانست

بخویش نام مسلمانی از گزافه مبند

ندانمت بچه دینی و بر چه کیش ولیک

نه بر مسلمان مانی نه گبر را مانند

نه راه دیر سپاری نه سوی کعبه روی

نه فهم قرآن داری نه درک آیت زند

پی رضای حق این خال عار و جامه ننگ

بروی و پیکر دین محمدی مپسند

از آن سپس که پیاده شدی و کندی رخت

بخصم دادی اسب و ستام و گرز و کمند

دوباره باز نپوشد ترا سلیح نبرد

دوباره برننشاند ترا بپشت سمند

مگر فریدون آید دوباره در اصطخر

و یا نریمان آید ز پای کوه سهند

کنون بزخم رقیب و بنار هجر حبیب

بساز همچو رباب و بسوز همچو سپند

که خفته ای بخزان و دی و بهار و تموز

خبر نیافتی از فروردین و از اسفند

شمارهٔ ۳۵

خدای عزوجل بر جهانیان بخشود

دری ز روضه ی رضوان به روی خلق گشود

سفینه ی نوح آسوده شد ز موج خطر

تن خلیل رها گشت از آتش نمرود

نجات یافت کلیم از عذاب فرعونی

خلاص یافت مسیح از شکنج دار جهود

عنایت احدی با سعادت ابدی

رسید و ز آینه دل غبار غصه زدود

بقلب شاه که شد مخزن جواهر قدس

سروش غیب بالهام این لطیفه سرود

که ای تو سایه یزدان و آفتاب زمین

از آسمان برخ فرخ تو باد درود

خدای دادگر این تاج خسروی بتو داد

رسول هاشمی این تخت مر ترا بخشود

درخت عدل در ایوان دولت تو برست

جمال داد در آیینه رخ تو نمود

بشارسان جم از سحر جادوان دیریست

که فتنه برشده نک سوی چاره بگرا زود

ببین که کاخ ترا سیل ناگهان برکند

بیا که میش ترا گرگ نابکار ربود

بلای تیره ببارید بر زمین سیه

شرار فتنه برآمد بر آسمان کبود

ببارگاه عدالت نه سقف مانده و نه در

بکارگاه شریعت نه تار ماند و نه پود

چو طوس رایت کیخسروی برافرازد

مسلم است که ویران شود سرای فرود

شنیده ای تو که در داستان نعج و نعاج

فرشتگان خدا را چه رفت با داود

شنیده ای تو که حلف الفضول در کعبه

بخاندان نبی تیم و زهره بهر چه بود

رسول قصه حلف المطیبین بر خلق

چه میسرود چرا خون ز دیدگان پالود

برای آنکه ستمگر چو قصد کینه کند

ز چشم خسته نبارد سرشک خون آلود

برای آنکه چو دانا بکار درماند

بدست دوست ز سودای خویش یابد سود

چو رای چند تن اندر عمل شریک شود

همی بیابد بیمار مصلحت بهبود

چنان که از زبر کوهسار چندین جوی

جدا ز یکدیگر اندر روان شود بفرود

چو جویها همه با یکدیگر بپیوستند

بروی صحرا جاری شود هزاران رود

چو داد خلق در ایوان داد داده شود

برای خصم نماند مجال گفت و شنود

خلاصه چون بدل شه ز حق سروش آمد

بکوشش از نفس آشنا رسید سرود

دلش ز جای بجنبید و قلب خرم شه

که هست منبع الطاف ایزدی فرسود

دریغ خورد بکار گذشته و ز سر لطف

یکی بچاره درد گران، دو دیده گشود

چه گفت گفت بدانسان که گفته اند مرا

وزیر بایدملک هزار ساله چه سود

سزد که دست وزارت دهم بدست کسی

کز او خدای جهان شاد و بندگان خشنود

دوباره خسرو عادل بچاکران کهن

گشود چشم و پی آزمون نظاره نمود

چو یافت از همه بهتر مشیر دولت را

براستی و درستی و پاکیش بستود

بدو سپرد مقالید ملک و خاطر شه

ز کار کشوری و لشکری همه آسود

گشود صدر گرانمایه دست داد و سپس

ببست پنجه بیداد و روی غم بشخود

دوباره شه زنی شکرین بصفحه سیم

عبیر و غالیه افشاند و عود و عنبر سود

نگاشت نامه که من نیستم چو آن ملکان

که از رعیت رشوت ستاند و مایه ربود

حکایت شه بیدادگر بدان ماند

که در خزان بن دیوار کند و بام اندود

مرا خدایتعالی برای داد و دهش

فراشت رایت دولت بر آسمان کبود

جمال عدل بچشمم نکوتر از رخ حور

سرود داد بگوشم به از ترانه رود

گرفتم آنکه ز تمغا و نقص و کسر حقوق

مرا هزار و دو صد گونه سود خواهد بود

نیرزد آن که دمی دیده ای ببارد اشک

نیرزد آنکه شبی از دلی برآید دود

نخواهم از ضعفا کار و از فقیران مال

نگیرم از غربا باج و از گدایان سود

چنانکه صدق نروید ز بوستان خلاف

بدانم آنکه نیارد درخت بید امرود

کنون بباید آراست کاخ بیت العدل

کشید سلسله عدل و داد چون داود

چو این کرامت شاهانه فاش شد بجهان

لوای عدل سر اندر سپهر هفتم سود

نگار بخت در ایوان دولت آرامید

عروس ملک بر اورنگ اقتدار غنود

کنون بملت غرا ز فضل شه تبریک

همی سرایم و خوانم بشهریار درود

سپس سپاس کنم بر صدور مسند شرع

کز آفریده فرازند و از خدای فرود

اگر نه حکمتشان معرفت ببندد رخت

اگر نه همتشان معدلت کند بد رود

وگرنه شهد سخنشان همی شدی پازهر

یکی نماند بجا زین شراب زهرآلود

نه عدل جز سوی ایشان سوی دگر پرداخت

نه عقل جز ره ایشان ره دگر پیمود

امیدوار چنانم که خسرو از خورشید

حسام گیرد و از مه سپرز کیوان خود

ز برق لعل سم باد پای شه آتش

فتاده بینم در خاک چین بآب کبود

بکار شاخ مراد ملک بباغ از آنک

درخت مقل نه خرما دهد نه شفتالود

مباش معتقد آن لئیم سفله خام

که ریش خویش همی کند و بر سبال افزود

شمارهٔ ۳۶

تا شه افلاکیان نوبت پیکار زد

با سپه خاکیان شعبده در کار زد

مرغ سحر نیمشب از صف بستان گریخت

ابر سیه بامداد خیمه به گلزار زد

رنگ سیاهی ز خاک سترد برف سفید

نقش سپیدی به دشت ابر سیه کار زد

تاکه ببافند رخت بر تن شاخ درخت

پنبه زن آسمان پنبه بسیار زد

گلبن بر روی خویش سود سپیداب تر

در عوض آنکه گل غازه به رخسار زد

دی سلب سیمگون بر مه بهمن فروخت

زین بسمند سیاه بهر سپندار زد

بهمن زیبق فروش آینه از آب ساخت

چتر شبه گون بر این طارم زنگار زد

حقه سیماب ناب در دل دریا شکست

بیضه کافورتر بر سر کهسار زد

خور پی تاراج خاک کرد کمان را بزه

ناوک بران بشاخ چون مژه یار زد

ازدم این تیر تیز دیده ی نرگس بدوخت

سنگدلی بین که چون طعنه به بیمار زد

از دم دی نسترن جانب بالا پرید

گوئی پرسوی خلد جعفر طیار زد

گیتی دجال چشم عیسی گل را گرفت

پیرهن از تن کشید تن بسر دار زد

وقت تباشیر صبح ابر طباشیر سود

وز نفس بامداد طعنه بعطار زد

شربت کافور ریخت در گلوی جویبار

نشتر الماس گون بر رگ اشجار زد

قرص تباشیر ساخت از قطرات سحاب

شراب یاقوت و لعل از دل گلنار زد

تا که چو زر زرد شد رنگ رخ یاسمین

صیرفی آسمان سکه بدینار زد

سود درم های ناب ز آژده، سوهان باد

بیخت بغربال ابر بر در و دیوار زد

بسکه درون چمن بلبل شیدای مست

الیس لی ملک مصر هذه الانهار زد

مصرش گشته خراب نیلش گشته سراب

وز جگر پر ز تاب آه شرربار زد

از کف فرعون دی هر که چو موسی گریخت

دست طمع بر درخت در طلب نار زد

رفت و بخلوت نشست با صنمی شوخ و مست

گه بر معشوق خفت گه در خمار زد

جامی بس مشکبوی از کف دلبر گرفت

قفلی از سنگ و روی بر در اغیار زد

خیز و بیار ای غلام زان می یاقوت فام

کز اثرش در مشام نافه تاتار زد

من بگمانم که خود زنده بود تا ابد

هر که از آن می یکی ساغر سرشار زد

ویژه بروزی چنین کز پی انذار خلق

پای بملک وجود حیدر کرار زد

قطب معدل مقام در دل مرکز گرفت

نقطه وحدت قدم در خط پرگار زد

جلوه بانظار خلق نور الهی نمود

بوسه برخسار وی احمد مختار زد

تا رخ قیدار گشت آینه حسن او

چرخ به رخسار مه سکه قیدار زد

شعشه ی حسن او صعصعه را مات کرد

بارقه ی عشق او بر دل عمار زد

در ره ترویج دین رونق ایمان فزود

وز پی تاراج شرک بر صف کفار زد

پرتوی از طلعتش دید که منصور وار

بانک اناالحق بدار میثم تمار زد

ایکه بحلق نیاز فضل تو زنجیر بست

بلکه بچشمان آز جود تو مسمار زد

تاب گریبان نظم درگه میلاد تو

کلک درربار من لؤلؤ شهوار زد

میر دهانم همی بوسد و نبود عجب

زانکه دهانم ترا بوسه بدربار زد

خیز و امیری بیار مطلع دوم که طبع

خنده بحسان نمود طعنه به بشار زد

شمارهٔ ۳۷ - المطلع الثانی

باز بهم آن پری طره طرار زد

باد صبا در مشام نافه تاتار زد

جادوی چشمش دو صد عربده آغاز کرد

هندوی خالش هزار شعبده در کار زد

محفل آزادگان رونق بستان گرفت

مجلس میخوارگان طعنه بگلزار زد

خلق بشبهای تار زهزن یکدیگرند

طره مشکین او راه شب تار زد

ساقی خم الست آمد مخمور و مست

در صف رندان نشست ساغر سرشار زد

از در کاخ وجود مست دوید آن پری

تکیه در ایوان عقل با دل بیدار زد

بر سر بالین نفس آمد و دیدش زبون

بروی تکبیر را بر عدد چار زد

باده ناب شهود از خم وحدت کشید

ساغر خمر وجود از کف دلدار زد

سلسله عقل شد موی چو زناز او

واتش رویش شرر بر بت و زنار زد

رویش در پرده بود تا دم موسای عقل

ارنی انظر الیک از پی دیدار زد

ناگه رخ برفروخت دلق جهودان بسوخت

جلوه رخسار او شعله بر ابصار زد

دائره صنع را پای بمرکز نهاد

پای دگر بر محیط همچون پرگار زد

آیت فرماندهی بر ورق دل نگاشت

رایت شاهنشهی بر سر بازار زد

رایض فرهنگ او طبع حرون را گرفت

در پا زنجیر کرد بر سر افسار زد

گرگ قضا را ببند دندان از بن بکند

دیو هوا را فکند لطمه برخسار زد

زآینه تیغ او گیرد ز نگار مهر

بوسه بنعلین او طارم ز نگار زد

بازی خشمش ربود چرخ هوا را بعمد

سینه بناخن درید دیده بمنقار زد

تاز نشاط و طرب بهر تماشای خلق

توسن او سم بر این گنبد دوار زد

روزن گردون شکافت تامه و خورشید تافت

سر ز گریبان چرخ ثابت و سیار زد

ای که جلالت علم بر سر گردون فراشت

ای که ولایت قلم بر خط اوزار زد

آیت فضل ترا ایزد دادار خواند

رایت حمد ترا احمد مختار زد

جاذبه روح خصم صاعقه تیغ تست

زان بخط دل رقم نارو لاالعار زد

تا کرمت تاختن سوی شفاعت نمود

ناجی پای طلب سوی گنهکار زد

خشم تو ناری شگرف در دل دریا فروخت

عفو تو دریای ژرف بر کره نار زد

شاها میر نظام بنده دربار تست

گرچه سپهرش ز قدر بوسه بدربار زد

نامه امر ترا با قدم طاعتت

هم بسزاوار خواند هم بسزاوار زد

منش بمیلاد تو تهنیت آرم بشعر

گرچه نیارد برش کس دم از اشعار زد

مطلع سوم خوشست خواندن دربار میر

چند توان با خیال نقش سه و چار زد

شمارهٔ ۳۸ - المطلع الثالث

تا به ورق دست میر کلک درربار زد

بر سر تیر دبیر دفتر و طومار زد

تیغش شنگرفت سود بر فلک لاجورد

فکرش خورشید را بر رخ زنگار زد

تا پی تقویم چرخ کرد کمانرا بزه

بر دل مریخ تیر تا پر سو فار زد

گردون گردنکشی خواست ولی عاقبت

بر سم یکران او بوسه بناچار زد

میر همایون نژاد در چمن عدل و داد

آب به گلبرگ داد آتش در خار زد

دست گهرریز او خاطر ابرار جست

صارم خونریز او گردن اشرار زد

یکسره آباد کرد عاقبت انجام داد

پای بهر جا نهاد دست بهر کار زد

در بن خرگاه او دولت جاوید خفت

خیمه بدرگاه او طالع بیدار زد

قلب احبا نواخت چون سخن از مهر ساخت

پیکر اعداگداخت تاره پیکار زد

مرد بباید چنو، کوبگه گیر و دار

دهان ز گفتار بست سخن ز کردار زد

میرا روزی چنین کانجمنت از صفا

غیرت کشمیر شد طعنه بفرخار زد

من به مدیحت یکی قافیه بستم کز آن

مهر خموشی بلب فکرت مهیار زد

تا که بماه خزان بلبل شوریده حال

از غم هجران گل آه شرربار زد

بینم خصم ترا هر شب و هر بامداد

ساغر خونین ز دل همچو گل نار زد

شمارهٔ ۳۹

حکایتی ز ملوک سلف شنیدستم

که همچو من بشگفتی رود هر آنکه شنود

هزار و پانصد و هفتاد و چار میلادی

که سال نهصد و هشتاد و دو ز هجرت بود

سفیر مملکت پرتقال باز آورد

بپای خسرو ایران سر نیاز فرود

ز بار دولت هانری برای طرح و داد

طریق درگه طهماسب شه همی پیمود

ز جانب ملک باختر بخسرو شرق

نماز برد و بر او خواند آفرین و درود

بداد نامه و گنجینه ای فراز آورد

پر از گهر چو ز خورشید و مه سپهر کبود

شنیده ام که در آن گونگون تحف بوداست

نفایسی که بقدر از خراج هند فزود

خدیو ما نپذیرفت نامه را و بعمد

برآورنده آن چشم مرحمت نگشود

بخشم گفت که ما را ز دست بدگهران

گرفتن گهر نابسوده ندهد سود

سفیر رانده شد از بار شاه وزین تحقیر

ز دل برآمدش آتش ز سر برون شد دود

پیام داد بشه کز ملوک در خور نیست

چنین بروی رسولان نگاه خشم آلود

بویژه آنکه من از بهر آشتی شده ام

نه بهر جنگ که جانم ز خشم شه فرسود

چو پادشه بشنید این سخن بواسطه گفت

باو بگو شه ما پاسخت چنین فرمود

که پادشاه تو پیوند آشنائی را

چنان بریده که در وی نه تار مانده نه پود

مگر نه شاه تو برکنده پایه مسجد

مگر نه طاق کلیسا ز خاک آن اندود

مگر نسوخته قرآن مگر نه کرده روان

ز اشک دیده اسلامیان هزاران رود

چگونه یار من است آنکه در قلمرو او

شود ذلیل مسلمان بود عزیز جهود

چو سوخت شاه تو قرآن و طاق مسجد ریخت

ترانه جای پذیرفتن است و نه بدرود

چرا که دشمن آیین عدوی جان باشد

کجا شود دل مرد از عدوی جان خشنود

سفیر هانری ازین گفته شرمگین شد و گفت

که حق بجانب طهماسب شه، بد، از ما بود

کنون ز مردن طهماسب سیصد و چل و اند

گذشته سال کمابیش زیر چرخ کبود

بشرق و غرب جهان این حکایت از تاریخ

کسی نخواهد که او را بفرخی نستود

یکی حکایت دیگر کنون فراز آرم

که هر که خواند بچهر از دو دیده خون پالود

در این دو ساله که از جور و فتنه در ایران

هوا سموم فشان گشت و آب زهرآلود

زمام کشور در دست آنکسان افتاد

که هر چه بود شد از دست آزشان نابود

سه چار کودک جلف جوان که بودندی

کم از کنیزک اشتان و نوعروس غرود

گرفته دست وزارت گشوده دست عدو

بخون و ثروت و ناموس مردمان پی سود

گشودن در ایشان ببست باب نشاط

در عذاب ابد را بروی خلق گشود

چو رنگ شرم به رخسارشان نبود پدید

نگاهشان ز دل خلق زنک غم نزدود

پی خرابی ایران چنان کمر بستند

که یک بدست نماند از همه فراز و فرود

در آستان رضا آتشی زدند ز توپ

که بر خلیل حق از منجنیق زد نمرود

و یا تو گوئی حجاج بود و بار دگر

ز منجنیق ستم طاق کعبه را فرسود

نگین و خامه در انگشتشان بدان ماند

که خرد بیهده بر سر نهاده مغفر و خود

جهانیان متزلزل جهان پر از بیداد

زمین سیاه ز گر دست و چرخ تیره ز دود

درخت سبز چمن زرد و سرخ گل نیلیست

ازین سیاه گلیمان پست کور و کبود

کجا شدند ملوک سلف کشان در گوش

سروش غیب بسی نکتهای نغز سرود

که بنگرید چسان چشم فتنه شد بیدار

دمی که چشم وزیران بمهد ناز غنود

علی کجاست که از طاقشان فرود آرد

چنانکه ریخت بتان راز طاق کعبه فرود

عمر کجاست کزین مملکت براندشان

چنانکه از حرم حق براند گبر و جهود

بلی چو مرد شکمخوار باغبان باشد

نه گل بگلبن ماند نه آبی و امرود

فدای غمزه شود بوستان نرگس و گل

بهای بوسه رود باغ سیب و شفتالود

تفاوت است میان دو تن ار گوش دهند

یکی بآیه قرآن یکی بنغمه رود

کجا رسد دل زاری که غرق بحر غم است

بدانکه محو سرور از نشاط رود و سرود

چو سفله را کمر لعل بر میان بستی

بود معاینه همچون سفال سیم اندود

اگر سگ گله با گرگ عقد صحبت بست

برانش از گله و پوست برکن از تن زود

وگرنه گله بتاراج گرگ خواهد رفت

که دزد خانه خدا شد چو پاسبان آسود

شمارهٔ ۴۰ - صلحیه بلد

روزی ز جور خصم ستمگر ظلامه ای

بردم به نزد قاضی صلحیه بلد

دیدم سرای تیره و تنگی به سان گور

تختی شکسته در بن آن هشته چون لحد

میزی پلید و صندلی کهنه پای آن

بر صندلی نشسته سیاهی دراز قد

سوراخ رخ ز آبله و چانه از جذام

خسته سرش ز نُزله و چشمانش از رَمَد

از سِبلَتَش بریخته چون گرگ پیر پشم

وز گردنش برآمده چون سنگ پا غدد

تقویم پیش روی و نظر بر خط بروج

همچون منجمی که کند اختران رصد

بر روی میز دفترکی خط کشیده بود

چون لاشه ی برآمده سُتْخوانش از جسد

پهلوی آن دواتی و در جنب آن دوات

پاکت سه چار دانه و استامپ یک عدد

سوی دیگر ز خانه حصیری و چند طفل

زالی خمیده قد ز نفاثات فی العُقَد

طفلی به گاهواره کنیفی به زیر آن

بندی ز گاهواره فروبسته بر وَتَد

دیگی و کمچه ای و سبوئی و مِترَدی

آلوده در ازل شده ناشسته تا ابد

قاضی به صندلی چو به پشم شتر قراد

در خدمتش پلیسکی استاده چون قِرَد

کردم سلام و گفت علیکم ز روی کبر

زیرا که بود مُمتلی از نخوت و حسد

دادم عریضه را و سپردم بهای تمبر

گفتا بیا به محکمه اندر صباح غد

هر دم که شَدِّ رحل نمودم به حضرتش

گفتم که یا الهی هیِّئی لنا رشد

یک روز گفت کز پی خصمت ز محکمه

احضارنامه رفته و هستیم در صدد

سبز و سفید و سرخ فرستاده ایم باز

دیگر نمانده مَهرَب و ملجآء و مُلتَحد

فردا اگر نیاید حکم غیابیت

خواهیم داد و نیست دگر جای منع و صد

روز دگر به محکمه رفتم بدان امید

کز خصم داد خواهم و از فضل حق مدد

قاضی به کبر گفت که خصم تو حاضر است

دعوی بیار و حجت و برهان و مستند

گفتم ببین قباله این ملک را که من

هم مالکم به حجت و هم صاحبم به ید

گفتا که چیست مدرک و اصل این قباله را

بنمای بی لجاجت و تکرار و نقض و شَد

گفتم که این علاقه به سادات هاشمی

نسلاً به نسل ارث مُضَر باشد و معَد

این است مهر بوذر و سلمان و صعصعه

هم اِصبَغِ نُباتَه سلیمانِ بن صُرَد

گفتا بهل حدیث خرافات و حجتی

آور که مدعی نتواند به حیله رد

اینان که نام بردی از ایشان نبوده اند

هرگز به نزد ما نه مُصدَّق نه مُعتمَد

قانونی است محکمه، برهانی است قول

گفتار منطقی کن و بیرون مرو ز حد

گفتم به حکم شاه ولایت علی نگر

کو شُد خلیفه بر نبی و مر مراست جد

گفتا علی به حکم غیابی علی الاصول

محکوم شد به کشتن عمرو بن عبدُوَد

گفتم ز قول احمد مرسل بخوان حدیث

کز راویان رسیده به اهلش یداً به ید

گفتا چه اعتماد بر آنکس که بسته حبل

بر گردن ضعیفه ی بیچاره از مَسَد

گفتم به نصّ قرآن بنگر که جبرئیل

آورده بهر احمدش از درگه احد

گفتا به پرسنل نبود نام جبرئیل

قرآن نخورده تَمْبر، نخواهد شدن سند

این حرفهای کهنه پرستان فکن بدور

نو شد اساس صحبت نو باید ای ولد

چون نه گوا، نه حجت مسموع باشدت

ما نحنُ فیه را به عدو ساز مسترد

چون این سخن سرود یقین شد مرا که او

لامذهبی پلید و بلیدی است نابلد

گرگی است رفته در گله اندر لباس میش

بر ظالمان چو گربه، به مظلوم چون اسد

نه مُعتَنی به قاعده دین و رسمِ داد

نه معتقد به داور بخشنده صمد

از اخذ و بند و رشوه و کلاشی و طمع

بر سینه ی کسی ننهاده است دست رد

نه سوی حق گشوده ز راه امید چشم

نه در نماز سوده به خاک از نیاز خَد

چشمش بسان ابر دمادم به رعد و برق

آزش بسان بحر پیاپی به جزر و مد

قولش به دستگاه پلیس است مُتَّبَع

حکمش به پیشگاه رئیس است مُطَّرَد

دیدم به هیچ چاره و تدبیر و مکر و فن

نتوان طریق حیله ی او را نمود سد

کردم رها به خصم زر و مال و خان و مان

پژمرده همچو گل شدم افسرده چون جَمد

از صلحیه گرفته شدم راست تا تمیز

دیدم تمام متفق القول و متَّحَد

حکمی که شد ز صلحیه صادر بَرِ تمیز

قولی است لایُخالَف و امری است لایُرَد

المؤمنون اخوه بر این قوم صادق است

ایمانشان به قلب چو بر آبِ جو زَبَد

بادا ز کردگار بر این قاضیان دون

دشنام بی نهایت و نفرین لایُعَد

طاق و رواق عدلیه را برکند ستون

آنکو فراشت سقف سما را بلاعَمَد

خواهی که یابی از ستم قاضیان امان

خود را فکن به زیر پر دختر احد

شمارهٔ ۴۱

خجسته بادا بر آفتاب کشور جود

صباح فرخ میلاد بهترین مولود

در این همایون جشن و در این مبارک عید

نشاط باید بر رغم دشمنان حسود

خجسته اکنون کز دهر یافتم مقصد

بویژه اینک کز چرخ یافتم مقصود

چکاوه خواند تکبیر و فاخته تسبیح

صنوبران بقیامند و نوگلان بقعود

سهی قدان به تشهد پریوشان بسلام

قنینه ها برکوعند و جامها بسجود

چمن نمونه جنات تحتهاالانهار

در او فروخت گل سرخ نار ذات وقود

سرود زردشت اندر سرود بلبل مست

چنانکه مؤذن نعت پیمبر محمود

سمن بدست در آورده یاره ای سیمین

ز ژاله کرده مرصع به لؤلؤ منضود

همی تو گوئی در پای و دست لعبتکان

ز زر و گوهر و لؤلؤ خلاخل است و عقود

زنای زرین گوئی وز آتشین مجمر

هزار سازد عود و شکوفه سوزد عود

شقیق نعمان از داغ لاله چون ستیان

رود در آتش سوزان همی بکیش هنود

بساط بستان چون خیمه بلند رواق

ز مردینش سقف و ز خیزرانش عمود

سحاب گریان اندر فراز طارم خاک

هوای مهر و مه اندر مقام نقض عهود؟

بسان داود آن آبگیر سازد درع

ولی نوازد مزمار مرغ چون داود

دو زلف سنبل آویخته بسان زره

و یا چو گیسوی مشکین بگرد دامن خود

بجز کنار چمن هر کجا روی باشد

مقام تو چو مقام مسیح بین یهود

ز ابر ایلول اندر بریخت در و گهر

ز تاک مفتول آویخت زمردین عنقود

بمولد شه گوئی ملک مظفر ریخت

بجیب اهل هنر کیسه های پر زنقود

بسال شصت و دوم از تولد شه راد

ولی عهد بهنجار عادت معهود

یکی بساط ملوکانه بر فراخور قدر

بفال نیک بیاراست در جهان وجود

تلذالاعین فیها و تشتهی الانفس

فرشتگان همه بر پا، هریمنان مطرود

پی چراغان افروخت آتشی که فکند

شراره در دل تاریک مردم اخدود

زمین بلرزید از توپ های آتش بار

چو از وزیدن صرصر حصون امت هود

چنینه روزی فرخنده ذات اقدس شاه

ز عالم غیب آمد عیان بملک شهود

بزرگ ناصردین شه که ظل دولت وی

همیشه باد ابر فرق مهر و مه ممدود

شهی که پوشد بر بندگان زامن قبای

شهی که گیرد از دشمنان ز خشم جلود

شده ز رایت وی کشور هنر مفتوح

شده ز صارم وی رخنه ی ستم مسدود

بروز بزمش تاج و بوقت رزم فرس

سنانش در صف هیجابنانش درگه جود

یکی چو سعد همام و یکی چو سعد بهام

یکی چو سعدالذابح یکی چو سعد سعود

نموده کشور اسلام را چو دار سلام

ز بسط او شده دارالخلافه دار خلود

خجسته بادا عیدی چنین مبارک و نغز

بروزگار ولیعهد خسرو مسعود

ملک مظفر دین آسمان عدل و ظفر

سپهر حکمت و دانش جهان همت و جود

ز نار خشمش کهسار جسته حالت ذوب

ز آب تیغش دریا گرفته رنگ جمود

رخ بدیعش در دهر قبله طاعت

در سرایش بر خلق کعبه مقصود

بداد و بخشش شد جانشین نوشروان

بفضل و دانش شد یادگار بن مسعود

بکار ملک کند راست قامتی که بود

همیشه خم به مناجات و طاعت معبود

ایا بتابش ذات تو در فلک مشهور

آیاببخشش دست تو در زمین مشهود

بفرخ فرخیت مرغ آفتاب بیوض

برای همچو مهت حامله شب است ولود

بپای توسن رهوار تو سمند خیال

همی بماند چون تشنه در میان نفود

ز هیبتت جگر سنگ خاره نرم شود

چنانکه آهن شد نرم در کف داود

تو میتوانی غلطاند مهر را ز فلک

چنانکه فرهاد از کوه بیستون جلمود

چو در کف تو کندکار خامه تیر دبیر

همی بتازد بر مشتری ز قوس صعود

چنانکه دانی بنواخت خلق گیتی را

نه فاریابی تاند چنین نوازد عود

شها کمینه غلام تو اندرین سامان

از آن زمان که بنیروی بخت کرده ورود

ز فر مدح تو و همت امیر اجل

رسیده جان نزارم بمنتهای قصود

خدایگان فرشته فرو هریمن کش

که بالئیم خصیم است و با کریم و دود

بفضل منت دارد که فاضلان جهان

شوند زی دروی از دیار دور و فود

چگونه منت الحق عظیم بی پایان

چگونه منت حق بزرگ و نامحدود

یکی منم که برآورده چون گهر از سنگ

هم از مقام خمولم هم از سرای خمود

گذشت آنکه شنیدی که مردمان قدیم

فروختندی یوسف بدرهم معدود

سخن که یوسف مصر من است باز خرد

جهان و هرچه در او را برغم انف حسود

همیشه تا بفرازند گردن و نازند

بتان خلخ و کشمیر از خدود و قدود

چنان عقود و خلاخل بدست و پای بتان

بدست و گردن خصمت سلاسلست و قیود

بر آن قوافی بستم من این قصیده که گفت

ابوالفوارس مدح مغیث دین محمود

هزار و پانصد دینار دادش از زر سرخ

ابا دویست شتر بارشان متاع و نقود

شمارهٔ ۴۲

روز دوشنبه دهم شعبان بود از سال هزار و سیصد و هشت که مطابق آمد با اول فروردین ماه جلالی و نوروز پارسیان که ملوک و رعیت ایران را بزرگترین جشنی بشمار آید. قضا را در این روز خانگیانم همه در بستر بودند و چنانم دل به بیم اندر بود که البته سخن گفتن نتوانستمی تا چه رسد که شعری گویم و از این روی در بار عام که همگی خواجه تاشانم در صف بودند جایگاهم تهی ماند. بناگاه از جانب خداوندم امیر نظام ایده الله تعالی بمن رسانیدند که خواجه بزرگ میفرماید آنجا که شاعران و دبیران ایستاده اند امیری را نمی بینم با اینکه در همه جشنی مداحی او را بفال نیکو گرفته ایم البته باید فریضه خود از گردن بگذارد و این مقام منیع بدیگر شاعران نسپارد. چون این شنیدم دلم بجای آمد و بهر گونه بود این ابیات بهم بسته براه آمدم و در آن هنگام رسیدم که نوبت شاعران گذشته و دستان سرایان و مغنیان سرود خود را بدستان همی خواندند با این همه من چکامه خود را با اجازت آن خداوند بی مثل و مانند فرو خواندم و حضرتش گوش فرا میداد و بهر بیت تحسین میفرمود تا بنهایت رسید. اما از آنجا که من برخلاف رویت دیگر شاعران که در این عصر داعیه دارند در یک قافیه و روی بستن دال و ذال یا معروف و مجهول را بصواب نمیدانم برخی حاشیه نشینان معانی الفاظ مرا ندانسته در یکدیگر همی نگریستند و یکی از متشاعران که بامنش در نهان رشکی بود فرصت بدست کرده بزبان آورد که ما رنجها بردیم تا رویت پیشینیان را چون فرخی و رودکی و عنصری و منوچهری درین عهد منسوخ کردیم و اسلوبی شیرین که بعباراتی سهل آراسته آید در پیش فرا نهادیم تا عالم و عامی را پسند آید و معانی آنرا همه کس فهم کند.

اما این شاعر عراقی که برگزیده خداوند است و خود را ادیب و متکلم داند چندان بلغات مشکله و الفاظ متنافره سخن گوید که پنداری اکنون از شکم ترکستانیان بیرون آمده است. من پاس انجمن خداوندی را بدین گونه تعنت پرخاش نکردم و پاسخ وی را بخاموشی همی دادم که در مجلس خداوندان بیرون ز ادب سخن نبایستی گفت دیگری گفتا که بگمان من این مردک طاعن راست همی گوید و او میخواست که آتش او را برافروزد تا مرا بجوشاند و خود به تماشا محظوظ شود و نمیدانست که در انجمن خداوندم این کار عاقبتش وخیم دارد هر چند از آن شرم و بزرگی که به جبلت دارد در ساعت کظم غیظ خواهد فرمود ولی خاتمه را باید در نگریست با اینهمه آن شاعرک خام بفریب او مغرور شده رشته سخن را درازی میداد تا خداوندم سخنی در پیش آورد که وی خاموش بماند روز دیگر همین ابیات را در حضرت شاهنشاهزاده بزرگ روحی فداه فرو خواندم و مرآنحضرت را پسندیده افتاد مرا جایزه نیکو بخشید و ابیات این است که در این صفحه مرقوم آید.

چو جبهه و دورخ آن پری به فال سعید

مرا بماهی ایزد عطا نموده سه عید

کسان بسالش تجدید فال عید کنند

مرا بماهی اندر سه عید شد تجدید

سه فال فیروز آمد مرا سه جشن بزرگ

سه روز نوروز آمد مرا سه عید سعید

یکی برفته باقبال و شوکت و تمکین

یکی بیامده با فتح و نصرت و تایید

سوم بخواهد آمد چنان که در گیتی

اساس و قاعده عیش را کند تشبید

برمز گفتم این نکته را و میباید

بیان آن را واضح نمود با تأکید

بخواهد آمد مولود خسرو غائب

برفته نوبت میلاد پادشاه شهید

بفال نیک رسیده است موقعی که در آن

بتخت ملک مکین آمد آن امام رشید

علی «ع » عمران آن خسرو یگانه که خلق

ز وحدت او پویند در ره توحید

اگرچه عرش مجیدست حلقه در گوشش

بود دو شبلش دو گوشوار عرش مجید

شهی که راه ولایش بحق قریب بود

جز آن مسالک دیگر همه ضلال بعید

چسان قریب نباشد بحق رهی که بود

دلیل آن ره نزدیک تر ز حبل ورید

اگر بذات الهی بدی ندید و شریک

ندیدمی بجز از مرتضی شریک و ندید

زلال مکرمتش شربت حیات ابد

شرار تیغ کجش آیت عذاب شدید

نهاده سر دل صاحبدلان بخاک درش

چنانکه آن سگ اصحاب کهف کرد و صید

بسالخوردی شد دست بند دیو مریب

بخورد سالی بربست دست دیو مرید

فضائل وی و کاخ بلند همت وی

حدیث بئر معطل نمود و قصر مشید

شنیده ام که یکی تیغ آهنین دارد

کز آن ثغور و ثنایای دین و ملک سدید

چو دلنواز کسان است و جانکداز خسان

وزان منافع بسیار زاد و بأس شدید

بدان اشاره همی کرده کردگار بزرگ

بخلق منت بنهاده از نزول حدید

مرا تو گوئی با مهر و از تولایش

دمیده روح بشریان دویده خون بورید

وزین دو فاش شود سر این حدیث که شد

ببطن نام شقی بر شقی سعید سعید

باعتقاد عجم رسم عید از آن باشد

که روزگار بهاران همی شود تجدید

ولیک من ز رسوم عرب شمارم و هم

بر این عقیده زیم استوار بی تردید

خلافت علی «ع » مرتضی «ع » بسرو علن

چنینه روزی در ملک یافته تمهید

وزین قبل که بود عید آن امام مبین

طلوع خور بحمل را کنند یکسره عید

از این رهست که بستان بگاه فروردین

بلطف و خوبی و کشی یگانه است و فرید

بنفشه کارد چون زلف شاهدان رشیق

شکوفه آرد چون لعل لعبتان رشید

ز برگ نسرین از در ناب کرده ورق

ز نرگس تر باسیم و زر خریده خرید

بدشت و کوه دو صد خیمه زمردگون

بساختند ز بید و اراک و عرعر و عید

همی بریزد باران به لاله پنداری

مسیحی است و بمعمودیه کند تعمید

چمیده هر جا در مرغزار آهوی نر

دمیده هر جا بر شاخسار طلع نضید

اگر شود که بیایند قارظان عنز

وگر بود که شتابد سوی فقید سعید

کسی تواند گفتن که لشکر دی ماه

دگر تواند گشتن بلاله زار برید

مگر ندیدی بردی بتاخت فروردین

چنانکه بر سپه روم خالدبن ولید

و یا تو گوئی ماند درست بر آنکس

کز امر حضرت احمد شد از مدینه طرید

چنان بشد که هلاکش بود بذهن قریب

چنان بشد که رجوعش بود ز عقل بعید

دوباره سرو قدان در کنار دامن باغ

حلل به پیکر آراسته حلی در جید

دوباره لاله رخان بر فراز شاخه گل

لباس عزت پوشیده از پس تجرید

دوباره قمریکان بر غصون نارونان

همی بخوانند از شاعران نسیب و نشید

دوباره طوطیکان بر فنون سرو بنان

همی سرایند از چامه جریر ولبید

دوباره صلصل گویا بطرف دامن باغ

همی بخواند از نامه ادیب و رشید

دوباره بلبل شیدا فراز شاخ درخت

ملک مظفر دین را همی کند تمجید

ولی عهد و خداوند زاده شه شرق

که گشته است ضماندار دولتش تأیید

شهی که زنده کند هوش بندگان با وعد

شهی که مرده کند جان زندگان بوعید

قضا نموده بفرمان حضرتش تسلیم

قدر نموده باجرای طاعتش تأکید

ز رحمت و سخطش دو فرشته در گیتی

خدا بخلق فرستاده چون رقیب و عتید

پی کتاب ثواب و خطیئه این دو ملک

عن الیمین و عن جانب الشمال قعید

ایا شبان رعیت که خلق چون اغنام

بمرغزار خصیب تو را تعندو رغید

تو همچو شیر ژیانی که از بلندی طبع

شکار می نستاند ز دست ثعلب و سید

خلاف مردم دیگر که عنکبوت آسا

بگوشه ای مگسان را همی کنند قدید

ابوالمکارم والفضل کنیت کف تو است

که در کف تو بود فضل وجود را تولید

از آن ولایت عهدت سپرد شاه جهان

که تو بعدل فریدستی و بعقل وحید

خدایگانا شاها مهاد عدل ترا

امیر اعظم باید همی کند تمهید

عمید کیهان میر نظام آنکه سزد

رسائلش را منشی نظام ملک و عمید

عبارتی که سراید هزار گونه بدیع

اشارتی که نماید هزار پایه مفید

امیر باید چونین بروزگار حفی

وزیر شاید چونین بملک شاه حفید

بزرگ باید چون این بزرگوار عزیز

خدای شاید چون این خدایگان حمید

خدایگان من ای آفتاب فتح و ظفر

جهان دانش و خورشید نصرت و تأکید

تو آن مقلد سیفی که خصم دولت را

ز تیغ تیز بگردن همی کنی تقلید

بشاخ لاله چو شد مظهر لطافت تو

هوا ببارد در نوبهار در نضید

فلک ز تیغ کجت حرف راستی خواند

چنانکه اهل قلم حرف مدغم از تشدید

کجا که مهر تو جان را همی کند تسخین

نسیم دی ننماید ببوستان تبرید

حرارتیست به تیغت که هر که زان نوشد

بطبع سرد نماید ورا حمیم و صدید

برودتیست بجامت که هر که زان گیرد

بکام گرم نماید ورا صقیع و جلید

از آن قبل که کلام تو طیب است و شریف

کلام طیب یابد بر آسمان تصعید

وزان سبب که سمند تو پا بخاک نهاد

ز شرع حک تیمم همی بود به صعید

چنان بدیدم عزم تو ثابت اندر کار

که گر بخواهی سازی زمانه را تخلید

مرا ارادت دیرینه روز و طاعت نو

در آستان تو، کافی بود قدیم و جدید

اگر طریف و تلیدم ز دست رفته زیم

بدین دو نعمت مستغنی از طریف و تلید

قلم ز اشجار آرم مداد از دریا

پی کتابت مدح تو تا کنم تنشید

ولی بترسم کاین هر دو را نفاذ رسد

هنوز شطر مدیحت نیافته تنفید

الا چو مطرب سازد بحضرت تو سرود

الا چو شاعر خواند بمدحت تو قصید

بضل رأفت مولا و آفتاب ملوک

همیشه روزت نوروز باد و عید سعید

شمارهٔ ۴۳

ماه رمضان روی نهان کرد اگر چند

دلهای کسان را همه اندر تعب افکند

چندانکه بد از روزه دل مردم غمگین

شد ز آمدن عید درونها همه خرسند

عید آمدن و رفتن روزه شده توأم

چون آمد فروردین با رفتن اسفند

هین جام می آرید و بنوشید به گلزار

ای روزه گشایان هله در پرده گنه چند

دیگر نکند روزه خوران را شه کیفر

دیگر ندهد واعظ از خوردن می پند

آنانکه بدین حق کردند جسارت

روزه بگشودند و بجستند از این بند

دیدی تو که فرمان ولیعهد چسانشان

دو گوش همی سفت و دل از غم بپراکند

آن به که بسنبند بفرمان ولیعهد

گوشی که بنیوشد فرمان خداوند

با حکم خدا گوش رعیت ببرد شاه

هر چند رعیت بملک باشد فرزند

فرزند چو از دین گذرد دشمن جان است

ور پیرو دین است بود همچو جگر بند

چون دیده شود تیره ببایست کشی میل

دندان چو کند درد ببایست ز بن کند

زان مؤمن قرآن که بقرآن نکند کار

بس خوبترستی بر من پیرو پازند

من بر تو دعا کردم زین کار که کردی

ای شاه جوان بخت باقبال تو سوگند

انصاف دهم من که ملک چون تو بباید

با رأفت و با هیبت و دانا و خردمند

تو روی بدین داری و دیان مهیمن

دولت دهدت تا بجهان گردی خورسند

شه چون تو سزد عادل و دین دار و خداجوی

با عقل به پیمان درو با شرع و پیوند

برخیز سپندی پی دفع نظر بد

بر چهره این شاه همی سوزان اسپند

کاین شاه ندارد بجهان تالی و ثانی

وین شاه ندارد بزمین همسر و مانند

این شاه بتأیید خداوند براند

لشکر بدرچین ز بخارا و سمرقند

با روم و حبش آن کند این شاه که بنمود

چنگیز بخوارزم و حذیفه بنهاوند

می بینم در روم بسی غلغله انداخت

می دانم در روس یکی زلزله افکند

قیصر را افکند همی خواهد از تخت

خاقان را بربست همی خواهد در بند

چونین سزدی شه که بدخواه و نکوخواه

از تیغ بلا بارد و از لطف سخن قند

فرقی که شه ما با نوشروان دارد

این است که شه حکم نبی راند او زند

ای داور دارای قوی رای قوی دل

وی خسرو یکتای هنرجوی هنرمند

در عهد تو شد روی زمین پاک ز بیداد

در عصرتو گیتی شده بیگانه ز ترفند

سر تا پا عقل و هنر و دانشی و هوش

پا تا سر فضل و کرم و حکمتی و پند

در کفه حلم تو گر الوند گذارند

حلم تو گران است و سبک باشد الوند

با تو دل مردم شده مجموع ولیکن

از غیر تو دلهای رعیت بپراکند

بر تو سزد این تخت که زر ریزی بر خلق

نه آنکه ز مال فقرا خانه بیاکند

هنگام سخن نیک بدانی چه و چون لیک

در موقع ایثار نه چون دانی و نه چند

بدخواه تو در چاه اسیر آمده چونان

زندانی افریدون در کوه دماوند

تا زلف بتان مشک فشاند گه جنبش

تا لعل بتان شهد چشاند بشکرخند

در دامن گلزار همی پوی و همی چم

با لعبت فرخار همی گوی و همی خند

پشت و سر بدخواه همی در و همی کوب

جان و تن بدگوی همی گیر و همی بند

یارب بجز این سلطان در ملک تو مگمار

یا رب بجز این شاه تو در گیتی مپسند

این بیت بدان بحر و بدان قافیه گفتم

کاورده ابونصر مرآن مرد خردمند

بونصر دریغا ز جهان رفت و دگر بار

یک شاعر ناید که باو باشد مانند

ز اینجا سفری کرد و ببالاشد از ایراک

با مردم بالاش همی بودی پیوند

او رفت و بر او جانها محزون شده یک عمر

او رفت و بر او دلها پرخون شده یکچند

ای کاش که بودی و ز مداحی این شاه

میکاشت در این باغ یکی شاخ برومند

وین شاعرکان را همه بر خاک فشاندی

چونانکه بتان را علی از طاق بیفکند

این مطلع ازان مرد حکیم است که امروز

از روز وفاتش گذرد پنج مه و اند

زردشت که آتش را بستاید در زند

ز آن است که بامی بفروغ است همانند

شمارهٔ ۴۴

این نبینی که چو هنگام بهار آید

شاخ خرم شود و غنچه به بار آید

نک بهار آمد و خندید گل سوری

که بخندد گل سوری چو بهار آید

همچنان مریم گلها شود آبستن

همچنان عیسی گل بر سر دار آید

گل چو زیباصنمان چهره بیاراید

مرغ دلشیفته او را بکنار آید

همچنان عنتره کاید ببر عیله

یا فزردق که بنزدیک نوار آید

شمنانند بگلزار درون مرغان

شاخ همچون بت و بستان چو بهار آید

لحن داودی برخواند هزار آوا

نار نمرودی فاش از گلنار آید

باغ مانند عروسی دو رخش گلگون

سر گیسویش پر مشک تتار آید

یا چو ارژنگ که آراست بچین مانی

از گل و لاله پر از نقش و نگار آید

یا چو ترکی که قدش سرو و لبش غنچه

گل و سنبلش همی روی و عذار آید

نرگس مست بصد غمزه بباغ اندر

چون دو چشم صنمی باده گسار آید

در خمار آمده چشمانش ز می آری

هر که می خورد فراوان بخمار آید

خفته را ماند اما نبود خفته

مست را ماند اما هشیار آید

گل خیری چو بتی مقنعه اش زرین

وز زبرجد بکفش چند سوار آید

وان بنفشه صنمی تنش ز بیجاده

ز مردین مرکب همواره سوار آید

بید مشک آمده بر شاخ چنان شیخی

پوستین در بر بالای منار آید

شاخ محرم ز شکوفه است و سحاب از بر

همچو حاجی به منی بهر جمار آید

ارغوان ترکی یاقوت کله باشد

ضیمران شوخی زرینه صدار آید

عارض نسرین همگونه سیمستی

گونه عبهر همرنگ نضار آید

وان شقایق بچمن در بر آذریون

چون دو زندانست که از مرخ و عفار آید

فروردین خیمه اسفند به هم برزد

همچو غازی که پی نهب و اسار آید

راست پنداری کان عامر اسمعیل

در سراپرده مروان حمار آید

نوبهار آمد در باغ بصد خوشی

همچو یاری که بخلوتکه یار آید

دیدکان زاغ سیه چهره بباغ اندر

در پی وصل کواعب چو یسار آید

گفت بایست برانیمش با ذلت

که زماندنش بس عیب و عوار آید

لاجرم رخت بگاو اندر بنهادش

تا پس از وی بچمن صلصل و سار آید

چنگزن سار شد و نغمه سرا صلصل

ارغنون زن بصف باغ هزار آید

فاخته سازد طنبوره بسرو اندر

نای زن قمری بر شاخ چنار آید

ابر با ماورد از گرد زمین شوید

تا نه بر زلف سمن گرد وغبار آید

باد بر تهنیت باغ بدست اندر

عنبر و کافور از بهر نثار آید

زان می غالیه بوسا تکنی در ده

که نسیم سحری غالیه بار آید

ویژه در خطه گیلان که بمغز اندر

نکهت مشک و گل از رود کنار آید

هر طرف سروی اندر بر شمشادی

چون نگاری که در آغوش نگار آید

از ریاحین همه سو نکهت راح آید

وز عقاقیر هوا بوی عقار آید

بر لب دریا آن سبزه تر گوئی

شاهدان را خط نو گرد عذار آید

آب گه جزر کند گاه بمد کوشد

میغ گه آب شود گاه بخار آید

دیده بگشا و یکی سوی هوا بنگر

کابر چون اشتر بگسسته مهار آید

باد چون پی کند این اشتر بازل را

تا ابد در خور نفرین چو قدار آید

در حصاریم ز ماه رمضان یارب

شود آیا که فتوحی بحصار آید

می بروی گل نوشاندمان حوری

که گل تازه بر رویش خار آید

گلوی مار را بفشرد بسی روزه

گلوی مینا چندی بفشار آید

زاهد صومعه را گو بیکی ساغر

روزه بشکن که تنت زار و نزار آید

من ازین روزه فگارستم و میترسم

چون دل من دل تو نیز فگار آید

این تکلف را تحمیل بمفتی کن

تا همه کار بسامان و قرار آید

شتر مست کشد بارگران دایم

لاشه لاغر آسوده ز بار آید

هفته ای ماند که ماه رمضان زین در

برود زود و گرفتار بوار آید

نک همانند مریضی است بنزع اندر

که نفسهاش همی بر بشمار آید

عید چون قابض ارواح بر او تازد

نیش زن بر وی چون تافته مار آید

هم از این خان سپنجی بردش آنجا

که بصد حسرت و افسوس دچار آید

غره شعبان دیدی بمحاق اندر

باش تا بر رمضان نیز سرار آید

باد بر وفق مرادست وزان ارجو

که از این دریا کشتی بکنار آید

من ز فروردین چندان نیمی شادان

که تو گوئی رمضان راهسپار آید

داستان من و ماه رمضان مانا

راست چون واقعه ی کحل و عرار آید

من بقصد او با ناخن و ناب آیم

او بخون من با تیغ و شفار آید

من سوی دکه خمار پناه آرم

او سوی خانه مفتی بفرار آید

روز نوروز که با روزه شود توأم

تازه وردی است همصحبت خار آید

گر رود روزه و نوروز رسد از پی

هست عمری که پس از مرگ و تبار آید

یا ز قومی شود از سفره و آید شهد

یا رقیبی رود از خانه و یار آید

یا وصالی که پس از هجر بتان بینی

یا صباحی است که بعد از شب تار آید

یا بدرگاه خداوند پس از هجرت

کمترین بنده اش را باز گذار آید

آنکه دولت را جوینده فخرستی

آنکه ملت را حامی به دمار آید

میر دریا دل باذل که همه کارش

همچو گفتارش نغز و ستوار آید

خدمتش مایه اقبال و بهی باشد

همتش دافع آفات و مضار آید

در حسب با خرد وکربز و با دانش

در نسب فرخ و فرخنده نجار آید

هر کجا تازد با فتح و ظفر تازد

هر کجا آید با عز و وقار آید

نصرت و شوکت و یمنش بیمین آید

دولت و نعمت و یسرش بیسار آید

دست او ابری کاندر نیسان بارد

خوی او بوئی کاندر گلزار آید

عزمش آنگاه که بر خصم همی تازد

هست سیلی که روان از کهسار آید

داورا میرا دور از در درگاهت

بنده خوار است بهر شهر و دیار آید

مژه در چشمم چون سوزن و خارستی

مو بر اندامم چون افعی و مار آید

چرخ خواهد که مرا بنده کند حاشا

کز چنین کارم ننگستی و عار آید

او بود ساجد دونان و منش هرگز

سجده نارم که ازین کار شنار آید

بندگی بر فلکم عار بود اما

سجده بر خاک توام اصل فخار آید

ور فلک زارم ازین کین بکشد، غم نی

که خداوند مهین مدرک، ثار آید

ای خداوند ز گردون نهراسد آن

که بکوی تو همی در زنهار آید

تو بنامیزد بیضا و عصا داری

چرخ با شعبده چون دیو و سحار آید

اندر آنجا که کلیم و ید بیضا شد

سامری کیست که با عجل و خوار آید

گر بفرمان تو گردنده فلک گردد

همه کاریش بسامان و قرار آید

سیم و زر در همه انظار گرامی شد

لیک اندر نظر پاک تو خوار آید

از کفت نعمت بر خلق رسد چونان

کآب در جدول از انهار و بحار آید

پارس را بیم ز صمصامه عمروستی

روم را هول ز شمشیر ضرار آید

لیک عمرو از تف خشم تو تبه گردد

هم ضرار از دم تیغت بفرار آید

تو نیندیشی اگر خصم فزون باشد

باز نهراسد اگر کبک هزار آید

جز تو این مردم گیتی همه شومندی

نابکارند و هنرشان نه بکار آید

شید بازند و سوی صید همی تازند

چون پلنگی که بصحرا بشکار آید

یا چو گرگی شده در کسوت میش اندر

یا چه دزدی است که با قافله یار آید

دعوی دانش دارند و ندانند ایچ

که تهی مایه بسی داعیه دار آید

همه طبلند اگر طبل تهی دیدی

در پی نوش رود یا پی خوار آید

همچون آن برجمی از فرط طمع هر یک

در تف آتش بر بوی قتار آید

تو همیونی و فرخنده بنا میزد

که شعارت را فرهنگ دثار آید

در حکمت را طبع تو بود مخزن

زر دانش را فضل تو عیار آید

در بلاغت نبود کفو تو در گیتی

ویژه چون کلکت توقیع نگار آید

پور هارونت شاگرد دبستان شد

پسر یحیی فرمان بر بار آید

بنده ات نیز منستم که همی نامم

از ادیبان و حکیمان بشمار آید

شعر را با لغت پارسی و تازی

هر چه گویم همه نغز و ستوار آید

نه باعنات و تکلف سخنی گویم

نه مرا نسج بدیهت دشوار آید

نه من از معنی شعر دگران آرم

نه مرا قافیت و لفظ معار آید

شاعری دانم بهتر ز لبید اما

شعر زینت بودم نی که شعار آید

هم عروضم هم موسیقی دانم

گرچه زین هر دو مرا یکسره عار آید

هم بجغرافی و هیئت نبود کفوم

چون سخن بر سر کانون و مدار آید

من همیدانم تغییر فصول از چه

و اختلاف از چه بر این لیل و نهار آید

نظر روشنم اندازه شناسستی

اختر طالعم استاره شمار آید

بوالعلاء باید نعلین مرا بوسد

وان غیاث الدین چون غاشیه دار آید

من کلیمستم اگر حکمت نیلستی

من خلیلستم اگر دانش نار آید

آتشین آهم اگر چرخ بود ز آهن

آهنین کوهم اگر غصه شرار آید

خرد منگر بمن ای خواجه مبین خوارم

که بکار آیدت آنچیز که خوار آید

منم آن شاخ کز اقبال تو روئیدم

هر زمان از من صد گونه ثمار آید

فربهی داشتم و چرخ نزارم کرد

که نژادم ز بزرگان نزار آید

پدرانم همه با چرخ بکین بودند

هم از آن قوم مرا اصل و تبار آید

واندرین نطعم بر ناصر بن خسرو

تاختن باید چون گاه قمار آید

لیک فضل از متقدم شده کو گوید

«چند گوئی که چو هنگام بهار آید»

شمارهٔ ۴۵

ز آمدن فرودین و رفتن اسفند

دلها خرم شد و روانها خرسند

گلها افروختند آتش زردشت

مرغان آموختند ترجمه زند

ابر ببالای خاک لؤلؤ تربیخت

باد فراز زمین عبیر پراکند

سبزه تر فرش نو بخاک بگسترد

لاله همه ناف خود بنافه بیاکند

ترکی از شاهدان خطه بابل

خوبتر از لعبتان چین و سمرقند

ترکی تازی زبان ولی حبشی موی

زاده ز پشت ملوک ملت پازند

بسته بجانهای زار مهرش پیمان

جسته بدلهای خسته زلفش پیوند

غنچه سحرگاه اگر دهان بگشاید

خون جگر نوشد از لبش بشکرخند

آمد در بوستان چو سروی آزاد

شد بصف باغ همچو نخل برومند

راه دلم زد سپس برفت و برآشفت

این دل دیوانه با روان خردمند

بردم دل را بر حکیم که شاید

پندش گوید نکرد سود بر او پند

لاجرم از دل همی بکندم دل زانک

دندان چون درد کرد باید برکند

هاروت از آنگه ماند در چه بابل

تن دژم و سرنگون دو بازو در بند

نرگس جادوگری ز چاه زنخدان

هاروت آسا بچاه بابلم افکند

گریه کنم بر دلی فرو شده در چاه

باش چو یعقوب بهر گم شده فرزند

لیک بهر ورطه زان خوشم که بفرقم

سایه فکنده یکی درخت برومند

سروی کز قیروان بساحت کشمیر

سایه بگسترده پی فسان و ترفند

هر نفس از جویبار همت فضلش

شاخ بروید فزون ز هشتصد و اند

میری کاندر فنون دانش و مردی

نیستش اندر همه زمانه همانند

صارم و درعش بود ز هیبت و تدبیر

نزدم شمشیر و تیر و رخت کژ آکند

اسبش چون رخ نهد به پره دشمن

پیل دمان است چون پیاده آوند

رمحش دشمن شکارد ار همه گردون

تیغش خارا شکافد ار همه الوند

میران بسیار بوده اند از این پیش

نیز بیایند مردمان هنرمند

لیک چنو چشم روزگار نه بیند

ز آنکه چنو مام دهر نارد فرزند

خیزید ای خادمان بار و بیکبار

بر رخ این میر می بسوزید اسپند

من همگی خاک آستان ویستم

دور فتادم ز آستانش هر چند

خون خورم از هجر آستانش و هرگز

می نخورم جز به آستانش سوگند

فریاد ای میر درد هجران تا کی

الغوث ای خواجه سوز حرمان تا چند

از کف بی دولتان دولت ایران

چند بنوشم شرنگ و خصم خورد قند

گر نرسم بر درت زمانه غدار

پوست بخواهد ز استخوانیم برکند

بر تن رنجور من شماتت دشمن

چرخ پسندیده ای امیر تو مپسند

بر تو فراوان درود باید خواندن

اما هر چامه را نماند بساوند

تا که رسد نوبهار بعد زمستان

تا که بود فروردین مه از پی اسفند

جشن فریدون و فروردین همیون

خرم بادا به روزگار خداوند

شمارهٔ ۴۶

این قصیده را نگارنده اوراق محمدصادق الحسینی الفرهانی در کرت دومین که در تبریز شروع بنگارش اوراق ادب کرد و قضا را وقتی بود که یکی از منجمان آلمانی حکم کرده بود که بواسطه عبور ذوذنبی که از زمین مهتر است و با کره خاک تصادف خواهد نمود کره خاک متلاشی خواهد شد. در شب سه شنبه نهم شهر رجب یکهزار و سیصد و هفده در شماره نخستین ادب تبریز انشا و درج نمودم.

امروز دل هوای نشاط و طرب کند

جشنی شگرف گیرد و کاری عجب کند

جور مه محرم و دور مه صفر

خواهد تلافی از شعبان و رجب کند

دربار پورشاه عجم جان خویش را

تقدیم جشن مولد شاه عرب کند

بازو و دست حق که همه کار ملک و دین

ستوار با مشیت و فرمان رب کند

مقبول داور آنکه مر او را کند قبول

مغضوب ایزد آنکه مر او را غضب کند

این بنده را چه حد که ستاید بشعر خویش

آنرا که ایزد از دو جهان منتخب کند

آن به که طول عمر ولیعهد شاه را

در این خجسته روز ز یزدان طلب کند

شکرش که نور سینه بود حرز جان شود

مدحش که شمع دیده بود ورد لب کند

ای داوری که خلق جهان را براستی

مهر تو جای در استخوان و عصب کند

اخترشناس گفته شنیدم که ذو ذنب

با خاک ما منازعتی بوالعجب کند

و اندر شب سه شنبه نهم از مه رجب

پیوند روز حشر بتاریک شب کند

زین گفته ساکنان زمین را گرفته تب

آری ز بیم مرگ تن کوه تب کند

من گفتم این حدیث از آن سرزند که خوی

با شیر کو کنار و عصیر عنب کند

کیهان خدای را بزمین کارها بسی است

چونش خراب و پست و نگون بی سبب کند

سطح زمین سپهر نجوم ولایت است

خورشید ازین شموس ضیا مکتسب کند

باور مکن که مضجع آل رسول را

دانا حکیم دستخوش ذوذنب کند

این خاک تختگاه خداوندگار ماست

شمشیر شاه بی ادبان را ادب کند

با ذوذنب همان رسد از تیغ شهریار

کانش به پنبه سازد و مه با قصب کند

ای آنکه نام پاک ترا مرد هوشمند

پیرایه دفاتر و زیب خطب کند

کلک شکسته زهره ندارد که در سخن

ذات ترا خطاب بنام و لقب کند

از دولت تو ملک زمین ماند برقرار

تا بر تو آفرین و بخصم تو سب کند

خواهم ز کردگار که تا روز رستخیز

تاجت ز لعل ناب و سریر از ذهب کند

وین بنده با اجازه ی امر مقدست

بار دگر شروع بنشر ادب کند

شمارهٔ ۴۷

ای ترک پارسی‌سخن خلّخی‌نژاد

ای از لب و رخ تو دلم شاد خوار و شاد

می ده که نوش باد مرا می ز دست تو

بر روی نرگس تر و آهنگ نوش باد

تا بامداد بوسه همی‌ده ز شامگاه

تا شامگاه باده همی‌خور ز بامداد

پیش از بهار لشکر شادی ز ره رسید

چون پیشتر ز جشن کیان جشن پیشداد

کوتاه و تنگ یافت به بالای خواجه شه

رختی که بر سپهر بلند آید و گشاد

زیرا ز جامه‌دان همایون خسروی

بخشید دیبه‌ای به خداوندگار راد

از فرهیش ابره ز فرهنگش آستر

تارش ز هوش و دانش و پودش ز فر و داد

با خامهٔ همایون دستینه‌ای نگاشت

بر خواجگی سپهر همالت نکرده یاد

این دیبه را بپوش و جوانی ز سر بگیر

این جامه زیب تن کن کِت فر خجسته یاد

ای تو به روزگار نخستین خدایگان

وی تو به کار گیتی فرزانه اوستاد

اندر هنر تو برتری از صد بزرگمهر

چونانکه شهریار ز صد زادهٔ قباد

هر جا نشستی آنجا هوش و خرد نشست

هر جا ستادی آنجا، آنجا فضل و هنر ستاد

دل‌های خسته را دم جان بخش تو نواخت

درهای بسته را سرانگشت تو گشاد

با راستی و پاکی، خاکت سرشته‌اند

از بس که راستکاری وز بس که پاکزاد

مردم گمان برند که تو خود فرشته‌ای

زیرا که جز فرشته نباشد بدین نهاد

در گوش بخردان سخنانت چو گوهر است

گفتار مردمان جهان سربه‌سر چو باد

از نامهٔ تو جادوی کلکت شود پدید

شب بامداد چهره کند کودکی که زاد

دور است باغداد ز تبریز لیک شد

تبریز از فروغ تو خوش‌تر ز باغداد

تو آسکونی و بنجوشی ز آفتاب

تو بیستونی و بنجنبی ز تندباد

این چامه من به پارسی ویژه بسته‌ام

نبود در او ز تازی و ترکی یکی نواد

این پهلوی چکامه به نام تو ساختم

تا آسمان بساید بر خامه‌ام چکاد

سروادهٔ مرا نتواند کسی سرود

کس با نبی همان نیاورده سیمناد

چون خامه‌ام نوازد از چامه بام زد

ابریشم از غژک گسلد چنگ با مشاد

تا در همه جهان مثل است آن فسانه‌ها

کاندر هزار و یکشب رانده است شهرزاد

دست تو چیره باد به دستان سیستان

و اندر زهات نغزتر از گفت سندباد

یزدانت برنشاند بر تخت تاغدیس

گردونت برفشاند در پای گنج باد

سالار کامکارت روشن چراغ دل

خرم دلت ز چهرهٔ آن فر خجسته زاد

تاوند سار مهر گشد کوی خاک را

تا گرد کوی خاک بگردد همی پناد

گردون ز تاب رویت رخشنده باد لیک

گیتی هرگز از تو و نامت تهی مباد

در آستان شه زی چون مه بر آسمان

با فره فریدون با فر کیقباد

دادت خدای بخت و بزرگی و فر و هوش

از تو گرفت نتوان آنچت خدای داد

شمارهٔ ۴۸

مزینیه، کنون رونقی دیگر دارد

که از سعادت اولاد خود خبر دارد

مزینیه چو سیمرغ عنبرین پر و بال

هزار بیضه زرین بزیر پر دارد

مزینیه ز دوشیزگان خود چو سپهر

سهیل و مشتری و زهره و قمر دارد

مزینیه بود بیشه ای که اندر وی

غزال ماده فزونی ز شیر نر دارد

جمال و زینت انسان بدانش است و هنر

که آدمی شرف از دانش و هنر دارد

تفاوت بشر از جانور بمعرفت است

جز این چه فخر و فضیلت به جانور دارد

کسی که گنج درون آکند بگوهر علم

چه احتیاج به گنجینه گهر دارد

کسیکه نقد معارف به دل ذخیره کند

چه اعتنا به در و لعل و سیم و زر دارد

پزشک علم برای مریض جهل اینجا

بسی مفرج و معجون و گلشکر دارد

فرشته ایست موکل در این سرا که مدام

خدای جل جلاله بر او نظر دارد

از آن قبل نظر حق بر این فرشته بود

که این فرشته نظر بر رخ بشر دارد

چو آن فرشته اردیبهشت و فروردین

که لاله را، ز نم ابر و ژاله تر دارد

مدیر مدرسه ماست آن فرشته نور

که شاخ معرفت از همتش ثمر دارد

بزیر سایه اقبال شهریار جوان

نسیم عدل در این بوستان گذر دارد

براستی پدر ملت است خسرو ملک

خوشا بحال کسی کاینچنین پدر دارد

شبی که در کنف عدل او بخواب رویم

هزار مژده بما قاصد سحر دارد

ز فضل و مکرمت این ملک وزیر علوم

طراز علم ز دادار دادگر دارد

خدایگان معارف مهین حکیم الملک

که روح مملکت از علم بهره ور دارد

زمانه نقش بر آب است و این ستوده وزیر

ز عزم ثابت خود نقش بر حجر دارد

بنات مدرسه آسوده از بنات الدهر

بنات نعش صفت بر فلک مقر دارد

شهامها ملکا خسروا خداوندا

یکی حدیث بیار تو مختصر دارد

بکارخانه باری نگر که در صنعت

درودگر نه و کار درودگر دارد

ترا مربی این ملک کرده از پی آن

که ملک راز وجود تو مفتخر دارد

بحفظ قائمه عرش دولت تو نظر

امام قائم و سلطان منتظر دارد

دعا کنیم ترا چون دعای خلق بشاه

بویژه از دو لب بیگنه اثر دارد

چنانکه ملک جهانرا خدا بدست تو داد

عدوی جاه ترا از میانه بردارد

شمارهٔ ۴۹ - در مدح مولای متقیان حضرت علی علیه السلام

بسی جستم نشان از اسم اعظم

که بد نقش نگین خاتم جم

همه اقطار عالم سیر کردم

مگر جویم نشان زان نقش خاتم

بزرگی گفت چون آدم بمینو

مقر بگزید و الاسماء علم

بامر ایزد این نام از ملایک

بباغ خلد تلقین شد بر آدم

ز آدم یافت تلقین شیث و از شیث

سبق آموخت ادریس مکرم

هم از ادریس هود آمد ملقی

چنان کز هود نوح آمد معلم

نمیدانست اگر این نام را نوح

نجاتش کی شد از طوفان فراهم

ز نوح آمد بر ابراهیم و زین نام

بر او شد نار ریحان و سپر غم

به ابراهیم وارث شد سماعیل

که جاری زیر پایش گشت زمزم

ز اسمعیل بر اسحق و یعقوب

هم از یعقوب موسی گشت ملهم

ز فر آن ید و بیضا و ثعبان

بدست آورد و راند اندر دل یم

ز موسی یافت داود و ز داود

سلیمان را شد این مسند مسلم

چو او بدرود گیتی کرد از حق

رسید این راز بر عیسی بن مریم

مسیحا کرد ازین نام همایون

علاج اکمه و درمان ابکم

هم از این نام فرخ کرد عیسی

هزاران مرده را احیا بیکدم

چو بردارم جهودان خواندش از دار

بگردون رفت بی مرقات و سلم

پس از عیسی سروش این خاتم آورد

به احمد کانبیا را بود خاتم

پس از احمد علی را گشت میراث

که بودش نایب و صهر و پسر عم

چو شد ریش علی با خون مخضب

ز تیغ عبد رحمن بن ملجم

از او بر یازده فرزند پاکش

رسید این خاتم از خلاق عالم

شمارهٔ ۵۰ - در قدردانی از مردم وطن‌خواه و تهیج جوانان وطن

تا زبر خاکی ای درخت برومند

مگسل ازین آب و خاک رشتهٔ پیوند

مادر توست این وطن که در طلبش خصم

نار تطاول به خاندان تو افکند

هیچت اگر دانش است و غیرت ناموس

مادر خود را به دست دشمن مپسند

تاش نبرده اسیر و نیست بر او چیر

بشکن از او یال و برز و بگسل از او بند

ورنه چو ناموس رفت نام نماند

خانه نیاید چو خانواده پراکند

خانه چو بر باد رفت خانه خدا را

جای نماند به ده به ریش تو سوگند

همچو گروگر شود به سوگ وطن جفت

هر که نگیرد ز سوگ او به وطن پند

رحمتی ای باغبان کز آتش بیداد

سوخته در باغ هر نهال برومند

دوخته دامان چین به شهر پطرپورغ

بسته گریبان ملک هند به ایرلند

پردگی انگلیس و بردگی روس

لعبت کشمیر شد عروس سمرقند

شور نشور است در جهان تو در خواب

گیرم خواب تو مرگ تا کی و تا چند

خیز که در مخزن تو دزد تبه‌کار

دامان از زر بغل ز سیم بیاکند

رو غم آینده خور گذشته رها کن

کی بود آینده با گذشته همانند

بین بگروگر که ضرب تیشه ایام

نخل امیدش چه سان ز پای در افکند

هر نفسش زخم‌های تازه به دل زد

تا کهنش کرد گردش دی و اسفند

جانش بدرود گفته با لب خندان

روحش تکبیر خوانده با دل خرسند

خاک است اندر دو چشم او زر و گوهر

زهر است اندر مذاق او شکر و قند

گریه کند زارزار بر وطن خویش

همچون یعقوب بهر گم شده فرزند

جان برادر تو نیز همچو گروگر

جان به وطن باز و دل به مهر وطن بند

رخت فرا بر به زیر شهپر سیمرغ

تا ننهی پیش زاغ تیره جگربند

این وطن ما منار نور الهی است

هم ز نبی خواندم این حدیث و هم از زند

آتش حب الوطن چو شعله فروزد

از دل مؤمن کند به مجمره اسپند

از دل الوند دود تیره برآید

سوز وطن گر فتد به دامن الوند

ور به دماوند این حدیث سرایی

آب شود استخوان کوه دماوند

روسپی از خانمان خود نکند دل

کمتر از او دان کسی که دل ز وطن کند

شمارهٔ ۵۱ - چکامه وطنی

ای عنبرین فضای صفاهان ز من درود

بر خاک مشکبیز تو و آب زنده رود

بر ریگهای پر در و یاقوت و بهرمان

بر خاکهای پر گل و نسرین و آبرود

بر آن ستوده کاخ سلاطین که دیرگاه

قیصر بطوع بر درشان روی و جبهه سود

بر آن مرو جان شریعت که از خدای

گوئی همیشه وحی برایشان رسد فرود

بر نقش کارخانه شرکت که هر یکی

ارزد بصد خریطه در و لعل نابسود

ای جامه مقدس شرکت که آسمان

بر تن درد ز رشک تو پیراهن کبود

آنی که دست غیرت حب الوطن ترا

در کارگاه عشق همی رشته تار و پود

نام آوران عرصه ملک از تو جسته نام

سوداگران کشو دین از تو برده سود

دولت بزیر سایه چتر تو جای کرد

اقبال از دریچه حسن تو رخ نمود

ای حامیان شرع پیمبر که فکرتان

زنگار غم ز آینه دین حق زدود

دشمن درود مزرع ما را بداس کین

هان همتی کنید که بر جانتان درود

تا کی ز داغ کودک دانش در اوفتد

در خاندان ثروت ما بانگ رود رود

تا کی ز نار غفلت و پندار برشود

از دودمان غیرت ما بر سپهر دود

تا کی ز آه دل چو سمندر در آتشیم

وز اشک هر دو دیده چو ماهی در آب رود

تا کی بدست ملت ترسا همی زنیم

اسلام را بدامن دین وصله جهود

این جامه را که پرچم و آیات احمدی است

بر سر نهید چابک و در بر کنید زود

این جامه هست جامه تقوی که کردگار

اندر کلام خویش بپا کی ورا ستود

این جامه از حریر بهشتی بنزد حق

بالله بود نکوتر بی گفت و بی شنود

پیراهن و عمامه ازین دیبه بهتر است

زان کاهنیه سازی برگستوان و خود

بیدار دل کسی است بر من که گاه خواب

در بستری ز شرکت اسلامیان غنود

پوشید هر که جامه شرکت بروزگار

ایزد دری ز رحمت خود بر رخش گشود

تا دوختم ز شرکت اسلامیان قبای

گفتم پرند روم خود اندر جهان نبود

شمارهٔ ۵۲

جهان جوان شد و عمر دوباره باز آورد

بروی بهمن و اسفند در فراز آورد

رسید عید همایون و باد فروردین

دوباره شاخ سمن را باهتزاز آورد

عروس شاخ که او را شد است نامیه شوی

بحجله رفت و صبا را به پیشباز آورد

ز لعل و بسد و مرجان گرفت کابین لیک

ز عود و غالیه و مشک تر جهاز آورد

بصحن باغ درون حله های رنگارنگ

ز جامه ختن و دیبه طراز آورد

دهان غنچه گشاید درون تنگدلان

مگر حدیثی از آن لعل دلنواز آورد

گرفت لاله بفتوای پیر عشق قدح

برای عارف و عامی خط جواز آورد

بنفشه بر طرف جو بطالع محمود

نشانی از شکن طره ایاز آورد

بتا بباغ طرب کن که در ره تو صبا

بنفشه و سمن و سرو و گل فراز آورد

نسیم مرغ سخنگوی و شاخ بیجان را

چو زاهدان بمناجات و در نماز آورد

همی تو گوئی روح القدس ز بهر امید

بخاک قله هفتم سر نیاز آورد

شها نظام جهان آنگهی بسامان شد

که از ذخایر مهر تو برگ و ساز آورد

اساس عدل بماند درین جهان جاوید

که کردگار ترا معدلت طراز آورد

ز حکمت تو کتابی بشرح عقل نگاشت

ز همت تو شهابی بدفع آز آورد

لباس مکرمتت را ز علم و فضل و کمال

خدای آسترو ابره و طراز آورد

نکرد دست کسی را ز دامنت کوتاه

ز بسکه دامن فضل ترا دراز آورد

از آستان تو آنکس هوای خلد کند

که رخ ز ملک حقیقت سوی مجاز آورد

مهین خدای بسوی تو خوانده دلها را

چنانکه معتمرین را سوی حجاز آورد

بنیم جو نخرد افسر شهی آن سر

که از غبار رهت تاج امتیاز آورد

بلوح امکان حکم ترا دبیر قضا

نبشت و پیک شرف زو گرفت و باز آورد

برای دیده و حلقوم دشمنانت نیز

سنان جانشکر و زهر جانگداز آورد

شمارهٔ ۵۳ - در نکوهش عین الدوله

ز بسکه از دل مردم همی برآید دود

سیه شده است رخ مه بر آسمان کبود

ازین وزیر که شاه اختیار کرده نهاد

اساس سلطنتش از فراز رو بفرود

صلاح و تقوی بستند بار ازین سامان

امان و راحت کردند ازین جهان بدرود

سلاح لشکریان گشته آه آتشبار

متاع کشوریان گشته اشک خون آلود

سپرده توسن دولت بدست قحبه عنان

نهاده دست قضا بر سر محننث خود

ز شیخ شیراز این نکته دارم اندر یاد

که بهر عبرت مردان روزگار سرود

درون رخت کژاکند پهلوان باید

ببال و کتف محننث سلیح حرب چسود

کجا شدند سواران چابک از میدان

که پیر زالی بر خر نشست و گوی ربود

دگر بسفره ی ملت نه آب مانده نه نان

دگر بجامه ی دولت نه تار مانده نه پود

ازین سپس دل ملت گرسنه خواهد زیست

ازین سبب تن دولت برهنه خواهد بود

سرای دهقان کوبید و قصر و ایوان ساخت

ز ابلهی بن دیوار کند و بام اندود

ایا مخرب بنیان سلطنت که به دهر

نباشد از تو دلی خرم و تنی خشنود

از آنزمان که بریدی تو پای بند و شکال

شدی بکاخ ز اصطبل و خاطرت آسود

بغیر طالع ایرانیان که راحت خفت

بغیر چشم بصیرت کدام دیده غنود

بروی خلق در رزق بستی اما هیچ

رخ تو باب سعادت بروی کس نگشود

ز بندگان به ربودی هر آنچه ایزد داد

ز مردمان ستدی هر چه پادشه بخشود

کس از تو خیر نجوید که واضح است بخلق

درخت مقل نه خرما دهد نه شفتالود

ولی برای خدا خود تو راستی برگوی

کز این تجارت کاسد چه برد خواهی سود

حکایت تو بدان مرد بی خرد ماند

که ریش خویش همی کند و بر سبال افزود

تو رود نیل درافکن بجو که مردم راست

بروی نیلی از دیده صد هزاران رود

تو طرح صرح درافکن که انتقام خدا

نصیب پشه کند مغز کله نمرود

ازین شراره که افروختی بخرمن خلق

بسی نمانده که از خانه أت برآید دود

خدای دادگرار چند دیر گیرستی

سزای مردم بیدادگر ببخشد زود

ز بسکه سفله و دون فطرت و دنی طبعی

مرا روا نبود با تو ساز گفت و شنود

ولی ببار همایون شه برم دو سه بیت

از آن قصیده که منجیک چنگ زن فرمود

بسا طبیب که درمان نیافت درد فزود

وزیر باید ملک هزار ساله چه سود

وزیر نو ستدی کو ز رای بی معنی

بگوش ملک تو اندر فکند کری زود

چو ملک کر شود و نشنود ندای ملک

دو چیز باید دینار سرخ و تیغ کبود

شمارهٔ ۵۴

مژده ای دل که ز ره قافله داد آمد

نایب السلطنه با داد خدا داد آمد

بحر علم آمد و از گوهر تابان زد موج

کوه عزم آمد و با پنجه پولاد آمد

ناصرالملک ابوالقاسم مسعود ز راه

با رخی خوب و تنی پاک و دلی شاد آمد

آمد اندر مه دی با نفس فروردین

چون گل و میوه که اندر مه خرداد آمد

تا چو باد سحری تاخت سوی گلشن داد

خیمه ظلم و جهالت همه بر باد آمد

شاد باش ای چمن ملک که چون باد بهار

باغبان با نفسی گرم و کفی راد آمد

نوبهار آمد و از بوی خوش باد ربیع

تهنیت باد به سرو و گل و شمشاد آمد

باغ پژمرده ما از اثر مقدم وی

خوبتر از چمن خلخ و نوشاد آمد

غم ویرانی کشور چه خوری کاین معمار

بهر آبادی ایوان مه آباد آمد

حاسدت خشت به دریا زند و سنگ به سر

کاوستاد هنری بر سر بنیاد آمد

خانه و گلشن ویران شده را خواهی دید

عنقریبا که ز فکرش همه آباد آمد

گشت امید برومند شود کز قدمش

آب در جوی روان چون شط بغداد آمد

ای جوانان نوآموز دبستان وطن

لوح تعلیم بیارید که استاد آمد

حال و فال همه نیکو ازین خواجه راد

که نکوکار و نکوخواه و نکوزاد آمد

ملک مخطوبه و او قاضی و عدلش کابین

شاه مشروطه بر این بالغه داماد آمد

سائسی چونین نادیده و ناخوانده بدیم

در تواریخ و سیر کاینهمه در یاد آمد

با دل شاد به آزادی ملت کوشد

که از او شاد دل بنده و آزاد آمد

همگنانش همه از خلق فرستاده بدند

اینک آن خواجه که یزدانش فرستاد آمد

داور داد و فرستاده دادار ار نیست

زو چرا کرسی بیداد به فریاد آمد

لرزه بر پیکر بیداد گر افتد نه عجب

کاین خداوند پی مالش بیداد آمد

بیستون باشد اگر دشمن سنگین دل ما

خامه او به اثر تیشه فرهاد آمد

علم هایی که خدا ریخته در سینه وی

بشمر بیش ز هفتاد و ز هشتاد آمد

عدل در بارگهش خادم دیرینه بود

عقل در پیشگهش کودک نوزاد آمد

مصرع مطلع ما مقطع مقطوعه نکوست

مژده ای دل که ز ره قافله داد آمد

شمارهٔ ۵۵ - مرثیه مجلس پس از بمباردمان به حکم محمدعلی میرزای مخلوع

رؤس دولت، شیوخ ملت، ببازی ایران، خراب گردید

درین حوادث، برین مصیبت درون خارا، کباب گردید

شده پریشان، دو زلف سنبل، همی زند چاک، بپیرهن گل

وثاق قمری، سرای بلبل، مقام جغد و غراب گردید

همای دولت، از آشیانه، فتاده در دام، بطمع دانه

چرا نیاید، عدو بخانه، که پاسبان مست خواب گردید

بگو بجمشید، بنال با درد که گلشنت را فلک خزان کرد

بگو بدارا، ز مصر برگرد که نیل همت، سراب گردید

کناره کردند ز ما طبیبان، کرانه جستند همه حبیبان

روید و گوئید که ای رقیبان، دعایتان، مستجاب گردید

لوای اقبال چو واژگون شد بجام احباب شراب خون شد

چو بخت برگشت خرد زبون شد، حکیم دانا مجابگردید

ز بی پناهی ز بخت شومی ز جور روسی ز ظلم رومی

به اردبیل و خوی و ارومی حساب ما ناحساب گردید

بر آن جوانان کنید شیون که کشته گشتند بدست دشمن

زنانشانرا بدور گردن کمند گیسو طناب گردید

بر آن عروسان که شد بیغما برنجن از دست جلاجل از پا

ز خون داماد بجای حنا بدست و پاشان خضاب گردید

بر آن شهیدان که سوخت تنشان دگر چه حاجت به پیرهنشان

که خاک صحرا بود کفنشان، لباسشان، آفتاب گردید

رفیق گرگان شده شبانان، شغالها جفت، بباغبانان

ز خون یاران و نوجوانان زمین چو لعل خوشا بگردید

بسی نمانده که لشکر روس ببام مسجد زنند ناقوس

منال و ثروت جلال و ناموس فدای عالی جناب گردید

ز بسکه قاضی گرفت رشوه ز بسکه حاکم فزود عشوه

فتاده بیمار درون غشوه شهید زهر مذاب گردید

گذار ایوان بپور ایران که قصر دیو است نه جای دیوان

مرو غریوان بر خدیوان که ناله ات بی جواب گردید

خطیب ناطق مرید صامت دبیر دانا ز گفته ساکت

وکیل خائن بعزم ثابت جهنده همچون شهاب گردید

خروش سیل است درین بیابان شرار برق است بکشت دهقان

گسسته بند از جوال و انبان خلیده خر در خلاب گردید

وکیل مست از می غرور است فقیه گرم لقای حور است

وزیر چون در خیال سور است اسیر مالکرقاب گردید

یکی بغارت نموده نیت یکی برون از ره حمیت

میانه این دو، تن رعیت، چو دانه در آسیاب گردید

بیاد اطلس، برای دیباج، زر و گهرمان، شده بتاراج

زن و پسرمان بخصم محتاج، عروسمان بی نقاب گردید

ره سلامت، دراز و باریک، بلا بیارد ز دور و نزدیک

که بیژن ما، بچاه تاریک، اسیر افراسیاب گردید

گسسته شد نظم، ز رشته ما، بدیو خو کرد، فرشته ما

ز حاصل ما، ز کشته ما، عدویمان کامیاب گردید

نه مال داریم نه جا و منزل، نه بهره یابیم ز کشت و حاصل

کجا نشیند شراره دل، که دیده ما، پر آب گردید

بما بگرید، مه و ستاره، همی بسوزد درون خاره

دگر نداریم، طریق چاره، که عمرمان در شتاب گردید

بس ای امیری، که ماه و مریخ، درخت ما را فکنده از بیخ

مظفری گفت برای تاریخ به  بازی ایران خراب گردید

شمارهٔ ۵۶ - هنگام شکستن دست ملک الشعراء بهار در آغاز جنگ عمومی و مهاجرت فرماید

شکست دستی کز خامه بس نگار آورد

نگارها ز سر کلک زرنگار آورد

شکست دستی کاندر پرند روم و طراز

هزار سحر مبین، هر دم آشکار آورد

شکست دستی کز شاهدان حجله طبع

بت بهار در ایوان نوبهار آورد

شکست دستی کاندر سخن ید بیضا

پی شکستن فرعونیان بکار آورد

شکست دستی کز یک اشاره در صف باغ

براند زاغ وز مرغان در آن هزار آورد

شکست دستی کز تیغ آبدار زبان

بروز معرکه اعجاز ذوالفقار آورد

شکست دستی کز ساعد و بنان لطیف

بکوه آهن و پولاد انکسار آورد

شکست دستی کز لوح سیم و شوشه زر

بگرد خانه ما آهنین حصار آورد

شکست دستی کاندر مشام اهل هنر

چو کاروان ختن نافه ی تتار آورد

شکست دستی کز نور آن یراعه فضل

همی بساعد دانشوران سوار آورد

هزار بند گسست از طلسم جادویان

هزار معجزه از کلک مشکبار آورد

گه مناظره در احتجاج و استدلال

روان خصم دغل را بزینهار آورد

نمود خیره ز دانش روان بهمنیار

گواژه بر هنر و هوش کوشیار آورد

نخست گوهر دانش نثار کرد بخلق

دوباره گوهر جان را پی نثار آورد

ای آن ادیب سخندان و نکته سنج بلیغ

که ایزدت بخرد رهنما و یار آورد

بنان توست که در عرصه کلک راجل را

فراز دوش کمیت سخن سوار آورد

شکست دست تو تنها نه جان ما فرسود

که عالمی را محزون و سوگوار آورد

سپهر خورد یمین بر یمین پاک توزان

برای خود شرف و قدر و اعتبار آورد

سپس بنقض یمین شد از آنکه میدانست

یمین تو بهمه مردمان یسار آورد

کجا که کسر یمین تو کرد و نقض یمین

ببار یزدان خود را گناهکار آورد

نه با تو تنها کرد این خلاف بلکه بعمد

خلاف گفته و فرمان کردگار آورد

شکسته بادش تیر و کمان که در نخجیر

هژبر بیشه فرهنگ را شکار آورد

بریده بادش ساعد دریده بادش پوست

که دستبرد بران دست استوار آورد

بهم شکست دل و دست باغبان بهار

سرشک خونین از چشم جویبار آورد

تو در قطار بنی نوع خود چنانستی

که شیر را بشتر کس بیک قطار آورد

اگر صداع برد ابله از تو باک نه زانک

شراب کهنه بمغز جوان خمار آورد

ولی برای رقیبت سرایم از در پند

حکایتی که برای کدو چنار آورد

توئیکه دست تو با خامه سیاه نزار

رخ عدو سیه و پیکرش نزار آورد

وفا ز قلب تو بر خویش پایمرد آرد

هنر ز دست بر خویش دستیار آورد

اگر شنیدی موسی ز چوب ثعبان ساخت

وگر شنیدی جادو بسحر مار آورد

یکی ببین ید بیضای خویش را که چسان

عصای مارکش و مار سحر خوار آورد

اگر سلاله آزر بنار نمرودی

بهار و لاله پدید از شرار نار آورد

کف کریم تو با ساعد مساعد فضل

ز زند خامه بجان عدو شرار آورد

شکست دست تو حرز تنست زانکه خضر

شکست کشتی آنرا که برکنار آورد

دل شکسته بود بارگاه بار خدای

هزار بار در آنجا فرود بار آورد

اگر زمانه بکام تو ریخت زهر و سپس

بجام خصم می ناب خوشگوار آورد

بهل که یار دغل باز نیک غره شود

ببخت خویش وز نقشی که در قمار آورد

دارد گیتی که مردم از یکروی

نمود خوار و ازان روی شادخوار آورد

اگر ز یکسو بر کعبتان سه بینی و یک

ز سوی دیگر نقش شش و چهار آورد

بهوش باش که گوساله را فرود آرد

ازین منار کسی کش برین منار آورد

نهنگ را برد از آبشار زی دریا

کسی کش از دل دریا در آبشار آورد

مگر نبینی پرویزن آنچه بر سر داشت

فراز خاک نگونسار و خاکسار آورد

چو ناروا سوی بالا کشاند پستش کرد

چو ناستوده گرامیش داشت خوار آورد

چنانکه گشت فروزنده بخت یار و رهت

ببار فرخ دارای بختیار آورد

جهان فر و سپهر شکوه آنکه خداش

هماره فرخ و فیروزه کامکار آورد

شمارهٔ ۵۷

دوش خواندم در کتابی کز در اندرز و پند

گفت با منصور عباسی حکیمی ارجمند

ای که خوانی خویش را قائم مقام مصطفی

گر خلیفه احمدی از کار احمد گیر پند

داشت خیرالمرسلین چوبی چو چوپانان بدست

زانکه او بر خلق چوپان بود و مردم گوسپند

جبرئیل از حق پیام آورد بروی کای رسول

تو دوای هر علیلی داروی هر دردمند

این ید بیضا که داری از عصا مستغنی است

کاژدها را در جوال آری و شیر اندر کمند

رحم کن بر این ضعیفان کز هراس چوب تو

گشته دلها خسته و جانها دژم تن ها نژند

چوب از کف نه، مکن مرعوب، جان خلق را

نیست در خور تلخی از شکر، درشتی از پرند

رحمة للعالمین را دست شد در آستین

وان عصای آسمان فرسا بخاک اندر فکند

چون شنیدی این حکایت گوش ده تا گویمت

نکته ای پاکیزه تر از مشگ و شیرین تر ز قند

گفت در قرآن خدا با مصطفی از روی جد

هر کجا دیدی محارب ای رسول ارجمند

بایدش آویختن بر دار یا راندن ز ملک

یا بریدن دست و پایش را ز مفصل بندبند

گردنش بشکن که شاخ امنیت از بن شکست

ریشه اش برکن که نخل عافیت از ریشه کند

هر کجا گسترده بینی رخت و آسوده تنش

رختش از آن کو تنش زاندر برون باید فکند

هم بدینسان بر کلیم و بر مسیح و زر تهشت

حق تعالی گفته در توریة و انگلیون و زند

با همه پیغمبران این است فرمان خدای

بند نه بر دست و پای بنده چون نشنید پند

هر که با یزدان و پیغمبر محارب شد تنش

خسته با شمشیر به یا بسته در زنجیر و بند

هیچ میدانی محارب کیست آن پتیاره ای

کز نهیبش خستگان را ناله از دل شد بلند

در خبر از حضرت باقر شنیدستم که گفت

شد محارب آنکه یازد خنجر و تازد سمند

آنکه بندد در محلت تیغ و افرازد سنان

یا بزه سازد کمان در کوچه و پیچد کمند

مادگان لرزند از بیمش چو از صرصر درخت

کودکان جنبند از هولش چو بر آتش سپند

مهتران را رو همی بر عرض و جاه آید زیان

کهتران را زو بسی بر مال و جان آید گزند

شاخ طوبی را کند فرسوده از یک تندباد

آب کوثر را کند آلوده با یک زهرخند

این خبر گر راست باشد کشت باید هر دمی

صدهزاران زین ستمکاران زشت خودپسند

هر که مر بیچارگان را ساخت نیلی پیرهن

پرنیانی سرخ باید دوخت بر تنش از پرند

شمارهٔ ۵۸

برادران بجهان اعتمادکی شاید

که می بکاهد شادی و غم بیفزاید

زمین عمارت خاکست پی نهاده بر آب

بنای خاک چو بر آب شد کجا پاید

بقا ز نام طلب نی ز عمر تا نشوی

نظیر آنکه بگز ماهتاب پیماید

بر این ودیعه که بخشدت آسمان کبود

مبند دل که شبی این ودیعه برباید

بیا و در پی آسایش عزیزان کوش

که در زمانه کسی جاودان نیاساید

شب تو حامل مرگ است و لاجرم یکروز

زنی که حامله شد بچه را همی زاید

درون خاک بخسبد چو زر در آخر کار

شهی که افسر زرین بر آسمان ساید

بشد برادر ما ایدریغ در دل خاک

بسوگواری وی خون گریستن باید

روان فرخ آن محترم چو سر تا پا

ز نور بود به بنگاه نور بگراید

درود باید بروی نثارکردن از آنک

درود ما چو رود نور او فرود آید

امیدوار چنانم ز کردگار بزرگ

که زنگ غم ز دل این گروه بزداید

ز خاک و سنگ اساسی نهاده در گیتی

که سنگ و خاک مر او را بصدق بستاید

بنان معتقدش خاره را کند بلور

دهان منکر او سنگ خاره میخاید

بخوان بنکته توحید سر الاالله

که رمزهای نهانرا صریح بنماید

الف به شکل عمود است و لام الف پرگار

دو لام سطح وزها گونیا پدید آید

که چون خدای ببندد دری ز حکمت خویش

بروی بنده دو صد در ز فضل بگشاید

تو همچو سروی و حق باغبان چه خواهی کرد

که اره گیرد و شاخ ترابپیراید

تو خشت خام و خدا اوستاد خانه طراز

مکن درنگ بنه سر کجا که فرماید

رواق بیستن چرخ لاجوردی را

گهی بمشک سیه گه بزر بینداید

شمارهٔ ۵۹ - قصیده فکاهی

دوش از برای خدمت خان عزیز راد

سوی عزیز باد براندم به قلب شاد

ماندم دو شب در آنجا یارب تو آگهی

بر من در آن زمین چه خوشیها که روی داد

خرم صباح بود مرا شادمان مسا

فیروز همچو بهمن و فرخ چو کیقباد

بعد از دو روز خواستم از بارگاه او

تابم عنان بخدمت سلطان پاک زاد

گفتم بخان والا کای خان محترم

همواره عمر و دولت تو پایدار باد

دستوری از تو خواهم که باره ای

بر من دهی ستبر چو ابر و روان چو باد

تا من برو نشینم چون کوه بر زمین

یا همچو تخت کاوس اندر فراز باد

فرمود اسب من که جمام است و تا بحال

گردن نداده است به زنجیر انقیاد

گفتم درازگوشی اگر مرحمت شود

از همت بلند تو یابم من این مراد

گفتا پیاده باش روان ای عزیز من

اندر سخن زیاد نبایست طول داد

گفتم که ای جناب کهین بنده ترا

زین بیش بود بر کرم و لطفت اعتماد

هرگز گمان نداشتم ای سرور عزیز

هرگز گمان نداشتم ای سید جواد

کز خدمتت پیاده رود کمترین رهی

در حضرتت فکار شود کمترین عباد

فرمود یک خری ز حسین ابن محسن است

زینسان خریکه دیده گردون نداشت یاد

از تار عنکبوت سمش بر زمین ستون

وز تیر خارپشت دمش بر فلک عماد

دو چشم مست داشت چو آهوی دشت چین

دو گوش راست داشت چو اهلیل قوم عاد

فی الفور رفت خادم و آورد این حمار

گفتم برو سوار شوم هرچه بادباد

من پا برو نهادم و از پا نهادنم

وجدش ز سر برآمد و فریادش از نهاد

گفتم چرا براه نیائی تو ای الاغ

گفتا ز بس که رفتم شد پیز بم گشاد

گفتم مگر تو کوری گفتا مگر تو هم

مانند بنده کوری است سست اعتقاد

گفتم اگرچه ما و تو باهم مقابلیم

فرق من و تو چیست ایا کهنه اوستاد

جنباند گوش چپ حرکت داد گوش راست

دم راست کرد و پای عقب پیشتر نهاد

آواز برکشید و بآوازه بلند

برخواند این دو شعر به آهنگ عدل و داد

کای بیخرد تو کوری و من کور و سختکور

تو کور باکمالی و من کور بی سواد

برجستم و عصاش گرفتم چو قائدان

تا برکشم ز مهر بسوی غیاث باد

شمارهٔ ۶۰

چو شاه دانا دارد وزیر دانشمند

سر ستاره و ماه آیدش بخم کمند

چو طغرلیست ملک، کش وزیر بال و پرست

همی بپرداز این پر بر آسمان بلند

من اینکلام بتحقیق و تجربت رانم

وگر نداری باور بتاج شه سوگند

که چار چیز ملک را بملک چیره کند

همش بدارد دور از هزار گونه گزند

یکی سخاوت طبع و دوم اصالت رای

سوم عدالت و چهارم وزیر دانشمند

ز فرشاه جوان ای درخت ملک ببال

بروی صدر اجل ایعروس بخت بخند

چنین وزیر بگیتی نیامدست کز او

دل رعیت شاد است و جان شه خرسند

نه با ملکشه بود اینچنین نظام الملک

نه یافت محمود این فرز خواجه میمند

جهانیان همه فرزند و پادشه پدر است

اتابک راد استاد اینهمه فرزند

زمانه پند نیوشد ز رای فرخ وی

چنانکه شاگرد از اوستاد گیرد پند

خدای داند کز بهر راحت دل شه

ز راحت تن و ترویح روح دل برکند

از آن زمان که قضا فلک امن و راحت را

بچار موجه طوفان و اضطراب افکند

خدایگان پی اصلاح کار ملک شتافت

اگرچه داشت دلی از غم زمانه نژند

در این حوادث هفتاد و اند روز بود

که دیده بسته ز دیدار خانه و فرزند

همی نگشتی آسایشش بدل مطلوب

همی نبودی آرامشش بطبع پسند

شکست قلبش با راحت و فرح پیمان

گسست جانش از لذت و طرب پیوند

گرفت حنظل در ساغرش مقام شکر

نمود خارا در بسترش بسان پرند

گهی ز لعل گهربار در غلطان بیخت

گهی ز خامه بکافور مشک بپراکند

ز باژو ساو بکاهید و در مقابل آن

دل رعیت با مهر شهریار آکند

چنان ز لوح جهان شست نقش فکرت بد

که شست آیت فرقان صحیفه پازند

ز عزم او بخروشند روزگار و قدر

ز حلم او بستوهند قارن و الوند

سزد که بر رخش از بهر دفع عین کمال

ز مهر سوزد در مجمر سپهر سپند

مآثرش همه الحق چو معجزاتستی

ولیک رایش مر، وحی را بود مانند

خدایگانا صیدی چو من ذلیل و زبون

کجا رود که نیفتد ترا بخم کمند

بر آستانت مانند خاک پست شدم

بدام امید که گردم قرین بخت بلند

بنعمت تو که از خدمتت نپوشم چشم

ورم ببری با تیغ تیز بند از بند

الا چو از پی خرداد ماه تیر آید

چنانکه از پی بهمن همی بود اسفند

ستاره سجده کند مر ترا بخاک قدم

هلال بوسه زند مر ترا بنعل سمند

شمارهٔ ۶۱

ایا نسیم سحر پا بنه بتارک فرقد

ببوس درگه موسی بن جعفر بن محمد

سپس به حضرتش از من بگو که باش بگیتی

هماره فرخ و فیروز و کامکار و مؤید

رخ تو غیرت اختر دل تو معدن گوهر

لب تو مخزن شکر کف تو کان زبرجد

ز نسج فکر تو پوشد مطرزی و حریری

کسا به دوش کسایی کله به فرق مبرد

جهانیان کلمات حقند یکسره لیکن

همه مؤنث و جمعند و تو مذکر و مفرد

چو گشت پایه کاخ وفا ز مهر تو محکم

چه حاجتش به رواق مشید و قصر مشید

لقای من طلبیدی و من بقای تو خواهم

که جاودانه شوی پایدار بر سر مسند

حدیث تشنه و آب ار شنیده‌ای تو رهی را

برد به خاک درت اشتیاق بی‌مر و بی‌حد

مراست شوق فزون‌تر به حضرت تو ازیرا

سخن بحلف و یمین سازم استوار و مؤکد

به آفتاب حقایق به آسمان دقایق

به اصل قائم فائق بذات دائم سرمد

به طبع روشن دانا به نَفْسِ ملهم گویا

به عقل پاک مبرا به روح صاف مجرد

به صالح و زکریا و هود و یوسف و یونس

خلیل و موسی و آدم مسیح و نوح و محمد

بدان امیر که اسمش ز کردگار علی شد

بدان رسول که نامش به مصحف آمده احمد

به قطره‌ای که ز مژگان چکد به دامن عاشق

ز دیگ سینه شود در زجاج دیده مصعد

به نوک سوزن خاری که رخت عصمت گل را

درید و دوخت ز نو جامه لطیف بر آن قد

به ژاله‌ای که چکد بر جبین لاله لالا

به شبنمی که فتد بر عذار ورد مورد

که در ره تو ندانم همی شناخت سر از پا

شراب زهر مذاب از کف تو می‌نکنم رد

خدا گواست که آزادم از زمانه ولیکن

دلم بود به کمند ارادت تو مقید

شدم به جمعه ز دل محرم طواف حریمت

چو زاهدان سوی محراب و عابدان سوی معبد

قضای چرخ عنانم گرفت و گشتم از این غم

رهین بستر اندوه چون سلیم مسهد

تو دانی آنکه نباشد به روزگار موافق

مقال مؤمن و عاصی خیال مسلم و مرتد

ضعیف نزد قوی ناگزیر خوار و زبون شد

کلان بخرد بود بالطبیعه آمر و ذوالید

از این قبل من دل‌خسته را به هند دواند

وزیر غالب قاهر به ضرب تیغ مهند

پس از دو سال که ماندم درون خانه و کردم

جلادتی که نگنجد به صدهزار مجلد

به جای صدق و صفا ورزی و خلوص عقیدت

که کسب کرده و میراث دارم از پدر و جد

در این هوا که بود ابر چون بساط سلیمان

شمر زیخ شده نایب مناب صرح ممرد

زمین چو تخته پولاد شد ستاره چو اخگر

نسیم سونش الماس گشت و خاره چو بسد

هواه سرشک فشاند، چو چشم عاشق گریان

چمن ز سبزه تهی شد چو روی کودک امرد

مرا چو سنگ فلاخن در افکند ببیابان

پی عناب مخلد سوی بلای مؤید

به جز سرشک رخم بهره نی ز احمر و اصفر

به غیر نامه و کلکم نمانده ز ابیض و اسود

ز اضطرار به کاری چنین پذیره شد ستم

که عاقلان پی فاسد همی‌کنند بافسد

وزیر بر زبر تخت زر نهاده نهالی

من ستم‌زده از خاک کرده مضجع و مرقد

من از گرسنگی اندر فغان وزیر ز سیری

همیشه بحر مرا هست جزر و بحر ورامد

همیشه تا عرب از شعر و لحن تازه سراید

سرود روح فزا چون عقود لعل منضد

به ذکر خیمه و نادی به شوق روضه وادی

به عشق طاعن و حادی به یاد ناقه و مربد

گهی به وصف منازل، گهی به صوت جلاجل

گهی به داره جلجل، گهی به برقه ثهمد

قضا به بام تو کوبد لوای دولت و شوکت

قدر به نام تو خواند کتاب مفخر و سودد

قمر به بزم تو چاکر زحل به کاخ تو مجمر

ز شمس بر سرت انسر ز امْس خوب‌ترت غد

امیری این سخنان را نثار کرد چو گوهر

به بار فرخ موسی بن جعفر بن محمد

شمارهٔ ۶۲ - در مرثیه قتل ناصرالدین شاه و جلوس مظفرالدین شاه

جای آن دارد که گردون اندرین غم خون ببارد

لیک بر تخت همایون شه نو چون ببارد

در عزای شاه ماضی کایزد از وی باد راضی

نی عجب گر سیل خون از دیده گردون ببارد

لیک باید تهنیت را در جلوس شه مظفر

بر زمین از ماه و اختر لؤلؤ مکنون ببارد

من ندیدم تاکنون کز آسمان بر قلب مردم

شادی و انده شده با یکدیگر معجون ببارد

راست پنداری درختی رسته کز هر شاخه او

ساعتی شکر بجوشد لحظه ای افیون ببارد

شادی اندر غم چو ستردمی و در صبر راحت

گر ندیدستی چنین باران بین کایدون ببارد

غم چه غم چندانکه گرزان ذره ای بر کوه ریزی

کوه گردد ابر و بالا رفته بر هامون ببارد

وه چه شادی آن چنان شادی که گر با هجر لیلی

در دل مجنون نهی وجد از دل مجنون ببارد

تا مه ما در محاق افتاد اشک از دیده مه

از گه تکمیل حتی عاد کالعرجون ببارد

گر نبود این وارث تاج و نگین بایست دایم

خون ز تخت جم سرشک از تاج افریدون ببارد

ابر غم زین پس که شاه نو بایوان اندر آمد

گر ببارد بایدش زین مملکت بیرون ببارد

زین همایون جشن چین از جبهه چنگیز خیزد

زین بشارت ارغوان از چهره ارغون ببارد

زین سپس بر خاک ایران ابر رحمت همچو باران

شادمانی ها از این اقبال روز افزون ببارد

فره یزدانی از آن طلعت زیبا بتابد

شوکت سلطانی از آن قامت موزون ببارد

هر بروزی زیب دیگرگون دهد این شه جهان را

زانکه هردم ابر جودش رشحه دیگرگون ببارد

از کمال این هنر پرور ملک در ملک دایم

فضل رسطالیس و تحقیقات افلاطون ببارد

زر ناب از دست سیمینش چنان بارد که گوئی

از سمن در صحن بستان برگ آذریون ببارد

از کفش قلزم ببالد وز سرش افسر بنازد

از لبش معجز دمد وز خامه اش افسون ببارد

مرغزار ملک را سیراب سازد بخشش شه

همچنان ابری که در تشریق و در کانون ببارد

از تف باس شدیدش قله قارن بلرزد

از کف دست کریمش مخزن قارون ببارد

ابر عدلش بر سر این مملکت چون کله بندد

خرمی بر سبزه ی گردون میناگون ببارد

خسروا بادت مبارک تاج و تخت پادشاهی

ای که از فرخنده رویت فره بیچون ببارد

هیچ میدانی در این موقع که در گیتی حوادث

هر دم از بالا برنگی همچو بوقلمون ببارد

میر دریادل گلوی فتنه را با دست غیرت

آن چنان بفشرد کز شریان و کامش خون ببارد

آنکه امن و راستی از سهم تیغش تا قیامت

زین سپهر کج رو وزین گنبد گردون ببارد

تا لب لعلش شفابخش درون خستگان شد

از حدیثش مردمی وز فکرتش قانون ببارد

داورا میرا مرا در سوگ و سور این دو سلطان

گوهر از ابیات ریزد آتش از مضمون ببارد

تا بشادی خنده از لعل پریرویان برآید

تا بغم اشک از دو چشم مردم محزون ببارد

دایم از بهر نثار بزم شه گردون اطلس

عقد مروارید بر دیبای سقلاطون ببارد

در کنار شه مظفر نعمت بی حد بریزد

بر مزار ناصرالدین رحمت بیچون ببارد

شمارهٔ ۶۳

شاه از تبار خویش وزیر اختیار کرد

وین اختیار نیک، شه بخت یار کرد

بنیاد ملک روی به سستی نهاده بود

زین اختیار پایه ملک استوار کرد

گویند در شکارگه اینکار دیده شه

بی شبهه شاه طایر دولت شکار کرد

چون صیرفی بدید گهرهای عقد ملک

بگزیده زان میان گهری شاهوار کرد

گنجی که در خزانه دولت نهفته بود

این شهریار قدرشناس آشکار کرد

آراست روی بخت ز تدبیر این وزیر

وز پند وی بگوش خرد گوشوار کرد

اقبال شاه در دی و بهمن بباغ ملک

آثار فروردین و نسیم بهار کرد

گر خوانده ای کتاب رسولان بدانی آنک

هر یک ز آل خویش وزیر اختیار کرد

مانا شنیده ای که پیمبر بروز خم

اینکار با پسر عم والاتبار کرد

با آن مقام و آن ید بیضا کلیم حق

این رتبه خواهش از در پروردگار کرد

بیگانه را که محرم اسرار شه کند

دیوانه را که بر در جم پرده دار کرد

ای عین دولت و سر ملت که ایزدت

در دین و داد معجزه روزگار کرد

الحق مکارم تو بگیتی نمود فاش

کاری که آفتاب بنصف النهار کرد

عزمت کشید چرخ حرونرا بزیر زین

چون اشتر رمیده ببینی مهار کرد

تو انتخاب خلقی و بهر امان خلق

این انتخاب را نظر شهریار کرد

اندر کف تو هشت شهنشه کلید ملک

وایزد ترا بتوسن دولت سوار کرد

خورشید با فروزت پیروز روز خواست

جمشید بختیارت با بخت یار کرد

بستان جزای نیت و پاداش کار خویش

گز دیرگاه مزد گرفت آنکه کار کرد

شمارهٔ ۶۴

چو بخت خفت و قضا چیره تیره شد اختر

زبون و زرد شود آب فضل و برگ هنر

همی گذارد دانا برون ز حکمت پای

همی فرازد عاقل جدا ز فکرت سر

شناخت نتوان با دیده گوسپند ز گرگ

تمیز ندهد با ذوق حنظل از شکر

زیان شمارد آنرا که هست یکسره سود

بنفع داند آنرا که شد تمام ضرر

هر آنچه زشت است آنرا به نیک پندارد

هر آنچه خیر است آنرا همی شمارد شر

قضا چو آید تاری شود بدیده قضا

قدر چو جنبد تیره کند زمرد بصر

بفکر و هوش که افکند پنجه با گردون

بعقل و رای که شد چیره بر قضا و قدر

بدیهی است هوس در ضمیر آدمیان

طبیعی است خطا در نهاد جنس بشر

شنیده ای تو که سکان ملک قرمیسین

بدند بنده بفرمان پادشاه اندر

بزیستند همی در پناه دولت شاه

وظیفه خوار و سپاس آور و ثناگستر

بنرم گردنی و بندگی بدند مثل

بسفته گوشی و فرمانبری شدند سمر

نیافتند مگر ره بطاعت سلطان

نیافتند مگر رخ بدرگه داور

بوالیان همه چونان که با پدر و فرزند

که هم بر آنان بودند والیان چو پدر

خطا نکرده همیدون ز روشنی عقول

گنه نکرده همیدر ز راستی فکر

قدر فراشد و سیماب کردشان در گوش

قضا فروشد و افکند پرده شان ببصر

چنانکه خون ببدن شورش آورد هشتند

بنای شورش و طغیان بوالی کشور

بشاهزاده انوشیروان بن بهمن

ضیاء دولت خورشید مجد و چرخ هنر

اساس طغیان چیدند و تاختند گروه

بنای عصیان هشتند و ساختند حشر

ز بام و در بگرفتند گرد او را سخت

گروه بومی و بیگانه هم ز بدو و حضر

بخشت پاره بخستند باغ او را شاخ

بسنگ خاره شکستند کاخ او را در

به تنگنا شد در کاخ از محاصره شان

چنانکه لعل درخشنده اندرون حجر

ز اجتماع کسان بسته شد ره تدبیر

ز ازدحام خسان تنگ شد همه معبر

ضیاء دوله چو هنجار زشت آنان دید

بروی بگشود از حلم و بردباری در

تنش نلرزید از دشمنان چون یأجوج

نشست بر سر مسند چو سد اسکندر

خطابه ای بزبان کرم برایشان خواند

ز فصلهای بدایع ز لفظهای غرر

که هان و هان مگر از جانخویش سیر شدید

و یا روانتان بیزار شد ز تن ایدر

اگر ز حضرت من جمله داد خواهانید

قدم نهید و تظلم کنید در محضر

وگرنه زشت بود خیرگی و بی ادبی

بویژه با من کز شه بود مرا گوهر

چه بمنی بدرشتی مبادرت کردن

چه در شدن بدهان نهنگ یا اژدر

اگر بگرزم کوبید نرم گردن و پشت

وگر بسنگم سائید خورد پهلو و بر

بجای مانم چون قطب آسیا ثابت

ورم بگردد صدسنگ آسیا بر سر

ولی نپاید تا دیرگه که میر اجل

بخشم آید و بدخواه را دهد کیفر

شرار خشم امیر مهین که خاموشد؟

بهفت دریا که تواند خموش کرد سقر

گر ایدر از سرمن کم شود سر موئی

سرانتان همه بیسر شوند خود یکسر

یکی درخت مکارید اندر این بستان

که شاخسارش یکسر ندامت آرد بر

چو این بدیدند آن خیرگان بی فرهنگ

کمان وهن ببردند بر مهین داور

همی بگفتند او را که ما درین سودا

ز جان گذشته و بازی همی کنیم بسر

بخانمان خود انگشت نیل بر زده ایم

که خود فراز سیاهی نبوده رنگ دگر

از آن قبل که خداوند کردگار بزرگ

بمهتران نکند چیره هیچگه کهتر

امیر پنجه فرخ علیمراد که داشت

سپه مهیا تا سوی ری رود بسفر

بگفت لشکریان را که اندرین غوغا

کنید خود ز سر هم ز تن کنید سپر

همه سپاه کرندی ز جان فرو بستند

برای یاری شهزاده خجسته کمر

امیر پنجه ز پیش اندر و سپه ز قفا

شده ز غیرت بر تنش موی چون خنجر

ز جان گذشته و بنهاده دل بسر بازی

چنان که گوئی پروانه تن زند بشرر

سپه بدرگه شهزاده روی بنهادند

که ای ز حلمت خطی بداده حق اوفر

معاندان تو با ما بجد همی کوشند

روا مدار که خونمان شود بخیره هدر

ببخش آلت حراقه مان که از اثرش

بجان خصم بداندیش برزنیم اخگر

وگرنه سنگ مخالف بسر بباردمان

چنان که بارد بر شاخ قطره های مطر

امیرزاده فرخ ضیاء دوله بگفت

که کار زهر نیاید همی ز تنگ شکر

من ار بخون خود آلوده پیرهن گردم

بخون کشوریان دامنم نگردد تر

بروی مادر اگر طفل خرد پنجه زند

گمال مبر که بر او پنجه برزند مادر

در این مکالمه با شاهزاده بود سپه

در این مناظره با بختیار بد لشکر

که از فلاخن سؤ انقضا گران سنگی

رسید بر سر سالار جیش و کرد اثر

شکافت جبهه تابان میرپنجه چنانک

معاینه همه دیدند انشقاق قمر

چو خواست پاک کند خون جبهه از رخ خویش

شکسته شد سرانگشت او بسنگ دگر

سپه چو دست و سر مهتر اینچنین دیدند

پی تلافی بستند مرد وار کمر

بجای جوشن کردند تن همه جوشن

بجای مغفر کردند سر همه مغفر

بکفش و مشت همی با عدو برزم شدند

چه غیر از این دو سلیحی نبودشان دیگر

بهم فتادند از هر دو سوی در کوشش

چو بن زبیر که در جنگ مالک اشتر

چو کار رفت بدینگونه بر بداندیشان

بخیره ماندند از این سپاه گندآور

همی بدیدند از این حساب تا بأبد

برون ز پرده نیاید رخ عروس ظفر

سر گروه مخالف به خیل تاشان گفت

بکوشش اندر باید شدن بفکر و نظر

هم از تهور بی فکر کس شود مغلوب

هم از تصور با جبن دل شود مضظر

نکوتر آن که بتازید چست و چابک و جلد

بسوی خانه سالار این سپاه مگر

ز غارتیدن مالش ز سوختن خانش

بخیره گردد و تاری شود بر او اختر

سپس بیاری ناموس دست برشوید

ز پاسداری شهزاده همایون فر

بتاختند یکی بهره خیل شورشیان

بخانمان سپهبد برسم غارت گر

یکی بخست تن حاجبش بزخم عمود

یکی شکست در مخزنش بزخم تبر

همه ببردند آنرا که بد ز فرش و اثاث

همه ربودند آنرا که بد ز در و گهر

نماند هیچ بپای کنیزگان خلخال

نه ماند هیچ بر اندام خاصگان زیور

زنان و پرده گیان در هراس و بیم شدند

بلرزه همچون سیماب و زرد چهره چو زر

ز بسکه ناخن و سیلی همی زدند بروی

رخانشان همه شد ارغوان و نیلوفر

گهی نبی را کرده شفیع و کاه نبی

گهی بحق متوسل گهی به پیغمبر

بناله گفتند ای سفلکان نفس پرست

بگریه گفتند ای جاهلان دون پرور

به کودکان چه خروشید بیمی از یزدان

بمادگان چه ستیزید شرمی از داور

بمیر پنجه رسید این خبر که شورشیان

بخانمان تو اندر فکنده اند شرر

نه مال ماند در ایوان نه سیم در مخزن

نه شاخ ماند ببستان نه خشت در منظر

بکوفتند رواقت همی بسنگ و بچوب

برفتند وثاقت همی ز خشک و زتر

چو برشنید ازین داستان سخت حدیث

چو برگرفت ازین وضع هولناک خبر

جهان بچشمش تاریک گشت ازین هنجار

دلش بسوخت همانند عود در مجمر

چو گفت گفت ابا اینکه قصه ایست شگفت

بود تحمل این رنجها ز مرگ بتر

نه باشدم ز هوای خدیو ملک گزیر

نه افتدم ز رضای امیر شهر گذر

مرا وظیفه و مرسوم دولتست حرام

اگر قدم نهم از جای خویش آن سوتر

چو شاهزاده بیازرد از تزاحم خصم

چو از سموم بپژمرد شاخ سیسنبر

خلاف باشد مستی ز جام و نقل و نبید

حرام باشد شادی بر اهل و مال و پسر

ز جا نجنبید آن پهلوان خصم شکن

بخود نلرزید آن پیلتوش شیر شکر

بتن علامت چوبش چو لعلگون دیبا

بسر جراحت سنگش چو گوهرین افسر

بگوشش اندر دشنام خصم و صوت سلیح

سرود رود بدی یا نوای رامشگر

همی بپیوست این رزم تابنه ساعت

ز بامداد که خورشید بر شد از خاور

سپس بکار گذاران ملک شرع قویم

مروجان شریعت مفسران خبر

ستوده حاجی آقا مدیر مرکز فضل

امام جمعه فرخ امیر ملک هنر

خبر رسید که شد کار بر چنین هنجار

ز دست فتنه بی دانشان بد گوهر

گرفته شورشیان گرد مرزبانرا سخت

بشوخ چشمی تا این زمان ز گاه سحر

کنون بپژمرد از باد دی درخت جوان

بیفسرد تن شاخ از سموم شهریور

نه مرزبان را غمخوار مانده نه حامی

نه حکمران را سالار مانده نه یاور

بجز سپهبد دانا علیمراد که جانش

نوان شد از قدراند از چرخ و شصت قدر

بسی نپاید کو نیز جان کند برخی

هزار تن چه کند با دو صدهزار نفر

چو داوران شریعت زر وی صدق و عیان

همی شدند از این واقعات مستحضر

شدند جانب دارالحکومه تند روان

بدان مثابه که حجاج بیت در مشعر

گرفته مصحف و تنزیل پاک اندر کف

بخوانده آیت کرسی و قل اعوذ از بر

نبشته بر دل یاسین و سوره طه

دمیده بر تن حامیم و سوره کوثر

یکی گروه بدیدند شوخ چشم و جسور

بدل دلیر و بتن فربه و بهش لاغر

در آن گروه نه یک تن بزرگوار شریف

در آن فریق نه یک رادمرد دانشور

همه اجا مرو اوغاد و گول و نابخرد

همه اراذل و اوباش و منکر و منکر

گرفته دور خداوندگار کشور را

هم از برون و هم از پرده هم ز بام و ز در

ز درب میدان تا درگه ایاله نبود

یکی رهی که رسانند خویش بر مهتر

نیافتند ره اندر حضور والی ملک

فرو شدند همی غرقه در محیط فکر

نه رای آنکه گریزند ازین بلا بکنار

نه جای آنکه نمایند ازین میانه گذر

اگر شوند ز پس در پیست ابر بلا

اگر روند به پیش اندرست کوه خطر

هم از مفاسد بالطبع لازم است گریز

هم از سفیهان در شرع واجب است حذر

ولی چو فتنه فروزنده بود و معرکه سخت

شدند در پی خاموشی شراره شر

بعون بار خدا ساختند دل دریا

به کف نهاده سر و جان و کرده سینه سپر

قدم زدند چو اصحاب موسی اندر نیل

روان شدند بسان خلیل در آذر

بگفتها و یمینهای سخت تر زاهن

بوعده ها و سخن های تازه تر ز شکر

بزجرها و بتهدیدهای گوناگون

بوعظها و باندرزهای بیحد و مر

فرود کردند آن قوم خیره را از بام

همی بگفتی دجال شد پیاده ز خر

درود خواندند آنان بمجمع علماء

که بد درود همی بر روانشان در خور

همی بگفتند ای قاضیان حکم خدای

همی بگفتند ای نایبان پیغمبر

براستی سخن اندر میانه بگذاریم

که راستی را در دهر دیگر است اثر

چو سهم حادثه پران شد از کمان قضا

چو نار معرکه افروخت ز التهاب قدر

چگونه این تف خامش شود به آب و بدم

چگونه این سهم آرد کسی بقوس و وتر

مگر بسعی بزرگان دین که همتشان

فرود آرد مه را ز طارم اخضر

شنیده ایم که میر اجل ز کردستان

بسوی خطه گروس کرده ساز سفر

گر ایدر از ره بینش یکی صحیفه نغز

شود گسیل بدرگاه آن همایون فر

که باز گردد ازین ره بسان ابر دمان

شتاب گیرد ازین سو چو آتشین تندر

درست سازد سامان خلق این سامان

نظام بخشد بر اختلال این کشور

اگر تظلم داریم سازدی احقاق

وگر تعدی کردیم بخشدی کیفر

امیر ایده الله براستی داند

درست کردن کار شکسته را بهتر

ز بس مدبر دانا و کاردان باشد

نظر نیارد در کار جز بفکر و نظر

بجهد وافی هر خسته را بگیرد دست

بکف کافی هر بسته را گشاید در

همه علوم بداند چو بوعلی سینا

همه نجوم شناسد چو خواجه بو معشر

اگر بتابد نه چنبر فلک بعتاب

ستاره سر نتواند برون زد از چنبر

وگر دو پیکر جز بر درش کمر بندد

چهار پیکر سازد ز شکل دو پیکر

وراسکدار درین روز سازره نکند

سخن کنیم بدان آهن پیام آور

چو ختم کار بدین شد جماعت علماء

گذشته را بنوشتند بر یکی محضر

بمهر خویش و بامضای عامه خورد و بزرگ

طراز دادند اندام و روی آن دفتر

بتلگراف بدرگاه میر فرخ پی

همی بگفتند این ماجرا ز پا تا سر

رسید پاسخ میر مهین که در گیتی

چهار چیز بود مرفساد را مصدر

یکی مخالفت حق دوم خلاف ملوک

سوم غرور و چهارم نفاق با مهتر

ازین چهار یکی با کسی چو خوی کند

نماند ایچ تن آسان و شادکام دگر

وظیفه علما اینکه تا توان دارند

دقیقه ای نکنند از صلاح ملک گذر

عنان عامه بدست خرد نگهدارند

بحفظ دولت و ملت شوند راه سپر

وگرنه کار بسختی همی کشد ناچار

ز جرم تاری ماند برخ ز سیف اثر

من این قضیه بدانم ز صغری و کبری

همی بخواندم ازین جمله مبتدا و خبر

بمصطفی و بفرقان و کردگار بزرگ

بمرتضی و بسبطین او شبیر و شبر

بنعمت شه کز اوست زندگانی خلق

بدولتش که فزاینده باد تا محشر

که گر بجا ننشینند عامه از شورش

وگر فرو ننشانند فتنه را اخگر

همی بجوشم ازین واقعات چون دریا

همی بجنبم ازین حادثات چون صرصر

معاندان را از تیغ قهر برم نای

مخالفان را از نار خشم سوزم پر

کسی که تیغ منش آب مرگ نوشاند

نه لعل عیسی جان بخشدش نه آب خضر

گر ازدحام فزونتر بود ز موج بحار

ور اجتماع فراوان تر از ربیع و مضر

دوصد کلاغ ز جا خیزد از کلوخی خرد

هزار گرگ گریزان شد از یکی اژدر

مدیر قوه برقیه شاهزاده صفی

بهار صفوت آزاده خجسته سیر

ز سیم صاعقه فرمان میر اعظم را

بگفت و خواند و شنیدند مردمان یکسر

خجل شدند و بخانهای خویش برگشتند

قرین لیت و لعل آشنای بو و مگر

دگر رسید خطایی بشاهزاده صفی

ز صدراعظم ایران جهان فضل و هنر

که ای تو محرم اسرار شاه و کشوریان

امین راز نهان و نگاهدار خبر

شنیده ایم ز بدسیرتان آن سامان

حکایتی که نخواندیم در حبیب سیر

نموده اند بسی دست رنجه از سندان

کشیده اند همی پای از گلیم بدر

بمیر امر شه آمد که اندران سامان

رود چو ابر به آبان و باد در آذر

مخالفان را برد به تیغ گردن و دست

معاندان را کوبد بگرز پهلو و بر

تن اعادی کاهد هماره در زندان

سر مخالف آرد دوباره در چنبر

ز ما بگو تو بآن شوخدیدگان جسور

که از وخامت این ماجرا کنید حذر

چو شد سپاه اجل در رکاب میر اجل

ز دست مرگ نیابد کسی مناص و مفر

که موج دریا شوید زمین ز پست و بلند

شرار آتش سوزد جهان ز خشک و ز تر

چو شاهزاده دانا بخواند این منشور

بعامه گفت که باهوش و دانشید اگر

بپای خویش متازید سوی گشتنگاه

بدست خویش مسازید خون خویش هدر

از آن سپس که زدم سردی و فضول شما

گرفت آینه مهر میر رنگ کدر

اگر بجیحون اندر شوید چون ماهی

وگر بگردون بالا روید چون اختر

برود جیحون اندر زند ز قهر آتش

بچرخ گردون یکسر زند ز خشم اخگر

چو عامه این سخنان را بگوش بشنیدند

معاینه نگرستند مرگ را بنظر

جماعتی سر خود برگرفته زین سامان

فرار کرده نمودند در شعاب مقر

جماعتی دگر از خیرگی و نادانی

نهاده جان بخطر بسته بر نفاق کمر

قضاببست همی چشم و گوششان ز صواب

که چشمشان همه بد کور و گوششان همه کر

نه سنگ خارا با میخ آهنین سنبند

نه وعظ ناصح بر ناصواب کرده اثر

قضای مبرم آوردشان بمکمن مرگ

بلای محتوم افکندشان بدام خطر

بخویش گفتند ایدر بر آن امید بدیم

که روی میر بتابد چو ماه ازین منظر

اگر سزاست که تنمان بسر نباشد هیچ

بتیغ خویش ز اندام ما بگیرد سر

چه او فشاند آتش چه دیگران یاقوت

چه او چشاند حنظل چه دیگران شکر

ضیاء دوله ز ما رنجه گشت و نتوان زیست

در آن گریوه که ماند اژدهای کوفته سر

خنک تر آنکه بیازیم تیغ کین در کف

نکوتر آنکه بپوشیم رخت مرگ ببر

ز اژدهای دمان بال و پر فرو ریزیم

کنیم نرم، برو کتف شیر شرزه نر

دوباره مشتی از آن جمریان بیهش و رای

دوباره جمعی از آن وحشیان بی بن و سر

چنانکه از پس مردن بمردگان پوشند

قبای مرگ بیاراستند در پیکر

سپید و ساده یکی پیرهن یکی دستار

کشیده در بر و در زیر آن یکی میزر

همی تو گفتی از نفخ صور اسرفیل

شدند موتی احیا بعرصه محشر

همه سلیح بدست اندر و ز جان بخروش

روان در آتش سوزنده همچو سامندر

خبر رسید بشهزادگان که دیگر بار

هوای فتنه شد از حد اعتدال بدر

امیر زاده فرخ جلال دین که بدی

بباغ دولتشاهی درخت بار آور

بخواند یکسره شهزادگان بومی را

ز روی صدق بر ایشان سرود در محضر

که بن عم ما اکنون ز تند باد قضا

غریق گردد در این محبط پهناور

گرش ز دست گذاریم و خیره بنشینیم

بجا نماند از او در زمانه رسم و اثر

وگر که جان فشانیم و پاس او داریم

بنامجوئی گردیم در زمانه سمر

چو این شنیدند آن شاهزادگان سترگ

نماز بردند او را ز اکبر و اصغر

بجز تنی دو سه کزوی بسال مه بودند

همه بسودند از طاعتش جبین بر در

سپس بگفتند او را که اندرین شورش

بما جماعت شهزادگان توئی مهتر

بعون ایزد از دودمان خاقانی

کتیبه هاست در اینجا فزون ز حد و شمر

همه دلاور و خونخوار و کاردان و دلیر

همه مبارز و گستاخ و گرد و گند آور

همه بحیله چو اسفندیار روئین تن

همه بحمله چو گودرز و گیو و رستم زر

همه چو ماه و چو ابریم در سپهر و هوا

همه نهنگ و هژبریم در ببحر و ببر

بصدق میل ترا تابعیم و کارگذار

بشوق امر ترا طائعیم و فرمانبر

بهر چه خواهی فرمان گذار و بنده صفت

بهر چه گوئی طاعت پذیر و خدمتگر

بخواه جان ز جسدمان که میدهیمت جان

بگیر سر ز بدنمان که می نهیمت سر

چو مست باده مهر توایم مینوشیم

ز خون خصم بداندیش لعلگون ساغر

بساطمان همه زین است و بزمگه میدان

لباسمان زر هستی کلاهمان منفر

بجان بکوشیم امروز تا بنگذاریم

رسد بجان خداوندگار ملک ضرر

روان شدند ملکزادگان بدین هنجار

پی مقابله با آن گروه شوم اختر

چو عامه دیدند آن کوههای آتشبار

بتک شدند و بگردید سیل از آن معبر

شدند جمله گریزان ز بیم سالاران

ز مرج راهط گفتی همی گریخت ز فر

شمارهٔ ۶۵ - ملحقات

از این مقدمه ز آن پس که یافت آگاهی

جناب نزهت افندی ستوده شهبندر

خجسته رادی والا بدانش و بخرد

ستوده مردی یکتا بمایه و بهنر

امین و محرم بر هر دو دولت اسلام

صدیق و حامی بر هر دو شعبه انور

جهان و معرفت و جان، درون جامه تن

چنانکه معنی بنهفته در لباس صور

همه بخوانده و دانسته رسم فقه و حدیث

ز کیش شافعی و بوحنیفه و جعفر

نه از تعصب بیهوده باز گفته سخن

نه از تجنب بیغاره برگرفته خبر

بجان و دل ز محبان خاندان علی

ولیک زاده تبارش ز دودمان عمر

چنین خجسته روانی که نام بردم از او

که تا ز نامش زینت دهم بر این دفتر

بدید خسرو ایران و خادم حرمین

یکی روانند آراسته بدو پیکر

چنانکه گوئی بحر محیط و بحر عمان

بود یکی بحقیقت دو آیدا بنظر

دو تاجدارند این هر دو آیه رحمت

دو شهریارند این هر دو سایه داور

چو دو نهال بروئیده از یکی بستان

چو دو برادرزاده ز یک پدر و مادر

ز عیش رست و فراچید دامن از راحت

ز جای جست و فروبست استوار کمر

پیام داد بر آن خیرگان بی آزرم

خطاب کرد بدان سفلگان بدگوهر

گهی بوعظ و گهی وعده و گهی تهدید

گهی بفکر و گهی بافسون و گه بسمر

گهی کتاب و احادیث خواند و گه آیات

گهی بیان تواریخ کرد و گاه سیر

هزار نکته بیان کرد با هزار زبان

هزار رمز بهر نکته ای بدش مضمر

بگوش شورشیان قول صدق را ز صواب

چنان سرود که در مغز خلق کرد اثر

گران سران متنبه شدند و خوار و خجل

چنان که مرد سیه نامه در صف محشر

شمارهٔ ۶۶ - انتهی

چو بی وجود خداوندگار آسایش

حرم بود بخرد و بزرگ این کشور

دوباره نامه نبشتند مفتیان مهین

بمیر فرخ دانش پژوه دانشور

که ای بروشنی و فرخی شده مشهور

فروغ تیغ تو و تاب مهر و نور قمر

بیا که فتنه برافروخت آتشی و بسوخت

روان خاصان همچون سپند در مجمر

بیا که جان خلایق بسوخت زین آتش

سپس بباد فنا رفت جمله خاکستر

بیا که مآء معینمان ز بس کدورت یافت

ازین بلاد همی برکنیم آبشخور

بیا و خانمان از تندباد غم برهان

بیا و جانمان از ترکتاز فتنه بخر

بیا که بیتو خراب است دولت و دین

بیا که بیتو حرامست خواب و راحت و خور

بروز حادثه چشم جهان بحضرت تو است

تو نیز میرا یکره بسوی ما بنکر

چو میر گشت ازین قصه شگفت آگاه

چو خواجه گشت ازین واقعات مستحضر

بخشم برشد و بنوشت کامدم اینک

ز جای درشد و فرمود میرسم ایدر

بخواستم که نباشد دلی ز من مجروح

بگفتمی که نگردد تنی ز من مضطر

لجاج کردند این سفلگان بیدانش

خلاف جستند این جاهلان دون پرور

فریب دیوان کرده است عقلشان مختل

غرور شیطان بنموده فعلشان منکر

بیامدم هان با توپهای آتشبار

رسیدم اینک با تیغهای خارادر

همان کنم که بعباسیان هلاکوخان

همان کنم که بمروانیان ابوجعفر

دگر نوشت بفرماندهان مسند شرع

که می بباشید امروز ملک را یاور

نگاه دارید این چند روزه کشور را

برون نمائید آشوب را از این کشور

سپس بباره ی که پیکری نشست که برد

بگاه پویه سبق از سحاب و از صرصر

بسرعت برق آن باد پاروان شد و بود

خدایگان بفرازش چو گنج بادآور

همی بتاخت ز بیجار تا بقرمیسین

چنانکه تاخت علی از مدینه تا خیبر

بتندی آمد همچون دم شمال و صبا

بچابکی شد ماننده سحاب و مطر

چنانکه سیل ز بالای که فرود آید

فرود آمد از آن خاره کوب که پیکر

نشست در صف ایوان و بارعام بداد

نشسته گرد و نیاسوده تن ز رنج سفر

بخواند یکسره میران و نامداران را

ابا فقیهان وان فاضلان دانشور

بنزد میر نشستند جمله صورت وار

که میر بدهمه معنی و دیگران چو صور

پس از نشستن فرمود جمله میدانید

که من نکرده ام از کار ملک صرف نظر

براه دولت چون توتیا بدیده کشم

اگر بکارند اندر رهم همی نشتر

ز دست ندهم آسایش رعیت را

وگر ببارند اندر سرم همی خنجر

ندیده بودم و پنداشتم که این مردم

بزهد و صدق چو بن یاسرند یا بوذر

کنون بدیدم و دانستم من بدین سفهاء

که ناستوده فعالند و ناخجسته سر

هزار مرتبه گفتم که از عتاب ملوک

حذر کنید و بگیرید از گذشته عبر

چرا بباید در بوستان درختی کاشت

که خشم شاه جهان باشدش بشاخ ثمر

کسیکه نعمت شه راهمی کند کفران

روا یباشدش الا بتیغ کین کیفر

کسیکه چشمه انصاف با گل آلاید

حرام باشدش الا بجام خون جگر

بر آن سرم که مراین جمله را فراخورکار

سزا دهم که بهر کار شد سزا در خور

سزای معروف ایدر همی بود معروف

جزای منکر ایدر همی بود منکر

ای آنکه حنظل کشتی ببوستان امل

ترا نشاید شکر درود رنج مبر

ای آنکه تخم شکر کاشتی بباغ مراد

نصیب تو همه شهد آمده است غصه مخور

من این حدیث ز اصحاب میر بشنودم

که خویش بودم بیخویش خفته در بستر

که آن امیر مهین دام ظله العالی

چو برگرفت ز کردار این گروه شمر

به پیشوایان فرمود کای وجود شما

ز فضل زینت محراب و زیور منبر

چو بر وظیفه خود بوده اید راهنما

چو بر طریقه حق گشته اید راه سپر

دل ملک ز شما شاد و جان ما خرسند

خدای راضی و خرم روان پیغمبر

دگر بخواست مر آن میر پنجه را و بخواند

ز روی لطف بر او آفرین بیحد و مر

چه گفت؟ گفت بزرگت کنم بدیده خلق

چنانکه دیری افکنده بودمت ز نظر

امیر پنجه بدی تاکنون ولی زین پس

امیر تومان باشی هماره بر لشکر

بجای آنکه گرفتی زمام صبر بکف

بجای آنکه گذشتی ز اهل و مال و پسر

ز عز و فخر بپوشانمت یکی دیبا

ز لطف و فضل بنوشانمت یکی ساغر

از آن لباس برانی هراس را از دل

از آن شراب بگیری شباب را از سر

سپس ببارش با دست بسته آوردند

کسان که بودند اصل فساد و مبدع شر

نژند حال چو در روز واپسین مشرک

سیاه چهره چو در عرصه جزا کافر

امیر اعظم لختی برویشان نگریست

که تا نماید مخبر از منظر

بیک نظاره بر او کشف شد حقیقت امر

که میر کشف حقایق کند بنیم نظر

زبانه غضب میر باز باینه گفت

که این خسان را بر جان همی زنید شرر

فروخت باید در نارشان چو هیزم خشک

که بر بزرگان بفروختند هیزم تر

چو این بگفت ز پی در شدند دژخیمان

کشان کشان بربودندشان ز پیش اندر

بکام توپ ببستند پشتشان و آنگاه

یکی نهیب برآمد مهیب چون تندر

نعوذبالله پنداشتی که پیلی را

همی بخاید و بیرون کند ز کام اژدر

و یا ز بالا ابری دمید صاعقه بار

فراز خاک ببارید دست و گردن و سر

خروش آنچو ز سر حد ملک روم گذشت

بلرزه درشد و افتاد بر زمین قیصر

ز بیم میر همی زرد چهره شد آشوب

ز باس او بدن فتنه شد بسی لاغر

همی رمید در این وقعه مادر از فرزند

همی گریخت در این ماجرا پدر ز پسر

کناره کرد ز اندیشه کودک از پستان

کرانه جست بیکباره عاشق از دلبر

بقطره خون تبدیل گشت و کرد فرار

جنین به پشت پدر از مشیمه مادر

بداد بهرام آن روز تاج کیوان را

بزهره تا بعوض بخشدش یکی معجر

نهان شدند همه شوهران برخت زنان

زنان شهر بریدند امید از شوهر

خبر رسید بدرگاه میر کز بیمت

تنی نماند که ماند روانش در پیکر

همه ز بیم تو قالب تهی نمودستند

اگر امان ندهیشان تهی شود کشور

امیر و فقه الله لکسب مرضاته

چو از حقیقت این داستان گرفت خبر

دلش بسوخت بر احوال ساکنان دیار

ز بس رحیم دلستی و مردمی پرور

گرفت خامه مشکین بدست گوهربار

همی فشاند بسیمین پرند عنبر تر

رقم زد از پی تحمید کردگار که هان

قبای عفو نمودیم زیب پیکر و بر

همه گناه گنهکارگان ببخشودیم

ز جرمهاشان شد غمض عین و صرفنظر

بزینهار شهستند این گنهکاران

نه مضطرب بزیند از هراس و نه مضطر

دعا کنند ز جان بر خدایگان ملوک

که پادشاه کریم است و معدلت گستر

چو این رقیمه رقم زد بنان فرخ میر

خطیب برد و بجامع بخواند در منبر

همه بدولت شاه جهان دعا کردند

سپس بمیر که از جرمشان نمود گذر

شبی بحضرت میر اجل نشسته بدم

که خادمی بدر آمد چو آفتاب از در

سجود کرد بر آن آسمان فضل و کرم

نماز برد بر آن آستان جاه و خطر

بدستش اندر فرمان شاه و پنداری

گرفته بود سها آفتاب را در بر

و یا تو گفتی جبریل بود و از بالا

فرود آمد و آورد نامه داور

ز جای جست خداوند و خم شد از تعظیم

نهاد سر بخط شاه آفتاب افسر

سپس بدیده همی سود و بر گرفتش مهر

یکی صحیفه نظر کرد پر لئال و درر

نبشته بود در آن شهریار ملک ستان

که ای امیر هریمن کش فریشته فر

بلطف ما همه اوقات باش خرم دل

بفضل ما همه ایام باش مستظهر

شنیده ایم که از مرکز حکومت خویش

شدی بدیدن یاران و دوستان حضر

سفر گزیدی چندی بسوی موطن خود

چنان که شد بسوی بیشه شیر شرزه نر

بخواستی که در آنجا دمی بیاسائی

ز کید گنبد گردون و طارم اخضر

ز وصل یاران یابی بذوق لذت و کام

ز روی خویشان گیری بشوق بهره و بر

هنوز روی عزیزان بکام نادیده

نچیده نوز ز گلزار امن و عیش ثمر

خبر رسیدت کاشوب مشتعل گردید

ز فتنه در صف کرمانشهان فتاد شرر

ز عیش رستی و افراختی بر و کوپال

ز جای جستی و نشناختی تو پای از سر

کرانه جستی و مایل شدی ز عیش و نشاط

کناره کردی و غافل شدی ز راحت و خور

بصد شتاب ز بیجار سوی قرمیسین

همی روانه شدی از طریق دیناور

بروزگار شدی همره شتاب و عجل

بشام تار بدی همسر سهاد و سهر

به پیش پایت آن کوهسارها چو حریر

به پیش چشمت آن رودبارها چو شمر

لدی الورود چنان کان وظیفه بود ترا

درست کردی اوضاع ملک را یکسر

نه هیچ هشتی نام از ددان و اهرمنان

نه هیچ ماندی رسم از بتان و از بتگر

ز ناوک تو همی چشم فتنه آمد کور

ز سیلی تو همی گوش شورش آمد کر

به آشکارا گوئیم این سخن که هرگز

نهفته نی بر ما قدر آن مهین چاکر

درست کاری و جهد ترا بطاعت خویش

شنیده ایم و نمودیم جملگی باور

سزای طاعت و اخلاصت آنکه در پاداش

کرم کنیم و بسر بر نهیمت افسر زر

که با وجود ضعیفی و پیری و کهنی

فزونتری ز جوانان بمایه و بهتر

دو صد سپاس که در نوبهار امن و امان

هزار شکر که در بوستان فتح و ظفر

هنوز سرو چمن برگ سبز دارد و خوش

هنوز شاخ کهن میوه تازه دارد و تر

هزار گنج گهر بخشمت که دولت را

نکوتری ز هزاران هزار گنج گهر

همه رعیت و ملک تراست ارزانی

بسروران تو سرستی و از مهان مهتر

اگر بیکسره آن ملک و آن رعیت را

در آب غرقه کنی یا بسوزی از آذر

مؤاخذت نرود ورنه باور است ترا

بکوب خاک و بکش مردم و بکش لشکر

چو خاک ما شدی آن ملک خاک خود پندار

چو ز آن مائی کشور از آن خود بشمر

بچرخ بنده ما را برآور و بنواز

بخاک دشمن ما را بیفکن و بشکر

کسی که سجده بتمثال ما نکرده ز ملک

بران چو دیوی کز امر حق ابی و کفر

حرام باشدشان آب آن دیار چنانک

بناسپاس حرام است جرعه کوثر

بنعمت ما چون کافرند این دونان

صواب نیست که در خلد پا نهد کافر

کسان که روی بگردانده اند از فرمان

کسان که حلق بتابیده اند از چنبر

برمح و گرز برو کتفشان بسنب و بسای

بتیر و تیغ دل و سینه شان بدوز و بدر

بکش مخالف ما را در آن دیار چنانک

در آن دیار بکشت آن قراجه را سنجر

بعامه دستخط عفو و مغفرت بنگار

بسوقه با نظر فضل و مکرمت بنگر

چو ما نجستیم آزارشان تو نیز مجوی

چو ما گذشتیم از جرمشان تو هم بگذر

اشاره رفته که یرلیغ میر تومان را

چنانچه شاید صادر کنند از مصدر

چه قدر خواجگی ما نکو همی داند

فرو ز کف نگذاریم قدر آن چاکر

امیر خواند چو منشور شاه را بدرست

ز ناز سر زد بر نه سپهر و هفت اختر

بویژه آنکه بفرمان شه مطابق یافت

هر آنچه رایش امضا نمود سرتاسر

ای آن خجسته امیری که آفتاب بلند

ز عکس تیغ تو آمد پدید در خاور

کجاست فرخی آن اوستاد فرخ فال

حکیم با هنر و نکته سنج دانشور

که این حدیث بسنجد و ز آن سپس گوید

فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر

شمارهٔ ۶۷

کمال مرد بفضل است و مردمی و هنر

بویژه آنکه مر او را بود نژاد و گهر

کر انژاد و گهر بوده بی کمال و ادب

چو او را بهیچ نیرزد توأش بهیچ مخر

باستخوان خود ایدر همی بنازد مرد

خلاف باشد نازش بر استخوان پدر

برو هنر طلب ای خواجه کز پدر مادرت

درون گور نپرسد نکیر یا منکر

وگر کمال و هنر دارد و نژادش نیست

بزرگ دانش و بنهفته ز او نمای حذر

حذر بباید کردن ز سفله ای که رسد

ز خاک پست بر او رنگ جاه و کاخ خطر

حدیث او بدرستی مثال موری دان

که روزگار بهاران همی بر آرد پر

بزرگ مرد کسی را شمر که توأم داشت

نژاد و اصل و گهر با کمال و فضل و هنر

گدای درگه آن خسروم که نگذارد

بتخت شاهی پای از گلیم خویش بدر

اگر چه به ز هزاران هنرجوی بخت است

جوی هنر بر من بهتر از هزار پسر

ابوالمعالی باید شدن نه بوحامد

که از معالی نفع آیدت ز حامد ضر

ز فضل شادان باشی ز زادگان بستوه

ز علم فربه گردی ز کودکان لاغر

همت ز مجد و معالی بکیسه زر آید

همت با حمد و حامد فشاند باید زر

بجامت اندر ریزد کمال شکر و شهد

اگرچه خو شکرین تر بود ز شهد و شکر

بساغرت همه خون جگر کند هر چند

بپرورانی فرزند را بخون جگر

وگر پسرطلبی رو هنرپژوه طلب

کز آن بماند نام تو زنده در محشر

هنرپژوه و خردمند اگر نبود پسرت

ز صد هزار پسر بهتر است یکدختر

بوقت کشتن آن کودک از طریق عتاب

شنیده ای که بموسی چگونه گفت خضر

هلاک طفل بد ارخود براستی نگری

بود مثوبت و آسایش پدر مادر

خوشا کمال و هنر، خرما خردمندی

که شاخسار وجودش ز دانش آرد بر

هنر بنزد خردمند بس خطیر آید

چنانکه در نظر مرد جوهری جوهر

کسان بمیرند اما هنر نمیردشان

یکی بقصه گذشتگان پیش نگر

خوشا هنر که بود مرد را دلیل طریق

خوشا هنر که بود مرد را رفیق سفر

خوشا هنر که بتدبیر پایمردی وی

بتخت دولت دارا نشست اسکندر

خوشا هنر که بنیرو و دستیاری آن

به اردوان سپه اردشیر یافت ظفر

خوشا هنر که بتصویب و استعانت آن

ز چرم بر شد شاپور و تاخت بر قیصر

هنر تبابعه را در عرب بزرگی داد

بمردمان یمن از سبا و از حیمر

هنر سلاجقه را در عجم ریاست داد

اگر حدیث ملکشه شنیدی و سنجر

هنر بداد بزرگی طمیح را به ایاد

هنر بداد مهی بوقضاعه را به مضر

قصیر با هنر آورد عمرو را در حضر

بکاخ زبا تا چیره شد ببدو و حضر

اگر نداشتی هنر با دلاوری توأم

کجا رهیدی از دشمنان تا بط شر

اگر نه کار هنر بود راست می نشدی

حکومت هرم قطبه بر بنی جعفر

اگر نبود هنرمند و کاردان و دلیر

بروم چیره نگشتی ضرار بن ازور

هنوز گوئی از پرتو هنر زنده است

خطیب مصقع سحبان که بود پور ز فر

اگر فضاله بن کلده با هنر نبدی

نگشتی انسان ممدوح اوس پور حجر

اگر نداشت هنر کی حطیه را با کعب

ببست زید بیک ریسمان بیکدیگر

بگیر ذیل خرد را که گر نبود خرد

ببوس خاک هنر را که گر نبود هنر

کجا بیافت کیومرث در جهان دولت

کجا گرفتی طهمورث از ددان کیفر

کجا فراشت منوچهر چتر پادشهی

کجا گرفت فریدون عروس ملک ببر

کجا ز بخت شدی شاد مرد خوانسالار

کجا بخصم شدی چیره گرد آهنگر

کجا بتاج شهی سر همی فراشت قباد

کجا بکاخ مهی بر همی شدی نوذر

کجا ز ایران لشکر کشید کیخسرو

کجا ز توران کیفر کشید رستم زر

کجا شنیدی قارن یلی است مرد افکن

کجا شنیدی سوسن زنی است رامشکر

کجا جهیدی از رزم خسروی بهرام

کجا رهیدی از بند کسروی عنتر

کجا بفارس مظفر شدی بنی ساسان

کجا بروم مسلط شدی بنوالاذفر

کجا فلاطون میشد خلیفه سقراط

کجا ارسطو میشد وزیر اسکندر

کجا سطرلاب اندر بساخت بطلمیوس

کجا نجوم و کواکب شناخت بو معشر

کجا ریاضی خواندی نیوتن و هرشل

کجا منجم گشتی کپرنی و کپلر

کجا ز حکمت بونصر میشناخت رسوم

کجا ز فلسفه یعقوب میگرفت خبر

کجا ببدو همی گشت شنفری معروف

کجا به عدو همی شد سلیک عمر و ثمر

کجا رئیس شدی قس ساعده به ایاد

کجا بزرگ شدی قیس عاصم از منقر

کجا مصالحه گشتی میان تغلب و بکر

بسعی حارث بن عمر و مرد نام آور

کجا مقاتله برخاست عبس و ذبیان را

بهمت هرم و حارث ستوده سیر

کجا کتاب بلاغت نگاشت بن هارون

کجا سرود غزل بن ابی ربیعه عمر

کجا مهلب رفتی ببصره و اهواز

کجا قتیبه شدی سوی ماوراء النهر

هنر درخت مراد است و بوستان امل

خزانه زر و سیم است و کان در و گهر

هنر یکی ثمرستی که آدمیش درخت

درخت سوخته باید اگر نداد ثمر

شود ز بیهنری آدمی کم از حیوان

چنانکه شد بهنر به ز مردمان جانور

هنر بباید تحصیل کرد مردان را

وگر نداشت هنر نام او به نیک مبر

مگر ندیدی بوالنجم احمد از کرمان

چگونه شد بهنر اندرین زمانه سمر

هنر نمود که سالار لشکرش بنشاند

ببار خود ز ادیبان و فاضلان برتر

همی فرستد نظمش بتحفه شهر بشهر

که هست خوشتر و بهتر ز عقد لؤلؤی تر

یکی چکامه رقم زد بنان او بورق

که برد گوی سبق از سخنوران یکسر

ز مدح میر اجل بود نامه اش روشن

بشکر نعمت وی ریخته خامه اش شکر

بزرگ مردا فحلا، سخنورا فردا

که مدح میر تواند همی سرود از بر

نه کاری آسانست اینک هر که بیتی گفت

مدیج میر تواند نگاشت در دفتر

زبان گویا بایست و طبع دلکش نغز

بیان شیوا بایست و نطق جان پرور

ایا ادیب هنرمند و اوستاد بزرگ

ایا لبیب سخن سنج و فحل دانشور

اگرنه شعر ز فضلت بکاستی گفتم

هم از لبید ربیعه تو بوده اشعر

قصیده تو که از دلکشی و رنگینی

خریطه بود آکنده از لئال و درر

اگرچه ویل للشعر من روات السوء

حیطئه گفت بهنگام نزع در بستر

ولیک من حسب الامر شاهزاده را

ببار میر فرو خواند کش ز پا تا سر

درست خواندم چونان که هرکه باز شنید

همی بشاعر و راوی سرود لله در

در آن قصیده یکی نکته مندرج کردی

ز حق شناسی سالار اعظم لشکر

حکایتی علم الله براستی گفتی

چنانکه نیست در او جای هیچ بحث و نظر

ستوده فرمانفرما عمید و صاحب جیش

مسلم است که با دانش است و با گوهر

ضمیر پاک خداوند دام اجلاله

ز باطن وی همواره داده است خبر

چو میر اعظم باشد بملک فرمانده

سزد که فرمانفرما بودش فرمان بر

بدو است روشن چشم امیر هر شب و روز

که اوست مردمک چشم میر و نور بصر

از آن زمان که بفرزندی انتخابش کرد

ز فضل و رحمت گسترد سایه اش بر سر

بزرگ دیدش و افزود هر زمان قدرش

که در نیام نمانند تیغ با گوهر

همه حدیث ز تمجید شاهزاده رود

بمحضری که امیر است صدر آن محضر

برای شاهد قول تو از طریق صواب

یکی حدیث دلاویز باشدم بنظر

از آن زمان که خداوند اعظم از گروس

بقرمسین شد از بهر نظم این کشور

زمان اضحی میبود و موسم قربان

که من ببارگهش بودمی ثناگستر

یکی کتابت خواندم ز شاهزاده راد

بدستیاری آن آهن پیام آور

که شاد و خرم و خوش باد نوبت اضحی

بمیر اعظم و نوئین معدلت پرور

چو رسم مردم اسلام ذبح و قربان است

برای قربان دارم بدرگهش دو پسر

امیر ایده الله چنان بوجد آمد

که از نشاط جوانی همی گرفت از سر

چه گفت گفت که خاصیت از گهر نرود

گرش بسائی با سنگ و سوزی از آذر

بگل نشاید رخسار آفتاب اندود

بابر و میغ نشاید نهفت ضؤ قمر

تو ای بدولت و اقبال همعنان مراد

تو ای بحشمت و اجلال همعنان ظفر

همی بساید تیغت پرند بر مرجان

همی ببیزد کلکت بپرنیان عنبر

جهان خدای چنانت بزرگ کرده که میر

همی دعای تو گوید بوقت شام و سحر

دعای میر بجان تو مستجابستی

چنانکه در حق امت دعای پیغمبر

یکی تن است ز تیغ کج تور است دو تن

دو پیکر است ز تیغ تو چون یکی پیکر

من این قصیده فرستم بحضرتت ایدون

چنانکه زیره بکرمان برد کسی ایدر

گرش پسندی با دیده رضا نه شگفت

که پیش مه نبود منع تابش اختر

مدیح ذات ترا من بشعر چون گویم

که کس نیارد پیمود بحر با ساغر

هماره تا که برآرد بامر ایزد پاک

دم بهاران از خاک دیبه اخضر

تو باش لشگر اقبال و فتح را سالار

منت بمدح برآرم چو دیبه صد دفتر

شمارهٔ ۶۸

دانا کبود بنزد مردم هشیار

آنکه به بیهوده هیچ می نکند کار

دانا آن شد که پخته سازد و نیکو

خامی گفتار خویش و زشتی کردار

خوب کند زشت را بکوشش افزون

پخته کند خام را بجوشش بسیار

کام نجوید بشوخ چشمی و مستی

مغز بشوید ز خویش بینی و پندار

دوست ز گفتار او نیابد رنجش

یار ز رفتار او نبیند آزار

می نگذارد قدم مگر بدرستی

می نسراید سخن نگر بسزاوار

آب ز سنگ آورد بفکرت بیرون

نقش بر آب آورد بهوش پدیدار

جز بخدایان هش نگردد همره

جز بعدویان دین نجوید پیکار

هیچ نیارد بجاهلان سر تصدیق

هیچ نکوبد بعاقلان در انکار

جامه ز تقوی کند گله ز تواضع

ور نبود در برش دراعه و دستار

در کف جوشش خلل نبینی هرگز

ور تو بجوشانیش هزار و دو صدبار

می ننیوشد سماع مطرب چالاک

بلکه ننوشد قدح بدکه خمار

می نخورد هیچ ز آنکه خوردن می را

بیهده حرمت نداد احمد مختار

دخت رزام الخبائثست و بتحقیق

جز بچه ماران نزاید از شکم مار

بنده آن مهترم که از ره بینش

دل ننهد بر وفای گیتی غدار

عشق نورزد بلعبتان پریرخ

مهر نجوید ز شاهدان ستمکار

عمر گرانمایه را تلف ننماید

آسان آسان بجمع درهم و دینار

شهوت فرج و شکم که بنده عقلند

چیره نگردد بر او چو شحنه جبار

با تو من ای نور دیده فاش سرایم

ز آن که مرا فاش و ساده باید گفتار

هر که نیاموخت دانش از پدر و مام

روز و شبش تربیت کنند بهنجار

صحبت چونین کسی میسر اگر شد

دامنش از کف مده بزودی زنهار

صحبت شخصی چنین غنیمت بشمر

خاطر مردی چنین عزیز نگهدار

دانا ماه است و روز ما شب تیره

روشنی مه عزیزدان بشب تار

دانا باشد طبیب ناخوشی جهل

درد چو داری برو طبیب بدست آر

دانا ماند به ابر و فضلش باران

خاطر ما و تو همچو ساحت گلزار

نزهت یابد بسبزه و گل و ریحان

ساحت گلزار از ترشح امطار

دانا چون رایض است و خلق ستوران

بهر ستوران همی بیارد افسار

آخورشان را علوفه ریزد از علم

تا ننمایند همچو گاوان نشخوار

لاغری و سکسکی کنند فراموش

فربه گردند و چست و چابک و رهوار

دانی بهر چه سوی سید جرهم

رفت ایاد و مضر ربیعه و انمار

راه بریدند با مشقت از ایراک

صحبت دانا همی بدند طلبکار

گر در پند مرا بدانی ارزش

در گوش اندر کشی چو لؤلؤ شهوار

باده منوش ای پسر که باده کشان را

پایه فرهنگ می نماند ستوار

هوش ز میخوارگان مجوی از ایراک

هوش نماند بمغز مردم میخوار

خفته نیارد شناخت لعل ز خارا

مست نداند تمیز کرد گل از خار

بی هنران را ز خود بران که بطبعت

صحبت ایشان خلل رساند ناچار

در پی بازاریان مپوی کز اینان

رسوا گردی میان برزن و بازار

علم بیاموز و کار بند مر او را

تا نشوی چون حمار حامل اسفار

چون نه هنر باشدت نه زهد و نه طاعت

چون نه کرم باشدت نه عهد و نه کردار

سخره دیوانگان و صورت دیوی

وز تو بسی بهتر است صورت دیوار

درهم و دینار جمله وزر و وبالند

خیره مکن خویش را تو حامل اوزار

سگسارانند مردمان دغل باز

جانت برون بر از این جزیره سگسار

گردون ماند به آسیای سبک سیر

گیتی چون اژدهای آدمی او بار

این ببر دمان، بقصد سودن ستخوان

آن بدر دمان، پس شکستن ناهار

زنهار ای نور دیده از ره غفلت

لختی برگرد و باش چابک و هشیار

روز جوانی مآل پیری بنگر

بهر ذخیرت، کتاب دانش بنگار

شرط فتوت کدام آن را بشناس

راه مروت کدام آن ره بسپار

خادم صف را ز جرم غفلت بگذر

منعم خود را حقوق نعمت بگذار

خاصه بدرگاه منعمی که در این عصر

قافله جود راست قافله سالار

والی اقلیم فضل داور یکتا

معدن جود و لطف گزیده احرار

گوئی خود آیتی است کامده منزل

از صحف رحمت مهیمن دادار

روئی دارد چو برگ لاله روشن

خوئی دارد چو ناف نافه تاتار

عافیت اندر زمان او بدر و دشت

خیمه زد انسان که می نماند تنی زار

نیست دلی جز درون لاله پر از داغ

نیست تنی جز دو چشم نرگس بیمار

بازرگانان بروزگار وی از امن

بدره امانت نهند در کف طرار

رأفت دارد بسی بسوقه و دهقان

لذت یابد همی ز عفو گنهکار

باشد با مردمان ملک بعینه

چون پدر مهربان و مادر غمخوار

نیست مر او را بدر زبانی و دژخیم

بسکه رؤف است و مهربان و نکوکار

ور بکشد صدهزار تن بیکی روز

شاه نپرسد که از چه گشتی نهمار

ز آنکه بر او اعتماد دارد چندانک

داشت رسول خدا به جعفر طیار

بحر خزر پیش جود اوست تنکظرف

کوه گران نزد علم اوست سبکبار

مطلعی آرم برون ز بحر سخایش

تا که مدیحش ادا شود بسزاوار

مثقالستی به نزد جودش خروار

قطمیرستی به پیش چشمش قنطار

کس نبود در جهان که نعمت خوانش

بهره نیفتد بر او فزوده ز مقدار

کیسه اش از زر همی گریزد چو نانک

مردم دانا ز نیش عقرب جرار

چشم نپوشد مگر ز دولت دنیا

خشم نگیرد مگر بدرهم و دینار

گردون خم شد برای سجده بارش

تا بخداوندیش همی کند اقرار

ای تو بمردی چنان که فردی با یک

وی تو به رادی چنان که زوجی باچار

فاتحه رحمت از در تو گشوده

فذلکه نعمت از کف تو پدیدار

نفس زبون تو گشت و کشتی او را

اضحیه زین خوبتر که دیده بدیدار

ور به از این بایدت نمودن قربان

رنجه مکن تیغ و دست و پنجه میازار

ز آن که براهت نهاده سر پی قربان

کبش کتائب ز نسل حیدر کرار

عاشق فتراک و تیغ تو است روانم

خونم اینک بریز و حلقم بفشار

نوبت اضحات باد فرخ و میمون

ایزد یکتات بر بهر دو جهان یار

روزت هر روزه باد شادتر از دی

سالت هر ساله باد خوبتر از پار

شمارهٔ ۶۹

بارها خواندم ز قول مصطفی اندر خبر

کاید آن روزی که تابد آفتاب از باختر

ذات پاک مصطفی باشد منزه از دروغ

کش رسالت داده بر خلقان خدای دادگر

گر خدا را، راست گو دانی و پیغامش درست

راست میدان هرچه گوید با تو آن پیغامبر

چون نمی بینی خدا را با دو چشم از صدق دل

گوش ده پیغام و در گفتار پیغمبر نگر

لهجه صدق رسول هاشمی را با یقین

از درون تصدیق دارند اهل فرهنگ و فکر

لیک آنان کاسمانها را همی بشکافتند

تا به پیمودند ابعادش به مقیاس نظر

هم کواکب را بسنجیدند با میزان علم

خط و محور مرکز و قطب و مدار و مستقر

وزن و ثقل و حجم و قطر و عرض و طول و ارتفاع

زاویه سطح عمود و مایل و قوس و وتر

ماهها در مشتری جسته مناطق در زحل

کوهها در زهره دیده بیشها اندر قمر

جمله، در تأویل قول مصطفی در مانده اند

زانکه از دریا نشاید با شنا کردن عبر

اوصیا دانند اسرار علوم انبیا

از پسر باید ترا پرسیدن اسرار پدر

جعفر صادق کند تأویل گفتار رسول

کاهل بیت ادری بما فی البیت باشند ای پسر

راسخ اندر علم داند کشف آیات نبی

کی توان پرسید راز بوتراب از بن حجر

از خراسانی اگر پرسی طریق کعبه را

گویدت راهی که اندر گل فرومانی چو خر

از حجازی پرس رسم کعبه تا واقف شوی

بر مقام و مشعر و خیف و منی رکن و حجر

رازداران کنو ز انبیا اندر ورق

رانده در تأویل این گفتار فصلی مختصر

کافتاب دانش اندر دوره آخر زمان

در صف خاور زمین خواهد زدن از غرب سر

قصه عنقای مغرب نیز اگر بشنیده ای

مرغ دانش دان که باشد قافش اندر زیر پر

راه دانش سوی حق باشد طریقی مستقیم

هر که در این ره روان نامد ز دین آمد بدر

جز بدانش زندگی مردن بود صحت مرض

جز بدانش بندگی ضایع شود طاعت هدر

جز بدانش کی توان تفریق نیک از چیز بد

جز بدانش کی شود تشخیص خیر از کار شر

جز بدانش کی توان بشناخت یزدان ز اهرمن

جز بدانش کی توان پرداخت در خلد از سقر

کیست دانش میرنویان آفتاب مهر و داد

ارفع الدوله پرنس صلح جوی نامور

سال ده زین پیش باز آمد ز قسطنطین بری

همچو جان اندر جسد یا همچو نور اندر بصر

زنده کرد ایران و بر ایرانیان آمد عزیز

زانکه بود ایران چو تن او چون دل و جان و جگر

ساخت بیش از حصر و احصا کرد برتر از قیاس

داد بیرون از حساب و ریخت افزون از ثمر

با خردمندان مروت با هنرمندان کرم

بر یتیمان نان و کسوت بر فقیران سیم و زر

هر که روزی یافت اندر ملک عثمانی مقام

هر که لختی کرد اندر خاک ایتالی سفر

خواند در رومیة الصغری از او چندین کتاب

دید در رویة الکبری از او چندین اثر

معجزات آورده در قفقاز و قسطنطین و روم

نیز خواهد کرد در سقسین و هند و کاشغر

معجزاتش را اگر دانشوران گرد آورند

صد کتاب افزون شود در فن اخلاق و سیر

هر کتابی صد کراسه هر کراسه صد ورق

هر ورق صد سطر و در هر سطر صد شطر از هنر

البشاره کامد اینک بار دیگر سوی ملک

کاب دولت را بجوی آرد همی بار دگر

قرة عین الملک لماراراه انسانه

حل فیه و استوی القی عصاه و استقر

چون دم روح القدس پاکیزه و پاکیزه خوی

چون نسیم فروردین فرخنده و فرخنده فر

آنکه دانش را همی نشناسی از بیدانشی

بین ز دانش رسته در گیتی درختی بارور

شادمانی بیخ و دولت شاخ و بیداریش برگ

کامرانی برگ و رحمت سایه هشیاریش بر

میوه اش از دزد محفوظ است و برگش از خزان

شاخهایش ایمن است از اره بیخش از تبر

مغربی زین غصن در مشرق برد برگ و نوا

خاوری در باختر زین شاخ بر گیرد ثمر

نامه صلحش چو شد در روی عالم منتشر

چامه مهرش چو شد در سطح گیتی مشتهر

جفت کرده جوجه کبک دری را با عقاب

صلح داده شیعه آل علی را با عمر

خامه اش آرد پدید از صنع حق لایزال

فکرتش سازد عیان از فضل حی دادگر

ناقه صالح ز سنگ و طایر عیسی ز گل

خیمه هارون ز ابر و نار موسی از شجر

در سخن از لعل گوهرزا بود محی الرمیم

در نگارش با ید و بیضا کند شق القمر

کوه لرزان از عتابش چون ز نعمان نابغه

ابر گریان از سخایش چون فر ز دق از مطر

بخشش چندانکه گر دریا و کان او را دهی

نه بکان اندر بماند زر نه در دریا گهر

یا چراغ فکرش اندر تیره شب با پای لنگ

کور گردد بی عصا در کوه و هامون رهسپر

این خلایق قالب و تصویر انسانند لیک

اوست روح اندر قوالب اوست معنی در صور

جمله آیات حقند اما بهر جا جمله ایست

او در آنجا مبتدا شد دیگران او را خبر

زین سبب حق ذات پاکش را ز ایران برگزید

همچو نادرشاه از افشار و تیمور از تتر

ای خداوند آنچه من دیدم از این مردم ندید

سبطی از فرعون و اسرائیلی از بخت النصر

حاسدم را آسمان پیش افکند از من و لیک

هر چه واپس تر شوم هستم بسی زو پیشتر

من چو ماهم او ستاره من چولعلم او خزف

من پرندم او نمد من ابره ام او آستر

خود تو میدانی نخستین کس منم کاین خلق را

سوی آزادی شدستم رهنما و راهبر

خود تو میدانی منم کز بانگ من برخاستند

مردگان چون خفتگان از بانگ مؤذن در سحر

خامه ام چون صور اسرافیل افکند از صریر

نفخه اندر کوه و وادی صیحه اندر بحر و بر

ناله ام افروخت اندر مجمر حب الوطن

شعله اندر رطب و یا بس آتش اندر خشک و تر

داشتم در حصن غیرت بهر دفع خصم ملک

خامه تیغ و تن زره سر مغفر و سینه سپر

چون براه اندر شدم می تاخت اندر موکبم

فوجی از دانشوران بیش از ربیعه وز مضر

اینزمان افتاده ام محبوس در ساوجبلاغ

همچو مه در ابر و زر در خاک و لعل اندر حجر

با دهاقینم چو شاه اندر عری پژمرده حال

در رساتیقم چو ماه اندر محاقش مستتر

دیده گریان سینه بریان تن برهنه چون اسیر

دست بر سر جان بلب آتش بدل چون محتضر

خوار اندر خاک خود چون خارم اندر بوستان

پست اندر ملک خود چون خاکم اندر رهگذر

رفت بر باد از کفم مال و حشم گنج و خدم

ریخت بر خاک از تنم صوف و زعب شعر و وبر

حاصل من از هنر گوئی پس از مرگست چون

از لقب طیار را حاصل ز کنبت بوالبشر

بوده ام مانند جمعه اول ماه رجب

گشته ام چون چارشنبه آخر ماه صفر

خود مضارع نیستم تا این رقیبان چون ادات

بر سرم تازند بهر رفع و نصب و جزم و جر

چند تن رفتیم در یک بوستان کشتیم تخم

جمله با هم یار در سود و زیان و نفع و ضر

حاصل من خار دلدوز است وز ایشان یاسمین

بهره من زهر جانسوز است وز آنان نیشکر

جمله بهر مصلحت کردیم در بحری شنا

من شدم چون در بزیر آنان چو خس اندر زبر

شکوه اخوان خوان وطن را در نهان

با تو گفتم چون ندارم جز تو غمخواری دگر

تا بدانی چون عدو آید بخرگاه اندرون

همچو من یاری ندارد جای جز بیرون در

قدر فضلم را تو دانی کاین مثل بس شایع است

قدر زر زرگر شناسد گوهری قدر گهر

شمارهٔ ۷۰

دی در هوای صحبت یاران غمگسار

زی بوستان شدم بتماشای لاله زار

دیدم گل و بنفشه و نسرین و یاسمن

پژمرده و نگون و پریشان و سوگوار

باد خزان بباغ شتابان و سهمگین

ابر سیه بدشت خروشان و اشگبار

آذر فتاده در دل بتهای آزری

دود سیه برآمده از مغز جویبار

عاری ز دیبه ساحت و اطراف بوستان

عریان ز جامه پیکر و اندام کوهسار

بسته زبان بلبل و بگشوده پای جغد

جوشیده آب روشن و خوشیده آبشار

در چنگ مطربان سخنگو شکسته چنگ

وز گوش شاهدان چمن رفته گوشوار

فرش زمین نوشته ز پهنا درازنا

رخت درخت کنده و بگسسته پود و تار

تنها نه باغ تیره که تا دیده بنگریست

در دشت و کوه و راغ فضا تیره بود و تار

اخگر دمیده از دل رود و کنار دشت

آتش گرفته دامن صحرا و کوهسار

ماندم شگفت و خیره از این کار بوالعجب

کامد پدید از اثر چرخ کژمدار

یاران و همرهان و رفیقان راه نیز

چون من درین قضیه بحیرت شده دچار

کاین بوستان رشک بهشت از چه رو شده است

افروخته چو کوره دوزخ ز تف نار

وین مرغزار خرم و دلکش چرا بود

چون مرغزن خراب و نگونسار و خاکسار

ناگه بگوشم اندر از آن سو ندا رسید

کای بیخبر ز گردش اوضاع روزگار

حیرت من ز تیرگی باغ و بوستان

خیره مشو ز سوختن دشت و مرغزار

زیرا اساس نزهت باغ از بهار شد

چون مایه نشاط روان از وصال یار

از نوبهار شاخ درخت است پرگهر

از نوبهار باغ بهار است پر بهار

از نوبهار لاله برآید همی بدشت

از نوبهار نغمه سراید همی هزار

بی نوبهار سبزه نروید همی ز خاک

بی نوبهار غنچه نیاید همی ببار

آنجا که نوبهار نباشد همه خزان

آنجا که آب نیست جهد از زمین شرار

گفتم بنوبهار مگر آفتی رسید

یا خاطرش نژند شده پیکرش نزار

گفتا بنوبهار نه اما بنامه ای

کاین نام را بخویش همی کرده مستعار

بی مهر گشت شاه و بهار خجسته دید

همنام خویش دور ز الطاف شهریار

شد لاجرم ز انده همنام خویشتن

چون سنبل و شقایق پیچان و داغدار

ویژه که آن جریده چو باغ بهار بود

از رنگ و بوی و روشنی و رونق و نگار

اندر ورق معانی و الفاظ آن بدی

رخشنده همچو لؤلؤ و یاقوت شاهوار

شعرش خریده گوهر شعری بیک شعیر

نثرش ز نثره کرده بر اوج فلک نثار

خوانده زبان ملتش استاد حق نیوش

یعنی لسان صدق حریفان حق گذار

گفتم خدایگان ملوک از چه روبر او

بی مهر گشت و خواست مر او را نژند و خوار

گفتا گناه کرد و شهش از نظر فکند

خشم ملک نگیرد جز بر گناهکار

گفتم گنه چه بود و چرا ارتکاب کرد

جرمی چنان که بسته شود راه اعتذار

گفتا گناهش آنکه بامضای خسته ای

سطری دو برنگاشت بهنجار ناگوار

مسئول بی خبر بد از این کار و آن حدیث

در نامه ثبت کرد نسنجیده پیشکار

نه وی اجازه داد و نه امضا نگاشت لیک

مسئولیت بگردن او گشته استوار

چون نامه گشت منتشر آگاه گشت و بس

افسوس خورد از پس توزیع و انتشار

اینک بجرم خویش مقر است و معترف

وز آنچه رفته سخت پشیمان و شرمسار

دیگر چنین خطا نرود ز آنکه بیگمان

از ریسمان پیشه گریزد گزیده مار

انگشت مؤمن از بن سوراخ جانور

اندر جهان گزیده نخواهد شدن دوبار

گفتم در این قضیه مکافات آن چه شد

در پیشگاه اقدس شاه بزرگوار

گفتا تو دانی آنکه شهنشاه ما بطبع

بخشنده و کریم و حلیم است و بردبار

جان کسی نگشته ز خشمش دوچار رنج

قلب کسی نیافته از قهرش انکسار

محبوب ملت است و عزیز جهانیان

بحر کمال و کان کرم ظل کردگار

ما را بخاک رفتن از آن به که اندکی

بر خاطر خطیر همایون شه غبار

برخواند آن جریده و ابرو ترش نکرد

با آن همه جلالت و نیرو و اقتدار

اما به نام شاه به توقیف نوبهار

یکچند رأی داده شد از مجلس کبار

یعنی ز محضر وزرائی ز بار شه

این حکم رفت و بسته شد ابواب اختیار

هر چند حکم شاه نه چون شد بنام شه

با نام شاه کس نتوان کرد چارچار

گفتم گناه اگر چه بزرگ است و سخت لیک

باید بفضل شاه جهان شد امیدوار

این حکم اگر ز شاه جهان بود گفتمی

بیشک حکومتی است که لا یمکن الفرار

اما چو نیست امر همایون توان کشید

از فضل شهریار یکی آهنین حصار

حصنی چنان که بر نگشاید ورا بزور

افراسیاب و رستم و زال و سپندیار

مجرم اگر براستی آگه شود که چیست

میزان عفو و بخشش این شاه تاجدار

روزی هزار بار گنه برنهد بدوش

تا عفو شاه بیند روزی هزار بار

شاها بشکر آنکه خدا در همه جهان

از خسروان دهر ترا کرده اختیار

از جرم نوبهار گذر کن که آمده است

اندر پناه رحمت عامت بزینهار

گرچه نه زو گناه و نه بادافره از تو شد

سحری شگرف رفته درین ماجرا بکار

این سحر را بمعجزه بشکن که در کفت

باشد عصای سامری اوبار سحر خوار

زنهاریان درگه خود را که دیرگاه

دارند از تو عفو و خداوندی انتظار

مأیوس و ناامید ز الطاف خود مخواه

محروم و بی نصیب ز احسان خود مدار

بر دشمنان ملک حریف است این دلیر

و اندر کمند شاه ضعیف است این شکار

با صارم زبان بگشاید هزار حصن

با تیر خامه در شکند پشت صد سوار

تا روی شه بتابد چون بدر در ظلام

تا افسرش درخشد چون شمس در نهار

خویش چو در فضای چمن باد فروردین

رویش چو بر سپهر برین ماه ده چهار

فرداش به ز امروز امروز به ز دی

آینده به ز امسال امسال به ز پار

دولت غلام و عیش مدام و جهان بکام

گردونش رام و طالع پدرام و بخت یار

خصم ار باعتراض گشاید بمن زبان

کاندر خزان چرا سخن آری ز نوبهار

گویم بزیر سایه شه روزگار ماست

دایم چو باغ خلخ و بستان قندهار

دیماهان بگونه اردی بهشت سبز

اردیبهشتمان چو بهشت است مشکبار

شمارهٔ ۷۱ - این چند بیت از آخر یک قصیده بدست آمد

نگین خاتم جم داشت لعل فرخ تو

سزای دست همایون شه بد آن گوهر

ازین قبل ز پی بوسه بر لب تو نهاد

بلند دست خود آن شهریار نام آور

شنیده ام که چو آن لعل گوهرآگین یافت

درون لجه دریای دست شاه گذر

دو آبشار ز چشم تو اندران دریا

چو زنده رود روان شد همی ز لؤلؤتر

وز التقای دو دریای موجزن مردم

زهر کرانه نمودند عاقلانه حذر

یکی دو دست گهربار شهریار کریم

یکی دو لعل گهر بیز مرد دانشور

کف ستوده والا مظفرالدین شاه

لب مفرح عبدالمجید دین پرور

یکی چو بحری مواج از تلاطم جود

یکی محیطی زخار از میاء هنر

تو ای بفضل و معارف درین جهان معروف

تو ای بدانش و فرهنگ در زمانه سمر

جهان خدای چنانت بزرگ کرده که شاه

همی دعای تو گوید به وقت شام و سحر

دعای شاه به جان تو مستجابستی

چنان که در حق امت دعای پیغمبر

شمارهٔ ۷۲

دیدم بخواب دوش درختی خجسته فر

خاکش بزیر سایه و چرخش بزیر پر

اندر زمین هفتم بیخش نهفته بن

بر آسمان هفتم شاخش کشیده سر

هم شاخه اش گذشته ز خاک اندر آسمان

هم سایه اش رسید بخاور ز باختر

در عقبیش نظیر نه جز طوبی بهشت

در دینیش عدیل نه جز سرو کاشمر

رسته ز مرکز زمین آن سیم گون درخت

گشته ستون گردون آن نازنین شجر

مانند خیمه ی ز زمرد فراز خاک

کورا بود عمودی از خیزران تر

یا محفلی خجسته که بر مغز ساکنانش

آرد نسیم بوی ریاحین ز باد غر

یا کوه بی ستون را افراشته ستون

یا بر فراز الوند گسترده چتر زر

یا نخله ای که دختر عمران جوانش کرد

یا نخلة العجوز که کشتش پیام بر

نقصی در آن ندیدم جز اینکه در جهان

با این فرو وقار نبودش یکی ثمر

آنسان درخت زفت قوی چون ثمر نداد

خواهد شدن فسانداش اندر جهان سمر

بشگفت مانده سخت و بپرسیدم از یکی

کاین شاخ سبز و خرم چبود بخاک بر

نه صمغ از او بجوشد نه خود ترانگبین

نه صبر از او بریزد مانانه نی شکر

نه ارغوان برآید از او و نه ضیمران

نه یاسمن بروید از آن و نه نیلپر

این نخله بلند نه خرما دهد نه مقل

این شاخه کهن نه تماشا دهد نه بر

این بوستان برای چه دارد چنین درخت

آن باغبان برای چه کارد چنین شجر

نشنیده ای که مردم دانا همیزنند

بر شاخ بی ثمر مثل مرد بی هنر

چون مرد بی هنر، تو یکی دانش، خرد و مه

چون شاخ بی ثمر تو یکی خوانش خشک و تر

گفت این قصیده تو بودای ادیب فحل

گفت این جریده تو بودای هژبر نر

این نخل بی ثمر که بچشمت بود عیان

باشد همان قصیده که شد در جهان سمر

چون استن حنانه بنالد در این جهان

در آنجهان بروید از او میوه مگر

این است آن قصیده که الفاظ آن بدیع

این است آن قصیده که ابیات او غرر

این است آن قصیده که در باغ رو نقش

گفتی بمدح مفتی احکام دادگر

تمجیدها شنیدی از مهتران عصر

چونانکه ز آفرینشان گوش تو گشت کر

صیت قصیده رفت ابر طاق هشتمین

وز جایزه اش ندید کسی در جهان اثر

گفتم چرا جناب شریعت مرا نداد

پاداش این قصیده شیرین تر از شکر

بر آفرین خرید ز من مدح و آفرین

لا تأکلوالربا هم منسوخ شد مگر

گفتا بنص آیت حیوا بمثلها

اینجا ربا مباح و حلال است در نظر

گفتم کنونچه باید کردن که ایندرخت

برگش شود زمرد و بارش شود گهر

گفتا ز ابر دست سپه دار ملک جود

تا نی همی بریخت ببالای آن مطر

یعنی ز دست نصرة دولت که در جهان

چونان نزاد مادر گیتی یکی پسر

گر تو درخت نصرت و دولت شنیده ای

سایه اش ز فتح باشد و میوه اش بود ظفر

این است آن درخت همیون باردار

این است آن نهال برومند بارور

ای آنکه سهم تیر کمان ترا همی

گردون ز آفتاب بسر برکشد سپر

بهرام تیغ زن را از بهر بندگیت

جوزا شود حمایل و پروین بود کمر

از رای مهر زای تو روشن شد آفتاب

چونان کز آفتاب برد روشنی قمر

اقبال در کمند تو چون شهریار چین

در خم خام رستم آن پور زال زر

از زخم بیلک تو بهیجا تهمتنان

اسفندیاروار بقرپوس هشته سر

در خاطر مبارک داری که بر رهی

دادی چگونه وعده انعام و سیم و زر

چون نقش بر حجر بدل امید تو بماند

غافل که وعده تو بود نقش بر شمر

بیگلر بیگی و موتمن آنان ک شوطشان

بودی وراء خطو تو در عرصه هنر

کردند همتی که نه من داشتم گمان

بل بود در حق تو گمانم زیاده تر

آنچم گمان بباره این هر دو از تو زاد

هر چم یقین بباره تو زین دو مشتهر

یا بارور نما شجر فکرتم ز تبر

یا قطع کن نهال امید من از تبر

شمارهٔ ۷۳

خسرو شرق سوی غرب همیکرده سفر

باختر گشته ز نو مطلع مهر خاور

ابر و باد ار نبود توسن فرخ پی شه

از چه پیماید کوه و کند از بحرگذر

ورنه شمس و قمرست اینملک چرخ سریر

از چه رو گرد زمین گردد چون شمس و قمر

ورنه اسکندر شرق است شهنشاه جهان

گرد آفاق چرا گردد چون اسکندر

شاه ما را ملکان نیک پذیرند ازان

که فراگیرند از حکمتش آداب و سیر

شاه ما عاقله دور زمان است و زمان

تربیت یابد از آن شاه معالی گستر

چون ملک عزم سفر کرد کلید در ملک

داد در دست ملک زاده فرخنده گهر

پادشه زاده پیروز جوانبخت سعید

شه محمدعلی آن درخور دیهیم و کمر

شاه اندر کف وی داده مقالید امور

که کند کار جهان راست بنیروی هنر

خوبکرد الحق زیرا که کسی چون فرزند

نیست در گیتی غمخوار و هواخواه پدر

ویژه این پور گرامی که میان پسران

آنچنان است که اندر همه اعضا سر

گرچه اولاد شهنشه همه اعضای ویند

هیچ عضوی را با سر نتوان شد همسر

این ملکزاده بنامیزد مانند سر است

که بود مرکز هوش و خرد و سمع و بصر

او دل و مغز و جگر باشد و دیگر اعضا

همه هستند بفرمان دل و مغز و جگر

در فلک ثابت و سیار فزون است ولی

همچو خورشید فروزان نبود یک اختر

هنر شه ز ولیعهد پدید است آری

هنر تیغ پدیدار بود از جوهر

ایکه بخشیدت یزدان پی آسایش خلق

دو کف عقده گشایی و دو لب جان پرور

نایب شاه توئی باخبر از راه توئی

مرد آگاه توئی بر تو عیان است خبر

نشود چشم تو مخمور ز صهبای هوس

نه شود قلب تو مجروح ز شمشیر نظر

سخن بهتان هرگز نبرد سوی تو راه

جادوی دیوان هرگز نکند در تو اثر

چشم بینا دل دانا لب گویا داری

راستی تو همه جانی و جهان چون پیکر

دانم افرشته نه ای لیک از آنم بشگفت

که سرشت تو بود پاکتر از جنس بشر

تا بود کشور جم قاعده ملک عجم

تا بود دست مظفرشه مفتاح ظفر

آسمان نازد بر ماه و زمین بر رخ تو

تو بدیهیم شه و شه بعطای داور

شمارهٔ ۷۴

کشور خاور شده است خسته و بیمار

خیز و برایش یکی طبیب بدست آر

باختر او را چو و سنی است بتحقیق

دارد با او همی رقابت بسیار

وسنی خواهد عدوی خویش کند پست

وسنی خواهد رقیب خویش کند خوار

تیغ عداوت کشد نهفته و پیدا

تیر شماتت زند نهان و پدیدار

درد و دریغا که این عروس جوانبخت

آه و فسوسا که این پریرخ دلدار

خسته چنان از هجوم نکبت و ذلت

بسته چنان در کمند محنت و آزار

کش نرهاند بجز عنایت داور

کش نجهاند بجز توجه دادار

ساحت مشرق شده ضمیمه مغرب

کشور اسلام گشته سخره کفار

دین خدا خوار گشت و مرد خدا ماند

خوار و زبون از جفای مردم خونخوار

کار گذشته است از علاج و مداوا

عافیت آن سو فتاده از بر بیمار

دین خدا را کجا نشانه توان یافت

شرع نبی از کجا بیابی آثار

از لب رامشگران بخلوت رندان

یا دم خنیاگران، بدکه خمار

از نظر آهوان شوخ رمیده

یا نگه لعبتان نغز پریوار

از حرکات منافقان ریائی

یا کلمات مرائیان رباخوار

یا زکلامی که کرده شعرفروشان

بهر تملق طراز دفتر و طومار

یا ز سرودی که مطربان بسرایند

نزد امیران بلحن بربط و مزمار

یا ز عتابی که خواجگان بغلامان

ساز کنند از طریق نخوت و پندار

یا ز در مرد جاهلی که فروشد

دین خدا را همی بدرهم و دینار

یا ز بر رند فاسقی که بپوشد

روی ریا را همی بخرقه و دستار

یا ز متاع فرنگ کز اثر وی

گشته تهی خانها و پر شده بازار

یا ز دروغی که با هزار قسم جفت

از پی فلسی کنند نزد خریدار

یا ز لباسی که شد مخرب پیکر

یا ز اساسی که شد مهیج پیکار

همتی ای حارسان ملت بیضا

غیرتی ای وارثان حیدر کرار

ای علمای بزرگوار هنرمند

ای فضلای خدا پرست نکوکار

بهر خدا فکرتی بداروی این درد

بهر خدا همتی بچاره این کار

خود نه شمائید راه ما بسوی حق؟

خود نه شمائید ماه ما بشب تار؟

گر نشتابید سوی چاره چه گوئید

روز قیامت جواب احمد مختار

اسلام اینک غریب مانده و مهجور

ایمان اینک نژند مانده و افکار

گشت مشوه جمال دین پیمبر

گشته مشوش خیال مردم دیندار

آینه شرع را نشسته برخ زنگ

صارم دین را بچهره بر شده زنگار

خاک بریتانیا بهند رسیده است

مملکت روس در گذشته ز تاتار

برمه و چین و سیام گشه مسخر

کاپ و اورنز و بوئر شده است نگونسار

عهد مسیح است و روز ملت ترسا

دور صلیب است و وقت بستن زنار

نور چلیپا دمد چو طلعت خورشید

طاق کلیسا رسد بگنبد دوار

تیره از آن طاق گشته یکسره دلها

خیره در آن نور مانده یکسره ابصار

چند شود مختفی دقایق احکام

چند بود منطوی حقایق اخبار

رسم مدارس کنید و نشر جراید

سوی معارف روید و در پی آثار

جام تدین شده است ممتلی از زهر

باغ تمدن شده است یکسره پرخار

زهر جفا را تهی کنید ز ساغر

خار ستم را برونکشید ز گلزار

گرگ ستمکار رفته بر سر گله

موش غله خوار خفته در بن انبار

در تله بندید پای موش دغل باز

وز گله برید دست گرگ ستمکار

ما همه سرمست و دشمنان همه باهوش

ما همه در خواب و حاسدان همه بیدار

ما همه مدهوش و سست و تنبل و کاهل

دشمن هشیار و چست و چابک و عیار

رخنه بدیوار ما فکنده بداندیش

ما نگران بر رخش چو صورت دیوار

شکر خدا را که شهریار جوان بخت

حمد خدا را که پادشاه جهاندار

قلب منیرش بود سپهر حقایق

خاطر پاکش بود خزانه اسرار

گشته خیالش بکار ملت مصروف

هست درونش ز راز بملک خبردار

هیچ نترسم از آنک مسکن ما را

خانه ماران کنند مردم سحار

زانکه بتأیید حق سنان شهنشه

گردد چون اژدها و بشکند آن مار

یارب این شه نگاهدار زمانه است

نیز توأش از بد زمانه نگهدار

شمارهٔ ۷۵

امام عصر چراگه به چاه گاه به غار

شود چو یوسف صدیق و احمد مختار

چرا چو گنج به ویرانه ها کشاند رخت

چرا چو ابر به بیغولها گشاید بار

چرا چو ماه بمغرب گراید از مشرق

چرا چو سیل بدریا شتابد از کهسار

چرا فرار کند ز آدمی بکوه و بدشت

چرا کناره کند از بشر بشهر و دیدار

ز چیست می نکند جای در بلاد و قری

چرا همی نزدی در دیار و در امصار

امام جان جهانست و در جهان چون جان

قرار دارد و جان راست و زو دوام و قرار

امام شمع طریق است و رهنمای فریق

نصیر عدل و صراط نجات آخذثار

چرا چراغ بر این کاروان نیفروزد

که بسته در کف دزدند و خسته در شبتار

چرا گزیده ز اخوان خویش عزلت و بعد

چرا گرفته ز ایوان خویش راه فرار

ز خانه خود باشد ملول و اینت عجب

که زنده نیست در این دار غیر ازو دیار

اگر ندانی ای نور دیده از من پرس

که چون ندانی تفسیر باید استفسار

هزار مرتبه افزون من این حدیث بلیغ

شنیده ام ز بزرگان و خوانده ام ز اخبار

رسول گفت در آخر زمان شود اسلام

غریب و خوار بدانسان که از نخستین بار

کنون غریبست اسلام و پیشوای جهان

ندارد از ستم و جور ملحدان زنهار

امام خون خورد از غصه هر زمان نگرد

که دین احمد مرسل غریب گشته و خوار

امام گریه کند زار بر شریعت و تو

سزد که گریی بر حال آن شهنشه زار

که هست بیمش ز احباب خویش نزاعدا

ز مسلمانش باشد خطر نه از کفار

چنانکه شیر خدا را شنیده ای بجگر

چه زخمها که رسید از مهاجر و انصار

امام را زین غاصبان مسند شرع

بهر دقیقه خطرها بود فزون ز هزار

نه زیب مانده بمسجد نه زیت در قندیل

نه نور هشته بمحراب و روشنی بمنار

شکسته گردن تقوی بزخم گر ز طمع

کشیده تیغ هوی بر گلوی استغفار

شنیده ای تو که اصل دوم ز دی داداست

ز داد نام خدا گشته در جهان دادار

کسیکه اصل دوم را بعمد منکر شد

کجا باصل نخستین همی کند اقرار

گر اینست حجت اسلامیان و آیت حق

سزاست بوسه بناقوس و سجده بر زنار

سلام کردن باید بمعبد هندو

نماز بردن شاید بقبله تاتار

خدای را مگر ای بی خرد تو نمیدانی

که حجت حق باید ستوده و ستوار

تو ناستوده و سست و پلید و کژ طبعی

ز فرط جهل شناور شده بلجه عار

دو روز کلک و زبانت گشوده شد که برفت

ز دست کلک و زبانت هزار سر بر دار

هزا فتوی دادی خلاف شرع و خرد

برای آنکه تجارت کنی در این بازار

تجارت تو و بال تو گشت و در پاداش

شوی ز میوه بستان خویش برخوردار

نصیبه تو شود خار خشک و حنظل تلخ

چرا که هیچ نکشتی بغیر حنظل و خار

چنانکه زهر بکام جهانیان کردی

علی الصباح ز ز قوم بشکنی ناهار

تو طامع دغل دزد را چه افتاده است

که نام حجت بر خود نهی باستکبار

دنی تر از تو کسی کاین خدیعه از تو خرید

تو جفت لاشه خر مرده ای و او کفتار

دهان کفتار از لاشه بویناک تر است

درون مرده خور آلوده تر شد از مردار

ز آبروی شریعت بکاستی آن روز

که خادمت بشریعت اضافه کرد خمار

مگر شریعت احمد شریعه . . . تست

که گه پیاده بدان در شوی و گاه سوار

تفو بر آن طمع و حرص و کذب و جهل و ریا

تفو بران سروریش و دراعه و دستار

لواشه باید و داغ و کلافه تا این خر

دوباره رام شود تن دهد ببردن بار

گر این لواشه ز مشروطیت بدست آید

بزیر بار کشم ز این خران همی بسیار

چنان ز نمشان بر سر فسار و برکون داغ

که آفرین رسد از نعلبند و از بیطار

خر لگدزن و بغل چموش را باید

علوفه دادن یکبار و بار یک خروار

علوفه بر خر سرکش فزون مده زیرا

چو سیر شد شکمش سرکشی کند ناچار

بسان کهنه وزیران مملکت که همی

لگد زنند چو بینند از ملک تیمار

فزون از آنچه رسد زان خسان بی تقوی

زیان بکشور و خزیان بدین و عقده بکار

از این وزیران بینیم درد و رنج و زیان

که بدتر از سگ و گرگند مردم سگسار

سگ درنده بخون کسان شود قانع

بر این و تیره بود نیز گرگ مردم خوار

هزار آفت از این خرمز وران در ملک

رسد که نیست فزون عده شان زده بشمار

یکی ازان ده ازالت شود چو از مسند

بجای آن دگری می بیابد استقرار

تمام مظهر یکدیگرند و پنداری

همه یکند و بروی و بخوی و بوی و نگار

بسان مهره نرد و پیاده شترنگ

همه موافق رنگند و مختلف رفتار

یکی بشاه برد حمله و یکی بوزیر

یکی به پنج کند جنبش و یکی بچهار

سگ از مناره و اشتر ز باره حمله برد

چو پاسبانخر و خر سست کو توال حصار

آیا مقامر دون کز برای سود و شتل

متاع دین خدا را کنی جهیز قمار

بیکدو زخم حریفان بدستخون بازی

حیات خویش و بمرگ اندرون فتی ز خمار

حمار حامل اسفار دیده ایم ولی

ندیده ایم شود گاو عامل او زار

تو آن خر خرف و گاو ریش گاوستی

که گشته عامل اوزار و حامل اسفار

بغیر دبه و بیدینی و شرارت طبع

نه هیچ دانی شغل و نه هیچ دانی کار

خراب کردی مسجد بساختی خنوت

بنا نهادی گلخن بسوختی گلزار

ز شوق وعده بگرمابه رفت و بیرون کرد

ز تن قمیص و ز سر معجر و ز پا شلوار

سپس ببست حنا بر زهار و نوره بزلف

بکند موی سر و شانه زد بموی زهار

کنون چو پیچک پیچیده بسرو و سمن

ولی چو باد خزانی وزد بباغ بهار

به پژمری و بیفتی ز باد و گندبروت

چنانکه آگهی از قصه کدو و چنار

به میل شه نشود کار فاسدت اصلاح

فساد دهر کجا چاره یابد از عطار

کجا توان بتو تفویض حل و عقد امور

که می ندانی خود حل و عقد بند ازار

از آستین تو کی سر زند مصالح ملک

که از مصالح رندان همیزدی آهار

برآمده شکمت چون زنان آبستن

ز بسکه خورده ای اصلاق و برده ادرار

چرا بوقت لقاح از محاض نندیشی

که هست گادنت آسان و زادنت دشوار

در آن بساط که باشد مشیر سلطنه صدر

در آن سپه که بهادر امیر شد سالار

از آن بساط نزاید بغیر نکبت و رنج

وز آن سپه نرسد جز نحوست و ادبار

شنیده ام که بهادر امیر خود را خواند

ز نازکی و طراوت گل همیشه بهار

کجا همیشه بهار است آنکه چون دم دی

خزان برد بگلستان حیدر کرار

ز نغمه دم او روح عدل شد مسموم

که زهر مار بود در دهانش چون سگ هار

ز اتفاق مجلل چنان دلش مغرور

که غافل آمده از اختلاف لیل و نهار

ز هر طریق و ز هر در که قصه آغازم

دوباره روی سخن زی تو آید ای غدار

توئی که آلت اجرای قصد غیر شدی

چو گاو کور که بستش بر آسیا عصار

بهر که سنگ زنم کله تو در نظر است

بنص اعنی ایاک فاسمعی یاجار

منم عذاب تو و ز این عذاب نی تخفیف

منم بلای تو وز این بلا مجو زنهار

مباش سخت که تو گندمی و من طحان

مکن ستیزه که تو اشتری و من جزار

کجا تواند گندم بآسیابان جنگ

چگونه یارد اشتر بساربان پیکار

ز تنت پوست کنم چون ز میشها قصاب

کدنگ بر تو زنم چون بخیشها قصار

بدست خویش دهی مرگ خویشرا سامان

چو گوسفندی در گردنش زناد و شفار

همی بخواهد واحد یموت سرکش من

که با کدوی تو مشت آزمون کند یکبار

بود بتازی واحد یموت آن یکزخم

که هست دسته اش از چوب و کله اش از قار

از آن سبب که ز قیر است کله سر او

عرب بخواند آن را بلفظ خود مقوار

اگر ندیدیش اینک ببین که عزرائیل

در فتوح گشاید ترا بدین افزار

چو این نشادر معوج بمستقیم تو شد

برون رود ز سرت سکسکی شوی رهوار

ز عر و عر و جهیدن به تیز تیز افتی

چنانکه فاعتبروا منه یا اولی الابصار

ز شومی تو بر اسلام آن بلیه رسید

که بکر راز بسوس و ثمود را ز قدار

زند ز دست تو فریاد مره بن لوی

کند بجان تو نفرین ربیعه بن نزار

چنان ز نفخه شیطان بخواب مرگ دری

که بانک صور قیامت نمی کند بیدار

ولی امام زمان ریشه ات براندازد

بزور پنجه خونین و تیغ آتشبار

بجای آنکه مقدم شدی چو پیش آهنک

رسد که توشه کش اشتران شوی بقطار

همان عمامه که دام ضلالت تو شده است

کشد امام بخرطومت اندرون چو مهار

خلیل حق بهمان تیشه بت همی شکند

که بت بدان بتراشیدی آزرنجار

بلی چو خانه خدا پا نهد بخانه خویش

یکی است آمدن یار و رفتن اغیار

نه گرگ در گله آید نه زاغ در بستان

نه خر بخر من ماند نه موش در انبار

درخت بدرا از ریشه برکند دهقان

بنای کژ را از بن برافکند معمار

چو دیو خسته شد آتش زند به پیکر دیو

چو مار کشته شد اخگر دمد بخانه مار

چو شست دامن دین را از این پلیدیها

همی بسوزدشان خانمان و زاد و تبار

امام از رگ و از ریشه شان خبر دارد

خلاف ما که ندانیم خود یکی ز هزار

حواله کردم ملک جهان و هر چه در اوست

بخاندانش حتی الجدار و المسمار

شمارهٔ ۷۶

زلال خضر کزان تشنه ماند اسکندر

ببین که گشته روان در کنار بحر خزر

هر آنچه جست سکندر درون تاریکی

بروشنی شده ما را نصیب خوش بنگر

بیا که چشمه آب حیات و نهر بقا

درون گلشن اسلام و دین پیغمبر

بدستیاری پیر خرد که خضر رهست

روان شد از ظلمات مداد اهل هنر

یکی جریده ز باکو پدید گشته بطبع

بلند چون فلک و تابناک همچو قمر

جریده نی که هزاران خزینه گوهر ناب

صحیفه نی که هزاران سفینه لؤلؤ تر

هزار سحر کند از بیان شورانگیز

هزار معجزه آرد ز نطق جان پرور

بیان آن چو عروس دو هفته خواند درست

حدیث آن چو زند داغدیده کرد از بر

عروس زیبا از یاد برد حجله شوی

عجوز ثکلی فرموش کرد داغ پسر

نبشه گوئی کلک خرد ز آیت فضل

خطی ز عنبر سارا بدیبه ششتر

و یا تو گوئی در بوستان شرع رسول

یکی درخت برومند بر فلک زده سر

درست کاری بیخش درست گوئی شاخ

وطن پرستی برگش خداشناسی بر

فشانده میوه بسکان هند از تاتار

فکنده سایه بصحرای غرب از خاور

ز میوه اش بدن مؤمنین شده فربه

ز سایه اش جسد مشرکین شده لاغر

بلی ز معجز احمد شگفت نی که شود

دوباره استن حنانه سبز و تازه و تر

سخن طراز و سخنگو چنینه بایستی

که در بیانش لطف است و در کلام اثر

بنص فرقان هر مؤمن و مسلمان را

ز دست احمد باید زدن می کوثر

شراب کوثر علم است و جز بدولت علم

کسی نرست ز دام فنا و بند خطر

تو جام زندگی از دست علم گیر و بدان

که گرد علم نه بیهوده گشت اسکندر

بیا بنوش ز عین الحیوة ما قدحی

ببوی همچو گلاب و بطعم همچو شکر

از آن شراب که در رقص و در سرود آید

تن و روان تو بی پای کوپ و رامشگر

از آن شراب که گر قطره ای رسد بدهان

بخار علم زند در دماغ مرد شرر

از آن شراب که گر ساغری بمرده دهند

ز جای خیزد و گیرد نشاط عمر از سر

از آن شراب که در دشت جهل و کشور ظلم

همی ببارد سجیل و برزند آذر

از آن شراب که بر مصطفی شب معراج

بقاب قوسین نوشاند خالق اکبر

از آن شراب که پیغمبر ارمغان آورد

بمرتضی و دو فرزند وی شبیر و شبر

از آنشراب که صدیق نوش کرد وز سر صدق

بداد در ره حق آنچه داشت سرتاسر

از آنشراب که فاروق خورد و شیرین کرد

جهانیان را زهری که بود در ساغر

از آن شراب که عثمان چشید و حلقومش

ز شور مستی زد بوسه بر دم خنجر

از آن شراب که نوشاند ساقی تسنیم

بدست خویش بعمار یاسر و بوذر

از آنشراب که هشیار گشت از آن سلمان

از آنشراب که طیار گشت از آن جعفر

از آنشراب که ابلیس از آن شود مقهور

از آنشراب که جبریل از آن گشاید پر

از آنشراب که دیو ار کشد فرشته شود

از آنشراب که مور ار چشد شود اژدر

از آنشراب که آباد کرده خانه خیر

از آنشراب که بر باد داده خیمه شر

بود دو چیز بهر روزگار و در هر جای

ستون بیت سعادت قوام نسل بشر

نخست دین و دوم علم دان که این هر دو

شدند چون دو برادر ز یک پدر و مادر

میان این دو برادر جدا شود آنروز

که بگسلند ز هم فرقدان و دو پیکر

بشرع، کار معیشت منظم است و درست

بعلم، پشت عمل محکم است و مستظهر

بشرع، شاید قانون گذاشت بی دستور

بعلم، شاید کشور گرفت بی لشکر

امام بی دین باشد فضیحت محراب

چنانکه مفتی بی علم ضحکه منبر

چو خسته شد تن دین از کجا برآید کار

چو بسته شد در علم از کجا گشاید در

دریغ و درد که ما را ز علم نیست نشان

فغان و آه که ما را ز شرع نیست خبر

نه واقفیم ز حکم خدا و شرع رسول

نه عارفیم بعلم علی و عدل عمر

رسیده ایم بدشتی که نیست روی نجات

فتاده ایم ببحری که نیست راه عبر

نشان ره ز که جویم که چشمها همه کور

حدیث دل بکه گویم که گوشها همه کر

هزار سال فزونتر بود که در گیتی

عروس طالع اسلام خفته در بستر

شدست بسترش از ننگ و عار و ذل و هوان

شده است بالشش از خار و خاک و خاکستر

نه حجله اش را اسباب خضاب کرده بخون

بجای غازه رخش سرخ از سرشک بصر

مرا بسی عجب آید که این عروس چرا

هزار سال بماند عقیم و بی شوهر

نه یک خردمند او را همی بپرسد حال

نه یک جوانمرد او را بگیرد اندر بر

ز بسکه تخم مروت بر او فتاده ز بن

ز اقربایش یکتن نشد ورا همسر

مگر که ستر الهی یکی نقاب کشد

ز چشم زخم رقیبان بروی این دلبر

وگرنه امر محال است کاین عروس بدیع

بجای ماند پی روی پوش و بی معجر

درون خانه همسایه مرد بسیار است

ولیک یکسره نامرد و بیحمیت و غر

و ان یکاد بخوانید و آیة الکرسی

که این متاع نیفتد بدست غارتگر

ز گلشن ما اخلافمان چه بهره برند

که شاخ سبز نهشتیم در سرای پدر

در آب شستیم آن آبروی میراثی

بباد دادیم آن گنجهای بادآور

خرد ز خطه مشرق نموده عزم رحیل

هنر ز کشور اسلام بسته بار سفر

عمر کجاست که بیند فسوس در اسلام

علی کجاست که بیند جهود در خیبر

عمر کجاست که بیند دراز دستان را

کشیده تا بکجا پای از گلیم بدر

علی کجاست که بیند بطاق کعبه فراز

نشسته هم بت و هم بت پرست و هم بتگر

کجاست حضرت فاروق و تازیانه سخت

برای خواندن معروف و راندن منکر

کجاست حیدر کرار و تیغ آتشبار

که کافران را دادی بامر حق کیفر

اگر بخواهی رسم و ره سیاست ملک

بخوان وصیت آن شه بمالک اشتر

کجاست حشمت صدیق و آنهمه شوکت

که خلق را سوی ایمان کشید بار دگر

کجاست طاعت عمان و چهر نورانیش

که با نماز شب تیره برد تا بسحر

کجاست عمرعبدالعزیز آنکه بجد

همی ببست باصلاح کار خلق کمر

مگر دوباره بخواب اندرون کسی بینی

بعزم احمد سفاح و جزم بوجعفر

کجاست حشمت محمود عزنوی که شکست

بسومنات بتان را چو زاده آذر

کجاست رایت الب ارسلان سلجوقی

امیر شاه شکار و خدیو شیر شکر

کجاست پادشه پیلتن صلاح الدین

که تاخت بر سپه شیردل چو ضبغم نر

کجاست موکب سلطان محمد فاتح

که کوه در بر جیشش چو دشت و بحر چو بر

کجاست نادر افشار شهریار بزرگ

که شد ز فارس سوی هند و ماورالنهر

کجا شدند دلیران کشور اسلام

یلان نامور و پهلوان گندآور

کماة خزرج و فرسان اوس و اسد ثقیف

فحول ازد و دلیران جنگی حیمر

زبیدیان دلاور تمیمیان دلیر

مجاهدان ربیعه مبارزان مضر

چو بو عبیده جراح و عمر و بن معدی

چو خالدبن ولید و ضراربن ازدر

چو طاهربن حسین و ابودلف قاسم

چو پور کاوس افشین که نام او خیذر

مهلب بن ابیصفره موت احمر خصم

که روی از رقیان شد ز بیم او اصفر

حدیث معتصم بالله ار فرو خوانی

هم از نصوص تواریخ و از متون سیر

شگفت معجزه بینی که پور بابکیان

گهی بخاقان پیچید و گاه با قیصر

کتابخانه مأمون چه شد کز او خوانیم

حدیث فضل علی بن موسی جعفر

بیا بگرییم ای دل بحال خود شب و روز

که نه بدرد علاج است و نه بناله اثر

سزد که ملت اسلام چون زن ثکلی

خروش واعمرا برکشد ز سوز جگر

فتاده کشتی اسلامیان بگردابی

کز آن نهنگ نیارد بحیله کرد گذر

هزار کشتی راندیم اندرین دریا

همی شکسته و بی بادبان و بی لنگر

هر آن سفینه که بر ساحل حیات رسید

رهید از خطر این محیط پهناور

حیات کشتی علم است و علم فلک نجات

نجات خواهی بفروش جان و دانش خر

بسان دانه که در آسیا شود شب و روز

همی بگردد ما را دو سنگ سخت بسر

یکی بزیرو یکی بر زبر نشسته مدام

اساس هستی ما را کنند زیر و زبر

میان طالب بیدین و غالب بی داد

که کارشان همه میل دل است و خواهش زر

فتاده اند گروهی شبیه آدمیان

چو در میان دو گرگ درنده مشتی خر

ز صدهزار یکی را نه فکرت اندر مغز

ز صدهزار یکی را نه روح در پیکر

چرا لگد نزند این ستور لاشه بر آن

دهان گرسنه و نابهای چون نشتر

چرا همی نستیزد بقهرمان اجل

چرا همی نگریزد ز جایگاه خطر

مگر پیمبر ازین خلق قطع کرده امید

مگر خدای ازین قوم برگرفته نظر

که راه علم نپویند و روزگار عزیز

کنند صرف بچون چرا و بوک و مگر

از آن بخیره و غافل که جز بدامن علم

بهرچه دست فرازند ضایع است و هدر

محال باشد جز با کمند علم رهاند

تن از عذاب و دل از داغ و گردن از چنبر

چو علم یافتی آنگه باتحاد گرای

که علم همچو سلاح است و اتحاد سپر

باتحاد گرائید و سیل را نگرید

که هیچ نیست بجز قطره قطره های مطر

باتحاد گرائید و اتفاق کنید

که اتحاد شما کم کند ز کفر اثر

اگر شنیدید المؤمنون کالبنیان

یشد بعض بعضا ز قول پیغمبر

شکست ما همه زان شد که مسلمین ز عناد

یکی غلام علی شد یکی مرید عمر

قضات در پی تاراج و خسروان پی تاج

زدند بر سر و کوپال و کتف یکدیگر

میان شیعه بوحفص و بوالحسن هرگز

بصدر اسلام این گفتگو نبود ایدر

تو از برای ابوحفص و بوالحسن شده ای

چو دایه ای که بود مهربان تر از مادر

بهار دین ز تو بی آب ماند و جهل تو داد

برای قطع درختش بدست خصم تبر

چو دوست رنجه کنی غافلی ز قوت خصم

که گرگ فربه گردد چو شیر شد لاغر

ایا سخنور دانش پژوه و ناطق فحل

که چون تو نیست یکی اوستاد دانشور

تو عالمی باحادیث و واقفی ز فنون

تو آگهی بتواریخ و عارفی بسیر

ز خامه تو باسلام تهنیت گویم

که جمع ملت اسلام را توئی یاور

چهار چیز بدست چهار تن بسپرد

برای حفظ صلاح جهانیان داور

تبر بدست خلیل و عصا بدست کلیم

قلم بدست تو و تیغ در کف حیدر

نعوذ بالله استغفرالله این تشبیه

ز تنگنای مجال است و من نیم کافر

تو نه پیمبری و نه ولی ولی بیشک

مؤیدی ز خدا و امام و پیغمبر

از این رهست که باری ز خامه آب حیات

از این ره است که داری ز نامه گنج گهر

کف کلیم ز کلکت همی شود ظاهر

دم مسیح به لعلت همی بود مضمر

چو کردگار ببخشید و بخت یاری کرد

مکن دریغ ز گفتن مهل بوقت دگر

ز جا برانگیز این خفتگان بادیه را

که روزشان همه در غفلت آمده است بسر

ز زیر ابر سیه در شو ای ستاره صبح

ببام عرش خروش افکن ای خروش سحر

شمارهٔ ۷۷

روزی که بیست و چهارم ذی الحجه از سال هزار و سیصد و هفت هجری بود در باغ شمال تبریز رفتم آن باغ بتازگی چندان صفا و صفوت گرفته بود که بر بهشت برین مینازید از بسکه گلهای رنگارنگ داشت نگارخانه چیینان را به آشکارا همیمانست مرا از مشاهده آن باغ نزهتی در خاطر پدید آمد که باین شعر تازی متمثل شده گفتم

ایا روض الشمال فدتک نفسی

واصغران اقول فداک بال

وقالوا مل الی جهة سواها

فقلت القلب فی جهة الشمال

در این اثنا پیشکاران اصطبل و جلوداران اسبان خاصه را دیدم که اسبان تازه بزاده و مهور تازی نژاده را با کمند بسته در دامن باغ میکشانند لختی بیش رفته حضرت اقدس را که با روی چو ماه بتماشای داغگاه آمده بودند زمین بوس ادب بجای آوردم - فرمودند هان ای امیرالشعراء چونانکه آن مرد شاعر سیستانی پسر قلوع که بوالحسن علی فرخیش مینامند داغگاه ابوالمظفر امیرنصرناصردین بلخی را با اسبان نو بزاد بیتی چند ستاید تو نیز بایستی چنان چکامه فراهم کنی و این بیت فرخی برخواندند.

تا پرند نیلگون بر وی بندد مرغزار

پرنیان هفت رنگ اندر سرآرد کوهسار

من نیز شرط طاعت را سر بزیر انداخته پس از اجازت در گوشه ای که بچشم بزرگ منظر خردبین آنحضرت در نیایم بنشستم و این قصیده غرا برهم فروبستم و تا من از نبشتن و خواندن بپرداختم هنوز نیمه اسبان را بداغ نیاورده بودند با اینکه از یکصد اسب در آن روز بفزون داغ برنهادند. قصیده این است

ابر چون پیلان مست آمد فراز کوهسار

باد همچون پیلبان بر پیل مست آمد سوار

آبگیر از باد شبگیری کند سیمین زره

لاله از گلبرگ تر آراست یاقوتین حصار

جوی همچون نهر فرهاد است سرشار از لبن

باغ همچون تخت پرویز است مشحون از نگار

سبزه طرف جویباران هاشمی پوشد طراز

لاله بر گرد تل از عباسیان خواهد شعار

چون نجوم آسمان طالع نجوم اندر زمین

چون سرشک عاشقان جاری میاه از آبشار

یاسمین زرد را بنهاده دست باغبان

در طبقهای لطیف اندر کنار جویبار

چون بزنبیل اندرون رفته نزاربن معد

با دل و باهوش و فربی با تن و توش نزار

صف ناژ و لشکر شاپور ذوالاکتاف شد

بر مثال رایت شاپور شد شاخ چنار

گل چو ترسابچگان افکند در گردن طیب

بلبل ناقوس زن را گفت کای شوریده یار

گرچه ترسایان طریق ماسپاری خوش بیا

ور مسلمانی برو از بت پرستی شرم دار

بلبل اندر پاسخش مستانه خوش گفت این سرود

عاشق یارم مرا با کفر و با ایمان چه کار

از مناقیر طیور اندر همی ریزد شکر

وز عقاقیر زمین یکسر همی جوشد عقار

نیشکر ذات النطاقین بید همچون ذوالیدین

نارون چون ذوالعمامه یاسمن ذات الخمار

شاخ همچون ذوالیمنین سار همچون ذوالرمه

ابر همچون ذوالجناح و برق همچون ذوالفقار

باز همچون ذویزن شد کبک همچون ذوجدن

لاله همچون ذوشناتر سرو همچون ذوالمنار

در میان بوستان بر شاخهای خشک و تر

گربه بینی دید خواهی چون قداح اندر قمار

فذ و توأم نافس و حلس و معلی و رقیب

مسبل و وغدو سفیح آنگه منبح است آشکار

خون یحیی ناردان و طشت زرین بوستان

شاه جابر آسمان و زال ساحر روزگار

تیر خونین رفته در چشم شقایق همچنانک

تیر رستم دیدی اندر دیده اسفندیار

راغ دیبائی پر از نقش است و گیتی نقش بند

ابر پستانی پر از شیر است و بستان شیرخوار

نرگس اندر کاسه سیمین همی انباشت رز

گلبن اندر دیبه دیبا همی پرورد خار

سوسن اندر شکر و تمجید ولیعهد ملک

همچنان گویا که بر تصدیق احمد سوسمار

خسرو عادل مظفر شه خداوند مهین

آن امیر کامران آن شهریار کامکار

تخت را والا مکین و بخت را یکتا قرین

چرخ را فرخ ادیب و عقل را آموزگار

جویبار ناصرالدین شاه را خرم درخت

بوستان دولت و اقبال را فرخ بهار

در سریر خسروی بر پادشاهان جانشین

افسر شاهی بفرقش از نیاکان یادگار

گر بخواهد کند خواهد هر دو کتف آسمان

ور بخواهد بست خواهد هر دو دست روزگار

تا مظفر شه بر اورنگ ولیعهدی نشست

داد داد و کشت خصم و کشت عدل و کند خار

قصه آل مظفر کی دگر باید شنید

نامه مسعود بن محمود کی آید بکار

فرخی سوزد چکامه عنصری شوید ورق

عسجدی برد زبان فردوسی آید باعتذار

کای ز مدحت نامه حیران گیتی را طراز

وی ز نامت سکه شاهان کیهان را عیار

عهد پیشینان همه شب بود و عهد تو است روز

محو شد اینک کلام اللیل یمحوه النهار

نعمت خورشید و جودت را همایون مطلعی

آورم چون مطلع خورشید در نصف النهار

شمارهٔ ۷۸ - مطلع دوم

کای همایون تو سنت در حمله چون کحل و عرار

وی درخشان صارمت در شعله چون مزح و عفار

آن یکی تازی نژاد از دودمان ذوالجناح

این یکی هندی نهاد از خاندان ذوالفقار

آن بسان باد در بالا پیچد بر سحاب

وین بشکل آب از دریا برانگیزد غبار

آن یکی شیری است با آهو همی گردیده رام

وین دگر چون آهوئی کز شیر فرماید شکار

آن همایون با بدان بد گشت و با نیکان نکو

وین خجسته جای گل گل گشت و جای خارخار

آن یکی افلاک را از خاک دوزد پیرهن

وین یکی بدخواه را از مرگ پوشاند ازار

آن یکی در پویه از کیمخت ریزد در ناب

وین یکی در حمله بر کافور ساید جلنار

آن یکی چون شیر زرین طوق در سیمین اجم

وین یکی چون آهوی سیمین که در زرین و جار

بی سرانگشت تو کی کوکب برآید زاسمان

بی سنانت کی دل دشمن شکافد روزگار

بی بنان احمدی کی ماه یابد انشقاق

بی عصای موسوی کی سنگ یابد انفجار

جز بدستت نجم دری کی بتابد در فلک

جز بکلکت مشگ داری کی بزاید ناف فار

مرگ چون باشد بامضای سنانت منتظر

مرد عاقل برگزیند مرگ را بر انتظار

تیغ تیزت تا تبار ظالمان از جای کند

گفت یزدان لایزیدالظالمین الا تبار

گر مهار چرخ گردون در کف رادت نبود

تا ابد بودی بریده حبل و بگسسته مهار

تا روان شد جویبار عدلت اندر باغ ملک

ظلم شد اندر کلوخ خشک اندر جویبار

تا دمیده سبزه وار اندر جهان جود گفت

تنگدستی گشته چون بوبکر اندر سبزوار

کردی آذربایجان را چون بهار آذری

گشته درالسلطنه از رأفتت دارالقرار

همچنان کافعی شود کور از نگین زمردین

تیره گون سازی نگین زهره از پیچیده مار

داغگاه توسنت را ای خداوند مهین

فرخی باید که بستاید کنون بیتی هزار

لیک چون نبود در این فرخ زمان آن مرد فحل

من شوم با فرخی مر فرخی را یادگار

فرخی گر بوالمظفرشاه را در داغگاه

مدحتی شایان نمود برد اسبی ده چهار

من مظفرشاه را بستایمی کز فرخی

در رکابش توسن افلاک را باشم سوار

گویم اندر وصف دلکش داغگاه توسنش

کای بهار جاودانه کای بهشت پایدار

آتش اندر تو فروزد وی عجب در باغ خلد

هیچکس نادیده چون دوزخ برافروزند نار

در تو از آتش دمد گلهای گوناگون بسی

تا شود کیمخت اسبان لالهای داغدار

داغها چون باغهای ارغوان در باغ خلد

یا بسان خالهای آتشین بر روی یار

آتشین مکواتها چون پنجه زرین همه

وآن سرینهای سره صافی تر از سیم عیار

راست پنداری که در صحن بلورین برزدند

شاهدان سرخ رو سرپنجهای پرنگار

یا چو عکس ماه بدر افتاده اندر آبگیر

یا چو گلگون لالها اندر میان سبزه زار

هر سمندی در کمندی بسته، چون مرغ دلی

گشته اندر پنجه شهباز طنازی شکار

تا وزد بوی کباب از ران آن آهو تکان

پیلهای مست را از سر برون آید خمار

حبذا زین باد رفتاران که چون نار سموم

حبذا ز این آتشین خویان که چون باد بهار

شاخ سیسنبر دمد از قطره خوی شان بباغ

بوی ریحان بوزد از خویشان در مرغزار

اندر آن پهلو که داع تست از فرط ادب

می نخسبند اندران پهلو بوقت احتضار

کوهساران را به ترکی داغ خوانند ای عجب

که تو داغ خویش را بنهاده‌ای بر کوهسار

داغهائی را که اسبان بر سرین خواهند داشت

قیصر اندر جبهه خواهد سود بهر افتخار

توسنت گردون بود ایشاه و داغت آفتاب

هر صباح این داغ کیا بعد کی باد آشکار

شمارهٔ ۷۹ - برسم مطایبه خطاب بوزیر عدلیه وقت

درد پا مربنده ات را ساخت بیحال ای وزیر

گوشمالم داد و از غم کرد پامال ای وزیر

پیکرم از بهر مشق این طبیبان شد چو آن

لوح سیمین کز برای مشق اطفال ای وزیر

گشته انگشتان پایم از ورم سخت و سطبر

چون قضیب نو بلوغان گاه انزال ای وزیر

بسکه از انژکسیون خستند جانم روز و شب

ساق و رانم شد مشبک همچو غربال ای وزیر

درد پا سهل است کز پیچ و فشار روزگار

مقعدم وارون و امعا خسته ز اسهال ای وزیر

طرفه اسهالی که پیچش چون کمند سام یل

لیک زورش چون کمال رستم زال ای وزیر

نفخها اندر دلم باشد که گر تیزی دهم

کر شود از بانگ رعدش گوش طبال ای وزیر

نه بتن جان نه برگ خون نه بسر مانده است هوش

نه بکیسه زر نه اندر مخزنم مال ای وزیر

گشته بیت المال ویران مال تاراج ستم

در کف این مردم بردار و بر مال ای وزیر

پیش هر دکتر چنان خاضع شوم از هول و بیم

کو بود چون مرشد و من کوچک ابدال ای وزیر

میگریزم از غم گردون دون بر اوج چرخ

باز می بینم که آمد غم ز دنبال ای وزیر

مرگ خود را بی امان تقدیر می کردم اگر

بودی اندر دست من تقدیر آجال ای وزیر

شکرلله خر ندارم ورنه با این پای لنگ

هر که میدیدی مرا پنداشت دجال ای وزیر

برنخیزد در تماشای خط و خال بتان

آنکه برمیخواست از آواز خلخال ای وزیر

گرگ بودم میش گفتم شیر بودم بز شدم

اوفتادم مختصر زان یال و کوپال ای وزیر

سختی و ستواری از حمدان و زانو دور گشت

تندی و تیزی شد از دندان و چنگال ای وزیر

جار و جنجال و خدم با خود میاور زینهار

زانکه طبعم رنجه است از قیل و از قال ای وزیر

سر دمم را از دم خود گرم کن مردانه وار

کاین قماری هست اندر پیش پاچال ای وزیر

خود چه باشد گر از آن پانصد که هر مه میبری

عشر آن بر بنده ات فرمائی ارسال ای وزیر

من علیل و گرسنه تو صاحب دخل و رسوم

من شکسته پرتو از غم فارغ البال ای وزیر

تو بهر مه میبری کان زر و گنج گهر

من نبینم روی زر از سال تا سال ای وزیر

گر مواسات و مساوات این بود در روزگار

آفرین بر شیوه ظلام و جهال ای وزیر

راستی بر گو تو تنها جلد و چست و چابکی

یا وزیران جملگی رندند و رمال ای وزیر

ذات پاکت را باستثنا سرودم مدحتی

ز آنکه ممتازی بر اقران غرشمال ای وزیر

سردی یی گر در سخن بینی مرا معذور دار

ز آنکه باشد مسکنم در پشت یخچال ای وزیر

شمارهٔ ۸۰

کان التوانی انکح العجز بنته

و ساق الیه حین زوجهامهرا

فراشا و طیئا قال له اتکی

فانکما لابد ان تلد الفقرا

کرد توانی بناتوانی شوهر

زانکه نبودش جز او مناسب و همسر

از پس ماهی سه چار این زن از آن شوی

زاد یکی دختری خمیده و لاغر

دخترکی شوربخت و گول و تهی مغز

دخترکی زشت روی و کوژ و سبکسر

تازه عروسی بنام غفلت کورا

مستی پیرایه بود و پستی زیور

جهل که بدمردکی غلیظ و گران طبع

سرکش و تند و شریر و شوم و ستمگر

جانور آزار و تیره مغز چو کفتار

آدمی اوبار و خیره چشم چو اژدر

از پی کابین غفلت از ره شهوت

حلقه فرو کوفت جاهلانه بر آن در

گشت نفاق اندرین مناکحه قاضی

ظلم معرف حسد گواه مقرر

خامه روز سیه بنامه حسرت

کرد رقم آنچه گشته بود مقرر

برد مشاطه غمش بحجله اندوه

آینه عجب را نهاد برابر

زد ز پریشانیش بکیسو شانه

هشت ز بدنامیش بتارک افسر

دوختش از آه و ناله جامه بر اندام

ساختش از درد و غصه رخت به پیکر

غازه ز خون و ز غبار غصه سپیداب

سودش بر چهرگان زشت مجدر

وسمه ز نیل عزا و سرمه ز کوری

گردش بر حاجب و جفون مکدر

جای سپندش همی برابر رخسار

جان و دل مردمان بسوخت بمجمر

ساخت ز خاشاک ذلت او را بالین

دوخت ز خاکستر کسالت بستر

دادش آنکه بدست جهل و بدو گفت

تخته و در نیک جفت کرده دروگر

چون زن و شوهر بحجله دیر بماندند

چار ثمرزاد ازین دو نخل تناور

فقر و پریشانی و ملالت و خواری

زاد از این هر دو این چهار برادر

چار برادر نه چار لشکر جرار

چار حد ملک را نموده مسخر

کوفته مغز حکیم و خاطر نادان

سوخته جان گدا و خان توانگر

شمارهٔ ۸۱

ای مولد فرخنده دارای جهاندار

امسال فراز آمده ای خوب تر از پار

خوب آمدی و فرخ و فرخنده و نیکو

شاد آمدی و خرم و زیبا و بهنجار

هر سال تو از سال دگر خوب تر آیی

امسال به از پاری چون پار ز پیرار

روزی که تو آیی برود انده دلها

یارب که تو در دهر همی آیی بسیار

گر روشنی چرخ ز ماهش بودای عید

تو روشنی از شاه جهان داری هشدار

این گنبد گردان برخ شاه تو نازد

با آن همه خورشید و مه و ثابت و سیار

سلطان جهان داور بخشنده گیتی

خورشید جهان سایه پاینده دادار

شمس ملکان و ملک تاج گذاران

تاج سر شاهان جهان سید احرار

شیران به گه رزمش چون ضیغم پرچم

شاهان به صف بزمش چون صورت دیوار

فرخنده مظفر شه عادل که هماره

با بخت جوان باشد و با طالع بیدار

گیتی ز عطایش ببرد نعمت جاوید

گردون ز رکابش طلبد خاتم زنهار

گنج است نوالش بگه بخشش و رادی

شیرست شکارش بگه کوشش و پیکار

دینار پراکنده کند دست کریمش

گوئی دل و دستش به ستوهست ز دینار

در باغ جهان شاه درختی است که دارد

از دانش و داد و دین شاخ و تنه و بار

در سایه هر شاخش آسوده جهانی

وز سایه یزدان نه شگفت است چنین کار

زین کشن درخت است یکی شاخ برومند

نوئین جهان گیر جهان بخش جهاندار

آن نیر دولت که ز تأیید الهی

بر کشور شرق آمده فرمانده و سالار

آن قاعده دولت و آن قائمه ملک

آن داهیه دهیا و آن صارم بتار

بینا بهمه راز و خجسته بهمه امر

دانا بهمه شغل و ستوده به همه کار

از لهو و لعب معرض و از عیش و طرب دور

با فضل و هنر جفت و به فرهنگ و خرد یار

گوشش پی فرمان شه و رای اتابیک

قصدش سوی شرع و روش احمد مختار

باده نخورد ور بخورد مست نگردد

می مست ازو گردد و وی ماند هشیار

اندیشه و کلک و لبش آسوده نباشند

یک لحظه ز تدبیر و ز تحریر و ز گفتار

در فکرت او سهو و خطا راه نیابد

این را من ازو تجربه کردستم صد بار

اشباه فزونند مر او را بهمه ملک

اما همه گفتاری و او یکسره کردار

آنجا که ببارد ز کف رادش گوهر

آنجا که بتابد ز رخ پاکش انوار

خیره ز چه رو باری ای ابر بهاری

یافه بکجا تابی ای ماه ده و چار

ای مایه دانش را فرهنگ تو میزان

ای گوهر معنی را فضل تو خریدار

تا من ببر و دوش عروسان معانی

از مدح تو آراستم این دیبه زرتار

برکند ز بر فرخی و افکند از سر

آن حله دهقانی و آن سگزی دستار

تا در سر بازار جهان در طلب سود

آن را که متاعیست کشد بر سر بازار

هر ساله به میلاد شهنشاه جوان بخت

بنشین ز بر تخت باقبال و بده بار

تابنده به شکرانه سر سبزی دولت

در پای تو از شعر گهر سازد ایثار

شمارهٔ ۸۲

به حق تاج فلک سای شاه مهر سریر

به جود حضرت اقدس به اقتدار وزیر

به لطف و مرحمت و جود خان حاکم راد

به بندگان سرایش که در زمانه امیر

که سوختم ز ستمهای دشمنان دغل

به جان رسیدم از سعی مفسدان شریر

دو دشمن است مرا و ایندو دانشست و نسب

که گشته یاس از ایشان مرا گریبان گیر

توئی چو چوپان ما همچو گله ایم تمام

سگ تو باشد یارو که هست کلب کبیر

کنون که گرگ ز بیم تو با غنم سازد

بیا برای خدا این سگ از میان برگیر

عجب سگی که به تزویر و روبهی خواهد

نژاد شیر خدا را همی کند نخجیر

منم ز آل پیمبر که حضرت متعال

به مدح ایشان فرمود آیه تطهیر

مقرری مرا می بری نمی ترسی

مقرریت ببرد خدا بدین تقصیر

اگر بدانش نازی نباشدت یک جو

خلاف منکه ثناخوانم اعشی است و جریر

اگر بمال پدر غره ای یهودان را

فزون تر است ز تو روز یورو اکسیر

وگر بنام پدر فخر میکنی مؤذن

مدیح جد مرا گوید از پی تکبیر

منم بصدق جگرگوشه رسول خدا

منم سلیل خداوندگار روز غدیر

منم ز آل پیمبر که حضرت متعال

به مدح ایشان فرمود آیه تطهیر

ز خان حاکم ار می نبودیم حرمت

در این شهور حرام برکشیدمی شمشیر

فروفکند میت از فراز مسند حکم

چنانکه حضرت پیغمبر از حرم تصویر

ازین خر خرف بی زبان گیج نفهم

خدا گواست که از عمر خویش گشتم سیر

شمارهٔ ۸۳

چو مرد بست بفرمان کردگار کمر

هرآنچه خواهد او را عطا کند داور

بمال و بخت و جوانی و زور غره مشو

که ناتوانی در پنجه قضا و قدر

که می بخواهد روزی ترا بخواب کند

چو مست خفتی بربایدت کلاه از سر

برادرانی کز یک دگر جدا نشوند

محال باشد جز فرقدان و دو پیکر

جهان رباطی باشد و دو درکه اندر وی

هر آنکه آمد برگردد از در دیگر

مقام خواجگی از بندگی فراز آمد

که بندگان خدایند خواجگان بشر

اگر بسنگ قناعت بت طمع شکنی

سپرده ای ره و رسم خلیل بن آذر

از این شراب اگر قطره ای رسد بدهان

بخار علم زند در دماغ مرد شرر

از این شراب اگر ساغری بمرده دهند

ز جای خیزد و گیرد نشاط عمر از سر

خداپرستی دانی چه باشد آنکه کسی

نتابد ایچ رخ از سوی حق بسوی دیگر

زمانه است یکی بحر بی کرانه که مان

محال باشد ازو بر کرانه کرد عبر

ز موج حادثه هر دم هزار کشتی زفت

غریق گشته درین بحر ژرف پهناور

هزار سال اگر در جهان نشاط کنی

چنان شمر که نماندی بقدر لمح بصر

ازین درآمده ای زان دگر شوی برون

مجال خواب نداری درین سرای دو در

اگر فلک بتو روزی دو دوستی ورزد

مباش غره و افسون ازین عجوزه مخور

سپهر شعبده گر نوعروس جماشی است

که اختیار کند هر دمی دوصد شوهر

بر او مبند دل ایدون پی زناشوئی

که عهد خود را با هیچ کس نبرده بسر

چگونه با من و تو نرد دوستی بازد

که می باخته با کیقباد و اسکندر

طریق طاعت یزدان سپار و ایمن زی

ز کید گنبد گردون و کینه اختر

برو هنر طلب ای خواجه کز پدر و مادرت

درون گور نپرسد نکیر یا منکر

ترا بعالم باقی عمل بکار آید

نه مخزن زر و سیم و خزانه گوهر

دو چیز باید مر مرد را درین گیتی

کزین دومی برهد از هزار گونه خطر

نخست طاعت حق را شعار خود کردن

دوم بدست گرفتن زمام فضل و هنر

چو با خدا و پیمبر می فکندی کار

حسیب کار تو باشد خدا و پیغمبر

کرا خدا و پیمبر حسیب کار بود

بچشمش اندر چون خار و خاره آید زر

نه آرزو کند از سفلگان دون همت

نه گفتگو کند از خیرگان تیره فکر

نه سیم و زر طلبد از کف گروه لئام

نه ما حضر خورد از خوان قوم بداختر

بحمله خرد کند استخوان پیل دمان

بپنجه نرم کند یال و کتف ضیغم نر

چراغ فضل و هنر آن چنان برافروزد

که تیره گردد نزدش فروغ شمس و قمر

مگر نبینی کهف الصدور صدر اجل

بکار یزدان مردانه بسته است کمر

شبان و روزان در کار خلق و طاعت حق

چنان ستاده که نشناخته است پای از سر

نه سست رایست این خواجه بزرگ و نه تند

نه شوخ چشمست این صاحب و نه تن پرور

بحزم و دانش و تدبیر کار ملک کند

که حزم و دانش و تدبیر را بسیست اثر

حکایت است که، عتابی آن ادیب لبیب

که بود در هنر و فضل در زمانه سمر

بشعر شهره ایام خویش بود ولی

نگشت هیچ ببار ملوک مدحت گر

شنیده ام که شبی در میان انجمنی

بافتخار ازین ره زبان گشود مگر

که من بمدح کسی شعر برنگفتستم

اگرچه بوده ام از جمله شاعران برتر

یکی بکفتش با طنز کای یکانه ادیب

گزافه کمتر گوی و بخود مبال ایدر

که من شنیده ام مدح ربیع حاجب را

بمحضر ادبا نیک خوانده ای از بر

بگفت آری آنروز کش سرودم مدح

سخن بجای بدی نی گزافه بهدر

ربیع لایق تمجید و مدح بود آن روز

که من بمدحش خواندم قصیده در محضر

چرا که در سنه هشت و پنجه از پی صد

نمود منصور اندر ره حجاز سفر

در آن زمان که باعمال حج بدی مشغول

ندای ارجعی آمد بگوش هوشش بر

سفر بعالم عقبی گزید و خواست ربیع

خلیفه باشد مهدی پس از ابوجعفر

نهفته داشت مراین داستان و باز نشاند

خلیفه را بتن مرده راست در بستر

نشاند کالبد مرده را چو زنده بتخت

گماشت از رهیان کس بپشت آن پیکر

برای آنکه تن مرده را چنان دارد

که گه بدست اشارت کند گهی با سر

سپس بخواند بزرگان و نامداران را

سپهبدان و امیران لشکر و کشور

نشاندشان بمکانی که چهره منصور

ز بعد فاصله ناید چو مردگان بنظر

گرفت بیعت مهدی از آن همه مردم

بدو سپرد سپس رایت و کلاه و کمر

چرا نه در خور مدحت بود کسی که کند

لباس زنده یکی شاه مرده را در بر

خدایگانا صدرا براستی گویم

حکایتی که ز من راستی بود در خور

تو آن بزرگ وزیری که بر، و ساده امر

ز صدر گیتی ننشسته از تو کس بهتر

اگر عتابی بودی و حضرتت دیدی

بصدهزار زبان گشتیت ثناگستر

ربیع را چقدر مایه فضل و قدر بدی

بحضرت تو که قدرت فزون بود ز قدر

نه با عمید نظیرستی و نه با صاحب

نه با ربیع همالستی و نه با جعفر

ربیع فضل توئی بوستان عقل توئی

درخت عدل توئی ای تو شاخ و عدل ثمر

ربیع با شهی این پرده را نواخت که رفت

درون پرده و از پرده کس نداشت خبر

تو خسروی را کو کشته شد بمجمع عام

بسان زنده نمودی بچشم خلق اندر

سرود احیا برخواندی از لب عیسی

لباس معنی آراستی بجسم صور

چنانکه خلوتیان تو می ندانستند

که حال شاه دگر گشت و کار ملک دگر

بزرگ معجزه ها داری ای بزرگ منش

که هر که از تو ندید است کی کند باور

ندیده و نشنیدیم از تو مه چندانک

بگشته ایم اقالیم و خوانده ایم سیر

اگر کمال و هنر زیور است مردم را

تو مر کمال و هنر را همی بوی زیور

شمارهٔ ۸۴ - قصیده وطنی در ۱۳۱۹

تا کی ای شاعر سخن پرداز

می کنی وصف دلبران طراز

دفتری پر کنی ز موهومات

که منم شاعر سخن پرداز

ذم ممدوح گه کنی ز غرض

مدح مذموم گه کنی از آز

می زنی لاف گاهی از عرفان

وز حقیقت سخن کنی و مجاز

از پی وصف یار موهومی

گاه اطناب و گه دهی ایجاز

گوئی، ای رشک دلبران طراز

گوئی ای قبله گاه اهل نیاز

طره ات در مثل بود طرار

غمزه ات در صفت بود غماز

متماثل رخت بود با ماه

متمایل قدت بود از ناز

تلخ از حسرت توام شد کام

فاش از محنت توام شد راز

از فراقت بر آتش حسرت

چند باشم همی بسوز و گداز

چیست این حرفهای لاطایل

چیست این فکرهای دور و دراز

می نگوئی که این چه ژاژ بود

که بمیدانش آوری تک و تاز

این سخن را اگر بری بازار

نخرند از تواش به سیر و پیاز

غصه قیس و قصه لیلی

حرف محمود و سرگذشت ایاز

کهنه شد این فسانها یکسر

کن حدیث نوی ز سر آغاز

بگذر از این فسون و این نیرنگ

دیگر از این سخن فسانه مساز

گر هوای سخن بود به سرت

از وطن بعد از این سخن گو باز

هوس عشق بازی ار داری

با وطن هم قمار عشق بباز

از وطن نیست دلبری بهتر

بوطن دل بده ز روی نیاز

شاهد شوخ دلفریب وطن

با رقیب خطر شده دمساز

در اصول ترقیات وطن

شعر برگو گزیده و ممتاز

پیش از وقت چاره باید گرد

که در فتنه بر وطن شده باز

تا بکی در جهالت و غفلت

نشناسی نشیب خود ز فراز

چیست اسلام در بر کفار

طعمه ای پیش روی خیل گراز

مایه هر سعادتی علم است

بخدای علیم بی انباز

کی ترقی کند کسی بی علم

مرغ بی بال چون کند پرواز

علم تحصیل کن که سلم علم

از نشیبت برد بسوی فراز

شمارهٔ ۸۵ - قصیده در تهنیت نوروز

هژیر و نغز و خوش ای باد نوبهار بوز

که دیرگاه براه تو مانده دختر رز

پرند سبز بگلبن بپوش تا ما نیز

ز یادگار خزان برکنیم جامه خز

بیا که رایت کیخسرو بهار رسید

گذشت نوبت افراسیاب و گرسیوز

بشد سپاه زمستان ز جیش فروردین

چنانکه باز نگردد چو قارظان عنز

اگر نه شاعر فحل است عندلیب چرا

گهی به تعمیه خواند سرود و گه به لغز

وگرنه راوی اشعار شد تذرو چرا

نشید اعشی خواند همی ببحر رجز

هما ببارد مشک تتار و نافه چین

شجر بپوشد هندی حریر و رومی بز

ز فرط لطف تو گوئی نوشته بر رخ باغ

ز فضل میر جهاندار نکته موجز

بلند مرتبه میری که عهد او ستوار

بزرگوار وزیری که وعد او منجز

چنو نیارد توقیع نامه بن یحیی

چنو نتاند تلفیق چامه بن معتز

بنانش مرغی شیرین زبان و شکر نوش

سنانش ماری ضیغم شکار و ثعبان گز

یکی ز دشنه چنگیز برکشد چنگال

یکی ز دوده پرویز آورد پروز

سحر شنیدم گیتی سرود با یکتن

ز حاسدان در این خدایگان اعز

حجاب شکرش کشتی گمان زشت مبر

حساب فضلش کردی خیال خام مپز

کسی نیارد اندود آفتاب بگل

کسی نتابد پیمود ماهتاب بگز

خدایگانا بر عکس این حدیث شریف

که من طمع هوذل و من قنع هوعز

طمع بفضل تو عز است و ترک آن ذلت

و دوح فضلک فی روضة الندی یهتز

ولی من ایچ نخواهم ز حضرت تو جز آنک

جهان محیطی باشد تو اندر او مرکز

ستاره هم بتو سازد مطاوعت هم بر

زمانه هم بتو جوید مفاخرت هم از

بر نصایح تو پند نامه لقمان

بود چه پیش نبی لوح ابجد و هوز

گل مصفا از روی چون بهار ببوی

می گوارا از لعل چون عقیق بمز

مخالف تو بزندان غم چو بوتیمار

عدوت میرد همچون به پیله دودالقز

برات پردگیان معاندان ترا

نوشته اند بزخم عمود بن القز

شمارهٔ ۸۶

می طهور نیاید مرا بکار امروز

که باده خورده ام از دست آن نگار امروز

بجای برف هما گو پراکند الماس

که بزم ما زرخ دوست شد بهار امروز

بپشت گاو نهادند رخت زهد و شدند

سبوکشان بخر خویشتن سوار امروز

ز فرقت رمضان خونگریست دیده بط

چنانکه بربط نالیده زارزار امروز

چه خندها که بطامات شیخ شهر زند

پیاله در کف رند شرابخوار امروز

بنه مه رمضان را بپیش کفش ادب

که شد طلایه شوال آشکار امروز

فقیه شهر که دی سنگ زد بساغر ما

ز پیر میکده میجست اعتذار امروز

ثواب روزه سی روزه را مصالحه کرد

بیک پیاله می ناب خوشگوار امروز

بتا از آن می دوشینه ساغری در ده

بیاد مجلس میر بزرگوار امروز

سر کرام و امیر نظام و صدر عظام

که بختیار جهان شد باختیار امروز

ز روزگار ننالند بندگان درش

که اوست عاقله دور روزگار امروز

خدایگانا مسرور و شاد و خرم زی

بروی فرخ سالار کامکار امروز

اگرچه خاطرت آسوده است حال نژند

مکن اراده نهضت ازین دیار امروز

که اختیار بد و نیک کار ملکت را

نهاده است بدست تو شهریار امروز

مپوش زنهار ایخواجه چشم ازین مردم

که آمدند بکویت بزینهار امروز

تو ای یمین ولیعهد شاه خطه شرق

ز ذیل خواجه خود دست برمدار امروز

بساز با هنر خویش کار گیتی را

که نیست جز تو درین عرصه مرد کار امروز

شمارهٔ ۸۷

در صف بستان نسیم گشت مهندس

شمع برافروخت از شکوفه بمجلس

راغ پر از نافه شد ز طره سنبل

باغ پر از فتنه شد ز دیده نرگس

آن چو نگاری فکنده طره مفتول

وین چو غزالی گشوده دیده ناعس

در صف بستان نبشت لاله «نعمان »

«منذر» دی را صحیفه «متلمس »

شاخ سمن کز لباس شد «متجرد»

«مآء سمآء» بر تنش کشیده ملابس

مهر ازان پس که شد بدلو چو «یوسف »

در شکم حوت جا گرفت چو یونس

در حمل اکنون ز روی شوق بگسترد

مسند شاهنشهی بصفه مجلس

سهم دی از ناوک سنان بهاران

همچو کمان گشت و رسم سرما دارس

گوئی سهم بن برده بود و فدا شد

از دم تیغ کژ سنان مخیس

جنگ دی و فروردین نیافته کفشیر

گرچه همیبافت حرب غبری و داحس

باغ دگر باره شد چو خواجه منعم

زان پس کز غارت خزان بد مفلس

آمده آن ارغوان بسان مریضی

گشته گرفتار درد و علت نقرس

بر زبر شاخ گر به بید چو بر بام

شیخان پیچیده بر بخویش طیالس

برگ سمن چون قرآن و کبک مفسر

لاله کتاب آمد و هزار مدرس

گل چو یکی راکب است و گلبن مرکوب

باد فرس وارو ابر آمده فارس

صحرا بهتر شد از جمال عوانی

بستان خوشتر شد از حجال عرائس

بلبل شیدا ببوستان متذکر

لاله لالا ز دوستان متجسس

مرغ دگر باره شد بباغ تو گوئی

باز شد اندر سکندریه مقوقس

باغ منزه شد از نزول حوادث

چون دل فرزانه از هجوم هوا جس

گوئی امروز نوبتی است که در خاک

زاده شهی کو بچرخ حافظ و حارس

حضرت مهدی همی بزاد ز هادی

حی العالم هیم دمید ز نرجس

چارده ماهی بصبح پانزدهم زاد

تا ببرد تیرگی ز لیله دامس

آخر ایام بیض گشت هویدا

ما حی «درع » و «ظلم » چراغ حنادس

حضرت صاحب زمان که در بر گاهش

گردن ناکس همیشه بادا ناکس

غوث الاعظم که از مهابت سهمش

سهم حوادث همی شود منقوس

نوبت یاری دوست قاسط باسط

درگه تدمیر خصم اشوس عابس

خواهی دیدن پی رواج شرایع

خواهی دید پس از بنای مدارس

کسر نواقیس کرد و نفی رهابین

هدم نواویس کرد و رسم کنایس

خصم خدا را خصیم باشد و قاصم

اهل هدا را انیس گردد و مونس

پاک کند ار سراج حق خط شبهت

دور کند از درون خلق و ساوس

می نگذارد درون مرتع گیتی

گرگ بجلد غنم شود متلبس

می نهلد در طریق شرع بمانند

این همه مردم مخالف و متشاکس

کارد شاخ عطا به باغ و بصحرا

برد بیخ خطا ز رطب و ز یابس

سازد آرامگاه اول و ثانی

در صف تابوت نرد سابع و سادس

ای تو در ناب و مردمان همه خاشاک

ای تو زر سرخ و جمله پادشهان مس

کوی تو را من حریم یزدان دانم

نه صف بیت الحرام و بیت المقدس

بن حجر ار شبهه در حیات تو سازد

نی عجب از آن پلید ای شه کیس

شبهه مر او را باصل خویش همی شد

گفته او با نژاد اوست مقایس

نور خدا کی رسد بدیده اعمی

هر که نه مؤمن کجا شود متفرس

همچو نبی انشقاق بدر نتاند

گرچه بصورت شبیه وی شده کابس

شاها سلطان ما مظفردین شه

جامه شرع ترا بتن شده لابس

نصرت و یاری کنش که دارد بر پای

پایه قصری که جد تواست مؤسس

برکند از بیخ خانواده اعیاص

تیره کند آب دودمان عنابس

با دم تیغ برنده سازد ترویج

دین عرب را درون خطه فارس

بحث معانی همی کند به مجامع

نشر فضائل همی کند به مجالس

این شه والا اگرچه گشته بگیتی

بر زبر تخت پادشاهی جالس

خاک ره پاک خمسه النجباء شد

ویژه که باشد غلام خسرو خامس

شمارهٔ ۸۸

مه من که خورشید گردون غلامش

بگل پای سرو اندرون از خرامش

دو ابروی پیوسته اش با دو عارض

دو ماه نواست و دو بدر تمامش

دل از سنگ سازد تن از سیم سازد

که سنگ رخام است در سیم خامش

کسی که ز لعلش چشد آب حیوان

اگر درکشد باده بادا حرامش

پری را نبود این اطاعت همانا

فرشته است یا خود فرشته است مامش

کسی کو فتد دور از آن روی و گیسو

نه پیداست روزش نه پیداست شامش

کند مشک سائی نسیم سحرگه

چو ساید بر آن طره مشک فامش

شگفتم بسی زان سرین شد که گوئی

همی در قعود آورد از قیامش

مرا کرده چون دال کوژ و دژم قد

الف قدی از زلفکان چو لامش

مرا آن پی هر چه دشنام گوید

ببوسی از آن لب کشم انتقامش

وگر سرکشی سازد این بت نمایم

باقبال میر جوان بخت رامش

خداوند نام آوران کز بزرگی

بگردون درافکند آوازه نامش

چمن شاد و خرم ز خوی لطیفش

فلک مست و سرخوش ز انعام عامش

تبارش بزرگ و نژادش خجسته

ستوده عصام است و محکم عطامش

بهر کار یزدانش یارست ازیرا

بهر کار باشد بحق اعتصامش

کمیتش چو سر برکند از صطبلش

حسامش چو دم برکشد از نیامش

ببرد همی از پس غرم سمش

بدرد همی بر تن ببر خامش

خروشنده رعدی است گوئی کمیتش

درخشنده برقی است گوئی حسامش

زمام فلک گر نبودی بدستش

یکی بختئی بد گسسته زمامش

نگویم که تیر است تنها دبیرش

که کیوان پیر است هندوی بامش

سپهر ای بسا دیه نام آوران را

درین گردش دوره صبح و شامش

ولیکن نبوده است چون میر اعظم

نه بهرام گورش نه دستان سامش

کجا مهر تابش کند جز بخاکش

کجا چرخ گردش کند جز بکامش

چو دولت فراهم شد از اقتدارش

چو ملکت منظم شد از اهتمامش

شهنشه فرستاد تشریفی از نو

که پوشد به پیکر امیر نظامش

خداوند تشریف را پیشرو شد

بسر هشت و شایسته دید احترامش

یکی جشنی آراست فرخ که میران

ستادند یکبارگی در سلامش

بپیروزی آن را بپوشید در تن

که شهدی فزون ریخت گردون بجامش

همایون و خوش باد تشریف سلطان

بر اندام سالار با احتشامش

امیرا «امیری » که بگزیده استی

ز اولاد و احفاد قایم مقامش

امیری بنام تو دارد تخلص

ازین نام دارد فلک نیکنامش

امیر است ملک هنر را ولیکن

بدرگاه میر است کهتر غلامش

شمارهٔ ۸۹

چو زد تکیه بر تخت سلطان دانش

به فرهنگ شد بسته پیمان دانش

ز شرق هنر تافت خورشید دولت

برآمد در حکمت از کان دانش

به هنجار سیارگان گشت روشن

چراغ هدایت در ایوان دانش

ز بند ستم جان کیخسرو دین

رها شد به تعلیم پیران دانش

چو افراسیاب اندر آب سیه شد

سپاه جهالت ز دستان دانش

بریدند زنجیر زندان غم را

حریفان دانا بسوهان دانش

اساطیر پیشینیان را حکیمان

بشستند با آب برهان دانش

نه بینی که بر باد گسترده اینک

بساط جلالت سلیمان دانش

بآهنگ مزمار داودی آید

بگوش خرد پند لقمان دانش

بسنج ای پسر قدر دانش که دانش

گرامی بود نزد یزدان دانش

ازیرا بد و خوب کردار مردم

نسنجد خدا جز بمیزان دانش

دل ملک شد روشن از نور حکمت

تن خلق شد زنده از جان دانش

ز پیروزی ثروت و علم و عزت

نمودند ستوار بنیان دانش

وزین چار عنصر نهادند بر جا

بمعماری همت ارکان دانش

دبستان دانش فراهم شد اینک

بنیروی فرهنگ و فرمان دانش

برومند و سرسبز شد بار دیگر

نهال ادب در دبستان دانش

پرنس ارفع الدوله گز نام پاکش

سجل شد بهر نامه عنوان دانش

بگسترد بر عالمی ذیل رحمت

ازیرا فراخ است دامان دانش

یکی دانش آباد آورده پیدا

بتحقیق پیدا و پنهان دانش

تو گوئی که بگشود بر روی مردم

در باغ فردوس رضوان دانش

ابوالخیر محی السنن میر یحیی

که تفسیر عقلست و تبیان دانش

بدو روشنی یافت چشم بصیرت

وزو گشته ستوار ستخوان دانش

پدر نام یحیی نهادش ازیرا

ز کلکش چکد آب حیوان دانش

بترتیب این کار همداستان شد

وزو خرمی یافت بستان دانش

کنون شاید از خلق گیتی سراسر

شود چون امیری ثناخوان دانش

شمارهٔ ۹۰ - از زبان حبیب الله خان نامی بسردار منصور نگاشته

ای بسته پس طاعت یزدان کمر خویش

تا ساخته کار دو جهان از هنر خویش

حاجت بمه و مهر و سپهرت نبود زانک

روشن شده چرخ تو ز شمس و قمر خویش

همواره ره داد بپیمایی از یراک

چشم تو بود بر کرم دادگر خویش

بخشیده مظفر ملکت رایت منصور

هم داده خدا بر تو لوای ظفر خویش

تو شاه نه ای لیک اگر نامه فرستی

سوی ملکان از ملکات و سیر خویش

شاهان جهان یک سره سوی تو فرستند

تاج و علم و تخت و نگین و کمر خویش

چون باد بهاری که چو در باغ خرامی

بوم و بر آن تازه کنی از اثر خویش

آن گشن درختی تو که محروم نکردی

کس را ز ظلال و ز نوال و ثمر خویش

برگ و بر تو توشه فضل است جهان را

وز فضل و هنر ساخته ای برگ و بر خویش

آن میوه کز این شاخ برومند تو چیدی

زردشت نه چید از ثمر کاشمر خویش

گر قاف نه ای از چه به اقبال گرفتی

عنقای سعادت را در زیر پر خویش

ای خواجه چه از حال منت هیچ خبر نیست

شاید که بسوی تو فرستم خبر خویش

از دوره ایام چه گویم که بما داشت

دایم رمضان وار ربیع و صفر خویش

اینک رمضانش بمثل کاسه زهریست

کاندر رگ جان ریخت پس از نیشتر خویش

مهمان تو بود این تن فرسوده که هر شب

در ساغر دل ریخته اشگ بصر خویش

مهمان تو بود این دل آشفته که هر روز

از خون جگر ساز کند ما حضر خویش

تا چند کشد باده ز اشگ بصر خود

تا چند خورد طعمه ز خون جگر خویش

با روزه برد روز و بغم روزه گشاید

دارد بسحر مائده ز آه سحر خویش

جز آه دل تافته و اشگ روان نیست

او را بدو گیتی خبر از اشگ تر خویش

یک لمحه دلم شاد نکردی ز رخ خود

یک لحظه تنم بار ندادی ببر خویش

نه خاطرم از رنج سفر نیک زدودی

نه شاطر خود ساختیم در سفر خویش

از لعل روان بخش تو شادم که فراوان

شیرین کندم کام ز شهد و شکر خویش

اما ز کف راد تو مأیوسم ازیراک

بر بنده کرامت نکند سیم و زر خویش

گر زانکه من اندر نظر فضل تو خوارم

این خار بروب از طرف رهگذر خویش

آزاد کن از بندگی خود دل ما را

تا زود بگیریم ازین ورطه سر خویش

هر چند به راه تو زیانها همه سود است

نفع است پشیمانی ما از ضرر خویش

القصه خداوندا گفتار رهی را

بنیوش ز فضل و کرم بی شمر خویش

شمارهٔ ۹۱ - قصیده ناتمام

گفتم تو کیستی کاین احسان به من نمودی

گفتا به ذات پاکم حق باصر است و اعرف

گفتم تو پیر عشقی ای شیخ پاکدامن

گفتا تو طفل راهی ای کودک مزلف

گفتم جلال دینی گفتا جلال یزدان

گفتم که دین ز یزدان باشد مگر مؤلف

گفتم که دین احمد با نور پاک یزدان

نبود مؤلف اما دایم بود مردف

گفتم که فوج دیوان از چه شدند یارت

گفتا که اسم اعظم آموختم ز آصف

گفتم بمن بیاموز آن اسم اعظمت را

گفتا که خواهش تو از قول تست اضعف

گنج خدا نبخشند کس را بجود حاتم

رمز هدی نگویند کس را بحلم احنف

تا چند می ببالی بر جامه ملون

تا کی همی بنازی بر خانه مزخرف

درویش اگر ببینی در رهگذر ستاده

همچون سگان درافتی دنبال وی بعفعف

سالار اگر بیاید روزی درون برزن

چون بندگان بیائی در خدمتش زنی صف

چون این کلام فرمود شرمنده گشتم از وی

وز پای تا سرم شد در ثوب شرم ملتف

میخواستم نویسم گفتار خوب شه را

ناگه مداد خشکید یکباره والقلم جف

برخیز ای فلانی با این دروش و سوزن

از بهر گوشواره کن گوش خود مشنف

شمارهٔ ۹۲

در کاروان نواخت درای آهنگ

شب برکشید پرده نیلی رنگ

عوا دلیل ره شد تا شعری

سازد درون خیمه شب آهنگ

خورشید در ترازو شد پنهان

بی آنکه هیچ سنجد از او جو سنگ

شد با نقوش زر تن و روی چرخ

آراسته چو کارگه ارژنگ

گفتی سپهر سفره شترنگ است

سیارگان چو مهره بر این شترنگ

ماهست پادشاهی با فره

برجیس چون وزیری با فرهنگ

چون اسب گرم پویه شود رامی

چون پیل راه کج سپرد خرچنگ

در قطبها سهیل و سها چون رخ

هر یک بکف گرفته لوای جنگ

بهرام و تیر و زهره و کیوان نیز

بسته پیاده وار میانها تنگ

پران شهب تو گوئی داود است

کوبد چکاد خصم بقلماسنگ

بر ساوش از سوئی چون سلحشوران

خونین سری نموده ز دار آونگ

پروین چنان نمود که پنداری

بیجاده تاک راست زرین پاشنگ

چون دو نگار سیمین دو پیکر

چون هفت شمع زرین هفت رنگ

من در سرا ز هجر رخ جانان

بی جان چو در ممالک چین سترنگ

دل پر ز باد و سینه پر از آذر

سر پر ز شور و چهره پر از آژنگ

کاین آسمان چرا کند این بازی

نیرنگ را چگونه زند بیرنگ

گرنه مشعبد است چرا هر دم

آرد هزار شعبده و نیرنگ

گه ماه را نشاند بر کرسی

گه مهر را کشاند بر اورنگ

گه تیر را گذارد در لوح

گه زهره را سپارد در کف چنگ

برخاستم بباده نهادم زین

پس تنگ بر کشیدم از او بر تنگ

ساز سفر نمودم همچون باد

در زیر ران من رهی آن شبرنگ

نارالقری فروخت در آن صحرا

نارالحباجبش که جهید از سنگ

تا سوی میهمان کده ام تا زد

از بیشه شیر غژمان وز که رنگ

بستم متاع دانش بر فتراک

و افروختم چراغ ره از فرهنگ

راهی ببر گرفتم بی پایان

چون کهکشان بکنید مینا رنگ

تاریک دره ها بنور دیدم

پهنا درازناشان صد فرسنگ

تا قله شان ز دامنه هر جا بود

آهوی وهم و طایر فکرت لنگ

بادم پزشگ وار بچشم اندر

از خاک ریخت داروی رنگارنگ

گفتی به عمد برهمن هندو

ریزد غبار سوختگان در کنگ

یا بر جراحتی بخطا سایند

سنباده جای مرهم شکر سنگ

پاسی ز شب نرفت که بر بالا

ابری دمید هایل و تاری رنگ

بارید لاله را بشکم باران

افشاند سبزه را به جبین افشنگ

هر چشمه ز سیل بشد دریا

هر حفره زنوژان شد آلنگ

گفتی که خاک را بتن اندر تب

افتاد و ابر آوردش پاشنگ

شخسار آنچنان شد کاندر گل

اسب و سوار ماندی تا آرنگ

شمارهٔ ۹۳ - چند بیت از یک قصیده ناتمام مانده بخط استاد

مرا وزارت عدلیه از نخستین بار

ندید قابل شفقت نخواند لایق کار

چرا که فاقد هر شرط و جامع هر خلف

بدم که آدمیم من نه گرگ آدم خوار

وزیر عدلیه از آدمی نفور بود

چنانکه آدمی از او کند بدشت فرار

نه پارتی بدم او را من و نه حامل سیم

نه بی حمیت و بیشرم بودم و غدار

نه آبروی وطن بردمی نه مال کسان

گرفتمی و نه دین دادم از پی دینار

خجسته بودم و باهوش و رای و معنی جفت

ستوده باشم و با عقل و دین و دانش یار

شمارهٔ ۹۴ - در نکوهش محمدعلی میرزای مخلوع هنگام بستن و کشتن مشروطه خواهان در باغ شاه تهران

چو شه به دامن جادو و جنبل آرد چنگ

همی‌گریزد از او مردمی به صد فرسنگ

کدام جنبل و جادو نماید آن آثار

که آید از قلم و رأی مرد با فرهنگ

دریده شد دل مرد آن شیر گیر و ز جهل

همی نگارد افسون بچرم گرگ و پلنگ

دلش مسخر دیو است و از تهی مغزی

همی کند پی تسخیر دیو و دد آهنگ

چو عزم نیست ملک را شود عزیمت خوان

چو رنگ نیست بکارش رود پی نیرنگ

میان این شه و اسکندر اینت بس توفیر

که او شتافت پی نام و شاه ما پی ننگ

وزیر بار سکندر بدی ارسطالیس

وزارت شه ما را کند بهادر جنگ

بباغ خویش بنازد شهنشه ایران

چنانکه، ما نی، از کارخانه ارژنگ

چگونه باغی کز هر طرف در او نگری

ز خون بیگنهان لاله رسته رنگارنگ

نغوذبالله از آن دیولاخ تیره که هست

شرر فروز چو دوزخ سیه چو دود آهنگ

همی تو گوئی آنجا حدیقة الموت است

بجای سرو در آن نیزه جای سبزه خدنگ

بجای نار دل بیدلان طپیده بخون

بجای تاک سر خستگان ز دار آونگ

ریاض آن همه آکنده از بلا و نقم

حیاض آن همه انباشته بزهر و شرنگ

درختهاش عقابین و تازیانه و دار

کدیورش همه دژخیم چهره پر آژنگ

ز سیر سبزه سبزش جگر چو لاله بداغ

ز دیدن گل سرخش چو غنچه دلها تنگ

ز سیل اشک یتیمان و خون مظلومان

بگل فرو رود اسب و سوار تا آرنگ

تفوبر آن قلم و دست و تیغ و طوق و نگین

تفو بر آن علم و کوس و افسر و اورنگ

تفو بر آنکه چنین شاه را همی شمرد

ز جهل وارث جم یا خلیفه هوشنگ

بدان مثابه که ایران از او خرابی یافت

نیافت از ستم بیور اسب و پور پشنگ

دلش ز ناله و فریاد عاجزان بنشاط

چنانکه قحبه مست از نوای بربط و چنگ

تنش ز جهل و طمع کرده اند پنداری

ز چشم و گوش و زبان تا سرین و اشتالنگ

ز چه برآید همواره چون مه نخشب

بکه بماند فغواره چون شه شترنگ

چو بست خیش خود از شاخ شیخ شوخ پلید

بیوغ گردن آن گاو گردن کردنگ

شیار کرد دل خلق را و تخم خلاف

در آن بکاشت بدستور آن سفیه دبنگ

چو روید از دل این خاک جز نفاق و حسد

چه زاید از زن بدکاره جز نکوهش و ننگ

ندیم شه چو بود شاهدان بازاری

بتان سعتری و لعبتان دلبر شنگ

سوارهاش ندارند در نبرد شتاب

پیادهاش نیارند در گریز درنگ

بروز رزم ز ابرو کمان کند سردار

بگاه حمله ز مژگان سپه کشد سرهنگ

چو بست تیغ شه از خون بیگنه زنگار

کجا ز آینه معدلت زداید زنگ

شها خدای ترا داده این جهان فراخ

چرا کنیش چو زندان گور بر ما تنگ

چرا تو عشوه آن خربغا خری کار است

چو روسپی رخ تزویر خود ببوی و برنگ

ز بوی و رنگش بی رنگ و بوی خواهی ماند

چو هوش از اثر می خرد ز نشاه بنگ

ترا از آن چه سعادت رسد که گویندت

که آفتاب بشیر است و ماه در خرچنگ

کجا بکام دل اندر رسی که مست و خراب

تو خفته در چهی و آرزو بکام نهنگ

همیشه در هذیانی مگر بخواب اندر

تنت بسان فرنجک فشرده دست فرنگ

تو سفله کی بمقام شهان رسی حاشا

کجا سبق برد از اسب بادپا خر لنگ

چگونه خسبد و ایمن ز جان خویش زید

شهی که با سپه خود همیشه دارد جنگ

بیاد دار و فرامش مکن که سنگی سخت

نواختی بسر داد و دانش و فرهنگ

برای آنکه بمغز تو ناگهان کوبد

ودیعت است در انبان روزگار آن سنگ

فغان خلق برآوردی و برآید زود

ز خانمان تو بر آسمان غریو و غرنگ

شمارهٔ ۹۵

مرا بخانه درون کودکی بسن دو سال

بود خجسته و فرخ رخ و بدیع جمال

دو هفته ماهی کاندر دو سالگی او را

ز روی و ابرو باشد دو بدر با دو هلال

بعهد مهد رخش را دو لعل عیسی دم

نوشته زایت آتافی الکتاب مثال

ز نام عیسی مریم ورا ستوده لقب

ز دست موسی عمران ورا خجسته جمال

همی چو موسی زو غرقه لشکر فرعون

همی چو عیسی زو خسته پیکر دجال

بنام عیسی و با دست موسی است ولیک

گرفته گوهر پاکش ز دست خضر زلال

رسوم و عادت اجداد از این پسر بینی

چنانچه عادت آساد بینی از اشبال

بسان فرخ سمندر زند در آتش پر

چو بچه بط در آب برگشاید بال

گهی بگرید بی من دو دیده اش از شوق

گهی بخندد با من لبش بحسن مقال

بظاهر ارچه مرا میوه دلست ولیک

ریاض فضل و هنر را بود خجسته نهال

نزاده زال فلک پوری اینچنین که بود

بکودکی در بافر و برز رستم زال

یمین صدق فلک با بزرگ گوهر اوست

ولی ز خردی نشناخته یمین ز شمال

بجای شیر ز پستان همی بنوشد خون

ز ساق شیر چو طفلان خرد کعب غزال

بشوخ چشمی پیران و سالخوردانرا

فریب داده لبش با وجود خردی سال

نه القربی فی عین امها حسناء

شنیده ام من و بستایمش بحسن مقال

که هم عصامش ستوار شد ز ترک حرام

که هم عظامش محکم شد از نژاد حلال

شهید فکر درونش نباهت اب و ام

گواه فضل برونش شباهت عم و خال

ز پای تا سر جان و دل است و دانش و هوش

گر آدم ایدون بودی ز طینت صلصال

نه خون خورد ز جفای زمانه چون پیران

نه گریه سرکند از بهر شیر چون اطفال

روان بدانش پرورده هوش از او خرسند

زبان بگفتن نگشوده عقل پیشش لال

دلش معاینه کوهی است ز آهن و پولاد

اگر ز آهن و پولاد دیده ای تو جبال

اگرچه او ز هنر زاده چون گهر ز صدف

هنر بزاید از او چو صفا ز آب زلال

چنانکه حربا بر آفتاب می نکرد

بروی من نگرد از طلوع تا بزوال

ز بانگ شیر نترسد که زهره شیران

همی بدرد سهمش به رزمگاه رجال

ولی ز بانک من و از نگاه من گه خشم

دلش بلرزد چون کوه آهن از زلزال

چنانکه لاله تر از نسیم باد صبا

همی بلرزد در جویبار باغ شمال

بهشت روی زمین رشک آسمان برین

ریاض امن و امان بوستان فضل و کمال

یکی جهان صفا پر ز بوی و رنگ و نگار

یکی سپهر سنا پر ز کوکب اقبال

بهار خلخ و کشمیر و جایگاه صنم

نگارخانه ارژنگ و خوابگاه غزال

بدوش نار ونانش ملمعی رایت

بپای نسترنانش مرصعی خلخال

بنفشه تر همچون ستاره شب هجر

شکوفه نو چون مهر بامداد وصال

بطره سنبل شوخش چو شاهدی شنگول

بدیده نرگس مستش چو جادوئی محتال

یکی گشوده گره با دو صد کرشمه و ناز

یکی نموده نظر با هزار غنج و دلال

فتاده لبلاب اندر گلوی رز گوئی

عبا بگردن خالد فکنده است بلال

بسان قمری چون ابن بابویه قمی

حدیث طوطی همچون علی عبدالعال

یکی نماید توضیح آیت الکرسی

یکی سراید تفسیر سوره انفال

بروی سبزه غزالان عنبربن نافه

فراز شاخان مرغان نازنین پر و بال

نه شیر تیز کند بهر آهوان دندان

نه باز باز کند بهر تیهوان چنگال

کنار باغ پر از میوه های گوناگون

چنانچه گوئی صحنی است پر ز برگ و نوال

و یا نهاده در ایوان مرد بازرگان

هزار خرمن گوهر هزار مخزن مال

ز شاخسار درون بسکه بیخت لعل و گهر

در آبگیر درون بسکه ریخت آب زلال

یکی بطره عذرا همی شده است نظیر

یکی بدیده وامق همی شده است همال

جهیدن آب از آن فوارگان بینی

چنانکه می بجهد از ضمیر مرد خیال

چو نقطه ای بدل نون کز او الف سازی

وز آن الف بطرازی هزار صورت دال

چو آفتاب برآید بشکل قوس و قزح

در او به بینی هر ساعتی قسی و نبال

کمان رستم زال است و تیرش از سم گور

پر از قوادم سیمرغ و زه ز طره زال

معاینه قطراتی که باژگونه چکد

در آبگیری کز آب صاف مالامال

گهی بساید مرسیم ساده در هاون

گهی ببیزد الماس سوده در غربال

ببیخت گوئی بر سینه بتان گوهر

بریخت گوئی بر سطح آبگینه لئال

و یا چو شقشقه بختیان بازل صعب

که از دهان بدر آورده در قحط رجال

و یا چو فیلی کرده بر آسمان خرطوم

چنانکه دیدی پیلان مست را به جدال

و یا تو گوئی طفلان خورد بر بانوج

همی زنند معلق بعادت اطفال

و یا چو شمعی افروخته بسیمین طاس

و یا ز سیماب اندر یکی خجسته نهال

و یا چو خیمه ای از لؤلؤ منضدتر

بسطح سیمین با سیمگون عروض و حبال

و یا تو گوئی مرعوفکی بود منزوف

که خون بجوشدش از مغز و اکحل و قیفال

شنیده بودم کاین باغ یکدو ماهی پیش

خراب بودی و ویران ز گردش مه و سال

درست گفتی از طاق کسری و پرویز

دمن بجای همی ماند و تیره گون اطلال

چنانکه خواندی در شعر طرفه ابن العبد

بدست خوبان رسمی بجای مانده ز خال

بدی میانه آجام و طرف انهارش

کنام ضیغم و ثعبان و حجر رقش و صلال

بغیر خاربن خمط و، اثل و سدر قلیل

نه داشت خرم شاخ و نه برکشیده نهال

یکی زمینی بد سوخته ز تف سموم

یکی فضائی بدکوفته ز باد شمال

گیا نرسته در او چون درون خارجیان

که می نرسته در او برگ مهر احمد و آل

همه شفا جرف ها ربوده این نهار

کنون شکوفه مطلول رسته زان اطلال

حدیث مرعی سعدان و مآء صدرا را

اگر شنیدی و خواندی ز مجمع الامثال

ببین که ربع و دمن شد ربیع و قاع بقاع

حمأحمی شد و صلصال مملو از سلسال

قصور عالیه بینی ز بوستان بقا

قطوف دانیه چینی ز شاخسار کمال

ز دست همت فرخ امیرزاده راد

گیاشجر شد سیم و زر است سنگ و سفال

ستوده سلطان عبدالمجید آنکه بود

امیر آخور شهزاده خجسته خصال

هیون طبع زبون راز مهر کرده مهار

ستور نفس حرون راز عقل بسته عقال

پس سواری شهزاد بلند اختر

شود مر او را هم از بلندی و اقبال

سپهر توسن و خورشید زین و زهره رکاب

هلال سیمین نعل و مجره تنگ و دوال

برای مدح تو ای میر اشرف امجد

خجسته مطلعی آرم برون ز بحر خیال

شمارهٔ ۹۶ - مطلع ثانی

که ای سفینه دستت خزینه آمال

که ای صفیحه تیغت صحیفه آجال

در آن بساط همایون که صدر بار توئی

فلک نشاند خورشید را بصف نعال

برای طوق حسام تو خور بشکل نگین

برای نعل سمند تو مه بشکل هلال

ز رشک تیغ کجت چشم مهر جسته رمد

ز نقطه قلمت روی ماه یافته خال

بپای بی ادبان بسته دست تو زنجیر

چنانکه گوئی بر ساق لعبتان خلخال

ز نسر طایر نامی نماند در واقع

همای چتر تو چون برگشود زرین بال

شعاع چتر فتوح تو رایت نصرت

رموز نقش نگین تو آیت اقبال

بگاه رزم ندانی رماح را ز ریاح

بروز بزم ندانی تو مال را زر مال

شفا تو داری دیگر کسان ضماد و طلا

عصا تو آری دیگر کسان عصی و حبال

بروز بزم و طرب لین العریکه توئی

ولی شجاع و قوی الشکیمه گاه جدال

ز حشمت تو تن عافیت گرفت سمن

ز سطوت تو تن درد و غصه یافت هزال

بظرف جود تو بحر عمان کم از قطره

بوزن حلم تو کوه گران کم از مثقال

سخاوت تو ز عبدالله بن جذعان بیش

شجاعت تو فزونتر ز هاشم مرقال

توئی که پیگر خارا شکافی از شمشیر

توئی که قلعه البرز کوبی از کوبال

الا چو عید غدیر آید از پی قربان

الا چو باشد ذیقعده از پی شوال

ز ابر مهر ولیعهد آسمان مهدت

همیشه بادا گسترده بر بفرق طلال

بدین عروض و قوافی غضایری گوید

اگر کمال بجاه اندر است و جاه بمال

شمارهٔ ۹۷

چو شد بردالعجوز از چرخ نازل

زمستان دست سردی داشت بر دل

نهاد آن دست را بر سینه خاک

چو اندر سینه ترکان حمایل

برات عاشقان بنوشت بر یخ

ازیرا خسته اند از سعی باطل

حکایت کرد نز افسانه با من

مر آن دهقان دانشمند فاضل

که تا هنگام آذر در اواخر

ز ماه فروردین اندر اوایل

یکی خرگاه بودی بوستان را

چو روی آن بت شیرین شمایل

قباب سرخ گل برده بگردون

نشسته چنگ زن هر سو بلابل

تماثیل بتان بنهاده بر طاق

چو در دیر از حواریون هیاکل

دو چشم نرگس مکحول بسته

بجادو دیده هاروت بابل

دو زلف سنبل مفتول کرده

بدست و گردن خوبان سلاسل

در آن آرامش هر خفته موجود

در این آسایش هر خسته حاصل

چراگاه غزالان تتاری

تفرجگاه ترکان قبائل

بدین خرگاه سبز و گاه خرم

دلش شادان و بختش بود مقبل

بناگه لشکر دی مه بیامد

در آن خرگه بوضعی سخت هائل

عروض خیمه را بشکست و بگسیخت

همه اسباب و اوتاد و فواصل

بغارت برد از گلبن لئالی

بیغما کرد از نسرین خلاخل

شکست اندر کف دراج بربط

گشود از گردن قمری مراسل

سپس از طرف بستان رخت بربست

هزیمت را پس از یکماه کامل

چو دی مه رفت بهمن مه بیامد

درون بوستان چون موت نازل

چنان بعد از یزیدبن معاوی

باورنگ خلافت خیط باطل

زمین را کرد عشباء همچو کالی

چمن ار ساخت عالی همچو سافل

مبدل شد طراز سبز مرغان

برایات غرابین و حواصل

چو یک مه ماند بهمن مه در این کاخ

برآمد مردمان را زاری از دل

خبر بردند اسفند ارمذ را

بارسال مکاتیب و رسائل

که بهمن مه چو بهمن شه بزابل

به تیغ هندی و خطی ذابل

برآورد از درون باغ شیون

فکند اندر صف بستان زلازل

نه شاخی هشت کش نشکست از بن

نه مرغی ماند کش ننمود بسمل

چو دانست این حکایت ماه اسفند

بگیتی کام دل را دید حاصل

کتائب را همی خواند از جوانب

مراکب را همی راند از مراحل

فرود آمد بطرف دامن باغ

چو برق خاطف و چون موت عاجل

بیاسای دی و بهمن همی ماند

بخیره از رسوم عدل غافل

ستمها کرد بر طفلان نورس

جفاها راند بر پیران کامل

ز باران کرد ساحل را چو دریا

ز یخ بنمود دریا را چو ساحل

همه ساعات شد هنگام شدت

همه ایام شد یوم النوازل

سپاه برف بر درها نگهبان

دمه بر غارت جان ها موکل

دگرباره فغان و زاری خلق

برآمد در چنین غوغای هائل

رسولی را که نامش مهرگان بود

طلب کردند باچندین وسائل

بسوی فرودین نامه نبشتند

که ای شخص کریم و مرد مقبل

الا ای داور فرخ سجایا

الا ای خسرو زیبا خصایل

فزون از وهم ما باد آن جلالت

نهان از چشم بد باد آن شمائل

زمستان دست بی رحمی گشوده است

به خردان و بزرگان قبایل

نخستین دی نمود آغاز بدعت

رماه الله ربی بالطلاطل

جهان را گشت صاحب بی وراثت

چمن را گشت غاصب بی دلایل

بساتین مانده با مهجوری یار

ریاحین خسته از بیماری سل

برون رفتند با صد پای از باغ

جز آن سروی که بودش پای در گل

بکام خسته عشاق رنجور

بجای شهد افشاند این هلاهل

چو دی مه رفت از منزل بهامون

ز هامون ماه بهمن شد بمنزل

جهان تاریک کرد از باد صرصر

زمان آشوب کرد از رعد هایل

کمان را چله کرد و شیر نر را

در آن چله فکند اندر سلاسل

بصید آهوان دشت ایمن

خرامیدند در صحرا فراعل

بسان نهر سائل اشک چشمان

ز بس بهمن نمودی نهر سائل

در این هنگام ناگه آسمان بست

بحلقوم خر کوسج جلاجل

چو دجالی که بر پشت خر آید

مکان بگزید بر پشت رواحل

قدم زد بر فراز خاک یک سر

نه کهپایه بماند و نه سواحل

ز جوش دکه انگشت سازان

بماند انگشت بر لب مرد عاقل

چو یزدان شر او را گشت کافی

بگیتی شد مه اسفند کافل

چو سرمای دی و بهمن باتمام

رسید از همت مردان کامل

یکی بردالعجوز آورد اسفند

پی تاراج ایتام و ارامل

صنبر وصن و آمر مطفی الجمر

چو وبرو مکفی الظعن و معلل

پی فرمان این سلطان جابر

همی تا زند مست اندر مقاتل

الا ای فروردین ماه خجسته

حکیم بخرد و استاد قابل

الا ای داور و دارای فرخ

الا ای سرور و سالار عادل

تو و اردی بهشت و تیر و خرداد

سفر کردید و بربستید محمل

آبان و آذر و شهریور و مهر

دی و اسفند و بهمن گشت داخل

علمداران شدند از باد لرزان

سپهداران شدند از اسب راجل

تهی گردید از لشکر فیافی

فتاد اندر کف دشمن معاقل

بتان سبز پوشی را که بودی

بروی سرخ با ایشان مغازل

ز تیر دیمه و سهم حوادث

نه جوشن ماند بر تن نه غلایل

گه تاراج جای طوق و یاره

سواعدشان بریدند و انامل

گه غارت بجای رخت و زیور

شرائینشان کشیدند از مفاصل

تو اینک پا بمیدان نه که دشمن

نیارد تاب نیرو در مقابل

بیا تا بازبینی طاعت از جان

بیا تا بازبینی خدمت از دل

ز دست لعبتان این بند بگشای

ز پای مرغکان این دام بگسل

ایاغ لاله پرکن در صف باغ

چراغ گل برافروزان بمحفل

چو آمد مهرگان در کوی سلطان

پس از طی ره و قطع مراحل

رسوم بندگی آورد برجای

بداد آن نامه را کش بود حامل

ملک چون از رعیت گشت آگاه

خروش جان خراشی برد از دل

صبا را گفت کی پیک سعادت

چو صرصر ساعتی بنمای عاجل

بگو لشکر شتابند از جوانب

بگو اسپه برآیند از منازل

بگو بامی حجاب از خم برافکن

بگو با گل نقاب از رخ فروهل

بگو با لاله کاتش برفروزد

بگو با سرو کاویزد حمایل

بگو با بید بندد سیف قاطع

بگو با کاج گیرد رمح ذابل

بگو با رعد جنبد با مدافع

بگو با برق تازد با مکاحل

بگو با بلبل شیدا که در باغ

نه از بومان گذارد نز حواصل

بگو با طوطی گویا که خواند

گهی بحر هزج که بحر کامل

بنرگس گو کز آن چشمان مخمور

نماید دیده ی بدخواه مسبل

بسنبل گوی تا صاحبدلان را

درآویزد به خم گیسوان دل

بسوسن گوی بر تحریض لشکر

سرآید خطبه چون سحبان وائل

بخورشید درخشان گو که باشد

به بیرون گردن سرما محصل

بشارت ده بباغ ای باد شبگیر

حکایت کن براغ ای ابر هاطل

که نک تازم سوی بستان ز خرگاه

کنون آیم سوی صحرا ز معقل

بسوی ملک خود آیم بعینه

چنان روح الامین با وحی نازل

و یا قوسی که بوسد دست باری

و یا زیور که برگردد به عاطل

بتازم بر زمستان چون به تغلب

بتازد مردم بکربن و ائل

چنان کوشم که کوشیدی بنوالجشم

به آل حنظله در یوم غافل

همان سازم که احمد کرد با خصم

به بدر و خیبر و ذات السلاسل

ز شاخ سرو بگزینم منابر

ببرگ لاله بنویسم رسائل

صفوف قاریانم از قماری

جموع عادلانم از عنادل

سپاه کبک و دراجم مکبر

گروه چرخ و شهبازم مهلل

بجویم داد مظلومان ز ظالم

بگیرم ثار مقتولان ز قاتل

گهر بارم باطراف و جوانب

سمن کارم بانهار و جداول

نخواهم از نواصب نزغوالی

نه مانم از شوافع نز حنابل

درخت خشک در میلاد عیسی

نمایم تازه و پر بار و حامل

عصای مرده اندر دست موسی

دهم تا بشکرد یکسر حبایل

طبیعیون گردون را هویدا

نمایم شبهه مأکول و آکل

ز چشم منکران روز موعود

براندازم حجابی کاوست حائل

چو روی رومیان در طارم باغ

ز گلها برفروزانم مشاعل

چو موی زنگیان در گردن شاخ

قلاده افکنم از حب فلفل

پی تبریک میلاد شه دین

پس از یکهفته خواهم گشت نازل

بمولود حسین با آب طاعت

ز روی خاک شویم نقش باطل

امام سیمین سالار گردون

خداوند مهین سلطان عادل

مدینه علم را دیوار محکم

سکینه حق بجانش گشته نازل

خداوندی که جز کشتی مهرش

نیارد خستگان را سوی ساحل

بنص آیت انا عرضنا

امانات خدا را گشته حامل

حسین بن علی آن شاه والا

که کامش در شهادت گشت حاصل

مقامی داشت اندر نزد باری

که با جان باختن می گشت نائل

جهان اندر نظر زندان نمودش

از آن سرمست بیرون شد ز منزل

نظر بگماشت بر فردوس جاوید

بچشمش بود دنیا ظل زایل

یکی از بانوان آل عصمت

خجسته اختری شیرین شمایل

چو دید آن روح اقلیم بقا را

بمرگ خویشتن گردیده عاجل

گرفتش دامن و گفت ای خداوند

ترحم کن بر ایتام و ارامل

اراک الیوم استسلمت للموت

چرا عاجل شدی در موت آجل

حسین فرمود کای فرزانه فرزند

عنان دامنم از کف فروهل

که ما ظل خداوندیم و باید

بسوی اصل خود بشتابد این ظل

شود این ذره بر آن مهر ملحق

شود این قطره با آن بحر واصل

بر آن شوقم که گر خود میرود سر

ببوسم زیر خنجر دست قاتل

خوش آن تن کو شود بر یار قربان

زهی جان کو بود بر دوست قابل

هلاهل با جمال دوست شکر

شکر بی دوست ماند بر هلاهل

در آن میدان که از خون جوانان

روان گردید انهار و جداول

قضا میتاخت چون طوفان مبرم

بلا میریخت چون باران وابل

جوانانش همه از عشق مخمور

رفیقانش همه بر موت مایل

ترکت الخلق طرا فی هواکا

بیزدان میسرود آن پیر کامل

هدف از حلق اصغر می فرستاد

به تیر حرمله فرزند کاهل

براه یار دادی داحت جان

فدای دوست کردی میوه دل

چنین خواندم در آن اخبار معصوم

که دانایان نوشتند از اوایل

که چون کشتند سلطان حرم را

بامید ری و کرکوک و موصل

سر پاکش به بالای سنان شد

چراغ دیده و شمع قوافل

مر آن صدیقه صغری نظر کرد

سر پرخون شه را در مقابل

عنان طاقتش از کف بدر شد

سر خود کوفت اندر چوب محمل

روان شد خون ز پیشانی زینب

چنان کز ابر نیسان دمع هاطل

همی گفت ای هلال ناشده بدر

خسوفت از چه رو گردید غایل

دل پاک تو با ما مهربان بود

چرا نامهربان گردید این دل

ببین سجاد را در بند دشمن

چو مرغی پای بسته در سلاسل

ندانم آهوی دشت حرم را

کدامین بیمروت کرده بسمل

سر پاکت جدا از خنجر کین

تنت مجروح از ناب عواسل

هلاک آدمی کاریست آسان

فراق دوستان کاریست مشکل

ایا نوباوه ساقی کوثر

ایا فرزند حلال مشاکل

ایا داده روان با چشم گریان

ایا بسپرده جان عطشان و ناهل

در آن موقف که حاکم شیر یزدان

خداداد تو بستاند ز قاتل

ز اخلاصی که دارد شه مظفر

بخاک درگهت از جان و از دل

بمیلاد تو جشنی خسروانه

گرفتم خواهد این دارای عادل

ز ظل الله داد این شه که خواهد

ز رحمت گسترانی بر سرش ظل

رخش نبود بجز کوی تو ساجد

دلش نبود بجز روی تو مایل

مگریانش مکر در ماتم خویش

مخواهش جز درین اندوه ثاکل

خدا را منتی دارم که بگزید

مرا این شه ز اقران و اماثل

اشارت کرد کز مدح تو گیرم

کلاه بو فراس و تخت دعبل

بفرمانش سرودم این قصیده

بیان کردم در او چندین مسائل

چنان کامروز دانایان این فن

دهندم بوسه بر کلک و انامل

هرانک از من شنید این چامه گفتا

ز روی عجب لله در قائل

ایا فرخنده شاه دادگستر

که بوالایتامی و کهف الارامل

توئی در جود اسخی زابن مامه

توئی در عهد اوفی از سموئل

تو باشی اهیب از حجربن حارث

تو باشی اخطب از سحبان وائل

توئی دارای تکمیل کمیلی

بصدق جابر و فضل مفضل

توئی سلطان والای معظم

توئی صندید غطریف حلاحل

توئی آداب دولت را مقنن

توئی آیین ملت را مکمل

توئی سامع بتذکار مناقب

توئی جامع باخبار فضائل

تو داری مهر تابان در دو رخسار

تو باری ابر آبان از انامل

جهان با سایه ات معطوف و عاطف

عدو با خنجرت معمول و عامل

مبرا قلب صافت از معایب

منزه جان پاکت از رذایل

شهان در واجبات آرند تأخیر

تو نگذاری ز کف هرگز نوافل

زر و سیمی که در راه امامان

نثار آری تو ای سلطان باذل

یکی را هفتصد بخشد خدایت

کحبة انبتت سبع سنابل

گمانم بود کز خاک سرایت

بخواهم درو شد چندین مراحل

مرا خواهد گریزاندن به شعبان

جفای حاسد و غوغای عاذل

بحمدالله ملک اصغا نفرمود

بجای من اقاویل اراذل

بلی در گوش شاهان ره نیابد

اساطیر و فسون مرد جاهل

ملک داند تمیز پخته از خام

بداند نیز فرق حرمت از حل

من امروز آن مکان دارم ببزمت

که در بزم شهان اعشی باهل

اگر سابق نیم هستم مصلی

در این میدان نه مرتاح و مؤمل

الا تا در جهان زر زاید از خاک

الا تا در چمن گل روید از گل

رماحت منهل خصم است و نهمار

عدو سیراب گردد زین مناهل

سپاهت قافله دادست و هموار

جهان آباد باد ازین قوافل

کلام فرخت طومار سحبان

حدیث دشمنت گفتار باقل

به گیتی شمع رخسار تو روشن

بدوران ذکر بدخواه تو خامل

ز شهر چین همی گیری جبایه

ز ملک روم بستانی نواقل

همیشه در رکابت بخت حاضر

هماره بر جنابت کام حاصل

در این چامه بدان بحر و قوافی

نظر کردم که گفت آنمرد فاضل

منوچهری حکیم دامغانی

الا یا خیمگی خیمه فروهل

شمارهٔ ۹۸ - چکامه

از عدل خویش قائمه ای ساخت ذوالجلال

قائم اساس عدل بر آن نامش اعتدال

چون کرسی وجود بر آن پایه قائمست

شد ایمن از زوال و فنا ملک لایزال

روح ستوده راست بر این پایه اتکاء

عقل خجسته راست بر این پایه اتکال

بنواخت نفس ملهمه در این ستون سرود

گسترد مطمئنه بر این طاق پر و بال

شد اعتدال طایر لوامه را جناح

هست اعتدال توسن اماره را عقال

«الشیئی ان تجاوز عن حده » سرود

والا حکیم بخرد دانای بیهمال

یعنی ز اعتدال چو کاری برون فتد

وارون کند اساس و گراید باختلال

گیتی ز اعتدال منظم کند اساس

هستی ز اعتدال فراهم کند کمال

از اعتدال روح دمد ساغر شمول

وز اعتدال روح دهد نفخه شمال

در عالم طبیعت اگر اعتدال نیست

اضداد را بهم نبود فعل و انفعال

ور اعتدال قابله ممکنات نی

طفل وجود را نه رضاع است و نه فصال

«ذومرة » شد رسول ازیرا که می نرست

سروی بباغ حسن چو قدش باعتدال

تا اعتدال کم نشود مصطفی شدی

گاهی انیس عایشه گه مونس بلال

قد الف اگر نشدی معتدل دگر

کی ساختی ز شکل الف باء و جیم و دال

گر جذب آفتاب و زمین معتدل نبود

پیدا نمیشد هیچ شب و روز و ماه و سال

ور معتدل نبود هواگاه فروردین

در باغ گل نرستی و در بوستان نهال

تعدیل وزن و گردش خاک از جبال شد

تا بر به یک و تیره کند سیر و انتقال

خورشید چو ز خط معدل برون رود

وصفش باصطلاح دلوک است یا زوال

عشق ار باعتدال نه یکسوی آن هوس

سوی دگر جنونشد و زشتست هر دو حال

عقل ار باعتدال نه حمق است و جربزه

از حمق وزر زاید و از جربزه زوال

نور ار باعتدال نتابد شود دو چشم

از تنگی و فراخی محتاج اکتحال

«داء الملوک والفقرا» وصف نقرس است

کاین درد مهلک و مرض مزمن عضال

شه را رسد ز راحت و درویش را ز رنج

جز این دو کس نیابد ازین درد گوشمال

اسراف و بخل هر دو قبیحند و اقتصاد

باشد باتفاق پسندیده از رجال

کز اقتصاد مال و شرف باقیند لیک

امساک خصم فخر شد اسراف خصم مال

جبن است عار و هست تهور نشان جهل

حد وسط شجاعت مرد است در جدال

اضحوکه است الکن و مهذار مسخره

حد وسط فصاحت مرد است در مقال

بهتر ز عمر چیست در آنهم چو بنگری

شد پیر سالخورده کم از پور خردسال

ای دل باعتدال گرا کاعتدال را

شد مذهبی ستوده و شد مشربی زلال

مشرب گر اعتدال نه زهر است یا شرنگ

مذهب گر اعتدال نه کفر است یا ظلال

ما اعتدالیان مه بدریم و دیگران

در اوج خویش گاه محاقند و گه هلال

اندر فلک محرک خیریم چون نجوم

اندر زمین معدل سیریم چون جبال

شمارهٔ ۹۹

مرا سیر سپهر از روز اول

ز آرام و سکون دارد معطل

رساند گه ز پایان سوی بالا

کشاند گه ز اعلا سوی اسفل

قضا زهری است در جامم مهیا

بلا امری است بر عیشم محول

یکی بر سوزش جانم مواظب

یکی برشورش عیشم موکل

عجوزی سالخورد است این زمانه

من اندر دست او مانند مغزل

ز اوتارم بریسد تار سیمین

شرائینم همی سازد مفتل

اگر من نیستم چون کبک بسمل

وگر من نیستم همچون سمندل

چرا جانم بسوزاند در آتش

چرا مغزم بجوشاند به مرجل

چو دیدم آسمان دارد تنم را

بزنجیر غم و حسرت مسلسل

بناجار از وطن عزلت گزیدم

که بودم اندران چون ریش اعزل

ز خلان وطن جستم گرانه

کزین خل انگبین بودی مراخل

ندیدی شنفری در بیت خود گفت

الی قوم سوی قومی لامیل

خزف باشد بکان خویش گوهر

حطب گردد بجای خویش صندل

بنی اذا نزلت بدار هون

فلا تنظر الی الاوطان و ارحل

به پیش اندر نهادم راه صحرا

شدم بر ناقه ی صعب و قزعمل

بسودم با دو پایش صخر صما

بسفتم با دو دستش صم جندل

به صبح جان فزا و شام تاریک

بروز تابناک و لیل الیل

گهی کردم دلیل راه کوکب

گهی افروختم از مهر مشعل

نوشتم صعب و سهل و کوه وادی

بریدم پست و بالا دره و تل

بقرمیسین شدم از آذر آباد

چنان کز کوفه اندر شام اخطل

ز پشت آن نجیب کوه پیکر

بپائین آمدم چون وحی منزل

رسیدم بر در میر مؤید

ابوالسیف آن ز میران جمله اعقل

حسام الملک زین العابدین خان

جموع کاملان را فرد اکمل

ز قهرش حنظل آرد شاخ شکر

ز مهرش شکر آرد بیخ حنظل

تنش چرخ و رخش در وی چو خورشید

دلش بحر و کفش از وی دو جدول

فلک زان قبض و بسط آرد که فکرش

گهی در عقد پیچد گاه در حل

ای آن میری که گر عزمت نبودی

قدر حیران قضا ماندی معطل

تو باشی فخر هر سالار و سودد

تو باشی ذخر هر مسکین و ارمل

بود دست تو را با ابر وابل

همان فرقی که وابل راست باطل

فلک پیش تو چون با حکم جعفر

قضای بوحنیفه و پور حنبل

توئی آن راستکار راست هنجار

توئی آن راستگوی راست مقول

ز بویت بردمد شاخ شکوفه

ز خویت بروزد بوی سفرجل

دل بهرام از تیرت مشبک

تن کیوان ز شمشیرت مجدل

بتیغت وعده آجال مرقوم

بدستت روزی مردم محول

درودی مزرع خصم از دم تیغ

چنان حب الحصید از حد منجل

خرد روی صواب آنگاه بیند

که از رای تو باز آرد سجنجل

چو در هیجا ستوران از سنابک

بچرخ از خاک بر تو زند قسطل

پلنگ خیره گردد کم ز روباه

هژیر بیشه باشد همچو خیطل

ز تدبیر تو شمشیر حوادث

گهی سازد فسان و گاه صیقل

شود خصمت براه مرگ سالک

بداندیشت به تیر غم معطل

بنیات الطرق را هشته در پیش

بنات اللیل را بگشوده مدخل

بگمنامی چو هیان بن بیان

بگمراهی چو ضلال بن مهلل

بغلطند از فراز اسب بر خاک

چنان کز قله کهسار جندل

کنی از دست و پاشان دیگپایه

بجوشی مغزشان در سر چو مرجل

نیاید چون تو دیگر حارسی راد

نزاید چون تو هرگز فارسی یل

نگویم من که در انصاف و مردی

ز ابنای زمان بیشی تو لابل

کزین گردنده گردون برترستی

صریح این نکته گویم نی ماول

ازیرا کز تو شکر نوشد این خلق

ز گردون ریزد اندر کام حنظل

حسام الملک ماضی طاب مثواه

که کار عالمی را داد فیصل

از آن پس کز دم سیف مجرد

ز حرف عله سالم کرد معتل

منسق کرد آن یاسای درهم

منظم ساخت آن اوضاع مختل

لبش خامش شد اما کی خموشد

چراغی کش خدای افروخت اول

کنون زنده است گر باور نداری

ببرهان سازم این دعوی مدلل

تو ان جانی درین فرخنده پیکر

تو آن روحی درین تابنده هیکل

تو چون برجائی او برجاست تا حشر

دو بینی کی کند جز چشم احول

بگردون جلال از تست خورشید

بمرآت جمال از تست صیقل

نگیرد جهل در خاک تو مسکن

نیارد ظلم در ملک تو مدخل

بشوید دفتر از فتوای ناحق

ز عدلت قاضی سادوم جبل

خداوندا باستحقاق رتبت

خدایت بر امیران کرد افضل

همایون نونهال گلشنت را

تفاخر داد بر پیران اعقل

ز روی فخر با شه کرد وصلت

طرب موصول و عیش آمد موصل

ولیعهد خدیو شرق فرمود

عطای خویش محسوس و ممثل

دری بخشیدش از دریای دولت

بسر هشتش یکی تاج مکلل

همایون آن درختی کش خداوند

برویاناد ازین انهار و جدول

برومند آن خجسته نونهالی

که نوشد آب ازین پاکیزه منهل

الا تا زلف ترکان سمن بوی

گهی باشد مثنی گاه مرسل

جباه خلق دربارت معفر

وجوه خصم بر خاکت مرمل

شمارهٔ ۱۰۰

خدای جل جلاله برای اسمعیل

ز باغ خلد فرستاد فدیه سوی خلیل

ولی ببار ولیعهد شه که طعنه زند

بباغ خلد و صبا اندر او چو جبرائیل

مرا فرستاد ایزد برای قربانی

بخاکپای، که هستم سلیل اسماعیل

خدایگانا شاها منم که جان و تنم

ببار تست فدا و براه تست سبیل

بریز خون من اندر رکاب خویش که کس

نخواهد از تو دیت بل نپرسد از تو دلیل

فدائی تو نباشد قتیل بل باشند

کسان که جان نفشاندند و زنده اند قتیل

اگر بمانم جودت بود حبیب و معین

وگر بمیرم فضلت شود ولی و وکیل

یکی رواق است ایران زمین که اندر وی

تو نوربخش چراغی و دین حق قندیل

کسیکه از تو گراید همی بجای دگر

بود مخالف قرآن و مؤمن انجیل

ز درگه تو بجای دگر شدن باشد

بجوی و چشمه شدن از کنار دجله و نیل

کجا دو دست تو بخشد یکیست سنگ و گهر

کجا که عزم تو جنبد یکی است پشه و پیل

خصائل تو در اوراق فخر هر تاریخ

شمایل تو در آفاق صدر هر تمثیل

زکوة و خمس ندانم کرا رسی که نماند

ز همت تو نه مسکین بجانه ابن سبیل

شود بسوی تو هر جا غریب خسته دلیست

که هم پناه غریبی و هم شفای علیل

ترا سزد که تفاخر کنی بجمع شهان

چنانکه کعبه تفاخر کند بقدس خلیل

بدشمنانت بارد بلا ز چرخ چنانک

بقوم ابرهه بارید از آسمان سجیل

فضای دهر تهی ماند از بداندیشت

چنانکه بیت مقدس ز آل اسرائیل

شمارهٔ ۱۰۱

باز بگشود صبا دست ستم

زد سر زلف ریاحین برهم

ابر زد در صف بستان خیمه

سرو افراشته بگردون پرچم

سرو ماننده تیری شده راست

بید مجنون چو کمانی شده خم

باغ خوشبوی تر از روضه خلد

راغ دلجوی تر از باغ ارم

لعلگون لاله نعمان گوئی

رسته از خون سیاوش بقم

بر رخ باغ نوشتند ز نو

پی دفع نظر نامحرم

صاد والقرآن با طاسین میم

قاف والقرآن با نون و قلم

بید با باد سحرگه شب و روز

عشقبازیها دارند بهم

باد چون عنتره ابن الشداد

بید ماننده ام الهیثم

خار در دامن گل پنداری

ام خالد شد و مروان حکم

دست گل بوسه زند باد صبا

بمثال شمنان پای صنم

برق را باشد روی عذرا

رعد را باشد خوی اخزم

ابر پنداری مستسقی شد

پای تا سرش همی کرده ورم

باد مانند پزشگان بدرد

پرده ثرب و صفاقش از هم

بهر صحت را بزلش سازد

آب بیرون کشد از زیر شکم

شاخ نو رسته و آن شاخ کهن

گشته اندر صف بستان توأم

چون عروسی که یکی زلف برند

وآندگر زلف پریشان و بخم

آن شقایق را سرخست قبای

لیک تاریک و سیاهست شکم

گوئی اندر دل لعلین قدحی

دست نقاش زد از مشک رقم

باغ را رنگ و رخی ماویه سان

ابر را دست و دلی چون حاتم

همچو خوی بر رخ ترکان بهار

از هوا ریزد بر گل شبنم

در دل لاله یکی تیر چنان

چشم روئین تن و تیر رستم

حرم و رکن و صفاو مروه

حجر و حجر و منی و زمزم

ما نمی جوئیم ای شیخ نژند

ما نمیخواهیم ای پیر دژم

باده چون گهر و طرف چمن

ساقی چون قمر و روی صنم

اندرین عالم اگر دست دهد

نفروشم بهزاران عالم

این از آن من چه خوب و چه زشت

آن از آن تو چه بیش و چه کم

تا بسرسبزی دستور اجل

تا به اقبال امیر اعظم

باده روشن و گلگون گیریم

با رخی فرخ و جانی خرم

داور فضل و هنر میر نظام

شمع صاحبنظران صدر امم

آن ببستان هنر سبز درخت

باغ دولت را حی العالم

رخ زیبایش خورشید وجود

کف والایش دریای کرم

این بطغیان شداید صابر

آن بطوفان هزاهز محکم

تنش مجموعه آیات و کلم

دلش گنجینه آیات و حکم

رحمتش چیست سحابی وابل

غضبش چیست قضائی مبرم

ای قضا کرده بداندیش تولا

ای بامر تو فلک گفته نعم

کاه با مهرت از کوهی بیش

کوه با قهرت از کاهی کم

شهر تبریز همانست که بود

منبع فتنه و طغیان و ستم

روز در کوچه و بازار کسی

بتن تنها نگذاشت قدم

خانه ها یکسره بنگاه خطر

کوچه ها یکسسره دریای نقم

دیوها بودی در کسوت حور

گرگها بودی در جلد غنم

عصمت خلق از ایشان برباد

شادی مردم از ایشان ماتم

همه را دعوی حلوائی بود

نو ز ناگشته عنبشان حصرم

روزگاری نگذشته است که تو

اندرین ملک نهادی مقدم

نوش در ساغر دیوان شده نیش

شهد در کاسه دونان شده سم

لب استیزه ز بیمت شده لال

گوش ظلم است ز بانگ تو اصم

اژدها خوار حسام کج تو

طعمه سازد دل شیران اجم

ضیغم رایت فرخنده تو

خواب خرگوش دهد بر ضیغم

دیو عاجز شده گوئی دارد

دست والای تو انگشتر جم

یا در انگشت همایون تو شد

خاتم مهر وصی خاتم

آن علی ابن ابی طالب راد

که بود ختم رسل را بن عم

مالک عرصه امکان و حدوث

خسرو کشور ایجاد و قدم

ناز دارد ز نژادش حوا

فخر سازد بوجودش آدم

تیغ تیزش لسعی موسی کف

لب لعلش خضری عیسی دم

لب شیرینش سپهدار وجود

تیغ رنگینش قلا ورز عدم

ای باخلاص تومقبول نماز

ای ز میلاد تو مسجود حرم

هم توئی کوی نبی را محرم

هم توئی راز خدا را محرم

صدر والای مهین میر نظام

خواجه راد و امیر اعظم

کاسر خصم تو شد تا که بود

رایت نصبش بر فتح تو ضم

ای بهین مرتبه دستور اجل

وی مهین پایه خداوند نعم

بسکه دوشیزه طبعم بسرای

ماند فرتوت شد و کوژ و دژم

روح من عود سرودی همچون

دخت ذوالاصبع یعنی اثرم

این زمان از دم روح القدسی

یعنی از نفخه آن فرخ دم

حامل روح مدیح تو شده است

همچو بر نطفه عیسی مریم

شمارهٔ ۱۰۲

ای صبا گر رهت افتاد بر آن گوشه بام

نائب السلطنه را بر زمن خسته پیام

کای خداوند هنرپرور دانشور راد

که رفیع است ترا قدر و منیع است مقام

سالها خواستم از حق که بکام تو رود

چرخ تا خلق بیابند ز انصاف تو کام

توسن ملک شود رام تو تا از همت

فتنه آرام شود دوست خوش و دشمن رام

آنچه میخواستم از یزدان فرمود عطا

لله الحمد که یکباره رسیدم بمرام

آمد اندر کف راد تو مقالید امور

پادشاهی را در دست تو افتاد زمام

هنری مردان یکسر بدرت دائره وار

گرد کشتند چو حاجی بصف بیت حرام

همه لبریز ز فضل تو چو گل بر سر شاخ

همه رخشنده ز نور تو چو می در دل جام

همه را دیدی مستوجب عنوان شرف

همه را خواندی شایسته ارجاع مهام

سخته شد از سخن نرم تو هر مشکل سخت

پخته شد از نفس گرم تو هر جاهل خام

جز کمین بنده که پیش تو بدم از همه پیش

بقلم گاه نبشتن بقدم گاه خرام

منطقم گفتی شیرین و حدیثم دلکش

خردم خواندی ستوار و سخن با هنگام

این زمان رفته ز یادت که بدین نام و نشان

بنده کی بود و کجا بود و چه بودست و کدام

تا بحدی که گرم بینی ترسم گوئی

نیک بینید که غماز بود یا نمام

از کجا آمده اینجا و چه دارد مقصود

در کجا دیده ام او را و چه بودستش نام

از فلک ناله کند یا ز قضا یا ز قدر

از قمر شکوه کند یا ز زحل یا بهرام

بشفاخانه بریدش که سراید هذیان

بپزشگانش نمائید که دارد سرسام

داورا میرا ای کرده فلک بر تو سجود

تا پی کار زمین ساختی از مهر قیام

من نه سرسامی و نه صرعی و نه بیخردم

مغزم آسوده ز سودای صداعست و زکام

نه خرابم کند از نشأی می لعل افروز

نه فریبم دهد از عشوه بت سیم اندام

نروم در پی نان خرده چو ماهی در شست

نشوم در طلب دانه چو مرغ اندر دام

نز پی جاه برم سجده بدرگاه ملوک

نز پی مال زنم شعله بجان ایتام

فطرتی دارم بالاتر ازین چرخ بلند

فکرتی دارم والاتر از ان بدر تمام

توسن وزین و ستام ار نبود باکی نیست

کم خرد توسن و فرهنگ بود زین وستام

رایض توسن عقل همه نفس است ولی

نبود عقل مرا در کف اماره لگام

طمع و حرص بر این مردم شاهند و وزیر

لیک بر بنده بحمدالله عبدند و غلام

نکنم سستی و مستی که ادب دارم هوش

نگرایم سوی پستی که پدر دارم و مام

زاده احمد و حیدر پسر فاطمه امس

خلف یثرب و بطحاولدر کن و مقام

منم آن مرد عظامی و عصامی که شرف

از عصامم بعظام و ز عظامم بعصام

گر کسی را علم از علم رود بر گردون

بنده را باید بر چرخ فرازم اعلام

تخم علم خود اگر در دل خاک افشانم

برفتد بیخ خرافات و نشان اوهام

منطق و نحو معانی و قوافی و عروض

اتفاقات و تواریخ شهور و اعوام

طب و جراحی و کحالی و تشریح بدن

دوران دم و وصل عضل و فصل عظام

دانش بستنی و رستنی و جانوران

علم قیافی و عیافی تعبیر منام

همه را خوانده و آموخته ام بر دگران

گرچه بیفایده شد علم که الناس نیام

شاعری فحل و دبیری سره ذاتی پاکم

جبلی شاهق و چرخی مه و بحری طمطام

نیک سنجم اگر از فلسفه رانی صحبت

خوب دانم اگر از شرع سرائی احکام

در مذاق عرفا شیخ طریقم بل قطب

در مقام فقها مجتهدم بلکه امام

چون سنمارم معمار و چو نوحم نجار

آذر بتکر و در بت شکنی ابراهام

فاقدالعیشم در بزم بدستور خرد

قائدالجیشم در رزم بآیین نظام

با هنر ورزم مهری که به کاوس رستم

با ستم رانم قهری که بهرمز بسطام

ای بس ایام و لیالی که بدرگاه تو من

شاد و خوش بودم از وقت سحرگه تا شام

تو از آن ایام ای خواجه فرامش کردی

لیک من بنده فرامش نکنم آن ایام

هیچ دانی که مرا حال شبانروزی چیست

از هجوم غم و رزق کم و افزونی وام

روز روشن ببرم چون شب یلدا تاریک

آب شیرین بمذاقم چو می تلخ حرام

بهره دونان گنج است و مرا رنج رسد

قسمت هر کس تقدیر شده است از قسام

دیو از طعمه شود تخمه و جم گرسنه دل

گرگ برفآب خورد تشنه بمیرد ضرغام

سفلگان جمله بکار اندر و من بیکارم

داس شاهر شد و شمشیر یمانی بنیام

ملک محتاج است اینک بدبیری چون من

هم بنازد بهنرمندی چون من اسلام

ملک و اسلام چو بی من شود ای خواجه بخوان

چار تکبیر براین ملک و بر اسلام سلام

تو ببایست کنی کسر دلم را جبران

کر کریمم من و تو جابر عثرات کرام

شمارهٔ ۱۰۳

چو مرد گیرد بعد از رضا ره تسلیم

مسلم است بر او خسروی هفت اقلیم

خلیل رحمن دیدی که از صنمخانه

بسوی یزدان آمد همی بقلب سلیم

تو نیز پیرو اهل سلوک شو که رسی

ز کعبه قدس اندر مقام ابراهیم

اگر عذاب الیم است بر تو در گیتی

ز خوی خویش همی باش در بهشت نعیم

چنانکه حضرت خیرالبشر علیه سلام

که ایزدش بستاید همی بخلق عظیم

بحسن خلق همی کرده ملک را تسخیر

بخوی نیک همی داده شرع را تنظیم

وگر بزشتی خوی اندری درین دنیا

همه بهشت نعیمت شود عذاب الیم

چنانکه دیدی بوجهل را پلیدی خوی

ذلیل کرد از آن پس که بد بقوم زعیم

مجو بترشی و تلخی ز خلق شیرینی

که هیچکس نکند التفات بر دژخیم

ظلیم اگر بتهور نعامه را نگرد

کند بدندان از بن نعماه پر ظلیم

مکن رعایت اوضاع ماه و مهر که نیست

درستی اندر گفتار مردم تنجیم

اگر ستاره شناست ز مرگ برهاند

خداشناس کند زنده استخوان رمیم

بوقت نامه و تقویمت احتیاجی نیست

که آفریدت یزدان با حسن التقویم

مباش غره بطامات و لاف و زهد و ریا

مباز خرقه بسالوس و طبل زیر گلیم

همه حسود رخ و دشمنان حسن تواند

که در برابر روی تو عاشقند و ندیم

چنان ضرآئر حسنای سرو قد که بشوی

ز رشک گویند اینست زشتروی و دمیم

مخور فریب حسودان که بوالبشر در خلد

فریب خورد ز افسانهای دیو رجیم

رحیم باش و قناعت گزین و صابر شو

کزین سه مسند پیغمبری گرفت کلیم

رهائی ارطلبی از کمند منت خلق

خلاصی ارطلبی از شرار نار جهیم

برو بپای ارادت سر امید بنه

در آستانه طه و ص و طسم

طلاق گوی عجوز زمانه را و بخوان

بعیش و لذت ایام سوره تحریم

بگیر دامن استاد و مرشد کامل

برو بخدمت سلطان و پادشاه کردیم

رضای راضی مرضی علی بن موسی

خدایگان خراسان و شمع هفت اقلیم

پناه بر سوی کهف جهانیان که برند

پناه بر در وی خفتگان کهف و رقیم

ز سینه زنگ برد آب آن خجسته دیار

بچهره رنگ دهد آب آن ستوده حریم

چنان مربی جانها بود هوای درش

که آن سهیل یمن تربیت کند به ادیم

ابوالحسن علی آن شهی که شیر حق او را

ز نام و کنیت پوشاند حله تکریم

لبش نماید تعلیم هر دقیقه بخضر

چنان که خضر بموسی همی کند تعلیم

اگر شنیدی نتوان یکی گلیم سیاه

سپید کردن با آب کوثر و تسنیم

ببین سیاه گلیمان بخاک درگه وی

نهند روی و شوند از قضا سپید گلیم

ز تف صارم قهرش بقوم عاد و ثمود

رسید رجفه و طوفان فاصبحو کصریم

چنان ببوسد خاک درش جباه امم

که مجرمان حریم خدای رکن حطیم

همی بنالد از هیبتش عروق جبال

همی ببالد از همتش عظام رمیم

همی بمیرد از حسرتش نفوس کرام

همی شتابد در حضرتش امیر کریم

بلندپایه اجودان خاص خسرو شرق

که جانش بر در سلطان طوس گشته مقیم

ستاره ای که بتابد ز غره فرسش

صباح ساجد گردد بر او پی تعظیم

کسیکه شکل سنانش بخواب در نگرد

ببستر اندر پیچان شود بسان سلیم

زنان حامله گر برق صارمش بخیال

دهند راه، همیدون شوند جمله عقیم

زبانی عضبش خصم را ز چشمه تیغ

شراب داده و هم شاربون شرب الهیم

بروز رزم جسور و برنج دهر صبور

بوقت خشم غیور و بگاه عفو حلیم

بوزن همت وی کوه و کاه یکسان شد

چنانکه در کف او سنگخاره با زر و سیم

ز خان او همه روزی خورند پنداری

کفش بمایه ارزاق خلق گشته قسیم

بصرصر غم خاشاک جان دشمن وی

همیشه باد چو در دست ذاریات هشیم

بخلقش ار نگری گوئی از بهشت برین

وزد ز لطف خدا بر مشام خلق نسیم

ای آن بزرگ امیری که ابر و بحر بود

بمنت تو رهین و بهمت تو غریم

بساط عقل ندارد بجز تو صدر مکین

عروس فضل نیابد بجز تو کفو کریم

تو شمع راه امیدی و خلق آیت خوف

قلوب با تو یکی وز دگر کسان بدو نیم

نه مشک خوانم کلک تو را که خامه تو

امین سر کسان است و مشک نافه نمیم

گر از حسب بجهان افتخار دارد کس

حسب تر است که هستی بهوش ورای قویم

ور از نسب بجهان اعتبار یابد کس

نسب تر است نه در مردم ثقیف و تمیم

میانه تو و سرکردگان گیتی فرق

همان بود که بود مر امید را با بیم

مرا بنزد تو ای خواجه مهین جرمی است

گرم خدای نگیرد بدان گناه عظیم

خدای داند کاین بنده خویش را داند

بطاعت تو حریص و بدرگه تو خدیم

ولی نیافتم آن فرصتی که بنمایم

ادای شکر ترا همچو مخلصان قدیم

بدستیاری اقبال و پایمردی بخت

کنون عزیمت این امر را دهم تصمیم

به جرم اینکه نمودم بخدمتت تاخیر

چنین قصیده ی دلکش همی کنم تقدیم

الا چو دست تو رزاق هر فقیر و غنی

الا چو مهر تو درمان هر صحیح و سقیم

مریض بستر غم را باتفاق امم

بغیر خاک درت داروئی نگفته حکیم

شمارهٔ ۱۰۴

به چراگاه چو در شد سپه انجم

کوفتندی بسر سبزه غزالان سم

شاخ بزغاله شکستند و حمل گردید

حامل از نطفه خورشید نه از انجم

بره پیوست به آهو سر شب زان پیش

که شود پیدا از گرگ سحرگه دم

باغ آراست تن از خلعت نوروزی

چون شغالی که همی زد اندرخم

گربه بید آمد چون مرغ بشاخ اندر

پوستین کرد به دوش از خز و از قاقم

ارغوان دیبه گلگونه ببر پوشید

با دو صد کشی چون سیده جرهم

لاله بر کرسی بنشست وصبا بروی

آیت الکرسی برخواند و قل اللهم

سوره فیل بخواندند ابابیلان

خوانده مرفاختگان سوره الهیکم

خنک اسفند بدی چون جمل عسکر

فروردین همچون سالار غدیر خم

ذوالفقارش بکف از مهر فروزنده است

تا نماید شتر عایشه را پی سم

فتنه برخواست بگلزار، بتا منشین

سرور آراست صف باغ حبیبی قم

محفل از باده چو گردون شده از خورشید

گلشن از لاله چو افلاک شده ز انجم

روشنی چشم همه مردم می باشد

می بود روشنی چشم همه مردم

هله ای سبزه روشن بدر آی از خاک

هله ای باده روشن بدر آی از خم

تا بسرسبزی فرخنده امین الملک

سرخ می نوشم بر سبزه بر این طارم

آنکه خورشید ز رخسار خوشش پیدا

آنکه افلاک بر پایه حلمش گم

ای ز هر چشمه طبع تو روان عمان

وی بهر گوشه دست تو روان قلزم

عزمت از بیخ برآرد بن هرمان را

برکند خشمت بنیان کنیسه رم

خوی تو آتش بر تازه ترین عود است

خشم تو آذر بر خشکترین هیزم

بکمتر از سیصد قنطار نبخشی کم

گنج بادآور داری مگر اندر کم

بجوی، باز خرد، دست گهر بخشت

روضه ای کادم بفروخت بدو گندم

ای خداوند کمین بنده این درگه

که زده ساغر اخلاص ترا در خم

دیرگاهیست که از کعبه نشان جوید

گرچه در تیه ضلالت شده دایم گم

در حرم سالکم از دیر مغان زیراک

در حقیقت ز مجاز است ره مردم

آخرین کام بمستی نهم اندر آن

اولین بیت که او را نبود دوم

گر دهد رخصت فرمان همایونت

ور کند یاری تأیید شه هشتم

نفس اماره پشیمان شده جانم را

بشهادت طلبیده است و من یکتم

شاید از طوس سوی کعبه برد بازم

آنکه آورده مرا جانب طوس از قم

تا به نوروز برویند نجوم از خاک

تا بر افلاک برآیند همی انجم

تا احبای تو با دولت و با عصمت

تا حسودان تو نابخرد و نامردم

نوش در کام احبای تو از منجک

نیش در چشم حسودان تو از کژدم

شمارهٔ ۱۰۵

بسی جستم نشان از اسم اعظم

که بد نقش نگین خاتم جم

همه اقطار عالم سیر کردم

مگر جویم نشان زان نقش خاتم

بزرگی گفت چون آدم بمینو

مقر بگزید والاسماء علم

بامر ایزد این نام از ملایک

بباغ خلد تلقین شد بر آدم

ز آدم یافت تلقین شیث و از شیث

سبق آموخت ادریس مکرم

هم از ادریس هود آمد ملقی

چنان کز هود نوح آمد معلم

نمیدانست اگر این نام را نوح

نجاتش کی شد از طوفان فراهم

ز نوح آمد بر ابراهیم و زین نام

بر او شد نار ریحان و سپر غم

بابراهیم وارث شد سماعیل

که جاری زیر پایش گشت زمزم

ز اسمعیل بر اسحق و یعقوب

هم از یعقوب موسی گشت ملهم

ز فر آن ید و بیضا و ثعبان

بدست آورد و راند اندر دل یم

ز موسی یافت داود و ز داود

سلیمان را شد این مسند مسلم

چو او بدرود گیتی کرد از حق

رسید این راز بر عیسی بن مریم

مسیحا گرد ازین نام همایون

علاج اکمه و درمان ابکم

هم از این نام فرخ کرد عیسی

هزاران مرده را احیا یکدم

چو بردار جهودان خواندش از دار

بگردون رفت بی مرقات و سلم

پس از عیسی سروش این خاتم آورد

باحمد کانبیا را بود خاتم

پس از احمد علی را گشت میراث

که بودش نایب و صهر و پسر عم

چو شد ریش علی با خون مخضب

ز تیغ عبد رحمن بن ملجم

از او بر یازده فرزند پاکش

رسید این خاتم از خلاق عالم

بغیر از انبیا یا اوصیا کس

بدان راز مقدس نیست محرم

نه از خیرالوری بشنید بوذر

نه از شیر خدا آموخت میثم

نه از شاه خراسان شیخ معروف

نه از سجاد ابراهیم ادهم

مگر بدبخت مردی در فلسطین

ز زهاد جهان کش نام بلعم

که از ابلیس دستان خورد و این نام

فرامش کرد و رفت اندر جهنم

بگفتم آنچه گفتی راست گفتی

سر موئی نه افزون بود و نه کم

ولی اینان که بر خواندی من از پیش

سراسر خواندم از آیات محکم

هم از تفسیر و ابیات بزرگان

هم از گفتار دانایان اقدم

نخواهم من که برخوانی تواریخ

ز قول حمزه و گفتار اعثم

بخواهم آنچه نه کلبی بدانست

نه مسعودی نه وصاف و نه معجم

برآنم کاسم اعظم را بدانم

گشایم پرده زین اسرار مبهم

برآنم تا در این الحان کنم جفت

مثانی با مثالث زیر بابم

چه نام است آنکه آرد شیر و شکر

ز نیش عقرب و دندان ارقم

اگر زین راز پنهان هیچ دانی

بگو ور خود نمی دانی مزن دم

بگفت از صدر ایوان رسالت

علیه و آله صلی و سلم

شنیدم کاسم اعظم داند آن کس

که باشد با لسان صدق توام

لسان الصدق را دانند مردان

کلید علم حق والله اعلم

بگفتم کر چنین باشد که گوئی

ندانم یک تن از اولاد آدم

که دارای لسان الصدق باشد

بگیتی جز سپهسالار اعظم

رئیس جمع دستوران دولت

سرو سردار دانایان عالم

خداوندی که شیر بیشه باشد

به پیش پرچمش چون شیر پرچم

بدرد در مسالک سینه جور

ببرد از مهالک پای استم

یکی چون اجوف واوی باعلال

یکی همچون منادای مرخم

توئی ای میر آن ذات مقدس

توئی ای خواجه آن روح مجسم

که گر بر دیده ی گردون نشینی

ز جان گوید سپهرت خیر مقدم

بود دیری که در ایران سپه نیست

از آن روز است چون شب تار و مظلم

دل مردم پر از آزار و وحشت

خزانه خالی از دینار و درهم

ایا دست تهی آن کار کردی

که از اندیشه اش مات است رستم

بروزی چند با فر الهی

نظامی ساز کردی بس منظم

همه با چره تابان و دل شاد

همه با جسم پاک و جان خرم

بدشت اندر چو آهو لیک در رزم

گرفته شیر از دیدارشان رم

نموده خاتم زرین در انگشت

فکنده حلقه سیمین بمعصم

فراز پیرهن خفتان رومی

بزیر پیرهن دیبای معلم

رکاب سیم بر اسبان تازی

ستام لعل بر خیل مسوم

شنیدستم که هارون ز آل عباس

بدی بر جمله در دانش مقدم

شبی در کار اقلیم خراسان

همی زد رای با یحیی بن اکثم

بیحیی گفت هارون کار آن ملک

فزون از حد پریشان است و درهم

جوابش گفت زخمی نیست در دهر

که از درهم نشاید هست مرهم

بدان صفرای فاتح از رگ ملک

برآید ریشه سودا و بلغم

بود سیم سره درمان هر درد

چو زر جعفری تریاق هر سم

تو ای میر مهین اندر چنین روز

که باشد تیره همچون لیل مظلم

رقیبان تو در پیش تو باشند

چو پیش خوشه انگور حصرم

و یا در بوستان نخل و رمان

پیاز و گندنا و ترب و شلغم

چگویم ز آن تهی مغزان که دیری

در افکندند طرح شور با هم

بجای بستن سوراخ انگشت

همی کردند در سوراخ کژدم

ز فکر تیره شان زد بر افق چتر

سحابی قیرگون پر وحشت و غم

ازیدر شد بساط صلح جویان

سپاه جنگجویان را مخیم

بساط پشه بر همخورد از باد

سرای مور طوفان شد ز شبنم

شرار فتنه آتش فزوران

رسید از دامن عمان بدیلم

شتابیدند دزدان روز روشن

بخرمنگاه و بگسستند ز استم

در آن سختی عنان مملکت را

گرفتی سخت با بازوی محکم

بنای ملک و ملت راست کردی

نیفکندی بطاق ابروان خم

غزالان سرائی را رهاندی

ز دندان پلنگ و چنگ ضیغم

درافکندی بساط شور و عشرت

فرو چیدی اساس سوگ و ماتم

ولی عهدی بر آدم بلکه هستی

ولی نعمت بفرزندان آدم

سپاهت را سپهدارست جمشید

بنازد از یمینت خاتم جم

شمارهٔ ۱۰۶ - چکامه

مرد چو باشد بوقت کار هراسان

مشکل گردد و را بدیده هر آسان

عزم درست و دل قویت چو باشد

کوه توانی همی بسفت به پیکان

باید دل ساخت ز آهنی که نگردد

دستخوش امتحان و آژده سوهان

مشت چو سندان اگر نداری هرگز

می نتوانی نواخت مشت بسندان

شیر خدا را شراب خون عدو شد

کاسه سر خصم و تیغ و خنجر ریحان

تا چو خضر نسپری مسالک ظلمت

ره نبری در کنار چشمه حیوان

صاحب لامیه العجم نشنیدید

فخر نماید که لا اخل بغزلان

هر که در ایوان فشرد حلق صراحی

پای نتاند فشرد در صف میدان

نادان خود را همی فکنده بگوری

در چه ویل از هوای چاه ز نخدان

باید دل را نمود گونه دریا

ساخت تن از ابرو کرد دانش باران

بی هنر از بخت ناله دارد چونان

کس گره دست برگشود بدندان

بخت کدام است و چرخ کیست قضاچه

باید در کار دست و پا و دل و جان

دلکش و هشیار و نغز باید گفتار

محکم و ستوار و سخت باید پیمان

بخت اگر کاردان و کارکن آمد

خارج گشتی اصول خلق ز میزان

آب روان همچو کوه کردی پیکر

کوه گران همچو آب کردی ستخوان

اینکه بشهنامه گفت خواجه طوسی

بیژن را بخت چیره کرد بهومان

فی المثل ار دانیش مطابق واقع

نادره کاری فتاده است بدوران

گوهر دانش ترا چو باشد در تن

جیب توان پرکنی ز گوهر و مرجان

سیرت انسان همی بباید ازیراک

مهر گیانیز شد بصورت انسان

تا بجهان نام نیک مانی برجای

بر سر گردون سمند همت بجهان

ننگ بیفکن تن از هلاک میندیش

نام طلب کن دل از زوال مترسان

سخت همی کوش در مقابل دشمن

تند همی جوش در مقابل فرسان

التونتاش آن امیر خطه خوارزم

چون ز مصاف علی تکین شد نالان

تا نفس آخرین که دست ز جان شست

پای جلادت برون نهشت ز میدان

داشت بهنگام نزع گونه عبهر

آن رخ رنگین که چون شقایق نعمان

احمد عبدالصمد ستاده ببالینش

گریه کنان بود همچو ابر به نیسان

دید چو خوارزم شه گریستنش را

گفت بمن بر مدار ناله و افغان

مرگ مرا کی ز گریه یابی چاره

درد مرا کی ز ناله تانی درمان

من سر و سامان زندگی دهم از دست

تو بسپاه و ملک ده سر و سامان

تا نشناسد عدو که خصمی چون من

داده در آماجگاه ناوک اوجان

می بنخواهم بیان قصه و تاریخ

ورنه حکایات نغز کردم عنوان

غصه مجنون و خوبروئی لیلی

قصه ابسال و روزگار سلامان

ترجمه داستان خضر و سکندر

عاقبت فتنهای دیو و سلیمان

تا بنیوشند خلق و عبرت گیرند

از سیر مردمان و کار بزرگان

مهمان باشیم این دو روز و بناچار

دیر و یا زود رفت باید مهمان

ای خنک انرا که نام نیک گذارد

باقی و جاوید در صحیفه کیهان

همچو امیری که از مدیح خداوند

فخر کند تا ابد به اعشی و حسان

خواجه افخم خدایگان معظم

کشتی دانش محیط حکمت و عرفان

میر مهین آسمان رفعت و اقبال

قطب یقین آفتاب کشور ایقان

حضرت اعظم مهین امیر نظام آنک

در کف او شد نظام عالم امکان

داور سیف و قلم وزیر جهان بخش

صاحب چتر و علم امیر جهانبان

چاکر بزمش بر از نبیره جوزی

حاسد جاهش کم از معلم صبیان

پیل بدزدد همی ز بیمش خرطوم

شیر بخاید همی ز سهمش دندان

آذر آبادگان ز مهرش آباد

فضل و هنر اندرو چو لاله و ریحان

من دخله کان آمنا نبشته است

عدلش بر باب این همایون بستان

گشته ز گلهای رنگ رنگ بعینه

بستر مأمون شب عروسی بوران

ماهی و مرغش در آبگیر شناور

چون دل عاشق بروز وعده جانان

تا بدمد اندرین فیافی لاله

تا بچمد اندرین مراتع حیوان

تند نبیند کسی بدیده نرگس

تیز نراند کسی بجانب ظبیان

مار در این روضه مهره داده بگنجشک

شیر در این بیشه رام گشته بغزلان

سیل بناگه در اوفتاد در این شهر

چونان سیلی که کس ندیده بدانسان

کرد بیکباره کوهها را دریا

کند بیکباره خانها را بنیان

همچون سیل العرم که شهر سبارا

کند ز بن دانی ار بخواندی قران

فریاد از جان اهل شهر برآمد

بر در وی شد روان کلانتر و دهقان

گفتند ای خواجه بزرگ خجسته

گفتند ای صاحب رشید سخندان

آب نموده است خاکهامان هموار

سیل نموده است خانهامان ویران

شست یکی آنچه کاشتیم بصحرا

برد یکی آنچه داشتیم در ایوان

زنهار ای داد بخش خسته دلان زود

داد دل ما ز چرخ گردون بستان

میر مهین چون بدید روز رعیت

بگشود ابواب لطف و رحمت و احسان

گفت چو از آسمان بلا شده نازل

عاقله چرخم و مؤدب کیوان

سیل ز خشم من است چاره کنم این

ابر بدست من است سود دهد آن

آنچه خسارت رسیده است شما را

هین بنمائید تا ببخشم تاوان

خانه چوبین و سقفهای گلین را

بهتر سازم ز صدهزار گلستان

گفت و وفا کرد ساخت در دو سه روزی

خانه هر یک برا ز فراخور ایشان

الحق اینمردمی که زاد ازین میر

واینهمه بخشش ز لعل و گوهر و مرجان

بشگفت آید بچشم خلق از ایراک

ذاتش پیدا و قدر ذاتش پنهان

قصه میر مهین و مردم گیتی

قصه پیل است و سیر کردن عمیان

ای لب لعلت حدیث عیسی مریم

ای سر کلکت عصای موسی عمران

قبله گه جز درگهت نشیمن طاغوت

سجده که جز بر درت عبادت اوثان

هر دو کفت همچو دو درخت برومند

گشته ز تیغ و قلم ذواتاافنان

گه ز کفت فخر کرده خامه بشمشیر

گه ز کفت رشک برده خامه بچوگان

بسکه فزودی بعدل و داد بفرسنگ

در پی ظلم اندر است هر شبه دهقان

همچو کسی کش دهان ز خوردن حلوا

رنجد و جوید از آن بترشی درمان

سبحان الله که ظلم نیز از این ملک

گشته ابا صد هزار پای گریزان

قصه عدل تو و گریختن ظلم

خواندن بسم الله هست و راندن شیطان

خور، سوی برج اسد شده است در اینروز

تا برکاب تو شیر سازد قربان

حضرت باری اگر فدای سماعیل

کبش فرستاد هم ز روضه رضوان

بهر فدای تو از نژاد سماعیل

کبش کتائب رسید و صاحب ثعبان

آمدم اینک بحضرت تو نهم روی

آمدم اینک بدرگه تو دهم جان

تا که رسد اعشی از یمامه و بطحا

تا که بود نابغه ز جعده و ذبیان

اعشی را روح در بر تو ثناگوی

نابغه را هوش بر در تو ثناخوان

شمارهٔ ۱۰۷

برآمد بامدادان مهر روشن

به پهنای فلک گسترد دامن

چو ترکی آتشین رخ بر نشسته

فراز صحن دیبای ملون

برآمد آفتاب از چرخ گردون

چنان آتش که می بجهد ز آهن

کواکب جملگی گشتند مستور

ز شرم طلعت خورشید روشن

بسان خرمنی سیمین که ناگاه

فتد آتش در آن سیمینه خرمن

دریچه صبح را روزن گشودند

سر خورشید بیرون شد ز روزن

تو پنداری بترکستان مشرق

برون آمد همی از چاه بیژن

پی تاراج گردون مهر تابان

تن از زر ساخت اما دل ز آهن

تو گوئی بر امین فرزند هارون

بتازد هر ثمه فرزند اعین

فلک گوهر همی بزید بغربال

زمین عنبر همی ساید بهاون

یکی چون دیده فرهاد چینی

یکی چون طره خاتون ارمن

فراز سرو بن بنشسته قمری

بسان مؤذنی بر بام مأذن

فرو بردند سوزن در رگ شاخ

بجوشد خون ز جای زخم سوزن

بدوش نارون چتر ملمع

بدست پیلگوشان باد بیزن

نماید نوگل اندر شاخ جلوه

نوازد بلبل اندر باغ ارغن

یکی همچون زنی هر هفت کرده

دگر مانند مردی ارغنون زن

بروی آبگیر زا باد شبگیر

فتاده صدهزاران چین و آژن

چو سیمین جوشنی کز حلقهایش

درفتد چین بر آن سیمینه جوشن

روان مرغابیان دردا من جوی

خرامان سروکان بر طرف گلشن

یکی چون بر حریر آسمانی

نشانده دانها از در معدن

دگر چون بر سر صرح ممرد

زده بلقیس بالا طرف دامن

نگون شد لاله اندر شاخ گوئی

فرامرز است اندر دار بهمن

و یا، بر دم استر بسته شاپور

سر زلف نضیره بنت ضیزن

دریده ناف ابر از دشنه باد

چنان سهراب از تیغ تهمتن

بریده دست باد از خنجر بید

چو تیغ شاهزاده دست رهزن

ولیعهد ملک شه ناصرالدین

مظفر شه امیر پاک دیدن

تنش با گوهر پرویز و کسری

سرش با افسر دارا و بهمن

شکسته عدل او پیشانی ظلم

چو پیشانی جلوت از فلاخن

چو در کف گیرد آن تیع شرربار

بنهراسد دل از یکدشت دشمن

بود با صدهزاران خصم چونان

خروسی با هزاران مشت ارزن

بگنجش کمتر از یکحبه قارون

بچنگش کمتر از میلاد قارن

فکنده ظلم را از طاق گردون

چنان کاشکسته او را دست و گردن

تو گوئی در فکنده دست یزدان

ز طاق کعبه اصنام برهمن

امیرالمؤمنین شاه ولایت

خداوند جهان صدر مهیمن

ز امر حق تعالی در چنین روز

بتخت خسروی آمد ممکن

یمان یثرب و بطحا نبی بود

چو موسی در میان مصر و مدین

خطاب آمد ز یزدان کی پیمبر

علی را بر خلافت کن معین

چراغ کفر را بنمای خاموش

سراج عقل را فرمای روشن

قدم نه در ره دلجوئی دوست

مترس از بغض و کید و کین دشمن

چو گوئی آشکارا قول ایمان

خدایت سازد از هر فتنه ایمن

دلیل لیل الیل را در این روز

نما با حجتی واضح مبرهن

پیمبر ز امر یزدان شد پیاده

از آن رعنا نجیب شیر اوژن

صنا دید عرب را خواند یکسر

گشود از مخزن سر قفل مخزن

ببالای جهاز اشتران ساخت

همای سدره رفعت نشیمن

بیمن طالع ایمان برافراشت

یمین الله را با دست ایمن

بآهنگ جلی من کنت مولاه

علی مولاه گفت آن شاه ذوالمن

در آن ساعت غریو از خلق برخاست

گروهی شاد شد خلقی بشیون

یکی را خار محنت شد بستخوان

یکی را بار طاعت شد بگردن

یکی را مغز میجوشید در سر

یکی را خون همی جوشید در تن

ولیکن امر یزدان را بناچار

نهادندی جبین طوعا و کرهن

ای آن کز بیم شمشیرت در آجام

بیندازند سم، شیران ارژن

ز درگاهت سلیمانی است سلمان

ز یمنت باب ایمان ام ایمن

ولیعهد شهنشاه عجم را

باقبال تو گویم تهنیت من

ایا شهزاده با صدق و ایمان

شه فرخنده میر صادق الظن

تو گردونی و خورشیدت چو افسر

تو خورشیدی و گردونت چو توسن

چو تازی اسب، دریا کمتر از خاک

چو یازی تیغ، مردان، کمتر از زن

کجا بیم تو آنجا زندگی سخت

کجا خشم تو آنجا مرگ اهون

توئی حاکم توئی عالم بهر کار

توئی دانا توئی بینا بهر فن

ز همت دست داری، از کرم دل

ز دانش، روح داری از هنر تن

ز ابر دست تو، زرین کیارست

گر از خون سیاوش، رست روین

سنانت یافت شکل بابزن، زانک

دل بدخواه شد مرغ مسمن

خداوندان، به درگاه تو، چاکر

سخندانان، بتوصیف تو الکن

ز فرمان تو باشد ناهیه لا

باثبات تو گردد نافیه لن

شها این چامه فرخنده نغر

که از وی چشم دانش گشته روشن

منوچهری بدین هنجار گوید

شبی گیسو فرو هشته بدامن

هم از خاقانی شروانی است این

ضماندار سلامت شد دل من

بنص لا تثنی بل تثلث

بهر دو ثالثی باشد معین

مسیحا زاد کلکم همچو مریم

که بد چون مادر یحیی سترون

الا تا فرودین ماه است و اردی

همیشه از پی اسفند و بهمن

الا تا هست توقیع سعادت

بطغرای سر کلکت، مزین

فلک فرسوده کن از زخم شمشیر

زمین آسوده کن وز کید ایمن

مبادت خوابگه جز در صف باغ

مبادت جایگه جز در بردن

ایاغت راز خون خصم باده

چراغت را ز چشمه مهر روغن

بر احبابت ببارد نعمت از چرخ

چو بر اصحاب موسی سلوی و من

بگردن دست خصمت باد بسته

چنان دست شکسته بار گردن

نهال عدل را در باغ بنشان

درخت ظلم را از بیخ برکن

شمارهٔ ۱۰۸

مردی بر آن سزد که کند عزم را متین

نه روز و شب نیوشد بر چنگ را متین

با خود سیمبر چو کسی پایکوب شد

سنگین شود بفرق درش خود آهنین

کی با سرون کرگدنان پنجه برزند

کاندر سرای مشت همی سوده بر سرین

خون جگر خورد گه سختی کسی که ریخت

هر صبح و شام خون رز اندر بساتکین

چون شنبلیله زرد کند رخ گه مصاف

آنکو درون خوابگه افشاند یاسمین

خون رزان که هوش کسان را همی برد

باور مکن که رای کسی را کند رزین

رای رزین و فکر متین اندر آن مجوی

کش اندرون مغز پر از خمر اندرین

خون رزان چه مایه فزونتر ز خون دل

دیبای قز چه پایه بر از شمله جنین

بیدار بایدی دل صاحبدل کریم

هشیار بایدی سر دانشور گزین

در کوردین کرا بینا همی بود

بهتر که مرد کور دل اندر خراتکین

گژ راستی کبار نبندد و گر کند

در روز جنگ راست بتن جامه گژین

گر دیده تو پارسیان را کنند راست

در ابتدای آذر مه کوسه بر نشین

افسانه ایست صورت مردان خام را

کارند بادپای تکاور بزیر زین

مردی ز داد زاید و دولت ز مردمی

چون کسری از قباد و فریدون ز آبتین

کژدم مشو، ولی بضرورت، بسان نحل

بر خصم زهر میده و بر دوست انگبین

ترک درم گزین و بدین آرزو که خلق

دینار عاشقند و حریف درم گزین

گوهر بجان مرد بباید فزون بود

چه خاصیت که دارد گوهر در آستین

گوساله زرینه طمع سامری کند

روح الامین نخواهد گوساله سمین

آنچ آید از قلم نه ز نشکرده آیدا

آنچ آید از سنان نکند هیچگه کدین

دندان شیر آنچه کند در صف مصاف

ناید بوقت کار ز دندانه های شین

گرچه یکی جهان کهین است آدمی

چون نیست هوش و رایش باشد جهان کهین

باید بداد و دانش اندر زمانه زیست

چون خواجه بزرگ و خداوند راستین

صدر اجل امیر نظام آنک بر روانش

از گیتی آفرین و همه گیتی آفرین

ایزد بر آب و خاک به نگماشته چنان

بل ز آب و خاک نیز به ننگاشته چنین

قدرت نمود بر همگان واجب الوجود

کز مآء و طین بساخت خداوند مآء و طین

لابل گذاشت یزدان منت که آفرید

بر ایمنی گیتی این صاحب امین

دستش نموده رق همه خلق را ضمان

تیغش شده است تمشیت ملک را ضمین

دانا برد همی ز سر کوی او بسار

دریا همی خورد بکف دست او یمین

فرموده از کرم پدری بر کمال و فضل

چنان که کیقباد به ارمین و کی پشین

دشمن ندانمش بجهان زانکه در جهان

تیغش بجا نهشته یکی مردم لعین

والا ملک مظفر دین را چنو وزیر

تعیین نمود شه که بدولت شود معین

از فکرتش بلند شود نام پادشه

وز همتش درست شود کار ملک و دین

حق را جدا نموده ز باطل همی چنان

کن پنبه را ز دانه جدا کرده چو بگین

ببر از صلابتش نکند جای در اجم

شیر از مهابتش نکند خواب در عرین

مردان روزگارش گردان کارزار

طفلان عصر وی همه پیران دوربین

دعوی اگر کنم که بفرمان وی مگس

آید همی بعرصه سیمرغ با طنین

افسانه نیست ز آنکه زنان در زمان وی

شیر اوژنند و پیلتن ار نیستت یقین

بشنو حکایتی که در این روزگار نیک

افتاده اتفاق در این بوم و سرزمین

دزدان چند خیره و عیار و راهزن

شومان چند گمره و طرار و ره نشین

با چابکی ربوده ز فرق زحل کلاه

برده ز دست برجیس از زیرکی نگین

داده ز حقه شب افیون بماهتاب

کرده ز جام روز بکام خور آبگین

چون عشق خانه روب و چو مستی ستیزه گر

همچون شباب غره چو شهوت هوا گزین

از باس میر بوده بزندان اختفاء

وز بیم مرگ مانده به بیت الحزن حزین

از طول تنگ دستی و فرط گرسنگی

چون تیری از کمان بجهیدند از کمین

در سر خمار کرده سپردند راه غدر

با جان وداع گفته گرفتند رسم کین

هنگام شب که خفته عسس رخ نهفته مه

این در زمین و آن یک در طارم برین

رفتند خانه یکی از تاجران که داشت

مالی فزون ز دولت آل سبکتکین

انبارها بخانه درش لعل پر بهاء

خروارها بکیسه درش لؤلؤ ثمین

خور نزد مخزن زرش از رشک زرد رخ

پروین ز خرمن گهرش گشته خوشه چین

بیش از دویست قارن در درگهش نقیب

بیش از هزار قارون در خرگهش دفین

از دیبهای مصری و آیینه های رم

بزمش چو کارگاه فرنگ و بهار چین

القصه این ددان ستمگر نکرده بیم

از روزگار پیشین و ز روز واپسین

اندر سرا شدند چو گرگان سهمناک

در خانه آمدند چو دیوان سهمگین

دیدند پاسبان را مخمور جام خواب

خانه خدای نیز به بستر شده مکین

آید غطیط نایم چو بخیتان مست

سازد صفیر صافر آواز رامتین

گر توپ بر زنند نجنبد کسی که هان

ور سقف بشکنند نخیزد تنی که هین

آهسته پانهاده ز دهلیز آن سرای

در آستان شدند بمالیده آستین

خاموش ساخته فز و افروخته فنک

اندر کشیده سیخ و برافراشته خصین

سوهان همیزدند وبریدند قفل در

خایسک کوفتند و شکستند زولفین

بستند بارهای جواهر همه بدوش

کردند دانهای لئالی همه گزین

بردند دیبه های لطیف و گرانبها

آیینه های رومی و آنیه های چین

جمعی برای پاس مواظب در آستان

قومی برای حمل فرا چیده آستین

ناگه عروس خانه خدا کاندران زمان

با کدخدای خود بد در خواب دل نشین

بیدخت واردختی در حجله نشاط

شایان بآفرین و ثنای به آفرین

از خواب جست و دید بکاخ اندران گروه

چون لشکر مغول بخیام جلال دین

ماران مهره باز و تماسیح رزم ساز

شیران تیغ یاز و عفاریت خشمگین

چون دشنه دید در کف دزدان نابکار

شد دشنه موی بر تن سیمین نازنین

چون خیزران ترقد خمگشته راست کرد

در سنبل سیاه نهان کرد یاسمین

بیدار شد چو بخت خداوند من ز خواب

افکند همچو فکرت او برقع از جبین

با صارمی چو مهر درخشنده از غلاف

چون لبوی بخشم خرامنده از عرین

چون مژه گان ترکان بالای چشم مست

با آفتاب تابان با تیغ آتشین

نوشابه بود گوئی در کار رومیان

یا خود غزاله بود به هیجای مسلمین

یا چون خدیجه خاتون اندر غزای روس

یا در مصاف لشکر اسلام کاترین

آورد ترکتاز بتاراجیان چنانک

تازد همی به لشگر اسفند فروردین

دزدان خیره، خوار شمردند کار او

با وی همی کشاکش کردند بهر کین

آویخته بیکدیگر اندر صف مصاف

ماننده زبانیه در جنگ حور عین

از پای خودسران و از اندام پهلوان

پر خاک شد هوا و پر از خون همه زمین

دیوان چند را بدل شب فرشته ای

همچون شهاب ثاقب کرد از قضا طعین

گفتی بمغز مردم صرعی فسونگری

نام خدا دمید باهریمن لعین

رفتند پردلان تهی دست از آن سرای

با موزه چنین بل با زوزه و حنین

وان سیم تن بگونه شمعی فروخته

در دل شراره بودش و خون جاری از جبین

آمد درون کوچه و زد پنجه با عدو

چندانکه رنجه شد تن و اندام نازنین

دزدان زدند حلقه بگردش ز چارسوی

چون حلقه ای که در وسطش برنهی نگین

مجروح شد ز ناچخ و شمشیر و تیرشان

آن ساقهای سیمین وان ساعد سمین

ناگه رسیدش از پی شدت یکی فرج

چونانکه بهر بودلف از کید آفشین

اندر رسید شحنه چو تیری که از کمان

و آن کدخدا معاینه شیری که از کمین

با مردمی گزاف همه مردم مصاف

جوشن درو کمانکش و دانا و کاربین

گشته بعطر منشم با یکدیگر حلیف

داده بعقد معصم بر یکدیگر یمین

بیداد کارها بده در مدت شهور

هشیار رازها شده در دوره سنین

کردند حمله بر صف دزدان نابکار

در تاختند جانب دیوان سهمگین

بردند سوی خانه بیگلربیگی روان

چون زهره خوارج در روز واپسین

جستند چون خلاص نجستند از شکنج

گفتند چون مناص شنیدند لات حین

فرخ نژاد خواجه بیگلربیگی چو دید

از فر بخت گنج مراد اندر آستین

حکم شکنجه داد و بزندانیان سپرد

بدخواه را که در خور سجن است باسجین

اندر شکنجه پنجه ضرغام قهر او

گرگان پیل تن را درید پوستین

معلوم شد که اینان چندین هزار خان

تاراج کرده اند بهر بوم و سرزمین

انگیخته سمند بهر خطه منیع

آویخته کمند بهر قلعه حصین

هتک ستور ساخته بی بیم شهریار

قطع رؤس کرده بی خوف رب دین

از بهر اخذ ثار مکافات عالمی

کرده است خارشان سخط رب عالمین

ز ایشان نشان مال فقیران یکان یکان

بشنید هر که بود با قرار راستین

بستد تمام نایب بیگلربیگی بعنف

مال کسان از ایشان زیرا که بد امین

زان پس روانه کرد بزندانشان و گفت

باشید در دو گیتی فی النار خالدین

ای داور خجسته که دست بلند تو

بارد همیشه گوهر غلطان ز آستین

در غرب ملک ایران بیگلربیگی توئی

چونانکه داشت سلطنت غرب تاشفین

تیغ تو زرنگار و دو دست تو سیم بخش

خوی تو مشک پرور و کلک تو عنبرین

قدر تو، پست کرده همی، قبه سپهر

مالد ستاره تو، بن بخت بر زمین

رای امیراعظم و فکر متین تو

آن چرخ را ادیب شد این ملک را معین

طوبی ز قهر تو ثمر حنظل آورد

ز قوم کاه مهر تو آرد ترنجبین

تا آخر زمستان اسفند مه بود

تا اول بهاران شد ماه فروردین

دست تو باد باسط ارزاق در شهور

عدل تو باد ماشط آفاق در سنین

شمارهٔ ۱۰۹ - در نکوهش حسودان

خرد پیر گفته بود که من

نکنم در سیاق شعر سخن

زانکه همسنگ سنگ خاره شود

گر برآید چو سنگ در عدن

سنگ خارا اگر شدی کمیاب

بود قدرش بر از عقیق یمن

سنگ خارا، اگر نبود، نبود

تیغ سای و صلایه و هاون

لاجرم در بهای این اشیاء

جان همیداد مشتری بثمن

سخن، ارچه زر است و مردم خاک

سخن ار چه روان ومردم تن

گرچه آهن ز خاک زر خیزد

لاجرم کمتر آید از آهن

سخن ار چه ببوی نافه مشک

سخن ار چه تمیز مرد ز زن

مغز را مایه صداع شود

گر ببوئی همیشه مشک ختن

شعر من زر ناب جعفری است

شعر دیگر کسان چو ریماهن

من دو صد ساحری کنم بمقال

من بسی جادوئی کنم بسخن

نه بعجب است این فسانه نغز

بل ز فخر است این ترانه من

ز آن باشعار خویشتن نازم

که بود در مدیح شاه ز من

سیدالاولیاء امام رشید

اول الاوصیاء شه ذوالمن

دست یزدان، ممیت بدعت و کفر

شیر حق محیی رسوم و سنن

آن کز او نور جسته دیده عقل

آن کز او کور گشته چشم فتن

شاه مردان علی ابوطالب

پدر اطهر حسین و حسن

کرده جاری برای این هر سه

حق تعالی بخلد نهر لبن

تا بهار خجسته چون احمد

بست طرف سفر ز طرف چمن

آن سه طرار نابکار که بود

دی و اسفند ماه با بهمن

سوی باغ آمدند از ره کین

همچو دزدی که خیزد از مکمن

آب بر روی بوستان بستند

آتش افروختند در خرمن

سرد کردند شعله غیرت

گرم راندند از جفا توسن

راست چون آن سه تن سخن کردند

بدرشتی که خاکشان بدهن

جای رایات سبز هاشمیان

از ورقهای سرو و برگ سمن

زد علامات سود در بستان

همچو آل امیه زاغ و زغن

سبز پوشان سپید پوش شدند

بر لب جوی و در صف گلشن

هر زمان سونش در و الماس

می ببیزد هوا بپرویزن

آمد آن بوم شوم در بستان

کبک را طوق بست در گردن

راست گوئی که زاده خطاب

گردن شیر حق فکنده رسن

رفت بلبل در آشیانه ز باغ

همچو صدیقه سوی بیت حزن

باغ شد جای زاغ پنداری

تخت جم شد سریر اهریمن

زود باشد که فروردین آید

باز چون شیر حق بطرف چمن

تاب گیرد عذار هر سنبل

نطق یابد زبان هر سوسن

ریزد اندر کنار دامن باغ

سر زلف بنفشه مشک ختن

بیزد اندر کرانه بستان

ابر لؤلؤ و نسترن لادن

گرچه نشکفته شاخ اشکوفه

ورچه نامد بکعبه شیخ قرن

مغز ما بوی گل شنیده ز باغ

مغز احمد نسیم حق ز یمن

سیزده روز چون بشد ز رجب

پی تعمیر این سرای کهن

اولین بانی سرای وجود

آمد از پرده با رخی روشن

رکن بنیان کعبه را بشکافت

حشمتش همچو سیل بنیان کن

زاد در خانه تا بدانی کوست

خانه زاد مهیمن ذوالمن

از ولایت به پیکرش پوشاند

حق تعالی قبا و پیراهن

با رسول خدای عزوجل

همچو یک روح گشت در دو بدن

ای به ایزد ولی و مظهر و سر

وی باحمد وصی و صهر و ختن

خاکپای تو موطن دل ماست

لاجرم واجب است حب وطن

درگه مولدت بدرکه میر

تهنیت را سخن سرایم من

صدر والاگهر امیر نظام

کهف اهل زمین و فخر ز من

صاحب السیف والقلم آنکو

خوانده بر فکرتش خرد احسن

باعث الجود والکرم کاو را

کان بجیب است و بحر در دامن

تیغ وی ساغری است پر می ناب

هر یک از جرعه هاش مردافکن

کلک او شاهدی است مشکین موی

طره اش با دو صد هزار شکن

گردی از آب آهن آرد بار

هیبتش آب آرد از آهن

دستش ار سایه بر زمین فکند

روید از خاک زر پی روین

با خسان تیرش آن کند که کند

نجم ثاقب بجان اهریمن

گشته بر نوعروس ملک او را

تیغ داماد و خامه خشتامن

ای گشوده ز روی عدل نقاب

وی به بسته بپای ظلم رسن

من بخوان تو آمدم مهمان

همچو برگ شکوفه در گلشن

ساختم بهر دفع تیر حسود

از مدیح تو آهنینه مجن

شاد گشتم بچاکری درت

رستم از صدمت و بلا و محن

چون ز نیروی حرز مدحت تو

گشتم از مکر حاسدان ایمن

گفتم امروز راست خواهم داشت

قامت چرخ کوژپشت کهن

پا بمنت نهاد می بزمین

تند راندم بر آسمان توسن

کار من بنده چون درستی یافت

دل حاسد همی گرفت شکن

کرد بر جان من بحضرت تو

خصم بدخواه و حاسد ریمن

آنچه گرگان نکرده با یوسف

و آنچه گرگین نموده با بیژن

هان و هان ای وزیر فرزانه

هان و هان ای امیر شیراوژن

تهمتی بر تنم نهد که بکوه

گر نهی کوه کج کند گردن

آتش آه من هزاران کوه

آب سازد و گر بود زاهن

جد من نحن کالجبال سرود

بر همه مردمان بسرو علن

کوه فضلم من و سپهر هنر

مهر تابانم و مه روشن

آنکه تقبیح نای بلبل کرد

دوست دارد سرود زاغ و زعن

و آنکه با مسلمان درآویزد

متوسل بود بجبت و وثن

ای ز تو نام فضل جاویدان

وی ز تو مام دهر استرون

نز تو جویم مدد نه از سلطان

که ولی را گرفته ام دامن

دشنه من نبرد این حلقوم

حربه من ندرد آن جوشن

چون دو پیکر شود ز تیغ علی

آن که نازد همی بعقد پرن

می توانم سزای بدمنشان

دادن از زخم هجو و تیغ سخن

لیک با ذوالفقار شیر خدای

داد خواهم بخصم پاداشن

همه جا شاعرم ولی اینجا

نبود شاعری وظیفه من

زانکه اینجا بود مقام هجی

مر مرا عار باشد از این فن

هجو آنان کنند کایشان راست

بر بزرگان خویش ریبت و ظن

من بفضل خدا شناخته أم

بوالحسن را همی بوجه حسن

دوش با شیر حق در این معنی

شکوه کردم ز حاسدان بسخن

پاسخم داد جد امجد و گفت

یا بنی لاتخف و لاتحزن

ذوالفقار مرا زبان تیز است

گر زبان تو باشدی الکن

باش تا برق تیغ من سازد

صدق و کذب حدیث را روشن

راست نامیخت هیچ با ترفند

آب نفروخت هیچ با روغن

می بزاید همی سحرگاهان

آنچه شب حامل است و آبستن

حاسدا تاب ذوالفقار علی

چون توانی که رنجی از سوزن

تو که مستحسنات طبع مرا

تاژگونه کنی و مستهجن

امتحان را که گفت پیکر خویش

بر دم ذوالفقار برهنه زن

عنقریب ای اسیر بند غرور

افتی اندر هوان و ذل و شجن

بس فروزی ز سوز دل اخگر

بس فرازی بر آسمان شیون

من یکی فاطمی نژادستم

از بقایای خاندان کهن

نه تجاوز نموده ام ز حدود

نه تخلف نموده ام ز سنن

گر بمن داد شاه صد قنطار

از تو هرگز نکاست یک ارزن

ور بمن داده میر صد خروار

از تو هرگز نخواستم یک من

آب، چندین مبیز در غربال

باد چندین مسای در هاون

دردی دن چنین خرابت کرد

وای اگر برکشی ز صافی دن

این تو و این سرود و این طنبور

این تو و این سماع و این ارغن

من نیارم نواخت بهتر از این

گر تو بهتر زنی بگیر و بزن

چند نازی بدولت قارون

چند تازی بصولت قارن

گر شنیدی که پور رستم را

کشت بهمن بخون روئین تن

نه تو در عرصه چون فرامرزی

نه من اندر هجا کم از بهمن

آن کنم با تو در سخن که نمود

با سپاه عجم ابوالمحجن

من که خواهم شدن از این سامان

من که خواهم برفت از این مسکن

نه در این شهر ناقه ام نه جمل

نه در این ملک خانه ام نه سکن

ساعیا بیش از این تنم مشکر

حاسدا ز این سپس دلم مشکن

بر کمالم ز جهل خورده مگیر

بر روانم ز رشک طعنه مزن

زر و سیم ترا ندیدم هیچ

چند آهن دلی کنی با من

من عطا از خدایگان گیرم

که نرنجانده خاطرم با من

گر بمیرم ز جوع ننشینم

خوان بخل ترا به پیرامن

ور فتد در مغاره کالبدم

می نجوید روانم از تو کفن

ور بمیرم ز درد برهنگی

نکنم در بر از تو پیراهن

چون بدیدی مرا بسایه میر

در صف خلد و دادی ایمن

دود برخاست از دلت ز حسد

همچو دودی که خیزد از گلخن

خواستی بافسون و افسانه

زشت نامم کنی و تر دامن

بگمانت که من چو رخت برم

خوابگاه تو گردد این مامن

گر شنیدی ز خلد آدم را

راند افسانهای اهریمن

بوالبشر توبه کرد و خصم بماند

دست بر فرق و طوق در گردن

رو مترسان عصای موسی را

از صف ساحر و عصا و رسن

من همی نالم از فریسیموس

تو چرا تهمتم زنی به عنن

یا چو مردان گناه من بشمار

یا ز خجلت بپوش چهره چو زن

تا زبانی صفت زنم مشتت

ز اخسؤالا تکلمو بدهن

ای که نشناختی الف از بی

بلکه خطی ز ابجد و کلمن

بر امیر مدینه چون تازی

ای چو اصحاب ظله در مدین

عنکبوتی و خانه تو بود

از همه خانها بسی اوهن

ابلهانه بشهپر سیمرغ

جای زنجیر، تار خویش، متن

مگسی را بگیر و طعمه نمای

پنجه در پنجه هما مفکن

آدمی نی بچشم و گوش بود

نه بابروی و روی و موی ذقن

بلکه حیوان و آدمی را فرق

می بباشد همی بجان و بتن

گرچه سرگین به هیئت عنبر

گرچه هیزم بصورت چندن

این به بیت البغال و آن به بغل

جای آن در تنور و این مدخن

یکحدیث آورم در این محضر

تا رباید ز چشم خفته و سن

دشمن آل مرتضی باید

مام خود را همی شود دشمن

دعوت خصم را تمام کنم

بدعای خدایگان زمن

تا برآید همی در از دریا

تا بزاید همی زر از معدن

چرخ خرگاهش آفتاب چراغ

ماه دینارش آسمان مخزن

شمارهٔ ۱۱۰ - چکامه

وقتی پسرم عیسی را که آنوقت دو سال و دو ماه از سنش گذشته بود از جانب کارگذاران حضرت اقدس ولینعمت روحی فدا خلعت استیفاء بدادند در پاداش چاکری من زیرا که کودک مهد که زبان پدر و مادر نیک نیاموخته استیفاء و دبیری هیچ نداند که چیست و بزرگان کار شگرف بنااهلان و خوردان ندهند مگر در جبلت وی استعدادی نگرند یا حقوق خدمت پدرانش را از ذمت عالی ادا کنند چون وزارت دیوان رسائل خاصه سرکاری و ریاست دارالانشاء در این وقت که بیست و پنجم صفر یکهزار و سیصد و هشت بود بر عهده جناب دبیرالسلطنه میرزا فضل الله خان طباطبائی مفوض میبود و آنجناب را با من محبتی فراوان مشاهده میشد باین ابیات او را ستایش کرده مطلع آنرا ترجمه این بیت تازی قرار دادم که گفته اندبیت

الرای قبل شجاعة الشجعان

هواول و هی المحل الثانی

و ابیات این است که نگارش یافته

چو رای باشد پیش از شجاعت شجعان

نخست رای شمر آنگهی شجاعت دان

ز فکر پیران موئین زره اگر بافند

درید نتوان با تیغ پهلوان جوان

سنان و تیغ بریده نه دوختن دانند

خلاف رای که آید از او هم این و هم آن

که را نباشد شمشیر عیب نتوان گفت

ولی چو رای ندارد ثنای او نتوان

خزینه ایست دل مردمان با تدبیر

که کس نیارد قفلش شکست با سندان

شجاع دایم پیکان خود نماید تیز

ربوده مرد خردمند تیر از پیکان

شنیده ام که تهمتن دو چشم روئین تن

به تیر رای همیدوخت نه به تیر کمان

اگر نبودی تدبیرهای سیمرغی

کسی ز رستم دستان بدیدی آن دستان

وگر شجاعت بی فکر و هش ستوده بدی

ز خلق مهتر بودی برتبه شیر ژیان

گرفتم آنکه ز شمشیر کژ و نیزه راست

درست و راست شود جمله کارهای جهان

ز فکر دانا تیغ ار کنی نگردد ایچ

نه کند از دم خارا نه تیز با سوهان

به رای شاید آن مملکت نمود آباد

که گشته است ز شمشیر تیغ زن ویران

مکر نبینی ایدر همی بگاه سخط

قلم بدست خردمند کرده کارستان

بصحفه یارد کلک دبیر سلطنه کرد

هنر که تیغ نیارد بصفحه میدان

چنان که نام عدو محو گردد از دم تیغ

نموده کلکش ثبات نامه سلطان

شعاع و تابی کارد عطارد قلمش

نه تیغ مریخ آرد نه افسر کیوان

اصالتش را رخسار مطلع الانوار

نجابتش را آثار ساطع البرهان

دهان ترکان بوسند زانکه ایشان را

ز نقطه قلمش ایزد آفریده دهان

کسان بسایه سرو چمن زیند از آنک

بشکل خامه او سرو بسته است میان

آیا خجسته و فرخ دبیر راد که تیر

برای بوسه کلک تو شد بشکل کمان

گماشت فکر تو در باطن کسان جاسوس

فراشت قدر تو بر بام چرخ شاد روان

چنان بتیر فراست نشان غیب دهی

که هیچ فارس تیری چنان نزد بنشان

چگونه سحر توان گفت منشئات ترا

که خامه ات نه کم از چوب موسی عمران

زند چو خصم شهنشه صلای فرعونی

مرآن خجسته بیوباردش چنان ثعبان

اگر ز قهر قلم درکشی همی گردد

صحیفه متملس حدیقه رضوان

وگر ز رحمت انگشت برنهی گردد

حدیث باقل خوشتر ز نامه سحبان

جراد تان تو یعنی جریده و قلمت

اگر کنند تغنی در این سرابستان

بدان مثابه که گردید از امت یونس

عذاب عاد بگردد بدعوت لقمان

دگر نه در پی باران رحمت از گیتی

بلا و صاعقه اندر زمین شود باران

جهان ز مهر تو آسوده گشت پنداری

برست کشتی نوح از تلاطم طوفان

چمن ز خشم تو فرسوده شد همی گوئی

حدیقه الموت آمد حدیقه الرحمان

اگر بگویم کاندر فراز سوره نون

خدا به کلک تو سوگند خورده در قرآن

شگفت نیست کز آن دودمان پاکی تو

که مصطفاشان تالی شمرده با فرقان

پسر عم تو که همچون سپر غم شاداب

دمیده است ابا خرمی در این بستان

ز ابر دست تو و مهر روی تابانت

همی بباید گردد بلند و سبز و جوان

وگرنه ترسم گردد نژند و پژمرده

چنانکه لاله تر در هوای تابستان

خدای را بکمالش همی دهم سوگند

که از تو سازد نام کمال جاویدان

همین قدر که ترا محرمیت است بشه

حسود را بود از نیل آرزو حرمان

عدوی جاهت مانند خامه ات بادا

سیاه روی و شکسته سر و بریده دهان

شمارهٔ ۱۱۱ - چکامه

روز یکشنبه دویم ماه ربیع الثانی سال یکهزار و سیصد و هشت بود که خدایگانم با همراهان چون جناب اجل ساعدالملک و نواب والانصرة الدوله و خانبابا خان قاجار و دیگران که هم بشمار بزرگان میرفتند در ارومی بخانه امیرالامرای آن سامان بمهمان آمدند و آن مرد کسی است که در نزد شاهنشاه اسلامیان پناه خلدالله ملکه و دولته آبروئی فراوان دارد و روزگار جوانی را در سایه درخت دولت بپیری رسانیده و بنام و لقب ویرا آقاخان امیر تومان خواندندی و در این روز میزبانی بسزا کرده چندان خوان خورش بیاراست که آنهمه بخوردند و هنوز بسا خوانهای بزرگ که همچنان برجای مانده بود پس از آنکه خوردنی برداشتند خدایگان ایده الله تعالی ببازی شطرنج پرداخت و من در گوشه بسرودن این ابیات مشغول شدم و مسوده آن را در آن حضرت برخواندم تا دوستانم برشکفتند و دشمنانم بشگیفتند. و آن این است

هزار باغ بدیدم من و هزار چمن

کز آن گشایش و نزهت نیافت خاطر من

بسی بگشتم خاک ری و دیار عراق

نیارمید دلم کو رمیده بد ز وطن

غریب بودن من در وطن شگفت نه زانک

غریب تر ز من آمد شعیب در مدین

غریب باشد آری به لجه در لؤلؤ

غریب باشد آری به بیشه در چندن

وطن نخواستم ایدر که در وطن ز دلم

سخن نبود کسی را مگر بوهم و به ظن

سرود شعر ز طبعم بخواستند آنان

که در دبستان ناخوانده ابجد و کلمن

سفر گزیدم ناچار از آن دیار که بود

چنین مسافرت ار ماندی چنان احسن

شنیده بودم کرمانشهان بخلد بود

مشابه از چمن سبز و چشمه روشن

شدم بدان سو و نگشود خاطرم که جهان

بچشم تنگدلان شد چو چشمه سوزن

از آن سپس بصفهان شدم کز آن سامان

صفای جان طلبم یافتم هلاکت تن

بدارالایمان رفتم مگر شوم آنجا

بکوی حضرت معصومه از قضا ایمن

چهار سال از آن تربت خجسته پاک

شنیدم آن نفسی را که مصطفی ز یمن

سپس برخصت آن بانوی حریم وجود

بطوف کوی رضا بر کمر زدم دامن

در آستان همایون آن امام مبین

دلم گرفت قرار و تنم گزید سکن

ز کیمیای خداوند کارگاه وجود

مرا فریشته شد طبع همچو اهریمن

چو سال و اندی ماندم در آن خجسته مکان

قضا تنم را بنمود دور از آن مامن

ز ملک طوسم افکند در ممالک روس

سپهر کژ حرکات و زمانه ریمن

شدم بخطه باورد و از بصر ماورد

همی فشاندم بر یاد آن حکیم ز من

حکیم انوری آن شاعر ابیوردی

که دستیار هنر بود و اوستاد سخن

فلک ندارد دیگر چنان حکیم بیاد

نه هیچ بیند چون او یکی بدانش وفن

خراب شد همه باورد و آن حکیم بزرگ

ز تن گسسته شدش روح و شد بدیده و سن

کنون بخیره بود نام شهر عشق آباد

که عشق را نبود هیچ ره در آن مسکن

کنام غولانستی و جای عفریتان

مقام دیوانستی و کاخ اهریمن

دوباره زین جازی شهر بادکوبه شدم

چو نقش سکه نشستم به سکه آهن

شبانه روزی در کشتی اندر آسودم

دلم چو کشتی بر روی آب کرده وطن

همی بدیدم در بادکوبه از کم و بیش

نشان دولت پیشینیان بسرو علن

فسوس خوردم ازیرا که دست دشمن دین

ز خسروان کهن دیدم آن بنای کهن

که را شکیب و توان تا بچشم خود بیند

گرفته جایگه دوستان، صف دشمن

بجای گوهر، سنگ و بجای شکر، زهر

بجای بلبل زاع و بجای کبک زغن

همی تو گوئی بر طاق کعبه بار دگر

نهاده پیکر عزی و لات و جبت و وثن

کجا که جامع اسلام گورخانه شدی

مرا چو گور شدی خانه، دل چو بیت حزن

بجای بانگ اذان و ترانه تهلیل

همی شنیدم آوای خاچ با ارغن

بجای آنکه درون مساجد از صلحا

صف جماعت بینم زده چو عقد پرن

بدیدمی بکنایس درون کشیشان را

بفرق برنس و افکنده خاچ در گردن

ز بسکه بیختم از مژه گوهر اندر خاک

ز بسکه ریختم از دیده اشک بر دامن

کریم بار خدا لطف کرد بر دل زار

خدای عزوجل رحم کرد بر دل من

ز بادکوبه رساندم بساحت تبریز

همی تو گوئی بیرون ز چاه شد بیژن

مگر زمانه همی خواست رنجهای مرا

دهد ز دست خداوند کار پاداشن

وزیر افخم با همت بزرگ منش

امیر اعظم با صولت هژبر افکن

سنان رمح بلندش نگاهبان ظفر

صریر کلک بدیعش خدایگان سخن

هم اوست تالی لقمان و ثانی یحیی

ز بیشی خرد و هم ز پاکی دامن

اگر ببودی لقمان امین دولت و دین

وگر ببودی یحیی معین شرع و سنن

خلاصه چون سوی تبریز آمدم رستم

هم از عقود مهالک هم از قیود محن

رسید بار دگر روزم از پی شب تار

دمید صبح دگر آفتابم از روزن

خدایگان فرشته فر هریمن کش

ز گردن دل پرمحنتم گشود رسن

نمود نازل بر من سکینه رحمت

بگوش جانم برخواند بانگ لاتحزن

همان تلطف دیدم من از امیر نظام

که دید از علی مرتضی اویس قرن

نماند آرزوئی در دلم مگر بدو روز

ز فضل خویش روا کرد و شد دلم روشن

چو التفات خداوند را چنین دیدم

فرا کشیدم از کبر بر زمین دامن

بر آن شدم که ببازوی جهد راست کنم

خمیده قامت این آسمان پیر کهن

سبک شمرد ترازوی چرخ سنگ مرا

از آن بسنگ شکستم سر کلوخ افکن

خدایگان سفری ساز کرد و خواست رهی

در آن رکاب ز گردون همی کند توسن

از آن سپس که لگدکوب همچو سبزه بدم

شدم سرافراز از همتش چو شاخ سمن

عنان عزمش بر سرکشی ملک کشید

که ملک شد چمن و خواجه همچو سرو چمن

بگشت ساحت ساوجبلاغ و در آن بوم

یکی دو روز بگسترد از کرم دامن

بگوش مدعیان داد گوشمال سخط

بسمع ملتجیان از امید راند سخن

بباغ چاکر دولت ازو دمید شجر

بقلب دشمن ملت از او رسید شجن

سپس بسوی ارومی عنان همت تاخت

که کشوری است به از ساحت ختا و ختن

بمرغزارش پیوسته دست فروردین

بریده از چمنش پنجه دی و بهمن

ز لاله بیخته بر فرش عنبرین گوهر

ز سبزه ریخته بر سطح زمردین لادن

یکی معاینه چون تخت خسرو پرویز

یکی علانیه چون زلف بانوی ارمن

هوای گاه خزانش بدیع تر ز ربیع

صفای برگ رزانش علاوه تر ز سمن

برهنه بید چو ترکی بدستش اندر تیغ

گسسته سبزه چو کردی به پیکرش جوشن

بگرد جوی درش سبزه ها دمیده ز نو

بسان مورچه لنگ در میان لگن

ز انگبین و لبن نهرها نگر گر زانک

بود بخلد یکی نهر از انگبین و لبن

کنار دریا گلها چو آن نقوش زرین

بگرد جدول و آیات مصحف ذوالمن

خیام اردو در آن چمن بعینه بود

نجوم ثابته بر سطح طارم روشن

دو خیمه بود هویدا در این خیام که چرخ

نموده سجده برایشان چو در بهار شمن

یکی چو مهر بلند و یکی چو بدر منیر

یکی بعقل مکان و یکی بجان مسکن

یکی بساط همایون حضرت اقدس

ولی عهد ملک آسمان فضل و منن

ملک مظفر دین شه که تف هیبت وی

کند چو دریا کوهی بود گر از آهن

دوم خجسته و فرخنده خر گهی که در آن

خدایگان اجل بر فراشته گردن

خلاصه چون با رومی مکان گزید امیر

مبارک آمد فالش در آن طلال و دمن

شدند خوشدل ازین مکرمت چه شیخ و چه شاب

شدند خرم ازین عاطفت چه مرد و چه زن

نخست چاکر دیرین دولت جاوید

امیر تومان آن نامدار شیر اوژن

سپهر مجد و مکارم جهان عقل و هنر

که چرخ خوانده بر احسان وجود وی احسن

کسیکه از اثر تیغ کژ و نیزه راست

دهد بقامت این چرخ کوژپشت شکن

کجا که عرصه گردان و گردنان باشد

کسی چو او نفرازد بمردمی گردن

بسنگ جودش چون خاک تیره زر عیار

بخاک کویش چون سنگریزه در عدن

بعقل و بینش و فکرت هم اوست جد و پدر

بفضل و دانش و حکمت هم اوست صهر و ختن

اگر چه از رخ او دوست شادمان لیکن

ز جان خصم برآرد مهابتش شیون

ز بسکه تنها جان یافتند از دم وی

تو گوئی او همه جان است و دیگران همه تن

به پیشباز خداوندم آمد از ره دور

به شکر و نعت و ثنایش گشود باب سخن

پی حصول مزیت نمود استدعا

که محفلش کند از خاکپای خود گلشن

خدایگان اجل عرض میر تومان را

همپذیرفت از فضل خود بوجه حسن

چو آفتاب بگردون درون خرگه وی

براند میر مهین از ره کرم توسن

امیر تومان چون از جمال میر اجل

بدید خانه اقبال خویش را روشن

بخوان چرخ بچربید خوان همت وی

که یافت کاسه اش از چشمه فلک روغن

ز خلد مائده آورد بر حواریون

و یا برامت موسی ز چرخ سلوی و من

خدایگان من ای آفتاب فتح و ظفر

که واقفی تو بهر راز و آگه از هر فن

بطوع رای تو طفل خیال پرورده

بمهر روی تو شبهای قدر آبستن

امیر را ز کمند تو نیست میل خلاص

غریب را بحضور تو نیست یاد وطن

اگر عروس توان گفت ملک گیتی را

خجسته تیغ درخشان تو است خشتامن

همان توانی کردن بدفع خصم ملک

که کرده با سپه قادسیه بوالمحجن

بداده من نفزائی که در ترازوی تو

هزار خروار آید سبکتر از یک من

بروزگار سزد منشی رسائل تو

عمید ملک بود یا نظام ملک حسن

بصدر با وزارت تو شمع انجمنی

دگر وزیران پروانها به پیرامن

تو نیکنامی و دانشوری و پخته کلام

نه چون دگر وزرا، شوخ چشم و خام سخن

بساکسان که بداندیش جان خلق بدند

دهان بستند اینک فسانه شان بدهن

چنانکه بر حسنک روزگار رفت و بماند

بزشت نامی بوسهل خواجه زوزن

تو بر خلاف کسان کز برهنه جامه برند

برهنگان را پوشی ز لطف پیراهن

گشوده مهر تو اندر زمانه پای فرج

بریده قهر تو در روزگار دست فتن

همیشه باش چو گل شاد و سرخ رو که رهی

بصد زبانت سرآید مدیحه چون سوسن

شمارهٔ ۱۱۲

همی بداد زر و گنج سیم وی بخرید

که سیم ساده گران بود و زر ناب ارزان

بسان روح روانش کشید اندر بر

ز ملک روم شد اندر صف حجاز روان

نخست خواست که آهن دلی کند لیکن

بکوفت با زر، آن، سیم ساده بر سندان

ز بیم آنکه ملامت همی کنند قریش

ورا بخویش پسر خواند و برد در ایوان

بخلوت اندر زن گشت و برملا فرزند

که زشتکاره ندارد حذر ز طعن کسان

چو عبد شمس ز دنیا برفت آن مدبر

چو بوم شوم ز ویران بماند در بستان

شریک قسمت اولاد وی شد اندر ارث

که همچنو همه بودند ز ادعیا اخوان

ز خویش جعل نکردم من این که بن میثم

بشرح نهج بلاغت همی کند تبیان

کتابتی که رقم کرده است شیر خدای

ابر معاویه کای زشت ابله نادان

طلیق نی چو مهاجر کحیق نی چو لصیق

بخیره خود را از مردم قریش مخوان

ز پای تا سر اگر خوانده ای و آگاهی

ز من نجوئی دیگر در این سخن برهان

از او بزاد مر، آن حرب نابکار پلید

وزان بزاد مر، آن زشتکار بوسفیان

یکی زنی را آورد در سرای که بود

ز صلب عتبه شومش نژاد و نام و نشان

بنام هند و ز فرط شبق دو صدرایت

بداشت نصب همی در برون شادروان

حمامه مادر وی صد هزار رایت داشت

به آشکار فزون زانچه داشت در پنهان

نه هیچ لنگر در وی بقعر آب رسید

نه هیچ کشتی آمد غریق در طوفان

شنیده ام سخنی نی بطنز بلکه شده است

درون نامه پیران باستان عنوان

که شد جوانی روزی بکار مزدوری

بکاخ هندو بشد هند شیفته بجوان

مر آن جوان را صباح نام بود و ببرد

صباحتش ز دل وی شکیب و تاب و توان

بکوه اجیاد اندر همی شدی شب و روز

که دست در کمر آرد بدان بت خندان

فکند در عوض صخر صخره در بن چاه

نهاد از قبل فخر حلقه بر حمدان

چکاند قطران اندر تنور و در برابر آن

ز لیف هند جلب دوخت جامه قطران

پس از زمانی از ثقبه اسافل وی

در آن معاویه چون عاویات گشت عیان

وگر بخواهی این داستان کنی ثابت

یکی نظاره درافکن بنامه حسان

زمخشری بکتابش رقم نموده چنین

وگر ابوالفرج اندر ورق نوشته چنان

که چارتن پدرستی مرآن معاویه را

ز راستی بجز آن قلتبان ابوسفیان

مسافربن ابی عمر و دویمین صباح

که نام بردم و گفتم چه کرد و در چه مکان

شمارهٔ ۱۱۳ - چکامه

وقت خروش خروس و بانک مؤذن

چون صف سیاره شد درون مواطن

گفتی سالار مور گفته به موران

ایتهاالنمل ادخلوا بمساکن

گشت بگاه سپیده دم شد شب تاریک

پیری تیره رخ و سپیدمحاسن

دمبدم آن سنبلش سپید همی شد

تا همه تن شد سپید ظاهر و بین

یا چو یکی زنگیئی بداغ برص زاد

گشته و بیجان در این بلیله مزمن

یا که ز ابروی نازنین صنمان شست

وسمه که صابون زند بچهره مزین

دیدم چون کاروان کواکب گردون

بر زبر بختیان نهاده ظعاین

در دل زرین کژابه سیمین ترکان

گشته بشوخی و چابکی متمکن

لختی در گردشند و لختی ثابت

گاهی درجنبشند و گاهی ساکن

گشته بر این کاروان محیط یکی بحر

موج زن آنسان کز آن عبور نه ممکن

خیره در این آب کاروان بشب تار

رانده ظعاین همی بجای سفاین

غرقه شده بختیان و پرده گیانش

شسته ز رخ نقش پرده متلون

شد چو در آن آب غرق قافله شب

شور در افتاد در قراء مداین

گفتند این کاروان که راه نداند

کی شود اندر خلاص جان متمکن

ای عجب این کز ستاره راه شناسد

خلق و نیارد ستاره ره به قرائن

قصه طوفان چرخ و غرق کواکب

بود چو با نوبت سپیده مقارن

بخیه ز تار سپید و سوزن زر زد

برد من ساکنان خاک مؤذن

نوش و خور از مردمان همه ببریدند

راحت و نعمت ز خلق شد متباین

گردون بنمود با سوا کن گیتی

آنچه به گردون رسید ز اهل سوا کن

مؤذن نز رأی خود دهان کسان بست

بلکه بفرمان کردگار مهیمن

حکم خدا گرچه در نظر بود سخت

لیک بود از پس اطاعت هین

ماه مبارک بود چو شیری غژمان

کامده در بیشه زمین شده ساکن

کرده ز فولاد آبداده مخالب

کرده ز پیکان زهر داده برائن

گر بثنایای کوه پنجه گشاید

خرد کند چو استخوان بطواحن

روز بگردد همی بگرد در و بام

شب شود اندر کنام خود متوطن

هیچ کس از بیم وی خورش نتواند

بل نتواند برون شدن ز مواطن

تا چو شب آید خورند و نوش نمایند

ظاهرشان شاد و خوش زیند بباطن

چون دل میر است ماه روزه که بخشد

خواری بر مشرک و ثواب بمؤمن

نقمت و زجر است بهر کافر مشرک

نعمت و اجر است بهر مؤمن موقن

بسته کند راه رزق هر متزاهد

باز کند باب رزق هر متدین

اهل برون را تبه کناد بظاهر

مرد درون را صفا دهاد بباطن

میر از این کارها فراوان دارد

از قبل امتحان منکر و مذعن

زر طلا را همی گدازد ازیراک

بسترد از وی غبار و غش معادن

سندان کوبد بسیم و زر که گیرد

نقش توازن پس همی نهند بخزائن

اینهمه دارد ولیک گوش ندارد

بر سخن مفسد و حدیث مفتن

راز زمین و آسمان بداند از این ره

گوش ندارد بهر منجم و کاهن

نیست چنو داور تمام محامد

کیست چو وی جامع جمیع محاسن

نقص در اونی جز اینکه خازن بارش

تا به ابد رزق خلق را شده ضامن

و این هم باشد گناه دست و دل او

جرم ندارد در این معامله خازن

فخر دول ای وزیر عالم عادل

صدر اجل ای امیر منعم محسن

ای توبه آداب عقل و شرع مؤدب

ای تو بقانون عدل و داد مقنن

ای بقضا هیبت تو بوده معاضد

ای بقدر فکرت تو گشته معاون

رای تو تقدیر کار و بار قضا کرد

زین ره گفتند المقدر کاین

سجده بخاک تو برده خلق دو گیتی

الا ابلیس و هوکان من الجن

فضل تو داری نه بختیار بنی طی

عدل تو داری نه شهریار مداین

در نسب اندرتر است سود دو مفخر

نه رؤسای بنی تمیم و هوازن

نیست یکی چون تو میر بخرد دانا

نیست یکی چون تو مرد ماهر متقن

گر نه زلال کف تو بود در این جوی

آب رخ فضل وجود بودی آسن

ورنه پی بوسه دو دست تو بودی

رخ ننمود ایچ سیم و زر ز معادن

پرتو مهرت اگر ببادیه تابد

مر بدوی را همی کند متمدن

چرخ نبودی مصون ز فتنه انجم

گر نشدی آفتاب عدل تو صائن

این رهی از بیم لشکر غم و اندوه

گشته بحصن ولای تو متحصن

آمده اندر بسایه تو ازیراک

احمی باشی تو از مجیر ظعاین

رایت حمد تراست ناصب و رافع

آیت شکر تراست مظهر و معلن

در بروی تو ساجد و متذکر

بر در کوی تو خاضع و متحنن

جان طلبی هان بخواه حاضر و موجود

دل طلبی هین بگیر ظاهر و باطن

زشت بدم نزد بندگان تو اما

پست بدم پیش آستان تو لیکن

گشتم از اقبال تو به مهر برابر

هستم از الطاف تو به چرخ موازن

نیست چو من در مدیحه شاعر ماجد

نیست چو من در لطیفه ها جی و ماجن

بدر نباشد چو من به خطه جاجرم

سیف نه چون من به عرصه سپرائن

منت یزدان که بر در تو شدستم

سبعه سیاره را ستاره ثامن

ثامنهم کلبهم منم که بکویت

آمده در جرک کهفیان شده ساکن

تا کف راد تو بوستان مکارم

تا رخ ماه تو آسمان میامن

دنیا از طالعت چو وادی ایمن

گیتی در سایه ات چو بلده آمن

شمارهٔ ۱۱۴

ای خزیده درین سرای کهن

وی دمیده چو گل درون چمن

نکته ای گویمت که گر شنوی

شادمانی بجان و زنده بتن

آدمی را چو هفت مهر بدل

نبود کم شمار از اهریمن

مهر ناموس و زندگانی و دین

عزت و خاندان و مال و وطن

وانکه بیهوده بگذراند عمر

هست نادان و ابله و کودن

وانکه ایمان بدین خویش نداشت

از بدیهای او مباش ایمن

وانکه قدر شرف نداند باد

ذل و فقرش قبا و پیراهن

وانکه اسراف پیشه کرد بمال

نشود شمع خانه اش روشن

وآنکه حب وطن نداشت بدل

مرده ز آن خوبتر بمذهب من

ای وطن ای دل مرا ماوای

ای وطن ای تن مرا مسکن

ای وطن ای تو نور و ما همه چشم

ای وطن ای تو جان و ما همه تن

ای مرا فکرت تو در خاطر

وی مرا منت تو بر گردن

ای تراب تو بهتر از کافور

ای نسیم تو خوشتر از لادن

ای فضای تو به ز باد بهار

ای هوای تو به ز مشک ختن

ای تف غیرت تو خاره گداز

ای می همت تو مردافکن

پشه با یاری تو پیل شکار

روبه از نیروی تو شیر اوژن

ای عیون کریمه را منظر

ای عظام رمیمه را مدفن

ای غزالان شوخ را گلکشت

ای درختان سبز را گلشن

نار تو خوبتر ز برد و سلام

خار تو تازه تر ز ورد و سمن

با تو بر زهر جان ما مشتاق

بی تو با نور چشم ما دشمن

از تو گر رو کنم بدار سرور

هست در دیده ام چو بیت حزن

از هوای تو مغزم آن شنود

که رسول خدا ز باد یمن

ای بیاد تو در سرای سپنج

ای بنام تو در جهان کهن

تخت جمشید و افسر دارا

تیغ شاپور و رایت بهمن

ای بمهر تو با هزار اسف

ای براه تو با هزار شجن

خسته در هر رهی دوصد بهرام

بسته در هر چهی دوصد بیژن

ای ز شاپور و اردشیر بپای

مانده آباد دشت و باغ و چمن

ای ز بهرام و یزدگرد بجای

مانده ویران دیار و ربع و دمن

ای پی نرگس تو غرقه بخون

چشم اسفندیار روئین تن

ای سپرده هزار دستانت

خانه و آشیان بزاغ و زغن

ای پس از صدهزار رود و سرود

خواسته از سرای تو شیون

از هوای تو هر که برگردد

متوسل بود بجبت و وثن

وثنی بهتر است از آنک بصدق

نپرستد ترا بسان شمن

ای برادر بتاب از آتش ما

آن دلی را که سخت تر ز آهن

گریه کن بر وطن که گریه تو

چشم دل را همی کند روشن

بهوای وطن زنان گریند

گر نکریی تو کمتری از زن

شمارهٔ ۱۱۵

ببال ای تخت افریدون بناز ای تاج نوشروان

که آمد شه درون کاخ و تابد مه بشادروان

بگشت اندر شود دهقان و آرد آب اندر جو

بباغ اندر شود رزبان و کارد سرو در بستان

سپهر پیر بر شاه جوان زودا که بسپارد

نگین و رایت شاپور و تخت و افسر ساسان

سحر در نامه «شوری » چنین خواندم بتوقیعی

که والا حضرتش فرمود بر فرماندهان اعلان

که در سال هزار و سیصد و سی و دو از هجرت

سه شنبه دوم مرداد و بیست و هفتم شعبان

زحل در برج جوزا زهره و بهرام در خوشه

عطارد با مه و خورشید ماوی جسته در سرطان

بفالی نیک و سالی خوب و روزی سعد و ماهی خوش

که گل با شاخ هم پیوند و می با جام هم پیمان

خدیو شرق «احمدشاه » با اقبال روز افزون

گذارد تاج بر تارک فرازد تخت در ایوان

سپهرم گفت یا بشری کزین پس در همه گیتی

نبینی ملک بی صاحب نیابی گله بی چوپان

بگفتم لاتقل بشری و لکن بشریان زیرا

دو شادی دست برهم داد توأم گشت در یک آن

یکی تشریف تاج از تارک شه دوم آن باشد

که ملک آزاد از فتنه است و بحر آسوده از طوفان

بهار عمر شد شاداب و باغ دولتش ایمن

ز سرمای زمستان است و از گرمای تابستان

ز والا حضرت ایدون شکرها باید که در کشور

عنایت راند بر مردم نیابت کرد از سلطان

چو موسی روز و شب این گوسفندانرا چرانیدی

کنار چشمه صداء و گرد روضه سعدان

مرا باشد شگفت از معجزش زیرا محال آید

دو کار اندر یکی پنجه دو گوی اندر یکی چوگان

ولی این خواجه با یکدست هم گوی زمین در کف

گرفته هم ربوده گوی فضل و دانش از اقران

ز دست و پنجه مشگل گشا آن عقده بگشاید

بآسانی که کس نتواندش بگشود با دندان

بدستی کرد خامش فتنهای خارج از سوزش

بدستی کرد ساکن انقلاب داخل از طغیان

حسودش خویشتن را همچو او پنداشته است اما

کجا قاف تهجی هست همچون ق و القرآن

چنو بسیار دیدستم به صورت یا بنام اما

ندیدم همچو او یکتن بمعنی در همه کیهان

همی سنجد اشیا را بثقل و جثه و پیکر

خلاف مرد کورا دانش و حکمت بود میزان

دو دست ایزد بما داد است با هم جفت چون بینی

ز دست راست آنچ آید پدید از دست چپ نتوان

برادر بود با سلمان ابوذر لیک کی شاید

که گنجد در دل صد بوذر اندک راز یک سلمان

سفینه ملک کامد مضطرب ز امواج پی در پی

در این گرداب بی پایان و این دریای بی پایان

عنان این سفینه بود اندر دست او گفتی

عنان رخش خود را داشت در کف رستم دستان

هر آنکس دید این قدرت سرود از گفته سعدی

چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان

سپردندش کلید مملکت پیش از ملک زیرا

نخست آرند کنیت آنگهی نامست در عنوان

بصورت کنیه پیش از نام باشد لیک در معنی

بقای شخص از نام است و زو شد زنده جاویدان

شنیدستم که اندر دور استبداد شیطانی

خطاب معشرالجن خواند اندر سوره رحمن

در آنجا کرد استدلال کاندر صفحه گیتی

نباید مملکت بی شه نشاید خلق بی سلطان

بدو گویم که ای ناخوانده از قرآن بجز حرفی

بریش خویشتن خندیدنت بایست ازین برهان

ندیدی خواجه چندین سال بی شه ملک و دولت را

بآیین شهی بخشید آب و رونق و سامان

خداوندا تن این ملک مجروح است و دل خسته

طبیبان عاجز از تدبیر و تب در آخرین بحران

نه خاصیت دهد معجون نه بهبودی رسد ز افسون

نه سود از عوذه خاتون و حرز مادر صبیان

تو غمخواری طبیبی کیمیا دانی روان بخشی

لبت چون عیسی مریم کفت چون موسی عمران

ببین اوضاع را درهم اساس ملک را برهم

بنه این زخم را مرهم ببار این درد را درمان

ببین بر میزبان تنگ است منزل بس فرود آید

بناهنگام و ناخوانده بخرگاه اندرش مهمان

بویژه اندرین خانه که از غوغای بیگانه

نیارد هشت خالیگر بغیر از خون دل برخوان

خدا را با کلید فکر بگشا قفل این مشکل

که رای مرد باشد چیره بر شمشیر و بر سوهان

شمارهٔ ۱۱۶

ای مانده دیر در سفر و دور از وطن

وز دوری تو گشته سته جان مرد و زن

ای همچو ماه گرد زمین گشته ره سپر

وی همچو مهر سوی فلک بوده کام زن

خاک عرب ز بوی تو با نکهت بهار

دشت ختا ز خوی تو پر نافه ختن

اندر فرنگ رانده ثنای تو هوشمند

در چین درود خوانده بروی تو برهمن

ای دیده چون کلیم ز فرعونیان عذاب

وی خسته چون سلیمان از کید اهرمن

ایوب وار سوخته در آتش بلا

یعقوب وار ساخته در کلبه حزن

از فضل جامه دوختی از معرفت ردا

از علم جبه کردی و از صبر پیرهن

رفتی از این دیار چو نوری که از بصر

باز آمدی دوباره چو روحی که در بدن

رفتی چو شاهباز شهان سوی صیدگه

باز آمدی چو ابر بهاران سوی چمن

ای میهمان تازه ملت که آمدی

با کاروان داد سوی خان خویشتن

خوب آمدی و داد قدومت بدیده نور

شاد آمدی و برد ورودت ز دل محن

بنهفته نیست فضل تو بر مرد هوشیار

پوشیده نیست قدر تو بر مردم وطن

در درگه ملوک توئی صدر بارگاه

در مجلس کرام توئی شمع انجمن

دولت بهمت تو کند کارهای نو

ملت بحضرت تو سراید غم کهن

تنها نه شهریار کند بر تو اعتماد

کافاق را بود بجناب تو حسن ظن

میرا، خدایگانا، حرفی ز روی جد

گویم بحضرت تو اگر بشنوی ز من

در محضر تو راست سرایم سخن از آنک

شایسته نیست از چو منی حیله در سخن

جز صدق از زبان من ای خواجه نشنوی

ور حاسدم ز کینه زند مشت بر دهن

از این دورو، برون نبود، کار مملکت

یا مرغزار روشن یا تیره مرغزن

یا عمر جاودانه و یا انقراض عمر

یا بخت ما مساعد و یا رخت ما کفن

گر نیکخواه دولت و غمخوار ملتی

این راز را بحضرت شه گوی بر علن

کامروز مر ترا پس اصلاح مملکت

عدل عمر بباید و فرهنگ بوالحسن

جلاب رای پیران رنجور ملک را

دارو کند نه ضربت شمشیر تهمتن

دانا بدست کن نه توانا که بهتر است

یکی کهل رأی زن، زد و صد فحل تیغزن

یاسای ملک را نتوان کرد اعتماد

بر کودکی که نو ز نشسته، لب، از لبن

پیر فسرده را نسزد با عروس بکر

در خوابگاه پیری در بستر عنن

گر بلبل از درخت کند آشیان تهی

مأوای او نماند بر کرکس و زغن

ور آهوی ختن شود از دشت ناپدید

کس جای او نبخشد بر پیل و کرگدن

شاها بکار کوش و تن آسان مباش از آنک

پرویز رفت و ماند بجا کار کوهکن

دانی تو خود که زور نیابد بکار مرد

تا ملک خویش را برهانی ز هر فتن

سامان ساو و باژ منظم کن ای ملک

تا ملک خویش را به رهانی ز هر متن

تا کی شکسته در جگر معدلت سنان

تا چند بسته در گلوی عافیت رسن

از بزم اتحاد بر آن مرد شوخ چشم

وز پیکر و داد بکن رخت شوخگن

ای خواجه مؤید و دستور کاردان

ای مستشار عادل و دانای مؤتمن

بگشای قفل بسته به مفتاح اتحاد

بشکن طلسم بسته به تأیید ذوالمنن

تخم وفاق را تو درین بوستان بکار

میخ نفاق را تو ازین سرزمین بکن

شمارهٔ ۱۱۷

بماند نام کسان از دو چیز جاویدان

یکی ز وسعت خاطر یکی ز لطف زبان

گر از بلندی همت نشان ز مرد نماند

نماند ایچ نشان از بلندی ایوان

سرای دولت ویران شود ز دور فلک

سرای همت تا حشر ماند آبادان

مگر نبینی فرخنده سیف دین خان را

بماند تا به ابد نام نیک از احسان

پی حصول شرف میزبان گیتی را

بخانه خود بر خوان همی برد مهمان

وزیر شه بیکی اسب پیلتن بنشست

پیادگان پریرخ در آن رکاب روان

کجا پیاده شد آنجا که سیف دین خان داشت

یکی سرای مقرنس چو گنبد نعمان

روان سردار امروز شاد شد که پسرش

زد از بلندی همت به چرخ شادروان

ز روی فخر خداوند ملک را که بود

امیر کل نظام و نظام ملک جهان

بخانه برد و پرستش نمود و خدمت کرد

نهاد مقدم پاکش بدیده از دل و جان

شرف پذیرفت ایوان وی ز مقدم میر

که خانه شرف مشتری است برج کمان

جز او کرا رسد این رتبه آرزو کردن

که تاج فخر بکیوان و میر در ایوان

خدایگانا این بنده فخر دارد از آن

که میزبان ترا ترجمان شده بزبان

ازین کمینه بشکرانه تفقد تو

طلب نمود یکی قطعه همچو آب روان

که شرح شکر ترا اندر آن بیان سازد

اگرچه شرح ثنایت نگنجدی ببیان

جز اینکه گویم ای آفتاب اختر سوز

جز اینکه گویم ای رای پیر و بخت جوان

در آستانت سرهای دشمنان برخی

بخاکپایت جانهای دوستان قربان

اگر بگیتی مهمان یکی دو روز بماند

تو تا قیامت برخوان عافیت مهمان

شمارهٔ ۱۱۸ - چکامه

طهماسب خداوند راستین

داردیم و کان در دو آستین

دریا ز یسارش برد یسار

گردون بیمینش خورد یمین

خوانده است مؤید به دولتش

دارای جهان شهریار دین

زیرا که خیام جلال را

حبلی است ز تایید او متین

بالد ز سرش رایت و کلاه

نازد بکفش خامه نگین

ای خامه تو موی مهوشان

ای نامه تو روی حور عین

ای خسته کمانت پر عقاب

ای بسته گمانت در یقین

جمشید بگیرد ترا رکاب

خورشید ببوسد ترا زمین

با برز منوچهر و کیقباد

با گرز فریدون و آبتین

فرهنگ ترا خوانده مرحبا

اقبال ترا گفته آفرین

شاها ملکا آسمان بمن

بی سابقتی بسته است کین

آویخته حلقم بریسمان

آمیخته زهرم بانگبین

جز خون نخورم روز و شب مگر

دنیا چو مشیمه است و من جنین

ز آن رو که بود درگهت مرا

حصنی ز جفای فلک حصین

در بارگهت ملتجی شدم

دادم بستان از سپهر هین

درگاه تو باشد پناه من

فردوس بود جای متقین

ایاک نولی و نستمد

ایاک نرجی و نستعین

بر خلق توئی صاحب و عمید

بر شاه توئی ناصح و امین

تا مشک ترا بارد از قلم

تا ماه ترا تابد از جبین

تا میل بنین است زی بنات

تا شرم بنات است از بنین

باشی بهمه سروران مطاع

باشی ز همه خسروان گزین

جور از فلک و مردمی ز تو

شعر از من و مشک از غزال چین

معروف بلشکر کشی شوی

در شرق چو پور سبکتکین

مشهور بدشمن کشی شوی

در غرب چو فرزند تاشفین

شمارهٔ ۱۱۹ - مرثیه

فغان ز گردش این چرخ کوژپشت کهن

سپهر کژ حرکات و ستاره ی ریمن

سپهر باشد مانند باغی از ازهار

ستاره تابد همچون چراغی از روزن

نه کس درین باغ آرد شمیم گل بمشام

نه زین چراغ یکی خانه در جهان روشن

زمانه ما را چون گاو بسته بر گردون

ازین ره است که بنهاده یوغ بر گردن

چو مرغ خانگی اندر قفای پیرزنان

ببام و برزن تازیم بهر یک ارزن

بجای دانه ارزن همیشه بر سرمان

کلوخ بارد از بام و سنگ از برزن

کسی که خواهد ازین چرخ شادمانی دل

کسیکه جوید ازین روزگار راحت تن

همی ببیزد بیهوده آب در غربال

همی ساید بیغاره باد در هاون

نگویمت که ز تاریخ باستان برخوان

حدیث های شگرف و فسانهای کهن

که هرچه خوانی از آن تازه تر نخواهد بود

که گوش هوش گشائی و بشنوی از من

امین دولت ماضی که تا بگیتی زیست

معین دولت و دین بود و یار شرع و سنن

ز روی خوبش تابنده بود مهر منیر

ز خوی پاکش زاینده بود مشک ختن

ز نامه اش رخ آفاق جسته تاب و فروغ

ز خامه اش خط خوبان گرفته چین و شکن

نه در دلش بجز از مردمی رسیده خیال

نه بر لبش بجز از راستی گذشته سخن

ز فضل داشت شعار و ز عقل یافت دثار

ز علم داشت قبا و ز حلم پیراهن

همه کریمان چون قطره ای از آن دریا

همه حکیمان چون خوشه ای از آن خرمن

عزیز مصر هنر بود و از شکنج قضا

بسان یعقوب آمد اسیر بیت حزن

عقیم بود از او مادر زمانه و گشت

ز پیکرش شکم خاک تیره آبستن

گرفت تیر غمش جا درون خاطر ما

چنانکه تیر تهمتن بچشم روئین تن

چو او برفت برفت از جهان کمال و هنر

چو او بشد بشد از روزگار فضل و منن

شهید گشت مروت غریب گشت هنر

ذلیل گشت معارف یتیم گشت وطن

گریست در غم وی دیده ای که از خارا

چنانکه سوخت ز داغش دلی که از آهن

فلک چو ابر بهاران بر او فشاند اشک

ستاره چون زن ثکلی بر او کند شیون

فلک چو ابر بهاران بر او فشاند اشک

ستاره چون زن ثکلی بر او کند شیون

نوای سوگ وطن آید از غمش در گوش

چو مویه عرب اندر هوای طل و دمن

بلی بدست قضا دستگیر و مقهورند

سپهبدان و دلیران گرد شیر اوژن

چو تیغ یازد بی فایدت بود اسپر

چو تیر بارد بی خاصیت شود جوشن

هزار مرتبه من آزموده ام که فلک

بمرد دانا نیکو نداده پاداشن

کسیکه فکرت او راست کردگار جهان

خمیده شد قدش از گردش دی و بهمن

دریغ از آن سر کآسوده شد بخاک لحد

دریغ از آن تن کآواره شد بملک کفن

کجاست عیسی کز غم رهاند این بیمار

کجاست رستم کز چه برآرد این بیژن

ولی پس از همه افسوس و درد و آه و دریغ

سپاس باید از الطاف قادر ذوالمن

که گر درخت تنومندی اوفتاد از پای

یکی نهال برومند سر زده بچمن

ورا نهفتن خورشید تیره گشته جهان

ز نور مه شب تاریک ما بود روشن

مهین پسرش همانند اوست در همه کار

بطبع دلکش و رای رزین و خلق حسن

کلام او بسراید همی بروز و بشب

کمال او بنماید همی بسرو علن

سخنش خوب و بخوبی چو گفته اش هنجار

گهرش پاک و بپاکی چو گوهرش دامن

خدای عزوجل جاودانه دور کناد

تعب ز جانش و انده ز دل گزند از تن

که سلک دانش بگسسته چون بنات النعش

هم او برشته کشد باز همچو عقد پرن

شمارهٔ ۱۲۰ - در نکوهش بعضی از وزرای وزرانگیز آغاز مشروطیت

به ایران از اروپا گشت روشن

چراغ تربیت شمع تمدن

غزالان بیختند از ناف نافه

پلنگان ریخته خون‌ها ز ناخن

دبیران چون غزالان با تبختر

وزیران چون پلنگان با تفرعن

یکی دل می‌برد بهر تمتع

یکی سر می‌برد بهر تفنن

تو گوئی صف زده در دشت و کهسار

بتان چین و سرداران ژاپن

به ماچین و به ژاپن شد فسانه

بت ایرانی از پاچین و ژوپن

شب آدینه تابد تا سحرگاه

ثریا در ترن جوزا به واگن

فرو ماندند اشخاص از تشخص

سته گشتند اعیان از تعین

خردمندان پریشان از تفکر

وطن‌خواهان پشیمان از توطن

چو بوقلمون شده است اوضاع گیتی

ز تغییر و ز تردید و تلون

چرا فرسوده ما را دند و دندان

اگر دند است، بوقلمون و دندن

مشیر جمع شوری شور و شوره

امیر این و آن آن است و آنن

وزیرا وقت آن آمد که امروز

بیاموزی ره و رسم تدین

تو از کنبیه ایشان از مترجم

مترجم از کتاب سان پتی کن

نشینی با هزاران جلوه و ناز

به دارالدوله چون در باغ گلبن

برانگیزی چو پیلان یال و خرطوم

برافرازی چو شیران ناب و برثن

بجوشانی هوا را از حرارت

بگندانی جهان را از تعفن

براری ریشه انصاف از بیخ

بر اندازی اساس عدل از بن

کنی خامش چراغ دین اسلام

بسوزی هم تشیع هم تسنن

به جای بقعه بطحا و یثرب

طرازی کعبه در پاریس و لندن

مصاحب خستگی یابد ز صحبت

معاون عاجز آید از تعاون

مترجم همچو سقراط و تو هستی

ارسطو مستشارت چون فلاطن

کنون بر تخت دارا جام جم گیر

فلاطون را زخم کن در فلاکن

وزارت بی شرارت شد مرارت

یواسن سان پواسن آن پوآژن

ز چپ بر راست زن از راست بر چپ

که نشناسی تیاسر از تیامن

ز شاگردان خاص یوسف اسمیت

طلب کن نشرده آیین مرمن

چو استاد عروض اندر دوائر

مفاعیلن تراش از فاعلاتن

تو را از بهر گردن آفریدند

چرا آویزی اندر سینه گردن

زر سرخ و زن زیبا به دست آر

که زر در خانه طاق است و زن استن

بیا اندرز من بشنو وزیرا

ز تیر آه مظلومان حذر کن

به دیوان ده مر این دیوانگی را

که از افسوس جن باشد تجنن

بترس از آنکه مظلومی درین روز

به حصن حول حق یابد تحصن

فروزد شعله قهر ایزدی را

ز آه خود به تسبیح و تحنن

زند سیلی به گوشت امر فاخرج

به جای نغمه یا آدم اسکن

بمانی از وزارت هم ز او زار

بیفتی از مکانت وز تمکن

ازین سودا بیابی غبن فاحش

بماند مستشارت در تغابن

تو چون قبطی کنار نیل و خصمت

چو روح‌الله کنار نهر اردن

چنان کاسکندر رومی بسر هشت

کلاه مشتری در دیر آمن

به سر بادت کلاه قلتبانی

کزان یابی تبرک هم تیمن

وزیرا همچو من ناگفته مدحت

کس از آغاز تکوین و تکون

شمارهٔ ۱۲۱

برآمد بانک یا بشری بگردون

که اینک چار چیز از فر بیچون

بدارالملک سالار خراسان

بهم توأم شدند از پرده بیرون

کتاب رحمت و چتر سعادت

بهار نغز و تشریف همایون

یکی لامع چو مهر از چرخ روشن

دوم طالع چو ماه از سطح گردون

سوم چون طبع دانشمند خرم

چهارم چون جمال بخت میمون

کتابی بهتر از توقیع کسری

لوائی برتر از چتر فریدون

بهاری سبز چون کان زمرد

پرندی سرخ چون شاخ تبر خون

یکی پیدا ز متنش ربع مینو

دوم تابان ز نورش ربع مسکون

سوم بادیکه مشک از بوی آن مست

چهارم آتشی کز وی جهد خون

الا ای داوری کز فر دارا

شود هر لحظه اقبال تو افزون

شهت تیغی مکلل داد کورا

همانندی نه در گیتی همیدون

بجز صمصامه عمر و ز بیدی

دگر سیفی که نامش بود ذوالنون

پرندی لوحش الله چون نگاری

عقیقین لعل در زرینه اکسون

و یا بیجاده کاید در دل رز

و یا سوسن که رست از شاخ زریون

ز رشک آب و تابش مینماید

شرر در سنگ خارا نم بجیحون

چو صبح صادقست اما کند روز

بدشمن چون شب یلدا شبه گون

گر این شمشیر کج از کشور لفظ

زند بر عالم معنی شبیخون

نماند کوژی اندر پیکر دال

بنگذارد کزی در قامت نون

مبارک بادت این دولت که جز تو

نبوده هیچکس را تا به اکنون

چنان خواهم که جاویدان بمانی

ولیکن برخلاف چرخ وارون

ازیرا چرخ کژپویست و کژخوی

تو هستی راست کار و راست قانون

شمارهٔ ۱۲۲

دو ماه چارده امشب بطالع میمون

طلوع کرد بما هر دو میمنت مقرون

دو ماه عالمگیر منور مسعود

دو ماه عالمتاب مبارک میمون

یکی دمیده همایون ز مشرق دولت

یکی چمیده همیدون ز مطلع گردون

ولی میانه این هر دو فرق بسیار است

که این بکاهد و آن دیگری است روزافزون

یکی ز تابش آفاق زاد فی الاشراق

یکی ز کاهش ایام عاد کالعرجون

یکی مهی است که گه بدروگه هلال شود

بر این فراشته گردون بشکل بوقلمون

یکی شهی است که بدر و هلال میباشد

بنعل مرکب و شکل رکاب او مفتون

ستوده خسرو عالم مظفرالدین شاه

که از ولادت او عید عالم است اکنون

خدایگان سلاطین که داده یزدانش

بارث افسر جمشید و تاج افریدون

فزوده است جهان از عدالتش رونق

گرفته اند شهان از سیاستش قانون

دمنده امرش بر هر سری چو در تن جان

رونده حکمش بر هر تنی چو در رگ خون

رسیده گرد سپاهش ز شام تا قنوج

گرفته ابر عطایش ز دجله تا جیحون

ملوک را همه چشم از جمال او روشن

که اوست مردم چشم و دگر ملوک جفون

اگر که شاه نباشد چه ایمنی بجهان

اگر که ماه نتابد چه روشنی بعیون

بعون ایزدی ایدون سفر گزیده ملک

که دارد ایزدش از حادثات دهر مصون

در این سفر که خدایش ز بد نگه دارد

ظفر دلیل دلست و خدای راهنمون

بهر کجا که رود این شه شگفت نیست اگر

دمد ز آذر تیغش ز خاک آذریون

چو از مشیمه صنع و مشیت دادار

در این شب آمد این شمسه ملوک برون

پدید گفتی رخشنده گوهری آمد

ز درج قدرت یزدان بامر کن فیکون

بلی جهان ز بهار شرف یکی صدف است

در اوست گوهر این شاه لؤلؤ مکنون

ازین خلاصه شاهان دهر بر سر ملک

خدای منت بنهاد و ملک شد ممنون

هلا بعشرت میلاد شه چراغان است

زمین سراپا ربعی که آمده مسکون

ز نیرات نجوم آسمان نمونه بود

ز بزم تولیت از شمع های گوناگون

حجابدار حریم علی بن موسی

رضا ولی خداوند ایزد بیچون

ستوده خواجه والاگهر نصیرالملک

که هست گردون با همت بلندش دون

عبید او نشمارم ز خواجگان عظام

قرین او نشناسم ز قادرات قرون

بنیروی قلمش پشت مملکت ستوار

چنانکه بازوی موسی بیاری هارون

بآب رحمت پاکیزه گوهرش ممزوج

بنور عزت فرخنده طینتش معجون

قوام آل قوام از شرف بدو است چنان

که خانه را باساس است خیمه را بستون

بجشن و شادی میلاد شه از او زیبد

طراز محفلی این گونه نوربخش عیون

فروغ لاله در آن رشک طلعت لیلی

سرشک شمع در آن اشک دیده مجنون

ز خواجگان و بزرگان آستانه قدس

تو گوئی از ملک این بزم آمده مشحون

هرآنکه بیند این محفل بهشت آیین

سپس بهشت تمنا کند بود مغبون

برهن می چه غم ار خرقه میرود کامشب

در این بساط نشاط جهان بود مرهون

ایا ستاره عزت بر آسمان شرف

که دور باد ز توکید اختر وارون

نخواهد آنکه تو را سر بلند همچو الف

ز بار محنت قدش خمیده باد چو نون

هماره تا که بخال و بزلف مهرویان

کنند خاطر عشاق خویشتن مفتون

دل حسود تو بادا مثال خاک سیاه

سر عدوی تو بادا بسان زلف نگون

تو را ولادت شه فرخ و همایون باد

بزیر سایه شه عمر کن ز حد افزون

شمارهٔ ۱۲۳

بگشود باغبان در فردوس در چمن

کردند بلبلان همه در باغ انجمن

باد صبا شقایق و گل را همی فشاند

گه مشک سده گاه زر خرده در دهن

گفتی بفرودین سوی بستان سپیده دم

آورده کاروان ختا نافه ختن

بگشود چین و پرده بیکسو فکند باد

از گیسوی بنفشه و از چهره سمن

بر شاخ تر شکوفه بادام در کشید

چندین هزار گوهر غلطان بیک رسن

گلهای رنگ رنگ بران برگهای سبز

افتاده از ردیف و پراکنده چون پرن

گفتی درون پیرهن سبز دلبری

بگشود تکمه گهر از چاک پیرهن

بسته رده بباغ درخشان ز هر کنار

چون در پرند سبز عروسان سیمتن

در جوی سنگ ریزه تو گوئی کند نیاز

بر آنگسسته گوهر و لعل و در عدن

دیبای سرخ در بر گلنار و ارغوان

دیهیم سبز بر سر شمشاد و نارون

ناژو گرفته نیزه بکف چون سپندیار

قوس و قزح گشاده کمان همچو تهمتن

اخگر فشانده برق بهر بام بامداد

اندر فکنده رعد بهر بوم بومهن

ز آسیب آن نهیب خورد شیر و اژدها

از بیم این فراز کند پیل و کرگدن

صقلاب و ژرمن است تو گوئی بیکدگر

اعلان حرب داده هویدا و در علن

سلطان فرودین پی تاراج ملک دی

لشکر کشد بدشت و زند خیمه در چمن

چون سرکشان غرب که هنگام طعن و ضرب

پوشنده جای اسلحه بر غازیان کفن

برهم زنند منزل و مأوای یکدیگر

ویران کنند خیمه و خرگاه خویشتن

رعنا غزالها همه در چرم شیر نر

زیبا فرشتگان همه در جلد اهرمن

طیاره ها چو رعد خروشان فراز تل

عراده ها چو برق شتابنده در دمن

قومی کشند باده و جمعی خورند خون

خلقی بمرغزار و گروهی بمرغزن

جای زهور زهر بروید ز شاخار

جای گل و شکوفه دمد از شجر شجن

دنیا خراب شد پی آزادی نفوس

دریا سراب شد پی آبادی وطن

بانگی دگر برآید ازین طشت نیلگون

نقشی دگر نماید ازین اطلس کهن

غواصه شان در آب چو تابوت موسوی

طیاره شان بکوه چو فرهاد کوهکن

یا ویلتا که جمله کرند از جوان و پیر

واحسرتا که یکسره کورند مرد و زن

خصمند با وفاق و رفیقند با نفاق

فردند از شرایع و دورند از سنن

سودای جنگ در سرشان بوده سودمند

دیبای دین ز شوخیشان گشته شوخگن

برخوان حدیث مردم گیتی ازین ورق

گر خوانده ای حکایت کاشان و سنگزن

شمارهٔ ۱۲۴ - قطعه

از دو چشمم آب یکسر گشته جاری خون ز یکسو

دست و پایم بسته دین از یکطرف قانون ز یکسو

قامتم را کوژ دارد خون دل از دیده بارد

آن قد موزون ز سوئی و آن رخ گلگون ز یکسو

بسته عهد اتفاق اندر پی تاراج دلها

غمزه جانان ز سوئی گردش گردون ز یکسو

دست و پیمان داده با هم بر سر ویرانی ما

اختر کجرو ز سوئی طالع وارون ز یکسو

هر زمان نقشی عجب بر چهره ما برنگارد

دهر بازیگر ز سوئی چرخ بوقلمون ز یکسو

کارمان افتاده با بیمار مهجوری که جانش

خسته دارد تب ز سوئی تلخی معجون ز یکسو

درد او را چاره نتوان کرد با جلاب و دارو

گر ارسطو کوشد از سوئی و افلاطون ز یکسو

حاصل از رنج طبیبان نیست کو را کشته دارد

دردهای اندرون سوئی غم بیرون ز یکسو

آن مریضی را که عزرائیل فرماید عیادت

حال دیگر شد ز سوئی کار دیگرگون ز یکسو

کی تواند زیست بیماری که جانش را بکاهد

طعنه طاعن ز سوئی حمله طاعون ز یکسو

چون توان رستم ازین سیلاب بنیان کن که دایم

دیده بارد اشک سوئی دل فشاند خون ز یکسو

کشتی ما غرقه در دریا و تن محبوس هامون

باد در دریا ز سوئی سیل در هامون ز یکسو

آفتابا در مدار خویش گردش کن که ترسم

مرکزت از یکطرف ویران شود کانون ز یکسو

از پی تخریب ناموس تو ای خورشید روشن

مشتری از یک طرف طغیان کند نپتون ز یکسو

آبی ام ابر کرم افشان بر این آتش که سوزد

خیمه لیلی ز سوئی پیکر مجنون ز یکسو

ای رسول هاشمی بردار سر اسلام را بین

نالد از عیسی ز سوئی وز حواریون ز یکسو

بر هلاک شیعه آل محمد گشته جازم

لشکر لوقا ز سوئی امت شمعون ز یکسو

وز پی نسخ کتاب ما فراز آرد کتائب

سفر یوحنا ز سوئی صحف انگلیون ز یکسو

دوست از راهی بکین ما و دشمن از طریقی

پطر یکسو در کمین ما و ناپلیون ز یکسو

باد از جائی خرابم می کند باران ز جائی

کنت از سوئی کبابم می کند بارون ز یکسو

هر چه در جیب عجائز بود و در کیس ارامل

راه آهن از طریقی می برد واگون ز یکسو

سرمه یکجا برده هوشم غمزه مشاطه یکجا

غازه از یکسو فریبم می دهد صابون ز یکسو

پاسبان یکجا دل از کف داده و دربان ز جائی

خواجه سوئی مست خواب افتاده و خاتون ز یکسو

سامری گوساله را بر تخت بنشاند چو بیند

غیبت موسی ز سوئی غفلت هارون ز یکسو

وای بر داود از آن ساعت که دید از لشکر خود

باغ دین ویران ز سوئی داغ ایسالون ز یکسو

ای دریغا رفت آن قصری که بود اندر کنارش

دامن قلزم ز سوئی ساحل جیحون ز یکسو

ای دریغا رفت آن گنجی که بروی رشک بردی

دست موسی یکطرف گنجینه قارون ز یکسو

آنچه کالای شرف بد یا متاع آدمیت

چرخ دون پرور ز سوئی برد و خصم دون ز یکسو

زین تجارت آتشم در دل فروزد چونکه بینم

سود سوداگر ز سوئی حسرت مغبون ز یکسو

ای دریغا کرد غارت آنچه بود اندر عمارت

غاصب مردود یکسو صاحب ملعون ز یکسو

مغزهامان را پریشان کرده دلهامان مکدر

سبزه روشن ز سوئی شیره افیون ز یکسو

چشمها گه مست افیونند و گاهی مست باده

گوشها ز افسانه سوئی گرم و از افسون ز یکسو

گر فشانم زنده رود از دیده جا دارد که دارم

غصه اهواز از سوئی غم کارون ز یکسو

گردمان دیواری از بدبختی و غفلت کشیده

فقر بی پایان ز سوئی قرض سی ملیون ز یکسو

ترسم ای ایرانیان تورانیان را قسمت افتد

تخت کیخسرو ز سوئی تاج افریدون ز یکسو

بیستون از یکطرف نالد دل فرهاد یکجا

تخت شیرین یکطرف غلطد سم گلگون ز یکسو

نوعروس ملک را کابین کنند از بهر خصمان

اعتدالیون ز سوئی انقلابیون ز یکسو

ای امیری بر دو چیز امیدواری منحصر شد

همت ملت ز سوئی رحمت بیچون ز یکسو

شمارهٔ ۱۲۵

ز اصل پاک و نژاد بلند و طبع نکو

بدی نزاید چونانکه نیکی از بدخو

هزار مرتبه گر قند را بجوشانی

لطیف گردد و افزون شود حلاوت او

ولی درخت مغیلان ترنجبین ندهد

گرش چشانی از کوثر آب در مینو

کراگهر نبود خاصیت نمی بخشد

گر آستینش آکنده سازی از لؤلو

نه ماهتاب کند رنگ هندوئی رومی

نه آفتاب کند شکل رومیئی هندو

اگر عجوزی چون شاهدان مشکین خط

بر وی غازه نهد یا که وسمه، بر ابرو

همی بگوید روی کژ و قد کوژش

کزین دو شاهد عادل طریق صدق مجو

وگر عروسی رعنا برای مصلحتی

پلاس پوشد و اندر زند نقاب به رو

بود دو شاهد دانای راستگو او را

نخست راستی قد، دویم خم گیسو

پس از شکستن دندان و رنجه کردن کام

شود هویدا کان نقل بود و این پینو

تن لطیف چه در خزچه در عبا چه گلیم

شراب ناب چه در بط چه در قدح چه سبو

من این مقدمه زان چیدمی که این سخنان

نمایم اثبات اندر گه جدل به عدو

که شاهزاده فرخ منش امامقلی

بسوی رستاق از شهر اگر نماید رو

عجب مدار که شاهین در آشیانه خویش

همی نگردد صیاد کبک یا تیهو

از آن بساحل دریا مکان گزیده که هیچ

نهنگ تر نکند کام خویش اندر جو

بلند مرتبه شهزاده که همت وی

ز ارتفاع بگردون همی زند پهلو

نشانده مهرش از آفتاب تکمه زر

از آن سپس که گریبان چرخ کرده رفو

خدایگانا گویند کاندر این دریا

جزیره است ترا همچو روضه مینو

دران جزیره یکی کوه و اندران کهسار

با من و عیش چرد شیر بیشه با آهو

شنیده ام من و باور ندارم این گفتار

مگر کنایه شمارم حدیث این هر دو

همی بگویم کهی ز عفو و حلم تراست

محیط گشته بر آن کوه رشحه کف تو

تمام جانوران در پناه مرحمتت

همی شوند پرستش گرو ستایش گو

شنیده ام که هلاکو مراغه را بگزید

در آن بساخت سرای و عمارت و مشکو

کنون مراغه اسبان و استران توشد

مراغه ای که بدی تختگاه هولاکو

امیدوارم کاندر زمانه شاد زیئی

ابا صلابت چنگیز و حشمت منکو

سر خیامت اندر فراز چرخ فرا

بن سنانت اندر فرود خاک فرو

خدای عز و جل دولتت کند جاوید

بحق اشهد ان لا اله الا هو

شمارهٔ ۱۲۶

به نوروز از نسیم عنبرین بو

شده مشکین برو دامان مشکو

دمیده بر لب جو سبزه و گل

کمر بسته ببستان سرو و ناژو

چراغان کرده اندر باغ لاله

نگونسار آمده از شاخ لیمو

چو اندر گنبد پیروزه قندیل

بچوگان زمرد آتشین کو

ریاحین و بساتین را دگر بار

روان شد روح در تن آب در جو

زمین از ماه و اختر چرخ مینا

چمن از حور و غلمان باغ مینو

چمد بر سبزه بیجاده گون گور

چرد بر لاله گلرنگ آهو

بدامان ریخته از بید مجنون

برنگ مورد شاخ سبز چون مو

تو پنداری که در دامان مجنون

پریشان کرده لیلی زلف و گیسو

شنیدستم که جمشید اندرین روز

ز قعر یم برون آورد لولو

ازیرا ساخت جشنی خسروانه

بساطی فرخ و شایان و نیکو

در آن گلبانگ نوشانوش همدوش

بهر او علالا و هیاهو

نشسته شاه جمشید از بر تخت

بگردش صف زده گردان ز هر سو

همی کرد افسرش بر ماه نازش

همی زد مسندش بر چرخ پهلو

بفرق شاه تاج گوهر آگین

بجام زر شراب عنبر آلو

نهاده پرتو خورشید بر تاج

شعاع تاج زر در جام گلبو

می اندر جام زر خورشید در چرخ

چنان دو کفه زرین ترازو

چو جم در جام کرد آن داروی روح

از آنرو گشت نامش شاهدارو

بیا اکنون بیاد جم بنوشیم

می اندر سایه سرو و لب جو

بیاد مهرداد و کاخ شوری

کز او در روم ویران شد سناتو

بیاد بهمن و دارای اکبر

بیاد اردشیر سخت بازو

بیاد آل بویه کاندرین ملک

همه بودند با فرهنگ و نیرو

چو فخرالدوله آن اسکندر دهر

که اسمعیل بودش چون ارسطو

چو مجدالدوله بوطالب که بودی

ملک خاتونش مام و خال کاکو

ملوک وشمگیر آنان که کردند

بدشمن روز چون پر پرستو

بیاد اولین طهماسب کاستد

ز ترکان گنجه و شروان و باکو

بیاد کوس نادر شه کز ایران

به بغداد اندر آمد چون هلاکو

ز گردش مرکبش ترکان یغما

همی شستند رخت از آب آمو

کمند پر ز چینش چهر آراست

عروس ترک را با خال هندو

بیا ای ترک من مانند نادر

به تیر مژگان وتیغ ابرو

چنان بشکن دل دشمن که بشکست

ید بیضای موسی سحر و جادو

بزن جامی و در این عید خرم

جهان را از رخ شه تهنیت گو

خدیو شرق شاهنشاه قاجار

شه مشروطه خواه معدلت جو

سریر معدلت را بهترین شاه

عروس مملکت را بهترین شو

نگهدار این شه درویش خو را

ز زخم چشم بد پیوسته یا هو

شهنشاها در این گیتی نباشد

باقبالت یکی چون من سخنگو

اگر تاریخ گیتی بر نگارم

نماند آبرو در حافظ ابرو

بگاه شعربافی در نوردم

کتاب خواجه و دیوان خواجو

ولی دارم زبان از کار خسته

دل اندر بند فرمان تو خستو

شمارهٔ ۱۲۷

آفتاب آمد سریر آسمان را پادشاه

اختران همچون سپاهند و سپهسالار ماه

ماه اگر در شب نتابد کس ز نور اختران

کی تواند ساخت محفل کی تواند جست راه

گفت تهمورث که باشد شه شاهینی قوی

شهپرش میدان سپهسالار و چنگالش سپاه

نیز باشد ملک چون کشتی سپاهش بادبان

ناخدا آمد در این کشتی سپهسالار شاه

تکیه گاه کشتی اندر بحر شد بر بادبان

لیک هوشی ناخدا بر بادبان شد تکیه گاه

گر نباشد بادبان کشتی فرو ماند ز سیر

ور نباشد ناخدا در آب نتواند شناه

این مثلها را بدان آوردمت کاری پدید

حجتی قاطع که در اثباتش ایزد شد گواه

مرد باید بهر کار ایدون نه کار از بهرمرد

هم کله باید برای سر نه سر بهر کلاه

کاروان را پیشوا باید کسی کاندر طریق

صادق از سارق شناسد طرف راه از ژرف چاه

ورنه در بیغوله غول آن کاروان یغما کند

یا شود در رود غرقه یا بچاه اندر تباه

در سپه باید سپهسالار کارآگاه خواست

هم بدین سان ملک را باید وزیری نیکخواه

بی سپهسالار نتوان کار لشکر راست کرد

بی وزیر ایدون نشاید داشت کشور را نگاه

زین سبب ایزد زمام لشکر و کشور سپرد

بر امیری کاردان بر آصفی با فر و جاه

صدر دستوران سپهسالار اعظم کو دمید

در تن این مملکت روحی ز نو روحی فداه

ای خداوندی که بر مسکین و عاصی از کرم

هم ببخشی زر و گوهر هم ببخشائی گناه

هم توئی سالار سالاران شه در کارزار

هم توئی دستور دستوران شه در بارگاه

هر که خواند مر ترا همسنگ این نامردمان

ناروا قولی فرا آورد افضی الله فاه

تو مهی آنان ستاره تو زری آنان نحاس

تو دری آنان خزف تو لاله آنان گیاه

تو چه سیمرغی که نخجیرت همه پیل است و شیر

لیک می بینم رقیبان ترا بی اشتباه

همچو غازانند از دشت آمده در آبگیر

خلق را ز آغاز غاز افکنده اندر قاه قاه

خوانده خود را از عظام اما عظامی بس رمیم

گشته با شوکت ز شوک قنفذو خار عضاه

آنک نشنیده است گوشش بانک کوس اندر نبرد

وآنکه ناورده است تیغش جوی خون ز آوردگاه

چون دهد سامان بکار لشکر و کشور که نیست

نه ز زشتی انفعالش نز تباهی انتباه

شخص آنکه چون کند آیینه را کش نیست چشم

مرد عنین کی برد دوشیزه را کش نیست باه

طبل پنهان چون زنم کز گر سیاره بود

کشتی این مملکت بی ناخدا از دیرگاه

تالی جزار و سلاخ است نی شمشیر زن

کز سنانش در بنان بینی شفا و اندر شفاه

پیکر این ملک عور وگنج خالی از درم

پایها مانده تهی از موزه سرها از کلاه

چون تو گشتی باغبان در باغ ما فی الفور گشت

باغ سرسبز از ریاضی نهر سرشار از میاه

از نظام ملک و سامان سپاه و دفع خصم

کس نیارد در سه قرن آنرا که کردی در دو ماه

پارها ار دوختی با سوزن تدبیر و رای

خصم را کردی بسان رشته در سوزن دو تاه

اندرین کشتی بسان نوح گشتی ناخدا

چون ترا فضل خدا شد یار و تایید آله

کار دولت راست فرمودی بدین حال نژند

درد ملت ساختی درمان بدین روز سیاه

کشوری را امنیت دادی و ملکت را نظام

لشکری را برگ آوردی رعیت را رفاه

زین عجبتر کانچه با شمشیر بستانی ز خصم

هم بتدبیرش برای دوستان داری نگاه

این وزیرانی که فرمودی ز حکمت انتخاب

هر یکی را برتر از خورشید و مه شد پایگاه

ویژه در عدلیه کز داد علاء الملک راد

وارهید از بند بیداد محاکم دادخواه

فرخا سردار منصور آنکه از انوار فضل

او چو خورشید است و ایوان وزارت صبحگاه

کو سپهداری بگیتی همچو سردار کبیر

هم نگهدار سپه هم پاسبان بر تخت و گاه

وان وزیران دگر هر یک ز فکر افروختند

در شب تاری چراغ روشن اندر شاهراه

دولت و اقبال را پیوسته اندر اکتناف

دانش و فرهنگ را همواره اندر اکتناه

تو ز عالم برتری زان رو که اعیان و وجوه

بر درت سایند از طاعت نواحل یا جباه

داورا دانی که من هرگز نگفتم مدح کس

کز مدیح خلق گردد پیل مور و کوه کاه

لیک از مدح تو دارم حرزها بیحد و مر

وز دعایت بسته ام تعویذها بیگاه و گاه

این توئی در مرز رستمدار صد رستم بیار

وین منم اندر فراهان همچو بونصر از فراه

تو بدو معنی ولی من با دو معنی صادقم

یا ولی الصادقین ما را توئی پشت و پناه

گر نگاهی گاه و بیگاه افکنی بر بنده ات

عمر جاویدان دهی مر بنده را از یک نگاه

اعظم ارکان ایران خوانمت چونان که هست

اعظم ارکان ایمان در بر یزدان صلوه

تا نوای بلبل آید در بهار از چار فصل

تا سرود زایل آید از نوا در چارگاه

طره مشکین ببوی و بذله شیرین بگوی

دلبر سیمین بجوی و ساغر زرین بخواه

راهبت در دیر شاکر زاهد اندر صومعه

حاجی اندر کعبه داعی عارف اندر خانقاه

شمارهٔ ۱۲۸

باد نوروزی ز روی گل نقاب انداخته

زلف سنبل را همی در پیچ و تاب انداخته

در رکاب فرودین بر رغم اسفندار مذ

خون سرما را همی اندر رکاب انداخته

سایه سرو جوان بر طرف باغ و جویبار

نیکویها کرده است اما اندر آب انداخته

تا شقایق باده اندر ساغر گلرنگ ریخت

نرگس مخمور را مست و خراب انداخته

باده چون خون سیاوش ده که کاوس بهار

آتش اندر خیمه افراسیاب انداخته

سرخ گل ماند عروسی را که هنگام زفاف

جامه گلگون کرده دست اندر خضاب انداخته

لاله ترکی مست را ماند قدح پر می بدست

کرده رخ گلگون بسر شور از شراب انداخته

نرگس اندر شاخ زمردگون و صحن سیمگون

سونش زر در دل تبر مذاب انداخته

و آن شقایق بر زبرجد درجی از یاقوت داشت

در دل آن دانها از مشک ناب انداخته

گر به بید اندر چمن چون زاهدی پشمینه پوش

طیلسان خز بروی از بهر خواب انداخته

قاقم دی را که برفستی هوا از هم درید

نک بدوش خویش سنجاب از سحاب انداخته

باد مشاطه است بستان را که در طرف چمن

از عذار سوری و نسرین حجاب انداخته

نامیه چون مادران مهربان بر دوش و بر

شاهدان باغ را رنگین ثیاب انداخته

بر سر این شاهدان ابر بهاری بامداد

از نثار قطره لؤلؤی خوشاب انداخته

خیمه سرخی که شاخ ارغوان در باغ زد

زلف سنبل را در او همچون طناب انداخته

سبزه فرش از سبز دیبا بر لب شط گسترید

ابر مشکین کله بر نیلی قباب انداخته

فرش بوقلمون همی گسترد طاوس بهار

وز سحاب اندر هوا پر غراب انداخته

گردی از مستی برات نوگلان بر یخ نوشت

فرودینشان جامه در دریای آب انداخته

چنگ زن بلبل بگل برنای زن قمری بسرو

هر یکی شوری بنوروز از رهاب انداخته

تا بعود اندر چکاوک ماوراء النهر ساخت

خواب در مغز حکیم فاریاب انداخته

سار الحان ثمانی ساخت بطلمیوس وار

کبک در صحرا نواها از رباب انداخته

همچو ماه فروردین در باغ شد دلدار من

لشکر سرو و سمن را در رکاب انداخته

چون گل و سنبل که با هم توام آید در چمن

گیسوان کرده پریش از رخ نقاب انداخته

هاله بر گرد مه آید ای عجب کان مشکموی

هاله مشکین بگرد آفتاب انداخته

روزه چشم پر ز نازش راز مستی دوخته

ذکر حق لعل لبش را از عتاب انداخته

زحمت تکلیف رنگش کرده همچون شنبلید

طاعت یزدان تنش در التهاب انداخته

گفتم ای شیرین زبان بگشای بامی روزه را

کت همی بینم ریاضت در عذاب انداخته

با گلاب می خمار روزه بیرون کن ز سر

چند بینم عارضت بر گل گلاب انداخته

گفت اگر امروز من فرمان حق را نگروم

حق تعالی داوری را در حساب انداخته

گفتم اهلا شادمان زی کاین حساب اندر حساب

حضرت داور بدست بوتراب انداخته

بوتراب است آنکه رشگ خاک پایش چرخ را

در غم یا لیتنی کنت تراب انداخته

قهرش اندر خاندان دشمنان آوازها

از لدوا للموت و ابنوا للخراب انداخته

گوش و چشم و هوش را بی رخصت وی کردگار

صم عمی بکم چون شرالدواب انداخته

بوالبشر عریان ز هستی کو ردای افتخار

بر برو دوش قصی بن کلاب انداخته

نقش یمحوالله و یثبت مایشاء را خامه اش

بر کف من عنده علم الکتاب انداخته

معجز لعل لب و جادوی چشمش آشکار

فلسفی را همچو خر اندر خلاب انداخته

بلعم و ابلیس را مهجوری درگاه او

از کرامت وز دعای مستجاب انداخته

در چنین روزیکه نوروز است عدلش در جهان

آشکارا مسند فصل الخطاب انداخته

او چو خورشید است و ما سیارگان بر گردوی

طرح این سیارگان را آفتاب انداخته

لاجرم زی مرکز این اجرام را لاینقطع

گرم تک در اندفاع و انجذاب انداخته

هر یکی را در مداری مستوی بر گرد خویش

گاه اندر بطو و گاه اندر شتاب انداخته

دست یزدان است و سامان داده کار ملک از آنک

کار را در دست میر کامیاب انداخته

آن خداوندیکه فلک را بحر کفش

گاه طوفان سوی بالا چون حباب انداخته

چون بپرد مرغ تیرش نسر طاثر را در آن

در تطیر از اذا کان الغراب انداخته

درگه وی آفتابستی و دیگر اختران

همچو حربا رخ بر این والاجناب انداخته

ابر دستش آنچنان بادر بهنگام کرم

کابر نیسان را همی از فر و آب انداخته

تا سر شیر فلک را بشکند در مغز چرخ

سنگ خورشید است گوئی در جراب انداخته

نیزه دلدوز و تیر جانشکافش خصم را

گه نیازک بر فروزد گه شهاب انداخته

عهد پیروزش که هر روزیش نوروزی بود

چرخ را در یاد ایام شباب انداخته

مفرش امن و امان گسترده در پهنای خاک

فتنه را در دیدگان داروی خواب انداخته

ای خداوندیکه دست حق رقیبان ترا

طوق حبل من مسد اندر رقاب انداخته

حمله خشمت در صف پیلان هند اندر زده

لرزه بیمت در تن شیران غاب انداخته

تا سنانت چشم پیلان از طعان بردوخته

تا حسامت تاب شیران در ضراب انداخته

پیل همچون پیل شطرنج است ستخوان خشکریش

شیر همچون شیر دیوار است ناب انداخته

تا کمالت را فلک، او فر، نصیب آورده بهر

تا جلالت را سپهر اندر نصاب انداخته

توأم بختی و سهمت را معلی و رقیب

آسمان اندر سهام و در کعاب انداخته

شمارهٔ ۱۲۹

تا ساقی میخوارگان، در جام صهبا ریخته

خون دل خم در قدح از چشم مینا ریخته

در سینه ی سیم سپید آکنده زر جعفری

در دیده ی الماس تر یاقوت حمرا ریخته

این باده را ترکی عجب در ماه شعبان و رجب

افشرده از حلق عنب در خم ترسا ریخته

آید حبابش در نظر مانند مروارید تر

بر سطحی از لعل و گهر بهر تماشا ریخته

مفرش از او گلگون شده چون توزیئی پرخون شده

در باغ آزریون شده یا خون عذرا ریخته

مینا چو مرغی نیمجان بسمل شده در خون طپان

خون از گلویش هر زمان فواره آسا ریخته

می از درونش جلوه گر مانند ناری پر شرر

در آب خشک این نار تر ساقی بعمدا ریخته

آن ساقی خودکام ما تاراج ننگ و نام ما

این آتش اندر جام ما بر دفع سرما ریخته

بربط چو طفلی ناتوان از درد بیماری نوان

شریانها بر استخوان هم گوشت ز اعضا ریخته

مستسقیستی لاجرم، آماس دارد در شکم

با اینهمه نفخ و ورم، در سینه صفرا ریخته

خواند بزاری خودبخود از لحن و قول باربد

مغزش درون کالبد گوئی نکیسا ریخته

نی همچو ماری جانگزا گشته بافسون آشنا

نافش دریده چند جا دندانش یکجا ریخته

از بسکه نائی با دو لب افسونش خواند روز و شب

از کام این مار ای عجب شهد مصفا ریخته

دف پوست پوش میکشان حلقه بگوش میکشان

وقت خروش میکشان شکر ز آوا ریخته

خنیاگران اندر نوا رامشگران کوبنده پا

وز بوسه در دامان ما نقل مهنا ریخته

غرد هوا چون ببرها وز میغ پوشد گبرها

گردد بخاک از ابرها لؤلؤی لالا ریخته

کشتند پیلی را دمان سودند ویرا استخوان

نک سونش ستخوان آن، بر سبز دیبا ریخته

چون صبح تبشیر آورد قرص طبا شیر آورد

پستان پرشیر آورد شیرش بصحرا ریخته

هم دایه بستان بود، هم سایه مستان بود

وز مایه پستان بود شیرش بهر جا ریخته

غرید ابر از آسمان، زد باد مشتش بر دهان

دندانش از آسیب آن در قلب هیجا ریخته

تا برکشید ابر سیه در پیش رنگین غاشیه

کافور ناب و غالیه در کوه و دریا ریخته

گه سونش در و گهر، بیزد بخاک تیره بر

گه بیضه کافور تر بر مشک سارا ریخته

چون قطره بارد بر زمین، گوئی که درهای ثمین

از ملک هندستان و چین تا حد صنعا ریخته

تا یوسف گل را بتن دیمه دریده پیرهن

یعقوب وار اندر چمن اشک زلیخا ریخته

بس کن امیری این سخن طرحی ز نو آغاز کن

نقش اساطیر کهن در زند و استا ریخته

شمارهٔ ۱۳۰ - المطلع الثانی

ای بر کمر زنار سان زلف چلیپا ریخته

لعل لب جان پرورت خون مسیحا ریخته

من در پی نوش لبت جان و دل و دین باختم

گردون نثار غبغبت عقد ثریا ریخته

رویت ز جنت آیه ای مویت ز شب پیرایه ای

بر صبح رویت سایه ای از شام یلدا ریخته

از برگ گل سیمین برت از مشک اذفر افسرت

ایزد تعالی پیکرت از در بیضا ریخته

گرچه تنت نساج صنع از برگ نسرین بافته

گوئی دلت صناع خلق از سنگ خارا ریخته

عکس رخ یار است این یا نور رخسار است این

با جذوه نار است این در طور سینا ریخته

آن فال فیروزش نگر روی دل افروزش نگر

مژگان دلدوزش نگر خون دل ما ریخته

تا ساقی رندان شده آتش بجانها در زده

دامانش در دست آمده گیسویش در پا ریخته

ابروی آن سیمین سلب خونم بریزد بی سبب

چون ماهیار بی ادب کو خون دارا ریخته

بر چهره آن نازنین موسی است خور در آستین

بر طره آن مه جبین مشک است عمدا ریخته

در جشن شه صاحب زمان بادام و شکر هر زمان

از منطق شکرفشان و ز چشم شهلا ریخته

این مطلع آمد خوب‌تر از عقد مروارید تر

چون طوطی طبعم شکر از نطق گویا ریخته

شمارهٔ ۱۳۱ - المطلع الثالث

آمد به صد شوخی ز در ترکی که خون‌ها ریخته

خون دل یک شهر را چشمش به تنها ریخته

چون او نباشد هیچکس سالار خوبانست و بس

خوبانش زین ره هر نفس سر در کف پا ریخته

خورشید شمع خرگهش کیوان غلام درگهش

جانهای شیرین در رهش طوعا و کرها ریخته

در مکتب او جاودان آدم بود سر عشر خوان

تا نقش علمه البیان بر لوح اسما ریخته

ادریس در تدریس او شوید ورق در آب جو

وز نامه خود آبرو قسطای لوقا ریخته

با معجز عیسی لبش با نوش احمد مشربش

با دست قدرت قالبش ایزد تعالی ریخته

بخشد تعین ذات را روزی دهد ذرات را

اشباح موجودات را او در هیولا ریخته

از حرز مریم جوشنی بر کتف عیسی دوخته

وز مغز آدم عطسه ای بر خاک حوا ریخته

فضل همیمش صبح و شام این چار عنصر را بجام

آنسان که بایستی مدام از هفت آبا ریخته

بر کاخ نصرش ای فتی نصر من الله آیتی

در جام فتحش شربتی ز انا فتحنا ریخته

چون پرده بردارد ز رو گیرد جهان از چارسو

از بس کرشمه ناز او از روی زیبا ریخته

روح الله آید جان بکف در درگهش با صد شعف

گردد براهش از شعف خون مسیحا ریخته

دجالها را برکشد با صد مذلتشان کشد

هم نار گبران خامشد هم آب ترسا ریخته

خونی که هنگام جدل در سینه کرار یل

از اهل صفین و جمل وز این گوارا ریخته

خواهد تلافی کرد تا فرصت بدست آورد تا

خونشان کند از گرد نا بر سطح غبرا ریخته

ای مهدی صاحب زمان کز عکس تیغت آسمان

رنگ شفق را جاودان بر طاق خضرا ریخته

لختی به محزونان نگر سوی جگرخونان نگر

در ساغر دونان نگر شهد گوارا ریخته

ما تلخکام از زهر غم خونمان شراب و طعمه هم

بر خوان شومان دژم صد گونه حلوا ریخته

خصم ترا با آبها آمیخته جلابها

ما در غمت خونابها از چشم بینا ریخته

ای سایه مهر تو پر گسترده بر شمس و قمر

وی مایه قهرت شرر بر هفت دریا ریخته

بنما رخ چون ماه را مرآت وجه الله را

و آن غمزه جانکاه را کز چشم شهلا ریخته

در مولدت میر اجل آراسته جشنی بی خلل

وز دست او در این محل زر بی تقاضا ریخته

میراست یکدریا کرم میراست یک گردون همم

جودش گه بخشش درم بر پیر و برنا ریخته

ویژه بمن کز شعر تر مدح ترا خواندم ز بر

دارم ببارش چون گهر ابیات غرا ریخته

چون نیک خواندی مقطعش بشنو چهارم مطلعش

تا بینی از هر مصرعش شهد مصفا ریخته

شمارهٔ ۱۳۲ - المطلع الرابع

تا میر خون دشمنان بر خاک هیجا ریخته

مریخ را از هیبتش در زهره صفرا ریخته

تیر فلک بر خط او بنوشته نقش عبده

وز شرم دستش آب جو از دیده دریا ریخته

تیرش قد شیر ژیان خم کرده مانند کمان

تیغش ز شکل دشمنان ترکیب جوزا ریخته

تا امر شه را متصل بنوشت طغرایش سجل

دانش روان فرهنگ دل بر نقش طغرا ریخته

چون خامه راند بر ورق گیرد ز دانایان سبق

گوئی بر این نیلی طبق عقد ثریا ریخته

دزدان ز بیمش هر کران پوشیده رخت مادران

وز داد او سوداگران در کوچه کالا ریخته

در حضرتش بنهاده سر میران هند و کاشغر

خاک قدومش در بصر میر بخارا ریخته

میری چنین بسیار دان با زیردستان مهربان

هنگام گفتار از زبان نقل مهنا ریخته

مانند نخلی بارور بیخش کرم شاخش هنر

جای ثمر از این شجر لولوی لالا ریخته

زین شاخ بارد روز و شب نعمت بمردم بی طلب

چونانکه بر مریم رطب از نخل خرما ریخته

تا گل برافرازد علم تا جنبش آرد موج یم

تا ز ابر باران دمبدم در کوه و صحرا ریخته

خصمش ذلیل و ناتوان در بند نکبت جاودان

چون طارمی کاجزای آن از باد نکبا ریخته

شمارهٔ ۱۳۳ - نکوهش نجدالسلطنه

در خراسان میرزا صدرای نجدالسلطنه

کرده بیدادی که اندر گله گرگ گرسنه

گر خراسان جان برد از دست روس و انگلیس

جان نخواهد برد از بیداد نجدالسلطنه

چارتن در چار موقع بی محابا بیدرنگ

طرفة العینی زند یک کاروان را یک تنه

نجدی اندر دفتر و زرگر بدشت شهریار

طالش اندر جنگل و کرد خزل در گردنه

رستم دستان اگر با جوشن و خفتان و خود

نزدش آید بازگردد روت و عور و برهنه

میرود در خوان دعوت همچو سیل از کوهسار

میگریزد از بر مهمان چو باد از روزنه

همچو او یغما نه قشقائی کند نه شهسون

همچنو غارت نه سنجابی کند نه زنگنه

خامه اش مانند تیر بوالحنوق اندر طفوف

اشتها چون تیغ سیف الدوله اندر خر شنه

حرص از طبعش دمد چون برق از باران تیز

آز از کلکش جهد چون آتش از آتش زنه

فرع بیش از اصل می بندد رسوم افزون ز جمع

مالیات سال آتی خواهد از هذی السنه

رسم گیرد در دهات از کنگر و ریواس و قارچ

باج خواهد در بلوک از یوشن و از درمنه

چون بلوچ آید سوی ییلاق و کوه از گرمسیر

در هوای ماست می چسبد بتخمش چون کنه

ور مگس در دوغش افتد روغنش را بالتمام

از برای شوربای خود کشد با منگنه

کاشکی این گرگ پیش از خوردن اغنام خلق

طعمه شیران نر گشتی به دشت ارژنه

غیر خود را دید نتواند ز رشک اما ببخل

مثل خود را هم نخواهد دید جز در آینه

بوالعجب کاین پهلوان زیر نگاری چون فتد

بر نمی خیزد ز جا با گرزهای دهمنه

روز و شب اندر خمار خمر و افیونست لیک

وقت دزدی دیده اش آسوده از نوم و سنه

گرچه باشد کودن و گیج و زبان نافهم و گول

چار گفتار مرادف یاد دارد ز السنه

از فرانسه دن موا از لفظ تازی اعطنی

ز انگلیسی گیومی از گفت ترکی ورمنه

صدر یا گم کرده پا تابه و پالان خویش

بلکه خود را نیز گم کردی ز دور ازمنه

روزگار زن جلب پرور ترا از یاد برد

فحش بی بی، قرقر بابا، و دشنام ننه

دخترت دارد یل و چادر نماز و قندره

خانمت پوشید پاچین و شلیته و نیمتنه

ملکیت پوتین شد و پا تابه ات شلوار گشت

فقر و ذلت شد بدل بر احتشام و هیمنه

رو بجلگه دلگشا کن لعب سور و قنطرک

میگو و مهیاده خور با کالجوش و اشکنه

عارت اندر رگ نه، روی تخته افتد این جسد

ننگت اندر تن نه، زیر گل بماند این تنه

تو قبایت اطلس و بابات مانده بی کفن

تو بهشتت مسکن و مامات مرد از مسکنه

رو شب آدینه صد من ترب خالص خیر کن

بر سر صندوقه آن مؤمن و آن مؤمنه

شعر من زهر است و باشد در مزاجت سودمند

سودمند آری بود مرکوفت را داراشکنه

تا ز قول پارسایان در کلام پارسی

شوی خواهر یزنه باشد خواهر زن خوازنه

لعنت حق بر تو بادا جاودان چندانکه هست

کرسی حق راسعه عرش الهی را زنه

زهرت اندر آب جاری آبت اندر دیدگان

نی بناخن باد و اندر پلک چشمت ناخنه

تن بدارالخزیت اندر روح در دارالبوار

سر بدارالدوله و پیکر بدارالسلطنه

این قصیدت را بدان بحر روی گفتم که گفت

رسم بهمن گیر و از نو تازه کن بهمنجنه

شمارهٔ ۱۳۴ - در ذم وزیر داخله

هر که می بینی تو برگرد وزیر داخله

دستک دزد است و در ظاهر شریک قافله

تا نباید قائم آل محمد بر سریر

کس نداند چاره این دزد و دفع این دله

حوزه مالیه باشد و ادیی پر خوف و بیم

جسته دیوان اندر آن از دام و گرگان از تله

بسکه جا تنگ است بر اهل قلم بالا زده است

غرفه مستوفیان از آشیان چلچله

گر شنیدستی که اندر ملک ایران شد معاش

منشیان را از رسوم و شاعران را از صله

شاعر بیچاره شد مرحوم و منشی مانده است

زنده با یک داستان دعوا و یکدفتر گله

دست هر یکشان بگاه قطع مرسوم و حقوق

کرده با نیش قلم کاری ک تیر حرمله

شد مواجب سقط در زهدان ولی حق القلم

در شکم مانده است محتاج دوای قابله

وز پی حق العمل معدوم و مستهلک شده است

قوه معموله در تخت قوای عامله

مرکز عدلیه حمامی بود بی سقف و بام

جای دلاکان در آن مشتی زنان حامله

اندرین حمام جمعی لات و لوت و خوار و زار

دستها آماس کرده پایها پر آبله

جانشان در دست دلاکان آبستن چنانک

جان مجنون زلف لیلی را اسیر سلسله

وجه در صندوق و اجزا را حوالت میشود

قسط جدی و دلو و حوت اندر اسد یا سنبله

هرکه در مالیه شد مالیه اش تاراج رفت

هرکه در عدلیه آمد خورد داغ باطله

هست در مالیه هر چیزی بجز اعطای حق

هست در عدلیه هر چیزی بغیر از معدله

چون وزیر جنگ آید در سخن گوئی بود

حکمرانی با رعایا پادشاهی با لله

در حضور وی گرت عرضی بود آهسته گوی

زآنکه آقا خسته شد دیگر ندارد حوصله

مشق قنبل فنگ را نیکو همیداند از آنک

معنی خمپاره در تعریب باشد قنبله

استراق سمع اگر سازد وزیر تلگراف

جای حیرت نیست هرگز ای رفیق یکدله

زانکه شیطان وحی را بر اولیای خویشتن

فرض داند گرچه باشد سیم مد بسمله

خارجی منصف تر است از این وزیر خارجه

ای پسر در عزل او هم رقص کن هم هلهله

زانکه در هر مسئله چون خر فرو ماند بگل

یا بدست اجنبی کوشد بحل مسئله

بر معارف رقص کن زیرا که اعضایش بود

فاطمه بی دندان ربابه کوره شاباجی شله

این وزیران کرده اندر مملکت کاری که کرد

برق با خرمن، شرر با پنبه، گرگ اندر گله

نی عجم را آب باقی ماند اندر مشربه

نه عرب را ماست برجا مانده اندر سومله

ملک را باید مهاجر کرد آزاد از ستم

پست را باید مسافر داد زاد و راحله

اعتقاد بنده بر این است کاندر روزگار

از وزارت یا وکالت نیست بهتر مشغله

گر وزارت را نیابی سعی کن شاید شوی

منشی کابینه فعال یا بن الفاعله

رنگ بدنامی، زدود، از رویشان نتوان اگر

اطلس گردون کتان خورشید گردد مصقله

دستشان چون نیش عقرب غرق زهر آبدار

کامشان چون ناب افعی پر سموم قاتله

رنگ بدنامی، زدود، از رویشان نتوان اگر

اطلس گردون کتان خورشید گردد مصقله

بی کتابان با کتاب اندر سر هم میزند

چون سگان بر لاشه خر مرده اندر مزبله

عیب دارالشرع را تشریح ننمایم از آنک

نوع ضایع می شود بر می خورد بر سلسله

اینقدر گویم که از بس خارج از ره میروند

در جهنم هم نشاید رفت با این قافله

جنگ با قرآن کند خصمی بحیدر چون رود

بر سر نی خرقه عثمان و دست نایله

مجلس شورای ملی جنگلی شد کاندر آن

روبهان آزاد و خرگوشان خرسان یله

فرق بی دستار و همچون می کشان و عربده

پای بی جوراب و همچون حاجیان در هروله

چون بنطق آیند مردم کر شوند از همهمه

چون ز جا خیزند اندر گیتی افتد زلزله

بهر تقطیع فعولن فاعلن مستفعلن

آن یکی گشته و تد آن نفوس عاطله

دائما در مبحث الفاظ بی معنی شوند

باعث تعطیل مقصود این نفوس عاطله

گر نباشند آن وزیران میشود کوته فساد

ور بمیرند این وکیلان میشود ارزان غله

جمله چون انگشتری در دست دیوان اندرند

تابکی جان برادر پرتی از این مرحله

گردش ایشان به تحریکات غیر است ای پسر

بر مثال مهره شطرنج و نرد و طاوله

هرچه بینی از وکیلان لعن بر ابلیس کن

ز آنکه میباشد صغیران رادیت بر عاقله

در صف نظمیه رو کن تا ببینی فوج فوج

صدهزاران دزد ماهرتر از مختار و دله

بر سر اموال سرقت رفته و خوان قمار

گشته حاضر چون گدایان بر سر دیگ شله

بینی اندر هر بلد جوق پلیسان را چنانک

مور در خرمن شپش در تن ملخ در سنبله

همچنین امنیه را بینی بهر منزل گهی

نیش بر تخم مسافر بند سازد چون مله

ای فکل در گردن و کت در تن و پوتین بپای

با خرام کبک در بر کرده رخت چلچله

تا بکی بوزینه سان بر عرشه منبر جهی

نطق چون بلبل کنی با گردنی چون بلبله

از تو و نطق و ز پوتین و کراوات و فکل

جمله بیزاریم خواهی نطق کن خواهی گله

ای جهودان خاکتان بر سر که شد از قهر حق

من و سلوی تان مبدل بر جراد و قمله

آبی و امرودتان ازگیل و سنجد داد بار

سیب و شفتالودتان شد زنجبیل و آمله

یاد باد آن ریش عنبربار و تنبان قصب

یاد باد آن حبه زرتار و شلوار سله

یاد آن ار خالق رارا و چوخای برک

یاد آن چاک قبا و آن تکمهای انگله

یاد دیگی دیگی و اسب قبل منقل ز پس

یاد آن فراش و شاطر با چماق و مشعله

صحبت کابینه و کمیسیون را موقوف دار

ز آنکه ما را زین سخنها تنگ گردد حوصله

من عدوی میلیمترم دشمن میلیگرم

خواستار شفع و وترم دوستار نافله

از کدو مدلب مجنبان پیش من خامش نشین

یار من زادالمعاد است و صحیفه کامله

بارالها حرمت اسحق و اشموئیل وعیص

حق یوحنا و ذوالکفل و شعیب و حنظله

این عدول المؤمنین را از سر ما دفع کن

تا فروشد هر کسی جنسش بنرخ عادله

شمارهٔ ۱۳۵ - در تسلیت فرماید

نگار من تن سیمین خود برخت سیاه

چنان نهفته که در تیره شب چهارده ماه

سیاه پوشید آن گلعداز و روز مرا

ز سوگواری خود کرد همچو شام سیاه

برفت چشمه حیوان درون تاریکی

نهاد لاله نعمان ز مشک سوده کلاه

شخود چهره بناخن گشود خون ز دو چشم

گسست موی و پریشان نمود زلف دو تاه

همی پراکنده از هر دو جزع مروارید

همی دمید برخسار همچو آینه آه

ایا گزیده ترین دخت شهریار عجم

که شد نژاد تو از خسروان والا جاه

توئی نبیره طهماسب شاه کیوان قدر

توئی نواده خاقان و سبط نادر شاه

تو شاد داری خرم روان پاک نیا

تو زنده کردی نام پدرت طاب ثراه

نشان حشمت تو ظاهر است در آفاق

حدیث عصمت تو سایر است در افواه

سخا و جود به ابر کف تو بسته امید

کمال و فضل بخاک در تو جسته پناه

ببارگاه تو بهرام و تیر بسته میان

بخاک راه تو برجیس و مهر سوده جباه

به پیش قصر کمالت فلک نیارد پای

درون کاخ عفافت ملک نیابد راه

ز هوش و فضل و فروغ و فر و کمال تو تافت

بچرخ مشتری و تیر و مهر و زهره و ماه

بدان مثابه بلند است دامنت که مدام

ز دامن تو بود دست آسمان کوتاه

از آنکه چرخ نهم برترین مقام وی است

که چاکران تو را شد فروترین خرگاه

گر آفتاب شود فی المثل بچرخ نهم

کجا تواند کردن بسایه تو نگاه

ز تو ببالد برقع برایت و به نگین

ز تو بنازد معجر بافسر و به کلاه

بحضرت تو حدیثی فرا برم که بود

خدای عز وجل مرمرا بصدق گواه

به پیش چون تو حکیمی که راز دل داند

منافقی نکنم لا اله الا الله

بدان رسول که آمد ستوده در گیتی

بدان خدای که باشد منزه از اشباه

بدان اراده که بر سلب و نفی من قادر

بدان ضمیر که از هست و بود من آگاه

کز این مصیبت عظمی که دستبرد قضا

بدوستان تو آورده از ستم ناگاه

بسان ساغر مستان دلم پر از خون است

چو طره صنمان قامتم شدست دو تاه

چو ابر خون ز بصر باری و نمیدانی

که جان ما را در بحر قلزم است شباه

ولی چه چاره که این باده را از این ساقی

بطوع اگر نستانی دهند با اکراه

نه کس ببندد این رخنه را بدست هنر

نه کس گشاید این قلعه را بزور سپاه

نگویمت که در این غم مپوش رخت سیه

که کعبه ای تو و زیبد بکعبه رخت سیاه

خدای را مفشان خون دیده بر دامان

که دامن تو نیالوده بر بهیچ گناه

مریز اشک و مخور غم در این مصیبت سخت

مدار تاب و مکن تب در این غم جانکاه

بطوع خاطر تسلیم شو بامر قضا

ز روی صدق رضا ده بدانچه خواست اله

چو وقت در گذر آید چه یکنفس چه هزار

چو دور عمر بسر شد چه پنج و چه پنجاه

زمانه یار نگردد بزور بازوی عقل

گذشته باز نیاید بسوک و ناله و آه

تن فسرده دلخستگان نژند مکن

دل رمیده وابستگان شکسته مخواه

گر این کلام مرا گوش کردی از سر مهر

یکی حدیث دگر آرم اندرین درگاه

بهمت تو که برتر از آسمان بلند

بدامن تو که شد دست چرخ از آن کوتاه

که گر در آب کنی غرقه حاضرم بالطوع

وگر در آتش گوئی روم بلا اکراه

بخاکپای تو دارد تن فسرده نیاز

بر آستان تو دارد دل رمیده پناه

سرم بطوق تو یک گردن است و صد زنجیر

دلم بدست تو یک کشته و هزار سپاه

چو در کف تو بود کار دل تو خود دانی

باوج ماه رسان یا بیفکن اندر چاه

کنون بپای خود آمد بدامت این نخجیر

گرش توانی در بند خویش داشت نگاه

شکار شیر کن ای جان اگر چه میدانم

که در کمند تو شیر ژیان شود روباه

الا چو گاه برآید ز ماه و ماه از سال

الا چو روز برآید ز هفته هفته ز ماه

همیشه روز و شبت خوش ببامداد و غروب

هماره سال و مهت نیک درگه و بیگاه

شمارهٔ ۱۳۶

مرا بروز غدیر آن پریوش دلخواه

چشاند شربتی از جام وال من والاه

ز نور می بدلم پرتوی فروغ افکند

کز او نبوده بجز پیر میفروش آگاه

شنیدم آنچه کلیم از درخت طور شنید

و یا بلیله اسری ز حق رسول الله

من از کشیدن می مست و اینت بوالعجبی

که بود ساغر باده از آن دو چشم سیاه

مرا بنیم نگاه آنچنان پریشان کرد

که هوش خویش نیارستمی بداشت نگاه

زدم بهمت پیر مغان بگردون پای

چو بندگان ولیعهد آسمان خرگاه

بلند رتبه محمدعلی شه آنکه گزید

ز خسروانش والا مظفرالدین شاه

بدو ببالد دیهیم و تخت و تیغ و نگین

بدو بنازد اقبال و بخت و ملک و سپاه

حسود گو گله کم کن که نیست هر دستی

سزای خاتم و نه هر سری سزای کلاه

نه هر درخت که روید ز خاک باشد سرو

نه هر ستاره که تابد بچرخ باشد ماه

یکی مقاله سرایم بصدق و میطلبم

خدای عزوجل را در این مقاله گواه

که گر نباشد با طعم انگبین حنظل

وگر نیارد رخسار لاله خشک گیاه

نه لاله را بود اصلا در این عمل تقصیر

نه انگبین را باشد در این قضیه گناه

خدایگانا شاها توئی که چرخ بلند

بروز حادثه آرد بسایه تو پناه

بدامنت نرسد دست آسمان زیرا

که دامن تو بلند است و دست او کوتاه

امیدوار چنانم که سال عمرت باد

هزار و سیصد و هشتاد و پنج در پنجاه

شمارهٔ ۱۳۷

تبارک الله از این نغزنامه دلخواه

که بر کمال نگارنده شاهد است و گواه

اگر کسی را باشد در این جریده نظر

وگر کسی را افتد بر این صحیفه نگاه

ز کار مردم گیتی همی شود واقف

ز حال مشرق و مغرب می شود آگاه

همی بداند کاندر فرنگ و امریکا

چگونه باشد سامان ملک و کار سپاه

بخاک شرق کجا خیزد از صدف گوهر

بملک غرب چسان بردمد ز خاره گیاه

سوی کدام ره آید کس از کدام بلد

سوی کدام بلد آید از کدامین راه

معاینه کندت داستان کوه وز وو

که چاه در دل کوه است و دود در دل چاه

درست گوئی جام جهان نمای اینست

بیادگار ز جمشید آفتاب کلاه

در آن نبشته خط استوا و محور قطب

مدار مهر و نقوش زمین و گردش ماه

فسون چشم غزالان روس و روی سپید

فنون عشق نکویان روم و زلف سیاه

نگاشت با خط خود این کتاب وافی را

معین سلطنه میر گزیده طال بقاه

سپهر مجد محمدعلی که درگه فخر

بود ز دامن او دست آسمان کوتاه

کف جوادش بخشد بهر فقیر عطا

در بلندش باشد بهر غریب پناه

در آن سفر که بامر یک شد ز خاک فرنگ

بعهد خسرو مبرور ناصرالدین شاه

بقصد دیدن بازارگاه شیکاگو

شتافت با دل روشن در آن نمایشگاه

بسیر انفس و آفاق شد دلش مشغول

پس از اجازه فرخ پدرش طاب ثراه

بشهرهای بدیع و بملکهای وسیع

سفر گزید و نیاسود درگه و بیگاه

ز قله ای که نیارد پلنگ کرد گذر

بلجه ای که نتابد نهنگ کرد شناه

گذشت و گشت بگرد زمین تو پنداری

که گرد شمس زمین گرد خاک گردد ماه

کسی نبودش جز رای مستقیم ندیم

کسی نگشتش جز عقل دوربین همراه

در آن بلاد بسی دید نقشهای شگرف

که ذکرشان باسماع در نه در افواه

سپرد خامه همت بدست منشی فضل

نبشت نامه اسفار خود بعون الله

امیدوار چنانم که کردگار جهان

همی بداردش از گردش زمانه پناه

شمارهٔ ۱۳۸ - حکایت

گویند از خراسان شد تاجری روانه

با کاروان بغداد سوی طواف خانه

چون کاروان فرو شد در شهر بند بغداد

در آن دیار دلکش یاری بدش یگانه

گشتش ز جان پذیره بردش بخانه خویش

گرد آمدند بروی یاران ز هر کرانه

روز وداع مهمان با میزبان خود گفت

مالی است می سپارم نزد تو دوستانه

چون میزبان شنید این گفتا مرا نباشد

نه کیسه و نه صندوق نه گنج و نه خزانه

از عهده نگهداشت بس عاجزم خدا را

جز عجز بنده را نیست عذری در این میانه

آن به که مال خود را آری بنزد قاضی

بر وی همی سپاری آن نقد را شبانه

بازارگان مسکین شد در سرای قاضی

نقدی که داشت بر وی بسپرد محرمانه

آنگه بسوی مقصد با کاروان روان شد

خرم ز دور گردون وز گردش زمانه

چون بازگشت از حج آمد به پیش قاضی

تعظیم کرد و از صدق بوسیدش آستانه

گفتا بدو که یا شیخ در ده امانتم را

فالله یامرالناس بالعدل و الامانه

قاضی بگفتش ای مرد منکر نیم که از خلق

نزد من است امانات بسیار و بیکرانه

اما ترا بتحقیق اینک نمی شناسم

گو! کیستی؟ چه داری از مال خود نشانه؟

گفتا بدان نشانی کز من گرفتی آن زر

بردی درون صندوق هشتی بکنج خانه

گفتا دروغ و بهتان بر چون منی روا نیست

زین قصه لب فرو بند کوتاه کن فسانه

ورنه زنم بفرقت زخمی که زد بجرئت

در بطن خبت بر شیر بشربن بو عوانه

حاجی ز نزد قاضی مایوس رفت و دانست

دون همتان نبخشند بر عجز و استکانه

پیش رفیق دیرین آورد شکوه و داشت

اشک از دو دیده جاری آه از جگر زبانه

گفتا مرا بدامی افکنده ای کزین پیش

نه یاد آب دارم نه آرزوی دانه

اینک شدم چو مرغی کز زخم شست صیاد

بالم شکست و ماندم مهجور از آشیانه

این شیخ بی مروت مالم گرفت و از پی

میخواست پیکرم نیز خستن بتازیانه

یار کهن بدو گفت سود تو در خموشی است

چو نان که نفخ دل را سود است رازیانه

با کس مگوی این راز و ز او مکن تقاضا

تا از زبان مردم دور افتد این ترانه

آنگاه با امیری از چاکران سلطان

این رازک نهانی بنهاد در میانه

گفت آن امیر فردا هستم به پیش قاضی

با یار خویش برگوی کانجا شود روانه

تا من بقصد این کار بر جان وی گشایم

تیری که سالها بود پنهان در این کتانه

روز دگر شتابان آمد به پیش قاضی

گفتا که بودم امروز در بار خسروانه

شه قصد کعبه دارد زین رو بخواست مردی

با دانش و کفایت با طاعت و دیانه

تا بسپرد بدستش تاج و سریر و خاتم

هم ملک و هم رعیت هم گنج و هم خزانه

با بنده مشورت کرد گفتم بغیر قاضی

نشناسم اندرین ملک مردی چنین یگانه

بعد از دو روز دیگر شه خواندت بمحضر

بخشد سریر و افسر با ملکت زمانه

قاضی ز جای برخواست خواندش درود بیمر

با منت فراوان با شکر بیکرانه

ناگه رسید حاجی با احترام لایق

در پیشگاه قاضی خم کرد پشت و شانه

قاضی پس از تواضع گفتا امانتت را

جویا شدم ز قنبر پرسیدم از جمانه

خوردند جمله سوگند با مصحف الهی

ناگه رسید پیغام بر من ز قهرمانه

کاینسان ودیعه را پار هشتی تو در فلان شب

نزد فلانه خاتون در کیسه فلانه

چون باز جستم آن کیس دیدم بسان سدگیس

دور از فسون و تلبیس مهر تو با نشانه

سیم است و زر و گوهر در کیسه مطیر

سرخی بابره اندر سبزیش بر بطانه

اینک بگیر و پیش آر دستت که من ببوسم

بر جای آنکه کردم بر حضرتت اهانه

حق شاهد است کاین قول صدقست پای تا سر

از بنده در امانت نبود روا چنانه

حاجی گرفت و بوسید از شوق دست قاضی

گفتا دهد خدایت اقبال جاودانه

این بخششی که امروز بر چاکرت نمودی

هرگز نکرده حاتم یعنی ابوسفانه

تو خواجه ای و مولا ما بندگان عاجز

تا زنده ایم جوئیم از فضلت استعانه

روز دگر بیامد سرهنگ نزد قاضی

قاضی ز مقدم وی زد طبل شادیانه

گفتش خبر چه داری از شاه و نیت حج

سوی طواف خانه کی میشود روانه

گفتا عزیمت شه شد منصرف ازین راه

زیرا که حج روا نیست بر ذات خسروانه

گیتی بود سرائی کش استوانه شاه است

نبود روا که جنبد از جای استوانه

مقصود بنده این بود کز پیشگاه سامی

بستانم آن امانت کش برده ام ضمانه

بهتر ز حج و عمره این شد که مال حاجی

از کیسه ات کشیدم با مته و کمانه

هم بار دوست بستم هم مشت تو گشادم

زین گونه میتوان زد تیری بدو نشانه

اینک رسیده فرمان از شه که مسند خویش

بر چینی و تن آسان باشی درون خانه

از داغ شغل و منصب تا زنده ای به گیتی

بنشین و ناله سر کن چون استن حنانه

کی آید از خیانت جز ننگ دزد شاهر

کی زاید از ذرایح جز سوزش مثانه

یا مسند ریاست با دستگاه سرقت

برداشتن بیکدست نتوان دو هندوانه

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح محمد ولیخان نصرالسلطنه

تا که روز از هفته و هفته ز مه ماه از سنه

نگذرد فیروز و فرخ باد نصرالسلطنه

صاحب فرخنده سردار معظم آنکه هست

طلعتش چون آفتاب و فکرتش چون آینه

خانزاد حیدر است و چاکر شه زین سبب

شد دعایش فرض بر هر مؤمن و هر مؤمنه

تا پرستار معارف گشت و پشتیبان علم

بر سر گردون زدند این هر دو خرگاه و بنه

حزم او کوهی ز آسیب تزلزل بیهراس

عزم او سیلی که از کوه آید اندر دامنه

شام تاریک وطن را فکرش افروزد چراغ

همچنان کاندر فروزد آتش از آتش زنه

در سیاست آن چنان غالب که بندد فکرتش

در قلوب خلق بر اندیشه بد روزنه

قدر وی در کشور ما آنچنان باشد عزیز

کاب اندر کام عطشان نان به چشم گرسنه

در سپاه فضل و جیش عدل و اقلیم هنر

اوست سالار نخستین با شکوه و طنطنه

چون شود بر قلب بدخواهان دولت حمله ور

یسرش اندر میسره پیداست یمن از میمنه

با دل بیدار و مغز روشن و رأی درست

ملک را ایمن کند از چشم‌های خائنه

شاد زی در سایه ملک اندرین خرم بهار

ای درخت ملک بارت عز و بیداری تنه

شمارهٔ ۱۴۰

ای دل چو ز تن کاهی در جان بفزائی

در جلوه ز صاحبنظران هوش ربائی

ور بسته زنجیر سر زلف بتانی

سخت است ز زنجیر غمت روی رهائی

تا چند گرفتاری در چاه زنخدان

جهدی کن کز چاه طبیعت بدر آئی

انجام کمال است چو وارسته ز مالی

پاداش هوان است چو در قید هوائی

گر قدر رخ خویش هر آئینه بدانی

این روی چو آئینه بهر کس ننمائی

تو مخزن یاقوتی و تو معدن گوهر

انصاف نباشد که کنی کاه ربائی

تو صورت رحمانی در کسوت انسان

بردار نقاب خودی از روی خدائی

آنرا که نگنجد بجهان در دل تو جاست

تا چند پیچیده در این تنگ قبائی

می نوش و قدح گیر که در خلوت انسی

بنشین و سخنگوئی که همصحبت مائی

اندر خفقان است دل بلبله باید

امروز بیائی و رگ از وی بگشائی

وین زنگ که بر آینه خاطر ما شد

با یک قدح از آن می روشن بزدائی

من تشنه آن غالیه بو باده سر خم

ویژه که کند باد سحر غالیه سائی

گردید عیان عید ولی الله تو نیز

ایمان به ولی داری و از اهل ولائی

آن عقل نخستین که ز آغاز تکون

بر عالم ایجاد بود علت غائی

تیغ و فرسش خالق هر ناری و بادی

حلم و کرمش باعث هر خاکی و مائی

فرخنده علی بن ابی طالب مکی

یار صلحا دشمن زشتان مرائی

ای زاهد بی زرق که دنیا را خصمی

ای ماجد اعقل که جهان را تو خدائی

موسی حقیقت را هارون وزیری

عیسای طریقت را شمعون صفائی

گیرم که فلک همچو رحی دارد گردش

دست تو بود محور و تو قطب رجائی

در کشور تجرید خداوند بزرگی

در لشکر توحید امیرالامرائی

در روضه ایجاد نخستین ثمری لیک

در خلوت احمد دومین آل عبائی

گه بر سر شاهان اولوالعزم امیری

گه بر در سلطان اولی الامر گدائی

با رایت منصور نبی قاید جیشی

در آیت مسطور نبی سخت بنائی

تبریک خداوندی و تایید ترا من

دربار خداوند کنم چامه سرائی

شاهی که بکوتاهترین جامه قدرش

نه طاق فلک را نبود دست رسائی

شهزاده آزاده ولیعهد فلک مهد

شایسته فرماندهی و کامروائی

والا خلف الصدق ملک ناصر دین شه

گز جد و پدر ارث برد افسر شائی

ای آنکه بتقدیر بود امر تو توام

وی آنکه بتحقیق تو همدست قضائی

فرهنگ و خرد راهنمای ملکان شد

اما تو بفرهنگ و خرد راه نمائی

تا خلق به یکتائیت اقرار نمایند

شد پشت فلک را بدرت شکل دوتائی

مادرت مگر بهر شهی زاد که گوئی

کاری بجز از پادشهی را تو نشائی

در گوهر هر کس هنری باشد از وی

با خنجر برانش محال است جدائی

چونانکه سها صنعت خورشید نتابد

خورشید هم ایدون نتوان کرد سهائی

دست تو چو موسی ید و بیضا کند اینک

بر موسی دست تو کند خامه عصائی

دردی بگه خشم و دوائی گه رحمت

یا للعجب ای شاه که دردی و دوائی

در بزم چو بنشینی خورشید کمالی

در رزم چو بخروشی باران بلائی

گوش فلک از ناله مظلومان کر بود

دست تو بیک سیلی دادش شنوائی

از همت خود سلم و معراج بسازی

تا بر سر این گنبد گردنده بر آئی

کوبی بسرش پای کزین پس ننماید

در خاک غلامان درت بی سر و پائی

جز کلک تو کان خط سیه زاد ندیدیم

هندو بچه از نطفه ترکان خطائی

کلک تو چو حوری که بود اهرمن آسا

تیغ تو چو دیوی که کند حور لقائی

گر خاک نه در پای تو شد گفتم ارضی

ور چرخ نه در دست تو گفتم که سمائی

عمان اگر از طبع بلندت نزدی موج

هرگز ننمودی چو کفت گوهر زائی

دریا نتوان بگشود سدی که تو بندی

گردون نتوان بست دری کش تو گشائی

فضل از سخنان تو بیندوخت مبرد

نحو از کلمات تو بیاموخت کسائی

تیغ تو کند پی فرس رستم دستان

جود تو کند طی ورق حاتم طائی

ای دولت دنیا بکف دست ولیعهد

تو بر مثل نخجیر در جوف فرائی

ای نیر اعظم تو در آن سایه جاوید

مانند غرابی ببر چتر همائی

ای شاه تو شروان شه و این ذره نظامی

ای شاه تو بهرام شه و بنده سنائی

حاشا که مرا پایه از این هر دو بکاهد

چونانکه تو در پایه بر آن هر دو فزائی

اما اثر همت شاهانه ات امید

در چشمه ی حیوان کندم راهنمائی

با پرتو لطف و اثر تربیت تو

بندم بعدد رسم و ره هرزه درائی

شعرم ز ثریا و ز شعری گذرد ز آنک

جستم ز درت نام امیرالشعرائی

خاقانی شروانی اگر بی ادبانه

این بیت سراید ز در بیهده خائی

گر تیغ علی فرق عدو یکسره بشکافت

البرز شکافی تو اگر گرز گرائی

حقا نه بهنجار سخن گفت و ندانست

دانا نکند زینسان ممدوح ستائی

دفلی نچشاند ثمر نخله خرما

حلیت ندارد اثر مهر گیائی

سخت است که خرمهره بالماس ستانی

زشت است که خر زهره بر مشک بسائی

من شاعر شروان نیم ای شاه جهانبان

بل زشت شمارم سخن مرد ریائی

گویم بمدیح تو که یاقوت ایمان

البرز شکافی تو اگر گرز گرائی

تاج سر شاهان جهانی بحقیقت

چون شاه ولایت را خاک کف پائی

تا نام ترا مریخ بنوشته به خنجر

تا نام ترا خورشید هندوی سرائی

صد ترک چو مریخ بدرگاه تو قربان

صد ماه چو خورشید براه تو فدائی

شمارهٔ ۱۴۱

این چکامه را در بیست و پنجم محرم یکهزار و سیصد و هشت در باغ زرنق ملک جناب مستطاب حجة الاسلام حاجی میرزا جواد آقای مجتهد تبریزی سلمه الله تعالی ساختم در اینروز جناب مستطاب اجل امیر نظام دام اجلاله با جناب ساعدالملک و نواب نصرة الدوله و جناب مستطاب نظام العلماء و عمدء الامراء مؤتمن نظام و جناب بیگلربیگی و معدودی از اعیان شهر مهمان جناب مجتهد بودند من بنده را هم جناب اجل اشاره آمدن فرمودند و روز دیگر مأمور بگفتن این قصیده شدم و در حینی که درد دلم عارض شده در خیمه وسط باغ که مقامی منزه و خلوت بود رفته در یکساعت و اند دقیقه این ابیات بساختم و بیاوردم و این ایام روزگاری بود که ایزد تعالی جناب مجتهد را حیاتی نو بخشیده بود بعد از آنکه روزگار دراز در بستر خفته و طبیبانش آیت نومیدی گفته بودند سالش نیز از هفتاد گذشته.

بکام یا نه بکام ار رود مرا گیتی

دلم ز گردش او فارغ است و مستغنی

غنا و عزت گیتی چه حاجت است مرا

که هم ز عقل عزیزم هم از کمال غنی

نگار دلکش بختم ز عقل جسته حلل

عروس مهوش طبعم ز فکر بسته حلی

به نامه اختر ریزم به هر صباح و مسا

ز خامه گوهر بیزم به هر غدو و عشی

الا کجایند آن شاعران که هر شب و روز

گریستندی از دست گردش گیتی

یکی ز فتنه جادوگر قدر مجنون

یکی ز هیبت اهریمن قضا مغشی

یکی به صحرا از تشنگی گداخته تن

یکی ز گرسنگی جان سپرده در وادی

یکی فشاندی گوهر ز دست دانش خویش

یکی نمودی افغان ز روزگار دنی

کجا شدند که آیند و مر مرا نگرند

ز حظ دانش و بخت بلند مستوفی

همی فزاید امروز از دیم گر زانک

گذشتگان را امروز کاستی از دی

چنانکه شاید و باید هنر پژوهان را

مراست آب گوارا مراست عیش هنئی

اگر لبید نبودش لباده در پیکر

وگر جریر بخورد از گرسنگی جری

مراست لفظ ملیح و مراست شعر بدیع

مراست کلک فصیح و مراست طبع جری

بویژه اکنون کاندر ریاض رضوانم

بزیر سایه فضل خدایگان رضی

جهان حشمت و گردون اقتدار که هست

سنانش قابض ارواح و خامه اش محیی

مهین امیر نظام آن خدایگان اجل

که نزد رایش فرهنگ پیر همچو صبی

کرم کند کف رادش به نیکوان کریم

اذی دهد سر تیغش بمردمان بذی

کجا که دانش او عقل کی بود دانا

کجا که بخشش او ابر کی بود معطی

سحاب جودش در موقع نوال سریع

شرار خشمش در وقت اشتعال بطئی

به روز دادش بیدادگر بود کسری

به عرصه هنرش بی هنر بود نرسی

به نیزه تاند ماهی برآرد از دریا

برد بچشمه خورشید و سازدش مشوی

به نصف ثلث سوم از نخست ماه عرب

که ماه عمرم ده شب گذشته بود از سی

مرا به گلشن فردوس و سایه طوبی

کشاند خدمت وی حبذا و طوبی لی

به باغ خلد شدم در بساحت زرنق

همی بچیدم از آن باغ میوه های جنی

تبارک الله از آن فر خجسته باغ که هست

بهشت در بر صحنش صحیفه مطوی

دو خصلت است در این بوستان که باغ ارم

از این دو خصلت دلکش بعید بود و عری

نخست کاین چمن از داد زاد و آن ز ستم

و دیگر آنکه ارم شد نهان و این مرئی

گر آدم ایدون بوید در این خجسته چمن

نکردی ایچ نظر سوی میوه منهی

ز شرم دیده نرگس در این همایون باغ

برست خروب از بوستان تیم و عدی

همی ببالد در باغ شاخ های جوان

همی بنالد در شاخ بلبل و طوطی

چو نهی کرده پیمبر ز استماع غناء

چو لحن خوانده خداوند لحن موسیقی

کجا تواند مزمار ساختن بلبل

کجا تواند بربط نواختن قمری

یکی بتهلیل اندر شود مؤذن

یکی به ترتیل اندر همی شود مقری

چو ابن مالک خواند تذرو الفیه

چو بن هشام سرایند بلبلان مغنی

عیان ز شوکه رمان بآنهمه شوکت

سهام زرین در کیش پهلوان مکی

انارها همه از شاخ واژگون چونان

رؤس خصم ز قرپوس عمروبن معدی

شجر ببافد توزی سرخ چون جولاه

زمین بدوزد کتان سبز چون درزی

بسان موسی گل با عصا و بیضا شد

چو ساحران صف نیلوفر از حبال و عصی

بگرد خرمن گل خارها دمیده چنان

که شد صفوف شیاطین بحول نارجثی

نعوذبالله استغفرالله این تشبیه

کسی کند که بود مغزش از خیال تهی

بباغ خلد شیاطین کجا و نار کجا

بقلب مؤمن کی راه جسته شرک خفی

بگاه بهمن و دی در پناه این بستان

همیشه روز برد فروردین مه و اردی

در این ریاض برومند شادمان بودم

که شادی الحق اینجا حقیق بود و حری

جز این نداشتمی غم که آفتاب کمال

هلال وار بدی چند گه نزار و غمی

جهان حکمت و تقوی سپهر فضل و خرد

بهار رحمت و بستان معرفت یعنی

جناب مجتهدالعصر و الزمان که بود

کف جوادش فلک وجود را جودی

از آن قبل که بلا خاص دومان ولاست

برای تزکیه نفس آن وجود ز کی

سپهر بستر گسترد و مهر شد بالین

طبیب عاجز گردید و درد مستولی

ز دستبرد قضا رنگ شنبلید گرفت

رخش که بودی مانند یاسمین طری

بسان سنبل در تاب و همچو لاله به تب

تن چو نسرین وان روی چون گل سوری

چو از حبیبان برشد خروش ما نصنع

همه طبیبان جستند عذر لاندری

سپس خدای شفا داد و جبرئیل امین

و ان یکاد بر او خواند و آیت الکرسی

دوباره برگ سمن شد لطیف و تازه و تر

دوباره سرو چمن شد جوان و زفت و قوی

ببام چرخ درخشنده گشت مهر بلند

به طرف باغ خرامنده گشت سرو سهی

بتازه روئی او تازه گشت دین رسول

به زندگانی او زنده شد ولای علی

ایا فقیه نبیه و خبیر راد علیم

ایا مجاز مجیز و بصیر حبر ملی

تو وارث پدران منی و من بی بهر

ز فضل آن پدرانی که در زمانه ولی

ولی من از تو نجویم بغیر ارث پدر

که نیست دیده اولاد جز بدست وصی

کمال و دین ز تو خواهم نه مال دنیی دون

صریح گویم نی با کنایت مطوی

رسوم شرع بیاموز مرمرا که بشرع

توئی فقیه و توئی قاضی و توئی مفتی

من از تو باید دین پدر بیاموزم

مفید باید استاد مرتضی و رضی

شنیده ام که پیمبر همی کند تشبیه

مرآل و عترت خود را بفلک نوح نجی

درست خوانم این گفته را ولی دانم

که همت تو بود بادبان این کشتی

تو آفتاب و دگر فاضلان دهر سها

تو آسمان و اساتید روزگار ز می

بر آسمان تفرس توئی همایون بدر

ببارگاه تقدس توئی سراج مضیئی

بنص روشن عقلی تو جانشین رسول

بحکم محکم شرعی تو نایب مهدی

به خشکی اندر کشتی روان کند عزمت

به رغم قائل ان السفینه لا تجری

هوی چو بختی مست است و تو به قوت شرع

گرفته ای بکف اندر زمام این بختی

تو گر نزار شوی دین ایزد است نزار

وگر قوی شوی آیین احمد است قوی

حساب جود ترا کی کند هزار دبیر

عطای دست ترا کی کشد هزار مطی

الا چو زی باشد اساس قدر جلال

هزار سال جلالی باین جلال بزی

عدوی جاه ترا طعمه باد در دوزخ

از آن طعام که لایسمن و لایغنی

شمارهٔ ۱۴۲

طوبی و همایونا کاندر صف دنیا

در گلشن فردوسم و در سایه طوبی

از چاکری شاه کنم فخر به قیصر

وز فر ولیعهد زنم طعنه به کسرای

مولای بزرگان جهان گشتم ازیراک

دارای جهان را شده ام چاکر و مولی

تا خواند امیرالشعرایم شه والا

شعرم بزد از تاب و صفا طعنه به شعری

تشریف خداوند تنم نیک بیاراست

چونان که دل مرد خدا جامه تقوی

گر لفظ بود جامه معنی به حقیقت

در پیکر من جامه لفظ آمده معنی

گر چرخ تنم داشت نزار از ستم خویش

زین دیبه به حمدالله جانم شده فربی

آن دیبه بپوشید مرا شه که ز نقشش

چون نقش به دیباج فرو ماند مانی

از حشمت این دیبه ز نه اطلس گردون

در پی کشد غاشیه ام اخطل و اعشی

ای خسرو فرزانه که شاهان اولی الامر

امر تو شمارند ز هر طاعت والی

تا راست شود بوسه زند تیغ کجت چرخ

گاهی به نثاوب در و گاهی به تمطی

اقبال تو بیدارتر از دیده مجنون

تیر تو جگر دوزتر از مژه لیلی

اضحی که بهر سالی یکی روز بود عید

در عصر تو هر شام و صباح آمده اضحی

خورشید که همسایه عیسی است بگردون

با سایه چتر تو کم از طایر عیسی

ابلیس ستم راست، دمت نفخه جبرئیل

فرعون ظلم راست کفت آیت موسی

حاشا که تفاریق سر کلک همایونت

باشد ز تفاریق عصی انفع و اجدی

ویژه که در این دایره امروز بتحقیق

تو مرکزی و فکرت تو نقطه اولی

نام تو از آن برکه توان حرف ندا را

تقدیم بر آن داد به هنگام منادی

من بنده که از لا و نعم فرق نتانم

شکر نعمت را چه توانم گفت آری

یزدانت دهد دولت جاوید که گیتی

جاوید ز عدل تو بود جنت ماوی

شمارهٔ ۱۴۳

قصه گیسوی لعبتان طرازی

از شب یلدا فزوده شد به درازی

عمر گرانمایه ای دریغ تلف شد

در خم گیسوی لعبتان طرازی

درد و دریغا که عاشقان وطن را

عشق حقیقی، بدل شده به مجازی

ما به سر زلف یار، بسته دل و خصم

بسته دو بازویمان به حیلت و بازی

ای پسر نازین شوخ که باشد

مادرت از پارسی پدرت ز تازی

مادر تو دخت شهریار کیانی

و آن پدرت پور پیشوای حجازی

عمت گند آوران مکی و شامی

خالت دانشوران طوسی و رازی

گلشن توحید را خجسته نهالی

گله تائید را یگانه نهازی

پیشه تو مردمی و مردی رادی

کار تو دشمن کشی و دوست نوازی

الحق با این نژاد و پروز و هنجار

شاید اگر بر مه و ستاره بنازی

لیک یکی راز با تو دارم و باید

گوش دهی نیک ز آنکه محرم رازی

از تو شگفت آیدم بسی که بدین ناز

پیش لئیمان چرا چو اهل نیازی

بر در دونان بری نیاز ولی خود

تا به کمر غرق مال و نعمت و نازی

کعبه تو آباد کرده بودی و اینک

رو به کلیسا ستاده بهر نمازی

چشمت بی پرده شد چو دیده صرعی

رویت بی آبرو چو چهره آزی

خشک و تهی شد سرت مگر تو کدوئی

خام و دو تو شد دلت مگر تو پیازی

چون شدت ای مهر زرفشان که درین روز

هر دم چون زر درون بوته گدازی

گاه چو در استخوان شکسته ز سنگی

گاه چو زر جان و تن دریده ز گازی

خود تو نه آنی که بودی از رخ و بالا

شهره ی گیتی به دلکشی و برازی

تا به ختا سیر کردی از در ایران

با هنر و علم در خط متوازی

از چه در این باغ ای درخت برومند

میوه نیاری به بار و قد نفرازی

از چه درین پهنه ای دلیر دلاور

تیغ نگیری بدست و اسب نتازی

گر عجب است از گراز دعوی شیری

اعجب باشد ز شیر بیشه گرازی

خصم و رقیب از نشیب رو به فرازند

تو به نشیب ای عجب دوان ز فرازی

چاره بیچارگان تو بودی و امروز

درد دل خود به هیچ چاره نسازی

دزد به کاخ تو اندر است و تو ابله

خفته به غفلت درون بستر نازی

دیده بدیدار و دست در خم زلفی

لب به قدح گوش بر ترانه سازی

قهقهه کبک نر نیوش و بخونش

پنجه فرو کن نه کم ز طغرل و بازی

رخت به غارت شدت کلاه به یغما

تو پی پیرایه و سجاف و طرازی

خفته عروست بر رقیب و تو غافل

در پی تقدیم سور و حمل جهازی

بی خبر از آن عروس شوخ شگرفی

شیفته بر این عجوز زشت چغازی

خیرگی و تیرگی رها کن از ایراک

با دل بیدار و با دو دیده بازی

بایدت اندر مصاف دشمن خونخوار

باشی هشیار کار و زهره نبازی

تیر چو بارد سهام زرین باری

تیغ چو یازد حسام خونین یازی

ای پسر بی گناه و کودک مسکین

چند درین نار تفته سوزی و سازی

غم مخور اینک که پایمرد تو باشد

حامی اسلام شه مظفر غازی

بار خدائی که بر زمانه صلا زد

از در بخشندگی و بنده نوازی

شمارهٔ ۱۴۴

ماه رمضان بنهفت آن چهره نورانی

عید رمضان آمد بافره یزدانی

آواز جرس برخواست از قافله طاعت

وین قافله را توحید کرده است شتربانی

این قافله محفوظ است از نعمت جاویدان

وین بادیه محفوظ است از غول بیابانی

این قافله در گیتی مهمان خدا بودند

اینک به سرای خویش آیند ز مهمانی

مهمان خدا هرگز نه گرسنه نه تشنه است

سیراب ز بی آبی است سیر است ز بی نانی

مهمان خدا را دل شد گرسنه طاعت

لب تشنه گذر سازد از چشمه حیوانی

مهمان خدا باشند این قوم که در گیتی

سامان شهی دارند در بی سر و سامانی

چندی بک یاالله گفتند بدرد و آه

سودند بر آن درگاه رخساره و پیشانی

یک چند دگر حق را در خویش همی دیدند

گفتند که سبحانی ما اعظم سلطانی

در پرده درون رفتند وز خویش برون رفتند

کم پرس که چون رفتند من دانم و تو دانی

کشت عمل ما را هنگام درو آمد

داس مه نو بنگر در مزرع انسانی

رو تخم عبادت پاش وز اشک بصر تر کن

کز کشت نیابی بر گر تخم نیفشانی

آن را که شود در کشت شیطان بکشاورزی

و آن را که رود در باغ دجال به رزبانی

روزیکه کند دهقان انبار پر از حاصل

او را نبود محصول جز آه و پشیمانی

سرمایه نیاوردی سود از که طمع داری

در کار نکوشیدی اجرت ز چه بستانی

مزد تو چه خواهد داد مستوفی علم حق

آنجا که کند در حشر کیالی و وزانی

گیرم که دهندت مزد بی کوشش و بی زحمت

خود شرم نمی داری از اجرت مجانی

تن در طلب شادی است جان در پی آزادی است

این طالب آبادی است آن مایل ویرانی

آبادی اگر خواهی تو بنده این جسمی

ویرانی اگر جوئی تو زنده ای آن جانی

گر خانه بپردازی موسائی و هارونی

ور صرح برافرازی فرعونی و هامانی

آوخ که پس از یکماه سعی و عمل و طاعت

شد مجمع تقوی را آغاز پریشانی

آیین مسلمانی شد با رمضان توأم

کردند سفر با هم از عالم جسمانی

آیینه تقوی شد از سنگ شقاوت خرد

وز تاب و صفا افتاد آیین مسلمانی

خاموش شد آن واعظ در معبد اسلامی

سر جوش زد آن صهبا اند خم نصرانی

شیخی که شب دوشین در کعبه امامت داشت

امروز کمر بسته است در دیر برهبانی

دی بست کف کفران در سلسله غفران

و اینک دف خذلان راست در سلسله جنبانی

بوسد بت صقلابی نوشد می عنابی

کای زاهد محرابی کوثر به تو ارزانی

آنان که به وتر و شفع جستند ز یزدان نفع

کردند ز خاطر دفع اندیشه شیطانی

اینک شده از غفلت در بارگه شهوت

آسوده و بی زحمت سرگرم تن آسانی

از خمر جنون سرمست با نفس حرون همدست

در خاک مذلت پست در کوی هوس فانی

از ذکر خدا تارک آن مشرکه با مشرک

در جهل و عمی سالک آن زانیه بازانی

چون خرقه سالوسان آلوده به صهبا شد

وز پرده برون افتاد راز دل پنهانی

ما از در دین جوئیم اکسیر سعادت را

نز دانش افرنجی وز حکمت یونانی

فرمان بر یزدانیم مدحتگر خاقانیم

وز گفته قلم رانیم برنامه خاقانی

دانی ملک ما کیست آن مالک ملک جان

کویش فلک اول رویش قمر ثانی

شهزاده دانا آن کز فضل و هنر بنوشت

منشور جهانگیری توقیع جهانبانی

با دولت محمودی با شوکت مسعودی

با حشمت داودی با ملک سلیمانی

در مرتبه عالی با چرخ برین تالی

در ملک کرم والی بر کاخ همم بانی

ای موسی طور حق ای مشعل نور حق

ای مست حضور حق در خلوت روحانی

در این گله چوپانی با معجزه موسی

کلکت ید بیضا کرد شمشیر تو ثعبانی

گر زان که رسالت را احمد نبدی خاتم

پیغمبریت دادی حق از پی چوپانی

خواهم ز خدا آسان گردد بتو هر مشکل

کز مهر تو هر مشکل گیرد ره آسانی

با رایت رخشنده با چهر درخشنده

با دو کف بخشنده جاوید بجامانی

از تو کرم و بخشش از من عمل و کوشش

از تو هنر و دانش وز بنده ثناخوانی

تا بخت فراهم کرد مدح تو امیری را

گردونش همی خواند استاد فراهانی

قصاید عربی

رقعه : ابا جعفر یشتافک السمع والبصر

ایضا این قصیده را فرستادم : ایا من جرت من حد مقوله العضب

شمارهٔ ۳ : رات جارتی فودی من الشیب ضاحکا

شمارهٔ ۴ : کوکب طالع و بدر تلالا

شمارهٔ ۵ : بزغت شمس الخدود من سموات القدود

شمارهٔ ۶ : لمن رسم اطلال سقتهاالسحائب

رقعه

ابا جعفر یشتافک السمع والبصر

کفلمئان مشتاق الی الماء والنهر

و قد تفتقدک العین من بعد فقدها

کما فی اللیالی السود یفتقد القمر

شهدتک فاستغیت عنک من الوری

و من یتبع بعدالمشاهدة الاثر؟

رایتک ما فوق الروایات فی العلی

و من یعتمد بعد العیان علی الخبر؟

فانت من القوم الذین حسامهم

علا فی رقاب العالمین متی شهر

اذا او قدوا نارالقری فی بیوتهم

لهم جفته تسعی بها المفرد الجزر

و مهما بنوا بیت الفخار رایتهم

غیوقا و باقی الناس کلهم خضر

لقد عمروا ایران بعد خرابها

کما عمرت بیت الاله بنو مضر

ایا قادح الزند الذی حد ناره

اعز من ان یلقی به المزح و العشر

و یا شامخ العرنین لا متکبر

تشین والا صعب تکلفنا الوعر

یرومک اهل البدو والحضر سائلا

فجدوی یدیک الغیث فی البدو والحضر

لک الغایه القصوی من الفضل والنهی

و شاوالندی عن حصر نائلک اقتصر

لئن قلت انت الرکن فی کعبة العلی

صدقت و رب البیت والرکن والحجر

اراک شقیق الفرقدین و ثالث

المساکین تلوالبدر والا نجم الزهر

بفرع ذکی من غصون کریمه

اذا اهترت اهتزت به النجم و الشجر

ففی یدک الیمنی ریاض من العلی

و فی یدک الیسری حیاض من المطر

و مقولک النضناض سیف مخذم

فری قلب من یقلیک کالصارم الذکر

فتنظم فی نظم القوافی لئالیا

و تنشر حین النشر اقلامک الدرر

اما تدران البین بدل یومنا

بظلمه لیل لیس فی خلفه سحر

الم تران الهجر عوض شهدنا

بمر طعوم السلع والصاب والصبر

ففی صدرنا نار و فی عیننا قذی

و فی عیشنا نغض و فی مائنا کدر

لنا کبد مقروحه من فراقکم

فیا طول اسفار تعد من السقر

سادعو علی البین الممیت من الجوی

کنوح النبی اذ قال یا رب لاتذر

بلی و اله الراقصات الی منی

یهرولن مشیا فی الرماط و فی الازر

لئن ابعد تنی فی الطریق مراحل

خیالک عندی فی المنام و فی السهر

ایضا این قصیده را فرستادم

ایا من جرت من حد مقوله العضب

عیون کماء الخضر عن مرسف عذب

و تلعب بالاقلام کفک و الندی

کلعب الصبافی الروض بالغصن الرطب

سقی الله ایاما مضت فی دیارکم

و طوبی لمن ناجاک فی ساحة القرب

سلام علی الرکب الذین و قوفهم

بحضرتک العلیاء فی المنزل الرحب

رمتنی ید الایام سهما مشعبا

رمیت بها فوق الجلامید فی الشعب

و قد ذبحتنی العین من صارم الهوی

کما یذبح العشاق من شفره الهدب

بنات المنایا صاد فتنی و قلقلت

بنات صدور فی فوادی و فی جنبی

صروف اللیالی طرقت بی بدائها

والفتنی الایام فی اعظم الخطب

فما فی خطوب الدهر اعظم لوحه

من الهجر و البین الممیت بلا ذنب

لا حتمل الافات الا فراقکم

فما الموت الا دون ذالحادث الصعب

متی غاب عن عینی محیاک لم ازل

تکفکف عینی الدمع کالعارض الصب

ابا جعفر ان لم تصدق مقالتی

لانکرت معنی القلب یهدی الی القلب

ففی کل داء معضل و ملمه

توکلت بالله العلی امه حسبی

شمارهٔ ۳

رات جارتی فودی من الشیب ضاحکا

کروض اریض نورته ثغامته

علی عارضی شیخ یذب علی العصا

محدبه من حادث الدهر قامته

کحربآء ملتف علی فرع تنضب

و حین طلوع الشمس تلمع لامته

و کوز من الخمر الروی و قرقف

الشهی بهار کالبهار غمامته

فقالت لنسوان جلسن حذائها

اری رجلا کالصبح تسفر هامته

و ذلک عصفور رای بازیا علی

مقام غراب ثم شالت نعامته

علیه غرام لو مننت بقبله

علیه و ما یسلی علی غرامته

شمارهٔ ۴

کوکب طالع و بدر تلالا

فتراهت به نجوم السمآء

بنت عبدالرحیم جوهرة العقل

و بدرالنهی و شمس الحیآء

ذات سر عن النواظر عزت

عز عنقاء قاف والکیمیآء

ماراتهاالعیون الا اذا ما

نظرت فی المیاه او فی المرآئی

شمارهٔ ۵

بزغت شمس الخدود من سموات القدود

و جنینا الورد من و جنه ابکار و خود

رافلات فی ثیاب من حریر و برود

حسبتهاالعین حورالعین فی دارالخلود

غاده فیهن کالسمط من الدر النضید

قدها غصن به اینع رمان النهود

بابی حورآء اقدیها طریفی و تلیدی

ضربت فی فرعهاالمسک بماورد و عود

و حکست شاکله الارام فی جفن وجید

و قضیب البان فی حسن قیام و قعود

فشفینا النفس من تقبیلها رغم الحسود

و سقینا شربه من کفها شرب الیهود

کلما نشرب قلنا یالهاهل من مزید

و شدالطیر علی الاغصان انواع النشید

من قواف و اعاریض طویل و مدید

و حکمی القمری عن سجع حبیب و ولید

و حمامات الحمی یروین عن شعر لبید

والثریا شبه عنقود بدت او کعقود

نضدت من لولو فی نحرا تراب عنید

و طلوع القمر الا زهر من افق بعید

کطلوع الخیر من راحه مولانا الفرید

حط فی اطرازند رحنا فی یوم عید

یوم تایید الامام المصطفی عبدالحمید

آیه الرحمن کهف الخلق سالار الجنود

و امین الله ذی العزه و الملک السدید

ثامن السبع العلی السامی علی سعدالسعود

و ابوالداهیه الدهیاء ذوالطن الشدید

بطشه یفری قلوب الخصم من قبل الجلود

لا بسکین حدید و برمح من حدید

هزمن ذکراه روحی یا غداه العید عودی

فلقد بورکت یا عید مع الفال السعید

یا امیرا سارفی موکبه جیش الوجود

و غدا طوع یدیه الناس طارا کالعبید

قد ملکت الخلق بالاحسان من بیض و سود

و کذا تستعبد الناس باحسان وجود

خصمک المشئوم امسی کقدار فی ثمود

یا مفیدا مستفیدا من نوال و سجود

با بی انت و امی من مفید مستفید

عش حمیدا سالما فی شاهق القصر المشید

کل یوم لک من عیش جدید فی جدید

شمارهٔ ۶

لمن رسم اطلال سقتهاالسحائب

تطیب بریاها الصبا والخبائب

و تسنکستها آلارام والادم الطلی

من الجودذر النعسان و الشمس غارب

یحلورن ظبیات الفلا حول رسمها

و سافرن منهاالمعصرات الکواعب

غمازالت الامطار تقری بروضها

والازال یخضرالحمی و المسارب

دعانی الیها ساق حربسجعه

فشب ضرام القلب و الدمع ساکب

فدیباجتی روض وعینی سحابه

و قلبی صفاح و شوقی حباحب

تذکرت سلمی و الرباب و زینبا

ودارا انیخت فی فناها الرکائب

و عهدی بهاریان والورد ناضر

فجثت بها عطشان والورد ناضب

غزلیات

شمارهٔ ۱ - هنگام جنگ عمومی در اتحاد اسلام فرماید : علی نمود مصفا جمال علم یقین را

شمارهٔ ۲ : سزد ار سجده برد میر فراهانی را

شمارهٔ ۳ - غزل در جواب تقریظ حجة الاسلام فرماید : عجبی نیست مر آن آیت ربانی را

شمارهٔ ۴ : تقدیم دوست کردم تصویر خویشتن را

شمارهٔ ۵ : ای نگهبانان آیین ای دلیران در حروب

شمارهٔ ۶ : شنیدم کودکی گفتا به همشاگرد خود یارب

شمارهٔ ۷ - در نکوهش امجدالسلطان نامی که در عدلیه معاونت داشته فرماید

شمارهٔ ۸ - پس از فتح تهران و خلع محمد علی میرزا خطاب

شمارهٔ ۹ - بحاجی حسین آقای ملک بر سبیل طیبت نگاشته است

شمارهٔ ۱۰ : نه عمر رفته دگر باره آید اندر دست

شمارهٔ ۱۱ : لسان را سحر در طی لسانست

شمارهٔ ۱۲ : ابوالفتح اسکندری گفته است

شمارهٔ ۱۳ : غلام همت آنم که خاک عشق سرشت

شمارهٔ ۱۴ : مطرب ساوجبلاغ زاغ و کلاغ است

شمارهٔ ۱۵ : تقدیم دوست کردم قرقاول محبت

شمارهٔ ۱۶ : همی بنازد ملک و هی ببالد بخت

شمارهٔ ۱۷ - خطاب به انباز خویش خانم اقدس : در دلم جز هوای اقدس نیست

شمارهٔ ۱۸ - ماده تاریخ حاجی آقا محسن عراقی : چو پنچ و بیست ز سال هزار و سیصد رفت

شمارهٔ ۱۹ : چکیده لعل معروق به صفحه سمنت

شمارهٔ ۲۰ - در ستایش دانش بپارسی سره : از آندمی که پدیدار گشت هوش نخست

شمارهٔ ۲۱ - مختوم بنام شاه ولایت : ای بر فلک افراشته خرگاه ولایت

شمارهٔ ۲۲ - در وصف قنات عین الشرف که نیرالدوله در صحن مطهر جاری ساخته

شمارهٔ ۲۳ : جهان مانا همه سمراد باشد

شمارهٔ ۲۴ - چند قطعه ای که مرحوم ادیب الممالک درباره چین و منچوری و روس و ژاپن در مجله ادب سال سوم ۱۳۲۲ه.ق و ۲۵ آوریل ۱۹۰۴ درج کرده است

شمارهٔ ۲۵ - ایضا از زبان چین : چینیان باک مدارید و دل آسوده شوید

شمارهٔ ۲۶ - منچوری می گوید : در بند اسیری ندهم هرگز تن

شمارهٔ ۲۷ - چین : ای دختر خوبرو بدین طبع بلند

شمارهٔ ۲۸ - چینیان : ای حضرت بودا و خداوند جهان

شمارهٔ ۲۹ : سحر بشارتم از دور مهر و ماه آمد

شمارهٔ ۳۰ : آوخ ای یاران که طومار معارف پاره شد

شمارهٔ ۳۱ - مطایبه : خواجه سعدالملک بر فحش اشتهایی تام دارد

شمارهٔ ۳۲ - اندرز بر سبیل غزل : آن شنیدستم که از هومر حریفی ز اهل درد

شمارهٔ ۳۳ : مژده ایدل که ز ره موکب شه بازآمد

شمارهٔ ۳۴ : وزرا پاسبان پادشهند

شمارهٔ ۳۵ : هر زمان غره شوال ز در بازآید

شمارهٔ ۳۶ : بپای آل علی هر که روی زاری سود

شمارهٔ ۳۷ : آمد ز سفر موکب والای ولیعهد

شمارهٔ ۳۸ - در نکوهش رشوه : امجدی در رشوه خوردن اهل جد شد

شمارهٔ ۳۹ : به زیر سایه شاهی که مهر از پرتوش زاید

شمارهٔ ۴۰ : رنج ما بردیم و گنج ارباب دولت برده‌اند

شمارهٔ ۴۱ : دلبرا عیدت خوش و فرخنده باد

شمارهٔ ۴۲ : درین چمن که هوار و به اهتراز آورد

شمارهٔ ۴۳ - موشح بنام بدرالدوله سلطان بیگم : بوسه شیرین اگر زان لعلم ارزانی شود

شمارهٔ ۴۴ : از خاک ری در گوش جان آواز اقدس می‌رسد

شمارهٔ ۴۵ : ازین مکتوب دانستم که دلدارم غمی دارد

شمارهٔ ۴۶ : باد نوروزی به بستان مشک و کافور آورد

شمارهٔ ۴۷ : پرده یکسو شد و معشوقه پدیدار آمد

شمارهٔ ۴۸ - تضمین غزل خواجه شیراز : چو مجلس وکلا را ملک مؤسس شد

شمارهٔ ۴۹ : مژده ای دل که ز ره قافله داد آمد

شمارهٔ ۵۰ : جواب نامه ام از نزد دوست دیر آمد

شمارهٔ ۵۱ : تا خاتم فیروزه مرا یار فرستاد

شمارهٔ ۵۲ : هزار و سیصد و سی و سه سال کرده گذر

شمارهٔ ۵۳ : چمن از سبزه شد کان نشابور

شمارهٔ ۵۴ - ترجمه از عربی : بار خدایا توئی که باطن اسرار

شمارهٔ ۵۵ : ای مفخر دودمان تیمور

شمارهٔ ۵۶ - بوزیر اوقاف وقت نگاشته است : کارهای مملکت از قاف تا قاف ای وزیر

شمارهٔ ۵۷ : ولیلة طال سهادی بها

شمارهٔ ۵۸ - اصطلاحات عکاسی : ای عقل دوربین تو در اولین ظهور

شمارهٔ ۵۹ : بسفر رفت نگار من و من شیفته وار

شمارهٔ ۶۰ : زمانه کرد در این سرزمین غریبم باز

شمارهٔ ۶۱ : دلدار بمن از همه کس بیش کند ناز

شمارهٔ ۶۲ : دلم بسته در حکم و فرمان اقدس

شمارهٔ ۶۳ - در وصف پرنس ارفع الدوله : بنور عقل نخستین و ذات موجد دانش

شمارهٔ ۶۴ : داد فرخ فر پسر را شاه تاج بخش

شمارهٔ ۶۵ - خطاب به معشوق : دارم سری از خیال در پیش

شمارهٔ ۶۶ - جواب از زبان معشوق : ای یاد تو مرهم دل ریش

شمارهٔ ۶۷ - غزل ناتمام : نه طاقتی که بماند دل من از طلبش

شمارهٔ ۶۸ : سه‌شنبه خواند مرا آن صنم به خانه خویش

شمارهٔ ۶۹ : فدای بدرو رخ ماه و زلف پر شکنش

شمارهٔ ۷۰ - مرثیه : نوجوان مرا فلک خوندل ریخت در ایاغ

شمارهٔ ۷۱ - نکوهش عدلیه عصر قاجار : باست و قاف محاکم قضیب استیناف

شمارهٔ ۷۲ : آخر ای ایرانیان ای مردمان باشرف

شمارهٔ ۷۳ - بمرحوم ملک التجار تهرانی که در ذوق و ادب معروف است نگاشته

شمارهٔ ۷۴ - حاجی ملک التجار در جواب نوشته و در دیوان ادیب ضبط است

شمارهٔ ۷۵ - نکوهش القاب بی مورد : آفرین باد بر سروش الملک

شمارهٔ ۷۶ : امیر یا غم بدرت بکاست همچو هلال

شمارهٔ ۷۷ : آن خمیری را کز آب سلسبیل

شمارهٔ ۷۸ - حکیم دانا میرزا ابوالحسن جاوه فرماید: : ملک درویشی نه پنداری که بی لشکر گرفتم

شمارهٔ ۷۹ : ای که گفتی ملک درویشی نه بی لشکر گرفتم

شمارهٔ ۸۰ - عید قربان : بیا که عید عرب جفت شد به عید عجم

شمارهٔ ۸۱ - حماسه : گرچه دارم مردمی بسیار ازین مردم نیم

شمارهٔ ۸۲ : ای برق نژاد آهن اندام

شمارهٔ ۸۳ - ماده تاریخ : چو توفیق و تایید حی قدیم

شمارهٔ ۸۴ : نادیده چنان مست تمنای تو گشتم

شمارهٔ ۸۵ : دامن دل ز کف صبر رها می‌بینم

شمارهٔ ۸۶ : تا بدانی کاندرین سودا چه سود اندوختم

شمارهٔ ۸۷ : گر صد هزار بار گدازی در آتشم

شمارهٔ ۸۸ : دوش بدرالدوله را بوس از جبین برداشتم

شمارهٔ ۸۹ - در طی تقریظ مفصل بر کتاب حالت نگاشته میرزا محمد حسین ملک الکتاب فراهانی فرماید

شمارهٔ ۹۰ : زبان ناطقه کوته کن ایشکسته قلم

شمارهٔ ۹۱ - در جشن سال دوم مجلس شورای ملی ۱۳۲۵ : مهناباد این جشن معظم

شمارهٔ ۹۲ : نادیده چنان مست تمنای تو گشتم

شمارهٔ ۹۳ : مهر در بیت الشرف شد ما به زندان اندریم

شمارهٔ ۹۴ : تا رخ شمس السعاده تافت در ایوان

شمارهٔ ۹۵ - ماده تاریخ : در قعر این وحشت سرا در ساحت این خاکدان

شمارهٔ ۹۶ : مرد چو باشد به وقت کار هراسان

شمارهٔ ۹۷ : ای پسر پادشاه کشور ایران

شمارهٔ ۹۸ : یک سوزن و یک سنجاق بودند به سوزندان

شمارهٔ ۹۹ : از دستبرد چرخ شنیدم که ناگهان

شمارهٔ ۱۰۰ : ای دریغا کهربا با امزیک و فیروزه نگین

شمارهٔ ۱۰۱ : شب ولادت فیروز شه مظفر دین

شمارهٔ ۱۰۲ : فاق العواهل صاحب الایوان

شمارهٔ ۱۰۳ - ماده تاریخ کتاب گوهر خاوری تألیف پرنس ارفع الدوله

شمارهٔ ۱۰۴ - مطایبه : ای فتنه کفر و خصم ایمان

شمارهٔ ۱۰۵ - تاریخ وفات میرزا حسینعلیخان فرزند نظام السلطنه

شمارهٔ ۱۰۶ - خطاب بمیرزا حیدر علی کمالی اصفهانی : ابوالکمال کمالی خدایگان سخن

شمارهٔ ۱۰۷ : کعبه آمد در نماز ایدل سوی این کعبه رو کن

شمارهٔ ۱۰۸ : چون کَواکِب تابِع بُرج است دارُالمُلک ایران

شمارهٔ ۱۰۹ - در نکوهش تقویم نگاران تازه : اندرین همسایگی دانم یکی مردی کهن

شمارهٔ ۱۱۰ : گیتی شده از شکوفه چون مینو

شمارهٔ ۱۱۱ : ای تاجر بی‌ثروت سوداگر بی‌مایه

شمارهٔ ۱۱۲ : دانایی و تدبیر ز انفاق و کرم به

شمارهٔ ۱۱۳ - در ستایش پرنس ارفع الدوله : امروز جانرا با طرب هنگام پیوند آمده

شمارهٔ ۱۱۴ : شمس و قمرم سجده نمودند سحرگاه

شمارهٔ ۱۱۵ : در مشهد کویت آمده بود

شمارهٔ ۱۱۶ - تاریخ رحلت امیر سید عبدالله خان اتابکی شاعر معروف

شمارهٔ ۱۱۷ : ای دل چو ز تن کاهی و در جان بفزائی

شمارهٔ ۱۱۸ - نکوهش شورای عالی عدلیه وقت : فریاد از این مشاوره عالی

شمارهٔ ۱۱۹ : ای ملک از همتت شد سبز چون بستان گیتی

شمارهٔ ۱۲۰ : مخور جانا فریب از گنج گیتی

شمارهٔ ۱۲۱ : حاج باقر جان بقر بودی چرا بیقور گشتی

شمارهٔ ۱۲۲ : گویند در دهی رفت بزغاله ای ببامی

شمارهٔ ۱۲۳ - مکالمه تخت و تاج بمناسبت وقعه هفتم محرم ۱۳۳۳

شمارهٔ ۱۲۴ : دیدم میان کوچه پیر لبو فروشی

شمارهٔ ۱۲۵ : چو سیف الدوله از سلسال باقی

شمارهٔ ۱۲۶ - تاریخ رحلت شمس المعالی : فغان کن ماتم شمس المعالی

شمارهٔ ۱۲۷ : سراج الهدی حاج ملاعلی

شمارهٔ ۱۲۸ - تاریخ و مرثیه شیخ نظر علی : تاریک شد جهان ز ملال نظر علی

شمارهٔ ۱۲۹ : چون پدرم باغ خلد داد به خشتی

شمارهٔ ۱۳۰ - ماده تاریخ تجدید یکی از بناهای شهر قم : ای فلک لاجورد گر بزمین بنگری

شمارهٔ ۱۳۱ - ماده تاریخ دیگر : زهی کاخ سرفراز که چرخ معلقی

شمارهٔ ۱۳۲ : باشد دوشنبه موعد دیدار آن پری

شمارهٔ ۱۳۳ : اگر یک تن به گیتی درد یاران را طبیبستی

شمارهٔ ۱۳۴ - تاریخ و مرثیه شیخ نظر علی : تاریک شد جهان ز ملال نظرعلی

شمارهٔ ۱۳۵ : ماه من بر برگ سوری ازغوان ساید همی

شمارهٔ ۱۳۶ - سیم شعبان ۱۳۱۷ در تبریز منظوم داشته است

شمارهٔ ۱۳۷ : دوش آن بت سیمین لب آمد به بالینم همی

شمارهٔ ۱۳۸ : ای سوده برتر از عرش دیهیم سرفرازی

شمارهٔ ۱۳۹ - خطاب به شیخ نظرعلی : گر نظر علی بمن درفکند نظاره ای

شمارهٔ ۱ - هنگام جنگ عمومی در اتحاد اسلام فرماید

علی نمود مصفا جمال علم یقین را

فکند پرده ز رخسار ناز شاهد دین را

علی ز تیغ شرربار و منطق گهر آگین

گسست عروه کفر و ببست حبل متین را

نمود نصرت پیشینیان ز غیب ولیکن

رفیق شد بعلن پیشوای باز پسین را

اگر نه ساقی کوثر علی شدی نچشیدی

حسینش از دم شمشیر خصم مآء معین را

تبارک الله ازان شه که داد در ره یزدان

نگین و تاج و سر و پیکر و بنات و بنین را

کسی که لعل لبش نایب نگین سلیمان

علی اکبرش از تشنگی مکید نگین را

چو خورد سنگ عدو بر جبین روشن پاکش

برای شکر وسپاسش بخاک سود جبین را

درین زمانه جزآن شه که را شناختی ایدون

که نام فرخش آراسته شهور و سنین را

برای قوت دین شد که دید حصن ولایت

سنان و تیغ سنان را و زخم تیر حصین را

تو نیز جان برادر بگیر دامن این دین

اگر مصدقی از راستی رسول امین را

بزرگوار خدایا بجاه احمد و آلش

مکن خموش در ایران ما چراغ یقین را

ز اتحاد برافروز شمع مجلس یاران

کزین چراغ بود روشنی سپهر و زمین را

ایا برادر دینی رسیده وقت که ما هم

دهیم از سر اخلاص دست عهد و یمین را

تو باش عاصم ناموس مسلمین و یقین کن

که کردگار جهان عاصم است دین و مبین را

شمارهٔ ۲

سزد ار سجده برد میر فراهانی را

گر ز خاقان گذرد مرتبه خاقانی را

ای امیر قرشی زاده کت اعجاز سخن

بند بر ناطقه زد منطق سحبانی را

گر برند اینگهر نظم تو در سوق عکاظ

کس پشیزی نخرد سلعه ذبیانی را

عرق از خجلت تشبیب تو از نیل گذشت

چهره طبع منوچهری دمغانی را

مدعی گو گله کم کن که بهر خس ندهد

فیض روح القدسی رتبه حسانی را

شعرا را همه گر سحر حلال است حدیث

دیده بگشا و ببین آیت عمرانی را

تا نیامد بسخن نطق تو معلوم نبود

کابرنیسان ز که آموخت درافشانی را

گر شود ختم سخن بر تو امیری چه عجب

کاخرین پایه همین است سخندانی را

کوس تسخیر فروکوب که در کشور نظم

بخت بر نام تو زد سکه قاآنی را

شمارهٔ ۳ - غزل در جواب تقریظ حجة الاسلام فرماید

عجبی نیست مر آن آیت ربانی را

گر کند زنده ز نو حکمت لقمانی را

ای بتاریک شب کفر برافروخته باز

پدرت در ره دین شمع مسلمانی را

اگر آن آیت رخشنده هویدا نشدی

کس نخواندی زورق آیت فرقانی را

تو از آن شاخ برومند بزادی که ز فضل

درس توحید دهد نخله عمرانی را

حجج بالغه شرع بیاراست چنانک

شست از صفحه دین حکمت یونانی را

توئی آن عاقله دور مه و مهر که عقل

نزد فرهنگ تو گیرد ره نادانی را

ملکات کلمات تو بنیروی مآل

عقل بالفعل کند طبع هیولانی را

تا به میدان خرد اسب هنر تاخته ای

دست بستی به قفا فاضل میدانی را

رقمت ناسخ ریحان خط لاله رخان

بر شکسته خط طغرای صفاهانی را

دم عیسی ز عقیق لب لعل تو وزد

گهرت خیره کند تاج سلیمانی را

حجة الاسلام آمد لقبت زانکه بخلق

بشناسانی مر حجت یزدانی را

بنده آن رتبه ندارد که تو در چامه خویش

در حق وی کنی اینسان گهر افشانی را

لیک در سایه مهرت بشعیری نخرم

زین سپس مخزن شعر حسن هانی را

چند فرسوده کنم طبع بهل تاببرند

چامه غیداء و آن ملحفه قانی را

سرو سامان شهی دارم و در بندگیت

به فلک یاد دهم بی‌سر و سامانی را

شمارهٔ ۴

تقدیم دوست کردم تصویر خویشتن را

تا جای من ببوسد آن روی چون سمن را

ای عکس چهره من چو میرسی به کویش

در پای او افشان یکباره جان و تن را

زان طره معنبر کان ماه ار بچنبر

بستان بجای شکر بوسی از آن دهن را

گر آن پری شمایل باشد بمهر مایل

در گردنش حمایل کن دست خویشتن را

پنهان ز لعل نوشش وز چشم عیب پوشش

آهسته زیر گوشش بر گو تو این سخن را

کایم شبی بکویت گیرم کمند مویت

روشن کنم زرویت خرگاه و انجمن را

هان ای امیر بانو عشقت کشد ز هر سو

از آن کمند گیسو بر گردنم رسن را

ماهی نهاده بر سر از مشک ناب افسر

سروی نموده در بر از لاله پیرهن را

مهرت بجان سپردم در عشق پافشردم

زین عیش تازه بردم از دل غم کهن را

این راز از حبیب است وین درد باطبیب است

فریاد عندلیب است کاشفته این چمن را

شمارهٔ ۵

ای نگهبانان آیین ای دلیران در حروب

ای مدیران جراید ای خطیبان در خطوب

ای حواریون احمد ای هوا خواهان حق

ای بزرگان قبایل ای رئیسان شعوب

ای علمداران امت ای نوامیس خرد

ای خداوندان فکرت ای جواسیس قلوب

قدرت ما را چرا کاهیده قلاب القدر

پرده ما را چرا دریده ستارالعیوب

آسمان در شهر ما پتیاره بارد بر زمین

آفتاب از شرق ما آورده روی اندر غروب

پای ما لنگ است و ره باریک و وادی هولناک

ابر تاریک از شمال و موج طوفان از جنوب

سیلی اخوان و دشنام پدر بینی که گشت

این تن نالان هدف بر توپهای خاره کوب

راعی ما گله ما را بدست گرگ داد

ساقی ما باده ما را به سم دارد مشوب

پاسبان ما ره دزدان بخان ما گشاد

نوش بر ما نیش شد یار طروب آمد غضوب

ای که خاک خویش را چون ریش خود دادی بیاد

بر در دشمن شدی بانوک مژگان خاکروب

خون فرزندان خود کردی بجام دشمنان

این گنه را کی ببخشد فضل غفارالذنوب

غمخورت خوارت کند بنشین و تن بر مرگ ده

بنده ات بندت نهد برخیز و سر بر سنگ کوب

ای بزرگان در پس این ابرهای تیره چیست

کس نیارد درک آن جز علم علام الغیوب

ای که داری درد دین را جفت با عشق وطن

دست از شادی بشوی و خانه ز آزادی بروب

جان فدا کن بی تحاشی کز شرف یابی نوال

سر به کف نه بی محابا تا ز حق گردی مثوب

یا غیاث المستغیثین یا اله العالمین

یا امان الخائفین ایفرد کشاف الکروب

ناله اخوان میثاق فراهان را نمای

با اثر در گوش این جمع از قشور و از لبوب

شمارهٔ ۶

شنیدم کودکی گفتا به همشاگرد خود یارب

بمیرد این معلم کز جفایش جان ما بر لب

بگفتش سودنی زین کار زیرا دیگری آید

بجایش گر فرج خواهی بگو ای کاشکی امشب

شکستی تخته تعلیم و بابا رفتی از دنیا

بر افتادی الف تا باء و ویران گشتی این مکتب

مرو شو لوح قانون تا نخواند مر ترا قاضی

مکن انگشت در سوراخ و راحت باش از عقرب

مرو در زیر بار عقل و از تکلیف فارغ زی

برآور بیخ صفرا تا نفرساید تنت از تب

کجا دیوان و دیوانی است از دیوان مگردان رخ

کجا قانون و قانونی است بی قانون مجنبان لب

شمارهٔ ۷ - در نکوهش امجدالسلطان نامی که در عدلیه معاونت داشته فرماید

به نخواهد گشت هرگز کار دیوان عدالت

تا که دارد امجدالسلطان در آن مسند دخالت

امجدالسلطان مگو دریاچه حرص و شقاوت

امجدالسلطان مگو دیباچه کید و جهالت

جهل را تفسیر و عنوان حرص را مقیاس و میزان

جور را بنیاد و بنیان ظلم را افزار و آلت

مسلکش ظلم و طریقش فتنه و رسمش تطاول

مذهبش بیداد وآیینش طمع دینش ظلالت

پیکرش مانند اسفر شد ز زخم چوب ملتر

نز شناعت در تنفر نز ملامت در ملالت

از نویدش کس نبیند جز قباحت یا فضاحت

بر امیدش کس نیابد جز ملالت یا کسالت

بر ویست این شغل چون بر یوسف سراج شاهی

با وی است این کار چون با مشهدی باقر وکالت

عدل از او مهجور و از ضحاک علوانی ترحم

دانش از وی دور و از حجاج بن یوسف عدالت

عاجزان را بشکند کوپال، بخ بخ زین رشادت

زیردستان را کند پامال، آوخ زین بسالت

حق مردم را کند ضایع، زهی مجد و شرافت

ظلم و بیداد است از وشایع، زهی قدر و جلالت

هرکجا عدلیه ای دایر شود زان باج خواهد

خواه باشد در ولایت خواه باشد در ایالت

عجز با دشمن بخبث طینتش آرد گواهی

دشمنی با من بسؤ فطرتش دارد دلالت

با نجیبان، بر نتابیدی گرش بودی نجابت

با اصیلان در نیفتادی گرش بودی اصالت

از ضعیفان وقت حاجت، مال خواهد با سماجت

کینه توزد با لجاجت رشوه گیرد با رذالت

چون نقود رشوت از معروض و عارض گشت حاصل

بسته دارد هر دو را در بند تعطیل و بطالت

ای بزرگان این چه راهست این چه رسمست این چه آیین

ای وزیران این چه شکلست این چه وضعست این چه حالت

بوالعجب مردی کفیل کار دیوانخانه باشد

کایچ نشناسد ره و رسم و کفالت از سفالت

سقط گشتی عیسی از زهدان مادر گر بدینسان

کرد زکریا به بیت المقدس از مریم کفالت

ور بدیدی کاین چنین کس خویش را خواند ز آلش

مهر ذی القربی نگفتی مصطفی مزد رسالت

همچو دیو است از شرارت همچو نار است از حرارت

حنظل است اندر مرارت آهن است اندر ثقالت

گر بهشت از وی بدوزخ کس خریداری نماید

زن طلاق است آنکه راضی نیست بر فسخ و اقالت

ساغر خود را ز شهد و شیر پردازد ولیکن

رزق یاران را همی بر آب یخ سازد حوالت

ناله بسیار است و دارد خامه پرهیز از فزونی

شکوه افزون است و دارد طبع اکراه از اطالت

ورنه چندان گفتمی کایدر نیاید در عبارت

ورنه چندان گفتمی کایدر نگنجد در مقالت

ای وزیر از بهر یزدان بیکسان را استعانت

وز برای حق گروهی خستگان را استمالت

این خبث را زین عدالتخانه باری شست و شو کن

یا طهارت ده مر او را ز انقلاب و استحالت

سخت اگر شد لته برگیر و از این میز او را

یا به گازانبر جدا کن یا به انبر کن ازالت

شمارهٔ ۸ - پس از فتح تهران و خلع محمد علی میرزا خطاب

بیا که ملت ایران حقوق خویش گرفت

شبان دادگر از چنگ گرگ میش گرفت

رسید قاضی ایوان داد و در ایوان

جلوس کرد و ره اعتدال پیش گرفت

یکی فرشته اردیبهشتی از مینو

رسید و جشنی چون جشن هشتویش گرفت

چنان کشید ز دزدان خیره بادا فراه

که وامهای پس افتاده راز پیش گرفت

ز نوشداروی شمشیر و برگ نخله دار

علاج سینه مجروح و قلب ریش گرفت

چنان موازنه با عدل شد که یکسر مو

نه کم گرفت به میزان حق نه بیش گرفت

مهار معدلت آمد نسیم داد ورزید

کدیور آمد و دنبال یوغ و خیش گرفت

عروس داد که در تن پلاس ماتم داشت

طراز عیش خود از پرنیان و کیش گرفت

معز سلطان عبدالحسین دندان کند

ز شیر شرزه و از مار گرزه نیش گرفت

فضای کشور برباد رفته از نفسش

هوای جمعیت خاطر پریش گرفت

معز دولت و دین خوانمش که کیفر خلق

ز خصم دولت و بدخواه دین و کیش گرفت

بزور غیرت و نیروی اتحاد و وفاق

ز دست مردم بیگانه داد خویش گرفت

بزخم موزر و بمب و شر بنل از اعدا

سنان و ناچخ و تیر و کمان و کیش گرفت

جهانش برخی رخ کن دلا که نام ایزد

معز سلطان ملک جهان بهیش گرفت

بری ز غاصب بدکیش بستد آنچه بهند

گرفت نادر و عباس و شه بکیش گرفت

چنانکه پرویز از روم گنج بادآورد

جم از حصار عدو گنج گاومیش گرفت

درین چکامه دم عیسوی مرا یار است

فرشته بر سخن دلکشم فریش گرفت

شمارهٔ ۹ - بحاجی حسین آقای ملک بر سبیل طیبت نگاشته است

حسینا دولتی جاوید و عمری جاودان بادت

جهانرا گنجهای شایگانی رایگان بادت

بکوری چشم عین الدوله و ادبار میرآخور

فریمان ز فرمان اسب دولت زیرران بادت

نفوذ امرت از صحرای ز یدر باد تا بیدر

مسخر از خراسان تا حدود سیستان بادت

ببام از گلرخان هندو چینت باد نوبت زن

بجام از خون دشمن باده چون ارغوان بادت

زعیم ز عفرانلو بر درت چون زعفر جنی

چو رخسار عدو صحن پلو پر زعفران بادت

امیری کن بامرائی و دلشادی بشاد للو

ز تیموری هزاران بنده همچو گورکان بادت

بروز رزم رمحت از یمن تیغت ز هند آید

تفنگ از آلمان، تیر و کمان از ترکمان بادت

زمینت مزرع و همت کشاورز و هنر دهقان

جهان بازار وهش مایه خرد بازارگان بادت

مرکب آید از تبریز توقیع منیرت را

قلم از شوشتر آید قلمدان ز اصفهان بادت

برات بنده را در جوف این مکتوب چون یابی

بخوان ای خواجه کاندر فرق تاج از فرقدان بادت

پس آنکه وجه آن بستان و با سرعت حوالت کن

ولی این نکته اندر گوش جان خاطر نشان بادت

که این مرسوم من نی حاصل ملک ملک باشد

که گر غارت کنی گویم برادر نوش جان بادت

به هر صاحبقرانش صاحب الامری نظر دارد

ز قرآن شرم اگر داری حذر از یکقران بادت

بود این قیمت حلوا و مزد خواندن قرآن

تو نه حلوا خوری نه حافظی پروا از آن بادت

میفکن در خطر خود را برای امتحان اینجا

که گر جوئی شرف پرهیز از این امتحان بادت

الا تا استجابت در دعای خستگان باشد

دعای من بگیتی حرزتن تعویذ جان بادت

به دل از پرتو شمس الشموست نور حق طالع

به سر از سایه باب گرامی سایبان بادت

شمارهٔ ۱۰

نه عمر رفته دگر باره آید اندر دست

نه تیر چون ز کمان جست آید اندر شست

چو عمر رفته نیاید بدست آن بهتر

که در حوادث آینده خفته باشی و مست

ترا ز خواب چهل ساله ننگ و عار مباد

از آن که دامن خوابت بمرگ در پیوست

بخسب تا ببینی ز انقلاب زمان

ستارها شده تاریک و آسمانها پست

چو طشت عمر ز بام افتاد و کرد صدا

تفاوتی نکند گر شکست یا نشکست

ستور لاشه چو پرداخت کالبد زروان

نه بار برد و نه خربنده اش بر آخور بست

دوباره دوشش سنگین نشد ز بار گران

دوباره پشتش از آسیب خشگریش نخست

چدار واخیه و داغ و لواشه و افسار

ز لوح حافظه فرموش کرد و از غم رست

نه مرده ریگش در دست مفتیان افتاد

نه کس بحیله زنش گادو جای او بنشست

خری بمرد و خری بسته شد بر آخور وی

قراقری به شکم اوفتاد و بادی جست

تو نیز ای پسرار آدمی نه ای خرزی

اگر فرشته نه ای با ددان مشو همدست

رهین آخور خود شو که مرغ و ماهی را

طمع بدام در افکند و آرزو در شست

ز خیر اگر خبرت نیست سوی شرم گرای

که در میانه این هر دو نیز چیزی هست

ستور بارکش از مرد آدمی کش به

شکم پرست نکوتر بود ز نفس پرست

امیر یا سخن آهسته گو که باده کشان

شراب رز نشناسند از شراب الست

شمارهٔ ۱۱

لسان را سحر در طی لسانست

مه و خورشیدش اندر طیلسانست

عروس فضلش اندر حجله طبع

چو در فردوس خیرات حسانست

لسانا ای که کلک در فشانم

بمدحت جاودان رطب اللسانست

توئی آنکس که تیغ خامه ات را

دل سنگ پریرویان فسانست

نمی پرسی نشان از حال بیمار

که روزش چون و حالش بر چه سانست

مشو در شام تار از روز نومید

که نومیدی شعار ناکسانست

بسان کوه آهن دل قوی دار

که ایزد بنده را روزی رسانست

شمارهٔ ۱۲

ابوالفتح اسکندری گفته است

کلامی بلفظ دری گفته است

مپندار کز گفته آدمی است

که این داستان را پری گفته است

ابوالفتح اسکندری این کلام

به نطق و بیان حری گفته است

چنین شعر موزون و سحر حلال

به اعجاز پیغمبری گفته است

ازین خوبتر نیز داند سخن

که این گفته را سرسری گفته است

هر آنکس که تکذیب ما را کند

فسونش مخر کز خری گفته است

اگر قورمه ترش شد سبزیش

خدا تره و جعفری گفته است

بهشت است آنجا که حق فرش آن

ز استبرق و عبقری گفته است

همانند من شعر تشبیب و مدح

کجا سعدی و انوری گفته است

وگر نوحه خوانی کنم همچو من

کجا بیدل و جوهری گفته است

مرنجان مرا از خود ای بدسگال

مگر مرحب جبیری گفته است

و یا نعمتی بوده است آن جناب

مرا دشمنم حیدری گفته است

مقامم ز خورشید والاتر است

چرا حاسدم مشتری گفته است

شمارهٔ ۱۳

غلام همت آنم که خاک عشق سرشت

مرید فکرت آنم که راه انس نبشت

خوشا دیار محبت که اندر آن وادی

طراز کعبه شود فرش عاکفان کنشت

مکن ملامت و آزار بندگان خدای

که باغبان نه برای تو این درخت بکشت

تو جامه پوش و بدرزی مدار بحث و مپرس

که بافت دیبه آن یا که تار و پودش رشت

از آن بترس که با این غرور در محشر

ترا برند به دوزخ جهود را به بهشت

درین معامله هم با خدا ستیزه مکن

که از گل تو، خم، کنند از ایشان خشت

مرا عقیده بدل اندراست و جفت من است

ترا چکار که نیکو شماریش یا زشت

تن من و تو رود در دو خاک تیره بگور

چنانکه قالب ما را حق از دو خاک سرشت

صبا ز جانب این خسته با حیات بگو

که این بدیهه امیری بیادگار نوشت

شمارهٔ ۱۴

مطرب ساوجبلاغ زاغ و کلاغ است

بربط و طنبور آن صدای الاغست

شوره گز و تنگز و سپند و شتر خار

سرو و گل و یاسمین و لاله باغست

در بر صحرا ز برف دیبه اکسون

در شب یلدا ز چشم گرگ چراغست

هرکه به ساوجبلاغ کرد اقامت

چون نگری مبتلا بخبط دماغست

حاکم ساوجبلاغ روز و شب از حرص

مال کسان را بجستجوی و سراغست

شمارهٔ ۱۵

تقدیم دوست کردم قرقاول محبت

کز وی شنید مغزم بوی گل محبت

ای خرم آنزمانی کاندر حضور آن شه

جوشد صراحی دل از غلغل محبت

پای نشاط کوبم اندر بساط رفعت

دست امید یازم در کاکل محبت

دهقان خمیر ما را از گندمی سرشته است

کاندر بهشت روئید از سنبل محبت

از رود غصه ما را نتوان عبور کردن

جز با سفینه عشق یا از پل محبت

اندر مقام محمود مستانه شد امیری

در نغمه و ترنم چون بلبل محبت

شمارهٔ ۱۶

همی بنازد ملک و هی ببالد بخت

بزیر سایه دارای تاج و داور تخت

ملک مظفر دین شهریار ملک آرای

که تخم داد پراکنده و جان کین پرهخت

هم از اتابک اعظم که دست فکرت وی

بهر دقیقه گشاید هزار عقده سخت

مهام مملکت آراسته بزور خرد

درخت دولت پیراسته به نیروی بخت

ز همتش تن فقراست ناتوان و دژم

ز فکرتش تن جهلست بیروان و کرخت

هم از سفیر کبیرش که نک به قسطنطین

به امر خسرو پیروزگر کشاند رخت

پرنس ارفع دولت که باغ دولت را

رخش چو تازه گلستی قدش چو سبز درخت

همی بتازد در عرصه هنر یکران

همی بکوبد بر تارک عدو یکلخت

ستیزه را ز حد مملکت ببرد پای

زمانه را بتن خود سری، بدر درخت

همیشه باد بداندیش شاه و صدر و سفیر

سیاه روی و تبه روزگار و وارون بخت

شمارهٔ ۱۷ - خطاب به انباز خویش خانم اقدس

در دلم جز هوای اقدس نیست

و اندران باغ جای هر خس نیست

غیر را ره در این سرا نبود

خانه از او است از دگر کس نیست

قله قاف جای سیمرغ است

آشیان کلاغ و کرکس نیست

غیر قدش که شد معدل حسن

اختری در سپهر اطلس نیست

قبلگاه دلم بجز کویش

اندرین طارم مسدس نیست

آفتابی چو عارضش تابان

اندرین گنبد مقرنس نیست

ذات او را بجان کنم تقدیس

که به گیتی چو او مقدس نیست

سرو جز چوب خشک و گل جز خار

پیش آن نونهال نورس نیست

زیور اطلس و پرند است او

زیور او پرند و اطلس نیست

گر به یک موی او مرا دو جهان

حق تعالی عطا کند بس نیست

دلم از دوریش همی نالد

که اسیری چو او به محبس نیست

گر امیری خلاف عهد کند

بی شک از خاندان افطس نیست

شمارهٔ ۱۸ - ماده تاریخ حاجی آقا محسن عراقی

چو پنچ و بیست ز سال هزار و سیصد رفت

از آنزمان که به یثرب ز مکه احمد رفت

سر آمد حکما محسن بن بوالقاسم

به میهمانی حق سوی خوان سرمد رفت

به سوق روضه رضوان روان پر نورش

بباغ خلد در آن عالم مخلد رفت

ز بیت رفعت و تمجید صدر و ضرب شکست

ز جمع حکمت و توحید اسم مفرد رفت

محقق صمدانی حکیم ربانی

امام نافذ الاحکام باسط الید رفت

دری ز درج امام الهدی علی گم شد

مهی ز برج رسول خدا محمد رفت

فغان و ناله مرغان سبز پوش چمن

بر آسمان ز نغیب غراب اسود رفت

زمانه گفت که شد شارسان علم خراب

سپهر گفت سلیمان دین ز مسند رفت

محققی که عطارد خمیده همچو کمان

بحضرتش پی تعلیم لوح ابجد رفت

بروز پنجم شهر جمادی الآخر بود

کزین رباط سفر کرد و سوی مقصد رفت

زد از مصیبت او مشتری دراعه به نیل

بسوگش افسر زرین ز فرق فرقد رفت

بماتمش ز حرم سیل اشک تا عرفات

ز بقعه نبوی تا بقیع غرقد رفت

نبیره علی و زاده پیمبر بود

وزین حظیره بدیدار جد امجد رفت

نشسته با دل بیدار در صوامع قدس

اگر چه در نظر خاکیان بمرقد رفت

امیری از پی تاریخ سال گفت ببین

که محسن بن القاسم بن احمد رفت

شمارهٔ ۱۹

چکیده لعل معروق به صفحه سمنت

و یا ز رشحه می سرخ گشته پیرهنت

بطرف دامنت آلوده خون مگر صنما

خدا نکرده گریبان گرفته خون منت

شنیده ام که گلستان شده است لاله ستان

ز بسکه دست قدر لاله کاشت در چمنت

عقیق سوده است از سیم ساده ریخت و یا

عصاره گل سوری چکد ز نسترنت

ز بس به برگ سمن شاخ ارغوان کاری

دلم چو بید بلرزد ز کاهش بدنت

مگر تو آهوی چینی که بوی مشک دهد

چو خون فتد به دل تنگ نافه ختنت

درون پسته پر مغز ناردان داری

که رنگ نار گرفته است ساق نارونت

ز بسکه اشک فشاندم ز دوری رخ تو

سرشک چشم منست اینکه میرود ز تنت

شمارهٔ ۲۰ - در ستایش دانش بپارسی سره

از آندمی که پدیدار گشت هوش نخست

پی نماز کمر بست پیش یزدان چست

چو سرور است شد و چون بنفشه سر در پیش

چو غنچه دوخت لب از گفتگوی و چون گل رست

سپس بگفته یزدان شد از سپهر بخاک

نشست در سر دانا و مغز او را شست

ز کردگار رسیدش بگوش جان فر تاب

که پیشوای جهانی و گفته گفته تست

کجا که باشی کفشیر هر شکسته کنی

کجا که نیستی آنجا شکسته است درست

بگیر پورا دامان هوش و دست خرد

مگیر گفت مرا یاوه و گزافه و سست

خرد رهی است کز او هر که هرچه جوید یافت

خرد رهیست کزان هرکه هرچه خواهد جست

شمارهٔ ۲۱ - مختوم بنام شاه ولایت

ای بر فلک افراشته خرگاه ولایت

وی صاحب تاج و کمر و گاه ولایت

ای از تو عیان ظاهر بینای شریعت

وی در تو نهان باطن آگاه ولایت

روی تو چراغ شب دیجور طریقت

نطق تو طباشیر سحرگاه ولایت

رخشنده ز رخسار تو اشباح حقایق

تابنده ز انوار تو اشباه ولایت

تو چشمه حیوانی در ظلمت گیتی

تو شمع فروزانی در راه ولایت

سوگند بذات احدیت که در اقلیم

امروز توئی پیرو شهنشاه ولایت

سالک نبود جز بتوره سوی حقیقت

زیرا که توئی پیرو شهنشاه ولایت

خورشید جمالی تو وگر دون جلالی

مهر فلک دولتی و ماه ولایت

تا السنه جهل ز علم تو بریدند

در مدح تو بگشوده شد افواه ولایت

ای هادی هر گمشده وی قاید هر کور

ما را برسان جانب خرگاه ولایت

تا سجده کنم در بر ایوان طریقت

تا بوسه زنم بر در درگاه ولایت

آمد به اسیری بکمند تو امیری

چون سائل مسکین بدر شاه ولایت

شمارهٔ ۲۲ - در وصف قنات عین الشرف که نیرالدوله در صحن مطهر جاری ساخته

این گهر از یم رخشنده که کان شرف است

ژرف بحریست که ماهش در و چرخش صدفست

اثر همت شهزاده رخشنده گهر

زاده طبع ملکزاده خورشید کف است

نیرالدوله که چون نیر اعظم در شرق

پرتو فضلش تابنده به بیت الشرفست

شد ز آمال امیران سلف برخوردار

کافتخار خلف و چشم و چراغ سلف است

خلفی بهتر ازین کار نشاید وی را

گرچه فرزند همایونش نعم الخلف است

باسکندر بگو ای خضر همایون که عبث

راه ظلمات مپو کآب حیات این طرفست

چشمه عین حیوان جاری ز سر کوی رضاست

که بهشتش صف و رضوان ز غلامان صف است

هر که زین باده کشد زنده جاوید بود

وانکه محروم دلش تیره و عمرش تلفست

منبع خیرات این روضه بود آری از آنک

مضجع پاک جگرگوشه شاه نجف است

شرف دنیا و عقبا چو ازین چشمه بزاد

نام این عین شرافت زا عین الشرفست

شمارهٔ ۲۳

جهان مانا همه سمراد باشد

تهی از پایه و بنیاد باشد

همه مردم نژاد نیرو نودند

همه گفتارهاشان باد باشد

چو با دوشیزه هستی شدی جفت

همان اندیشه ات داماد باشد

اگر خود شادمانی راست بودی

چرا یک تن نه بینی شاد باشد

بداند آن درخشان پرتوی کو

ز بند نیرنود آزاد باشد

که نه مردم بود نه گفت و نه کار

نه ویرانست و نه آباد باشد

چو نیکو بنگری کار جهانرا

همان سمراد و هم سمراد باشد

شمارهٔ ۲۴ - چند قطعه ای که مرحوم ادیب الممالک درباره چین و منچوری و روس و ژاپن در مجله ادب سال سوم ۱۳۲۲ه.ق و ۲۵ آوریل ۱۹۰۴ درج کرده است

دور باد از من و یارانم خونریز نبرد

که تنم از آن به شکنج است و دلم پر غم و درد

خاک را سرخ ز خون پسرانم کردند

دخترانم را رخساره ز دهشت شده زرد

این چه نغمه است کز او ناله کند پیر و جوان

وین چه بانگ است که از وی بخروشد زن و مرد

توپهاشان همه خاراشکن و قلعه شکاف

اسبهاشان همه دریا سپر و کوه نورد

از چه بر گردن ما بار نمایند ملوک

همه آداب خود و شیوه خود فردا فرد

گرد بی تربیتی بسترد از چهره ی ما

گر تواند کسی از بحر برانگیزد گرد

شمع مشرق نشود ز آتش غربی روشن

گو بکوبند همی تا دم صور آهن سرد

شمارهٔ ۲۵ - ایضا از زبان چین

چینیان باک مدارید و دل آسوده شوید

هم به پیروزیتان باد و اقبال نوید

چین بسی لشکری بری و بحری دارد

که بدیشان بتوان داشت دو صد گونه امید

سپه خشکی و دریائی ما هر شب و روز

افکند لرزه باندام همه زرد و سپید

لیک افسوس که این سرو خرامان در باغ

تنش از جنبش این باد بلرزد چون بید

دیرگاهی است که بر کشته ما میتابد

هر سحرگه که ز خاور بدرخشد خورشید

روزگاریست که در ماتم ما مینالد

هر شبانگه که زند زخمه به بربط ناهید

تا که باشد بکف روس ولادیوستک

آنکه دروازه چین است و بشرق است کلید

کره را گوی به دریا فکند رخت شکیب

ژاپنی توپ چو تندر برخروشد جاوید

شمارهٔ ۲۶ - منچوری می گوید

در بند اسیری ندهم هرگز تن

ور تفته شوم بکوره همچون آهن

آزادی خویش ار همی جویم من

یا تاج و نگین یا گور و کفن

شمارهٔ ۲۷ - چین

ای دختر خوبرو بدین طبع بلند

از بام سپهر بر جهانی تو سمند

کن جهد و بدر سلسله و بگسل بند

نه تن بقضا سپار و نه سر بکمند

شمارهٔ ۲۸ - چینیان

ای حضرت بودا و خداوند جهان

پا مال غم است مسقطالراس شهان

اژدرهائی کشیده او را بدهان

منچوری را ز کام اژدر برهان

شمارهٔ ۲۹

سحر بشارتم از دور مهر و ماه آمد

که گاه جشن همایون پادشاه آمد

نجوم ثابته در پرده افق یکبار

نهان شدند و نهفتند رخ که ماه آمد

چگونه ماه توان خواند پادشاهی را

که آفتاب ز رویش باشتباه آمد

ز سر غیب درین روز بر سریر شهود

شهی که مقدم او زیب بارگاه آمد

بشارت ای صف دین پروران که خسرو ما

خداپرست و هنرجوی و دین پناه آمد

چو ره بسوی خدا برد و شمع دین افروخت

خداش حافظ و دینش چراغ راه آمد

بباغ رفته مگر شه که خلق را بمشام

شمیم غالیه از گلبن و گیاه آمد

همیشه خاطرش از بندگان گنه طلبد

ز بسکه در پی بخشایش گناه آمد

ز بسط عدلش جز زلف یار و سنبل تر

کسی ندید که پشتی ز غم دوتاه آمد

بزرگ موهبتی کرد شه که من دانم

بقلبش الهام از حضرت اله آمد

بلی بدشت صدارت کسی گذارد پای

که کاردان و هنرمند و نیکخواه آمد

نه هر کلاه سزاوار سر تواند بود

نه هر سری بهان در خور کلاه آمد

شها بخاک درت راستی سخن کردم

بصدق قولم روح القدس گواه آمد

عدوی جاه تو دایم بسان خامه من

زبان بریده و وارون و روسیاه آمد

شمارهٔ ۳۰

آوخ ای یاران که طومار معارف پاره شد

جبرئیل ما اسیر جادوی پتیاره شد

مجدالاسلام ادب را آسمان در بند کرد

آتشینش طوق گردن آهنینش یاره شد

عقل مطلق زیر دست جهل نامحدود گشت

نفس ملهم دستگیر لشکر اماره شد

آنکه سلمان وار خواندی بر مسلمانان حدیث

همچو بوذر از مقام خویشتن آواره شد

آنک فکرش چاره کردی کار هر بیچاره را

چون قضا جنبید اندرکار خود بیچاره شد

رهبر اسلامیان را گشت چون دوزخ کلات

مو بر اندامش چو مار و عقرب جراره شد

شور محشر کرد آهنگ مخالف در عراق

لیک بدبختانه آخر جنگ در جوباره شد

شمارهٔ ۳۱ - مطایبه

خواجه سعدالملک بر فحش اشتهایی تام دارد

زآنکه بیمار است و طبعا میل بر دشنام دارد

نی حقیقت نی صفت دارد نه غیرت نه تعصب

نه حمیت نه شرف نه آبرو نه نام دارد

گه پی شهباز گیرد در هوا پرواز گیرد

نکته بی‌آغاز گیرد وعده بی‌انجام دارد

می‌کشد دایم در ایوان از کف خضر آب حیوان

نی فغان از ماه و کیوان نز غم ایام دارد

گفتم این گه‌گاه شد یا هست مادام الحیاتش

گفت دائم در حیاطش چند تن مادام دارد

می‌برد زین سو بدان سو می‌کشد زین کو بدان کو

می‌کند زین رو بدان رو زآنکه وقف عام دارد

از رخ آن نونهالان سیب و شفتالو ریزد

از لب و چشم غزالان شکر و بادام دارد

طعنه زد مشکوی مشکینش بچین تا در شبستان

عمه دارد خاله دارد دایه دارد مام دارد

خود شبستان نی که چرخ و مهر و ماه و مشتری شد

و اندران کیوان و تیر و زهره و بهرام دارد

شاهدان دارد جفاجو سوی صید اندر تکاپو

هر یکی از خال و گیسو دانه دارد دام دارد

ترکی از لب می گسارد ماهی از مو نافه بارد

گر بپوشی جامه دارد ور بنوشی جام دارد

ناز دارد شرم دارد سخت دارد نرم دارد

سرد دارد گرم دارد پخته دارد خام دارد

دایه چون محرم نباشد میرود همراه بی‌بی

لای‌لایی می‌کند تا بچه را آرام دارد

شمارهٔ ۳۲ - اندرز بر سبیل غزل

آن شنیدستم که از هومر حریفی ز اهل درد

چامه ای آکنده از دشنام خود درخواست کرد

گفت چون درخورد مدحت نیستم دشنام ده

زانکه دشنامت مرا مدح است و خارت، به ز ورد

پاسخش گفتا که گر گرد از ستم خیزد بچرخ

به که از نام تو بنشیند مرا برنامه گرد

گفت خواهم گفت اگر سرپیچی از گفتار من

پیش دانایان که هومر در سخن خام است و سرد

در ردیف اوستادانش نباید هشت از آنک

خامه اش کند است و شعرش سست و طبعش نانورد

هومر اندر پاسخش زد داستانی بوالعجب

تا حریف افتاد از آن جوش و خروش و خشم و درد

گفت در قبرس شنیدستم سگی با شیر گفت

آزمون را با تو خواهم گشت لختی هم نبرد

شیر گفتش من نه همزاد و هم آوردم ترا

رو سگی را جوی و با پیوند خود کن دارو برد

گفت این گفتم اگر با من بناورد آمدی

با سعادت دستیاری با شرافت پایمرد

ورنه گویم آشکارا در صف درندگان

این منم کز بیم چنگم شیر را شد چهره زرد

کوفتم با شیر کوس جنگ و از پیکار من

شیر خائف شد که چون من نیست در ناورد فرد

شیر گفت ارزانکه شیرانم جبان خوانند به

زانکه با خون سگم باید دهان آلوده کرد

با قرین خویش یازد هر کسی شمشیر وگرز

با حریف خویشتن بازد هر کسی شطرنج و نرد

هرکه جز با کفو خود در جنگ همناورد گشت

سند روسی شد رخش از دور چرخ لاجورد

شیر نر را شیر نر کفو است و سگ را سگ قرین

دستیار زن زن آمد پایمرد مرد مرد

هرکه نز جنس تو زو پیوند صحبت درگسل

آنکه نی کفو تو زو طومار عشرت در نورد

شمارهٔ ۳۳

مژده ایدل که ز ره موکب شه بازآمد

موکب شاه جوانبخت ز ره بازآمد

خسروان جمله نهادند کله بر در شاه

وین ملک با سپه و چتر و کله بازآمد

ای گنهکاران خیزید و شتابید که شه

پی بخشایش هرگونه گنه بازآمد

در رکاب ملک آن داور فرخنده که هست

حامی کشور سالار سپه بازآمد

نایب و صهر و پسر عم شه آن صدر کبیر

که نگهدارد ملکی بنگه بازآمد

آن خداوند جوانبخت که در حضرت وی

آسمان همچو زمین کوه چو که بازآمد

حاسد از غصه بمیرد که اتابک شده صدر

ظلمت از خاک کند رخت که مه باز آمد

همچو پاداش الهی بقبال حسنات

اجر یک خیرش بیواسطه ده بازآمد

بیژن ملک بچه در شد و او رستم وار

از پی آنکه برآردش ز چه بازآمد

خسروا بنده چو پروانه سوی شمع امید

نقد جان هشته بکف گه شد و گه بازآمد

بر در خرگه خورشید شب افروز ملوک

شاکی از طول شبی همچو شبه بازآمد

ای خوش آنروز که ببینند رقیبان که رهی

با کف و دامن پر از در شه بازآمد

شمارهٔ ۳۴

وزرا پاسبان پادشهند

وزرا خسروان بی کلهند

وزرا در سپهر دولت و ملک

تیر و کیوان و آفتاب و مهند

صدر دیوان ستون ایوانند

شمع خرگاه و زیب بارگهند

بر سلیمان چو آصفند مشیر

بر سکندر چو خضر پیر رهند

حامی دین و مجری قانون

حارس ملک و حافظ سپهند

جانشین نسیم فروردین

تالی آفتاب صبحگهند

صدف در عدل و انصافند

محک نقد طاعت و گنهند

بنگهداری جهان بادل

متفکر بدیده در نگهند

یوسف عدل را رهاننده

از عذاب و شکنج و بند و چهند

روی در قبله ریا نکنند

پای در ورطه خطا نبهند

از برای هلاک دشمن ملک

شیر سرخند و افعی سیهند

شمارهٔ ۳۵

هر زمان غره شوال ز در بازآید

فال نیکی است که از دور قمر بازآید

عید باز آمد و ماه رمضان رفت ولیک

آمده باز رود رفته ز در بازآید

عادت روزه بر این است که چون شد به سفر

بعد یک سال هلالی ز سفر بازآید

سببی ساز خدایا که دگرباره ز در

آن مبارک شب و فرخنده سحر بازآید

رمضان شاهد صاحب نظران است ولی

ماه شوال نکوتر بنظر بازآید

خاصه آنروز که این بنده بدرگاه ملک

با یکی دفتر از ابیات غرر بازآید

گوهر افشاند در پای ولیعهد ز شعر

دامن آکنده به یاقوت و گهر بازآید

ای ملک عید فروزنده ی اسلام توئی

وین بشارت بتو از خیل بشر بازآید

زاده شاه همانند پدر خواهد شد

پور آزاده به هنجار پدر بازآید

عنقریبا که ز شاهان جهان جمله ترا

رایت و پرچم و دیهیم و کمر بازآید

خسروا بنده غلامیست که روزی صدبار

گر برانیش ز در بار دگر بازآید

سرش ار بری سوی تو بجان ره سپرد

پایش ار بندی سوی تو بسر بازآید

اندرین درگه والا بامید آمده باز

نز پی خواسته و نعمت و زر بازآید

خواهم از حق که به هرجا سپری ره ز پیت

فتح و فیروزی و اقبال و ظفر بازآید

هر کجا باشی اقبال در آنجا باشد

هر کجا آیی دولت به اثر باز آید

شمارهٔ ۳۶

بپای آل علی هر که روی زاری سود

ز دستبرد حوادث در این جهان آسود

بگیر دامن احفاد مرتضی کاین قوم

ز آفریده فرازند و از خدای فرود

سرشته در کف ایشان بقدرت ازلی

خمیر هستی و گل مهره سپهر کبود

بباز در رهشان جان و عمر باقی گیر

که این معامله یک بر هزار بخشد سود

بکار در دل خود تخم مهرشان شب و روز

عزیز من که کسی غیر کشت خود ندرود

بروی فرخشان باد جاودان جاوید

ز ما سلام و تحیت ز کردگار درود

شمارهٔ ۳۷

آمد ز سفر موکب والای ولیعهد

تابید چو مه طلعت زیبای ولیعهد

شد صدرنشین شمس به بیت الشرف اندر

تا بوسه زند خاک کف پای ولیعهد

تابید مه از اوج فلک تا همه بینند

گردون سپر افکنده به هیجای ولیعهد

افتاد چو بر بام فلک سایه چترش

خورشید برآمد به تماشای ولیعهد

از هم گسلد رشته هر جادو و نیرنگ

از تاب عصا و ید بیضای ولیعهد

گر کار جهان ز آهن و رویست شود نرم

در پنجه و بازوی توانای ولیعهد

پنهان نتوان داشت که هر راز پدید است

در آینه فکرت بینای ولیعهد

زین پس بنماید بجهان کاری دشوار

کاسان شده هر مشکلی از رای ولیعهد

هر کس سر و سودای بزرگی بسرآرد

ما را نبود جز سر و سودای ولیعهد

خوشباش امیری که رساند ملک العرش

ترفیع صفای تو به امضای ولیعهد

شمارهٔ ۳۸ - در نکوهش رشوه

امجدی در رشوه خوردن اهل جد شد

همزه اش را در دلش کردم مجد شد

باد رحمت دائما بر اعتقادش

زانکه او قلبا برحمت معتقد شد

اشتها موجود و استعداد فاقد

پارتی بازی درآمد مستعد شد

معتمد بداعتماد خلق بر وی

خورد مال جملگی را معتمد شد

مجتهد هم مفتی و هم مفت خور بد

در زمان پول دادن مجتهد شد

مستبد در ابتدا بدمست بوده

مقعدش وارون کردم مستبد شد

شمارهٔ ۳۹

به زیر سایه شاهی که مهر از پرتوش زاید

ولی حق که بر خورشید رخت از نور بخشاید

امیرالملک فرخ فر حبیب الله خان خواهد

به جشن عیش خود فرق از فرح بر فرقدان ساید

تمنا دارم از آن شمس طالع کز ره شفقت

ز نور چهر روشن بزم یاران را بیاراید

سوی دروازه دولاب و کوچه مسجد سنگی

در قایمقامی باغ را با شوق بگشاید

سرای نمره دو جنب یخچال صغیران را

بپرسد و اندر آنجا از در رحمت درون آید

به دل با دوستان جوشد به لب شهد و شکر نوشد

حدیث نغز بنیوشد غذایی نوش فرماید

شمارهٔ ۴۰

رنج ما بردیم و گنج ارباب دولت برده‌اند

خار ما خوردیم و ایشان گُل به دست آورده‌اند

نی غلط گفتم که آن دزدان بی‌ناموس و ننگ

خون دل‌ها خورده، آرام دل ما برده‌اند

طالبان عدل و قانون را ز مرگ اندیشه نیست

از برای آنکه آب زندگانی خورده‌اند

هرکه در جرگ فداکاران نیاید در شمار

عارفانش در حساب عاقلان نشمرده‌اند

زنده‌دل قومی که اندر مجلس ما شمع‌وار

ز آتش دل سر فدا کردند و پا افشرده‌اند

حضرت اشرف سپهدار آنکه از یاسای او

عدل‌جویان جان گرفته بدسگالان مرده‌اند

هست مشروطه بدو پاینده، ایران زو به پای

زین سبب دزدان آزادی از او افسرده‌اند

جان فدای همت رندان آزادی طلب

که به یک جنبش خران را زیر بار آورده‌اند

بودی از روز ازل مشروطه‌خواه و صلح‌جوی

فتنه‌جویان خاطرت را زین جهت آزرده‌اند

شمارهٔ ۴۱

دلبرا عیدت خوش و فرخنده باد

لعلت از عیش و طرب در خنده باد

گر زند خورشید لاف همسری

با تو، از روی مهت شرمنده باد

چون حباب سرخ در جام شراب

دیده بدخواهت از جا کنده باد

جان من از چشمه لعل لبت

همچو خضر از آب حیوان زنده باد

روزگارت همچو من فرمان پذیر

آسمانت چون امیری بنده باد

شمارهٔ ۴۲

درین چمن که هوار و به اهتراز آورد

گل شکفته از آنروی دلنواز آورد

غنیمتی است مرا زندگی که رضوان باز

در بهشت بروی حبیب باز آورد

گل و شکوفه دگرگون نموده پنداری

نشانی از رخ محبوب جانگداز آورد

زمین عجایب تاریخی آشکار کند

جهان حقیقت هر عیش بر مجاز آورد

گر از عجایب گیتی همی نویسم باز

و یا مجاز نگارم چگونه باز آورد

هزار شرح و هزاران قضیه می باید

یکی به بدرقه، آن یک به پیشباز آورد

بجز دو دوست زرافشان خواجه تا امروز

ندیده ام که گلی رنگ مه فراز آورد

گلی است دست سپهدار اعظم سلطان

که هر چه یابد گوئیش کارساز آورد

خدایگانا میرا توئی که از تحقیق

فلک بر روی تو سجده، زمین نیاز آورد

منم ستاده یکی پیر منحنی بدرت

که آسمان به سخن گفتنم نماز آورد

مرا تو مردم خواندی گمان نمی کردم

که مردمی منت رو باهتزار آورد

از آنکه حقه پندار در کفم دادی

شکسته دستم آیین به حقه باز آورد

نعوذبالله استغفرالله این نسبت

جماعتی را ای خواجه در گداز آورد

ز من که خاک توأم دل مگیر و سخت درآی

که نیکبخت نگاریت رسم ناز آورد

خدا کند که تو باشی همیشه مثل کسی

که نازنین دل او بر دو جهان جهاز آورد

چو راست گیری ابرو، جهان کنی روشن

چو چین برو فکنی دل بترکتاز آورد

شمارهٔ ۴۳ - موشح بنام بدرالدوله سلطان بیگم

بوسه شیرین اگر زان لعلم ارزانی شود

دل رها از درد و تن دور از گرانجانی شود

روزی آید کان پری با من نشیند روبرو

از وصالش مشگلم مایل به آسانی شود

لعل شیرینش ببوسم چون شکر تا بامداد

دامنم از بوسه پر یاقوت رمانی شود

وقت صحبت آنچنان مستش کنم کاندر نشاط

لاله اش همرنگ می از راح ریحانی شود

هر کسی چیزی نثار دوست سازد لیک من

سر فشانم تا تنم بر دوست قربانی شود

لاابالی وار در کویش زنم لبیک شوق

طوف در کاهش دلم را کعبه ثانی شود

از خدا خواهم شبی آن ماه را گیرم ببر

نقد دیدارش مرا گنج سلیمانی شود

بوسه از رویش ستانم چنگ در مویش زنم

یا بمیرم تا وجودم در رهش فانی شود

گر ز هر مصرع بگیری حرف اول نام آن

ماه تابان آشکار از نور یزدانی شود

شمارهٔ ۴۴

از خاک ری در گوش جان آواز اقدس می‌رسد

بانگ انااللهی از آن ارض مقدس می‌رسد

گرچه نیارد یاد من آن لعبت آزاد من

از دوریش فریاد من بر چرخ اطلس می‌رسد

تا رفتم از آن گلستان کردم وداع دلستان

زخمم به دل نیشم به جان از خار و از خس می‌رسد

در محبس هجرش منم کز اشک تر شد دامنم

از قسمت جان و تنم زندان و محبس می‌رسد

پیک صبا در حضرتش بوسد زمین طاعتش

بر شاخ سرو قامتش کی دست هرکس می‌رسد

ای دل مشو تلخ و تُرُش کز زانکه بنشینی خَمُش

بس میوه شیرین خوش ز آن نخل نورس می‌رسد

مرهم ز بعد ریش شد نوش از پی هر نیش شد

چون درد و غم از پیش شد آسایش از پس می‌رسد

در این سپهر چنبری او زهره شد من مشتری

چون پروز من و آن پری بر آل افطس می‌رسد

بس کن امیری ماجرا با وی مکن چون و چرا

کالهام یزدانی ترا بر کلک اخرس می‌رسد

شمارهٔ ۴۵

ازین مکتوب دانستم که دلدارم غمی دارد

چو زلف خود شبی تاریک و روز درهمی دارد

چرا نالد ز غم ماهی که بر تخت شهنشاهی

ز جم جام، از خضر لعل، از سلیمان خاتمی دارد

نفرساید ز فرعون آنکه در جیش ید بیضا

نیندیشد ز جادو آنکه اسم اعظمی دارد

اگر غم فی المثل افراسیابستی چه باک آنرا

که اندر لشکر حسن از محبت رستمی دارد

اگر دجال سرتاسر جهان را زیر حکم آرد

نترسد آنکه با خود همنفس عیسی دمی دارد

چه غم آن دلستان را از خم و پیچ جهان باشد

که اندر تار گیسو پیچ و در ابرو خمی دارد

نگوید با من آن غم چیست تا کوشم به درمانش

مرا پنداری اندر دیده چون نامحرمی دارد

نه راهم داد، در کویش نه بنشانده به پهلویش

مگر چون چشم آهویش به دل از من رمی دارد

ز بی بنیادی اوضاع گردون، غم مخور جانا

که عشق من به دیدارت اساس محکمی دارد

مگر رنج تو از درد شهیدانت فزونستی

و یا وزن تو از نه کرسی گردون کمی دارد

تو اندر کعبه دل آیت قدسی اگر خواندی

که کعبه هاجری بیت المقدس مریمی دارد

جمال روشنت با لعل میگون هست دارائی

که با آیینه اسکندری جام جمی دارد

چراغ غصه خامش کن غم گیتی فرامش کن

ز دور دهر دل خوش کن که اینهم عالمی دارد

به غیر از مرگ هر دردی که یابی باشدش درمان

بجز زخم زبان هر زخم کاری مرهمی دارد

الهی تا قیامت شاد و خرم باد دلدارم

که بر یادش دل من حال شاد و خرمی دارد

امیری را درون دل بود چون خانه ویران

که طوفان بیند از اشکی و سیل از شبنمی دارد

شمارهٔ ۴۶

باد نوروزی به بستان مشک و کافور آورد

ابر فروردین نثار از در منثور آورد

چهره گل آب و رنگ از روی غلمان میبرد

طره سنبل شکن بر گیسوی حور آورد

آن یکی یاقوت رخشان از بدخشان یافته

آن یکی فیروزه از کان نشابور آورد

نرگس اندر باغ دارد کاسه زرین بکف

جام جم گوئی به شادروان شاپور آورد

باد اگر پیراهن یوسف ندارد نکهتش

چشم نرگس را چرا یعقوب سان نور آورد

چون بجنبد شاخ گل بر سبزه باغ بهار

گوئی اندر تخت خاقان تاج فغفور آورد

بط درون شط بسان کشتی نوح است لیک

غرش فواره یاد از فار تنور آورد

بلبل گویا فراز شاخ گل دستان سرای

داستانها با سرود نای و طنبور آورد

احسن الملکست پنداریکه از شعر ادیب

تحفه اندر درگه فرخنده دستور آورد

آن خداوندی که بوی خوی روح افزای او

مستی اندر مغز، همچون آب انگور آورد

صاحبا میرا منم استاده در این آستان

خادمت را منتظر تا خود چه دستور آورد

شمارهٔ ۴۷

پرده یکسو شد و معشوقه پدیدار آمد

دل در ایوان نظر از پی دیدار آمد

از رخ پردگیان حرم حسن و عفاف

پرده افتاد و رخ دوست پدیدار آمد

سرو بی کفش و کله مست خرامید به باغ

گل برهنه تن و بی پرده به گلزار آمد

ای زلیخای جوان زال نوان را بنگر

به خریداری یوسف سوی بازار آمد

گوهری را که تو با مایه جان خواسته

زال مسکین به کلافیش خریدار آمد

عزت از پرده نشینی مطلب ز آنکه به دهر

هر که در پرده گرامی ز برون خوار آمد

بت دوشیزه شود پرده نشین از در شرم

شیر مردان را از پرده بسی عار آمد

پرده را عیب نخست آنکه ز نشناختگی

دوست با دوست پس پرده به پیکار آمد

آشنایان چو پس پرده نهفتند جمال

سر بیگانه برون از پس دیوار آمد

بر رخ عیب سزد پرده و بر چهره زشت

لاجرم حق به خلایق همه ستار آمد

چند در پرده و سربسته سخن باید گفت

هله ای مستمعان نوبت گفتار آمد

چند باید بزبان مهر خموشی بنهاد

اندرین بزم که آسوده ز اغیار آمد

یار در خلوت جان با رخ روشن بنشست

دوست در خانه دل با دل بیدار آمد

مفتی مدرسه در کنج خرابات نشست

زاهد صومعه درد که خمار آمد

عقل با عشق مصاحب شد و هم پیمان گشت

حسن از عربده نادم شد و بیزار آمد

دولت اندر پی آسایش درویش افتاد

صحت اندر طلب راحت بیمار آمد

زهر فرعون هوی راز کرامات کلیم

نوشداروی روان از دهن مار آمد

معجز عیسوی و نفخه روح القدسی

باطل السحر جهودان سیه کار آمد

پرده از کار چو افتاد و پس پرده نماند

راز پنهان هله ای دوست گه کار آمد

راز بی پرده سرائید که در بزم صفا

هر که آمد بدرون محرم اسرار آمد

بشد آن روز که اندر گه مستی منصور

پرده از راز برافکند و سر دار آمد

هر چه خواهد دلت امروز ز اسرار نهان

فاش برگو که نیوشنده هشیوار آمد

تا درین پرده امیری بنواشد زاهد

خجل از خرقه و شرمنده ز دستار آمد

گفت با وی بست این رتبه که از پرتو بدر

چهره بخت تو چون ماه ده و چار آمد

بدر ما طعنه به خورشید جهانتاب زند

که رخ و دست و دلش مطلع انوار آمد

شمارهٔ ۴۸ - تضمین غزل خواجه شیراز

چو مجلس وکلا را ملک مؤسس شد

ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد

عنایت شه و بخشایش ولیعهدش

دل رمیدهٔ ما را انیس و مونس شد

ز فخر طعنه به مینو زند بهارستان

که طاق ابروی یار منش مهندس شد

درین چمن قد رعنای سرو و چهرهٔ گل

فدای عارض نسرین و چشم نرگس شد

اساس دولت مشروطه کرد معجزه

که علم بی‌خبر افتاد و عقل بی‌حس شد

پس این کرامت مجلس که عامی اندر صف

به غمزه مسئله‌آموز صد مدرس شد

به روزنامهٔ «مجلس» دبیر گشته «ادیب»

گدای شهر نگه کن که میر مجلس شد

ترنج زر، شده، گوی مسین ملت از آنک

قبول دولتیان کیمیای این مس شد

بشوی دامن و در «مجلس» اندر آ ای شیخ

که خاطرم به هزاران گنه مُوَسوِس شد

کسی که ساغر رحمت ز دست داد گرفت

به جرعه نوشی سلطان ابوالفوارس شد

ز بانک ملت امیری متاز در پی گنج

چرا که حافظ از این راه رفت و مفلس شد

شمارهٔ ۴۹

مژده ای دل که ز ره قافله داد آمد

نایب السلطنه با داد خداداد آمد

بحر علم آمد و از گوهر تابان زد موج

کوه عزم آمد و با پنجه پولاد آمد

ناصرالملک ابوالقاسم مسعود ز راه

با رخی خوب و تنی پاک و دلی شاد آمد

آمد اندر مه دی با نفس فروردین

چون گل و میوه که اندر مه خرداد آمد

تا چو باد سحری تاخت سوی گلشن داد

خیمه ظلم و جهالت همه بر باد آمد

شاد باش ای چمن ملک که چون باد بهار

باغبان با نفسی گرم و کفی راد آمد

نوبهار آمد و از بوی خوش باد ربیع

تهنیت باد به سرو و گل و شمشاد آمد

باغ پژمرده ما از اثر مقدم وی

خوبتر از چمن خلخ و نوشاد آمد

غم ویرانی کشور چه خوری کاین معمار

بهر آبادی ایوان مه آباد آمد

حاسدت خشت به دریا زند و سنگ به سر

کاوستاد هنری بر سر بنیاد آمد

خانه و گلشن ویران شده را خواهی دید

عنقریبا که ز فکرش همه آباد آمد

گشت امید برومند شود کز قدمش

آب در جوی روان چون شط بغداد آمد

ای جوانان نوآموز دبستان وطن

لوح تعلیم بیارید که استاد آمد

حال و فال همه نیکو شد ازین خواجه راد

که نکوکار و نکوخواه و نکوزاد آمد

شمارهٔ ۵۰

جواب نامه ام از نزد دوست دیر آمد

دلم ز دیری آن از حیات سیر آمد

بلی چگونه دلی از حیات گردد سیر

که زیر حلقه گیسوی او اسیر آمد

رهائی دل از آن بند زلف ممکن نیست

ز بسکه دلکش و دلجوی و دلپذیر آمد

من ابلهانه بجائی برم کمال و هنر

که در کمال و هنر فرد و بی نظیر آمد

شعار او همه فضل است و شعر من ببرش

اگه چه غیرت شعری کم از شعیر آمد

ستاره در بر نور قمر بود تاریک

سفال بر در گنج گهر حقیر آمد

چه آفتی تو که چشم سیاه و زلف کجت

بلای جان جوان بند پای پیر آمد

تو آن درخت بلندی که زهره بهر نماز

در آستان تو از آسمان بزیر آمد

ز هرچه هست به گیتی توان گزیر ولی

مرا محبت و عشق تو ناگزیر آمد

خوشا دمی که نهم دیده بر خطت بینم

ز مصر جانب بیت الحزن به شیر آمد

ز پا فتاده و از دست رفته ام نظری

که التفات تو بر خسته دستگیر آمد

مرا به شاه و وزیر احتیاج نیست از آنک

گدای کوی تو هم شاه و هم وزیر آمد

امیریا غم بدرت بکاست همچو هلال

چرا شکایتت از آفتاب و تیر آمد

شمارهٔ ۵۱

تا خاتم فیروزه مرا یار فرستاد

فیروزیم از خاتمه کار فرستاد

زین پس مه و خورشید بزنهار من آیند

کان شاه مرا خاتم زنهار فرستاد

فیروزه کزان روشنی دیده پدیده است

یارم ز پی کوری اغیار فرستاد

فیروزه فرستاد مرا دوست ندانم

یاقوتی از آن لعل گهربار فرستاد

یا خاتم دولت را یزدان به من از غیب

اندر عوض بخشش کرار فرستاد

یا طرفه نگینی است که از بهر سلیمان

با ملک جهان ایزد دادار فرستاد

از لعل لبش کام نجویم که بیانش

در نامه مرا لؤلؤ شهوار فرستاد

در نافه زلفش نزنم دست که فضلش

از خامه مرا نافه تاتار فرستاد

نشناس حقوق کرم دوست امیری

کاین گوهرت از مخزن اسرار فرستاد

شمارهٔ ۵۲

هزار و سیصد و سی و سه سال کرده گذر

ز عام هجرت فخر انام و خیر و بشر

به ناف هفته و روز ششم ز عشر سوم

ز غره ششمین از شهور و دور قمر

شدم به محضر میر اجل سفیرکبیر

جهان فضل و سپهر و قاروکان هنر

سلیل طور غود والا گهر امیرالبحر

یگانه عاصم معصوم ذیل دانشور

سخن گذشت ز هر جا و عاقبت برسید

بنظم پارسی بنده اندر آن محضر

از آن قصیده که ده سال پیش در باکو

ز بحر طبع کشیدم بسان گنج گهر

از آن قصیده که ابواب اتحاد گشود

بروی امت فاروق و شیعه حیدر

از آن قصیده که در حله تهنیت گفتند

ز نظم آن خلفای نبی به یکدیگر

از آن قصیده که چون خوانده شد به مجمع عام

پس از جدال فراوان و جنگ بی حد و مر

بر غم مفسد و غماز آشتی کردند

متابعان علی با موالیان عمر

سفیر دولت پیروز بخت عثمانی

که باد تا به ابد همعنان فتح و ظفر

چون این شنید اشارت نمود کان ابیات

دهم نگار ز دیوان خود در این دفتر

پی اطاعت فرمان آن یگانه وزیر

قلم گرفته نبشتم ز شوق سرتاسر

کنون درود فرستم بدان مقام کریم

که هست چرخی در خاک و بحری اندر بر

خلیفه اللهش از دار ملک اسلامی

روانه کرده در این سو چو مهر در خاور

بود محمد خامس خلیفة الله از آن

خدای داده بدو رایت و کلاه و کمر

رشادت یافت لقب زانکه در سبیل رشاد

هدایت ازلی شد بسالکان رهبر

کسیکه شد بسبیل رشاد راه سپار

برای او نبود هیچگونه خوف و خطر

ایا وزیر گرانمایه ای سفیر بزرگ

حدیث بنده ز دل گوشدار و کن باور

تو زان جناب فرستاده ای در این سامان

تو ز آن خدیو نماینده ای درین کشور

سفیر هر ملکی در زمان مظهر اوست

چنانکه مظهر ذات حق است پیغمبر

شمارهٔ ۵۳

چمن از سبزه شد کان نشابور

درخت از گل چو شادروان شاپور

یکی از دلکشی چون تخت خاقان

یکی از روشنی چون تاج فغفور

زمین را کیسه پر یاقوت و مرجان

هوا را آستین پر مشک و کافور

یکی نیکوتر از رخسار غلمان

یکی خوشبوتر از پیراهن حور

نوازد زیر و بم و بر شاخ بلبل

به لحن بربط و آواز طنبور

تو گوئی احسن الملک است و خواند

غزل در درگه سردار منصور

خداوندا در این عید همایون

سعادت یار بادت درد و غم دور

بکام دشمنانت نیش کژدم

بجام دوستانت نوش زنبور

شمارهٔ ۵۴ - ترجمه از عربی

بار خدایا توئی که باطن اسرار

دانی در روز روشن و به شب تار

خسته ز درک مشیتت همه افهام

خیره ز تحقیق حکمتت همه ابصار

مردم بدبخت را قضای تو سازد

در همه گیتی نژند و خوار و نگونسار

باز شود نیک بخت را ز قضایت

دولت دنیا قرین و بخت جوان یار

یک قدم ای ناظر جریده درین ره

با من مسکین ز روی بینش بردار

تا نگری هر دمی هزار شگفتی

بر رخ خاک از قضای ایزد دادار

خیره ز اغلوطه های کیوان بینی

خاطر پژمرده اکارم و اخیار

وه چه فرومایگان سفله که دیدیم

نزد لئیمان عزیز گشته ز دینار

نیز بدیدیم مردم هنری را

بر در نامردمان ز بی درمی خوار

یا رب ازین غم دلم فتاده چو یونس

در دل ماهی درون لجه رخسار

شمارهٔ ۵۵

ای مفخر دودمان تیمور

ای سوره فضل و آیت نور

این بنده از آن درخت سرسبز

در صبح سپید و شام دیجور

اندر پی اقتباس نورم

همچون موسی ز نخله طور

اخلاص مرا بحضرت خود

دانی که عیان بود نه مستور

مهر تو درون سینه من

بنهفته چو می درون انگور

ای قطب رجای آدمیت

ای مرکز احتیاج جمهور

شمارهٔ ۵۶ - بوزیر اوقاف وقت نگاشته است

کارهای مملکت از قاف تا قاف ای وزیر

جملگی اصلاح شد جز کار اوقاف ای وزیر

این چه تحقیق است کاندر وی همی باشد سبیل

نان مسکینان بسان باده صاف ای وزیر

قاتل فخر است و سلاح شرف جلاد حق

عضو تحقیق تو یعنی فخر الاشراف ای وزیر

این چه دینست و چه آیین و چه قانون ای خدا

این چه عدلست و چه حکمست و چه انصاف ای وزیر

هر چه خواهم شکوه خود را سرایم برملا

فرصتم ندهد بگفتن آن دو سر قاف ای وزیر

شمارهٔ ۵۷

ولیلة طال سهادی بها

فزارنی ابلیس عندالرقاد

فقال لی هل لک فی شمعة

کیسة تطرد عنک السهاد

قلت نعم قال و فی قحبة

هندیة من اهل اکبر اباد

قلت نعم قال و فی حمزة

معصرة کانت من عهد عاد

قلت نعم قال و فی لعبة

فی وجنتیها للحیا اتقاد

قلت نعم قال و فی شادن

قد کحلت اجفانه بالسواد

قلت نعم قال و فی مطرب

اذارنا یرقص منه الجماد

قلت نعم قال فنم آمنا

یا کعبة الفسق و رکن الفساد

قطعه دوم منسوب به سناء الملک است ولی من بنده در دیوان زین الدین ابو حفص عمربن مظفربن عمرالوردی الشافعی آنرا یافته ام و آن اینست

بت و ابلیس اتی، بحیلة منتدبة

فقال ما قولک فی، حشیشة منتخبة

فقلت لا قال و لا، خمرة کرم مذهبة

فقلت لا قال و لا، اغید بالبدر اشتبه

فقلت لا قال و لا، ملیحة مطیعة

فقلت لا قال و لا، آلة لهو مطربة

فقلت لا قال فنم

ما انت الا حطبة

شب دوشین که تا قریب سحر

بودمی خسته از سهاد و سپهر

از پس پاس سیمین زان شب

سر نهادم بفکر در بستر

گرم چون گشت چشمم اندر خواب

دیدم ابلیس را بخواب اندر

گفت خواهی یکی فروزان شمع

که برد خواب را سبک از سر

گفتم آری بگفت لو لیکی

ز اکبر آباد هند یا کشمر

گفتم آری بگفت صاف مئی

که بود جمشید را دختر

گفتم آری بگفت دخترکی

که رخش زد بجان شرم شرر

گفتم آری بگفت شاهدکی

که ز مژگان به دل زند خنجر

گفتم آری بگفت مطربکی

کز ترانه اش برقص نجم و شجر

گفتم آری بگفت صد احسنت

بر تو ای خشک مغز دامن تر

شاد و آسوده خواب کن که توئی

کعبه فسق را سیاه حجر

چون بدین طعنه خاطرم آزرد

خرمن غیرتم گرفت آذر

جستم از هول و جستم از لاحول

بهر دفع بلیس نفس سپر

باز رفتم ز فکرت اندر خواب

دیدم او را بصورت دیگر

گفت ای یار سرخ رو خواهی

در می سبزه چون خط دلبر

گفتمش نی بگفت اگر باشد

قدحی ز آن شراب جان پرور

گفتمش نی بگفت اگر باشد

دختری لعل پوش و سیمین بر

گفتمش نی بگفت اگر باشد

ساده نازنین چو قرص قمر

گفتمش نی بگفت اگر باشد

مطربی با دف و نی و مزمر

گفتمش نی بگفت نیک بخسب

که نه زین شاخ برگ رست و نه بر

هیزم خشکی و ز زهد و ریا

میفروشی بخلق هیزم تر

شمارهٔ ۵۸ - اصطلاحات عکاسی

ای عقل دوربین تو در اولین ظهور

بر کرسی ثبوت حقایق فکنده نور

تاریکخانه زمی از عکس چهره ات

روشن چنانکه صبح بهشت از جمال حور

ایجاد بر سه پایه گذارد پی وجود

حسن بدیع و عشق زکی عقل بیقصور

این هر سه پایه را بتو ظاهر کند مثال

تو مظهری و غیر ترا از تو شد ظهور

زیرا همیشه باشد عقل تو دوربین

عشق تو با طهارت و حسن تو بی غرور

گشت از چراغ چهره گلگون تو دلم

روشن چنانکه دیده موسی ز نخل طور

شد سینه ام چو شیشه حساس کاندر او

عشق تو جا گرفته چو مهر تو در صدور

از دیده تافت نور جمالت درون دل

چون پرتوی که از عدسیها کند عبور

عکس رخت به جام می افتاد و شیخ گفت

این است خلد و چهره حور و می طهور

ثابت قدم کسی است که مفتی شود به عشق

نزدیکتر به دوست تنی کو ز خویش دور

«بدرا» به معجزات امیری نگر که داشت

تن از بر تو غایب و دل با تو در حضور

شمارهٔ ۵۹

بسفر رفت نگار من و من شیفته وار

در صف باغ شدم با دلی از غصه فکار

دیدم اندر لب جو سنبل و گل نرگس مست

گرم نظاره و صحبت شده مانند سه یار

چون مرا دیدند از دیده سرشک افشانم

بر رخ از دیده چو بر سبزه ترا بر بهار

گفت سنبل که چو شد یار تو میدار مرا

جای آن زلف کج پر شکن غالیه بار

گل سوری ز صفا گفت مرا ده بوسه

جای رخساره آن سیمتن لاله عذار

گفت نرگس که چو از دیده او دور شدی

غم چشمانش بر چشم تر من بگمار

گفتم ای سنبل زلف بت من بارد مشک

تونه مشکین بیغاره مزن دم زنهار

ای گل سوری پیش رخ او چهره بپوش

که بود گل بر رخساره او خوار چو خار

نرگسا چشم تو گیرنده و مست است ولی

نیست چون آهوی پیل افکن او شیرشکار

چون پریچهره نگارم بچمن جلوه کند

شاهدان پیش جمالش همه نقشند و نگار

چهره اش لعل بود سیم بنا گوش سپید

دیده اش مست بود ترک نگاهش بیدار

زلف تاریک و شب و روز جهان زو روشن

چشم مخمور و دل و مغز مهان زو هوشیار

دوش امیری به دلم گفت چرا در گردن

زلف لیلی وشی آویخته مجنون وار

گفت پروانه آن شمع جهان افروزم

عاشق بدرم و جوینده او در شب تار

شمارهٔ ۶۰

زمانه کرد در این سرزمین غریبم باز

فکنده دور ز محبوب و از حبیبم باز

بجای آنکه چو طوطی شکر خورم ز لبش

قرین ناله و افغان چو عندلیبم باز

چراغ بزم وصال نگار خود بودم

که هجر سوخت بکام دل رقیبم باز

امید عافیتم نیست در خراسان چون

مریض گشته پری مهربان طبیبم باز

امیدوار چنانم ز آستانه قدس

که آستانه اقدس شود نصیبم باز

امیر یا عجب این شد که بعد چندین سال

بکوی آن صنم نازنین غریبم باز

شمارهٔ ۶۱

دلدار بمن از همه کس بیش کند ناز

پیوسته بر این عاشق دلریش کند ناز

گه بر تنم از خامه پر نوش دهد جان

گه بر دلم از نامه پر نیش کند ناز

گو ناز کند بر دل مجروحم از یراک

نازش بکشم هر چه از اینبیش کند ناز

ترسم که در آیینه به بیند رخ خود را

گیرد نظر از عاشق و بر خویش کند ناز

درویش بنازد بشهان از کله فقر

وین شاه کله دار به درویش کند ناز

بیگانه در آن خانه محالست برد راه

کو خویش پرست آمد و بر خویش کند ناز

نازش همه جا بر دل رنجور امیری است

اما بدو صد غصه و تشویش کند ناز

شمارهٔ ۶۲

دلم بسته در حکم و فرمان اقدس

تنم خسته از درد هجران اقدس

مرا دست بر سر بود خون بدامان

که دستم جدا شد ز دامان اقدس

فتادم ز پا رفتم از دست و جانم

بیکبارگی گشت قربان اقدس

دلم غرق خون است چون ناردانه

ز هجران سیب زنخدان اقدس

بدست اجل شد گریبان عمرم

چو بگسست دست از گریبان اقدس

اگر سنگ بارد بسر ز آسمانم

نگردد دل از عهد و پیمان اقدس

امیری از این غم بمیری که گردی

فدای سرو برخی جان اقدس

دل سنگ سوزد بحالت ولیکن

نسوزد دل نامسلمان اقدس

شمارهٔ ۶۳ - در وصف پرنس ارفع الدوله

بنور عقل نخستین و ذات موجد دانش

به باب حکمت و محراب علم و مسجد دانش

که چون مؤید عدل است دانش از در حکمت

خدای جل جلاله بود مؤید دانش

امیر نویان والاپرنس ارفع دولت

که هم مؤسس عدل است و هم معهد دانش

بقول حجت ظاهر بذات طیب و طاهر

بعزم غالب و قاهر برأی مرشد دانش

بلعل کان بدخشان بچهره مهر درخشان

بفضل نایب عمل بعقل سید دانش

شکر ربوده حلاوت ز منظر شکرینش

گهر گرفته طراوت ز طبع جید دانش

مجو بواسطه عقد فضل و شمس قلاده اش

جز آن کسی که شد از جان و دل مقلد دانش

چو در وزارت عدلیه دست یافت تو گفتی

که گشت عدلیه بیت کمال و مولد دانش

«امیری » از پی تاریخ این اساس رقم زد

«نهال عدل نروید مگر ز مورد دانش »

شمارهٔ ۶۴

داد فرخ فر پسر را شاه تاج بخش

آبگون تیغی ز گوهر با فروغ و با درخش

نو عروسی تن ز خارا کرده رخت از پرنیان

چادر از زرسره گلگونه از لعل بدخش

دولتش کابین هنر مشاطه ملکت خوابگاه

دانش آیینه کرم زیور شجاعت حظ و بخش

قطره ای از موج او صد رود جیحون کرده غرق

شعله ای از برق او صد کوه قارون کرده پخش

مهر تابانست شاه و ابر آبانش پسر

مهر تابان ابر آبان را فرستاد آذرخش

تا کند با دشمنان ملک و دین در روزگار

آنچه کرد اندر صف توران زمین سالار رخش

ای ولیعهد جوان امروز با شمشیر شاه

خنجر بهرام بستان افسر کیوان بخش

شمارهٔ ۶۵ - خطاب به معشوق

دارم سری از خیال در پیش

وز درد فتاده ام به تشویش

کان دلبر شوخ چشم عیار

رانده است مرا ز حضرت خویش

در خانه خود صلا زد آنگاه

کفش ادبم نهاد در پیش

افکند ز طمطراق و نازم

خندید مرا بسلبت و ریش

گفتم که ارادتم چو بیند

هر روز محبتش شود بیش

بر عکس مراد خویش دیدم

سلطان نکند نظر بدرویش

ای دل اگر آن نگار طناز

مرهم ننهاد بر دل ریش

زین بیش ز مهر وی مجو کام

زین بیش ز قهر وی میندیش

شاهان را این چنین بود رسم

خوبان را این چنین بود کیش

بیچاره امیریست کو را

جز تیر دعا نمانده در کیش

شمارهٔ ۶۶ - جواب از زبان معشوق

ای یاد تو مرهم دل ریش

افتاده ای از چه رو به تشویش

چون قول ببندگیت دادم

پیمان شکنی نباشدم کیش

هر لحظه ارادتم فزون است

هر دم اخلاص بیش از پیش

جان در قدمت نثار سازم

آشفته مدار خاطر خویش

آزرده مشو ز وعده دیر

از طول مفارقت میندیش

لذت ندهد وصال بی هجر

گل با خار است و نوش با نیش

در قهر هزار لطف مخفی است

گر عاشق صادقی میندیش

یا رب بدوشنبه باز بینم

سلطان اندر فضای درویش

ای «بدر» دمی ادب نگهدار

در پیش ادیب دم مزن بیش

شمارهٔ ۶۷ - غزل ناتمام

نه طاقتی که بماند دل من از طلبش

نه جرئتی که شود تن روانه در عقبش

شبی به بستر من خفته بود و جان مرا

نبود جرئت یکبوسه از دو لعل لبش

چرا روی ز پی او دلا بدین جرئت

مگر تو غافلی از صلح و قهر بی سببش

نمود دعوی جرئت به عاشقی فرهاد

که عشق کوفت سرش را به سنگ و گردابش

مشو دلیر بشیرین زبانی خوبان

که هست خنده شیر از فزونی غضبش

شمارهٔ ۶۸

سه‌شنبه خواند مرا آن صنم به خانه خویش

که مرهمی نهد از راه مهر بر دل ریش

سه شنبه گشت دوشنبه دوشنبه آدینه

کنون بینم آدینه را چه آید پیش

از آن زمان که هلال دو هفته یعنی بدر

نهفته چهره ز من از دو هفته باشد بیش

درین دو هفته بود گل به پیش چشمم خار

درین دو هفته بود نوش در مذاقم نیش

شدست جسمم چون چشم مست او بیمار

شدست روزم چون طره‌اش سیاه و پریش

شمارهٔ ۶۹

فدای بدرو رخ ماه و زلف پر شکنش

حلاوت لب شیرین ملاحت سخنش

سخن چو از لب لعلش برون شود گوئی

بقند و مشک و می آمیخته است در دهنش

قلم چو آهوی چین است و نامه دشت ختن

عبیر و غالیه بارد ز نافه ختنش

چه آیت است ندانم که سجده کرد بر او

بهار و باغ و ریاحین و سنبل و سمنش

اگر چه شد غم عشقش بلای جان و تنم

هزار جان و تن من فدای جان و تنش

عنان صبر رها کرده دل ز غصه آنک

رها نمیکند ایام در کنار منش

کسی که لعل لبش خاتم سلیمان شد

چه باک باشد از آسیب سحر اهرمنش

تو آن نگار دل افروز و شمع تابانی

که کس نیافته پروانه را در انجمنش

بخاکپای عزیزت بود مرا شوقی

که کور بر بصرش یا غریب بر وطنش

غمی که بر دلم از دوریت فراز آمد

نه بیستون متحمل شود نه کوهکنش

چنان نشسته خیال رخت به صفحه دل

که ماه در فلکش یا که شمع در لگنش

ادیب دست بدارد ز دامنت روزی

که خاک تیره کند سوده دامن کفنش

وگرچو پیرهنت تنگ در بغل گیرد

نگنجد این تن نالان درون پیرهنش

امیری از سر کویت همان طمع دارد

که حاجی از حجر و بت پرست از وثنش

شمارهٔ ۷۰ - مرثیه

نوجوان مرا فلک خوندل ریخت در ایاغ

نونهال مرا سپهر کند از بن بطرف باغ

شمعی افروختم که گشت روشن از نور او جهان

ناگهان صرصری وزید کرد خاموش آن چراغ

ای فقید کمال و فضل ای شهید سنان غم

از غمت دیده پر ز اشک بی رخت سینه پر ز داغ

در عزای تو قامتم گشت خمیده چون کمان

وز فراق تو روز من شد سیه همچو پر زاغ

چون بیاد تو بگروم غافل از خویشتن شوم

در پی جان شکر دوم تا کنم مرگرا سراغ

بسکه چون لاله بر دلم داغ هجرت گرفته جای

گشت تاریخ رفتنت لاله دارد دلی بداغ

شمارهٔ ۷۱ - نکوهش عدلیه عصر قاجار

باست و قاف محاکم قضیب استیناف

چنان سپوخت که دیگر نه است ماند و نه ناف

نشان عدل چه جوئی در این دو سر قافان

که زین شهپر سیمرغ شد به قله قاف

وزیر زیر لحاف از هوی سخن گوید

اگر چه حق نتوان گفت جز بزیر لحاف

غلاف . . . من است این وزیر دون پلید

که تیغ حق را پنهان کنند درون غلاف

شیاف . . . من است اینکه از بزرگی سر

بدهن گنجد در . . . یش نگنجد شیاف

نگاه آل مکرم به اهل ایران شد

چو حربیان به بنی هاشم بن عبد مناف

یکی مشاوره تأسیس شد بدرالعدل

که هست مذبح ایمان و مدفن انصاف

گرفته فاضل خلخالی اندر آن مسند

چو شیخ مهدی کاشی به مجلس اوقاف

برادران وطن را عدوی خود شمرند

که رشک و کینه جبلی است فی هوالاجیاف

وزیر دون چو به آزار بیگناهی زار

کمر به بندد و باشد زبون بگاه مصاف

از آن گروه ستمگر که در اداره عدل

حلیف باطل و با او بمائده احلاف

تنی سه چار پی مشورت برانگیزد

دهد برایشان دستوری از نفاق و خلاف

کسی که از طرف عدل حق نداشت عدول

اشاره کرده و تحریک سازد از اطراف

که بر زنند به یکباره پشم و پنبه او

بزخم مندفه ظلم و کینه چون نداف

همی بتازند آن جاهلان بدانایان

چنانکه سبع سمان زیر پای سبع عجاف

مسافران را عوعو کنان براه از دور

شوند همچو سگان قبیله بر اضیاف

درون روند تهی دست و چون برون آیند

ز سیم دامنشان پرچو دکه صراف

تمام آکل و ماکول جنس یکدیگرند

مرتبا ز اراذل بگیر تا اشراف

یکی درد دل اصداف بهر مروارید

یکی ز گوهر آبستن است چون اصداف

به نیزه طمع انجیده اند شانه عدل

چو شانه عربان از سنان ذوالاکتاف

درون محکمه بر ناز و عشوه افزایند

از آن سپس که ستانند رشوه قدر کفاف

شمارهٔ ۷۲

آخر ای ایرانیان ای مردمان باشرف

از چه رو دادید اینسان ملک ایران را ز کف

مر نمی خواندید ایران را همی مام وطن

ای وطن خواهان چه شد آن حرفهای نشر و لف

خود ندانستیم رندانه چه بود این قیل و قال

در کجا شد آن متینگ وهای و هوی و کف و دف

اف بر آن نااهل مردم کز برای نفع خویش

ملک را کردند ویران عمر ملت را تلف

گرچه بد معلوم از اول کان بهایم سیرتان

صورتی بودند و بد مقصودشان آب و علف

مر نبودم من شما را مام و در دامان خویش

پرورش دادم شما را همچو در اندر صدف

آخر از سر معجرم بردند و خلخالم ز پای

در تماشای من آوردید دشمن صف بصف

جز شما مادرفروشان هیچ دیدستی کسی

مادر خود را فروشد در عوض گیرد خزف

شرمتان بادا که ننگ من شدید از آنکه نیست

هیچ عرقی در بدن از جنگجویان سلف

وین عجبتر ز آنکه چون هنگام فرصت در رسید

جای کیفر خواستن خواندید خود را بیطرف

عبرتی باید شما را از جوانان پروس

کز برای حفظ مادر سینه کردندی هدف

قصه فرعون و موسی را مگر ناخوانده‌اید

که حقش در وقت فرصت گفت فاذهب لا تخف

شمارهٔ ۷۳ - بمرحوم ملک التجار تهرانی که در ذوق و ادب معروف است نگاشته

روزگار از بسکه حلقومم فشارد ای ملک

عنقریب این تن بسختی جان سپارد ای ملک

چار درد روحی و جسمی ز بیرون و درون

بر تن رنجور زارم حمله آرد ای ملک

دامنم چون بوستان پر لاله و گل شد ز بس

اشکم از خون گاه گل گه لاله کارد ای ملک

مست افیون غمم هر چند جانم روز و شب

ساغر گلگلون ز خون دل گسارد ای ملک

دردها دارم که گر برابر آبانی نهند

ابر آبان جای باران خون ببارد ای ملک

همچو جاسوسان قضا در هر نفس شب تا سحر

ناله را بر جان رنجورم گمارد ای ملک

درد دل گفتن به ابنای زمان وز ناکسان

چاره جستن را روانم عار دارد ای ملک

قارن و سهلان گرم بر دل گذاری خوشتر است

که لئیمی بر تنم منت گذارد ایملک

خارم اندر رگ خلد ز آن به که از انگشت خود

ناز بینم گر شبی پشتم بخارد ای ملک

چاره آن دیدم که حالم را قلم با خون دل

با خطی روشن بلوحی بر نگارد ای ملک

دردهای مشکلم را خامه ام در چامه ای

مندرج سازد ببارت عرضه دارد ای ملک

بیژن بختم بچاه تیره شد گوهمتت

رستم آسا پیکرم زین چه برآرد ای ملک

گرچه دانم خاطرت را خسته دارد غرزنی

کز برای نیمجو چون زن بزارد ای ملک

تو از آن والاتری کاین غرزنانرا حشمتت

در حساب آرد و یا چیزی شمارد ای ملک

شمارهٔ ۷۴ - حاجی ملک التجار در جواب نوشته و در دیوان ادیب ضبط است

روزگار زن جلب پرور خرابست ای ادیب

چشمه ای از دور اگر بینی سرابست ای ادیب

خون احباب است اندر جام زهرآلود دهر

مست پندارد که لبریز از شرابست ای ادیب

ملک دیگرگون و کار ملک دیگرگون بود

وعد ساعت را تو گوئی انترابست ای ادیب

زین ثقیلان و گر آنجا نان جهان اندر ستوه

خاک لرزان عالم اندر اضطرابست ای ادیب

بسکه طبع آزرده زین آوازها در گوش من

نغمه طنبور چون بانگ غرابست ای ادیب

هر که بوسد از دل و جان خاک پای بو تراب

ورد او یالیتنی کنت ترابست ای ادیب

آنکه گریانست در محراب طاعت تا سحر

سخت خندان در صف طعن و ضرابست ای ادیب

کفشدوز آمد به کف انبان، سگ از میدان گریخت

کو بدانست آنچه او را در جوابست ای ادیب

شمارهٔ ۷۵ - نکوهش القاب بی مورد

آفرین باد بر سروش الملک

که از او عاطل است هوش الملک

گر بدینسان حساب پردازد

سوی گردون رود خروش الملک

نه بتنها منم درین خلوت

سرخوش از جام می فروش الملک

که به هر گوشه صد هزار چو من

تا قیامت بود خموش الملک

از زمانی که حجت الاسلام

خفته زیر کجاوه پوش الملک

بقرالمسلمین ز فرط خری

شد لگدزن به گاو دوش الملک

روبه الدوله و پلنگ نظام

هر دو در وحشت از وحوش الملک

امرا مست نشاة الملکند

فقرا گرم دیگجوش الملک

خورده پهلوی اشترالدوله

لگد از استر چموش الملک

مادیان الوزاره قاطر زاد

از نتاج دراز گوش الملک

عرعرالسلطنه زند سیلی

بر بنا گوش پیلگوش الملک

گشته ببر العداله رقص کنان

همچو میمون سوار دوش الملک

ای دریغا که گربة السلطان

کرده قصد شکار موش الملک

روح توشه چینان ثنا خواند

بر روان پلنگتوش الملک

چه شود کاسمان مار افسای

نیش افعی کشد ز موش الملک

یا گشاید خدا درین کشور

نظر پاک حق نیوش الملک

یا بپوشد بر این عروس عبوس

ستری از غیب پرده پوش الملک

گربه شیرالایاله لنگ انداخت

روز میدان لیک موش الملک

شده این شیر اژدها پیکر

رام افسون مار دوش الملک

چدن الواعظین ز بس زیبق

ریخت در گوش هفتجوش الملک

پنجه و بال کرکس النجر

خسته شد زیر چنگ قوش الملک

ای امیری از آن بترس که باد

این حکایت برد بگوش الملک

شمارهٔ ۷۶

امیر یا غم بدرت بکاست همچو هلال

شدی ز مویه چو موی و شدی ز ناله چو نال

ز بس سرود مناعت نواختی شب و روز

زدی به کشور ناموس کوس استقلال

نگاه ترکی صیدت نمود و زلف کجی

اسیر کرد و سپردت به دست هندوی خال

شدی ذلیل محبت شکار پنجهٔ عشق

شهید غمزهٔ جادو اسیر غنج و دلال

چو مرغ زیرک رفتی به طمع دانه به دام

چو شیر نر شدی از عشق در کمند غزال

کمند عشق ندیدی که تار و پود چه سان

به قهر در گسلد از کمند رستم زال

در این کمند گر افراسیاب ترک افتد

چنان بپیچدش از غم بکشند کوپال

شمارهٔ ۷۷

آن خمیری را کز آب سلسبیل

با دم عیسی سرشته جبرئیل

دست مریم گشته بیرون ز آستین

پخته زاو نان و برنج و زنجبیل

بوده از شهد شکر در مصر جان

دیده از دریای روغن رود نیل

مانده در طوفان حیرت همچو نوح

رفته در نار محبت چون خلیل

عاقبت از همت والای دوست

جسته ره در مقصد دل بیدلیل

بر طبق بنهاده جان بی اختیار

تا سبیل آرد به ابناء السبیل

پشه گر شیرین کند زوکام جان

حلقه طاعت کشد در گوش فیل

شمارهٔ ۷۸ - حکیم دانا میرزا ابوالحسن جاوه فرماید:

ملک درویشی نه پنداری که بی لشکر گرفتم

این ولایت من بآه خشک و چشم تر گرفتم

من بحول و قوه خود می نکردم این عفیفی

بل بعون حق عنان نفس شهوتگر گرفتم

بود در سر نخوتم هر چند کوشیدم بنیرو

نخوتم زایل نشد تا آنکه ترک سر گرفتم

بود جانم کودکی حرصش پدر مامش طمع من

هم بجهدش زان پدر وز چنگ این مادر گرفتم

من درین دریای بی پایاب در یارستگی را

از قناعت کشتی و از خامشی لنگر گرفتم

آب حیوان بد قناعت جستم از ظلمات خلوت

این روش تعلیم من از خضر پیغمبر گرفتم

بی نیازم گرچه لیکن در گدائی بهر دانش

گوئیا عباس دوسم یا از او دختر گرفتم

دوش دل می گفت رستم از علایق جلوه گفتا

کافرم خوان این سخن گر از او من باور گرفتم

شمارهٔ ۷۹

ای که گفتی ملک درویشی نه بی لشکر گرفتم

با سپاه اشک و فوج آه این کشور گرفتم

همت مردان راه حق ازین صد ره فزون شد

هر چه گوئی بیش از این همتت باور گرفتم

لیک سخت اندر شگفتم زآنکه گفتی از نکویان

ساعتی دلبر گرفتم ساعتی دل بر گرفتم

از کنار خوبرویان سوی بدنامی نرفتم

وز درخت نیکنامی تخم کشتم برگرفتم

بوسه را اقرار داری وز کنار انکار داری

یا چنان اقرار انگاری چنین منکر گرفتم

چون حکیمان جهان گفتند کار، از کار خیزد

ایندو را من لازم و ملزوم همدیگر گرفتم

بوسه مفتاح کنار آمد کنار از وی نشاید

کاین کنار از جویبار خلد من خوشتر گرفتم

گر نمی جستی کنار ایدر چرا برگرد بوسه

گشته ای من عقل را شاهد بر این محضر گرفتم

عقل گوید چون زمام نفس در دست دل آمد

قلب را مشرک شمردم نفس را کافر گرفتم

جز که فرمائی بعون حق زمام نفس مشرک

از کف دل با کمند همت حیدر گرفتم

قل هوالله را بشیطان هیولا بردمیدم

آیت سبح المثانی زال پیغمبر گرفتم

هر کجا منصور بودم عقل را یاور شمردم

هر زمان مغلوب گشتم شرع را داور گرفتم

رهبرم جوع و سهر بودند در سرآء و ضرآء

ایندو تن را در بیابان طلب رهبر گرفتم

بردم از ظلمات کثرت پی بآب خضر وحدت

خاتم از دست سلیمان تاج از اسکندر گرفتم

گاه از سفره شهود اندر غذای روح خوردم

گاه از کوزه وجود اندر می احمر گرفتم

جرعه حیوان ننوشم از کف خضر پیمبر

چون ز دست ساقی کوثر می کوثر گرفتم

با ولای چارده تن ز اولیا هفتاد نوبت

هفت گردون سودم و آهو ز هفت اختر گرفتم

در جوانی مادر رز را بخاک تیره کردم

چون زمان پیری آمد پیش از او دختر گرفتم

دادم از کف طره سیمین بران و اندر پی آن

اشک چون سیماب جاری بر رخ چون زر گرفتم

سبزهای این چمن کمتر ز خضرآء الدمن شد

لاله زار خاکیان را تل خاکستر گرفتم

کی ز خضرآء الدمن روشن شود چشمم که اکنون

بالش از خورشید و فرش از طارم اخضر گرفتم

جلوه دیدار اندر خلوت اسرار دیدم

مرگ را پیش از زمان نیستی زیور گرفتم

سال و ماهم جملگی اردیبهشت و فروردین شد

کی به دل اندیشه از مرداد و شهریور گرفتم

چشمت ای پروانه مات جلوه شمع هدی شد

عنقریب از آتش غیرت تراپی پر گرفتم

شمارهٔ ۸۰ - عید قربان

بیا که عید عرب جفت شد به عید عجم

رسید لشکر نوروز واضحی از پی هم

دو روز فرخ توأم به یکدیگر گشتند

چنانکه دولت و دین شد به یکدیگر توأم

لوای آل خلیل و درفش افریدون

فراشتند به یک جا بر آسمان پرچم

ز استقامت این هردو آشکارا بین

قوام دین عرب را ز شهریار عجم

نخفتم ای گل سیراب دوش تا به سحر

ز جور گیتی و از ترکتاز لشکر غم

به گوشم آمد از آهنگ مؤذن سحری

که ای ز دور جهان تن نژند و حال دژم

گرت شکنجه کند آسمان، مدار شکن

ورت خماند پیکر، منه برابر و هم

بگیر باده و بر چرخ دل منه که نماند

نه تاج بر سر کسری نه جام در کف جم

غمین مباش ز اوضاع روزگار و ببر

پناه بر در سالار دین و کهف امم

خدایگان خراسان علی بن موسی

جهان داد و دهش آسمان فضل و کرم

به آسمان و جهانش چسان کنم تشبیه

سیاه باد ورق سربریده باد قلم

که آسمان بدرش ذره‌ای‌ست در بر مهر

جهان به حضرت وی قطره‌ای برابر یم

شمارهٔ ۸۱ - حماسه

گرچه دارم مردمی بسیار ازین مردم نیم

همچو دیوان نیز با چنگال و شاخ و دم نیم

در بلاد خود غریبم زانکه ناجنسند خلق

من بحمدالله تعالی جنس این مردم نیم

مردم آزارند همچون افعی و کژدم، زجهل

من نیازارم تنی چون افعی و کژدم نیم

تخت خوابم تخته تابوت موتی نیست بل

زنده از حلوا نباشم مرده خوار قم نیم

غلغل مینا نخواهم بانگ بربط نشنوم

جز به ذکر آیه نور و قل اللهم نیم

نه مرا جانانه یار است و نه با پیمانه کار

عاشق دلداده و مخمور پای خم نیم

خواستار نافه آهوی مشکین نیستم

در پی زین و ستام و رخش زرین سم نیم

هر دو عالم را ز استغنا جوی دانم از آنک

همچو آدم در بهشت اندر پی گندم نیم

شیخ بن عمرانم ارچه پیر مدین نیستم

یار اسماعیلم ار چه سید جر هم نیم

روح امکانم اگرچه عقل اول نیستم

اصل ایجادم اگرچه عنصر پنجم نیم

معرفت آموز خلقم گرچه عارف نیستم

انجمن افروز چرخم گرچه از انجم نیم

چون سپهدار فریقم ملک را فرماندهم

چون قلاورز طریقم از ره حق گم نیم

نه کمند از بهر قید آرم نه دام از بهر صید

شاه روم ار نیستم باری کشیش رم نیم

هفت آبا و امهاتم طیبین و طاهرین

چون وزیران و وکیلان بی آب و بی ام نیم

شمارهٔ ۸۲

ای برق نژاد آهن اندام

مغناطیس عقول و افهام

جاسوس امور شرک و توحید

ناموس رموز کفر و اسلام

پیغمبر ناطق جمادی

انموزج داستان الهام

دانای سخنگذار بی لب

سیاح جهان نور بی گام

در یم شوی و شنا ندانی

گیتی سپری و داری آرام

مانند حمامة الهوادی

نامه ببری بوقت و هنگام

از مانی پلاتر و رستبر

داری پسری الکترون نام

و آن کودک نوبهر زمانی

داناست ز ابتدا و انجام

خواهم ز زبان بندگانش

بگذاری نزد میر پیغام

کای میر ستوده مؤید

وی داور مهتر نکو نام

تشریف ایالت خراسان

فرخ بادت بفرخ اندام

بر صفحه روزگار مانی

در سایه شهریار پدرام

شمارهٔ ۸۳ - ماده تاریخ

چو توفیق و تایید حی قدیم

بحاجی علی النقی شد ندیم

یکی کعبه آراست در قم که گشت

پناهیده در ظل رکنش حطیم

بمحرابش افتد سلیمان بخاک

بخاکش کشد موزه از پا گلیم

چو رخت سفر بست ازین خاکدان

بفردوس جاوید و باغ نعیم

بحاجی محمدعلی پوروی

که از مثل او چار مادر عقیم

بگوش خرد در رسید این سروش

که ای مرد دانا و ذات کریم

زآثار کن زنده نام پدر

که نام پدر بهتر از زر و سیم

چو بشنید آن راد مرد این ندا

بوجهی جمیل و بقلبی سلیم

درین بقعه از این دکاکین نهاد

اساسی متین و بنائی قویم

سپس جمله را جاودان وقف کرد

بر این پاک بنیان و والاحریم

بتاریخ آن جستم از بحر طبع

یکی شطر چون عقد در نظیم

امیری بتاریخ این امر خیر

رقم زد لواقف فوز عظیم

شمارهٔ ۸۴

نادیده چنان مست تمنای تو گشتم

کاول قدم از عمر گرانمایه گذشتم

اندر طلب روی تو در دوزخ محنت

چون عابد گریان پی نادیده بهشتم

حسن تو چنان کوس طرب کوفت در آفاق

کز بام درافتاد به غوقای تو طشتم

خاک رهت از خون بصر گل کنم امروز

کز این گل پاکیزه سر شیشه سرشتم

تا روز دیگر کز سر خاکم بدمد خشت

امروز خط دوست بود سبزه کشتم

گیسوی خیالت بهوس بافتم ای وای

در گردنم افتاد همین دام که رشتم

اندر سر کوی تو من ای قبله عشاق

آسوده ز فکر حرم و دیر و کنشتم

پروانه صفت سوختم از آتش عشقت

بگذشت زسر آب وز پیمان نگذشتم

شمارهٔ ۸۵

دامن دل ز کف صبر رها می‌بینم

هرکه عاشق شده داند که چه‌ها می‌بینم

تا درخشید رخ بدر من از مطلع حسن

شمس روشن بر رویش چو سها می‌بینم

صنما چون و چرا با من مسکین بگذار

که دلم فارغ ازین چون و چرا می‌بینم

غیر حرمان تو هر درد که رانی به دلم

خویش را در ره تسلیم و رضا می‌بینم

تو به من جور روا داری و من در همه وقت

طاعت امر تو بر خویش روا می‌بینم

چهره‌ات آینه حسن الهی باشد

سینه گنجینه اسرار خدا می‌بینم

زخم تیرت به تن ریش چو مرهم دانم

درد عشقت به دل خویش دوا می‌بینم

نه ازین ورطه رهایی به دعا بتوانم

نه ازین لجه خلاصی به شنا می‌بینم

آتشی در دلم افروخته‌ای این عجب است

که به دل شعله به لب آب بقا می‌بینم

برخی شعر تو جان کردم و خود را به درت

تاج عشاق و امیرالشعرا می‌بینم

شمارهٔ ۸۶

تا بدانی کاندرین سودا چه سود اندوختم

عقل و هوش و جان خریدم دین و دل بفروختم

غوره بودم عشق شهدم داد و غیرت چاشنی

خام بودم در محبت پختم از غم سوختم

راه دولت را در آئین گدائی یافتم

درس شاهی را ز لوح بندگی آموختم

از کف عیسی شراب سلسبیل اندر زدم

در ره هرچه چراغ جبرئیل افروختم

گو بدوزد دیده با تیرم که بر روی خوشش

دیده بگشودم نظر از ماسوی بردوختم

چون امیری با اسیری ساختم تا عاقبت

رنجها از یاد شد وین گنجها اندوختم

شمارهٔ ۸۷

گر صد هزار بار گدازی در آتشم

پاکیزه تر شوم که زر ناب بیغشم

از باده امید تو مخمور و جرعه نوش

وز ساغر نوید تو سرمست و سرخوشم

گلگون ز اشک و زرد ز غم نیلی از فراق

بنگر یکی بصفحه چهر منقشم

گهچون دو چشم مست توبیمار و ناتوان

گاهی چو طره تو پریش و مشوشم

قدم چو ابروی تو کمان شد ولی نماند

جز تیر آه و ناله خدنگی بترکشم

جانا تو شاد و خوشدل و بیغم نشین که من

با انده تو شاد و بیاد تو دلخوشم

رویم چو خامه تار و زبانم بریده باد

گر همچو خامه از خط حکم تو سرکشم

سیر سپهر و همسری مهرم آرزوست

کی پای بند مهر غزالان مهوشم

هرگز فرامشت نکنم از دعای خیر

یادت بخیر ای که نمودی فرامشم

این می که ناچشیده مرا مست و خیره کرد

یارب چها رود گر از آن جرعه ای چشم

گفتم شبی بگوش امیری حدیث خویش

گفتا بهوش باش که من نیز بیهشم

شمارهٔ ۸۸

دوش بدرالدوله را بوس از جبین برداشتم

با مژه از چهره خوی از زلف چین برداشتم

دست اندر عروة الوثقای زلفش آختم

وز کمند گیسویش حبل المتین برداشتم

پرده شرم از نگار مهربان یکسو زدم

برقع ناز از جمال نازنین برداشتم

تا دو دستم بند شد بر گوشه دامان او

دست از دامان خیرالمرسلین برداشتم

پشت پا بر گردن افلاکیان زد آن صنم

تا دو . . . را بگردن از زمین برداشتم

مست بودم کردمش با . . . خود از جا بلند

آنچنان مردم که او را اینچنین برداشتم

ناگهان بدرالملوک از در درآمد دید من

. . . ش را پای بر چرخ برین برداشتم

آفرینم خواند و نوشاندم قدح تا بر سپهر

آفرین از آن لب نوش آفرین برداشتم

گفت باشد مادرم ختم بتان در دلبری

گفتمش این ختم را یک اربعین برداشتم

ژاپن و ماچین بچین ژوپن و پاچین چو داشت

کام دل از ژاپن و ماچین و چین برداشتم

خوشه پروین بدستی داشتم از سنبلش

دست دیگر خرمن سیم . . . برداشتم

پیش . . . گشودم . . . توران الملوک

در بر غلمان نقاب از حور عین برداشتم

چون مسخر گشت در زیر نگینم آن پری

خاتم ملک سلیمان را نگین برداشتم

پیرهن پر لعل و دامان پر ز مرجان شد مرا

تا که مهر از کوزه ماء معین برداشتم

مهر آن گنجینه را برداشتن بیخون دل

او گمان می کرد اما من یقین برداشتم

حق عذرم خواست تابو عذره بر عذرا شدم

آستینش با دم روح الامین برداشتم

گفتمش از آستینت برنخواهم داشت دست

گفت من پیش از تو دست از آستین برداشتم

چرخ . . . دید و دستی بر سرش مالید و گفت

زین سپس دست از سر طغر لتگین برداشتم

اعتضادالملک بود این انگبین را خود مگس

سعی کردم تا مگس را زانگبین برداشتم

چون تکلتو جابجا شد از پی تاریخ آن

گفتمش از اعتضاد الملک زین برداشتم

شمارهٔ ۸۹ - در طی تقریظ مفصل بر کتاب حالت نگاشته میرزا محمد حسین ملک الکتاب فراهانی فرماید

دانا باید ز روی فکر زند دم

تا ز پس دم زدن همی نخورد غم

هست سخن مرد را ترازوی دانش

نیست بسنجیده مرد تا نزند دم

جز بسخن کان ترازوی هنرستی

پایه نگیرد فزونی و نشود کم

پس تو سخن گوی را شناخت توانی

ره نبری بر شناس اخرس و ابکم

نیست سخنگوی راستگوی خداجوی

جز ملک ملک فضل در همه عالم

احمد را باوه مرتضی را فرزند

دانش را زاده مردمی را بن عم

شاه بکتاب عصر کردش سالار

زانکه ز کتاب بود یکسره اقدم

راستی آنرا مسلم است که هرگز

جز بدر کردگار می نشود خم

ریشه گردون اگر زین بدر آید

گفته وی استوار ماند و محکم

ای ز جمال تو چشم بینش روشن

وی ز کمال تو باغ دانش خرم

کلکت با رد به نثر لؤلؤ منثور

فکرت دارد عقود نظم منظم

فضل و هنر بوده مرکسان را زین پیش

لیک در این عصر بر تو گشته مسلم

طبع تو بر آسکون طرازد کشتی

فکر تو بر آسمان فرازد سلم

هوش روان گر بچشم خلق درآید

عقل مصور توئی و روح مجسم

شمارهٔ ۹۰

زبان ناطقه کوته کن ایشکسته قلم

سیاه باش و خمش باش و سرنگون و دژم

هنر مجوی که در شرق شد جهان تاریک

سخن مگوی که در شرق شد هوا مظلم

مخوان حدیث که شد کاخ عقل و دین ویران

مران چکامه که شد کار شاعری درهم

فغان ز کوشش استاد و آرزوی پدر

دریغ از آن همه رنج فزون و راحت کم

یکی درختی باشد هنر بروضه شرق

که سایه اش همه رنج است و میوه اش همه غم

ز آب شرق بکام جهانیان شکر است

ولی بجام ادیبان شرنگ ریزد و سم

شمارهٔ ۹۱ - در جشن سال دوم مجلس شورای ملی ۱۳۲۵

مهناباد این جشن معظم

مبارک باد این عید مفخم

بفرزندان مرز و بوم ایران

هواخواهان قانون مکرم

به همدستان دفع مستبدین

بهمراهان خیر خلق عالم

بجانبازان عین عدل دستور

بانبازان منع ما تقدم

بمبعوثان خیراندیش ملت

مهین نواب مختار و مقدم

بانصار مهین شورای ملی

بهمراهان این بنیاد محکم

چه بنیادی که با پیرایه و لاف

تواند بود سر انی اعلم

بشد در موقع این عید ملی

پی بنیان خود رایان مهدم

شمارهٔ ۹۲

نادیده چنان مست تمنای تو گشتم

کاول قدم از عمر گرانمایه گذشتم

اندر طلب روی تو در دوزخ محنت

چون عابد گریان پی نادیده بهشتم

حسن تو چنان کوس طرب کوفت در آفاق

کز بام درافتاد به غوقای تو طشتم

خاک رهت از خون بصر گل کنم امروز

کز این گل پاکیزه سر شیشه سرشتم

تا روز دیگر کز سر خاکم بدمد خشت

امروز خط دوست بود سبزه کشتم

گیسوی خیالت به هوس بافتم ای وای

در گردنم افتاد همین دام که رشتم

اندر سر کوی تو من ای قبله عشاق

آسوده ز فکر حرم و دیر و کنشتم

پروانه صفت سوختم از آتش عشقت

بگذشت زسر آب وز پیمان نگذشتم

شمارهٔ ۹۳

مهر در بیت الشرف شد ما به زندان اندریم

ماه طالع گشت و ما با نحس کیوان اندریم

غرقه دریای اشگیم از غمش سر تا قدم

لیک از هجران او در نار سوزان اندریم

ای تن آسان مانده در ساحل باستخلاص ما

همتی بگمار کاندر موج طوفان اندریم

پرتوی ای مهر رحمت لطفی ای باد بهار

زانکه ما در دست سرمای زمستان اندریم

ای ز وصل دوستان آسوده در دارالسرور

یاد کن از ما که در این بیت الاحزان اندریم

روزگاری شد که با جمعی پریشان روزگار

بسته در زنجیر آن زلف پریشان اندریم

چون سکندر تشنه آب حیاتیم از لبش

زین سبب دیری است در ظلمات هجران اندریم

گرچه می نالیم چون بلبل ز هجرانش مدام

لیک از یاد رخش در باغ و بستان اندریم

نامسلمانست چشمش ای مسلمانان فغان

کاین زمان در دست ترکی نامسلمان اندریم

دیو در خلوتگه ماره ندارد کآشکار

با یر پرویان غیبی در شبستان اندریم

سرکشی کردیم از فرمان عقل اما بطوع

شهریار عشق را گردن بفرمان اندریم

از امیری خواستم اسرار پیر عشق را

گفت ما با کودکان در یک دبستان اندریم

شمارهٔ ۹۴

تا رخ شمس السعاده تافت در ایوان

سر زد ایوان ز راه فخر به کیوان

بود شب جمعه و چهارم شعبان

کاین مه تابان گشود چهره در ایوان

چارده ماهی بسال چارده آمد

خرم و سرسبز همچو سرو به بستان

ماشاء الله تبارک الله بنگر

سرو سهی قد برخ چو لاله نعمان

دختری اندر حجاب صفوت و عصمت

اختری از ماهتاب برده گروگان

خواست امیری زبحر طبع بتاریخ

رشته کشد گوهری چو لؤلؤ و مرجان

طبعش غواصیی نمود و پس آنگاه

سر بدر آورد کای ادیب سخندان

آنچه ز مه رفته رفته گیر و رقم زن

مولد شمس السعاده چارم شعبان

شمارهٔ ۹۵ - ماده تاریخ

در قعر این وحشت سرا در ساحت این خاکدان

هر روز را باشد شبی هر نوبهاری را خزان

آن کو ز خاک آید همی خواهد بخاک اندر شدن

آری درین گیتی کسی باقی نماند جاودان

مرگ است همچون اژدها جان می ستاند بی بها

کی گردد از دامش رها پیل دمان شیر ژیان

در این سرای عاریت روزی دو مهمانیم ما

ناچار روزی می رود در خانه خود میهمان

بی شبهه و بی گفتگو بامرگ گردد روبرو

خرد و کلان زشت و نکو مرد و زن و پیر و جوان

چون شد هزار و سیصد و سی و سه از دور قمر

از هجرت ختم رسل پیغمبر آخر زمان

از ناظم السلطان مهی دارای عمر کوتهی

آورد در عقبا رهی بیرون شد از این خاکدان

خانم بزرگ نازنین با قدسیان شد همنشین

واندر جوار حور عین آسود در مهد جنان

نامش جهان را بدشرف عالم ز داغش در اسف

بحر شرافت را صدف مهر حیا را آسمان

کلک امیری لاجرم با ناله و اندوه و غم

چون خواست تاریخش رقم گفتا دریغا زآن جوان

شمارهٔ ۹۶

مرد چو باشد به وقت کار هراسان

مشکل گردد ورا به دیده هر آسان

عزم درست و دل قویت چو باشد

کوه توانی همی بسفت به پیکان

باید دل ساخت ز آهنی که نگردد

دستخوش امتحان و آژده سوهان

مشت چو سندان اگر نداری هرگز

می نتوانی نواخت مشت بسندان

شمارهٔ ۹۷

ای پسر پادشاه کشور ایران

ای ز تو آباد خانه دل ویران

معتقدم بر تو زانکه داده خدایت

فر جوانان قرین دانش پیران

در کف رادت بود عنان حوادث

رام تر از خامه در بنان دبیران

مروزرا راست بر تو حاجت اگرچه

حاجت شاهان همی بود بوزیران

آگهی از حال جمله کشور و لشگر

گرچه ندانند حال گرسنه سیران

ای ملک از بهر کردگار بشه گوی

شمه ای از حال بی کسان و فقیران

حاکم هر خطه بندگان خدا را

می بفروشد چو بردگان و اسیران

در دهن اژدها شدند رعیت

از ستم ظالمان و جور امیران

گفته گرسیوز ارملک بنیوشد

یا ندهد گوش بر نصیحت پیران

ملکش ویران شود رعیت مفلس

زر ز گدایان که جست و باج ز ویران

در پس هر پرده صدهزار بود لعب

خیره بنظاره هر دو چشم سفیران

باش هشیوار کار خویش درین ملک

هستند این ملک مبشران و نذیران

تا که زمین یخ کند ز سردی کانون

تا که هوا تف دهد زحر حزیران

بادا بر تو سلام بر تو انوشه

هر مهه از اورمزد تا بانیران

لیک بجان عدو و دشمن جانت

چرخ فروزد ز برق حادثه نیران

شمارهٔ ۹۸

یک سوزن و یک سنجاق بودند به سوزندان

مانند دو تن عیار افتاده به یک زندان

سنجاق به سوزن گفت کار تو در اینجا چیست

وز بهر چه خسبیدی اندر دل سوزاندان

سوزن بجوابش گفت ای بی هنر سوری

من خادم خاتونم سرخیل هنرمندان

دندانه من تیز است زین روی مرا بی بی

بنشاند در این خانه مزد هنر دندان

سنجاق بگفتش رو، کز روزن زیرین است

پیوسته ترا روزی بی ضامن و پایندان

دجال صفت یک چشم افسار نگون از پشم

دندانه زنی با خشم زانگشتره بر سندان

گفتا چکنی منعم کز خدمت کدبانو

چنانکه بلابینم هم شادم و هم خندان

بنگر تو بعیب خویش ای کله کلان کز جهل

هم عبرت خویشانی هم حیرت پیوندان

زآنرو که شوی در کار کوژ و کژ و خمیده

چون سیخ کباب مست اندر شب برغندان

ناگاه عجوز آمد سنجاق برون آورد

تا وصله کند با وی رخت تن فرزندان

هنگفت بد آن جامه خمیده شد آن سنجاق

چون در دل کج طبعان اندرز خردمندان

سنجاق بخاک افکند برداشت یکی سوزن

کاندر نظرش سنجاق باقدر نبد چندان

از غلظت آن جامه بشکست سر سوزن

چون بیل کشاورزان در موسم یخ بندان

سوزن به زمین افتاد غلتید بر سنجاق

سنجاق به تعظیمش برجست چو اسپندان

آهسته بگوشش گفت مائیم دو فرمان بر

کز بی هنری خواریم در چشم خداوندان

بدبختی خود را من از چشم تو می دانم

بدبختی خود را تو نیز از قبل من دان

هنگام هنر بودیم با خویش عدو اینک

از بی هنری هستیم ضرب المثل رندان

شمارهٔ ۹۹

از دستبرد چرخ شنیدم که ناگهان

آسیب و درد یافته پای خدایگان

ای شهریار عادل و دارای دادبخش

ای شهسوار باذل و میر جهان ستان

تو پا بچشم چرخ نهادی از آن سبب

آسیب دید پای تو از چشم فرقدان

یا خواست آسمان که ببوسد رکاب تو

شد خسته پایت از اثربوس آسمان

سوگند باسر تو که از درد پای تو

باشد مرا شراره به دل نیشتر بجان

خواهم بپایمردی دعوت که کردگار

بخشد بلای پای تو بر فرق بندگان

شمارهٔ ۱۰۰

ای دریغا کهربا با امزیک و فیروزه نگین

آن بصافی بی نظیر و این بخوبی بی قرین

آن یکی افتاد از کالسکه اندر آستان

وین به بزم نصرة الدوله برفت از آستین

آن یکی انگشتری را حضرت والای راد

داده بهر زیب دست ساعدالملک مهین

و آن دگر همزاد لعل فرخ میراجل

در صفا و راستی مانند نای حور عین

ساعدالملک ارنگین گم کرد خود بشگفت نی

زانکه جم را نیز چندی یاوه شد از کف نگین

هست بگشفت آنکه گم شد مریمی کاندر دمید

بادها در پیکرش روح القدس روح الامین

ناگوار آید طعام از بعد خسرانی چنان

پرخمار آید شراب از بهر فقدانی چنین

میزبان گر انگبین برخوان مهمانان نهد

میهمانان را در این خوان سرکه گردد انگبین

شمارهٔ ۱۰۱

شب ولادت فیروز شه مظفر دین

چو آسمان، مه و مهره و ستاره داشت زمین

نشسته نیر دولت بصدر و گشته بپای

وزیر و عارض و سالار و حاجب و نوئین

چنانکه در بر خورشید آسمان بینی

سهیل و مشتری و تیر و زهره و پروین

دمید از دل گلهای آتشین آنشب

به چرخ تافته پیکان و آخته ژوبین

همی تو گوئی کز آفتاب و زهره و ماه

رها شدند شهب هر دم از یسار و یمین

کسیکه وارد آن بزم دلگشا گشتی

نشست کردی در روضه بهشت برین

قطوف دانیه چیدی ز شاخه طوبی

می طهور گرفتی زدست حورالعین

مراد خویش عیان سازم اندرین تشبیه

که خصم خیره نگوید مرا چنان و چنین

قطوف دانیه شد میوه محبت شه

می طهور بود باده پرستش دین

گرسنه ماند چشمی کزین نجوید کام

چو زهر باشد کامی کزان نشد شیرین

شمارهٔ ۱۰۲

فاق العواهل صاحب الایوان

فکانه کسری انوشروان

خسرو ایران فراشت سایه به کیوان

یا که انوشیروان نشسته در ایوان

لاغروان فاق الملوک بفضله

و سما بحکمته علی لقمان

بر ملکان چیره شد بدانش و نشگفت

ز آنکه به حکمت فزون‌تر است ز لقمان

فهوی الذی ملک القلوب بحمله

و هوالعظیم فماله من ثان

آن شه یکتا که در ترازوی حلمش

دل‌ها بینی فتاده در خم چوگان

و هوالذی ساس الشعوب بعدله

و هو المظفر صادق الایمان

ساخت همه کار مملکت به سیاست

شاه مظفر که هست حامی ایمان

احیی لنا الدین القویم سداده

و غدا بنصرته منیع الشان

دین رسول خدا گرفته از او پای

دولت اسلام یافته شرف و شان

جاب الممالک باحثا او منثبا

فیما یؤید عزة الاوطان

کشور بیگانه را بگشت که یابد

آنچه بود در خور سعادت اوطان

وغدت ملوک الغرب تخدمه لما

ابداه من فضل و من عرفان

بنده شدندش ملوک غرب چو دیدند

کوه وقار است و بحر حکمت و عرفان

واتی من الاعمال مالم یأته

دارالکبیر بسالف الازمان

کرد پدید آنچه داریوش کیانی

می‌نتوانست در سوالف از مان

قد عم بالاصلاح کل بلاده

فتمایلت طربا بنوا ایران

کار رعیت چنان بساخت که تا حشر

مستی و رامش کنند مردم ایران

و غدوا کانهم لسان واحد

یدعو بنصرته علی الحدثان

بهر دعا با یکی زبان و یکی دل

متفق آیند جمله از بن دندان

مولای شخصک بالقلوب مصور

وعظیم فضلک سار فی البلدان

شاها روی تو جلوه‌گاه قلوب است

فضل تو شایع شده است در همه بلدان

ادعو الاله بأن یطیل بقائکم

ما غردالقمری علی الاغصان

طول بقایت ز حق همی طلبم من

تا که سراید هزار دستان دستان

مولای اهدیک المدیح مسطرا

بمداد اخلاص و صدق بیان

چامه‌ای آراستم به مدح و ثنایت

با قلم بندگی به نامه ایقان

ان لم یکن یممت ساحته ارضکم

فلقد سری قلبی و ناب لسانی

از طرف جان و دل پذیره فضلت

کلک سخنگو شد و زبان سخندان

شمارهٔ ۱۰۳ - ماده تاریخ کتاب گوهر خاوری تألیف پرنس ارفع الدوله

گوهر خاوری است این دیوان

که بود رشک گوهر عمان

نامه ای در ضیا چو مهر منیر

چامه ای در صفا چوآب روان

اثر کلک دانش است که یافت

چون خضر ره بچشمه حیوان

بحر همت پرنس صلح طلب

میر نویان فیلسوف جهان

ارفع الدوله آکه از رفعت

برده بر باب فضل شادروان

در سخاوت گذشته از حاتم

در فصاحت فزوده بر حسان

نام او زخم ننگ را مرهم

صلح او درد جنگ را درمان

شاد زی ای یگانه آفاق

شاد زی ای خلاصه دوران

چون بپایان رسید این دفتر

که بود قدر ذوق را میزان

از امیری بخواستم تاریخ

بهر انشاء و طبع این دیوان

گفت تاریخ ختم انشایش

سزد از طبع گوهر غلطان

هم بتاریخ طبع آن بنگاشت

خاوری گوهر آورد وجدان

شمارهٔ ۱۰۴ - مطایبه

ای فتنه کفر و خصم ایمان

غارتگر کافر و مسلمان

دیدار تو آفت خرد شد

چو بسمله در فرار شیطان

یا زهر هلاکی از دو بادام

جانداروی مرگی از دو مرجان

حصنی است بگرد جان ز عشقت

ستوارتر از دز اسدخان

پیوسته غمت به مرگ همچون

آغاز صیام و سلخ شعبان

خواب از مژه ام گریخت چون آب

از شمر، کویر حوض سلطان

قصاب اگر خورد غم پیه

دارد بز بینوا غم جان

دشنام تو را شرف کند حرز

چون حامله حرز ام صبیان

خالت بکنار لب چو دیوی است

اندر پی خاتم سلیمان

از دست غمت به دل زنم سنگ

چون سنگ زن بلاد کاشان

زلف تو در آفتاب رویت

چون خرمت مشک شد پریشان

با باد فرستیش به هر سوی

همچون بوجار دشت لنجان

دیدی بذغال روسیاهی

ماند از پس رفتن زمستان

شمارهٔ ۱۰۵ - تاریخ وفات میرزا حسینعلیخان فرزند نظام السلطنه

سخت باشد خزان سرو و سمن

خاصه در چشم بلبلان چمن

ای دریغا که شام تیره ما

بغم و غصه بود آبستن

نوجوان میرزا حسین خان آنک

داشت خوی بدیع و خلق حسن

تنش آراسته بفضل و کمال

مغزش انباشته بدانش و فن

پدر پیر را ز داغش خاست

از جگر دود و از سرا شیون

در فراقش نظام سلطنه گشت

جفت انده اسیر بیت حزن

عیش را برگسست رشته انس

صبر را بر درید پیراهن

آنکه چشم وطن برویش بود

همچو چشم منیژه بر بیژن

وطن از ماتمش فشاند خون

بر رخ از دیده چون عقیق یمن

زین سبب گشت سال تاریخش

باز بروی گریست چشم وطن

شمارهٔ ۱۰۶ - خطاب بمیرزا حیدر علی کمالی اصفهانی

ابوالکمال کمالی خدایگان سخن

به پیکر قلمت جای جان کرده سخن

اگر نه کلک تو طرح سخن درافکندی

بر اوفتادی ازین مملکت نشان سخن

توئی که کلک تو همواره ارمغان آرد

طبق طبق گل سوری ببوستان سخن

چو خامه در پی مدحت بنامه پویه کند

کجا گرفت تواند کسی عنان سخن

بگاه ذکر تو اندر مشام خلق رسد

شمیم مشک تتار از گلابدان سخن

چو خواستی ز رهی قصه قرامطه را

چو آفتاب شدم سوی آسمان سخن

منم که بر صفت مرد آسمان پیما

روم بعرش معارف زنردبان سخن

ز من بگیر و مدون کن این صحیفه نو

که قادری و ادیبی و قدردان سخن

حدیث فتنه صد ساله را درافکندم

چو نقش گوهر و مرجان به پرنیان سخن

هزار نقش زموج پرند ساده کنم

پدید بر رخ سیمین پرنیان سخن

ز یوسف بن ابی الساج و جیش بوطاهر

دراز گشت درین وقعه داستان سخن

کنون بحضرتت این چامه را فرستادم

که دوخت سوزن کلکم بریسمان سخن

شمارهٔ ۱۰۷

کعبه آمد در نماز ایدل سوی این کعبه رو کن

آنچه اندر کعبه می جستی در اینجا جستجو کن

کعبه می آید به استقبال مشتاقان کویش

هرچه می خواهد دلت از کعبه اینک آرزو کن

در منای عشق یعنی درگه جانان فنا شو

از سرشگ دیده یعنی زمزم غیرت وضو کن

در نماز ار سجده باید سر بنه بر خاک پایش

ور وضو شاید دل از آلایش تن شستشو کن

یا درون خویش را کن کعبه تا آرم نمازت

یا درون کعبه ساکن شو نماز از چارسو کن

چون خروس عشق در بام نظر تکبیر خواند

از درون لبیک طاعت زن ز بیرون های و هو کن

نیم شب چون نرگس مستش به بیداری گراید

درشکن مینای مستی خون خواب اندر سبو کن

عقل را دیوانگی ده مصلحت را زیر پا نه

هوش را کن مست و واله ناز را بی آبرو کن

پرده تقوی برافکن شیشه ناموس بشکن

آرزو را بیخ برکن آبرو را آب جو کن

عقل و دین را پای بر سر تیغ بر گردن فرانه

جسم و جانرا تیر در دل خار در مژگان فرو کن

رشته امید بگسل، دامن طاعت فرو هل

این و آن بارند بر دل، هر دو را قربان او کن

دفتر دل را بشوی این نامه را کمتر ورق زن

جامه تن را بسوز این ژنده را کمتر رفو کن

هر سحرگه بوئی از زلفش نسیم صبح آرد

دستبردی کن از او بستان و جانرا مشکبو کن

عاشقان را در سحر خیزی دو عالم مزد باشد

گر نصیبت شد دو عالم برخی یکتار مو کن

هرچه هست از خشک و تر در راه وی آتش بجان زن

هرچه بود از نیک وبد قربان آنروی نکو کن

گر رسد زخم از طبیبی سینه گو بر زخم تن ده

ور بود خار از حبیبی دیده گو با خار خو کن

هرچه می گوید امیری زهد و تقوی میفروشد

من از او باور نخواهم کرد اینک روبرو کن

شمارهٔ ۱۰۸

چون کَواکِب تابِع بُرج است دارُالمُلک ایران

وندرین برج است واله هوش برنایان و پیران

هر کجا حصنی است استحکام آن از برج باشد

حصن ایران شد ز استحکام برج امروز ویران

برج ما گاهی به ترکی باشد و گاهی به تازی

برج ترکی زآنِ ملت برج تازی از وزیران

هر وزیری سازد اندر سایهٔ هر برج باغی

ایمن از سرمای تشرین ماه و گرمای جزیران

میوه‌اش صرف قمار اندر رواق منتوکارلو

حاصلش خرج طلسم اندر اجاق میرمیران

یک درِ باغش به کاشان شد درِ دیگر به قزوین

یک سر شاخش به دولاب است و یک سر در شمیران

چون کلید برج رزق اندر کف مرنارد باشد

جای رزق اندوخت زرق و جای نور را افروخت نیران

جز وزیران دغا وآن مستشاران فرنگی

یا گروهی را که می‌آید سفارش از سفیران

جمله اعضای وزارتخانه‌ها بی‌مزد و منت

رایگان خدمت کنند از کفش‌داران تا دبیران

گر فرامُش ساختی ایران وزیران را ز خاطر

ور به خاطر داشتی سالار توران پند پیران

ملک ایران سخره‌گردان توران، می‌نگشتی

کشور توران همی‌شد بهرهٔ شاهان ایران

گر شنیدی زاد فی الطنبور نغمه رازش آن شد

کز گلوی بختیاری بشنوی بانگ عشیران

ای نسیم فضل حق این مردگان را زنده فرما

ای سموم قهر یزدان این وزیران را بمیران

کاین وزیران پیش ما گرگند و پیش دشمنان سگ

بر اَجانِب تاج‌بخشانند و از ما باج‌گیران

ای وزیر آخر گر انسانی طریق مردمی پو

ور مسلمانی بپرس از حالت اخوان و جیران

تو ترکمان می‌زنی از فرط سیری روی مسند

من ز جوع از پا فتاده پشت یخچال صغیران

شمارهٔ ۱۰۹ - در نکوهش تقویم نگاران تازه

اندرین همسایگی دانم یکی مردی کهن

روز و شب با جفت خود پرخاشجوی اندر سخن

هرچه زن گوید خلاف آن کند پیوسته شوی

و آنچه شو خواهد بعکس آن کند همواره زن

زن برغم شو شب نوروز را گوید که هین

روز عاشوراست باید بر دریدن پیرهن

وز لجاج زن بروز روزه شو گوید بعمد

لیلة الفطر است باید باده نوشم در چمن

زندگی بر مرد ازین وحشت بود زندان گور

بوستان بر زن ازین خصمی بود بیت الحزن

با حریفی این حکایت ساز کردم گفتمش

اینچنین ضدیتی دیدی تو در هیچ انجمن

گفت نی اینگونه ضدیت ندیدم هیچگاه

در میان نور و ظلمت یا پری با اهرمن

جز به احکام دو تقویمی که در این روزگار

منتشر گشته است و استخراج حکمش از دو تن

وین دو تن همکار ضد ایام سال و ماه را

مشتبه کردند بر پیر و جوان و مرد و زن

جمله در تشخیص ایام و مواقیت اندرند

مات و سرگردان و حیران همچو مور اندر لگن

شمارهٔ ۱۱۰

گیتی شده از شکوفه چون مینو

از لاله لعل و از گل خوشبو

این سال چهارم است کامد باز

گل در صف باغ و آب اندر جو

امسال شکوفه را بیارآید

باد سحر از نسیم عنبر بو

امسال زند شکوفه از خوبی

بر زهره و ماه و مشتری پهلو

آرد بچمن بنفشه و سنبل

بارد بورق زبرجد و لؤلؤ

امسال شکوفه در چمن افکند

آوازه لا الله الا هو

در پیش شکوفه خم شود اینک

هم قامت سرو هم قد ناژو

در پیش شکوفه غنچه خندان

در پیش شکوفه لاله خود رو

شمعیست فروخته بر خورشید

برجی است فراخته با بارو

آن کیست که همسری کند با وی

یا لاف برابری زند با او

با قدس مسیح چون کند شیطان

با چوب کلیم چون زید جادو

گر شیر شود حسود نتواند

زین نامه دقیقه گرفت آهو

زیب از قلم مزینی دارد

این نامه نغز و دلکش دلجو

خاتون بزرگوار بافره

بانوی سرو شیار با نیرو

آن غیرت گلشن بهار از طبع

آن رشک فرشته بهشت از خو

سلمی به نیاز گیردش چادر

خنسا بنماز بوسدش زانو

صفوت ز صفای طبع نامش را

تعویذ کند چو حرز بر بازو

خیرات حسان بطره مشکین

رویند همی غبارش از مشکو

بی پرده چو گل حدیث فرماید

کی راز کند چو غنچه تو برتو

زین نامه دلربا بیاموزد

هر جان زن پارسای کدبانو

در بیت حیا پرستش طفلان

دل مهد نشاط دلبری از شو

هر کس ورقی از آن فرو خواند

بر طاعت ایزدی شود خستو

چون سال چهارمین این دفتر

نوگشت بفال فرخ و نیکو

گفتم به ادیب بهر تاریخش

زیبا و ستوده مصرعی برگو

افزود یکی پس آنگهی گفتا

گیتی شده از شکوفه چو مشکو

شمارهٔ ۱۱۱

ای تاجر بی‌ثروت سوداگر بی‌مایه

ایوان تو بی‌دیوار بستان تو بی‌سایه

بستان ترا پژمان هم سوسن و هم سنبل

ایوان ترا ویران هم پیکر و هم پایه

در بوته غمازان بگداخته همچون زر

در بزم شش اندازان درباخته سرمایه

انده به تو وابسته از باب الی المحراب

نکبت به تو پیوسته از بدو الی الغایه

بدنامی و ننگت را آورده ملک سوره

بدبختی و نحست را بر خوانده فلک آیه

بابات به خون غلتید از کینه این عمو

مادرت زبون گردید از فتنه این دایه

این دایی و این عمو خستند روانت را

تا کرد تنت را قوت بن جعده و بن دایه

بر مادر مسکینت از دیده به خاک افشان

خونی که فریدون ریخت از کشتن برمایه

کشتید اتابک را بی‌جرم و گمان کردید

کو باغ نیاکان را داده است به همسایه

دیدی که برادرهات این روضه دلکش را

دادند به همسایه با زینت و پیرایه

شمارهٔ ۱۱۲

دانایی و تدبیر ز انفاق و کرم به

انفاق و کرم نیز ز دینار و درم به

تا نیک ببخشند و بپوشند و نیوشند

دینار و درم در کف اصحاب کرم به

شمشیر و قلم حامی ملکند بتحقیق

اما دل بیدار ز شمشیر و قلم به

در مذهب من ساده دروغی به سزاوار

زان راست که باور نشود جز بقسم به

دستی که پی آز و طمع تیغ ستم آخت

گر زآنکه ببرند بشمشیر ستم به

تخم بد نابهره ازین بیش که جنبد

گر سقط شود یا که بمیرد بشکم به

انگشت خموشی بلب خویش نهادن

از آنکه بخائی بلب انگشت ندم به

در محضر ارباب هنر همچو امیری

گر هیچ نگوئی سخن از لاونعم به

شمارهٔ ۱۱۳ - در ستایش پرنس ارفع الدوله

امروز جانرا با طرب هنگام پیوند آمده

دل در نشاط آماده شد لب در شکر خنده آمده

سردار دانایان زره با تاب مهر روی مه

در موکب مسعود شه فیروز و خرسند آمده

آن طالب نام نکو و آن پرنس صلح جو

مه ارفع الدوله که او بی مثل و مانند آمده

از خاوران در باختر با شاه ما شد در سفر

همراه وی در بحر و بر فضل خداوند آمده

گوئی ز نو روح الامین آمده ز بالا بر زمین

یا بار دیگر فرودین بر جای اسفند آمده

خوشا هژیرا خرما کان خواجه عیسی دما

در ساحت ملک جما شاد و فرهمند آمده

هوش و خرد فتح و ظفر عقل و ادب فضل و هنر

در پیش این فرخ پدر چون هشت فرزنده آمده

دانش پرستی کار وی فضل و هنر آثار وی

در گوش جان گفتار وی ستوار چون پند آمده

اقبال او هر دم فزون بخت عدویند واژگون

ملک از قدومش تازه چون مغز خردمند آمده

میری که گردون جاه او دولت رفیق راه او

غم در دل بدخواه او چون کوه الوند آمده

خورشید شمع منظرش بهرام سرلشکرش

برجیس اندر مجمرش سوزان چو اسپند آمده

دانش پژوه و دین طلب دانشور و دانش لقب

در گلشن علم و ادب نخلی برومند آمده

فیروز و فرخ فال او شادان و خرم حال او

بر سایه اقبال او از چرخ سوگند آمده

میرا ثنا خوانت منم کآیین بد را دشمنم

در دام مهرت گردنم همواره در بند آمده

از خاک راهت شد گلم زین ره بکامت مایلم

در حضرتت جان و دلم بس آرزومند آمده

تا نامه های بخردی شوید دل خود از بدی

تا سیمناد ایزدی در زند و پا زند آمده

همواره باشی در جهان از بخت و دولت کامران

الفاظت اندر کام جان چون شکر و قند آمده

شمارهٔ ۱۱۴

شمس و قمرم سجده نمودند سحرگاه

کی یوسف مصری تو برون آی از اینجاه

می ریخت از آن شمس و قمر نجم و ثریا

و آن نجم و ثریا چو دو صد عارف آگاه

با من به زبان آمده گفتند که ای طفل

مادر ز چه افکند زبونت به سر راه

اکنون ز سر خاک برندت سوی افلاک

اینک ز تک چاه برندت به صف چاه

چون مادرت افکند به خواری بسر ره

آمد پدرت تا بردت جانب خرگاه

بگرفته برای تو یکی دایه زیبا

رویش چو دو خورشید و دو پستانش چو دو ماه

شمارهٔ ۱۱۵

در مشهد کویت آمده بود

سرمست دی از خمار باده

مادر زن خویش را گرفت او

چون توپ بیاری عراده

نیمی چو ز شب گذشت دیدم

کامد به سرای رو گشاده

این بنده ز جای جسته گفتم

ای قوم دیگر چه روی داده

گفتند قلی ز عشق لیلی

در مضج قیس رو نهاده

گفتم بزنید آقلی را

کاین پای غلط بجا نهاده

دستش شکنید و مغز کوبید

تا برگردد ازین اراده

یک چند تن از ملازمانم

دیدم که برویش اوفتاده

بیچاره بریز چوب ایشان

می خواند عدیله و شهاده

این نص حدیث و صدق محض است

باور منما ازین زیاده

شمارهٔ ۱۱۶ - تاریخ رحلت امیر سید عبدالله خان اتابکی شاعر معروف

دریغ کز اثر تندباد سخت سیاه

شکست گلبنی از گلشن شرف ناگاه

ز خاندان نبی هم زدودمان صفی

برفت مردی دانش پژوه و کارآگاه

جهان فضل و محامد سپهر هوش و ادب

ابوالمفاخر و المجد امیر عبدالله

امیر داشت تخلص که از کمال و هنر

همیشه بر درش استاده بود خبل و سپاه

بروز نیمه شعبان برات خلد و بقا

گرفت و در صف مینو قدم نهاده براه

ز ماتمش قد تیر دبیر شد چو کمان

نمود اطلس نیلی فلک پرند سیاه

ستاره گفت عفی الله عن جرائمه

سپهر گفت سقی الله تربه و ثراه

برای سال وفاتش امیری ازیم طبع

کشید مصرع نغزی مناسب و دلخواه

فقال ضم به آخر الفراق و قل

لقد فقدت امیرالکلام عبدالله

شمارهٔ ۱۱۷

ای دل چو ز تن کاهی و در جان بفزائی

در جلوه ز صاحبنظران هوش ربائی

وربسته زنجیر سر زلف بتانی

سخت است ز زنجیر غمت روی رهائی

تا چند گرفتاری در چاه زنخدان

جهدی کن کز چاه طبیعت بدر آئی

انجام کمال است چو وارسته زمالی

پاداش هوان است چو در قید هوائی

گر قدر رخ خویش هر آئینه بدانی

این روی چو آئینه به هر کس ننمائی

تو مخزن یاقوتی و تو معدن گوهر

انصاف نباشد که کنی کاه ربائی

تو صورت رحمانی در کسوت انسان

بردار نقاب خودی از روی جدائی

آنرا که نگنجد بجهان در دل تو جاست

تا چند پیچیده در این تنگ قبائی

می نوش و قدح گیر که در خلوت انسی

بنشین و سخنگوی که همصحبت مائی

اندر خفقان است دل بلبله باید

امروز بیائی و رگ از وی بگشائی

شمارهٔ ۱۱۸ - نکوهش شورای عالی عدلیه وقت

فریاد از این مشاوره عالی

کز جاهلان پر، از عقلا خالی

شهریست ظلم و جور در آن قاضی

ملکیست جمل و حمق در آن والی

موسی گرفته مسند فرعونی

عسی گزیده منصب دجالی

جرجیس در شکنجه جباران

یوسف اسیر پنجه نفتالی

بازار دین فروشی و خودکامیست

دکان غیب گوئی و رمالی

در حبلة الکمیت قوانینش

بیداد سابق است و ستم تالی

بهر وظیفه چون مگسانند

گرد تغار دکه بقالی

با حق گرفته پیشه ستاری

با دین سپرده شیوه قتالی

اعضای آن که ناقه شهوت را

کرده شتر چرانی و جمالی

شب تا سحر مطالعه فرمایند

متن لحاف و حاشیه قالی

گرگان دویده اند در این گله

خوکان فتاده اند در این شالی

وانکه کنند دعوی استادی

بر احمد و محمد غزالی

ای عضو این مشاوره ای آنکس

کز بربری کمی و ز بنگالی

تا چند از هوا و هوس تازی

تا کی چو پشه و چو مگس بالی

ایران بروزگار تو نوشروان

افغان بدور احمد ابدالی

دارو بچشم کور همی ریزی

روغن بپای لنگ همی مالی

بالت ز سنگ کین شکند گردون

بالت درون خاک شود بالی

پهلوی دردمند بیفشاری

بازوی مستمند بیفتالی

چونان عرب که نارقری افروخت

نار ضلال را شده ای صالی

در حمل مال خلق علم کردی

قدی که کوژ گشته ز حمالی

عاشق شدی عجوزه دنیا را

با این خمیدگی و کهن سالی

اندر قمار بیع وطن دایم

کارت مجاهدی شد و دلالی

صال الجحیم باشی و دیدارت

والله قد نقطع اوصالی

من عضوها تفرق اعضائی

فی بابها تقطع اوصالی

شمارهٔ ۱۱۹

ای ملک از همتت شد سبز چون بستان گیتی

شادمان زی کز تو شد آباد شارستان گیتی

گشت محکم با اساس فکرتت بنیاد عالم

ماند ستوار از پای همتت بنیان گیتی

گرنه عزمت سد شادی گرد عالم راست کردی

سیل غم افکنده بودی رخنه در ارکان گیتی

راست گویم بی تو گیتی قالبی بیروح باشد

زانکه گیتی چون تنستی و تو هستی جان گیتی

جشن میلاد حسین ابن علی را تازه کردی

لوحش الله گوی سبقت بردی از میدان گیتی

طاعت آوردی در اینره تا جهانی شد مطیعت

بندگی کردی در ایندر تا شدی سلطان گیتی

با تو پیمان جهان محکم شد اکنون گرچه هرگز

تاکنون با هیچکس محکم نشد پیمان گیتی

اقتدار و مردمی این بس که طبعت آشکارا

شد کفیل دور گردون ضامن تاوان گیتی

ای مظفر شاه شاه ثانی ناصرالدین شاه سوم

ای محمد شاه چارم پنجمین خاقان گیتی

راست گویم کاین نظام السلطنه در پیشگاهت

تالی بوذرجمهر است ای انوشروان گیتی

تا نخشکد شاخ فضلت در زمستان حوادث

تا نخوشد گلبن جودت به تابستان گیتی

آنقدر سرسبز بادا کشتزار عدل و دادت

کش نیارد بدرویدن تا ابد دهقان گیتی

شمارهٔ ۱۲۰

مخور جانا فریب از گنج گیتی

مشو اندوهگین از رنج گیتی

پیاده پیل گردد شاه ماتت

همی در بازی شطرنج گیتی

همه دانشوران مستند و شیدا

ز سحر و جادو و نیرنج گیتی

دل و چشم حکیمان خیره ماند

ز افسون و دلال و غنج گیتی

چنان کاین مغزها را تیره دارد

می و افیون و بذر البنج گیتی

نماند تا تو بشماری نفس را

شبانه وز چهار و پنج گیتی

امیری دوش کرد این نکته مشهود

از آن دانای حکمت سنج گیتی

که گیتی را نیاید رنج چونان

که دیدی می نیاید گنج گیتی

شمارهٔ ۱۲۱

حاج باقر جان بقر بودی چرا بیقور گشتی

گاو بودی خر شدستی مار بودی مور گشتی

فرض با منکر شدی بر فسق خود اقرار کردی

بر تقلب های بی پایان خود مغرور گشتی

در هوای انگبین کندوی خود بر باد دادی

با دلی سوراخ همچون لانه زنبور گشتی

فحش مفتی خورد از مفتی و زر دادی بزاری

زر زرت شد بی نتیجه بی زر و بی زور گشتی

همچون ریحان سبز و چون گل سرخرو بودی به بستان

از سیاهی زرد رو وز من به بوری بور گشتی

شاه دستوری عمل کردی و از بدبختی آخر

سرنگون یا سربکون چون شیشه دستور گشتی

گر زبان بودت چرا از گفتن حق لال بودی

گر بصر داری چرا از دیدن حق کور گشتی

غوره ناگشته مویزی خواستی کردن ازیرا

خسته در زیر لگد چون دانه انگور گشتی

نیزه بازی یکه بودی از کجا جان بازگشتی

ذوالفقاری تیز بودی از چه ذی القنقور گشتی

گرم بودی با حریفان از چه رو سردی فزودی

جور بودی با ظریفان از چه رو ناجور گشتی

شمارهٔ ۱۲۲

گویند در دهی رفت بزغاله ای ببامی

برطرف بام می کرد چون غافلان خرامی

طباخ آرزویش اندر تنور سینه

در دیگ فکر می پخت هر دم خیال خامی

ناگاه دید در دشت پوینده ماده گرگی

از مکر کرده شستی وز حیله بسته دامی

بزغاله را در آن بام از دور دید و شد پیش

بنمود با تواضع بر روی او سلامی

گفتش من و تو خویشیم بنگر بحال خویشان

تا از شراب مهرت مشگین کنم مشامی

در خلوتی که آنجا نبود بجز من و تو

باید نشست و با هم زد محرمانه جامی

وانگاه گوش خود را بگشای و باش خامش

تا عرضه دارم از دوست در حضرتت پیامی

بزغاله گفت خویشی بی سابقت نباشد

من در قبیله خویش نشنیدم از تو نامی

از ناشناس باید کردن حذر به تحقیق

برنص هر کتابی بر قول هر امامی

بعد از وفات بابا این بنده را نمانده است

نه غمخوری نه خویشی نه خواهری نه مامی

گرگ از سماع این حرف دندان فشرد و گفتا

زین سخت تر بگیتی نشنیده ام کلامی

رو شکر کن که چون من بی خانمان نماندی

اندر پناه صاحب داری سرای و بامی

بزغاله ای و دربام آسوده می زنی گام

غافل ز کید ایام صبحی بری بشامی

زین بام اگر پریدی وندر چمن چریدی

از دست من چشیدی حلوای انتقامی

این کبر و ناز و سودا بگذاشتی به یک جا

گر برزنم ز سیلی اندر سرت لجامی

شمارهٔ ۱۲۳ - مکالمه تخت و تاج بمناسبت وقعه هفتم محرم ۱۳۳۳

تخت با تاج همی گفت که ای افسر کی

گر شهنشاه کند عزم سپاهان از ری

آذر افروزد در دشت عراق از آزار

فروردین گردد بستان سپاهان در ری

کوه در زلزله افتد ز سم اسب یلان

دشت پر لشکر جنگی شود از کشور وحی

تاج گفت آری گر شاه کند عزم سفر

کس نماند که مراو را نشتابد از پی

گر حبیبستی بی شاه چسان ماند و چون

ور رقیبستی در ملک کجا ماند و کی

بسکه محبوب جهان است شهنشاه بزرگ

حمد او خلق جهان را شده اندر رگ و پی

تخت گفت اینک شمع است شهنشه که سران

همچو پروانه تن جان و دل افشانده بوی

گر کند عزم سپاهان ز سپاهانش زمین

همچو گردون شود از مشتری و ماه و جدی

تاج گفت آمده آنروز که دست و دل شاه

از هنرنامه شاهان جهان سازد طی

چیرگی یابد در خاتمه از خاتم جم

یم و کان بخشد بی واهمه چون حاتم طی

تخت گفت این همه محبوبی و شیرینی و لطف

که بدین شاه کرامت شده از داور حی

بهر آنست که تاریخ جهان تازه کند

لاشه های کهنان را همه سازد لاشیی

تاج گفتا که رئیس الوزراء در بر شاه

ایستاده است و شب روز کمر بسته چونی

راد مردی است که اسلاف گرامش همگی

جان فشاندند به تخت جم و بر افسرکی

هر زمان فتنه در این ملک فرازد پر و بال

از پی دفعش گوید که تعهدت علی

یا رب این شاه بماناد باقبال بلند

جاودان دست بد حادثه کوتاه از وی

شمارهٔ ۱۲۴

دیدم میان کوچه پیر لبو فروشی

بار لبو نهاده پشت دراز گوشی

می گفت گرم و داغ است شیرین لبوی قندی

وافکند از این ترانه اندر جهان خروشی

طفلان پی چغندر باجهد و سرعت اندر

چون صوفئی قلندر دنبال دیگجوشی

ناگه درشکه خان از آن طرف گذر کرد

خان اندر او نشسته باکر و فرو جوشی

چرخ درشکه خر را غلطاند و بر زمین زد

تا زانوان فرو شد دستش بلانه موشی

پالان خر ز دوشش وارونه شد تو گفتی

دستار باده نوشی است در بزم می فروشی

پیر ستمگر آمد بگرفت گوش و دمش

هنی نمود و هوئی هشی کشید و هوشی

چندان زدش که او را بر جا نماند دیگر

نه شانه ای و پشتی نه گردنی و نه دوشی

ز آنجا که جز تحمل کاری نمی تواند

با جابری ذلیلی با ناطقی خموشی

مسکین الاغ می گفت ای پیر بیمروت

دانستی ار ترا بود فرهنگ و عقل و هوشی

جرم من اینکه هستم فرمان برو مطیعت

ایکاش جای من بود یک استر چموشی

شمارهٔ ۱۲۵

چو سیف الدوله از سلسال باقی

ریاض احمدی را گشت ساقی

حمیت ساخت با غیرت تحالف

مروت کرد با همت تلاقی

ترقی یافت روح علم از آن پس

که ابدان را نفوس اندر تراقی

رواقی ساخت بهر درس سادات

که افلاطون در او آمد رواقی

بنای طاق این بنیاد عالی

فلک را خسته کرد از جفت و طاقی

بروبد ساحتش با زلف و مژگان

بت خرگاهی و ترک و ثاقی

در او خوانند شاهان حجازی

سرود حق بآهنگ عراقی

کرامت کرد سیف الدوله الحق

بگوهر بخشی و شیرین مذاقی

تو گوئی زهر جهل و مارکین را

دمش تریاق و فضلش گشته راقی

عدیلش باشد اندر ملک نایاب

بدیلش نادر است و اتفاقی

قدر بادش به هر اندیشه یاور

خدا بادش ز هر مکروه واقی

وقاه الله من شرالدواهی

سقاه الله من کاس دهاقی

بروز فتح این مکتب بتاریخ

امیری زد رقم خیرات باقی

شمارهٔ ۱۲۶ - تاریخ رحلت شمس المعالی

فغان کن ماتم شمس المعالی

شکست آمد بر این طاق هلالی

ز سوگش جامه ایام گردید

سیاه و تیره چون رخت لیالی

جهان پر شد زغم تا از وجودش

سرای عنصری گردید خالی

حکیمی کز هنر برتر نهاده است

زنه گردون و هفت اختر نهالی

دبیری کز پی خدمت گرفته

الف در پیش کلکش شکل دالی

عیار نظمش از بحر قوافی

در آب افکنده معیار جمالی

سخن سنجی که زاد از خامه اش مشک

چنان کز لجه طبعش لئالی

طبیبی کز هراسش آخشیجان

فرو بسته در بی اعتدالی

فلاطون را بحکمت بوده ثانی

ارسطو را بصنعت گشته تالی

نشستی همچو مه در چرخ تحقیق

حکیمان چون کواکب در حوالی

چو خواندی مشتری را درس حکمت

عطارد ثبت می کردش امالی

طریق کعبه گفتی بر مجره

نشان قبله بر قطب شمالی

باشراف از شرافت میرو والا

باعیان از عنایت صدر و والی

سمی سامی شاه ولایت

امیرالمومنین مولی الموالی

علاء الملة اعلی الله قدره

مهین سیدعلی آن ذات عالی

ز نظم احمد اندر ماتم وی

کنم تضمین دری شهوار و غالی

«صلاة الله خالقنا حنوط

علی الوجه المکفن بالجمالی »

«فان له ببطن الارض شخصا

جدیدا ذکرناه و هوبالی »

چو روح پاکش از خاک اندر افلاک

همی فرمود سیر انتقالی

بتاریخش امیری گفت ناگه

بمینو شد روان شمس المعالی

شمارهٔ ۱۲۷

سراج الهدی حاج ملاعلی

که نفسی زکی بود و حبری ملی

کنوز حکم در دلش مختفی

رموز هدی از لبش منجلی

دلش گنجی از ما سوی الله تهی

ز اسرار عین الیقین ممتلی

فلست اخاف من العاذلین

و لم اخش مما یقولون لی

چو فضلش برافروخت نارالقری

خرد مقتبس بود و او مصطلی

دبستان و محراب و منبر گذاشت

بفرزند فرزانه عبدالعلی

سفر کرد از این دارو در ماتمش

پریشان عدو گشت و گریان ولی

امیری به تاریخ گفتا لقد

قضی نحبه الحاج ملاعلی

شمارهٔ ۱۲۸ - تاریخ و مرثیه شیخ نظر علی

تاریک شد جهان ز ملال نظر علی

دریا گریست خون ز خیال نظر علی

ابر آورد قطیفه زنهار در کنار

گوید منم مصدق حال نظر علی

مرغ آورد بدیعه شوریده آشکار

کز من شنو جواب و سئوال نظر علی

کوه از کنار خویش یم خرده ساز کرد

در شستن حرام و حلال نظر علی

کمتر کسی بزاویه دیدم سپرده جان

محروم از عطا و نوال از نظر علی

وارسته گشت دامن قدرش ز ماسوی

کو شاخ بود و میوه ظلال نظرعلی

بنگر که شاهدان بکجا قائمند از آنک

کوته شود سخن بکمال نظرعلی

دلدارم از وثاق چو آمد بمهر خوان

بنشست گوشه ای به خیال نظرعلی

ناگه جمال فرخ وی را بدید باز

پیدا از او صفات و خصال نظرعلی

گفتا حقیقتی بود از سال مرگ او

گفتم کدام گفت جمال نظرعلی

شمارهٔ ۱۲۹

چون پدرم باغ خلد داد به خشتی

ما به بهشتی فروختیم بهشتی

خاک وطن را بظلم و جور سرشتیم

زانکه در او نیست مرد پاک سرشتی

ما به بهشتی شدیم و مسلم و ترسا

بهر بهشتی به کعبه ای و کنشتی

حاصل تحصیل علم و دانش ما شد

یاری و جام شرابی و لب کشتی

وز نفس ما خدا بمردم ایران

طالع شومی بداد و طلعت زشتی

بیضه اسلام را بسنگ بکوبیم

گر رسد از روس تخم نیم برشتی

سنگ ملامت بما اثر نکند هیچ

بحر نفرساید از تحمل خشتی

شمارهٔ ۱۳۰ - ماده تاریخ تجدید یکی از بناهای شهر قم

ای فلک لاجورد گر بزمین بنگری

تن بتواضع دهی سر بسجود آوری

چرخی بینی بخاک مطلع جانهای پاک

گشته در آن تابناک مهر و مه و مشتری

روضه فردوس را نیست بر او افتخار

خرگه افلاک را نیست ازو برتری

چون بگه نفخ صور یبعث من فی القبور

فرش وی از زلف حور فرش جنان عبقری

ور فلک آرد بطاق مهرومه اندر نطاق

کوفته بر این رواق رایت پیغمبری

از حسن عسکری است مانده بجای این بنا

معنی ام القری زاده شاه غری

کوه ز حلمش بجوش یم ز کفش در خروش

حلقه امرش بگوش ساخته دیو و پری

گر بصنمخانه برعکس جمالش فتد

پشت کند برهمن بر صنم آذری

از پس سالی هزار چشم بد روزگار

برد ازین مرغزار لاله و ورد طری

دست قضا زین اساس ریخت در و بام و سقف

گشت گهر ناپدید از نظر گوهری

تا که علی النقی از پی تجدید آن

چتر سعادت فراشت بر فلک چنبری

حاجی والا نژاد پاکدل پاک زاد

مرد همایون راد صاحب فردسری

خواست بتاریخ آن مصرعی از بهر فکر

کلک امیری بداد داد سخن گستری

ذیل علی را کشید بر سر مصراع و گفت

حشر علی النقی با حسن عسگری

شمارهٔ ۱۳۱ - ماده تاریخ دیگر

زهی کاخ سرفراز که چرخ معلقی

ز رشکش کند طراز ز دیبای ازرقی

بنزد من این رواق بود بر زنه طباق

کنم ثابت این سخن ببرهان منطقی

ازیرا که آسمان بتازد ز آفتاب

کند چرخ آفتاب در این بام جوسقی

اگر کرده ماه و مهر ز نور و شعاع چهر

بشطرنج نه سپهر وزیری و بیدقی

بر این چرخ اختران بتابند بیکران

جنوبی و مغربی شمالی و مشرقی

بدستوری امام نهاد این بنای تام

یکی نایب همام یکی عالم تقی

بفرمان عسکری که در بحر حکمتش

بود عقل ناخدا کند چرخ زورقی

عطارد قلم بکف پی مدحش از شرف

گهی دعبلی کند زمانی فرزدقی

چو بگذشت قرن چند ازین طرح دلپسند

اساسی چنان بلند فتاد از منسقی

ز دادار جرم پوش رسید این سخن بگوش

ز همرازی سروش بحاجی علینقی

که این بقعه را ز نو برافراز کنگره

ازین تیره خاکدان بچرخ معلقی

بنه نام خویش را بطومار مهتران

چو آل سبکتکین به تاریخ بیهقی

چو بر حاجی این ندا رسید از سروش غیب

بمعراج ارتقا دلش گشت مرتقی

یکی طرح نونگاشت یکی تخم تازه کاشت

سنمارسان فراشت اساس خورتقی

شدش گنج سیم و زر چو خاشاک در نظر

بگوشش حدیث بخل همیکرد زیبقی

پراکند گنج مال فراوانتر از رمال

ز دادار بیهمال رسیدش موفقی

بیاراست بقعه ای که آمد بگوش جان

ز هر سنگریزه اش صدای اناالحقی

شنیدم رسول گفت که در بطن مادران

سعادت برد سعید شقاوت خرد شقی

کلام رسول را ز کردار این بزرگ

گر انصاف باشدت بیاید مصدقی

کز آغاز عمر زاد همی خیز از این نهاد

چو رادی ز طبع راد چو تقوی ز متقی

کسی کو ز خیر خویش ندارد رهی به پیش

زهی جهل و ابلهیش زهی لؤم و احمقی

بزرگا مکرما کسی کو بروزگار

الی الله یلتجی من الله یتقی

چو آن آسمان نور ازین وادی غرور

شد اندر لقای حور بفردوس ملتقی

محمدعلی که هست ورا بهترین خلف

نکوتر ز ما سبق بیاراست مابقی

به تاریخ این بنا خرد خواست مصرعی

چو ابیات انوری به دوران سلجقی

امیری قلم گرفت بتاریخ زد رقم

«بماند این اثر بقم ز حاجی علینقی »

شمارهٔ ۱۳۲

باشد دوشنبه موعد دیدار آن پری

میدان جان فشانی و بازار دلبری

دلال عشق و یار خداوند مالدار

بوسه متاع و هوش ثمن روح مشتری

روزی است بس مبارک و فرخنده آنچنان

کانروز را سزد که تو از عمر نشمری

باد صبا براه عروسان نوبهار

وز سبزه گسترد بزمین فرش عبقری

تا هفته دگر که ببینیم دو هفته بدر

صد سال عمر باید و صد سال صابری

جویم بیاد زلف و رخش در کنار باغ

بوی بنفشه تر و روی گل طری

بینم قد صنوبر و بر یاد قامتش

خون آیدم بدیده ز قلب صنوبری

شعری نگاشت پاسخ شعر من آن نگار

مانند رشته گهر از گفته دری

شیری چو آب خفته که هر نکته از او

از رومی به تخت و به تاج سکندری

بر خاک عنصری اگر این گفته روی

احسنت و آفرین رسد از خاک عنصری

خوبان به غمزه سحر توانند و یار من

از شعر تازه نیز کند ساز ساحری

جانم فدای خامه و قربان نامه ات

کاندر بیان حریری و اندر سخن حری

لاف از سخنوری نتواند کسی دگر

آنجا که داد کلک تو داد سخنوری

چون شد گدای کویت امیری به افتخار

درویشی اختیار کند بر توانگری

شمارهٔ ۱۳۳

اگر یک تن به گیتی درد یاران را طبیبستی

خداوند محبت شاه مهرویان حبیبستی

ز صوت عندلیب اندر چمن جانها برقص آید

مگر در وصف او سرگرم دستان عندلیبستی

گر او را بر فلک جانیست یا رب از چه رودایم

رخش چون آفتاب و پنجه چون کف الخضیبستی

چنان آویختم در دامن مهرش که پنداری

ز حلق کودکان آویخته عود الصلیبستی

به گیتی هر کسی را حق نصیبی داده است اما

مرا از ملک و مال این جهان مهرش نصیبستی

امیری را از او باید ادب آموختن گرچه

به فرمان مظفر شه ممالک را ادیبستی

شمارهٔ ۱۳۴ - تاریخ و مرثیه شیخ نظر علی

تاریک شد جهان ز ملال نظرعلی

دریا کریست خون ز خیال نظرعلی

ابر آورد قطیفه زنهار در کنار

گوید منم مصدق حال نظر علی

مرغ آورد بدیعه شوریده آشکار

کز من شنو جواب و سئوال نظرعلی

کوه از کنار خویش یم خرده ساز کرد

در شستن حرام و حالا نظرعلی

کمتر کسی به زاویه دیدم سپرده جان

محروم از عطا و نوال نظرعلی

وارسته گشت دامن قدرش ز ماسوی

کو شاخ بود و میوه ظلال نظرعلی

بنگر که شاهدان به کجا قائمند از آنک

کوته شود سخن به کمال نظرعلی

دلدارم از وثاق چو آمد به مهر خوان

بنشست گوشه ای به خیال نظرعلی

تاگه جمال فرخ وی را بدید باز

پیدا از او صفات و خصال نظرعلی

گفتا حقیقتی بود از سال مرگ او

گفتم کدام گفت جمال نظرعلی

شمارهٔ ۱۳۵

ماه من بر برگ سوری ازغوان ساید همی

وز دل سیمین صدف یاقوت تر زاید همی

بسدین درجش عقیق و لعل و مرجان پرورد

باده گلگون بسیمین جام بپیماید همی

حریتم زان پسته خندان که ماهی چند روز

با دل خونین لب اندر خنده بگشاید همی

حقه سیمش چو چشان منستی کز فراق

بر گل سوری عقیق سوده پالاید همی

شکرستانی است الحق طوطی ما را سزد

برگشاید بال و از این خوان شکر خاید همی

ز آن شراب ارغوانی اندر آن سیمین قدح

در کشد تا شعرهای تازه بسر آید همی

هیچ نشنیدم جز آن سیمین صنم کس بیسبب

بیگناهی را بخون رخساره انداید همی

بسکه خون اندر دل ما کرد از هجران خود

از گریبانش بدامان خون روان آید همی

دامنش پاک است از هر گونه آلایش ولی

خون این بیچاره دامانش بیالاید همی

دلبرا ترکا پریرویا نگارا مهوشا

حق تعالی مر ترا بر ما ببخشاید همی

خونخورم وز دیده خونبارم که ترسم از گلت

خون فزون آید تن پاک بفرساید همی

از امیری خواستم تدبیر این اندیشه گفت

راز دل بر گوی و بنگر تا چه فرماید همی

شمارهٔ ۱۳۶ - سیم شعبان ۱۳۱۷ در تبریز منظوم داشته است

ای ملک از همتت سرسبز شد بستان گیتی

شادمان زی کز تو شد آباد شارستان گیتی

گشت محکم با اساس فکرتت بنیاد عالم

ماند ستوار از برای همتت بنیان گیتی

گرنه عزمت سد شادی گرد عالم راست کردی

سیل غم افکنده بودی رخنه در ارکان گیتی

راست گویم بی تو گیتی قالبی بی روح باشد

زانکه گیتی چون تنستی و تو هستی جان گیتی

جشن میلاد حسین ابن علی را تازه کردی

لوحش الله گوی سبقت بردی از میدان گیتی

طاعت آوردی در اینره تا جهانی شد مطیعت

بندگی کردی در ایندر تا شدی سلطان گیتی

با تو پیمان جهان محکم شد اکنون گرچه هرگز

تاکنون با هیچکس محکم نشد پیمان گیتی

اقتدار و مردمی این بس که طبعت آشکارا

شد کفیل دور گردون ضامن تاوان گیتی

ای مظفر شاه شاه ثانی ناصرالدین شاه سوم

ای محمد شاه چارم پنجمین خاقان گیتی

راست گویم کاین نظام السلطنه در پیشگاهت

تالی بوذرجمهر است ای انوشروان گیتی

تا نخشکد شاخ فضلت در زمستان حوادث

تا نخوشد گلبن جودت به تابستان گیتی

آنقدر سرسبز بادا کشتزار عدل و دادت

کش نیارد به درویدن تا ابد دهقان گیتی

شمارهٔ ۱۳۷

دوش آن بت سیمین لب آمد به بالینم همی

برداز نگاهی بوالعجب جان و دل و دینم همی

بدرالدجی شمس الحقی در کار دادم رونقی

زان پس که بودم بیدقی بنمود فرزینم همی

چون برگ گل رخساره اش در دشت زرین باره اش

روشن شد از نظاره اش چشم جهان بینم همی

چون دید از جور و ستم افتاده ام در بحر غم

بخشید آن زیبا صنم بر جان مسکینم همی

گفتا غمم فرموش کن گفتارم اندر گوش کن

برخیز و جامی نوش کن از لعل شیرینم همی

نشناختم آن ماه را شمع و چراغ راه را

نادید چشمم شاه را از اشک خونینم همی

شمارهٔ ۱۳۸

ای سوده برتر از عرش دیهیم سرفرازی

تا چند همچو طفلان مشغول خاکبازی

سرمایه ای که در عمر اندوختی بزحمت

از یک کرشمه بربود ترکی به ترک تازی

چون کودکان ربودند هوشت بنقل و بادام

آن ترک قندهاری و آن لعبت طرازی

اندر مقام محمود چون راه نمیدهندت

در معرض حریفان دعوی مکن ایازی

بر طلعت مجدر زشت است نیل و غازه

بر قامت محدب عیب است رخت غازی

از جانور نشاید گفتار آدمیزاد

از پارسی نیاید لحن و سرود تازی

مقتول تیغ طبعی از زندگی چو لافی

مخذول دیو نفسی از چیرگی چو نازی

گیرم که جغد و کرکس سازند صید مرغان

کو فره همائی کو پر شاهبازی

اسباب عافیت را از دست دادی ایدل

اینک بر طبیبان رو بهر چاره سازی

درمان درد عاشق ماء الحیوة وصل است

یا نوشدار وی مهر یا شهد دلنوازی

گر خواستار وصلی باید بمحفل غم

یا همچو عود سوزی یا همچو رود سازی

ور طالب خلاصی باید بنار اخلاص

یا همچو سیم تابی یا همچو زر گدازی

بگشای بال فکرت بگذر به پای همت

در عالم حقیقت زین قنطره مجازی

اسرار عشق و مستی از اهل راز بشنو

نز عارف عراقی وز مفتی حجازی

این رازهای پنهان بنیوش از امیری

تا نیمجو فروشی تحقیق فخر رازی

شمارهٔ ۱۳۹ - خطاب به شیخ نظرعلی

گر نظر علی بمن درفکند نظاره ای

از پس مرگ بخشدم زندگی دوباره ای

پیرو دلیل عاشقان آنکه ز نور معرفت

پیر خرد بحضرتش کودک شیرخواره ای

از سخنی چو انگبین کرده ز موم نرمتر

خاطر منکری که شد سخت چو سنگخاره ای

ما همه کودکان او کارگر دکان او

در طلب مکان او خسته ز هر کناره ای

ما پی دفع خواب خوش خاسته از مقام خود

او ز برای خواب ما ساخته گاهواره ای

بستر و خوابگا همان نیست در آستان او

جز دل شرحه شرحه ای یا تن پاره پاره ای

زاهد جرعه نوش اگر مست شد از عصیر می

صوفی خرقه پوش اگر چرخ زد از عصاره ای

مامی و کو کنار را کرده فدای یک نظر

بی مدد پیاده ای یا نفس سواره ای

جز نظر علی در این بستر آفت و مرض

پیکر دردمند را نیست علاج و چاره ای

ای نظر علی دلم در ره انتظار تو

هست پی فدا شدن منتظر اشاره ای

جسم من از عنایتت دوخته سبز جامه ای

گوش من از حکایتت ساخته گوشواره ای

ناله شوق سر کنم دیده ز اشک تر کنم

سبحه ات از گهر کنم تا کنی استخاره ای

سنگ من از تو زر شود لنگ چو مسرعان دود

اشتر مست می رود بر زبر مناره ای

سینه تو ز نور حق روشن و با فروغ شد

چون ز شراب لعلگون مغز شرابخواره ای

قلب مسیح خرم است از برکات مریمی

بزم خلیل روشن است از حرکات ساره ای

خیز ز نور هفت تن باش چراغ انجمن

ای پی الصلا بزن نعرة البشاره ای

چار فرشته را بخوان تا که بگسترند خوان

کامده بهر استخوان کرکس و لاشخواره ای

هفت تنان و هفتخوان چار دهند در شمر

زانکه به از چهارده نیست دگر شماره ای

هر که بدید در فلک شمع مه چهارده

کی بنظر خوش آیدش روشنی ستاره ای

پیش در مغار تو جامه خصم شد گرو

خفته پلنگ تیز دو در بن هر مغاره ای

نایب و جانشین حق تازه نماید این ورق

برده ز انبیا سبق رانده بدشت باره ای

ساقی رو گشاده ای مست ز جام باده ای

شاهی و شاهزاده ای ماهی و ماهپاره ای

بحر خجل ز موج او، چرخ کمینه اوج او

ساخته نیست فوج او، از صده و هزاره ای

شه چو باصفهان رود، دجال از جهان رود

تا که ز شهشهان رود جنگ به جوی باره ای

نوبت سرمدی زند، طبل محمدی زند

نغمه داودی زند، با دهل و نقاره ای

غیر شهاب و بوالوفامیر و حبیب و مصطفی

نیست بصفه صفا انجمن و اداره ای

ای تن خسته حزین از برکات یوم دین

مالک خاتم و نگین صاحب طوق و پاره ای

تو ز هنر صحیفه هم بخرد خلیفه‌ای

پیر بنی‌حنیفه‌ای میر بنی‌فراره‌ای

زیر لوای حیدری همسفر حذیفه ای

پیش بساط جعفری همقدم زراره ای

نزد خلیفه جوان منتصر الخلافه ای

پای سریر خسروان منتظر الصداره ای

هست رخ تو چون زری سینه تنور اخگری

اشک تو عقد گوهری چشم تو چون فواره ای

باش بفکر بستگی تا برهی ز خستگی

کی رسدت شکستگی گر تو درستکاره ای

آور گاو خویش را ماله و گاو و خیش را

بین پس کار و پیش را گر ز پی بهاره ای

گفتمت این غزل از آن بحر که گفته مولوی

یاور من تویی بکن بهر خدای چاره‌ای

مسمطات

شمارهٔ ۱ : برخیز شتربانا بربند کجاوه

شمارهٔ ۲ : سال نهمین است که این ملت بیدار

شمارهٔ ۳ : قدم گذار به دیوان عالی و بشناس

شمارهٔ ۴ - تضمین غزل زمان آقای سفیرالعارفین در مدح جلال الدین محمد مجدالاشراف

شمارهٔ ۵ - ترجمه اشعار ایل بیگی مرحوم جانشین تیمور : آرم از قول بزرگان مه برون از زیر ابر

شمارهٔ ۱

برخیز شتربانا بربند کجاوه

کز چرخ همی گشت عیان رایت کاوه

در شاخ شجر برخاست آوای چکاوه

وز طول سفر حسرت من گشت علاوه

بگذر به شتاب اندر، از رود سماوه

در دیده من بنگر دریاچه ساوه

وز سینه ام آتشکده پارس نمودار

از رود سماوه ز ره نجد و یمامه

بشتاب و گذر کن سوی ارض تهامه

بردار پس آن گه گهرافشان سر خامه

این واقعه را زود نما نقش به نامه

در ملک عجم بفرست با پر حمامه

تا جمله ز سر گیرند دستار و عمامه

جوشند چو بلبل به چمن کبک به کهسار

بنویس یکی نامه به شاپور ذوالاکتاف

کز این عربان دست مبر نایژه مشکاف

هشدار که سلطان عرب داور انصاف

گسترده به پهنای زمین دامن الطاف

بگرفته همه دهر ز قاف اندر تا قاف

اینک بدرد خشمش پشت و جگر و ناف

آن را که درد نامه‌اش از عجب و ز پندار

با ابرهه گو خیر به تعجیل نیاید

کاری که تو می‌خواهی از فیل نیاید

رو تا به سرت جیش ابابیل نیاید

بر فرق تو و قوم تو سجیل نیاید

تا دشمن تو مهبط جبریل نیاید

تا کید تو در مورد تضلیل نیاید

تا صاحب خانه نرساند به تو آزار

زنهار بترس از غضب صاحب خانه

بسپار به زودی شتر سبط کنانه

برگرد از این راه و مجو عذر و بهانه

بنویس به نجاشی اوضاع شبانه

آگاه کنش از بد اطوار زمانه

وز طیر ابابیل یکی بر به نشانه

کآنجا شودش صدق کلام تو پدیدار

بوقحف چرا چوب زند بر سر اشتر

کاشتر به سجود آمده با ناز و تبختر

افواج ملک را نگر ای خواجه بهادر

کز بال همی لعل فشانند و ز لب در

وز عدتشان سطح زمین یکسره شد پر

چیزی که عیان است چه حاجت به تفکر

آن را که خبر نیست فکار است ز افکار

زی کشور قسطنطین یک راه بپویید

وز طاق ایاصوفیه آثار بجویید

با پطرک و مطران و بقسیس بگویید

کز نامهٔ انگلیون اوراق بشویید

مانند گیا بر سر هم خاک مرویید

وز باغ نبوت گل توحید ببویید

چونان که ببویید مسیحا به سر دار

این است که ساسان به دساتیر خبر داد

جاماسب به روز سوم تیر خبر داد

بر بابک برنا پدر پیر خبر داد

بودا به صنم‌خانهٔ کشمیر خبر داد

مخدوم سرائیل به ساعیر خبر داد

وآن کودک ناشسته لب از شیر خبر داد

ربیون گفتند و نیوشیدند احبار

از شق سطیح این سخنان پرس زمانی

تا بر تو بیان سازند اسرار نهانی

گر خواب انوشروان تعبیر ندانی

از کنگره کاخش تفسیر توانی

بر عبد مسیح این سخنان گر برسانی

آرد به مداین درت از شام نشانی

بر آیت میلاد نبی سید مختار

فخر دو جهان خواجه فرخ رخ اسعد

مولای زمان مهتر صاحبدل امجد

آن سید مسعود و خداوند مؤید

پیغمبر محمود ابوالقاسم احمد

وصفش نتوان گفت به هفتاد مجلد

این بس که خدا گوید ماکان محمد

بر منزلت و قدرش یزدان کند اقرار

اندر کف او باشد از غیب مفاتیح

و اندر رخ او تابد از نور مصابیح

خاک کف پایش به فلک دارد ترجیح

نوش لب لعلش به روان سازد تفریح

قدرش ملک العرش به ما ساخته تصریح

وین معجزه‌اش بس که همی خواند تسبیح

سنگی که ببوسد کف آن دست گهربار

ای لعل لبت کرده سبک سنگ گهر را

وی ساخته شیرین کلمات تو شکر را

شیروی به امر تو درد ناف پدر را

انگشت تو فرسوده کند قرص قمر را

تقدیر به میدان تو افکنده سپر را

و آهوی ختن نافه کند خون جگر را

تا لایق بزم تو شود نغز و بهنجار

موسی ز ظهور تو خبر داده به یوشع

ادریس بیان کرده به اخنوخ و همیلع

شامول به یثرب شده از جانب تبع

تا بر تو دهد نامه آن شاه سمیدع

ای از رخ دادار برانداخته برقع

بر فرق تو بنهاده خدا تاج مرصع

در دست تو بسپرده قضا صارم تبار

تا کاخ صمد ساختی ایوان صنم را

پرداختی از هر چه به جز دوست حرم را

برداشتی از روی زمین رسم ستم را

سهم تو دریده دل دیوان دژم را

کرده تهی از اهرمنان کشور جم را

تایید تو بنشانده شهنشاه عجم را

بر تخت چو بر چرخ برین ماه ده و چار

ای پاک‌تر از دانش و پاکیزه‌تر از هوش

دیدیم ترا کردیم این هر دو فراموش

دانش ز غلامیت کشد حلقه فراگوش

هوش از اثر رای تو بنشیند خاموش

از آن لب پرلعل و از آن باده پرنوش

جمعی شده مخمور و گروهی شده مدهوش

خلقی شده دیوانه و شهری شده هشیار

برخیز و صبوحی زن بر زمره مستان

کاینان ز تو مستند در این نغز شبستان

بشتاب و تلافی کن تاراج زمستان

کو سوخته سرو چمن و لاله بستان

داد دل بستان ز دی و بهمن بستان

بین کودک گهواره جداگشته ز پستان

مادرش به بستر شده بیمار و نگونسار

ماهت به مُحاق اندر و شاهت به غَری شد

وز باغ تو ریحان و سپرغم سپری شد

انده ز سفر آمد و شادی سفری شد

دیوانه به دیوان تو گستاخ و جری شد

و آن اهرمن شوم به خرگاه پری شد

پیراهن نسرین تن گلبرگ طری شد

آلوده به خون دل و چاک از ستم خار

مرغان بساتین را منقار بریدند

اوراق ریاحین را طومار دریدند

گاوان شکم خواره به گلزار چریدند

گرگان ز پی یوسف بسیار دویدند

تا عاقبت او را سوی بازار کشیدند

یاران بفرختندش و اغیار خریدند

آوخ ز فروشنده دریغا ز خریدار

ماییم که از پادشهان باج گرفتیم

زان پس که از ایشان کمر و تاج گرفتیم

دیهیم و سریر از گهر و عاج گرفتیم

اموال و ذخایرشان تاراج گرفتیم

وز پیکرشان دیبه دیباج گرفتیم

ماییم که از دریا امواج گرفتیم

و اندیشه نکردیم ز طوفان و ز تیار

در چین و ختن ولوله از هیبت ما بود

در مصر و عدن غلغله از شوکت ما بود

در اندلس و روم عیان قدرت ما بود

غرناطه و اشبیلیه در طاعت ما بود

صقلیه نهان در کنف رایت ما بود

فرمان همایون قضا آیت ما بود

جاری به زمین و فلک و ثابت و سیار

خاک عرب از مشرق اقصی گذراندیم

وز ناحیه غرب به افریقیه راندیم

دریای شمالی را بر شرق نشاندیم

وز بحر جنوبی به فلک گرد فشاندیم

هند از کف هندو ختن از ترک ستاندیم

ماییم که از خاک بر افلاک رساندیم

نام هنر و رسم کرم را به سزاوار

امروز گرفتار غم و محنت و رنجیم

در داو فره باخته اندر شش و پنجیم

با ناله و افسوس در این دیر سپنجیم

چون زلف عروسان همه در چین و شکنجیم

هم سوخته کاشانه و هم باخته گنجیم

ماییم که در سوگ و طرب قافیه‌سنجیم

جغدیم به ویرانه هزاریم به گلزار

ای مقصد ایجاد سر از خاک به در کن

وز مزرع دین این خس و خاشاک به در کن

زین پاک زمین مردم ناپاک به در کن

از کشور جم لشکر ضحاک به در کن

از مغز خرد نشئه تریاک به در کن

این جوق شغالان را از تاک به در کن

وز گله اغنام بران گرگ ستمکار

افسوس که این مزرعه را آب گرفته

دهقان مصیبت‌زده را خواب گرفته

خون دل ما رنگ می ناب گرفته

وز سوزش تب پیکرمان تاب گرفته

رخسار هنر گونه مهتاب گرفته

چشمان خرد پرده ز خوناب گرفته

ثروت شده بی‌مایه و صحت شده بیمار

ابری شده بالا و گرفته است فضا را

از دود و شرر تیره نموده است هوا را

آتش زده سکان زمین را و سما را

سوزانده به چرخ اختر و در خاک گیا را

ای واسطه رحمت حق بهر خدا را

زین خاک بگردان ره طوفان بلا را

بشکاف ز هم سینه این ابر شرربار

چون بره بیچاره به چوپانش نپیوست

از بیم به صحرا در نه خفت و نه بنشست

خرسی به شکار آمد و بازوش فروبست

با ناخن و دندان ستخوانش همه بشکست

شد بره ما طعمه آن خرس زبردست

افسوس از آن بره نوزاده سرمست

فریاد ز آن خرس کهنسال شکمخوار

چون خانه خدا خفت و عسس ماند ز رفتن

خادم پی خوردن شد و بانو پی خفتن

جاسوس پس پرده پی راز نهفتن

قاضی همه جا در طلب رشوه گرفتن

واعظ به فسون گفتن و افسانه شنفتن

نه وقت شنفتن ماند نه موقع گفتن

و آمد سر همسایه برون از پس دیوار

ای قاضی مطلق که تو سالار قضایی

وی قائم بر حق که در این خانه خدایی

تو حافظ ارضی و نگهدار سمایی

بر لوح مه و مهر فروغی و ضیایی

در کشور تجرید مهین راهنمایی

بر لشکر توحید امیرالامرایی

حق را تو ظهیرستی و دین را تو نگهدار

در پرده نگویم سخن خویش علی الله

تا چند در این کوه و در آن دشت و در آن چه

برخیز که شد روز شب و موقع بی‌گه

بشتاب که دزدان بگرفتند سر ره

آن پرده زرتار که بودی به درِ شه

تاراج حوادث شد با خیمه و خرگه

در دار نمانده است ز یاران تو دیار

با فر خداوند تعالی و تقدس

از لوث زلل پاک کن این خاک مقدس

در دولت شاهی که در این کاخ مسدس

با تاج مرصع شد و با تخت مقرنس

پرداخت صف باغ ز هر خار و ز هر خس

بر او دو جهان اندک و او بر دو جهان بس

بسیار برش اندک و زو اندک بسیار

شاه ملکان حامی دین شاه مظفر

کز او شده بر پا علم دین پیمبر

از داد، نگین دارد و از دانش افسر

ماهست به چرخ اندر و شاهست به کشور

چون او نه یکی شاه درین توده اغبر

چون او نه یکی ماه بر این طارم اخضر

وین هر دو پدید است ز گفتار و ز دیدار

با فر تو ای شاه رعیت نخورد غم

با خوی خوشت ابر بهاری نزند دم

از شرم کف راد تو گوهر ندهد یم

جز بر در تو گردن گردون نشود خم

از مهر تو جسته است بشر جان و شجر نم

از بیم تو کرده است قدر خوف و قضا رم

وز هول تو گشته است تعب زار و ستم خوار

تو سایه آن ذات همایون قدیمی

پیروزگر از فره یزدان کریمی

بگزیده آن داور رحمان رحیمی

بر خلق جهان حاکم و در کار حکیمی

از بهر پناهنده به از کهف و رقیمی

دارای عصاوید بیضای کلیمی

هم دشمن جادویی و هم آفت سحار

این ملک خداداده خداوند ترا داد

وین تاج رسول عربی بر تو فرستاد

تا شاخ ستم را بکنی ریشه ز بنیاد

وین ملک ز داد تو شود خرم و آباد

در دولت خود تازه کنی رسم و ره داد

با تیغ عدالت بزنی گردن بیداد

وز دست حوادث ببری خاتم زنهار

زنهارخوران را فکنی ریشه به خون بر

بیدادگران را کنی از تخت نگون بر

ای بسته دل عشق به زنجیر جنون بر

دانش بر کلکت پی تعلیم فنون بر

آن را که به کار تو بگوید چه و چون بر

ایزد شودش سوی فنا راهنمون بر

کاندر دو جهان نیست ترا جز به خدا کار

دستور خردمند ترا بخت قرین است

زیرا که امین شه و فرزند امین است

بر ملک امین است و بر اسلام معین است

پرورده اخلاق ملک ناصر دین است

میراث تو زان پادشه عرش مکین است

او را به سر و جان تو ای شاه یمین است

کز مهر تو زار آید و از غیر تو بیزار

خویش به رخ ما، در فردوس گشوده است

عدلش همه گیتی را فردوس نموده است

کلکش همه جا غالیه و عنبر سوده است

دین در کنفش رخت کشیده است و غنوده است

قهرش سر بی‌دینان با تیغ دروده است

تا تیرگی از آینه ملک زدوده است

وز صارم دین شسته و پرداخته زنگار

شمارهٔ ۲

سال نهمین است که این ملت بیدار

با خون خود آمد به حق خویش خریدار

شد نور عدالت ز پس پرده پدیدار

پوشید به تن خلعت نو سرو و سپیدار

زد شاهد مشروطه صلا از پی دیدار

تا در قدمش جان گرامی بسپارند

آورد دبیر فلکی لوح و قلم را

بسترد ز دیوان قضا نام ستم را

زد پادشه داد بر افلاک علم را

بنشاند مهد اندر معشوقه جم را

فرض است به عشاق که این باره صنم را

فرخنده شمارند و پسندیده بدارند

از پرتو نور خرد عاقبت‌اندیش

افروخته شد نور به کاشانه درویش

ای باد مزن لطمه بر این شمع و از آن پیش

کز جانوران نیش رسد بر جگر ریش

این جانوران را بشکن بال و پر و نیش

مگذار که از روزن خود سر به در آرند

ای شاهد مشروطه که از طره پر خم

آشفته کنی هوش و روان بنی آدم

انگشت سلیمان را لعلت شده خاتم

آنی تو که از صدق و صفا مردم عالم

اندر کمرت دست ارادت زده محکم

واندر طلبت پای جلادت بفشارند

اندیشه ز طوفان مکن ای همسفر نوح

شرح غم خود بازده ای سینه مشروح

طوبی لک یا نفس هنیئالک یا روح

کاین باب به روح تو ز یزدان شده مفتوح

این است طبیبی که دوای دل مجروح

بر زخم گذارد اگرش می‌بگذارند

امسال بنامیزد سال نهمین است

کاماده دوای دل رنجور غمین است

یسرت به یسار اندر و یمنت به یمین است

هان تخم برافشان که کشاورز امین است

گفتار چو تخم است و دل خلق زمین است

بی شک ز زمین روید تخمی که بکارند

کودک به دل مام چو نه ماه بماند

خود را به مقامی که سزد بکشاند

یا للعجب این کودک اگر می‌بتواند

خود را پس نه سال از این ورطه رهاند

امید که یزدانش به پیری برساند

نه ساله ما را که چو نه ماهه شمارند

این کودک نه ساله که مشروطه شدش نام

یک لحظه ز خون ریختنش کی بود آرام

کودک نشنیدستم کاندر بغل مام

با خون دل خلق بشوید سر و اندام

آنان که زنند از پی دلجوئی او گام

خون جگر و دل را چون باده گسارند

مشروطه عروسی است که گر چهره نپوشد

هر دیده مر او را پی دیدار بکوشد

مستی که از این دست یکی جرعه بنوشد

دین و خرد و هوش به ساقی بفروشد

دیوانه این عشق نصیحت ننیوشد

گر خون دلش روز و شب از دیده ببارند

ای مجلس ملی شه و دیهیم همایون

هستند ترا منتظر مقدم میمون

ایام فراقت ز سه سال آمده افزون

وین خلق فشانند به هجرت ز بصر خون

آنان که شدستند به دیدارت مفتون

هجران ترا طاقت ازین بیش نیارند

آنان که نهفتند ز دیدار خوشت رو

رفتند ز کوی تو بدین سوی و بدان سو

شاگرد مسیحند ولی از دم جادو

غلتیده به خاک اندر و افتاده ز نیرو

انگشت بخایند به دندان که جفا جو

مهلت ندهدشان که سر خویش بخارند

ای شاه جهان یکسره بر کام تو باشد

زهره به فلک نوبتی بام تو باشد

آسایش این خلق در ایام تو باشد

عمر ابدی جرعه‌ای از جام تو باشد

سر دفتر شاهان جهان نام تو باشد

آن روز که تاریخ شهان را بنگارند

شمارهٔ ۳

قدم گذار به دیوان عالی و بشناس

که کیست آنکه به کرسی نشسته چون نسناس

بگرد وی بنگر چند تن خدا نشناس

مگو که چرخ عجب مهره ای فکنده بطاس

که چرخ سفله بسی خوارها نموده عزیز

نظر نما بنگر صورت هیولا را

به جای طوطی و طاوس بین قولا را

به حکمرانی بنگر جوان …ـولا را

معین و یاور و یارش به بین شمولا را

بنی سرائیل آنجا نشسته بر سر میز

یکی ز شدت پیری در آمده قوزش

به سان روبه دیمی شده دک و پوزش

هزار رنگ به صورت چو آتش‌افروزش

رسد به عرش برین بانک سرفه و …ـوزش

که من معیلم و مسکینم و ندارم چیز

مر آن که سخره سرودی رئیس اکوسه‌اش

کسی ندیدی جز در مبال مدرسه‌اش

فرار کردی قمل ز چرک البسه‌اش

هراز گونه اثر دیده شد ز وسوسه‌اش

کنون ز فرط نظافت شده است عنبربیز

شمارهٔ ۴ - تضمین غزل زمان آقای سفیرالعارفین در مدح جلال الدین محمد مجدالاشراف

چو دلها را بتان کاشانه کردند

در اشگ از بصرها دانه کردند

سر زلف پریشان شانه کردند

زمان را در جهان افسانه کردند

مکان او را در این ویرانه کردند

چو سامانش ز هستی گشت مختل

غمش بر عیش و شادی شد مبدل

سر و کارش به مستی شد محول

می لاتقنطوا از روز اول

بکامش ریخته مستانه کردند

چو از نامحرمانش دور دیدند

سرش از عشق حق پرشور دیدند

تنش از جان و دل پرنور دیدند

سراپای وجودش عور دیدند

لباس هستیش شاهانه کردند

طلب کاران به همت پا فشردند

خداوندان ره رحمت سپردند

گدائی را به عرش از فرش بردند

زمان را از سگان خود شمردند

کریمان همت مردانه کردند

چو شد سرمست جام ارغوانی

ز الفاظ و کنایات و معانی

نماندش هیچ جز سبع المثانی

ز عشق آن جمال شعشعانی

سویدای دلش را خانه کردند

بتی جا داد در بزم وصالش

که عالم مات و حیران از جمالش

هویدا نام پاکش از خصالش

جلال الدین محمد کز جلالش

هزاران کس چو من دیوانه کردند

شمارهٔ ۵ - ترجمه اشعار ایل بیگی مرحوم جانشین تیمور

آرم از قول بزرگان مه برون از زیر ابر

طاعت عالم کنم تا بشکنم بازار جبر

گرم گردم در تماشای پلنگ و شیر و ببر

منع نتوانم نمود از مردم بی تاب و صبر

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

روزگاری شد که من تقلید دنیا می کنم

سینه پرشور و فغان سر پر ز سودا می کنم

اهل دنیا را درین دنیا تماشا می کنم

همچو موسی روی خود در طور سینا می کنم

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

شعله آتش در ایران سخت ظاهر می شود

آشکارا حکم از سلطان قاهر می شود

هر زمان ظلم و ستم از خلق صادر می شود

دور دور شاه عالمگیر نادر می شود

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

جمله خاصان دور از شهر و وطن خواهند شد

بلبلان آواره از طرف چمن خواهند شد

پادشاهان کشته بی غسل و کفن خواهند شد

خسروان زند کم روزی بزن خواهند شد

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

آنزمان اسرار پنهان آشکار آید همی

زینت و آئین و زیور بیشمار آید همی

هر که مست از خواب غفلت هوشیار آید همی

هر که ناهموار شد هموار و خوار آید همی

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

دولت قاجار خواهد سکه زد بر سیم و زر

برجهد تیمور شاه از خواب و گردد باخبر

با سر آید در صف میدان و سازد ترک سر

هر طرف بینی شرار فتنه و آشوب و شر

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

دسته چابکسواران بیدرنگ آید همی

روز صید شیر و نخجیر پلنگ آید همی

یک گل از یک شاخ با صدگونه رنگ آید همی

عرصه گیتی بچشم خلق تنگ آید همی

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

مردی مردم مبدل بر گزاف اندر شود

راستی چون صارم کج در غلاف اندر شود

خلق را سرمایه از لاف و خلاف اندر شود

گفتگوی مردمان با تلگراف اندر شود

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

شورش و غوغا عیان در ملک ایرانی شود

وز گرانی دردها بر خلق ارزانی شود

نیکمردی همچو مردان زایل و فانی شود

آنکه بودت یار جانی دشمن جانی شود

اینچنین بوداست و خواهدشد چنین ای دوستان

ای دریغا کم غم دوران دلی دارم بتنگ

هر طرف سرباز بینم با قطار و با فشنگ

هر زمان در گوشم آید نعره توپ و تفنگ

کشور ایران بعینه گشت خواهد چون فرنگ

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

قولشان یکسر خلاف و عهدشان یکباره سست

لاله هاشان خار و زر مس کارهاشان نادرست

کس درین مردم درستی یا جوانمردی نجست

نصف ایران روس برد ایرانی از آن دست شست

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

در بر مردم نمانده غیرت ناموس و ننگ

چون زنان پوشند مردان جامهای رنگ رنگ

امردان بینی تو چون دوشیزگان شوخ و شنگ

دیده مست از خواب غفلت سرگران از چرس و بنگ

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

ای برادر قتل و تاراج است در پی زینهار

کار گیتی هست یکسر صورت و نقش و نگار

می رسد هر دم بگوشم نعره چابکسوار

ساعتی صد رنگ در چشمم نماید روزگار

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

خلق را بینم که از ره سوی بیراه اندرند

کمترک در حکم و فرمان شهنشاه اندرند

ماده وارند این نران با عقل کوتاه اندرند

وز چراغ و چرخ با گردون و با ماه اندرند

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

کار باطل در جهان از حد و حصر افزون شود

هر سری دنبال میلی از سرا بیرون شود

آه و واویلای مظلومان سوی گردون شود

ناقه لیلی روان در خرگه مجنون شود

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

ناقه لیلی روان در مرغزار آید همی

رخش رستم در کنار جویبار آید همی

دلدل و شبدیز خسرو رهسپار آید همی

اسب آهن پای در تک راهوار آید همی

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

اسب آهن پا که بینی آتشین دارد شکم

میبرد هر لحظه صد فرسنگ ره یا بیش و کم

دود از گوشش رود بر چرخ گردون دمبدم

بی صدا چابکسواری تند بردارد قدم

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

کار مردان اندرین موقع بنامردی رسد

گاه در بازارشان گرمی گهی سردی رسد

لاله را زان قوم نیلی پیرهن زردی رسد

کی دوائی دردشان را به ز بیدردی رسد

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

مشکمویان پادشاهی ماهرویان دولتی

می فروشان اندرونی باده نوشان خلوتی

جامه کوتاه و برهنه سر غزال تبتی

رخت سیمین مخطط همچو حور جنتی

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

بانگ ساز هفت سر آید مدانش سرسری

گوش گردون کر شود ز آوای کوس حیدری

گلعذاران گرد بینی با دو زلف عنبری

باغها بی باغبان دردانها بی مشتری

اینچنین بوداست و خواهدشد چنین ای دوستان

لشکر قاجار را یغما شود شمشیر و خود

سر بریده تن دریده دیده تر دل پر ز دود

منکران را سیل خون جاری ز تن مانند رود

بگسلد از خرقه دستاربندان تار و پود

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

طاعت مردم در آن هنگام مجبوری شود

سینه بازار و برزن جمله بلوری شود

شهر پر ز آیینه چینی و فغفوری شود

روزگار پهلوانی و سلحشوری شود

اینچنین بود است و خواهد شد چنین ای دوستان

ترجیعات

شمارهٔ ۱ : غدیر خم رسید ای ساقی گلچهره می باید

شمارهٔ ۲ : نگفتم از پس سختی بیاید روز آسانی

شمارهٔ ۳ - در نکوهش مشروطه خواهان دروغی و زمامداران پس از بمباردمان رواق مطهر امام هشتم

شمارهٔ ۴ - در اندرز احزاب سیاسی باتحاد و ترک اختلاف

شمارهٔ ۱

غدیر خم رسید ای ساقی گلچهره می باید

مئی کو یادگار از دولت کاوس کی باید

بصحرا در شدن با لاله روئی نیک پی باید

در آنجا ساختن عود و رباب و چنگ و نی باید

ز رشک روی دلبر عارض گل غرق خوی باید

چمن پر ماه و پروین باغ پر زهره و جدی باید

طرب در باغ اکنون در سرا هنگام دی باید

گر امروز این طرب از دست بگذاریم کی باید

نشاط از دولت سالار اولاد لوی باید

بویژه در چنین روزی ثنا بر جان وی باید

امیرالمؤمنین کز مهر رویش مرده حی باید

ز یزدان افتخارش بر خداوندان حی باید

چو بی فرمانش گردد توسن افلاک پی باید

وگر بی نام وی شد در جهان هر نامه طی باید

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

در این عید همایون فر علی فرزند بوطالب

همان بر اولیا سرور همان بر اصفیا صاحب

چراغ دیده هاشم سراج دوده غالب

بدین ایزدی ناصر به شرع احمدی نایب

بفرمان خدا شد پیشوا بر حاضر و غایب

از او مهتر که بود الحق جهانرا در همه جانب

که او شیر خداوند است و بر شیران همه غالب

اساس صورت امکان و سر وحدت واجب

پیاده از هوی بر توسن روح و خرد راکب

ز رویش مهرها لامع ز دستش ابرها ساکب

اگر صورت میان او و یزدان می نشد حاجب

خدایش خواند می آسوده از تو بیخ هر عاتب

ز مهرش مهر شد شارق ز شرمش ماه شد غارب

قضا در دست وی همچون قلم اندر کف کاتب

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

امیر کاردان فرمانروای راستین آمد

دو گنج از گوهرش آکنده اندر آستین آمد

تو پنداری که رضوان بود و از خلد برین آمد

بروئی فرخ و سیمین بخوئی عنبرین آمد

همش یسر از یسار اندر همش یمن از یمین آمد

بر او از آفریننده هزاران آفرین آمد

برای نظم این سامان خداوندی مهین آمد

که خشمش بر گنه کاران عذابی بس مهین آمد

ز نادانی دونان خاطرش چندی غمین آمد

بخشم اندر ز کار خلق چون شیر عرین آمد

چنان آمد که پنداری سحابی آتشین آمد

بلائی هولناک از آسمان اندر زمین آمد

ولیکن عاقبت با سطوتش رأفت قرین آمد

نخست آورد زهر اما در آخر انگبین آمد

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

خبر بردند نزد میر اعظم کاندرین کشور

بشوریدند کشوریان بروی مرزبان یکسر

ضیاء الدوله را بستند بر رخسار راحت در

برآشفتند با وی سفله ای چند از بد اختر

چو بشنید این خبر جوشید میر از خشم چون تندر

کمر بربست و شد برباره چون تند ابراژدر

فرود آمد بپایان چون ز بالا رحمت داور

بداندیشان دولت را همی داد از سخط کیفر

تن ملک از غمان آسود این دستور فرخ فر

که ملکت بود رنجوری دژم فرسوده در بستر

امیر کاردان چونان طبیبی نیک دانشور

بامراض و علل دانا باعراض و سقم رهبر

پزشک آسا یکی را جان همی فرسود با نشتر

دگر یک را بنوشانید از آن جلاب جان پرور

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

بگیتی با وجود میر نام از شر نمی ماند

در آن سامان که میر آمد ستم دیگر نمی ماند

سران را آرزوی سرکشی در سر نمی ماند

خسان را جز قبای ماتم اندر بر نمی ماند

بلی با موج دریا شعله اخگر نمی ماند

به پیش تند صرصر تل خاکستر نمی ماند

همایون آن امیری کو، رخش جز خو نمی ماند

دلش جز بر یکی دریای پرگوهر نمی ماند

دو دستش جز بدو گردون پر اختر نمی ماند

لب لعلش بجز بر چشمه کوثر نمی ماند

چو آمد نام بأسش فتنه در کشور نمی ماند

چو بر تابد حسامش مهر در خاور نمی ماند

چو جنبد خشمش از جا رنگ خشک و تر نمی ماند

بداندیشانش را یک جان بصد پیکر نمی ماند

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

تو دیدی میر نتوانست سیم و زر نگهدارد

نیارست از کرم در کیسه در گوهر نگهدارد

گمان بردی نیارد ملک را دیگر نگهدارد

خطا کردی که نه گردون و هفت اختر نگهدارد

عنان نه سپهر آنسان بدست اندر نگهدارد

که فرزند گرامی خاطر مادر نگهدارد

بداد و بخشش و لطف و نعم لشکر نگهدارد

بفضل و دانش و حلم و کرم کشور نگهدارد

چو بر توسن زند مهمیز چرخ افسر نگهدارد

ببازد دل قضا ترسد نیارد سر نگهدارد

چو با خنجر شکافد خصم و در معبر نگهدارد

تو پنداری مه از بهرام دو پیکر نگهدارد

نپندارم جهان را کس از او بهتر نگهدارد

کز آسیب جهانیانش جهان داور نگهدارد

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

امیرا مردم این بوم بی مغزند و بی معنی

مزن با خشمشان صدمت مکن با تیغشان انهی

ترا نشناختستندی کجا خورشید دید اعمی

بدانستند اکنون ای مهین فرمانده و مولی

که فرمان ترا گردون کند با جان و دل اجری

توئی در چهره چونخورشید و اندر رتبه چون شعری

فرو چینی اساس ظلم را از صفحه دنیی

چنان کز کعبه دست حق منات و لات و العزی

امیرا عفو کن از جاهلان ای رحمتت اعلی

بفر و نزهت و تاب و صفا از سایه طوبی

تراکت باغ الطاف است رشک جنة الماوی

پر از انهار شیر و شهد و اشجار و گل حمری

ببخش ای میر بر این گمرهان آزادکن یعنی

که شد دست تو و ذیل تو بر فضل و کرم حبلی

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

امیرا الله الله تاب خشمت هیچکس نارد

تن از پولاد و دل ز آهن، کسی هرگز کجا دارد

خدا را پیش از آن کاین خلق را خشمت بیو بارد

و یا تیغت فراز خاک سر شاهان همی بارد

کف راد کریمت گوی تا دلشان بدست آرد

ردای عفو پوشاند بدست لطف بسپارد

خم رحمت بجوشاند شراب فضل بگسارد

مر اینان را چو فرزندان میر از مهر پندارد

به کاخ قدر بنشاند ز خاک تیره بردارد

برای حفظشان صد پاسبان از عدل بگمارد

بنگذارد فلک زین پیش دلهاشان بیازارد

تو گر بری گلوشان نه که چرخ از کینه بفشارد

امیرا راستی هر کس به خاکت روی بگذارد

ز جرم ار کوه دارد بخششت کاهیش نشمارد

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

همه فرزند میرستند در هر گوشه این مردم

بسایه دولتش آسوده زین شبرنگ آهن سم

معاذالله اگر فرزند سازد راه دانش گم

نفرساید پدر جانش بزخم مار یا گژدم

بکاهد خاطرش تا دیو غفلت را ببرد دم

امان ندهد که چون آدم براندشان بیک گندم

امیرا حشمتی داری بحمدالله براز انجم

کواکب را توئی هشتم عناصر را توئی پنجم

درون مردمان چشمی درون چشمکان مردم

ولی با نار خشمت چرخ دو دستی زمین هیزم

نگردی سست و بیهوش ار بنوشی صدهزاران خم

بویژه چون بگیری جام در روز غدیر خم

بگیری جام می در کف بیاری لعل ناب از کم

همی گوئی بساقی ده همی گوئی بشاهد قم

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

خداوندا دو سالستی که من یک چامه نابستم

برون از درگهت خود چامه بندی کی توانستم

از آن روزی که در خاک درت همچون گیارستم

بدرگاه تو استادم بخرگاه تو بنشستم

نه با سردار خو کردم نه با سالار پیوستم

بهر جا حبل امیدی گمان می رفت بگسستم

ز انعام خداوندان گیتی دست بر شستم

بت آز و شره را در بغل یکباره بشکستم

نه این کار از هوس کردم، نه این بند از طمع بستم

که نتوان کیمیاگر شد مرا چون کان زر جستم

من از خوی تو دلگرمم من از بوی تو سرمستم

نخواهم شد ز کویت تا روان اندر بتن هستم

خدا را ای جهانبان بیش از این مگذار از دستم

که دور از درگهت چون ماهی افتاده در شستم

همایونا و شادا فرخا عید غدیر آمد

از آن خوشتر که پیش از عید فرخ فر امیر آمد

شمارهٔ ۲

نگفتم از پس سختی بیاید روز آسانی

نگفتم چرخ آبادی پذیرد بعد ویرانی

تو می پنداشتی کانی غم که باشد در فراوانی

نخواهد رایگان رفتن ز بس دارد گرانجانی

کنون دیدی که ماه روزه از تایید یزدانی

چو شد پیمانه اش پر رفت با آن سخت پیمانی

بیامد غره شوال و زد کوس جهانبانی

ببام گنبد گردنده چون شاپور ساسانی

گرفت از طالع وی روزه سامان پریشانی

چنان عمرو بن لیث از جنگ اسمعیل سامانی

تو گوئی حاسد میراست کز کوری و نادانی

نه درمان آیدش از توبه نه سود از پشیمانی

بلی بدخواه میر من نمیبیند تن آسانی

امیرا جز تو این دولت کرا گردیده ارزانی

که هم با مهر همدوشی و هم با چرخ هم شانی

نه در سستی بعجب آئی نه در سختی فرو مانی

تو آن یکتا امیری کت نباشد در جهان ثانی

ببرهان فضیلت خلق را از شبهه برهانی

بدستت میسزد انگشتر ملک سلیمانی

چو قوس اندر کف باری و دار اندر کف بانی

همانا آصفستی اسم اعظم نیک میدانی

که گر خواهی زمین را آسمان کردن تو بتوانی

نگویم تهنیت بر روی عید این میر اعظم را

که باید تهنیت بر روی میر این عید خرم را

امیرا در چنین روزی می چون ارغوان باید

سرود و نقل و می در سایه سرو جوان باید

ز دادت زنده کردن دولت نوشیروان باید

جهان را چون تو باید مر تو را زین ره جهان باید

امیرا گر در این گیتی جهانرا مرزبان باید

توئی زین ره ترا در ملک عمری جاودان باید

ترا در کف عنان توسن هفت آسمان باید

سپه را چو تو سالاری چنین روشن روان باید

باقبال تو ما را نیز عیشی بیکران باید

بلی در سایه گل بلبلان را داستان باید

ببانگ بلبل شیدا طرب در بوستان باید

شدن با سوسن گویا به مدحت همزبان باید

جهانرا هر شبانروزی دو دستت میزبان باید

ولی چون گیتی اندر خوان فضلت میزبان باید

فلک سالار خوان گردد زمین دستار خوان باید

مجره جوی آب آید کواکب قرص نان باید

در آن فرخنده گلزاری که عقلت باغبان باید

ثریا خوشه انگور و تاکش فرقدان باید

الا تا در زمانه هر بهاری را خزان باید

خزان عمر بدخواهت ز تیغ جانستان باید

نمی گویم ترا دولت چسان شوکت چسان باید

چنان کایزد بزرگان را دهد دولت چنان باید

نگویم تهنیت بر روی عید این میر اعظم را

که باید تهنیت بر روی میر این عید خرم را

امیرا زان می گلگون همیشه سرخ رو باشی

ز فالت فالها نیکو که با فالی نکو باشی

تو آن روحی که نص آیت لاتیأسوا باشی

ز هر چیزی فرازستی و از یزدان فرو باشی

تو آن میری که دلها را همی در جستجو باشی

نریزی آبروی خلق بس با آبرو باشی

تو با قنطار زر بخشی نه در بند تسو باشی

چه گویم من که با جودی فزون از آرزو باشی

اگر خورشید فرهنگی همی دارد تو او باشی

وگر گردون ببخشاید توئی بس با علو باشی

بزرگ از چار رکنستی شریف از هر دو سو باشی

عزیز و رستگارستی امین و راستگو باشی

نسیم گل وزد هر جا توئی بس نیکخو باشی

شعاع خور دمد هر سو توئی بس خوبرو باشی

الا تا گل دمد در باغ چون گل مشگبو باشی

جهان جویست و تو سروی روان بر طرف جو باشی

برای حفظ گیتی در پناه فضل هو باشی

همیشه با بتان نوش لب در گفتگو باشی

به دولت همنشین گردی به طالع روبرو باشی

ز نعمت کامیاب آیی ز عشرت کامجو باشی

نگویم تهنیت بر روی عید این میر اعظم را

که باید تهنیت بر روی میر این عید خرم را

امیرا همتی داری که دریا را خجل سازی

بدان دایم دل مردم بدست آری تو بنوازی

کجا کاندر صف هیجا قد مردی برافرازی

کمان چاچیان گیری حسام هندوان بازی

درون سنگ بشکافی روان کوه بگدازی

گهی راه زمین پوئی گهی زی چرخ پروازی

به پهنای زمین گردی به بالای فلک تازی

چو در میدان شوی فارس چو در هیجا شوی غازی

به کار جنگ بشتابی بدفع خصم پردازی

چو فلاحان یکی بستان به میدانگه عیان سازی

در آن سوسن همی کاری و خار از بن براندازی

وثاق بلبلان از مقدم بومان بپردازی

چو ملاحان یکی کشتی فراز آب بطرازی

نشانی از سنان خطی ورا اسبان اهوازی

عروسان اندر آن کشتی به چالاکی و طنازی

کرا یارا که با این شاهدان سازد نظربازی

الا ای راد فرخ پی تو آن میر سرافرازی

که دولت با تو می نازد تو با دولت نمی نازی

تو با افلاک همدستی تو با املاک همرازی

به ماه و خور هم آغوشی و با گردون هم آوازی

به طالع گشته همراهی به دولت برده انبازی

به هر کاری سوی انجام پی برده ز آغازی

به همت محیی فضلی به نعمت مهلک آزی

امیران دگر چو کرکسانند و تو شهبازی

کند غماز و نمامت به جان خویشتن بازی

که تو بدخواه نمامی و خصم جان غمازی

نگویم تهنیت بر روی عید این میر اعظم را

که باید تهنیت بر روی میر این عید خرم را

امیرا منت ایزد را که ملک بیکران داری

درونی غیرت دریا و دستی رشک کان داری

ز برق تیغ روی خصم را چون زعفران داری

بظاهر پیر و در باطن یکی بخت جوان داری

نه تنها بخت داری معرفت داری بیان داری

هنر داری کرم داری هم این داری هم آن داری

تعالی الله ز بخشش دست و از دانش روان داری

ز بینش مغز داری وز بزرگی استخوان داری

ز آب عدل در گیتی یکی جوی روان داری

ز خوی روح پرور نوبهاری جاودان داری

تو از سهم الحوادث درگه هیجا سنان داری

کلاه از آفتاب آری و از جوزا میان داری

چوگیری خامه در کف طوطی شکرفشان داری

چو بندی تیغ دشمن را بلائی جان ستان داری

چو بنشینی ز پا ماهی و بر گردون مکان داری

چو برخیزی ز جا سروی و جا در بوستان داری

ز خاک پات گل روید شرف بر گلستان داری

ز دستت ماه بارد فخرها بر آسمان داری

می چون ارغوان نوشی رخ چون ارغوان داری

جهان خرم ز دادت گشت منت بر جهان داری

نگویم تهنیت بر روی عید این میر اعظم را

که باید تهنیت بر روی میر این عید خرم را

امیرا از مدیح من هزاران پایه افزونی

که هم از وهم بالائی و هم از فکر بیرونی

ندانم کیستی میرا ندانم چیستی چونی

همین دانم که رخشان آیتی ز آیات بیچونی

چو در کف خامه گیری ترجمان سوره نونی

چو در بستان شوی تفسیر آیه تین و زیتونی

ستاره دولتی از بسکه در گیتی همایونی

ز دو دست و دو بازو چار رکن ربع مسکونی

اگر گردون ز بالا ماه بارد چرخ گردونی

وگر جیحون به ساحل در فشاند رود جیحونی

به هنگام شدائد مفلسانرا گنج قارونی

به دریای حوادث خستگان را فلک مشحونی

تو در هنگام گردش بر خلاف چرخ وارونی

فلک کژ رو بود تو راستکاری راست قانونی

به سطوت همچو چنگیزی به حشمت همچو ارغونی

به همت همچو قاآنی به حکمت چون فلاطونی

به ملکت همچو جمشیدی به دولت چون فریدونی

به طاعت همچو بهلولی به دعوت همچو ذوالنونی

تو رود نیلی و جاری بهر کهسار و هامونی

به کام سبطیان شهدی به کام قبطیان خونی

خرد موسای عمران است و تو در رتبه هارونی

رموز وحی ارباب الدول را سر مکنونی

نگویم تهنیت بر روی عید این میر اعظم را

که باید تهنیت بر روی میر این عید خرم را

کجایند آن سخن دانان که در آفاق بودندی

به جام لعلگون زنگ از دل تاری زدودندی

همه در بستر راحت به پیروزی غنودندی

به مدح خسروان باستان بیتی سرودندی

ملوک ارض بر ایشان در دولت گشودندی

چنان کان چار شاعر شاه غزنین را ستودندی

بطبع شعر گوئی سبقت از گیتی ربودندی

بویژه عنصری کش جمله شاگردی نمودندی

در آن محضر که بنشستی همه بر پای بودندی

اگر بودندی و میر مرا می آزمودندی

و یا رویش بدیدندی و گفتارش شنودندی

ز مدح میر غزنه کاسته بر وی فزودندی

که اندر پیش میر من همه میران فرودندی

بخاک بارگاهش با سپاس و با درودندی

بلی در پیش مه تیر و زحل کور و کبودندی

کجا خورشید برتابد کواکب بی نمودندی

خداوندا روانها در مدیحت با سرودندی

بیانها از ثنایت عود سوز مشک سودندی

گه عزم تو گردونها گسسته تار و پودندی

حسودان در زبان اندر هواخواهان بسودندی

نگویم تهنیت بر روی عید این میر اعظم را

که باید تهنیت بر روی میر این عید خرم را

شمارهٔ ۳ - در نکوهش مشروطه خواهان دروغی و زمامداران پس از بمباردمان رواق مطهر امام هشتم

این چه مشروطه منحوسی بود

که در رنج بر این خلق گشود

این چه برق است که از خرمن ملک

برد بر چرخ نهم شعله و دود

این چه عدل است که از ما بستد

هرچه بخشنده ی منان بخشود

گرچه مشروطه نبود این ترتیب

جو بما داده و گندم بنمود

زشت چونانکه کسی نام نهد

بعرقچین زن زانیه خود

دوخت بر قامت ما پیرهنی

که نه زان تار عیان است و نه پود

پیرهن پاره و یوسف در چاه

گرگ مسکین دهنش خون آلود

کودک و مرد و زن و پیر و جوان

مؤمن و گبر و نصاری و جهود

جانشان رنجه شد و دیده گریست

دلشان خست و بدنشان فرسود

جز وزیران خیانتگر رذل

کس نبردست ازین سودا سود

هر که آمد بسر مسند امر

ریش برکند و به سبلت افزود

بن دیوان حرم را کاوید

بام ایوان کلیسا اندود

زردگوشان را کردند امیر

چند تن روسیه کور کبود

برد ازین دکه حمیت کالا

کرد ازین خانه سعادت بدرود

ظلم و اجحاف و ستم یافت رواج

عدل و انصاف و کرم شد نابود

سگ چوپان شده با گرگ انباز

بره را گرگ ستمکاره ربود

زن فروشان را از حق نفرین

حق پرستان را از بنده درود

هر که بدخواسته نیکی نبرد

آنکه جو کاشته گندم ندرود

اندرین فکر بدم کز بالا

هاتف غیبم در گوش سرود

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

نام این غول ز گیتی گم باد

بر زده شاخ و بریده دم باد

رسم این جور که نامش شده عدل

همچو آئین محبت گم باد

پی و شریان هواخواهانش

بدم مار و دم کژدم باد

توسن همت مشروطه طلب

سوخته یال و شکسته سم باد

جای این آیه منحوسه شوم

سوره نور و قل اللهم باد

سینه چاک غم این مشروطه

سوده و کوفته چون گندم باد

دامن و جیب وزیران دنی

پاره چون خیک و تهی چون خم باد

آبشان یکسره در کوزه و جام

پر ز جراره چو خاک قم باد

وندرین آتش سوزان تنشان

تا ابد سوخته چون هیزم باد

مردم دیده ی دانش که رخش

دور از دیده ی این مردم باد

گفت این دائره مقطوع النسل

چون خر اخته و پاپ رم باد

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

راز داران همه غماز شدند

خائنان در حرم راز شدند

زاغ با طوطی و بلبل با جغد

در صف باغ هم آواز شدند

تخمها در دل مرغان ز غرور

جوجه کردند و به پرواز شدند

پشه ها بر تن خلق آخته نیش

همچو جراره اهواز شدند

هفت پستانان بر نطع قمار

همه استاد شش انداز شدند

پست طبعان فرومایه دون

بر همه خلق سرافراز شدند

خامه ها تیشه بنانها مثقب

پنجه ها سیخ و دهان گاز شدند

مهره بازان دغا عربده جوی

چون حریفان دغل باز شدند

پاسبانان به کمنداندازان

متفق گشته و انباز شدند

عسسان با صف دزدان در شهر

همره و همدم و همراز شدند

روبهان در پی نخجیر غزال

چون پلنگان بتک و تاز شدند

بوالفضولان همگی مفضالند

بی اصولان همه طناز شدند

جغدها یکسره طوطی گشتند

بومها یکسره شهباز شدند

شاهدان جمله مجاهد شده اند

حقه بازان همه جانباز شدند

فقرا ترک وطن کرده ز جوع

به بخارا و به قفقاز شدند

دوش جمعی پی نان جان در کف

بر در دکه خباز شدند

نان ندیدند و ز جان آمده سیر

گرسنه سوی سرا باز شدند

چون رسیدند به منزلگه خویش

اندرین نکته هم آواز شدند

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

عیب مشروطه بما معلوم است

نام مشروطه در ایران شوم است

هر کرا گفتی مشروطه طلب

حال آن بر همه کس معلوم است

این چه قانون که حرامی به حرم

محرم از حرمت و حق محروم است

بختیاری پی تاراج نفوس

همعنان اجل محتوم است

جز وزیران که پی سیم و زرند

هر کسی در طلب موهوم است

زندگی سخت بود در بلدی

که فضا تار و هوا مسموم است

آب اگر دیده شود غسلین است

نان اگر یافت شود زقوم است

عدل اندر همه جا ممدوح است

ظلم اندر همه جا مذموم است

لیک در کشور ما آنچه به گوش

ناخوش آید سخن مظلوم است

پای رشوت چو در آید به میان

دست دین بسته و حق محکوم است

گفت مشروطه و دیدم بی شرط

پی غارت چو سپاه روم است

بوم را نام نهادند هزار

چون صدا کرد بدیدم بوم است

ای ستمکاره مشروطه شکن

که رخت نحس و نگاهت شوم است

شیر در چنگ تو بی چنگال است

پیل در جنگ تو بی خرطوم است

عقل در کله تو مستهلک

عدل در معده تو مهضوم است

مبر این جامه که در پیکر ما

یادگار از پدر مرحوم است

مکش این طفل که در خانه ی ما

کودکی بی گنه و معصوم است

یادم آمد سخنی کز ادبا

در دواوین ادب مرقوم است

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

آه ازین فرقه مشروطه طلب

اف بر این مردم بی نام و نسب

نام مشروطه از ایشان شده زشت

جان خلق آمده از غصه بلب

گلشن دین را صرصر باشند

آتش کین را حمال حطب

دشمن افسر و اورنگ عجم

خائن ملت و آئین عرب

عجبی نیست خیانت ز ایشان

که امانت شد از ایشان اعجب

دین دچار آمده در ورطه مرگ

دولت افتاده به دریای تعب

از زمین جوشد فواره غم

وز هوا بارد باران غضب

مردم خاکی و طوفان بلا

کشتی بادی و باب المندب

راه باریکتر از رشته موی

روز تاریکتر از نیمه شب

لاله در باغ چو نیش افعی

باده در جام چو زهر عقرب

عدل مهجورتر از مهر و وفا

عقل گمنام تر از فضل و ادب

آنکه می تاخت به میدان چو اسد

منهزم شد ز عدو چون ثعلب

آنکه بودی چو مهلب در جنگ

خورده پنداری حب المهلب

گشته مغلوب ز دشمن عمدا

گفته الملک لمن جاء غلب

آنکه برکند ستون خیمه

بهر کین توزی چون ام وهب

زر، ز بن سعد، ستد بست چو شمر

بازوی فاطمه دست زینب

گرد کردند زر و سیم و شدند

شاد و خندان ز پی عیش و طرب

پارکها دلکش و می ها سر جوش

عالم از نغمه پر از شور و شغب

خفته در مهد پس از سلب شرف

در کنار صنم سیم سلب

اوفتاده پس تخدیر عقول

با بتان در پی تحریک عصب

یاد دارم که به صحرای حجاز

ره سپهر بودم زی کعبه رب

نوجوانی به رهم پیش آمد

بسته دستارچه از سرخ قصب

برخم کرد نگاهی و گذشت

از برم همچو ز مطلع کوکب

دل برقص آمد و انگیخت مرا

تا بتازم پی رخشش اشهب

چون مرا دید دوان از پی خویش

گفت و انگیخت بسرعت مرکب

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

تخت جم افسر کاوس نماند

شرف و غیرت و ناموس نماند

دولت و لشکر و کشور همه رفت

چتر و طبل و جرس و کوس نماند

از ترقی و ز آزادی ملک

خاطری نیست که مأیوس نماند

حرمت از دین پیمبر برخواست

احترام حرم طوس نماند

توپ بستند در ایوان رضا

شوکت اسلام از روس نماند

روضه ای را که مطاف ملک است

بر درش جای زمین بوس نماند

نور اسلام ز قندیل برفت

شمع توحید بفانوس نماند

کعبه در پیش کلیسا خم شد

مصحف اندر بر ناقوس نماند

جای عباد به محراب دعا

جز خراباتی و سالوس نماند

وزرا را همه زر گشت نصیب

بهر ما بهره جز افسوس نماند

حشمتی نیست که بر باد نرفت

رایتی نیست که معکوس نماند

زان همه سرکش پردل به مصاف

نیست یکتن که به قرپوس نماند

غیر خون دل و پیراهن عار

بهر ما مشرب و ملبوس نماند

مستبد گرچه فنا شد نامی

هم ز مشروطه منحوس نماند

رفت شیطان ز صف خلد ولی

مار هم زه زد و طاوس نماند

با وجودیکه بزعم وزرا

نفسی نیست که محبوس نماند

مطلبی نیست که معلوم نشد

نکته ای نیست که محسوس نماند

یار من گفت که بی پرده سخن

گوی در پرده که جاسوس نماند

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

این نه مشروطه که استبداد است

شعله ی مزرعه ی ایجاد است

سبب قحط و غلای عام است

وتد خیمه ذی الاوتاد است

هود و صالح را گوئید پیام

که ز تو دور ثمود و عاد است

آن وزیری که گلستان ارم

ساخت مانا خلف شداد است

پیشکش کرده به همسایه وطن

مگرش میراث از اجداد است

ملک را برده به بازار حراج

میزند چوب و پی مازاد است

آن شنیدم که ازین ناخلفان

در کف بی شرفان اسناد است

عاقلی گفت سند دادستند

غافلی گفت که این اسناد است

گر ندادند سند باکی نیست

ور بدادند مرا ایراد است

مملکت خاص رعیت باشد

این قرمساق یکی ز افراد است

در دهان پدر روحانی

خردهای جگر اولاد است

پسران همچو شهیدان احد

وین پدر آکلة الاکباد است

هنر از جهل سته گشته مگر

جهل هشام و هنر سجاد است

مالک کشوریان دلال است

قائد لشکریان قواد است

قلم آن اره نجار است

نفس این چو دم حداد است

ای قوی پنجه که در راه نفاق

ستمت راحله جورت زاد است

تا توانی بدوان مرکب خویش

که خداوندت در مرصاد است

دوش پیری به مریدی این ذکر

کرد تلقین که یکی ز اوراد است

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

دارم اندر دل خونین نفسی

همچو مرغی که اسیر قفسی

نفس اندر دل من محبوس است

بارالها برسان همنفسی

هرچه بیدادگران جور کنند

نبود داور و فریاد رسی

نه پی قافله آید بنظر

نه بگوش آید بانگ جرسی

نره شیری شده نخجیر سگی

شاهبازی شده صید مگسی

جام جم تخت سلیمان را دیو

برد یکدفعه نه پیشی نه پسی

کدخدا خفته و کدبانو مست

نیست جز درد در این خانه کسی

سگ ز بام آید و دزد از دیوار

چون نباشد به محلت عسسی

آنکه در ارض طوی نخله طور

بود از نور جمالش قبسی

خرمن دین را از برق طمع

کرد خاکستر و پنداشت خسی

وآنکه بد عاقله کشور ما

شد اسیر هوس بوالهوسی

ای ستمدیده ازین ملک خراب

راه تونی بسپر یا طبسی

نرسی جانب مقصد ز طریق

گر رکابی نزنی بر فرسی

پیر زالی شب سرما می پخت

شله ماشی و آش عدسی

ناگهان نره گدائی در زد

گفت دارم ز درت ملتمسی

پیره زن را بدم کار گرفت

دادها کرد و نبد دادرسی

چون رها گشت از آن مخمصه زال

می شنیدم که همی گفت بسی

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

عبقری رانده در این پرده سخن

تا بجنبید، بدل، فکرت من

رشته ای بست ز ترجیع که بود

بس فروزنده تر از عقد پرن

خرمنی از گهر آورد که برد

طبع من خوشه ای از آن خرمن

همه جا بر متقدم فضل است

در بنای اثر و طبع سخن

خاصه او ار که بود در همه کار

برتری بلکه مهی در همه فن

یار عدل است و شریک انصاف

حامی شرع و نگهدار سنن

منبع دانش و دریای هنر

حافظ غیرت و غمخوار وطن

جان حکمت ز کمالش خرسند

چشم دانش به جمالش روشن

نامه اش از مه و هور آکنده

خامه اش بر بچه حور آبستن

دست دستوری شاهان را صدر

جان آسایش عالم را تن

نفقاتش بی رنج سئوال

صدقاتش همه بی ثقلت من

حقگذاری را بحری مواج

بردباری را کوهی ز آهن

هنرش را چو درآرند به بیع

مشتری جان دهد او را به ثمن

در دماغش نکند هیچ اثر

باده هرچند بود مردافکن

صادق الوعد و وفی العهد است

نه چو یاران دگر عهد شکن

تا فرشته نکند ابلیسی

نا خماهن ندهد ریماهن

او چو خورشید و معالی چو فلک

او چو شمشاد معارف چو چمن

ای خداوند از این بنده نماند

سخنی تازه در این دیر کهن

تا به آهنگ دری برخواند

مطرب می زده با صوت حسن

دیده در خون جگر زد غوطه

باد لعنت به چنین مشروطه

شمارهٔ ۴ - در اندرز احزاب سیاسی باتحاد و ترک اختلاف

دست شوی ای طبیب ازین بیمار

محتضر را به حال خود بگذار

منشین در کنار بیماری

که سلامت ازو گرفته کنار

سود ندهد دوا و معجونت

که طبیعت فتاده است از کار

جانش اندر لب است و ناله به دل

هان بسختی گلوی او مفشار

حیف ازین ناتوان بی تن و توش

آوخ از این مریض بی غمخوار

که پرستارش آورد شب و روز

جای جلاب زهر کژدم و مار

تخته امتحان اطفال است

سینه دردمند این بیمار

ای پدر چشم پوش ازین فرزند

ای پسر زین پدر نظر بردار

این چنین خسته کی شود سالم

این چنین خفته کی شود بیدار

قالب مردمان تهی گردد

ساغر عمر چون شود سرشار

خواجه اندر شکار گور نر است

ناگهان گور گیردش بشکار

مرد ریگش به اقربا نرسد

گرچه هستند وارثان بسیار

لیک هستند خیل مدعیان

زیرک و رند و چابک و عیار

اقربا را نمانده فرصت آن

که نمایند راز خود اظهار

لاشه خر سقط شد است و دود

بر سرش جوق گرگ مردم خوار

خواجه چون خفت و پاسبان شد مست

سر دشمن در آمد از دیوار

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

ای عزیزان کرم بجای آرید

اختلاف از میانه بردارید

دل دشمن میاورید بدست

خاطر دوستان میازارید

خائنان را بدر کنید از خوان

دنبه را دست گرگ مسپارید

نقد عمر عزیز را امروز

خوار و ارزان ذخیره مشمارید

بستانید داده راز حریف

برده خویش را نگهدارید

دشمن ار کژدم است پیکروی

همچو مار سیه بر او بارید

چشمتان گر بدوست کژ نگرد

دشمن جان خویش پندارید

جانتان گر عدوی انجمن است

نقش او را ندیده انگارید

پند ننیوش زشت حنجره را

گوش مالید و حلق بفشارید

تا توانید در مزارع خویش

دانه دوستی همی کارید

نفس عافیت بر او بدمید

آب رحمت بر او فرو بارید

اندرین کشتزارهای وسیع

پاسبان ها ز صدق بگمارید

مکنید آنچه از پشیمانیش

دست خائید و سر همی خارید

هر زمان کار شد بعکس مراد

نکته ای گویم ار بجای آرید

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

سبب ضعف و بی خیالی چیست

نالهای علی التوالی چیست

در بر رای بخردان غیور

فکر درویش لاابالی چیست

غیر تعطیل و انقلاب ثمر

ز انقلابی و اعتدالی چیست

دغلیهای ارتجاعیون

کارهای ابوالمعالی چیست

انجمن های شوم بنیان کن

گشته دایر درین لیالی چیست

اینک از فرط جهل نکته عقل

بر تو نتوان نمود حالی چیست

با سر پر ز باد و دست تهی

این افادات خشک و خالی چیست

با رفیقان حدیث . . . ر بطاق

از عدو عجز و خایه مالی چیست

حکم چون با وزیر داخله شد

طفره حکمران زوالی چیست

خانه آباد و دوست آزاد است

جای دشمن درین حوالی چیست

چون یقین است فتح و نصرت ما

این خطرهای احتمالی چیست

وزرا هر یکی به مرکز خود

گشته مشغول ماستمالی چیست

بهر اصلاح کار و بستن بار

انتظار جنابعالی چیست

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

حزب دیموکرات را چکنم

تشنه مردم فرات را چکنم

سعی دارم بعیش و راحت و نوش

حکم من عاش مات را چکنم

پارتی خانه گشته پارلمان

حل این مشکلات را چکنم

بهر دفع عدو کمر بستم

ملت بی ثبات را چکنم

الخبیثات للخبیثین است

طیبین طیبات را چکنم

شد سکندر اسیر ظلمت طبع

خضر و آب حیات را چکنم

زهر در کام و حنظل اندر جام

انگبین و نبات را چکنم

چونکه مسجد خراب و رفت امام

حافظوا للصلوة را چکنم

کیسه از زر تهی است سفره ز نان

صدقات و زکات را چکنم

بیدقی گر بجهد فرزین شد

بازی شاهمات را چکنم

صلح کردم به مرزبان بلوچ

حکمدار هرات را چکنم

ساختم با وکیل و مستنطق

رای اقضی القضات را چکنم

تره بر ریش او نمودم خرد

دفتر ترهات را چکنم

حفظ کردم ز آتش این صندوق

کیف قبض و برات را چکنم

ای که پرسی ز من به دام خطر

که طریق نجات را چکنم

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

ای پسر شب گذشت و روز رسید

باغ را، دی شد و تموز رسید

خصم را از پی جواز ستم

رقم حکم لایجوز رسید

خاک افسرده را حرارت و نور

ز آفتاب جهان فروز رسید

نایب السلطنه بفر خدای

از پی حل این رموز رسید

دم برد العجوز شد خامش

مژده بر شیخ و بر عجوز رسید

کشتی گوهر آمد از عمان

کاروان شکر ز خوز رسید

باز اندر شکار کبک آمد

شیر غژمان به صید یوز رسید

دزد را گو ممان درین اقلیم

که جوانمرد کینه توز رسید

از پی انتقام کار بدت

در کمان تیر سینه دوز رسید

خانه خصم را ز زند قضا

آتش تیز خانه سوز رسید

ظلم را موسم خفا آمد

عدل را موقع بروز رسید

شمع بگذار و سوی جمع گرای

پرده شب بدر که روز رسید

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

روشنی یافت شمع پارلمان

مردمی کرد جمع پارلمان

دل چو پروانه خویشتن را کرد

به فدا پیش شمع پارلمان

بهر مشروطه همچو مروارید

در لگن ریخت دمع پارلمان

عدل و انصاف تو امان آمد

سوی ایران بطمع پارلمان

کیست کز من رساند این پیغام

آشکارا به سمع پارلمان

که کمر بسته ارتجاعیون

از پی قلع و قمع پارلمان

ای هواخواه مجلس ملی

خیز و درشو بجمع پارلمان

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

عقل مجنون مجلس ملی است

هوش مفتون مجلس ملی است

صحف هوشنگ و دفتر جاماسب

فرع قانون مجلس ملی است

بنده آن حکیم با خردم

که فلاطون مجلس ملی است

دل دانا و عقل روشن او

شمس گردون مجلس ملی است

بهتر از نخل طور و قامت حور

سرو موزون مجلس ملی است

عقل موسای دار شوری شد

عدل هارون مجلس ملی است

چرخ برجیس و زهره و کیوان

همه مادون مجلس ملی است

غم مخور گر شغال گرسنه ای

تشنه بر خون مجلس ملی است

از در ما درون نخواهد شد

هر که بیرون مجلس ملی است

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

ای وزیران گر اتفاق کنید

ترک این حیله و نفاق کنید

ملک را ایمن از بهانه خصم

وز تکالیف لایطاق کنید

از کمال و فضیلت و تقوی

زیور و افسر و نطاق کنید

خر عیسی چو جفته اندازد

کیفرش با سم و یراق کنید

پسران را که ناخلف باشند

بری از ارث کرده عاق کنید

ید یمنی، دراز، جانب فارس

ید یسری، سوی عراق کنید

ای وکیلان خدای را با هم

عهد و میثاق در وثاق کنید

وزرا را بدام مهر کشید

ملک را خانه وفاق کنید

با غرض کوس الوداع زنید

با مرض بانک الفراق کنید

خصم اگر شاه در عری فکنید

دزد اگر ماه در محاق کنید

نفس اماره را درین سودا

دست فرسوده ز احتراق کنید

مصدر شوم را ز اسم و ز فعل

ترک تصریف و اشتقاق کنید

این شیاطین انس را محروم

از فساد و ز استراق کنید

روی در کعبه وفاق نهید

پشت بر قبله شقاق کنید

سبق از درس دولتی گیرید

وندرین عرصه استباق کنید

از دوره کارتان برون نبود

گر بمیرید یا خناق کنید

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

مرد را گر برند بند از بند

نتواند دل از وطن برکند

خانه دوست در کف دشمن

ندهد هیچ مرد غیرتمند

نار حب الوطن چو شعله زند

دل مؤمن بر او شود چو سپند

داغ فرزند سهل تر ز آن است

که سپاری بدشمنان فرزند

دوست گر پوشدت پلاس و گلیم

به که بیگانه پرنیان و پرند

مشرقی را بمغربی چه قیاس

کبک با جغد کی کند پیوند

نام بی همتی بخویش منه

داغ بی غیرتی بخود مپسند

رفته در خاک به که مانده به ننگ

مرده در گور به که زنده به بند

سوی قفقاز و هند دیده گشای

تا ز قفقاز و هند گیری پند

پرده در روی خود کشی تا کی

پنبه در گوش خود نهی تا چند

جرم خود را ز جهل بر ابلیس

یا بکج گردی زمانه مبند

گریه کن بر سیاه روزی خویش

به سیاهی روی غیر مخند

سایه قد و عکس روی تو بود

اینکه دیدی تو را بخنده فکند

ابلهی ابله آنقدر که جنون

بسبال تو می خورد سوگند

راستی ای پسر چو درمانی

متحیر میان عار و گزند

چاره ات از دو کار بیرون نیست

بشنو این نکته را ببانگ بلند

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

ندهد هیچ مرد فرزانه

خانه خود بدست بیگانه

سر خود را برد اگر نبرد

پای بیگانه را از آن خانه

دست ازین شیوه بر ندارد مرد

گر ببرند دستش از شانه

مگس انگبین و مور ضعیف

ندهد راه غیر در لانه

تو ازین هر دو بی خیال تری

ای خر خیره دیو دیوانه

که سخن های اهل معنی را

فرض کردی فسون و افسانه

بسکه مستغرقی بمستی و خواب

کس نداند که زنده ای یا نه

ای برادر بروز تیره خویش

گریه کن چون ستون حنانه

تاکنون هیچکس نمی دانست

که چه داری درون انبانه

اینک آن رازهای پنهان را

فاش کردی بیک دو پیمانه

از تهی مغزی و سبک وزنی

مست گشتی ببوی میخانه

برد اندر خمار نی بقمار

زر و سیمت حریف جانانه

تو شدی در کنار کدبانو

دزد شد کدخدای کاشانه

این زمان کاو فتاده اندر بند

مرغ روح تو از پی دانه

چاره بند خویش اگر خواهی

پند من کار بند مردانه

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

مگر ایرانیان نه از بشرند

یا ز گرگ درنده پست ترند

ای نصاری مگر مسلمانان

دد و دیوند یا که جانورند

بخدا دیو دد نیند ولیک

همچو پیل دمان و شیر نرند

خونشان را مخور که زقومند

مشتشان بر مزن که نیشترند

دل ایرانیان شفیقستی

بگمانت که بی دل و جگرند

حیف باشد ز نوع آدمیان

کادمی را چو گاو و خر شمرند

نه خرند و نه گاو این مردم

که شرف را بخون خویش خرند

ما نژاد فرشته ایم و کسان

که مظالم خرند گاو و خرند

ما نکو سیرتیم و نیک اخلاق

گرگ درنده خلق بد سیرند

ای ستمکاره ای که از ستمت

همه خلق زمانه برحذرند

ظلم چندان سزد که بر ظلام

کس نگوید ز عدل بی خبرند

عضو یکدیگرند آدمیان

ز آنکه از یک نژاد و یک گهرند

آدمی زاده گان درین گیتی

همه با هم شریک خیر و شرند

غم یاران بخور که یارانت

روز تنگی همه غم تو خورند

هر چه خواهی بکن ولیک بدان

که بد و نیک جمله در گذرند

گر شغالان بخانه شیران

اندر آیند مانده در خطرند

خشم شیران، اگر بدل جنبید

پوستهاشان همی بتن بدرند

ای ستمدیده مرد ایرانی

که رقیبان بخانه تو درند

گر بخواهی که آبروی تو را

این خبیثان بیشرف نبرند

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

ای بیک جرعه داده عقل از دست

چند در بستر اوفتاده و مست

با خبر شو که دست مانده ز کار

بر حذر شو که کار رفته ز دست

مرغ عیار رفته اندر دام

ماهی زیرک اوفتاده به شست

جز بفن کی توان ز ورطه گریخت

جز به تدبیر چون توانی رست

نتوان زیست زیر دیواری

کش سکون اوفتاد و سقف شکست

دشمن شوخ چشم بی پروا

زر پرست است و تو خدای پرست

به تجارت تو را کند مغبون

چون ترا نیست هر چه او را هست

پست گردد بر تو با تعظیم

تا زمانی که بار خود بربست

چون ترازو که کفه پر او

در بر کفه ی تهی شده پست

بار خود را چو بست آن غدار

خاطرت را به تیر طعنه بخست

از پس آنکه انگبین تو خورد

ریخت در ساغر تو زهر و کبست

گر تو در هر هزار شصت بری

او بهر صد برد ز مال تو شصت

چون سرت در کمند خویش آورد

اوستادانه از کمند تو جست

او بمغرب شود تو در مشرق

هر کسی سوی اصل خود پیوست

چون چنین است پند من بشنو

که بود یادگار عهد الست

تو تن آسان بجای در منشین

کو تن آسان به جای در ننشست

یا بکش خصم را و برکن پوست

یا بدشمن سپار خانه دوست

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - چهارده بند ادیب الممالک در مراثی اهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین

شمارهٔ ۲ - حشرات الارض بهارستان : هنگام بهار آمد هان ای حشرات الارض

شمارهٔ ۳ : ای نگین جم و تاج کی و اورنگ قباد

شمارهٔ ۴ : دوش در خواب یکی درگه عالی دیدم

شمارهٔ ۵ - حسبحال آذربایجان و خراسان هنگام تعدیات و بمباردمان سپاهیان روس تزاری

شمارهٔ ۶ - خطاب به آقای میرزا هادی حایری و گله از ابناء زمان

شمارهٔ ۷ : ایکه گیتی همه جسم است و تواش چون روحی

شمارهٔ ۸ : ای بتاراج عقل و دین چالاک

شمارهٔ ۹ - در اصفهان به اشارت قهرمان میرزای صارم الدوله که من‌بعد به سردار اعظم ملقب شده در هجو شیخ معروف به خن و خون گوید

شمارهٔ ۱ - چهارده بند ادیب الممالک در مراثی اهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین

باد خزان وزید ببستان مصطفی

پژمرد غنچه های گلستان مصطفی

در هم شکست قائمه عرش ایزدی

خاموش شد چراغ شبستان مصطفی

دور از بدن بدامن خاک سیه فتاد

آن سر که بود زینت دامان مصطفی

انگشت بهر بردن انگشتری برید

دیو دغل ز دست سلیمان مصطفی

بیجاده گون شد از تف گرما و تشنگی

یاقوت و لعل و لؤلؤ و مرجان مصطفی

تا چوب کینه خورد به دندان شاه دین

از یاد شد شکستن دندان مصطفی

بوی قمیص یوسف گل پیرهن وزید

زد چاک دست غم بگریبان مصطفی

دارالسلام خلد که دارالسرور بود

شد زین قضیه کلبه احزان مصطفی

یکباره آب کوثر و تسنیم و سلسبیل

خون شد ز اشک دیده گریان مصطفی

طوبی خمید و حور پریشان نمود موی

از آه سرد و حال پریشان مصطفی

در موقع دنی فتدلی که شد دراز

دست خدا ببستن پیمان مصطفی

پیمانه ای ز خون جگر بر نهاد حق

بعد از قبول پیمان بر خوان مصطفی

یعنی بنوش خون که شب و روزت این غذاست

خون خور همی که خون ترا خونبها خداست

چون مصطفی قدح ز کف دوست نوش کرد

اندرز پیر عشق بجان بند گوش کرد

زان باده ساغری بکف مرتضی نهاد

او را هم از شراب محبت خموش کرد

ساقی کوثر از می خمخانه بلا

جامی کشید و جا بدر می فروش کرد

بوسید دست پیر دبستان عشق تا

شاگردیش بمکتب دانش سروش کرد

برداشت پرده از رخ معشوق لم یزل

آن کش خدای بر دو جهان پرده پوش کرد

با تارک شکافته در مسجد اوفتاد

آن کش پیمبر عربی زیب دوش کرد

فواره سان ز جبهت پاکش ز جای تیغ

جوشید خون و قلب جهان بر ز جوش کرد

زد چاک پیرهن حسن و شد حسین بتاب

کلثوم در فغان شد و زینب خروش کرد

آن یک بگریه گفت که هوشم ز سر پرید

کز جوهر نخست که تاراج هوش کرد

گفت آن دگر که ساقی تسلیم و سلسبیل

این باده را ز دست که امروز نوش کرد

شه در میانه پرتو رخسار یار دید

جانرا فدای جلوه روی نکوش کرد

خرگه برون ز خلوت آن جمع برنهاد

پروانه بود و جان بسر شمع برنهاد

آمد بیادم از غم زهرا و ماتمش

آن محنت پیاپی و رنج دمادمش

آن دیده پر آبش و آن آه آتشین

آن قلب پر ز حسرت و آن حال درهمش

آن دست پر ز آبله وان شانه کبود

آن پهلوی شکسته و آن قامت خمش

دردی که بود داغ پدر آخرالدواش

زخمی که تازیانه همی بود مرهمش

از دیده ی سرشگ فشان در غم پدر

وز دیده نظاره بحال پسر عمش

یکسو سریر و تخت سلیمان دین تهی

یکسو بدست اهرمن افتاده خاتمش

توحید را بدید خراب است کشورش

اسلام را بدید نگون است پرچمش

مصحف ذلیل و تالی مصحف اسیر غم

بسته بریسمان گلوی اسم اعظمش

ام الکتاب محو و امام مبین غریب

منسوخ نص واضح و آیات محکمش

گه یاد کردی از حسن و هفتم صفر

گه از حسین و عاشر ماه محرمش

آتش زدی بجان سماعیل و هاجرش

خون ریختی ز دیده عیسی و مریمش

از گریه اش ملایک گردون گریستند

کروبیان بماتم او خون گریستند

آه از مصیبت حسن و حال مضطرش

احشای پاره پاره و قلب مکدرش

آن دردها که در دل غمگین نهفته داشت

و آن زهرها که در جگر افروخت آذرش

آن طعنها که خورد ز دشمن بزندگی

وان تیرها که زد پس مردن به پیکرش

یک لحظه ساغرش نشد از خون دل تهی

بعد از شهادت پدر و فوت مادرش

نگشود چهره شاهد دولت بخلوتش

ننهاد پا عقیله صحت ببسترش

الله اکبر از لب آبی که نیم شب

نوشید و سر زد از جگر الله اکبرش

ز الماس سوده رنگ زمرد گرفت سم

یاقوت کرد جزع و چو بیجاده گوهرش

آهی کشید و طشت طلب کرد و خون دل

در طشت ریخت نزد ستمدیده خواهرش

زینب چو دید طشت پر از خون فغان کشید

گوئی بخاطر آمد از آن طشت دیگرش

چندان کشید آه که آتش گرفت چرخ

چندان گریست خون که گذشت آب از سرش

طشت زر و حضور یزید آمدش بیاد

از دست شد شکیبش و از پا در اوفتاد

گر سرکنم مصیبتی از شاه کربلا

ترسم شرر بعرش زند آه کربلا

لرزد زمین ز کثرت اندوه اهل بیت

سوزد فلک ز ناله جانگاه کربلا

ای بس شبان تیره که بالید بر فلک

خاک از فروغ مشتری و ماه کربلا

گر یوسفی فتاد به کنعان درون چاه

صد یوسف است گم شده در چاه کربلا

ای ساربان به کعبه مقصود محملم

گر می بری بران شتر از راه کربلا

وی رهنمای قافله این کاروان بکش

تا پایه سریر شهنشاه کربلا

شادی که من بکام دل خود مشام جام

تر سازم از شمیم سحرگاه کربلا

ای کعبه معظمه فرق است از زمین

تا آسمان ز جاه تو تا جاه کربلا

آه از دمی که آتش بیداد شعله زد

بر آسمان ز خیمه و خرگاه کربلا

گوش کلیم طور ولا از درخت عشق

بشنید بانک انی اناالله کربلا

پرتو فکند مهر تجلی ز شرق عشق

موسای عقل خیره شد از نور برق عشق

آه از دمی که در حرم عترت خلیل

برخاست از درای شتر بانک الرحیل

کردند از حجاز بسیج ره عراق

گفتند حسبی الله ربی هوالوکیل

با صد هزار آرزو و میل و اشتیاق

می تاختند سوی بلا از هزار میل

غم توشه رنج راحله شان مرگ بدرقه

بخت سیاه همره و پیک اجل دلیل

تیر سه شعبه منتظر حلق شیرخوار

زنجیر کین در آرزوی گردن علیل

میزد فرات موج پیاپی ز اشتیاق

میگفت و داشت دیده پر از خون چو رود نیل

کای قوم مهر فاطمه را کی سزد دریغ

مشتاق حضرت توأم ای سید جلیل

باز آ که مهد پیکر صد پاره ات منم

ای خسروی که مهد تو جنبانده جبرئیل

روز ازل مقدمة الجیش این سپاه

شد نایب امام زمان مسلم عقیل

آن سالک سلیل محبت که مردوار

در کف گرفت جان و نمود از وفا سبیل

روزی که از مدینه روان سوی کوفه شد

آن روز نخل عشرت او بی شکوفه شد

القصه چون بکوفه رسید از صف حجاز

جادوی چرخ شعبده ای تازه کرد ساز

هر چند کار بدرقه در کوفه نیک نیست

اما نخست خوب شدندش به پیشباز

کرد آن یکی غبار رهش توتیای چشم

برد آن دگر به بوسه ی پایش دهان فراز

گفت آن یکی مرا بدر خویش بنده گیر

گفت آن دگر مرا به عطایای خود نواز

گفت آن مرا بخدمت خود ساز مفتخر

گفت آن مرا ز مقدم خود دار سرفراز

اما چو آن غریب به مسجد روانه شد

بهر ادای طاعت دادار بی نیاز

از صد هزار تن که ستادند در پیش

یکتن نمانده بود چو فارغ شد از نماز

دید آن کسان که لاف هواداریش زدند

دارند این زمان ز ملاقاتش احتراز

و آنان که دامنش بگرفتند با دو دست

سازند دست کین به گریبان او دراز

بدخواه در کمین و اجل تیر در کمان

نه چاره ای پدید و نه باب نجات باز

خود را غریب دید فغان از جگر کشید

چون نی بناله در شد و چون شمع در گداز

گفت ای صبا ز جانب مسلم ببر پیام

هر جا رسی بکوی حسین از ره حجاز

کایشه میا بکوفه و سوی حجاز گرد

من آمدم فدای تو گشتم تو باز گرد

در کوفه از وفا و محبت نشانه نیست

وز مهر و آشتی سخنی در میانه نیست

کردار جز نفاق و عمل جز خلاف نه

گفتار جز دروغ و سخن جز فسانه نیست

یا کوفیان نیافته اند از وفا نشان

یا هیچ از وفا اثری در زمانه نیست

ای شه میا بکوفه که این ورطه هلاک

گرداب هایلی است که هیچش کرانه نیست

این مردم منافق زشت دو رویه را

خوف از خدای واحد فرد یگانه نیست

دارند تیرها بکمان برنهاده لیک

جز پیکر تو ناوکشان را نشانه نیست

بهر گلوی اصغر تو تیر کینه هست

وز بهر کودکان تو جز تازیانه نیست

هشدار ای کبوتر بام حرم که بس

دام است در طریق و اثر ز آب و دانه نیست

بس عذرها بکشتنت آراستند لیک

جز کینه تو در دل ایشان بهانه نیست

جانم فدای خاک قدوم تو شد ولی

مسکین سرم که بر در آن آستانه نیست

این گفت و مست جرعه ی صهبای وصل شد

عکس فروغ دوست بدو سوی اصل شد

چون کاروان غصه به گیتی نزول کرد

اول سراغ خانه آل رسول کرد

مهمان مصطفی شد و هر دم حکایتی

با مرتضی و با حسنین و بتول کرد

از عترت رسول خدا هر کرا شناخت

افسانه ای سرود که او را ملول کرد

تا نوبت ملال شه تشنه لب رسید

آن شاه مرا بباختن جان عجول کرد

در صدر دفتر شهدا آمد از نخست

امضای خود نوشت و شهادت قبول کرد

بار امانتی که فلک ز آن ابا نمود

برداشت تا شفاعت مشتی جهول کرد

آن تن که داشت بر کتف مصطفی صعود

بر خاک قتلگاه ز بالا نزول کرد

و آنگه بخط و خاتم مستوفی قضا

سرمایه ی برات شفاعت وصول کرد

آه از دمی که تاخت ز میدان بخیمگاه

وز خیمه باز جانب میدان عدول کرد

در شان خویش و مرتبت خود بنزد حق

گفت آنچه هیچکس نتواند نکول کرد

اتمام حجت ازلی را بصد زبان

با آن گروه بی خرد بوالفضول کرد

چندی میان معرکه هل من مغیث گفت

چندی بفضل خود، ز پیمبر حدیث گفت

چندان کز این مقوله بر آن قوم بی ادب

برخواند آن ستوده شه ابطحی نسب

یک تن نداند پاسخ وی را وز این قبل

آزرده گشت خاطر شاهنشه عرب

آمد به قتلگاه ببالین کشتگان

فریاد کرد با جگری خسته از تعب

کای دوستان محرم و یاران محترم

ای همرهان نیک و رفیقان منتخب

ای اکبر جوانم و عباس صف شکن

ای مسلم بن عوسجه ای حر و ای وهب

رفتید جمله در کنف رحمت خدا

خوردید نوشداروی غفران ز فیض رب

من مانده ام غریب در این دشت پر بلا

محزون و داغدیده جگر خون و تشنه لب

خیزید و بر غریبی من رحمتی کنید

کامروز گشته صبح امیدم چو تیره شب

کشتند یاوران مرا جمله بی گناه

خستند کودکان مرا جمله بی سبب

پژمرده از عطش، گل رخسار شیرخوار

بیمار را ز تشنگی افزوده تاب و تب

چون دید پاسخی نرسیدش بگوش جان

ز آن دوستان صادق و یاران با ادب

آهی کشید و گفت خدا باد یارتان

خوش رفته اید آیمتان من هم از عقب

باد این خبر بسوی حرم برد در نهفت

اصغر بگاهواره فغان برکشید و گفت

لبیک ای پدر که منت یار و یاورم

در یاری تو نایب عباس و اکبرم

مدهوش باده خم میخانه غمم

مشتاق دیدن رخ عم و برادرم

آب ار نمی رسد بلب لعل نازکم

شیر ار نمانده در رک پستان مادرم

در آرزوی ناوک تیر سه شعبه ام

در حسرت زلال روان بخش کوثرم

در شوق آن دقیقه که صیاد روزگار

با ناوک کمان قضا بشکسند پرم

خواهم بشاخ سدره نهم آشیان فراز

تا بنگری که عرش خدا را کبوترم

هر چند جثه کوچک و تن لاغر است لیک

از دولتت هوای بزرگیست در سرم

آن قطره ام که سالک دریای قلزمم

آن ذره ام که عاشق خورشید انورم

با دستهای کوچک خود جان خسته را

در کف گرفته ام که بپای تو بسپرم

آغوش برگشای و مرا گیر در بغل

تا گوی استباق ز میدان بدر برم

شاه شهید در طرب از این ترانه شد

او را ببر گرفت و بمیدان روانه شد

آمد میان معرکه گفت ای گروه دون

کز راه حق شدید بیک بارگی برون

از جورتان طپید بخون اکبر جوان

وز ظلمتان لوای ابی الفضل شد نگون

دیگر بس است ظلم که شد از حساب بیش

دیگر بس است جور که گشت از شمر فزون

این طفل شیرخواره سه روز است کز عطش

نوشد بجای شیر ز پستان غصه خون

رنگ بنفشه یافته رخسار چون گلش

بیجاده فام کرده لب لعل لاله گون

گیرم که من بزعم شما باشدم گناه

این بیگنه خلاف نکرده است تا کنون

آبی دهید بر لب خشکش خدای را

کاندر دلش شکیب نه و اندر تنش سکون

گفتار شه هنوز بپایان نرفته بود

کان طفل ناله ای ز جگر زد چو ارغنون

و آنگاه خنده ای برخ شه نمود و خفت

دیگر ز من مپرس که شد این قضیه چون

این قاصد اجل ز کجا بود ناگهان

و آن را بحلق تشنه که بوده است رهنمون

شد پاره حلق اصغر بی شیر و تازه گشت

زخم دل حسین جگرخسته از درون

نظاره کرد شاه برخسار آن صغیر

با ناله گفت نحن الی الله راجعون

ای آهوی حرم بخدا میسپارمت

در حیرتم که چون بسوی خیمه آرمت

آه از حسین و داغ فزون از شماره اش

و آن دردها که کس نتوانست چاره اش

فریادهای العطش آل و عترتش

تبخال های لعل لب شیرخواره اش

آن اکبری که گشت بخون غرقه عارضش

آن اصغری که ماند تهی گاهواره اش

آن جبهه شکسته و حلق بریده اش

آن ریش خون چکان و تن پاره پاره اش

آن ماه چارده که ز خون بست هاله اش

آن آسمان که زخم بدن بد ستاره اش

آن سر که بر فراز نی از کوفه تا بشام

بردند با تبیره و کوس و نقاره اش

آن نوعروس حجله حسرت که دست کین

تاراج کرد زیور و خلخال و یاره اش

آن کودکی که درگه یغمای خیمگاه

از گوش برد دست ستم گوشواره اش

آن بانوی حریم جلالت که چشم خصم

میکرد با نگاه حقارت نظاره اش

آن خسته علیل که با بند آهنین

بردند گه پیاده و گاهی سواره اش

آن دست بسته طفل یتیمی که خسته گشت

پای برهنه از اثر خار و خاره اش

داغی که کهنه شد به یقین بی اثر شود

وین داغ هر زمان اثرش بیشتر شود

یا رب باشک دیده ی گریان اهلبیت

یا رب بسوز سینه ی بریان اهلبیت

یا رب بداغ بی شمر آل فاطمه

یا رب به غصه های فراوان اهلبیت

یا رب بنور آیت والشمس والضحی

یا رب بنص محکم فرقان اهلبیت

یا رب بدان صحیفه که کلک قدر نگاشت

توقیعش از جلالت و از شان اهلبیت

یا رب بدان پیاله پرخون که برنهاد

روز ازل قضای تو بر خوان اهلبیت

شاه جهان مظفردین شاه را بدار

باقی بزیر چتر درخشان اهلبیت

فرمان او به مشرق و مغرب رسان که هست

جانش اسیر چنبر فرمان اهلبیت

هر چند شد برتبه سلیمان عصر خویش

از جان کند غلامی سلمان اهلبیت

سلطان عالمست که نامش نوشته شد

در دفتر موالی سلطان اهلبیت

پاینده دار عم ولیعهد شاه را

کو داده دست عهد به پیمان اهلبیت

روی نیاز سوده بر این کعبه امید

دست ولا فکنده بدامان اهلبیت

همواره شاد دار دلش را که روز و شب

باشد چو گوی در خم چوگان اهلبیت

پاینده دار خسرو گیتی پناه را

منصور کن لوای ولیعهد شاه را

شمارهٔ ۲ - حشرات الارض بهارستان

هنگام بهار آمد هان ای حشرات الارض

از لانه برون آیید افزوده به طول و عرض

سازید ز یکدیگر نیش و دم و دندان قرض

و آزار خلایق را دانید همیدون فرض

وقت است که هر موری سیمرغ نشان گردد

وز باد بهاری مست چون باده کشان گردد

وقت است که بندد زین دجال به جساسه

کژدم به کشیک آید در خانه ی چلپاسه

مسکین کشفان را سر بیرون شود از کاسه

زنبور نر و ماده چون جعفر و عباسه

باشند به صحرا یا گردند به خلوت جفت

بازند به یکدیگر عشقی که نشاید گفت

کن نوک سنان را تیز ای عقرب جراره

زهر از بن دندان ریز ای افعی خونخواره

از باد صبا بگریز ای پشه بیچاره

وز گربه همی پرهیز ای موش ستمکاره

ای خرمگس عیار بر گو به ملخ لبیک

هان ای شپش خونخوار کن همنفسی با کیک

ای رشک بزن خیمه در زیر سبیل و ریش

در طره کدبانو زیر بغل درویش

هان ای کنه ی لاغر بین چشم به راه خویش

موی سگ و بال مرغ کرک بز و پشم میش

ای کارتنه بر تن تاری دو چو جولاهه

وز طاق به گنبد کش صد پرده ز بیراهه

هان ای عجل بیمار بگریز ز بوی مِشک

کز بهر زکام تو خر خانه پر است از پِشک

در ریش امام شهر سجاده فکن ای رشک

ای مار بیا در بام تا صید کنی گنجشگ

ای شب پره جولان زن ای سرسره غوغاکن

ای خرچسنه بنشین هنگامه تماشا کن

ای عمه رتیلا خیز با چستی و چالاکی

کن پنجه خود را تیز چون قیچی دلاکی

در زیر نمد تا چند ای جوجه خرخاکی

ور می پلکی با خویش چون مردم تریاکی

گر نه صدفی باری همجنس خراطین شو

ور نه ملکی آخر در جرگ شیاطین شو

ای جانور شش پا شادی که رئیسی تو

فرمان ده امت را خود نفس نفیسی تو

با میر ندیمی تو با خواجه انیسی تو

منشورنگاری تو توقیع نویسی تو

زین روی خلایق را خون میمکی از شریان

لخت جگر درویش شد ز آتشن تو بریان

در مسند دستوری صدرالوزرائی تو

هنگام سلحشوری شیخ الامرائی تو

در ژاپن و منچوری مجدالسفرائی تو

در فضل به مشهوری تاج الشعرائی تو

هستی همه چیز اما در دیده من هیچی

چون طره مهرویان چین و شکن و پیچی

ای آنکه بزعم خویش تو دلبر و طنازی

با بلبل و با طوطی همراز و هم آوازی

بی آلت طیاره در چرخ به پروازی

بالله نه تو طاوسی والله نه تو شهبازی

زودا که از آن بالا وارونه فرود افتی

بیدار شود زاهد هشیار شود مفتی

ای جانوران آفاق پر همهمه می بینم

وز شور شما گیتی در زمزمه می بینم

در هر گذریتان گِرد همچون رمه می بینم

وز نیش شما خسته جان همه می بینم

خانه ز شما دربست قلعه ز شما ششدانگ

اندوخته در صندوق سرمایه نهان در بانگ

تا چند همی تازد اندر طلب توشه

خرچنگ به فواره قورباغه به تنبوشه

رشمیز به تیر سقف سِن در شکم خوشه

موشان ز پی دزدی زان گوشه بدین گوشه

این آب نخواهد بود پیوسته روان در جو

این سرو نخواهد ماند همواره جوان در کو

تا از نفس دی مه بر روی زمین یخ بود

سوراخ شما تاریک چون وادی دوزخ بود

ارواح شما حیران در عالم برزخ بود

از جان شما تا تن هفتاد و دو فرسخ بود

امروز تفضل کرد آن مالک یوم الدین

شد قالبتان زنده از نفخه فروردین

دیروز کجا بودید امروز کجا هستید

از کام که دلشادید از جام که سرمستید

بر بام که دستک زن در دام که پابستید

هر چند بزعم خود عیار و زبردستید

همواره شما را زور در پنجه و ساعد نیست

بالله دو سه روزی بیش اقبال، مساعد نیست

فرداست که بگریزید در اِستِ خر و اَستَر

وز باد خزان گردید همچون تل خاکستر

چسبد عَلَق اندر آب بر خایه بیدَستَر

واندر شرج پیلان پشه فکند بستر

آن مورچه پر دار از طاق و طرنب افتد

بالنده ز بالیدن جنبنده ز جنب افتد

دیشب ننه مولودی با مادر معصومه

گفتا که در این ویران هنگام سحر بومه

از بس که مرضها را افزون شده جرثومه

میگفت و دعا میکرد بر امت مرحومه

کای دافع هر مکروه کن چاره این میکرب

کو دیده نخواهد شد بی آلت میکرسکوب

شمارهٔ ۳

ای نگین جم و تاج کی و اورنگ قباد

ای در دولت و کاخ شرف و درگه داد

ای بهشتی که تو را کرده مه آباد آباد

همگان راز من امروز بشارت‌ها باد

کاینک از تارک و انگشت شهنشاه عجم

شرف اندوزد دیهیم کی و خاتم جم

تاج کی زیب سر شاه جهان خواهد شد

فرق شه زینت دیهیم کیان خواهد شد

پرده بازی به پس پرده نهان خواهد شد

جنگ و ضدیت ملی ز میان خواهد شد

موقع وحدت مشروطه و استبداد است

جمع این هر دو مپندار که از اضداد است

زان که در هر صف و هر ملک به هر عهد و زمان

مردم دهر به سوی دو طریقند روان

آن یکی راست نظر سوی بزرگان و مهان

دیگری راست عقیدت که بشر شد یکسان

کیش اشراف‌پرستی بود از رسطالیس

وین تساوی بود از فکرت دیمقراطیس

اهل ایران که ز نیرنگ و خدیعت بری‌اند

هر متاعی را از ساده‌دلی مشتری‌اند

سود و سرمایه نسنجیده به سوداگری‌اند

صادق و صافی و بی‌غش چو زر جعفری‌اند

نه دمکراسی داشته و نه سوسیالیست

دو گروهند ولی مقصدشان بس عالی‌ست

فرقه‌ای راست عقیدت که در این عالم خاک

داد باید که از او رخت ستم گردد چاک

خسرو دادگر با هنر با ادراک

آیتی باشد از آن داور بخشنده پاک

شاه عادل به صف گیتی ظل الله است

دلش از پرتو الهام خدا آگاه است

فرقه دیگر گویند چه بیداد و چه داد

باید اندر خط شاهان سر تسلیم نهاد

ایزد پاک جهان را ز شهان کرد آباد

هست ازین روی جهان بنده و شاهان آزاد

سرزمینی که در آن شاه نباشد خوار است

آسمانی که در آن ماه نباشد تار است

لله الحمد یکی شد سخن هر دو گروه

صلح کردند و بشستند غبار اندوه

زین شه با خرد دادگر دادپژوه

پرتو داد درافتاده به دریا و به کوه

شه‌پرستان را شاهی‌ست فروزنده‌نژاد

دادجویان را باشد ملک کرسی داد

آفتابی‌ست در این چرخ مبینش ماهی

فیلسوفی‌ست بر این تخت مخوانش شاهی

عالم با هنری خسرو کار آگاهی

ملک با خردی شاه عدالت‌خواهی

پیش شاهان شه و نزد علما دانشمند

سیرش شرع‌شعار و سخنش عقل‌پسند

هله ای شاه‌پرستان به زمین بوس دهید

بوسه بر پای سریر جم و کاووس دهید

گوش بر غرش طبل و دهل و کوس دهید

عرض فخر و شرف و غیرت و ناموس دهید

کاین شهنشاه سزاوار پرستیدن ماست

شاه عادل را گر ما بپرستیم رواست

اولین شه که پی داد نهاد اندر ملک

مهرداد است که شد بانی داد اندر ملک

چون شد آن دادگر نیک‌نژاد اندر ملک

وارث تخت جم و تاج قباد اندر ملک

کاخ شوری و سنا کرد بنا در ایران

نام این هر دو گلستان شد و کنگاشستان

این بنا را ملک شرق به هم‌چشمی روم

هشت تا قدرت خود بر همه سازد معلوم

ساخت قصری چو بروج فلکی در آن بوم

اهل شوری را بنشاند در او همچو نجوم

برتری یافت از آن بر دول بیرونی

چیره شد بر ملک رومی و ماکادونی

خسرو ما سومین پادشه دادگر است

که از او دولت مشروطه به آیین و فر است

اولین شاه شه اشکانی والاگهر است

دومین شاه مظفر ملک نامور است

مهرداد سوم است این شه فرخنده‌نژاد

که رخش غیرت مهر است و دلش مخزن داد

روم و لاتین را زین پیش سناتو بوده است

سال‌ها در سر این کار هیاهو بوده است

مردمان را به سوی پارلمان رو بوده است

آتن از فکر سلن غیرت مینو بوده است

شاکمونی به صف هند و به چین کنفسیوس

ملک را زیور بستند ز قانون چو عروس

شد موسی به شهی نامزد از خیل رسل

کوفت در گنبد سن حدره به اعزاز دهل

زان سپس رست در این باغ ز هر گلبن گل

از عرب «حلف» به جا ماند و «قُرُلتی» ز مغول

تا کرمویل برافروخت ز مشروطه چراغ

مرغ آزادی شد نغمه‌سرا در صف باغ

شاه ایران پس قرنی ز عدالت دم زد

رایت عدل مظفر به فلک پرچم زد

خیمه داد در ایوان بنی آدم زد

دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد

جست از پرتو احمد فلک عدل ضیا

داد یزدان به نبیره کمر و تاج نیا

هرکه در ایران با فخر و شرف باشد جفت

نایب السلطنه را شکر و ثنا خواهد گفت

که بسی سال پی خدمت این خلق نخفت

گرد غم با مژه از چهره این ملک برفت

تاج شاهی را برداشت هشیوار و دلیر

همچو بهرام ز چنگال و ز دندان دو شیر

به سر دست نگه داشت که اندر سر شاه

نهد آن تاج چو بر فرق فلک افسر ماه

هر که بر همت و بر غیرت او کرد نگاه

گفت لاحول ولا قوة الا بالله

یک تن و این همه فن یک سر و این مایه خرد

قدرتی کرده در این خلقت شایان ایزد

شاه می‌خواست نهد تاج و زند تکیه به تخت

باد می‌خواست که بیرون کشد از ریشه درخت

حجت بالغه کند از تن هر باطل رخت

سست‌عهدان را مالید به سرپنجه سخت

کنیت احمدی آمد به هواخواهی اسم

«نایب السلطنه» شد جان شهنشه را جسم

لله الحمد بود فال شهنشه فیروز

که به سر تاج فریدونی ننهاده هنوز

فتنه داخله را نایره افتاد ز سوز

مژده عیش به گوش آیدمان روز به روز

نشنیدیم جز این شه به جهان شاه دگر

که بود نزد رعیت چو دل و جان و جگر

عن‌قریب است که این شاه بر اورنگ نیا

تکیه سازد فتد بر همه آفاق ضیا

وارث تاج کیان گردد و سالار و کیا

پست گردند درختان بر سروش چو گیا

نایب السلطنه فارغ شود از زحمت و رنج

بسپارد به خداوند جهان دولت و گنج

شمارهٔ ۴

دوش در خواب یکی درگه عالی دیدم

گنبدی برتر ازین طاق هلالی دیدم

قصری آراسته ز انواع لئالی دیدم

هر طرف هشته در آن قصر نهالی دیدم

ساحتی پاک و قصوری تهی از عیب و قصور

کرسی از سیم و بساط از زر و ایوان ز بلور

سبزه اندر لب جو آب روان دردل شط

جوی و شط پرزر و سیم و گهر از ماهی و بط

بلبل مست نوازنده بگلبن بربط

لاله همچون ورق و ژاله بر او همچو نقط

باد استاد سخن گستر و مرغان شاگرد

حلقه زن دور چمن سرو و سمن گرداگرد

باغ پر بود ز شمشاد و گل و سرو سهی

قصر آکنده ز اسباب بزرگی و شهی

لیک این هر دو فضا ز آدیمان بود تهی

نه در آن خواجه و مولا نه پرستار و رهی

نه کدیور نه کشاورز نه رزبان نه غلام

مرغ در ذکر و درختان به رکوع و به قیام

چون چنین دیدم بر جای بماندم از هول

هردم از حیرت بر خویش بخواندم لاحول

کز چه رو نیست در اینجای بشر یاذالطول

نه نیوشنده صوت و نه سراینده قول

نه نماینده راه و نه گشاینده باب

آدمی اینجا چون آدمیت شد نایاب

ناگهان صاعقه ای در صف گلزار افتاد

کز درخشنده آن لرزه به دیوار افتاد

آب جوی از جریان باد ز رفتار افتاد

شاخ سرو از حرکت مرغ ز گفتار افتاد

خیمه زد ابر شبه گون به نشیب و به فراز

سایها گشت عیان کوژ و کژ و پهن و دراز

هر زمان از بر ابر سیه و سینه دود

شعله ها شد به هوا سرخ و سیه زرد و کبود

تیره شد یکسره گیتی ز فراز و ز فرود

غرش رعد بگوش آمد و آوای سرود

وز دل دود برون امد چندین عفریت

همچو دودی که پدیدار شود از کبریت

دیوهائی که سلیمان را بشکسته طلسم

هیچ نشنیده ز حق معنی و از یزدان اسم

هر یکی آمده با شیطان روحی بدو جسم

برزخ جانوران بود در ایشان همه قسم

شاخها خم بخم اندر زده مانند درخت

در کمر خنجر و در دست عمودی یکلخت

آب بینی شده بر سبلت و بر ریش روان

همچو شاخ گونی صمغ روان از بن آن

پنجه چون شانه ی چوبینه بدست دهقان

چون سپر ساخته رخسار و چو خنجر دندان

لفجها چون کتف گاو و دو سبلت چون یوغ

نعره گاو زدندی ز گلو در آروغ

من بلرزیدم و مبهوت و پریشان ماندم

حسبی الله و کفی ربی بر خود خواندم

اسب اندیشه و تدبیر بهر سو راندم

گرد سودا را القصه ز رخ افشاندم

دیدم از اهرمنان دیوچه ی مسخ شده

با منش عهدی بوده است و کنون فسخ شده

پیشتر رفتم و گفتم باشارت حرفی

لوح مشگین را سودم ز لبان شنگرفی

پیشکش کردمش از مهر و محبت طرفی

جگر سوخته نوشید ز رحمت برفی

گفتم ای دوست بگو بهر خدا روشن و راست

که کیانند در این خانه و این خانه کجاست

گفت این خانه یقین کن تو که دیوانخانه است

دامگاه ددگان و اهرمن دیوانه است

دیولاخی است که اهلش ز خدا بیگانه است

دور از بسمله و حرز ابودجانه است

جای پتیاره کنام دد و دیو است اینجا

اهرمن کار کن و دیو خدیو است اینجا

این که در گردن دارد کروات و فکلی

قامتش هست چو سروی و رخش همچو گلی

دست چون دسته طنبور و شکم چون دهلی

در اروپاست بزرگی و در اینجا رجلی

مصلح الدوله والدین سر دیوان قضاست

کار دیوان دیگر را بی امضا و رضاست

این که بنشسته جنب چیده کتب بر سر میز

دست و رو شسته و آلوده به خون خنجر تیز

کله اش باشد چون برج و دهان چون کاریز

از طراز دومین است و بود صدر تمیز

نه به تنهائی دستور تمیزش دانند

که پس از صاحب دیوان همه چیزش دانند

گر بگوشت سخن بنده عجب می آید

بر خلاف سخن اهل ادب می آید

باب استفعال از بهر طلب می آید

صبر کن ز آنکه جوابت ز عقب می آید

طلب سیدنا از در دیگر باشد

جای بینی طلبی در طلب زر باشد

آنکه از هر طرفی خلق بر او کرده هجوم

بر در محکمه اش هست عیان غلغل روم

آن رئیسی است که خود مدعی آمد به عموم

هر زمان بر صفت پیل فرازد خرطوم

ماسوی الله را یک لحظه بدم در کشدا

جرمها را به یکی رشوه قلم در کشدا

آنکه مشتی پریان بسته به زنجیر و غل است

چهره پر خشم و ترنجیده چو دزد مغول است

ددگانش دده و غول بیابان اغول است

روز و شب در پی تفتین و فساد و چغل است

اصل بیداد و ستم قاضی دیوان جزاست

که ز جورش همه جا شیون و بیداد و عزاست

آن کهن دیو که قدش زده سر بر عیوق

بر سر شاخ خود آویخته چندین صندوق

جوشدش حرص ز اعصاب و شرائین و عروق

هست فرمانده و مولا به دواوین حقوق

بی حقوق است و نگهدار حقوقش کردند

این عجب ترکه دهل بوده و بوقش کردند

آنکه سرخاب و سفیداب به رخ مالیده

همچو شمشاد و گل اندر لب جو بالیده

زخم نیمور فزون خورده و کم نالیده

با سپوزنده خود سخت بر آغالیده

مزد اجر است که با غمزه و شیرین کاری

آب پشت همگان گشته به جویش جاری

آنکه بینی کتب از شاخ در آویخته است

هم بر آن لوحی سوراخ در آویخته است

عینک و محبره گستاخ در آویخته است

همچو قندیلی کز کاخ در آویخته است

کتبش یکسره قانون موقت باشد

لوح سوراخش دروازه دولت باشد

دیوها را بنگر شاخ به چندین شعبه

هر یکی را شکمی ژرف و تهی چون جعبه

هست در هریک از آن جعبه هزاران لعبه

عقل مات است ز هر لعبه برب الکعبه

هر یک از آن شعب ای جان پدر محکمه ایست

که به هر محکمه ای جان پدر مظلمه ایست

شمارهٔ ۵ - حسبحال آذربایجان و خراسان هنگام تعدیات و بمباردمان سپاهیان روس تزاری

سحرگاهان که مهر عالم آرا

ز طاق چرخ گردید آشکارا

بسان گهر اندر تاج دارا

و یا چون آتشی از سنگ خارا

برآمد کرد روشن سطح گردون

به دریا گشت جاری فلک مشحون

بت نوشین لبم از خواب برخواست

بر از دیبا تن از پیرایه پیراست

چو شاخ گل قد و بالا بیاراست

حمایل کرد گیسو از چپ و راست

رخ از ماورد روشن لب ز می مست

بسان لاله در باغ دلم رست

بگفتا دیدم اندر عالم خواب

به صحرائی تنم افتاده در تاب

تهی بود آن زمین از سبزه و آب

ز نور آفتاب و شمع مهتاب

زمین دور از سکون چون آسکون بود

هوا کالمهل یغلی فی البطون بود

من آنجا بر سر پای ایستاده

عنان صبر و تاب از دست داده

ز دیده سیل خون بر رخ گشاده

دل اندر رحمت باری نهاده

که با فضلش نجات از ورطه آید

برین کشتی نسیم شرطه آید

دلم در لجه ی اندیشه شد غرق

تن اندر بحر حیرت پای تا فرق

بناگه جست از آن بالا یکی برق

تو گفتی آفتابی سرزد از شرق

دو چشمم خیره ماند از نور جاذب

چو اندر صبح صادق صبح کاذب

بر آمد ناگهان زان برق دستی

که بودش دست قدرت ناز شستی

هوا بگرفت چون مبهوت مستی

سوی بالا کشید از خاک پستی

به پیش تخت شاهنشه فرا داشت

سرافرازم در آن دولت سرا داشت

چو صیدی بسته در فتراک بودم

و یا چون خوشه ای در تاک بودم

نه در افلاک و نه در خاک بودم

ولی برتر ز نه افلاک بودم

دو تا کردم قد طاعت بر شاه

ربودم رایت از مهر افسر از ماه

بدو گفتم تو آن تابنده قدری

که در گردون رفعت ماه بدری

پس از احمد رسولان را تو صدری

و مات الشافعی و لیس یدری

«علی ربه ام ربه الله »

مکن منعش مگو بیرون شد از ره

در این هنگامه از پهنای بیدا

یکی شوری شگفت آمد هویدا

بساطی در زمین گردید پیدا

که از دیدار آن شد عقل شیدا

گروهی دیدم اندر بند دشمن

غزالان در کف گرگان ریمن

همه چون ماهی بریان به تابه

خروشان با خضوع و با انابه

زنی اندر فغان و عجز و لابه

چو بعد از کشتن جعفر عنابه

کمان کرده قد از داغ جگربند

بسر میریخت خاک از سوگ فرزند

کمر خم دیده خونین دل شکسته

جگر پر درد و تن در بند بسته

ز داغ نوجوانان زار و خسته

ز اشگ دیده در دریا نشسته

به زاری بر سر و بر سینه می زد

جزع را سنگ بر آیینه می زد

روان اندر پی او چند کودک

دل از غم سینه از ناوک مشبک

گرفته دامن ما در یکایک

دمی ناگشته زو مهجور و منفک

تو گفتی جوجه سیمرغ از قاف

پراکنده پی مادر در اطراف

دگر سو بود پیر طاعن السن

نشسته برف پیری در محاسن

رمیده چون مساکین از مساکن

دلش لرزان تنش آرام و ساکن

ز دیدارش پریشانی هویدا

مه و مهرش ز پیشانی هویدا

سرش پر خون تنش مجروح گشته

در غم بر دلش مفتوح گشته

ز انده قالبش بیروح گشته

به طوفان حوادث نوح گشته

ربوده کشتیش را هر زمان موج

گهی اندر حضیض و گاه بر اوج

تماشای گرفتاران این بند

صف نظاره را در گریه افکند

درخت صابری را ریشه برکند

نماند آنجا تنی شادان و خرسند

همه کردند اشگ از دیده جاری

بر آوردند از دل بانگ زاری

زن دل خسته آغاز سخن کرد

تحیات حسن بابوالحسن کرد

پس آنگه شکوه از دور زمن کرد

به زاری عرض غمهای کهن کرد

بگفت ای شه من آذربایجانم

که خصم افروخت آذرها بجانم

شنو فریادم ای دریای غیرت

برس بر دادم ای غمخوار امت

ز پا افتادم ای سالار ملت

نما آزادم از زندان محنت

اجرنی یا مجیرالملک و الدین

اغثنی یا غیاث المستغیثین

ز من نوشیروان نوشین روان بود

به تختم اردشیر و اردوان بود

درختم سبز و گلبرگم جوان بود

به جویم آب آبادی روان بود

کنون شاخ نشاطم گشته بی برگ

خزان شد گلشنم از صرصر مرگ

به زیر سایه اسلام بر من

مسلم شد لوای ترک و ارمن

نمودم حمله بر صقلاب و ژرمن

ربودم زر به خروار و به خرمن

مگر از دل و داعم گفته سیروس

به هر گنجی ز خاکم خفته سی روس

مسلمانی دیارم کرده بدرود

حوادث کشت عمرم جمله بدرود

ز هر چشمم شود جاری دو صد رود

جوانانم شدند ای رودم ای رود

دریغا ساغر عیشم به تبریز

ز شکر شد تهی وز زهر لبریز

حریمم در محرم کربلا شد

چنین ام البلاد ام البلا شد

عناد خاچ و مصحف برملا شد

شهیدان را زمان ابتلا شد

صمد خان کعبه را بیت الصنم کرد

بنای دیر و تاراج حرم کرد

به تبریز و به سلماس و ارومی

گهی روسی علم زد گاه رومی

نه از بیگانه نالم نه ز بومی

که از کفران رسید اینگونه شومی

چو فرزندان من کردند کفران

ندارند از خدا امید غفران

به بین آواره فرزندانم از شهر

یتیمانم به بند خواری و قهر

شکر باشد بکامم تلخ چون زهر

نباشد هیچ کس چون من در این دهر

دلم صدجا شکسته سینه بریان

جگر خونین کمر خم دیده گریان

چه گویم یا علی بر من چها شد

غم و درد دلم بی انتها شد

عنان صابری از کف رها شد

شهیدم بی کفن بی خونبها شد

به عاشورا هزار و سیصد و سی

به دشت کربلا کردم تاسی

علی فرزند موسی عالم راد

جهان فضل و دانش کرسی داد

گرامی فحل و دانشمند استاد

بدارالخلد شد از دار بیداد

فلک گفتا که در ماه محرم

علی بر دار شد مانند میثم

چو آذربایجان ساکت شد از درد

خراسان پیش آن شه ناله سر کرد

کهن پیری خمیده با رخی زرد

ببار شاه مردان شکوه آورد

همی گفت ای جهان فضل و تقوی

به دربار تو دارم بث شکوی

منم دشتی که خارم لاله و گل

زمینم سبزه و ریحان و سنبل

طخارستان و ترکستان و کابل

ز رنج و هیرمند و بست و زابل

چو بسطام و نشابور و ابر شهر

مرا بد تا بلاد ماورالنهر

مرا پرورده خورشید دانند

پرستش خانه جمشید دانند

بزرگانم در امید دانند

بهار سرو و کاج و بید دانند

بر صاحبدلان ام البلا دم

به نزد عاقلان دارالعبادم

نگویم داریوشم بوده حامی

نگویم داشت سیروسم گرامی

نیارم نام آن شاهان نامی

نخوانم هیچ از آن دفتر اسامی

که از سلطان طوسم فخر باشد

شرف بر روم و بر اسطخر باشد

ز فر زاده موسی ابن جعفر

منم خلد و سنا باد است کوثر

چو روح القدس در خاکم زند پر

مشام از تربتم سازد معنبر

حریم کعبه آید در طوافم

که سیمرغ ازل را کوه قافم

کنون انصاف ده در باره ی من

چه بیشرمی که رفت از کید دشمن

خدا را ای شبان دشت ایمن

مهل در گله ماند گرگ ریمن

به بین کاخ رضا را توپ بسته

در و دیوار سقفش را شکسته

در این دربار این بی احترامی

نه عارف را پسند آمد نه عامی

پرستشخانه شد هر جا گرامی

بویژه این بلند ایوان نامی

که باشد مضجع سلطان هشتم

بچرخ هشتمین دارد تقدم

تو دانی دوست این آتش برافروخت

ولی با دست دشمن خانه را سوخت

تهمتن چشم روئین تن چو بردوخت

طریق چاره از سیمرغ آموخت

بدین سو دست دشمن را فرستاد

که لعنت باد بر شاگرد و استاد

گر آذربایجان گوید در این بار

که از دور سپهر و کید اشرار

علی فرزند موسی رفته بر دار

تو خود باشی از این معنی خبردار

که ماهم بر علی فرزند موسی

عزا داریم در دربار اعلی

ولیکن زان علی تا این علی فرق

بود چندانکه از غرب است تا شرق

ز جود این علی دریا بخون غرق

ز نورش بر مه و کیوان سنا برق

قیاس مهر و مهتاب است گوئی

تراب و رب ارباب است گوئی

علی فرمود با آن غم نصیبان

که گبرم دادتان را زین رقیبان

کسی کو راز گوید با حبیبان

کسی کو چاره جوید از طبیبان

حبیبان راز او پوشیده دارند

طبیبان درد او را چاره آرند

بزودی بر کنم بنیاد این سلم

بدست خسروی با دانش و علم

شه آلمان که نامش هست ویلهلم

به نیروی سخط بر هم زند حلم

فها للکافرین اکید کیدا

امهلهم و امهلهم رویدا

درون مقبلان را برفروزم

دو چشم خائنان با تیر دوزم

چنان در دشت غیرت کینه توزم

که خشک و تر بهم یک جا بسوزم

بسوزم خانه این تیره رایان

بدوزم دیده این کدخدیان

شمارهٔ ۶ - خطاب به آقای میرزا هادی حایری و گله از ابناء زمان

ای در طریقت عشق بر خلق گشته هادی

بدرالبدور گردون صدرالصدور نادی

از بسکه حضرتت را مبسوط شد ایادی

اندر بساط فضلت گردون شود منادی

خورشید در خیامت نارالقری فروزد

شمع از رخت در ایوان ام القری فروزد

ایوان مکرمت را هستی بزرگ خواجه

مصباح معرفت را روشن ترین ز جاجه

گر باشدت میسر بخشی باهل حاجه

در مصر کنز فرعون در هند گنج راجه

در قاف پر عنقا در چرخ نور بیضا

خوشه ز دست عذرا، عقد در از ثریا

در هوش چون ایاسی در حلم همچو احنف

آگه ز راز توریة دانا ز رمز مصحف

نطقت ز شکرین لب کلکت ز بسدین کف

لذت دهد بشکر مستی برد ز قرقف

در کشور حقایق هستی تو مالک الملک

دریای معرفت را باشد مناقبت فلک

گیتی ندیده هرگز اندر نژاد و پروز

ذاتی چو تو مکرم شخصی چه تو معزز

کبشی چو تو مبارز فحلی چو تو مبرز

دلها سوی تو مایل اجسام سوی تو مرکز

تو مرکز کمالی قطب رجای علمی

دریای فضل و هوشی کوه وقار حلمی

ای خواجه کار گیتی چون باژگونه باشد

القاء شبهه را چرخ چون بن کمونه باشد

این شبهه زان وساوس اندک نمونه باشد

وسواس آسمان را بنگر چگونه باشد

خمر جنون و مستی ریزد بجام فرعون

تا خویش را شمارد از جهل خالق الکون

قطره بخویش نازد کم شعبه ایست دریا

ذره بخویش بالد کم لمعه ایست بیضا

پشه ز کبر گوید من برترم ز عنقا

کهنه پلاس پیچد بر پرنیان و دیبا

نالد ابوالثلاثین از جور ام مازن

نالیدن وزیران از گوشمال خازن

خصم من از جلادت کردست پیشدستی

افسون نیستی خواند بر من بکاخ هستی

زین ره به هوشمندان پیمود جام مستی

تا یکسره گرفتند راه هوا پرستی

منا لغیرنا شد آمد لنا علینا

هارون عصای موسی دزدد به طور سینا

دوشم جوابی آمد از خواجه عراقین

کم خون گریست اعضا چون صاحب نطاقین

از خواندنش روان گشت خون بر رخم زماقین

وز خون نگار بستم بر ساعدین و ساقین

یاللعجب که قدرم آن فیلسوف نشناخت

دراج از چکاوک بلبل ز بوف نشناخت

دور از جمال آن شه این شکوه باز گویم

راز درون خود را با اهل راز گویم

ساز ترانه زین برگ با برگ و ساز گویم

فصلی ز خنده ی کبک با شاهباز گویم

تا شاهباز سازد دیوان کبک و بلبل

گویا کند زبانشان بی لکنت و تبلبل

شیخ العراق مانا سنگ مرا سبک دید

دریای ژرف بودم آب مرا تنک دید

گردون حشمتم را بی اختر و حبک دید

همچون خلیل در خواب انی لاذبحک دید

زیرا بقصد قتلم سوده است بر فسان کارد

او چون ذوی الحقوق است من چون وکیل مرنارد

پنداشتم که آن شه با دوست دوست باشد

در مسلکی که سیرش در خورد اوست باشد

واندر خیال کاری کز وی نکوست باشد

غافل که خالی از مغز یک قطعه پوست باشد

چون دوست دشمنی کرد دشمن به از چنین دوست

چون پسته شد تهی مغز در آتش افکنش پوست

اندر حجاز شد یار و اندر عراق نشناخت

در راه همسفر بود و اندر وثاق نشناخت

محبوب سیمتن را سینه ز ساق نشناخت

کیوان ز مه ندانست ایوان ز کاخ نشناخت

یار و دیار خود را نشناخت ایدریغا

نرد وفا به یاران کج باخت ایدریغا

دزدی سه چار هستند شهره درون آن شهر

کنز الغرائب ملک ام العجایب دهر

برده بدزدی و فن از مایه جهان بهر

کرده فریبشان نوش خورده ز جامشان زهر

شهمیرزای کاشی و آن ممدوک یزدی

هم عروة الصعالیک هم شنفرای ازدی

آن مطربی که میرفت بر آسمان خروشش

با جرعه ای نمودند یکبارگی خموشش

خواندند ورد و افسون بستندچشم و گوشش

دادند بنگ و افیون بردند عقل و هوشش

گیتی شدش ز خاطر عالم شدش فرامش

دل از خیال فارغ لب از ترانه خامش

این مردمان که بینی یک مشت زر پرستند

بیرون ز زرپرستان یک مشت خر پرستند

بیرون ز خر پرستان یک مشت شر پرستند

بیرون ز شر پرستان جمعی هنر پرستند

ما را به کیسه زر نیست و اندر طویله خر نیست

در سر خیال شر نیست سرمایه جز هنر نیست

سرمایه از کسادی پوسید و مندرس شد

در در خریطه سنگ زر در خزینه مس شد

برهان نقیض مطلوب دعوی خلاف حس شد

ظاهر زما نهفته طاهر زما نجس شد

در کیسه زر ندارم تا اهل جاه باشم

در گله خر ندارم تا قبلگاه باشم

شعری لطیف و شیرین خوشتر ز قند گفتم

چون سرو بوستانی سبز و بلند گفتم

از بند کرده ترکیب ترکیب بند گفتم

بحر عروض آنرا بس ارجمند گفتم

مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن

بهر مضارع است این جمبل جمل جمولن

چون در زمانه باشد اعمال فرع نیات

زین ره به نیتی پاک بسرو دم این ابیات

اما تواش بسوزان کوشد ز شطحیات

تا بر جمال پاکت از حق رسد تحیات

اردیبهشت بادت اسفند ماه و بهمن

بدخواه کج نهادت در زیر گرز دهمن

شمارهٔ ۷

ایکه گیتی همه جسم است و تواش چون روحی

عالم ملک سفینه است و تو دروی نوحی

بسخن مرهم زخم کبد مجروحی

آیت رحمت آن دادگر سبوحی

عرش دل را ملکی ملک خرد را ملکی

گوهر پاکی و در رشته جان منسلکی

عقل دانا به دبستان تو شاگرد آید

مایه دانش در گنج دلت گرد آید

نامت اندر لب ارباب همم ورد آید

تا گل از خار و زر از معدن گوگرد آید

تو درین خاک چو زر باش و درین باغ چو گل

زده فکرت بفلک پایه و بر دریا پل

شجر خلدی و بستان تو بخت تو بود

عقل در قامت چالاک تو رخت تو بود

مکرمت سایه هنربار درخت تو بود

معرفت شاخ و نسب ریشه سخت تو بود

این درختی است که در باغ صفا خواهد بود

اصل آن ثابت و فرعش به سما خواهد بود

خانه دل را مهر تو متاع است و اثاث

وین متاع آمده بر من ز نیاکان میراث

چه برین چار عناصر چه موالید ثلاث

تو ملاذی و معاذی تو پناهی و غیاث

که جوان مردی و رادیت بگیتی سمراست

آن درختی که هنر برگت و دانش ثمر است

من که افتاده ام اندر صف این بوالهوسان

شاهبازستم و گردیده شکار مگسان

چین اگر نازد بر نافه و مصر ار به لسان

نافه شد ناف دوات و بلسانم بلسان

زکریا نهد از مشکم مرهم بجروح

شده گیسوی مسیح از بلسانم ممسوح

منم آن کوه که بر چرخ ستیغ است مرا

دل چو دریا کف بخشنده چو میغ است مرا

نامه و خامه به از استر و تیغ است مرا

نه ز جانبازی پروانه دریغ است مرا

جان بتن از پی قربان ره دوست نکوست

مغز بادام چو بیرون شود از پوست نکوست

بسکه روزم سیه و بخت کجم خفته بود

درد من پیش تو پوشیده و بنهفته بود

دلم از دست قضا خسته و آشفته بود

لیک عذرم بر فضل تو پذیرفته بود

که مرا چرخ ستم بیشه بهم برشکند

بیخ و بنیاد اساسم ز زمین بر نکند

یکدم ای خواجه بیا درد دلم را بشنو

که درین دیر کهن نیست چنین قصه نو

مزرع عمر مرا آمده هنگام درو

خانه تاراج حوادث شده جانم بگرو

چاره ای کن غم و اندوه و جگر سوز مرا

روشنی ده ز کرم اختر فیروز مرا

بود در خوان من از لخت جگر ما حضری

شاهد شوخی و شمعی و شراب و شکری

بزم عیشی و در آن بزم بت سیمبری

محفلی همچو بهشتی صنمی چون قمری

اندران بزم رخم سرخ و دلم شادان بود

آب در جوی روان گلشنم آبادان بود

جیش سالاری پیدا شد و تاراجم کرد

مفلس و معسر و بی مایه و محتاجم کرد

قرمطی بود و بتر ز ابن ابی الساجم کرد

کلهم برد و ز افلاس بسر تاجم کرد

جانم آزرده دلم سوخته ستخوانم کوفت

خانمانم را از گرد علایق همه روفت

در دلم جز غم و در سینه بجز آه نماند

عیش و شادی را در خلوت من راه نماند

عزت و ثروت و ناز و شرف و جاه نماند

تکیه جز بر کرم و رحمت الله نماند

چشمه خون شد ازین غصه زلال خضرم

کرد طباخ قضا لخت جگر ما حضرم

متوالی شد باران بلا از چپ و راست

رفت سالار و مجاهد پی غارت برخواست

هر کسی از پی قتلم صفی از کین آراست

آسمان با من مسکین دمی از جور نکاست

اینقدر کردی که چون خاک زمین پستم کرد

دل پر از اندوه وز مایه تهی دستم کرد

آن معاشی که سلاطین سلف از شفقه

با مناشیر و فرامین به نیاز و صدقه

داده بودند مرا بهر لباس و نفقه

وکلای خر دادند بگاوان ورقه

دست خون آمد در هفدهمین خصل حریف

نیمه ای قطع شد و نیمه دیگر تنصیف

ربع آن ماند که آنهم بسیه چال افتاد

از کف رند برون شد کف رمال افتاد

زر ما مس شد و آن مس بته غال افتاد

نزد صراف ندانی به چه احوال افتاد

شد چو زیبق بدل بوته که بعد از دم و دود

شعله زرد و کبودش شده بر چرخ کبود

منحصر شد گذرانم بجهان گذران

بمعاشی که ترا بر من حق هاست در آن

پشتم ای خواجه دو تا شد برت از بار گران

نگرانم سوی شکر تو نیم چو دگران

شکر احسان تو از بنده فرامش نشود

شمع فضل تو چراغیست که خامش نشود

مرده بودم تو دگر باره حیاتم دادی

وز طلسم غم و اندوه نجاتم دادی

جام آب خضر اندر ظلماتم دادی

قدر دانستی و حلوای براتم دادی

کشتی فضل توام داد ازین لجه عبور

طعمه حلوا شد و رختم کفن اهل قبور

گور بندی را پابست و گرفتار شدم

تا که در گور کنی همسر کفتار شدم

مرد گفتار بدم در پی رفتار شدم

ناپسندیده به رفتار و بگفتار شدم

خوانده از لوح خرد آیت الهیکم را

پست کردم بطمع مرده خوران قم را

اینک آن وجه براتی است که نه مه زین قبل

اعتصام من بربست بدامان تو حبل

تا برون تاخت سمند کرمت از اصطبل

وز پی یاری این بنده نوازیدی طبل

آختی بهر هوا خواهی من خنجر و کارد

گاه با محتشم السلطنه گه با مرناد

خایه مالیدی مر محتشم السلطنه را

سیر کردی ز کرم صد شکم گرسنه را

منع فرمودی از خوردن خونم کنه را

مهربان کردی دزدان سر گردنه را

تا ز بیمت همگی ترک رذالت کردند

نیمه قطع و دگر نیمه حوالت کردند

نصف باقی را بر شرق نوشتند چکش

بملک زاده فرستاد ز گردون ملکش

گفتم امروز دگر کنده شده از جا کلکش

غافل از آنک نخواهد رسد آهو بتکش

رفته در منطقه جدی و در ایوان جدی

شده جائی که در آنجا عرب اندازد نی

اختر از چاه برون آمد و در چاله فتاد

حاجت طفل چهل ساله بگوساله فتاد

گرد ماه کرم از ابر طمع هاله فتاد

نعش بی بی بکف سوسن غساله فتاد

نیم باقی را فرزند ملک بلع نمود

از زمین ریشه امید مرا قلع نمود

بارها گفتمش این نکته بعجز و الحاح

گر همی جوئی قدر و شرف و فوز و فلاح

ابدا خوردن این وجه ترا نیست صلاح

این نه مال ملکستی که بود بر تو مباح

صدقاتست و زکات است و بما وقفست این

محفل عیش نه ویرانه بی سقف است این

این ملک زاده ات اجرای مرا آجر کرد

وجه حلوای مرا پور تو ملا خور کرد

کیسه از زر تهی و دامنم از خون پر کرد

بسکه هر روز طلبکار بمن قرقر کرد

آرزوئی به دل خسته بجز مرگ نماند

چوب خشک است درختی که در او برگ نماند

شمر از دست حسین تو بفریاد آید

دجله خشک از طمعش در صف بغداد آید

آنچه بربنده از آن حرص خدا داد آید

چون بیاد آرم چنگیز مرا یاد آید

آنچه او کرد بمن لشکر چنگیز نکرد

خیل افغان ز سپاه ستم انگیز نکرد

شمارهٔ ۸

ای بتاراج عقل و دین چالاک

وی بتعذیب جان و دل بی باک

مایه جور و فتنه و بیداد

آفت عقل و دانش و ادراک

جگر نیستی ز هجرت خون

بر سر هستی از فراقت خاک

عقل گوید ترا سقاک الله

فضل گوید ترا جعلت فداک

گر اسیر آوری به بند ستم

یا شکار افکنی بخاک هلاک

این نخواهد رهائی از زنجیر

وان نجوید جدائی از فتراک

بصفا همچو جام جمشیدی

بجفا همچو افعی ضحاک

در حریمت ز نور مستوری

رفته مستی ز یاد دختر تاک

ای دل عافیت ز عشق تو ریش

دامن زندگی ز دست تو چاک

شاد و سرسبز و تازه باش که هست

جایگاه تو این دل غمناک

چند با خون ما بیالائی

پنجه نازنین و دامن پاک

آخر این خانه را خدائی هست

واندرین خانه پادشائی هست

گر ز آشوب فتنه و بیداد

خون ما ریختی حلالت باد

ما به رنج زمانه خو کردیم

گر تو را دل خوشست و خاطر شاد

وصل شیرین نصیب پرویز است

تیشه بر سنگ میزند فرهاد

ای به تقدیم هر هنر ماهر

وی به تعلیم هر فنی استاد

چاکران تو بهمن و دارا

بندگان تو کیقباد و قباد

گلبن همت از کمال تو رست

کودک حکمت از بیان تو زاد

غیر یاد تو هرفسانه چو خواب

غیر ذکر تو هر ترانه چو باد

پنجه با آسمان اگر تابی

آسمان را برآری از بنیاد

شرح سوز درون سوخته را

بشنو از بنده هرچه بادا باد

یاد کن هر دلی که نزدودست

مهرت از سینه و غمت از یاد

بنده چندیست کز طریق وفا

سر طاعت بدرگه تو نهاد

گشت دوشیزگان فکرش را

نوجوانان مدحتت داماد

خواست کز بندگی در این حضرت

باشد از بند آسمان آزاد

خط آزادیش بده زیراک

سرنوشتش به بندگی افتاد

گر برانی برآیدش ناله

ور کشی بر نیایدش فریاد

یا از آن بندگان خاصش کن

یا ز بند ستم خلاصش کن

ایدریغا که سینه محرم نیست

کس در آفاق یار و همدم نیست

هیچ انفال بی برائهنشد

هیچ ذی الحجه بی محرم نیست

جانم از دست غصه فارغ نی

دلم از عیش دهر خرم نیست

دلم از اشک دیده ویران گشت

خانه مور جای شبنم نیست

دست دیوان بریده باد ز ملک

که سرافراز خاتم جم نیست

جز سلیمان که آصفش بر در

کس نگهبان اسم اعظم نیست

غیر روح القدس کسی بر ملک

محرم آستین مریم نیست

باغبان بهشت دهقان نی

نردبان سپهر سلم نیست

گرچه دانم که قدر این مسکین

در ترازوی همتت کم نیست

گر نجویم ترا هلاک شوم

ور نخواهی مرا ترا غم نیست

سر تسلیم پیشت آوردم

که بجز خدمتت مسلم نیست

در دو عالم نشان آن جویم

که نظیرش در این دو عالم نیست

هرکه را شور عشق نیست بدل

جانور خانمش که آدم نیست

اندرین آستان سری دارم

که حریفش کمند رستم نیست

بسپردیم سر که این گردن

جز بدرگاه طاعتت خم نیست

ریسمان قضا و رشته عقل

پیش زنجیر عشق محکم نیست

سر من بسته قضای تو شد

دل من خسته رضای تو شد

بره ابن حاجب تو منم

نوکر بی مواجب تو منم

تو چو خورشید در حجاب خفا

رفته ای لیک حاجب تو منم

آسمان کواکبی اما

نور بخش کواکب تو منم

گرچه با خود برادرم خوانی

بغلامی مناسب تو منم

گرچه مطلوب عالمی هستم

از سر صدق طالب تو منم

قدر دان فضایل تو منم

ترجمان مناقب تو منم

نکته دان حقایق تو منم

راز دار مطالب تو منم

رای تو روشن است و صائب لیک

مایه رای صائب تو منم

حدس تو ثاقب است وراست ولی

مرجع حدس ثاقب تو منم

بر در کردگار اگر تازی

طاعت فرض واجب تو منم

تو خداوند مالک الملکی

لیک در ملک نایب تو منم

تو چو ماه رجب همایونی

لیک لیل الرغائب تو منم

جانب حق اگر نظر داری

معنی حق بجانب تو منم

یادگار گذشتگان توام

دوستدار اقارب تو منم

شمع امید من خموش مکن

دلم از غصه در خروش مکن

پیش من سید مجلل کیست

در بر شیر خرس جنگل کیست

خاک ره چیست نزد مشک و عبیر

چوب گز پیش عود و صندل کیست

نزد کافور چیست آنقوزه

در بر هندوانه حنظل کیست

ظلم را نزد عدل صرف چه جای

جهل در پیش عقل اول کیست

پیش احمد کلاغ اسود چه

نزد حیدر سوار یلیل کیست

کرم شب تاب نزد مه چه کند

پیش خورشید نور مشعل کیست

بر در بارگاه کیخسرو

گیو و گودرز و رستم یل کیست

معجز احمدی چو جلوه کند

مکر و نیرنگ و سحر و تنبل کیست

با بیانات جعفر صادق

گفته احمدبن حنبل کیست

صبح صادق چو پرتو افشاند

شام تاریک و لیل و الیل کیست

توسن من چو گرم سیر شود

آن شتر کره قزعمل کیست

خاک پای من و عمامه وی

خود تو بر گو کز این دو افضل کیست

آنکه وارسته از جهان که بود

آن که در قید غم مسلسل کیست

اندرین خوان شراب و نقل کدام

وندرین سفره شیر و خردل کیست

گفتی آن کس که این حقایق را

با براهین کند مدلل کیست

بنده خاندان مصطفوی

احقرالساده صادق العلوی

گفت صید منت هوس نشود

زانکه عنقا شکار کس نشود

گفتمش آنچه گفته ای صدقست

لیک این بنده باز پس نشود

دام برچین ز ره که باز سپید

طعمه کرکس و مگس نشود

گردن شهریار هفت اقلیم

بسته شحنه و عسس نشود

ماه مفتون آب و گل شده است

لاله در بند خار و خس نشود

حور با دیو همنشین نسزد

کبک با زاغ همنفس نشود

بخدا جز بسینه سینا

موسی اندر پی قبس نشود

آنکه با تیشه کنده بیخ هوس

مست رندان بوالهوس نشود

تا توانی چو سگ بلای که بحر

به دهان سگان نجس نشود

دل مجنون به ناقه لیلی

بیش نالیده چون جرس نشود

گر بمیرد هما ز بی برگی

از کلاغانش ملتمس نشود

بر خر لنک خود نشین ای شیخ

که ترا رام این فرس نشود

ورنه آنجا فتی بخاک سیه

که ترا هیچ داد رس نشود

اندکی از برای تأدیبت

گفته ام سعی کن که بس نشود

سخت بیرون شد از گلیمت پای

جهد میکن کز این سپس نشود

حسبی الله گذشتم از سر جان

یا شوم غرقه یا برم مرجان

شمارهٔ ۹ - در اصفهان به اشارت قهرمان میرزای صارم الدوله که من‌بعد به سردار اعظم ملقب شده در هجو شیخ معروف به خن و خون گوید

گر به امر خدایگان جلال

به زبان آمده است خامه لال

نه عجب کز دم مسیحائی

جان در آید بآهنین تمثال

ای جناب اجل افخم راد

ای سپهر سخا و بحر نوال

ای بشاخ سخا رسیده ثمر

وی بباغ حیا گزیده نهال

دست جودت خزینه گوهر

تیغ تیزت صحیفه آجال

بحر در پیش جود تو قطره

کوه در وزن حلم تو مثقال

اثر جود تو محیط خزر

نایب حلم تو تلال و جبال

در بر پایه تو تا به ابد

نرسد در زمانه دست خیال

مقطعات

شمارهٔ ۱ - خطاب به آقای میرزا احمدخان مدعی العموم : چامه من پیش گفتارت بدان ماند که کس

شمارهٔ ۲ - در نکوهش خطیبان بی زبان آغاز مشروطیت فرماید:«بوالعنبس »

شمارهٔ ۳ : خدایگانا من بنده آنکسم که بصدق

شمارهٔ ۴ : اف بر این دیوان سرا، لعنت بر این دیوان که برد

شمارهٔ ۵ : دولت جاوید خواهم از در یزدان

شمارهٔ ۶ - ذیل تصویر خود در مدح نقش نقاش نوشته : حبذا نقشی که بنمود آشکارا

شمارهٔ ۷ - ترجمه از عربی در نکوهش جنگ : جنگ در اول بود بسان عروسی

شمارهٔ ۸ - نقل از روزنامه ادب سال سوم شمارهٔ سوم صفحه بیست و چهارم

شمارهٔ ۹ : کاشکی بودی مرا طبعی چو قلزم در خروش

شمارهٔ ۱۰ : فراموشم نشد پندی که میگفت

شمارهٔ ۱۱ : زهی قدت چو نخل طور سینا

شمارهٔ ۱۲ - امام محمد زکریا : محمد زکریا طبیب رازی را

شمارهٔ ۱۳ : همیشه شمس به قصد تو گشته یار زحل

شمارهٔ ۱۴ - خطاب به میرزا احمدخان اشتری : الحذر ای مدعی العموم که دزدی

شمارهٔ ۱۵ : گویند در جزایر بحر وسیط بود

شمارهٔ ۱۶ : ای که دایم کدیور قلمم

شمارهٔ ۱۷ : آن شنیدم چو ابوالقاسم مستکفی را

شمارهٔ ۱۸ - در آغاز سلطنت محمد علیشاه و امیدواری به همراهی وی با مشروطه و آزادی فرماید

شمارهٔ ۱۹ - ماده تاریخ جلوس محمد علی شاه : تا محمد علی شه قاجار

شمارهٔ ۲۰ : شنیده‌ام چو سلیمان به تخت داد نشست

شمارهٔ ۲۱ : مروان بن محمد مروان بن حکم

شمارهٔ ۲۲ - در ستایش فارس : به گرد پارس حصاری ز پارسا گردست

شمارهٔ ۲۳ - قطعه : مثل زنند خری را که زیر بار گران

شمارهٔ ۲۴ - در جشن افتتاح مدرسه سادات فرماید : مرغان بهشتی به سحر نغمه سرایند

شمارهٔ ۲۵ - در باب لزوم ختنه فرماید : خداوندا حدیثی با تو گویم

شمارهٔ ۲۶ - در نکوهش رئیس صلح چالمیدان تهران فرماید

شمارهٔ ۲۷ : گرفتن زن و افعی بسی بود آسان

شمارهٔ ۲۸ : یکشنبه یازدهم ربیع الاول یکهزار و سیصد و هشت بود ک ...

شمارهٔ ۲۹ : شنیده ام که ازین خطه دیر گاهی علم

شمارهٔ ۳۰ : در فتح ری نمود سپهدار نامدار

شمارهٔ ۳۱ : بیگانه چو شد رئیس قومی

شمارهٔ ۳۲ - شاه و وزیر و گربه دست آموز : شنیده ام که شهی با وزیر خود میگفت

شمارهٔ ۳۳ - در تاریخ تاسیس بیمارستان زنان و کودکان تهران

شمارهٔ ۳۴ - در سال اول مشروطه سروده است : بیچاره آدمی که گرفتار عقل شد

شمارهٔ ۳۵ : چشم مست تو مگر یپرم بمب انداز است

شمارهٔ ۳۶ : استاد فاضلان سخنور ذکاء ملک

شمارهٔ ۳۷ - در وجه تسمیه بورانی : شنیده ام که ز کشک و کدو برانی را

شمارهٔ ۳۸ - در تهنیت وزارت دربار امیر بهادر جنگ ۱۳۲۲

شمارهٔ ۳۹ : مالیکه در جهان پی تقدیر و سرنوشت

شمارهٔ ۴۰ : همه صاف طینت همه پاکدامن

شمارهٔ ۴۱ : شیخ عبدالغفور تبریزی

شمارهٔ ۴۲ : گویند هر که خانه حق را نهاد خشت

شمارهٔ ۴۳ : بسکه از بخت خویش مایوسم

شمارهٔ ۴۴ - در وجه تسمیه مهلبی : مهلب ابن ابی صفره میرزادی را

شمارهٔ ۴۵ : دریده کوس و نفیر و علم شکسته ابوالفتح

شمارهٔ ۴۶ : تا که سردار اسعد اندر ری

شمارهٔ ۴۷ - اندرز : آن شنیدستم کز بیشه یکی شیر ژیان

شمارهٔ ۴۸ - ادیب الممالک : در سفر دوم که بآذربایجان آمده بودم این قطعه را از ...

شمارهٔ ۴۹ : چو سالار دولت پی جنگ ملت

شمارهٔ ۵۰ : مردم ایران دو فرقه اند که هر یک

شمارهٔ ۵۱ - ماده تاریخ عزل عین الدوله : چونکه براخیه خر میر آخور

شمارهٔ ۵۲ : آن شنیدم خیمه ای از شاه روس

شمارهٔ ۵۳ - ماده تاریخ حاج آقا محسن عراقی : حجت الاسلام کهف الحق ملا ذالمسلمین

شمارهٔ ۵۴ - ترجمه گفتار شاهنشاه - برزو پورلهراسب : بی نصیب از آبرو باشد به گیتی

شمارهٔ ۵۵ : بار خدایا مگیر سایه خود را

شمارهٔ ۵۶ : ای وزرای عظام ای که در این ملک

شمارهٔ ۵۷ : سپه را گاه زاری بر سپهسالار اعظم شد

شمارهٔ ۵۸ : به درگاه دانش که باشد که از من

شمارهٔ ۵۹ : از سر این شهریار تاج بنازد

شمارهٔ ۶۰ - اندرز به سپاس : شکر کنید ای پسران وطن

شمارهٔ ۶۱ - در رحلت مظفرالدین شاه : تو مپندار شه مظفر مرد

شمارهٔ ۶۲ : چو از جهان به جنان شد علی اکبر خان

شمارهٔ ۶۳ - تقریظ بر کتاب گوهر خاوری : به نام خسروی این داستان کنم آغاز

شمارهٔ ۶۴ : پرنس ارفع دولت جهان هوش و خرد

شمارهٔ ۶۵ - عید غدیر ۱۳۲۳ در مجلس عقد ظهیرالاسلام : دوش از جناب آصف پیک بشارت آمد

شمارهٔ ۶۶ : شاهین تیز پنجه زرین پرم پرید

شمارهٔ ۶۷ - در تقریظ طبع شاهنامه امیربهادری : شاه ایران را برای صید بنخجیر شرف

شمارهٔ ۶۸ : بحر رحمت آسمان مکرمت شه کامران

شمارهٔ ۶۹ - خطاب به خازن عدلیه : خازن صندوق عدلیه شدی

شمارهٔ ۷۰ - راجع به چوبداران گوسفند فروش : بهنگام تقاضا هر که مال چوبداران را

شمارهٔ ۷۱ : مرا عالم وطن باشد بشر خویش

شمارهٔ ۷۲ - قطعه فکاهی : به عیسی بگو کز خرش پی ببرد

شمارهٔ ۷۳ : بخوان و خانه ات گر شکر و زر

شمارهٔ ۷۴ : شب پاسی را هر آنکه آماده کند

شمارهٔ ۷۵ : مهترابا یگانه منشی تو

شمارهٔ ۷۶ - در نعت حضرت رسالت : آن درختی که چون ز خاک برست

شمارهٔ ۷۷ : مگرد ای پسر گرد دانش که دانش

شمارهٔ ۷۸ : گیرم که زبان به ناله نگشایم

شمارهٔ ۷۹ : عضدالدوله را ز بنده بگوی

شمارهٔ ۸۰ - در زیر عکس منتظم الدوله مصطفی قلیخان فیروزکوهی نبشتم

شمارهٔ ۸۱ : آن را که پدر تجربت و فضل نیاموخت

شمارهٔ ۸۲ : حکایت من و این کدخدا در این سامان

شمارهٔ ۸۳ : شاهین تیز پنجه زرین پرم پرید

شمارهٔ ۸۴ : به دستش گاه تیغ و گاه خامه

شمارهٔ ۸۵ : اندر پی اقتباس نورم

شمارهٔ ۸۶ - به وزیر اوقاف وقت نگاشته است : کارهای مملکت از قاف تا قاف ای وزیر

شمارهٔ ۸۷ - تهنیت : جهان فضل و کرم ای که وحش و طیر مدام

شمارهٔ ۸۸ - در مقدمه طبع شاهنامه در وصف دربار مظفرالدین شاه

شمارهٔ ۸۹ - فکاهی : به و لله و به با لله و به تا لله

شمارهٔ ۹۰ : در نوزدهم صفر هزار و سیصد و هشت آقامیرزا علی حکیم ...

شمارهٔ ۹۱ - در مدح حضرت امیر «ع » به پارسی خالص : شهی که موردم تیغش اژدهائی بود

شمارهٔ ۹۲ : نه مه غذای فرزند از خون حیض باشد

شمارهٔ ۹۳ : چون در زریق که اکنون ملک حاجی حسینقلی خان نظام الد ...

شمارهٔ ۹۴ : خسروا ای که ز ابر احسانت

شمارهٔ ۹۵ : آمد نغز و هژیر و فرخ و فیروز

شمارهٔ ۹۶ : خداوندا در این فیروز ایوان

شمارهٔ ۹۷ : ز«ده مویز» کسی کو طلب کند گندم

شمارهٔ ۹۸ : خسروا کرده فلک خوار و زبونم چندان

شمارهٔ ۹۹ - در تعزیت : داورا از پس این غم که ترا رخ بنمود

شمارهٔ ۱۰۰ : ز تیز کیان فایده است آن بروت

شمارهٔ ۱۰۱ : اگر از جفای محمدعلی شه

شمارهٔ ۱۰۲ : این ز تو شایان و بر بماست سزاوار

شمارهٔ ۱۰۳ : کتاب عاریه دادن به مردمان ندهد

شمارهٔ ۱۰۴ - قطعه در خرابی مجلس ملی و نکوهش محمدعلی میرزا

شمارهٔ ۱۰۵ : صنیع الممالک بود طرفه نقشی

شمارهٔ ۱۰۶ : امیرزاده مهین فتح سلطنت چون شد

شمارهٔ ۱۰۷ : از حکایت سال سیصد و نه

شمارهٔ ۱۰۸ : ای آنکه مردم گیتی به درو گوهر و لعل

شمارهٔ ۱۰۹ : امیر حشمت جادوکش آنکه در گیتی

شمارهٔ ۱۱۰ - مطایبه : دریغ آن ناصرالدین شاه و استبداد دورانش

شمارهٔ ۱۱۱ - خطاب به آقای بینش : ذره بینی که ماند از این ذره

شمارهٔ ۱۱۲ - در صدر فرمان لقب ادیب الممالکی خود از طرف مظفرالدین شاه نوشته

شمارهٔ ۱۱۳ : ایا خجسته دبیری که کلک مشکینت

شمارهٔ ۱۱۴ : از خطای آسمان تنها نه آن بینی که خلق

شمارهٔ ۱۱۵ - در جواب کسیکه از وی تلخنه دوغ خواسته فرماید

شمارهٔ ۱۱۶ : سردار مکریان که بدش نام سیف دین

شمارهٔ ۱۱۷ - در صفحه ۲۶۱ از کتاب تاریخ مختصر الدول : کهن موبد پارسی دوش خواند

شمارهٔ ۱۱۸ : کسیکه از تو گراید همی بجای دگر

شمارهٔ ۱۱۹ : پیش آن صاحب فرخنده بنالم به از آنک

شمارهٔ ۱۲۰ : ای دبیر حضرت ای میری که ذکر خیر تو

شمارهٔ ۱۲۱ : گفت با جفت خویش شیخ حسن

شمارهٔ ۱۲۲ : آل عباس را به «قلب صد و سی و دو» رسید

شمارهٔ ۱۲۳ : من که بی تاج و تخت و گنج و سپاه

شمارهٔ ۱۲۴ : ارشدالدوله ای که پیش لبت

شمارهٔ ۱۲۵ : دهد جای وزارت قاضی چرخ

شمارهٔ ۱۲۶ : مرا یکسال افزون شد که از لطف

شمارهٔ ۱۲۷ : شنیدم گفته روزی ناصرالملک

شمارهٔ ۱۲۸ - ماده تاریخ : چو توفیق و تایید حی قدیم

شمارهٔ ۱۲۹ : گر آسمان به دلم صد کوه بار کند

شمارهٔ ۱۳۰ - در ۱۲۳۴ خطاب به رضا قلی خان رفیع الملک

شمارهٔ ۱۳۱ : حامی دین پیمبر حاج زین العابدین

شمارهٔ ۱۳۲ : شبی در روستا مهمان خود خواند

شمارهٔ ۱۳۳ : شنیدم از پی یک لمحه خواب مؤمن را

شمارهٔ ۱۳۴ : ساری پی دانه سیر می کرد

شمارهٔ ۱۳۵ - در تهنیت ولادت : چو بر شد هفت ساعت ثلث کم از شام دوشنبه

شمارهٔ ۱۳۶ : خدایگانا از گرد راه موکب تو

شمارهٔ ۱۳۷ : دوش گفتم بدوستی که بود

شمارهٔ ۱۳۸ - ماده تاریخ قنات نوین نیر الدوله در مشهد

شمارهٔ ۱۳۹ - تاریخ جلوس مظفرالدین شاه : تاریخ جلوس شه مظفر

شمارهٔ ۱۴۰ - اندرز به احمد شاه قاجار هنگام جلوس ۱۳۲۹

شمارهٔ ۱۴۱ : گفت ظریفی که دولت از حدث اندر

شمارهٔ ۱۴۲ : ای اهل زمانه پند گیرید

شمارهٔ ۱۴۳ : شنیده ام عربان اشتران سالم را

شمارهٔ ۱۴۴ - در موقع دومین جشن مجلس شورای ملی گوید : بیا که رشک گلستان شد است خارستان

شمارهٔ ۱۴۵ : چهار کار نکو کردی ای ملک آغاز

شمارهٔ ۱۴۶ - اداره اوقاف پیشین : ای دوست بیا مسند اوقات ببین

شمارهٔ ۱۴۷ : ای نصر خدا مرا به مقصود رسان

شمارهٔ ۱۴۸ - نکوهش احزاب سیاسی : احزاب فتاده اند در خط جنون

شمارهٔ ۱۴۹ - ماده تاریخ : چون محمدعلی ز دار فنا

شمارهٔ ۱۵۰ : گربه و موش بهم ساخته اند ای بقال

شمارهٔ ۱۵۱ : سعید سلطنه ای آنکه تا ابد خجلم

شمارهٔ ۱۵۲ : ای مجیرالسلطنه از سعدالملک

شمارهٔ ۱۵۳ - تاریخ کشته شدن جعفرخان رشیدالسلطان و علیخان ارشدالدوله در شهر رمضان المبارک ۱۳۲۹

شمارهٔ ۱۵۴ : من نه آن مرغم که صیاد در بندم کشد

شمارهٔ ۱۵۵ : خداوندا توئی امروز در ملک

شمارهٔ ۱۵۶ : ای ز قسطنطین به دارالمک ایران تاخته

شمارهٔ ۱۵۷ - ماده تاریخ جلوس محمدعلیشاه قاجار : شهنشاه ایران محمدعلی شه

شمارهٔ ۱۵۸ : ایا نسیم صبا با وزیر داخله گوی

شمارهٔ ۱۵۹ - تاجگذاری پادشاه ۱۳۳۲ : آفتابی است تاج شاهنشاه

شمارهٔ ۱۶۰ - لراقمها ایضا شهر رجب ۱۳۲۳ : ملک ایران در دو عهد از دست افغان شد خراب

شمارهٔ ۱۶۱ : تا سپهدار به شطرنج هنر

شمارهٔ ۱۶۲ : ادیب گفت بر اندام ملک و پیکر دین

شمارهٔ ۱۶۳ : ای ملک ملک فضل ای که خرد را

شمارهٔ ۱۶۴ - در زیر عکس جناب منتظم الدوله آقای مصطفی قلیخان فیروزکوهی نوشتم

شمارهٔ ۱۶۵ : به حاجی رضا خان دکتر ز من گو

شمارهٔ ۱۶۶ - زوال نایب السلطنه قرا گوزلو : نایب السلطنه آن کز سیرتش

شمارهٔ ۱۶۷ : مدار غصه که خون منت حلال بود

شمارهٔ ۱۶۸ : ابوالفتح خان ای که ایوان قدرت

شمارهٔ ۱۶۹ : عاشق شدی عجوزه دنیا را

شمارهٔ ۱۷۰ - در نکوهش شاعری که یک خان بختیاری را مدح گفته بود

شمارهٔ ۱۷۱ - مطایبه : ای ملکزاده راندم ابیاتی

شمارهٔ ۱۷۲ : پیمان شکسته یار و، شده دهر نابکار

شمارهٔ ۱۷۳ : گفتی ای دوست مرا با چه سمت می شمری

شمارهٔ ۱۷۴ : به سردار اسعد بگو ای که از دم

شمارهٔ ۱۷۵ : خلق گویندم با بار گنه بر در میر

شمارهٔ ۱۷۶ : دیدم میان کوچه پیر لبو فروشی

شمارهٔ ۱۷۷ : شاد زی ای شهریار قدر دان کز فضل تو

شمارهٔ ۱۷۸ : یا امین الحق کهف الخلق شمس المذهب

شمارهٔ ۱۷۹ : جواب نامه نیامد ز شاه و چشمم گشت

شمارهٔ ۱۸۰ - به مستشار عدلیه بالبداهة نگاشته : ز من ایصبا نهانی تو به مستشار برگو

شمارهٔ ۱۸۱ : بحاجی رضاخان دکتر بگوی

شمارهٔ ۱۸۲ : تو ای خاکدان پی برافراز آبی

شمارهٔ ۱۸۳ : ای خواجه عون سلطنه ای داوری که نیست

شمارهٔ ۱۸۴ : میر یحیای دولت آبادی

شمارهٔ ۱۸۵ : صاحبا چند خفته ای در مهد

شمارهٔ ۱۸۶ : دادگر شاها پس از پنجاه سالی پادشاهی

شمارهٔ ۱۸۷ : خدایگانا تا کار ملک راست کنی

شمارهٔ ۱۸۸ - شکایت از روزنامه نگاری خود : خدایگان من از حال بنده بیخبری

شمارهٔ ۱۸۹ : ای مسیحای زمان ای که به اعجاز سخن

شمارهٔ ۱۹۰ - شکایت از نصرت السلطنه مهردار مظفرالدین شاه

شمارهٔ ۱۹۱ - نعت رسول اکرم به پارسی : یگانه رادی کش کردگار بی همتا

شمارهٔ ۱۹۲ - در ۱۳۲۱ خطاب بناظم الاسلام کرمانی مدیر جریده نوروز

شمارهٔ ۱۹۳ - مرتجلا در وصف مظفرالدین شاه هنگام شکار روباه گفته

شمارهٔ ۱۹۴ : گویند در عمارت بابل بجای ماند

شمارهٔ ۱۹۵ - ماده تاریخ میرزا علی اکبرخان پسر میرزاعلی قائم مقام در ۲۶ صفر ۱۳۲۹

شمارهٔ ۱۹۶ - از حکایات بخشش قاآن : به شهری کش از بس هوا بود سرد

شمارهٔ ۱۹۷ - سال اشغال ۱۳۳۲ : سال اشغال رفته از هجرت

شمارهٔ ۱۹۸ : نداشت چون سوی مقصود ره بکسوت خویش

شمارهٔ ۱۹۹ - در مقدمه شاهنامه : فروشد به فرمان یزدان پاک

شمارهٔ ۲۰۰ : با تو ای چرخ زنم به نیرو گرچه

شمارهٔ ۲۰۱ : دلبر ماه پیکر خود را

شمارهٔ ۲۰۲ : عمید سلطنه سردار امجد آنکه ندید

شمارهٔ ۲۰۳ : ای درخت سبز اگر روزی بدست باغبان

شمارهٔ ۲۰۴ - ماده تاریخ : شاه چون مجلس مقدس را

شمارهٔ ۲۰۵ : ای ظهور تو چنان پدری

شمارهٔ ۲۰۶ : بنده ام بنده ولی بیخردم

شمارهٔ ۲۰۷ - خطاب بذکاء الملک : ای در بیان مدح و صفات کمال تو

شمارهٔ ۲۰۸ - در ستایش صدر اعظم : آنکه درگاهش با چرخ همی گوید

شمارهٔ ۲۰۹ - در رباط سنگ بست بمدح مظفرالدین شاه سروده

شمارهٔ ۲۱۰ - نیز در مدح مظفرالدین شاه : کسان زخارف دنیا بدین خریدارند

شمارهٔ ۲۱۱ - باقای دبیر الملک نوشتم که باقای ذکاء الملک وزیر عدلیه برساند

شمارهٔ ۲۱۲ - متضمن چهار ماده تاریخ برای جشن تاجگذاری

شمارهٔ ۲۱۳ : مرا ز روی تعصب معاندی پرسید

شمارهٔ ۲۱۴ : سید یحیی دولت آبادی

شمارهٔ ۲۱۵ - از دیباچه شاهنامه : شهریاری که اهرمن شکن است

شمارهٔ ۲۱۶ - ایضااز دیباچه شاهنامه : گر ژنده گشت و کهن رختم چه باک که من

شمارهٔ ۲۱۷ - نکوهش عدلیه عصر قاجار : نشان عدل چه جوئی در این دو سر قافان

شمارهٔ ۲۱۸ - در ۱۲۳۴ خطاب به رضاقلیخان رفیع الملک : رضاقلیخان ای خواجه ای که از سر صدق

شمارهٔ ۲۱۹ : خسرو ایران خدیو شرق احمد شه که قدرش

شمارهٔ ۲۲۰ : خدایگانا میرا اگر شنیدستی

شمارهٔ ۲۲۱ : ز شادروان کسری چون گذشتی

شمارهٔ ۲۲۲ : راست شد از عطای حی قدیم

شمارهٔ ۲۲۳ - در مرثیت برادر میرزا سید محمد مجتهد طباطبائی

شمارهٔ ۲۲۴ : خدایگانا ای آنکه شاهد ظفرت

شمارهٔ ۲۲۵ : داورا ای که بهنگام مدیحت بورق

شمارهٔ ۲۲۶ - ماده تاریخ دیگر هم : عبدالله راد امیر روشن دل ورای

شمارهٔ ۲۲۷ - نیز تاریخ دیگر : چو کوفت کاروان بلاطبل اصلا

شمارهٔ ۲۲۸ - تاریخ وفات میرزا حسین خان مافی فرزند نظام السلطنه

شمارهٔ ۲۲۹ - مطایبه : افضل الملک دروغی و ادیب زورکی

شمارهٔ ۲۳۰ : خداوندا شنیدستم که چون یوسف به مصر اندر

شمارهٔ ۲۳۱ - قطعه ناتمام بخط خودش : ای سپرده طریق خانه حق

شمارهٔ ۲۳۲ - از طرف احترام السیاده قائم مقامی مدیر مدرسه بنات اسلامی برای طبع در رقعه دعوت بانوان به مدرسه انشا فرموده

شمارهٔ ۲۳۳ - قطعه ناتمام : کلید معرفت آنست کاری

شمارهٔ ۲۳۴ - تقریظ جریده تربیت در بذکاء الملک به تضمین نگاشته

شمارهٔ ۲۳۵ : گویند مردمان اروپا که کذب و شید

شمارهٔ ۲۳۶ : بر نثار خاک راهت ای نگار سنگدل

شمارهٔ ۲۳۷ : گه گشاید حجاب و گه بندد

شمارهٔ ۲۳۸ - در علم کف شناسی : نام تلهای کواکب که بود در کف دست

شمارهٔ ۲۳۹ : لاله رنگ رنگ ازو روید

شمارهٔ ۲۴۰ - از عبدالعلی خان نامی پالتو خواسته : ولی نعمتا ای که مهر کفت

شمارهٔ ۲۴۱ - اسامی کعبه : بخوان اسامی و القاب کعبه را یکسر

شمارهٔ ۲۴۲ : گفت آذرباد مهر اسپنتمان

شمارهٔ ۲۴۳ : آن هفت خطی که برنگارند

شمارهٔ ۲۴۴ - ایضا در ذم خر : خر سبوی سر دره گوش خم پهلو

شمارهٔ ۲۴۵ : ماند در طوفان حیرت همچو نوح

شمارهٔ ۲۴۶ : گویند در عمارت بابل بجای ماند

شمارهٔ ۲۴۷ - ماده تاریخ میرزاعلی اکبرخان پسر میرزاعلی قائم مقامی در ۲۶ صفر ۱۳۲۹

شمارهٔ ۲۴۸ - ماده تاریخ در سوگ حسین خان فرزند نظام السلطنه مافی

شمارهٔ ۲۴۹ - مسمط راز تیموری : بشنو ای فرزند تا ازین دفتر

شمارهٔ ۲۵۰ : خدایگانا تا دیده ام در این کشور

شمارهٔ ۲۵۱ - تاجگذاری پادشاه ۱۳۳۲ : آفتابی است تاج شاهنشاه

شمارهٔ ۱ - خطاب به آقای میرزا احمدخان مدعی العموم

چامه من پیش گفتارت بدان ماند که کس

در سپهر آرد ستاره در بهشت آرد گیا

چون فراوان آزمودم دیدمت با دار و برد

در سخن جادو کنی وز خامه داری کیمیا

دانش از گفت تو در گوش اندر آرد گوشوار

بینش از کلک تو اندر دیده دارد توتیا

هوش را پوری و دانش را پدروین نی شگفت

کت رضی الدین خداوند سخن باشد نیا

تو سپهرستی و این بیناره گویان خاک ره

تو پرندستی و این بیداد جویان بوریا

دشمنان داد هرجا سر بر آرند از زمین

نرم کوبیشان چنان چون دانه اندر آسیا

شمارهٔ ۲ - در نکوهش خطیبان بی زبان آغاز مشروطیت فرماید:«بوالعنبس »

بود «بوالعنبس » خطیب فحل و شیخ نامور

بر خلایق پیشوا بر مسلمین فرمان روا

روزی اندر مسجد طائف به استدعای خلق

بر فراز منبر تحقیق حکمت کرد جا

نطق ناکرده کمیت فکرتش همچون شتر

خفت آنسان کش و گفتی در شکم شد دست و پا

آری آری آدمی را فکر دریائی است ژرف

کاندرو ماند نهنگ از سیر و ماهی از شنا

چون زبان در کام مردم بسته شد نتوان گشود

نه ز افسون و نه از اندیشه و نز کیمیا

ماند «بوالعنبس » به منبر خشک لب خامش زبان

چون بت اندر بتکده یا در زمین مردم گیا

لختی اندر ریش دست آورد و لختی بر سبال

لمحه ای شد ناظر دیوار و سقف و بوریا

گه تنحنح کرد و گاهی سرفه گاهی دست برد

بر سجاف جبه چاک پیرهن بند قبا

وز پس دیری تفکر روی با اصحاب کرد

کاندر آنجا گرد بودند از غریب و آشنا

دید جمعی ناظرستند و گروهی منتظر

هوششان در راه منطق گوش در راه صدا

گفت دانستید؟ ای یاران مرادم از سخن

جمله گفتند آری ای دانش پژوه پارسا

گفت چون دانسته اید آن راکه مقصود من است

پیش دانشمند نبود عرض دانش جز خطا

پس فرود آمد ز منبر معتزل شد چند روز

هفته دیگر به مسجد زد حریفان را صلا

باز در منبر سمند فکرتش چون خر به گل

شد فرو چونانکه گفتی برنخیزد با عصا

یافت جان را در بحار حیرت اندر مهلکه

دید تن را از فشار فکرت اندر تنگنا

گفت میدانید؟ مقصودم چه باشد از بیان

جملکی گفتند نی ای عامل حسن القضا

گفت چون اقرار بر نادانی خود می کنید

گفتگو با جاهلان از چون منی نبود روا

باز از منبر فرود آمد به خلوتگه شتافت

وز پس یک هفته در منبر شد از خلوت سرا

بار دیگر فکرتش مانند آهو رم گرفت

ریش خود بر باد داد از فکر و مالیخولیا

تا خر اندیشه را از گل برون آرد به جهد

برد دست اندر محاسن سود ناخن بر قفا

پس به یاران گفت ای اصحاب من دانسته اید

یا نمیدانید هان پاسخ دهیدم بر ملا؟

فرقه ای گفتند آری فرقه ای گفتند نی

گفت اینک مشکل آسان گشت نعم المدعا

عالمان بر جاهلان گویند راز اندر علن

جاهلان از عالمان جویند رمز اندر خفا

چون رسد دانا بنادان گویدش «انظرالی »

چون رسد عامی به عارف گویدش «حدث لنا»

ما همه بوالعنبسیم ای خواجگان هنگام نطق

راز در دل، لب خمش،دل گرسنه، جان ناشتا

از اشارت بی عبارت فهم باید کرد راز

«این بدان در» گفتمت رو فهم کن «هذابذا»

شمارهٔ ۳

خدایگانا من بنده آنکسم که بصدق

فریضه دارم بر خویشتن سجود ترا

تو آن کسی که به تحقیق آفریده خدای

پی نمایش انصاف خود وجود ترا

من آنکسم که بسی با شتاب پیمودم

دراز نائی و پهنای بحر جود ترا

تو آنکسی که به اقبال و بخت کرده قرین

ستاره حزب ترا آسمان جنود ترا

من آنکسم که بنانم به صد زبان باشوق

سروده تعنیتی موقع ورود ترا

تو آنکسی که نگردد گسسته حبل امید

ز دامن کرمت دشمن عنود ترا

من آنکسم که مدام آرزو همی کردم

درون دیده قیام تو و قعود ترا

تو آنکسی که ندارد قضای چرخ کبود

توان آنکه تجاوز کند حدود ترا

منم که دست از کار رفت و کار از دست

شدم چنانکه همی خواستم حسود ترا

توئی که کارت بر پای گشت و پای به چرخ

سعادت فلکی بنده شد سعود ترا

چو زند فضلت نار القری برافزوزد

ز شاخ طوبی حور آورد و قود ترا

خدا گواست من ای خواجه طاعت آوردم

ز روی صدق غیاب تو و شهود ترا

تو گر فرامش سازی عهود سابقه ام

من آن نیم که فرامش کنم عهود ترا

ز قید بندگی از تن رها شود هرگز

رها نخواهد کردن دلم قیود ترا

گرم پذیری یا خود برانی از حضرت

نخواهم ایچ به گیتی مگر خلود ترا

شمارهٔ ۴

اف بر این دیوان سرا، لعنت بر این دیوان که برد

ظلمشان در ظلمت از مه، نور و از شارق ضیا

مردمی بیرون ز راه مردمی دور از خرد

فرد و طاق از دین پرستی جفت نیرنگ و ریا

راستی گویم سعاتمند و خوش بخت آنکس است

کاندرین گیتی، ببیند چهره این اشقیا

هر که رخشان دید گوید تا ابد یالیتنی

مت قبل الیوم حتی صرت نسیا منسیا

همچو انگورش بزیر پای بفشارند رگ

نرم سایند استخوانش با لگد چون توتیا

مدعی به هرچه قاضی بگوش مدعی

گویدی ربع لنا نصف لنا کل لیا

در جزا مردی رئیس آمد که نشناسد ز جهل

تاک از تریاک و سیب از سنبه گیپا از گیا

عارض و معروض از او بینند در کار آنچه دید

معده مرد سقیم از خوردن سقمونیا

پیکرش را گوئیا ایزد تعالی آفرید

ز آهک و زرنیخ و گوگرد و کنین و کاسیا

مولدش تبریز و اصلش از صفاهان است لیک

فرق نهاده است اسپاهانی از اسپانیا

آن یکی گفتش که آلمانی مسلمانی گرفت

گفت باشد امپراطورش ز نسل قانیا

قانیا اندر محرم داشت بر پا تعزیه

این نبیره در عمل دارد تأسی بر نیا

دیگری گفتش که شاهان اروپا از چه رو

هر طرف تازند بهر حمله اندر آسیا

گفت شاهان نان جو خواهند از بهر ثواب

«آرپا» در ترکی شعیر است و «دگرمان » آسیا

دیدم آنجا خسته را بسته اند اندر کمند

گفتم این مسکین که باشد چیست جرمش ای کیا

گفت در راپورت کمیساریا بنوشته اند

کاین جوان گفته است مستم ساغری ده ساقیا

گفتمش ای کاش بودی ابن جوزی در حیات

تا که نامت ثبت کردی در کتاب الاذکیا

شاعری با ذوق شعری گفت و او را وی شدش

شعر خواندن در کجا ممنوع کردند اولیا؟

گیرم او کرده است تقصیری خلاف عقل و دین

جور ار حدی است بر بیچارگان از اقویا

سی و یک روز از چه میزان سی و یک تومان ز چیست

از فرانسه آمدست این حکم یا از روسیا؟

حد عرفی کس ندید از حد شرعی سخت تر

این چه حکم است ای سرا پا بدعت و شرک و ریا

آنقدر بستان که تانی دادنش تاوان و جرم

آنچنان بشکن که یاری بستنش با مومیا

دور عقل از تو چو مرد پارسا از پارگین

هم تو دور از دین چو پیر برهمن از پاریا

از جزای حق نیندیشی مگر نشینده ای

داستان حضرت داود و قتل اوریا؟

گفت این حکم آمد از شورای عالی پیش از این

من نمیدانم بخوان راپورت کمیساریا

گفتمش شورای عالی چیست؟ و اعضایش که؟ جز

محفلی بی دعوت اندر وی گروهی ز ادعیا

وضع قانون با وکیلان است و اجرا با ملوک

حکم عرف است از حکیمان حکم شرع از انبیا

کیستند این خرسران در مرغزار معدلت!

چیستند این خربطان در آبشار اتقیا!

نایب فرعون و هامان را کجا شاید شناخت

چون سلیمان یا وزیرش آصف بن برخیا

نایب فرعون و هامان را کجا شاید شناخت

چون سلیمان یا وزیرش آصف بن برخیا

زین شش اندازان چه بینی غیر تاراج و شتل

از زکام ایدر چه زاید غیر مالیخولیا

من بخواندم نامه پیغمبران راستین

آدم و نوح و خلیل الله کلیم و زکریا

یوشع بن نون و یونس پور متی دانیال

صالح و هود و مسیحا و عزیز و ایلیا

نامه اسحق و اسمعیل و حزقیل و شعیب

صحف داود و سلیمان نحمیا و برمیا

نامه ساسان و زرتشت و جی افرام مهین

نامه پولس به سوی مردم ایتالیا

هم کتاب خاتم پیغمبران خواندم که هست

واپس اندر عهد و پیش اندر حریم کبریا

این چنین حکمی ندیدم در کتاب هیچیک

ز انبیا و اتقیا و اولیا و اصفیا

گفت خامش باش کاینان هر یکی در صفه ای

پیشوایانند چون در چال ورزش پوریا

مجلس ملی نیارد حکمشان را نسخ کرد

چون کلام انبیا اندر مقام اوصیا

گفتم آری پیشوایانند این شش تازنان

بهر داو نرد در چال قمار و منگیا

پیشوایان تواند این قوم جبار عنید

کل جبار عنید فی جهنم القیا

هر یکی چون قاشق ناشسته در آشند لیک

آش ها را گه نخود باشند و گاهی لوبیا

همچو غولانند در بیغولها مردم شکار

با سیاهانند آدم خواره در افریقیا

گونیا را جمله تصحیفند زیرا هر شبی

در بر چندین عمود آورده شکل گونیا

بسکه الرحمن و یاسین در مساجد خوانده اند

نقش حامیم است بر پهلویشان از بوریا

مادرانشان را حیا اندر محیا هیچ نیست

لیک بفروشند بهر زرق در احیا حیا

چرم بلغارند و کفش صوفیان گرچه ز ناز

پیش ما خاتون بلغارند و ترک صوفیا

شرمی از باری تعالی کن از این دزدان مترس

بی ریا گویم که بی دینند یکسر باریا

ای که ناموس شریعت را دری با حربیان

ای که اموال فقیران را خوری با اغنیا

گر کنی عمامه را مانند تاج داریوش

ور بیاری از طراز خامه مشک داریا

گر نمائی از در نیرنگ صد رنگ و فسون

ور پدید آری به جادو صد هزاران کیمیا

گر ز ستواری مکانت چون بیوت عادیان

ور ز بالائی مقامت همچو حصن عادیا

در دل مامت فرستم باز با این ریش و پشم

تا به زهدانش بپوشی طیلسان از سابیا

فرق نگذارم میان زشت و زیبا شیخ و شاب

زانکه ننهادند فرق از مجرمین با ابریا

ای رئیس این چامه من چون کباب برمیا است

در زمان شه «یهو یا قیم پور یوشیا»

آنکه آیین سلامت جست در دارالسلام

شاه اسرائیل شد از صدق بعد از صدقیا

شمارهٔ ۵

دولت جاوید خواهم از در یزدان

«دانش » دانش پژوه صلح طلب را

آنکه نمود است وصف ذات جمیلش

غیرت ارژنگ کارگاه ادب را

شمارهٔ ۶ - ذیل تصویر خود در مدح نقش نقاش نوشته

حبذا نقشی که بنمود آشکارا

میر خضر آساز کلک چون مسیحا

میرزین العابدین نقاش ایران

کش همی خوانند مردم میر آقا

آنکه کلکش ناسخ ارژنگ مانی

وانکه نقشش برشکسته تنگلوشا

گر عصا را اژدها کرده است موسی

ور ز آب و گل بسازد مرغ عیسا

بندگان حضرت نقاش باشی

کلک بی جانش کند صد مرده احیا

بر ستاره خط و بر گردون سطاره

برنهد تا راستی سازد هویدا

گوئیا پرگار او را دیده گردون

اقتباس از وی نموده شکل جوزا

خامه اش بر آب اگر نقشی فشاند

ثبت گردد نقش چون بر سنگ خارا

خصم اگر آغاز فرعونی نماید

کلک موئینش بر آید چون چلیپا

صفحه ای آراست از خوبی و پاکی

روشن و دلکش چو صفحه طاق مینا

نقش من بر وی چنان بنمود ثابت

کاندر اورنگ چهارم رنگ بیضا

صورت این بنده را بنگاشت نوعی

که شرافت یافت آن صورت به معنا

رغم مشائی و اشراقی گمانم

کاید این صورت مقدم بر هیولا

الحق از کلک متینش داد جانی

بر تن بی جانم آن فرخنده مولا

گر ندانی کیستم بشنو که گویم

نام خود با نسبت اجداد و آبا

نام میمونم محمد صادق آمد

بن حسین بن محمد صادق اما

در حقیقت گر نژادم باز خواهی

شبل احمد سبط حیدر نجل زهرا

مسکنم داین شد از ملک فراهان

مولدم در گازران از ملک شرا

گاه میلادم شب نیمه محرم

کوکبم شمس است و طالع برج جوزا

زاده قائم مقامم لیک باشد

خامه ام قائم مقام کلک قسطا

تا رقم زد کلک نقاش خجسته

بر ورق این نقشه میمون والا

خامه بر تاریخ تصویرش رقم زد

نقش نقاشی نمود این صنع زیبا

شمارهٔ ۷ - ترجمه از عربی در نکوهش جنگ

جنگ در اول بود بسان عروسی

دلبر و دلجوی و دلفریب و دلارا

روئی دارد به روشنی رخ نوروز

هر که قدش دید گشت مست تماشا

لیک در آخر چو گشت تفته تنورش

و آتش کین زد همی زبانه ببالا

گرگی بین درشت بینی و بد شکل

خوکی دندان شکسته زالی شمطا

نه کند از غمزه هوش مرد به تاراج

نه برد از بوسه جان خلق به یغما

تاراج آرد روان مرد دلاور

یغما سازد تن مجاهد برنا

هر که قدش دید کوژپشت زمین شد

هر که رخش دید پشت کرد به هیجا

شمارهٔ ۸ - نقل از روزنامه ادب سال سوم شمارهٔ سوم صفحه بیست و چهارم

ملک تجرید است بنگاهم که از روز ازل

عزلت آنجا پیشکار است و قناعت پیشوا

ناگوارستم مزعفر بر سر خوان کسان

زانکه اندر خوان خود آماده دارم سرکبا

راست گفتارم برین معنی نسب دارم دلیل

نیک هنجارم درین دعوی حسب دارم گوا

شمارهٔ ۹

کاشکی بودی مرا طبعی چو قلزم در خروش

کاشکی بودی مرا فکری چو مینو با صفا

خامه ای از ارض طولش تا محیط آسمان

نامه ای از قطب عرضش تا به خط استوا

تا ستودم ذات پاکت را همی در خورد قدر

تا سرودم مدحتت آن سان که بایستی روا

شمارهٔ ۱۰

فراموشم نشد پندی که میگفت

به پور خویش پیری در بخارا

که گر در کار خود جنبش کند مرد

توان سفتن به سوزن کوه خارا

شمارهٔ ۱۱

زهی قدت چو نخل طور سینا

بدانش اوستاد پور سینا

سزد بهر نثار بارگاهت

فشاند نجم دری چرخ مینا

حسودان تو گولانند و کوران

ازیرا خود تو دانائی و بینا

قضا لبریز دارد دشمنت را

ز خون دیده و دل جام مینا

فیحذلهم و ینصرکم علیهم

و یشف صدور قو مؤمنینا

شمارهٔ ۱۲ - امام محمد زکریا

محمد زکریا طبیب رازی را

که فیلسوف عجم بود و اوستاد عرب

به فن فلسفه و طب و کیمیا و نجوم

حساب و هندسه موسیقی و فنون ادب

چنان یگانه شمردند فاضلان جهانش

که جمله گوش بندندی چو او گشودی لب

هماره همچو شهانش گروهی از پس و پیش

روانه بد چو ز مدرس شتافتی به مطب

چنان به کار پزشکی خبیر و حاذق بود

که شد ز هیبت او لرزه در مفاصل تب

ده و دو نامه در آن فن نبشت کز تدبیر

ز صفر فضه توان کرد از نحاس ذهب

همی فکند به حکم نجوم و اسطرلاب

ز آفتاب به دریای آسمان مرکب

چنین یگانه که دادند اهل علم او را

فرید عصر و خداوندکار دهر لقب

روانه گشت روانش به سال سیصد و بیست

به شاخسار جنان در جوار رحمت رب

شنیده ام که به پایان عمرش از پیری

به دیده روز فروزنده تیره گشت چو شب

گزیده قرن و رقیب معاصرش «کعبی »

که بوده یار وی اندر سرا و در مکتب

به طنز و طعنه بدو گفت ای یگانه حکیم

مرا ز کار تو باشد به روزگار عجب

سه علم را شده ای مدعی و در این سه

خبر نباشدت از ریشه و فنون و شعب

نخست دعوی اکسیر و کیمیا داری

کز آنت بهره نبینم به هیچ روی و سبب

برای ده درم از مهر زن به زندانت

گشوده شده در اندوه و بسته باب طرب

برآمد از جگرت شور و تلخکام شدی

ز ترشروئی آن نو عروس شیرین لب

دوم تو گوئی هستم طبیب و خسته شدت

سر از صداع و دو چشم از نزول و تن ز جرب

کجا مفاصل و اعصاب خلق چاره کند

کسیکه ریخته دردش به مفصل است و عصب

سوم به دعوی گوئی منم ستاره شناس

چرا به فال مسعود نیست یکی کوکب

شمارهٔ ۱۳

همیشه شمس به قصد تو گشته یار زحل

هماره ماه برغم تو خفته در عقرب

حکیم با هنر از طعن آن حریف ظریف

غریق بحر الم شد حریق نار غضب

بگفت اینهمه دانم ولیک بختم نیست

چو بخت نیست فزونی ز معرفت مطلب

که گر ز اطلس گردون قصب کند بدبخت

ز ماهتاب در افتد شراره اش به قصب

چه پرسی از حسب بختیار وز نسبش

که آسمان حسبش گشت و آفتاب نسب

شمارهٔ ۱۴ - خطاب به میرزا احمدخان اشتری

الحذر ای مدعی العموم که دزدی

شرط قضا شد چو در نماز طهارت

خاصه به عدلیه کز قضا نبرد کام

هر که ندارد به صید و کید مهارت

قاضی عدلیه آنکس است که باشد

شهره به اخذ و عمل دلیل بغارت

رشوه ز ظالم گرفته خانه مظلوم

رو بدو کوبد همی به اسم خسارت

قاضی اگر دزد و دزد شده قاضی

نیست ترا حد اعتراض و جسارت

گر در دزدی در این زمانه نباشد

یک دو قدم بیش تا مقدم صدارت

دزد بگیری مکن که عاقبت الامر

برخورد این نکته بر مقام وزارت

غافلی از آنکه بر امور تو دارد

آنکه تو خوانیش دزد حق نظارت

آنکه تو خوانیش دزد نفس وزیر است

همچو وزارت که هست نفس سفارت

کس نتواند درون عدلیه دزدی

تا نرسد بر وی از وزیر اشارت

از وزراء گر خط جواز نیابد

کس نشود مصدر خلاف و شرارت

محرم راز و شریک دخل وزیر است

دزد دغل منگرش به چشم حقارت

قسمت حلوای خود بگیر و خمش زی

بیهده خود را چه افکنی به مرارت

دولت مشروطه نیست تا که نباشد

عدل الهی رهین عدل تجارت

بلکه بود دور هرج و مرج و تن خلق

گشته گرفتار بند ذل و اسارت

خستگی آید ز جد و سعی و تکاپو

سردی زاید ز تاب و جوش و حرارت

زین وزراء رسم عدل و داد چه جوئی

هیچ شنیدی ز سیل طرح عمارت

مرد نیند این مخنثان و عجب ز آنک

بکر حیا را سترده اند بکارت

خانه حجاج دان سرای عدالت

درگه شداد شد سرای زیارت

هر که فتد در کمند آز وزیران

قتل بر او راحت است و مرگ بشارت

زین وزراء کس ندیده است بجز زور

هست وزارت مگر ز زور عبارت

شمارهٔ ۱۵

گویند در جزایر بحر وسیط بود

پیری خطیب بود چون گل سوری به باغ و گشت

«ارخیلو خوس » بنام «کلاغش » بدی لقب

چون خوی نیک داشت قرین با کمال زشت

صاحبدلی ز مردم یونان به محضرش

شد بهر استفاده چو ترسا سوی کنشت

چون شد خطیب فحل و مبرز برای مزد

آغاز عذر کرد و بنای نفاق هشت

پرسید از او ستاد ز «حد خطابه » گفت

«اقناع آن حریف » که تخم جدال کشت

گفتا برای اجرت تعلیم با توام

اینک هوای بحث بودای نکو سرشت

مغلوب اگر شدم ز تو تعلیم ناقص است

ور غالبم برات تو خواهم به یخ نبشت

استاد دید اجرت ده ساله بر هباست

ها عنقریب پنبه و پشم است آنچه رشت

گفتا چنین مدان که اگر چیرگی مراست

بستانم از تو مزد و بکوبم سرت به خشت

ور غالب آمدی همه خواهند مرمرا

در زندگی به عیش و پس از مرگ در بهشت

کز جودت افاده و تعلیم نیک من

شاگرد پا فراز از استاد خویش هشت

این داستان شنید ظریفی به طنز گفت

تخمیست زشت مانده بجای از کلاغ زشت

شمارهٔ ۱۶

ای که دایم کدیور قلمم

تخم مهرت به مزرع دل کاشت

در حضور تو خامه ام شرحی

غم دل را درین صحیفه نگاشت

پختم از بهر خویش ماحضری

که نمیشد برای بنگی چاشت

ناگهان وجهه مقدس تو

نظری سوی خوان بنده گماشت

چون معاش مرا در آن سامان

دخل ساوجبلاغ می پنداشت

سفره من تهی نمود و از آن

دیگ همشیره زاده را انباشت

مسند من از آن سرا برچید

رایت او در آن فضا افراشت

گرچه ای خواجه از کف تو رهی

زهر را به ز شهد ناب انگاشت

لیک برگو به غیر آجعفر

چند همشیره زاده خواهی داشت

تا بدانم ز جاه و منصب و مال

آنچه خواهی برای بنده گذاشت

شمارهٔ ۱۷

آن شنیدم چو ابوالقاسم مستکفی را

از پس متقی اقبال فرا برد به تخت

قائد جیشش امیرالامراء توزون را

گشت در تن رگ جان سست ز بیماری سخت

چاره اش کرد هلال بن براهیم طبیب

تا که به گشت و بر او داد زر و گوهر و رخت

پیر فرزانه ازین جود چنان غمگین بود

که همی گفتی کوبند به مغزش یک لخت

پسرش گفت چرا ترش و زبونی گفتا

زانکه من معتقد عقلم نه پیرو بخت

آنکه از جهل وعمی کاشت درختی در باغ

روز از جهل و عمی برکند از باغ درخت

خانه ای را که ز فرهنگ در او نیست چراغ

خیز و مردانه از آن خانه به هامون کش رخت

شمارهٔ ۱۸ - در آغاز سلطنت محمد علیشاه و امیدواری به همراهی وی با مشروطه و آزادی فرماید

رایت و دیهیم و خاتم و کمر و تخت

باد مبارک به شهریار جوان بخت

شاه محمد علی که پنجه عزمش

آسان از هم گشوده هر گره سخت

ای ملک از فره جلوس تو امروز

نور الهی به تاج تابد و بر تخت

شاد و جوان باش جاودانه که اقبال

تا ابد اندر به سایه تو کشد رخت

شمارهٔ ۱۹ - ماده تاریخ جلوس محمد علی شاه

تا محمد علی شه قاجار

صاحب تاج گشت و غاصب تخت

سیل کین کند از عمارت داد

پایه استوار و ریشه سخت

نه سرا ماند در جهان نه وثاق

نه گیا هشت بر زمین نه درخت

بسکه بدبخت بود اهل هنر

همه بستند از پناهش رخت

گشت سال جلوس او به سریر

بی کم و کاست «ای شه بدبخت »

شمارهٔ ۲۰

شنیده‌ام چو سلیمان به تخت داد نشست

خرد به درگهش استاد و چشم فتنه بخفت

ز دور دید که گنجشک نر به جفت عزیز

ترانه‌خوان و سرود آنچنان که شاه شنفت

من این رواق سلیمان توانم از منقار

ز جای کند و به دریا فکند و خاکش رفت

به خشم شد شه و گنجشک بی‌نوا چون یافت

که این حدیث شهنشه شنید و زان آشفت

بگفت خشم مگیر ای ملک ز لغزش من

که پیش همسر خود لاف‌ها زدم بنهفت

چرا که لاف زدن کیمیای مرد بود

برای آنکه کند جلوه در برابر جفت

گرفته بود دل شهریار از آن گفتار

پس از شنیدن این عذر همچو گل بشکفت

شنیدن سخن راست خشم وی بزدود

گناه او همه بخشید و عذر او پذرفت

شمارهٔ ۲۱

مروان بن محمد مروان بن حکم

در سال یکصد و سی و دو ارتحال یافت

در بام ملک نوبت عباسیان زدند

وز خاندان حرب شهی انتقال یافت

ز آن پس بسال ششصد و پنجاه و ششهمی

مستعصم از قضای الهی مثال یافت

بیچاره خاتم الخلفا بود و ناگهان

از خاتم الخلافه کفش انفصال یافت

یا للعجب که دوره عباس را ز چرخ

دولت «بقلب » آمد در «خون » زوال یافت

شمارهٔ ۲۲ - در ستایش فارس

به گرد پارس حصاری ز پارسا گردست

که عشق آنجا معمار و عقل شاگردست

در آن رواق مثلث به روزگار دراز

گروهی از خرد و هوش و جان دل گردست

بهشت را نستانم بگردی از ره فارس

که فارس معدن یاقوت و کان گوگردست

شمارهٔ ۲۳ - قطعه

مثل زنند خری را که زیر بار گران

ز پا فتاد و از او خر خدای ناراضیست

حکایت من و دیوان داد و داد رئیس

نظیر آن شد و ایزد میان ما قاضیست

مرا تاسف ماضی بود به مستقبل

تو شاد باش که مستقبلت به از ماضیست

شمارهٔ ۲۴ - در جشن افتتاح مدرسه سادات فرماید

مرغان بهشتی به سحر نغمه سرایند

بر روی گل تازه به گلزار سعادات

یا درس همی خوانند اطفال سخنگوی

ز آل علی «ع »و فاطمه «س »در مدرس سادات

از چاه طبیعت بدر آی ای دل وزین سوی

بر زن قدمی تا نگری خارق عادات

ای خادم این مدرسه خوش باش که در حشر

کار تو بود افضل طاعات و عبادات

شمارهٔ ۲۵ - در باب لزوم ختنه فرماید

خداوندا حدیثی با تو گویم

که تصدیقش نماید دشمن و دوست

شکوفه سرزد است از شاخ بادام

ولی بادام من ماند است در پوست

بگو تا پوست از تن برکشندش

که گرگی خیره سر در چرم آهوست

برادر زاده سردار منصور

نصاری بودنش آخر نه نیکوست

شمارهٔ ۲۶ - در نکوهش رئیس صلح چالمیدان تهران فرماید

بصلحیه چالمیدان بود

یتیمی که ناخوانده قرآن درست

ز حکم غیابی علی رغم حق

کتب خانه ی هفت ملت بشست

شمارهٔ ۲۷

گرفتن زن و افعی بسی بود آسان

خلاف داشتن آن که مشکل آید و سخت

زنان بگردن گردان بسخره طوق زنند

چو مار گرزه که پیچد همی بشاخ درخت

اگرت هیچ خرد باشد از زنان بگریز

وز آشیانه ماران سبک برون کش رخت

ز زهر مار بتر قهر یار دان که از اوست

نتیجه کوتهی عمر با سیاهی بخت

شبی که خسبد یک زخم خواجه کدبانو

بخشم کوبد بر فرق کدخدا یک لخت

خنک روان سنائی که تاج دولت را

نشد پذیره ز بهرام شه بتاج وبه تخت

غم عروس و غم و ام مرد را شکند

خوش آنکه زین دو غم آرامگاه دل پردخت

شمارهٔ ۲۸

یکشنبه یازدهم ربیع الاول یکهزار و سیصد و هشت بود که کارگزاران حضرت مستطاب اقدس والا روحی فداه این چاکر خانزاد را در دربار آسمان مدار بخواستند تا شعرخوانی کنم سلطان علیخان که یکی از محترمین محارم خلوت و منشیان آستان اقدس آن حضرت است حاضر بود حضرت ولیعهدی روحی فداه بر سبیل مطایبه بیتی دو سه از چاکر خواستند که مشارالیه را هجا گویم و من چون اطاعت فرمان را ناگزیر بودم با اینکه هجو مردمان گفتن خاصه بزرگان را از قانون فضل و رویت خود دور میدانستم این قطعه را در همان ساعت بگفتم و همگان را باعث آفرین بر من گردید.

مهین رتبه سلطان علی خان راد

که رخ سرخ بادا در این سبز کشت

ندانم چرا روی و خویش بود

یکی همچو دوزخ یکی چون بهشت

روانها بیاساید از خوی نیک

درونها بفرساید از روی زشت

درونش دل مؤمنان در حرم

برونش رخ مشرکان در کنشت

جمالش چو صحرا به هنگام دی

خصالش چو بستان به اردی بهشت

تو گوئی مران مصحف پاک را

یکی کاتبی زشت خط بر نبشت

و یا گنجی از گوهر شاهوار

نمودند بنهفته در خاک و خشت

خداوند هرچ از جمالش بکاست

ببالای فضل و کمالش بهشت

نه دولت ابا زحمت آید بکف؟

نه گل را کشاورز با خار کشت؟

به نزدیک من زنگی نیک خوی

نکوتر ز حوری که با خوی زشت

شمارهٔ ۲۹

شنیده ام که ازین خطه دیر گاهی علم

سفر گزید و سبک رخت عافیت بربست

گسست رشته پیوند خود ز مشرقیان

به باختر شد و با اهل غرب در پیوست

ز شمع چهره وی بزم غیر روشن شد

چنانکه در غم وی پشت راستان بشکست

خدا یگانا شاها ز درد بی هنری

چنان شدند بزرگان شرق تیره و پست

که کش از ایشان گفتار راست نشنودی

کجا نیوشد گفتار گوش مردم مست

سپس شدند به درگاه کردگار بزرگ

به آه و ناله مگر چاره ای کنند بدست

ز کردگار جهانبان ترا رسید الهام

که در کمان بری آن تیر کو گذشته ز شست

تو نیز ای هنری شه نکو جدا کردی

ز لاله خار وز در خاره وز شهد گبست

چو باب علم گشودی تو، بسته شد در جهل

چو باد پیش سلیمان وزید پشه بجست

دو کار کردی الحق کز این دو کار شگرف

دوباره صید سعادت فتادت اندر شست

وزین دو کار سرافراز گشت و خرم شد

سری که سود به خاک و دلی که از غم خست

نخست شرکت اسلامیان ز همت خویش

پدید کردی وز آن گشت نیستها همه هست

ز شرکت است همه کار ملک بر سامان

که قطره سیل شود چون به یکدگر پیوست

خدای یار جماعت بود ولی به خلاف

نظام سبحه پراکنده شد چو رشته گسست

سپس ز مدرسه آن گوهری که گم شده بود

بدست کردی و گستردی از کرامت دست

ز نور این گهر تابناک رایت داد

بپا ستاد و خداوند دین به تخت نشست

فضیلتی که تو بنموده ای که بنماید

کرامتی که تو کردی کسی کجا یارست

بلی ز نیروی اعجاز بگسلد نیرنگ

چنانکه بازوی فرجود بشکند فرهست

کنون دعای تو فرض است بر همه گیتی

که راستکاری و دین پرور و خدای پرست

هزار شکر که از مهر ظل سلطانی

برست تخم هنر وز هزار آفت رست

شمارهٔ ۳۰

در فتح ری نمود سپهدار نامدار

کاری که خارج از هنر و زور رستمست

تاریخ این فتوح ز الهام کردگار

جد و جهاد و جهد سپهدار اعظمست

شمارهٔ ۳۱

بیگانه چو شد رئیس قومی

نه جای تعجب است و حیرت

کان قوم ذلیل را رگ و پوست

خالی ز تعصب است و غیرت

شمارهٔ ۳۲ - شاه و وزیر و گربه دست آموز

شنیده ام که شهی با وزیر خود میگفت

که علم و فضل کلید خزانه هنر است

درخت تلخ ز پیوند تربیت در باغ

به میوه شکرین جاودانه بارور است

وزیر گفت سرشت ستوده باید از انک

به کور دادن آیینه جهد بی ثمر است

مسلم است که هیچ اوستاد نیارد ساخت

برنده جوهری از آهنی که بدگهر است

چو این شنید ملک در خفا به حاجب گفت

مرا بدست تو کاری شگرف در نظر است

پی تدارک این کار گربه ای باید

که بسته بر قدم همت تو نامور است

برفت حاجت و فی الفور گربه ای آورد

که هر که دیدش گفتی نه گربه شیر نر است

ملک به کارکنان گفت کش بیاموزند

صنایعی که نهان در طبایع بشر است

به یک دو هفته چنان شد که حاضران گفتند

یکی ز آدمیان در لباس جانور است

سپس بخواست شهنشه وزیر را و بگفت

ببین به جانوری کز بشر بلندتر است

ببین به گربه که در پیش تخت من برپای

ستاده شمع به کف از غروب تا سحر است

رها نموده عنان طبیعت از تعلیم

گسسته بند شباهت ز مادر و پدر است

وزیر گفت کلام شه است شاه کلام

دل ملوک به فرمان حی دادگر است

ولی به تربیت گربه غره نتوان بود

که چون سرشت مساعد نه تربیت هدر است

سرشت تلخ چو دارد درخت اگر آبش

ز جوی خلد دهی تیره رنگ و تلخ بر است

ملک به پاسخ وی گفت طرح معقولات

قبیح دان چو مخالف به حس و با نظر است

دلیل عقل اگر بر هوا کند پرواز

چو شد مخالف حس و نظر شکسته پر است

ببین به گربه و صحبت بنه که انکارت

در این قضیه چو انکار ضؤ در قمر است

در این میانه ز سوراخ خانه موشی جست

که گربه موش چو بیند ز هوش بیخبر است

فکند گربه ز کف شمع را و در پی موش

دوید هر سو چونانکه خوی جانور است

فتاد شعله آتش ز شمع در ایوان

چنانکه گفتی ایوان تنور پر شرر است

برهنه پای شد اندر گریز و خاصانش

یکی فتاده ز ایوان یکی دوان ز در است

وزیر دامنش اندر گرفت و گفت شها

ببین که تربیت بدسرشت بی اثر است

به تربیت نشود گربه آدمی زیرا

سرشت گربه دگر طبع آدمی دگر است

نه زر توان برد از سنگ وآهن و پولاد

نه آهن آید از آنسر زمین که کان زر است

کسی شکر زنی بوریا طمع نکند

بصورت ارچه نی بوریا چو نیشکر است

حکایت پسر پاره دوز در صف روم

طراز صفحه تاریخ و دفتر سیر است

در این قضیه به بوزرجمهر انوشروان

بخشم رانده حدیثی که در جهان ثمر است

چه گفت گفت بنا پاک زاده تکیه مکن

که اصل فتنه و بیخ فساد و کان شر است

نعوذبالله اگر سفله ای به جاه رسید

عدوی شهری و دهقان بلای خشک و تر است

چو با وسیله فکرت زمام بخت گرفت

پی هلاک بزرگان قوم رهسپر است

باصل تیره بود تربیت چو نقش بر آب

ولی بلوح مصفا چو نفش بر حجر است

براه مرو، چو خوش گفت کاروان سالار

که استر ارچه چو اسبست از نتاج خر است

اگر چو گاو خرانرا دو شاخ تیز بدی

سرین هیچکس از زخم نابکار نرست

تو ای به چاه طبیعت فتاده یوسف وار

بیا که تاج ملوکت در انتظار سر است

برا ز چاه که با چنین مالک

به مصر عالم فوق الطبیعتت سفر است

درون مهد طبیعت غنوده ای شب و روز

دلائلت همه ذوق است و سمع یا بصر است

طبیعت این در و پیکر بهم چنان پیوست

که خود تو گوئی استاد هر درودگر است

ز ماوراء طبیعت خبر نداری هیچ

درون خانه چه داند کسی که پشت در است

شمارهٔ ۳۳ - در تاریخ تاسیس بیمارستان زنان و کودکان تهران

در عهد شه زمانه احمد

شاهی که به عدل داستان است

عهدی که به مسند معارف

ممتاز الملک را مکان است

با واسطه امیر اعلم

کز کردارش هنر عیان است

پرداخته شد چنین بنائی

کاسایش ملتی در آن است

اطفال و زنان ملک ما را

زین کاخ شفا به رایگان است

تاریخ اساس و نام نامیش

«بیمارستان بانوان »است

شمارهٔ ۳۴ - در سال اول مشروطه سروده است

بیچاره آدمی که گرفتار عقل شد

خوش آن کسی که کره خر آمد الاغ رفت

ای باغبان منال ز رنج دی و خزان

بنشین بجای و فاتحه برخوان که باغ رفت

ای پاسبان مخسب که در غارت سرای

دزد دغل به خانه تو با چراغ رفت

ای دهخدا عراق و ری و طوس هم نماند

چو بانه رفت و سقز و ساوجبلاغ رفت

یاران حذر کنید که در بوستان عدل

امروز جوقه جوقه بسی بوم و زاغ رفت

شمارهٔ ۳۵

چشم مست تو مگر یپرم بمب انداز است

یا ز ترکان صحیح النسب قفقاز است

چشم مستی که تو داری همه دارند ولی

این روش در همه ساده رخان ممتاز است

دست خالی زده ام توپ به سودای تو من

گر تو خیرم نکنی مشت من اینجا باز است

شمارهٔ ۳۶

استاد فاضلان سخنور ذکاء ملک

آن منشی جریده غرای تربیت

دانشوری که فضلش در گوش آسمان

آوازه در فکنده ز آوای تربیت

آن قائد سپاه معارف که از هنر

آراست صد کتیبه به صحرای تربیت

کلکش مشاطه وار ز رسم ادب نهاد

خالی به صفحه رخ زیبای تربیت

پیرایه یافت گردن دوشیزه ادب

از فیض بحر طبع گهر زای تربیت

اینک سزد که بنده به پاداش این کرم

از روی شوق بوسه زند پای تربیت

خواهم ز کردگار که تا روز رستخیز

منت نهد بخلق ز ابقای تربیت

روشن کند خدای تعالی روان ملک

از آفتاب چهر دلارای تربیت

شمارهٔ ۳۷ - در وجه تسمیه بورانی

شنیده ام که ز کشک و کدو برانی را

کنیز مطبخ « بوران » برای مامون پخت

هر آنکه زان پس آمخت و پخت بورانی

ز دست پخته خالیگران وی آمخت

کنون سزد که برانی خوران ترانه کنند

که شاد باد بمینو روان بوراندخت

شمارهٔ ۳۸ - در تهنیت وزارت دربار امیر بهادر جنگ ۱۳۲۲

ایا امیر جوان بخت شاد زی که کنون

امارت تو همی گشته با وزارت جفت

سروش غیب بهر بامداد مژده دهد

ترا که دیده روشن به شام تیره نخفت

نوید این کرم خسروانه هر که شنید

چو غنچه شد به تبسم چو برگ گل بشگفت

بآشکار و نهان لطف شاه با تو بود

که چاکر در شاهی باشکار و نهفت

هماره کلک تو از شکر شاه شکر ریخت

همیشه لعل تو در مدح شاه گوهر سفت

نه خاطر تو به غیر از هوای شه اندوخت

نه از زبان تو کس غیر مدح شاه شنفت

بدان امارت شایان ملک اشارت کرد

در این وزارت لایق فلک بشارت گفت

سپهر کیست که با دشمنت کند سازش

ستاره کیست که با چاکرت توان آشفت

فلک به نار وفا نان دوستانت پخت

قضا به باد اجل خان دشمنانت رفت

شمارهٔ ۳۹

مالیکه در جهان پی تقدیر و سرنوشت

سازند صرف جنگ که کاریست شوم و زشت

گر صرف علم و صنعت و اخلاق میشدی

مردم بدی فرشته و گیتی شدی بهشت

این خشت ها که در پی مسجد بکار برد

هر یک شود به خلد ورا بوستان و کشت

چون در بهشت خشت شود قصر شاهوار

تاریخ این بهشت امیری نگاشت «خشت »

شمارهٔ ۴۰

همه صاف طینت همه پاکدامن

همه با شهامت همه با فتوت

همه شیر خورده ز پستان دانش

همه بسته با علم عقد اخوت

همه زاده از خاندان رسالت

همه رسته از بوستان نبوت

شمارهٔ ۴۱

شیخ عبدالغفور تبریزی

نه مسلمان نه قوم زردشت است

هستش انگشتری بسوی قفا

که در آن حلقه هر دم انگشت است

شمارهٔ ۴۲

گویند هر که خانه حق را نهاد خشت

قصری دهد خداش بهر خشت در بهشت

این راز را مفسر آیات ایزدی

در سوره برائه ز قول نبی نبشت

پیغمبر آنچه گفته صواب است و نزد عقل

انکار این حدیث بود ناصواب و زشت

شادا و خرما دل حاجی علینقی

کایزد گلش ز کوثر و ماء معین سرشت

پیراهنی به پیکر خود دوخت کز ازل

توفیق ایزدیش همی تار و پود رشت

یک پایه از بهشت به قم هشت و بهر خویش

بنیاد صد هزار سرا در بهشت هشت

شمارهٔ ۴۳

بسکه از بخت خویش مایوسم

جاودان اندرین سرای سپنج

روز تا شب بسان نرادان

با غم دل همی زنم شش و پنج

استخوانیست پیکرم بی گوشت

مانده بر جای چون شه شطرنج

پیکرم را بود چو زلف بتان

شکن و تاب و پیچ و چین و شکنج

بدماغ و دلم زمانه نهشت

فکر موزون و طبع قافیه سنج

راست گوئی که خورده ام افیون

یا شراب و حشیش و بذر البنج

سمر است این سخن که گنج رسد

مردمان را پس از کشیدن رنج

گر چنین است بنده را ز چه روی

از پس رنجها نیاید گنج

آری ار بخت من مساعد بود

تن زارم نخستی از قولنج

شمارهٔ ۴۴ - در وجه تسمیه مهلبی

مهلب ابن ابی صفره میرزادی را

شنیده ام که زبونی رسید از قولنج

برای داوری این درد ریخت زر چندان

که گشت جمله تهی خانمان و کیسه و گنج

بپخت فرنیش از شیر گاو و قند و برنج

یکی طبیب و رهاندش ز درد و رنج و شکنج

از آن بنام مهلب مهلبیه بماند

چنانکه ماند ز لجلاج در جهان شطرنج

وزانش فرنی خوانند در بلاد عجم

که هم بفرن شود پخته بی مشقت و رنج

شمارهٔ ۴۵

دریده کوس و نفیر و علم شکسته ابوالفتح

دراز گشته دم و پاردم گسسته ابوالفتح

از آن سپس که چو گرگ اوفتاد در گله حق

گریخت همچو شغالی ز دام جسته ابوالفتح

ز بختیاری پر دل به صیدگاه دلیران

فرار کرد بهامون چون خرس خسته ابوالفتح

ز نوبران شد و از باغ مرگ نو بر غم را

گرفت و خورد چو بادام و مغز پسته ابوالفتح

امیر از پی تاریخ انهزام و گریزش

نگاشت بر ورق اندر «بدی شکسته ابوالفتح »

شمارهٔ ۴۶

تا که سردار اسعد اندر ری

زد علم چون بر آسمان مریخ

نعره توپ و بانگ صاعقه زد

بر رخ ظلم سیلی توبیخ

دهن جور دوخت با مسمار

گوش نیرنگ و حیله کوفت به میخ

شاخ بیداد را بنیروی داد

کند از ریشه و فکند از بیخ

بی تامل نگاشت کلک ادیب

«بختیاری مجاهدان » تاریخ

شمارهٔ ۴۷ - اندرز

آن شنیدستم کز بیشه یکی شیر ژیان

پی نخجیر شتابان سوی دشت و دره شد

دید در دره یکی گاو نر زرین شاخ

که به گردن درش از سیم یکی چنبره شد

گاو ماهی را سنبیده سمش مهره پشت

گاو گردون را شاخش ز بر کنگره شد

زور خود را کم ازو دید و پی حیلت و فن

فارس فکرتش از میمنه در میسره شد

مشورت با خرد افکند که استاد خرد

اولین پیرو بهین ذات و مهین جوهره شد

پس به دستور خرد در بر گاو آمد و گفت

ای‌که روشن ز جمال تو مرا منظره شد

باش مهمان من امشب به کباب بره‌ای

که به خوان تو ابا نقل و می و شب‌چره شد

گاو از ساده دلی خورد فریب دم خصم

غافل از کید و فسون و حیل قسوره شد

گفت سمعا و قبولا تو چو شمعی و منت

برخی نور چو پروانه و چون شبپره شد

چون گذشتند از آن دره به راه اندرشان

بود رودی که بر آن رود یکی قنطره شد

گاو از قنطره در بیشه نگه کرد و بدید

ناری افروخته مانند دو صد مجمره شد

چارده دیگ به کار آمد با دهره و کارد

آنچه بایست بر او روشن از این پیکره شد

چون بدانست که با پای خود از بهر شکم

پای دار آمده و اندر شکم مقبره شد

زود برجست از‌آن قنطره در آب و گریخت

گفتی از دام به پرواز یکی قبره شد

شیر فریاد زد از پی که کجا؟ گفت آنجا

کز پدر پندی در خاطر من تذکره شد

شیر دانست که صید‌ش شده زین کید آگاه

پاره شد دام و گسسته حیلش یکسره شد

گفت ای‌جان و دلم برخی رویت برگرد

سوء‌ظن دور کن از خویش که کار تسره شد

گفت بیهوده مخوان قصه که گفتار دروغ

آشکارا ز زبان و دهن و حنجره شد

گاوم آخر خرم کز همه کس بارکشم

گاو کی همچون خران سخره هر مسخره شد

هر که این آتش و این دیگ ببیند داند

کشته خنجر بیداد تو غیر از بره شد

ابلهی خواست شش انداز کند هفت انداز

ناگه از سنگ قضا پنجره‌اش ششجره شد

هر که گردید اسیر شکم از بنده نفس

زاروز اراست اگر عمر و اگر عنتره شد

گفت سلمان که اگر داشت قناعت مهمان

به نمک ساختمی نی به کرو مطهره شد

شوربخت آنکه پی بره شود طعمهٔ گرگ

نیکبخت آنکه دلش خوش به پیاز و تره شد

شمارهٔ ۴۸ - ادیب الممالک

در سفر دوم که بآذربایجان آمده بودم این قطعه را از تبریز به کردستان خدمت خداوندزاده آقای عبدالحسین خان امیر تومان که به سالارالملک ملقب است و ایالت کردستان به وی مفوض می باشد فرستادم و در آن بر سبیل مطایبه اشعاری است بر اینکه میرزاعلی اکبر وقایع نگار که خود را در این دولت بقلب صادق الملکی ملقب کرده اسم مرا که صادق است به تقلب فرا گرفته.

خدا یگانا از دستبرد چرخ دغل

سه سال نام من از نامه ی جهان گم شد

چو از صحیفه ایام محو شد نامم

دلم چو دیده ز اندیشه در تلاطم شد

برای یافتن وی بدست باد صبا

کتابتم به خراسان و ساوه و قم شد

نشان نیافتم از وی به هیچ شهر و دیار

شرار آهم ازین رو به چرخ هشتم شد

سپس شنیدم کس برده خواجه افسر کرد

بدان مثابه که خود نیز در توهم شد

گرفته نام مرا از برای خویش لقب

وزین شرف به همه خلق در تقدم شد

دلم بسوخت از این درد و دود ازو برخاست

چنانکه دیدی آتش بخشک هیزم شد

غمین شدم که چرا کرم پیله افعی گشت

سته بدم که چرا عنکبوت کژدم شد

چگونه خود را صادق کند خطاب کسی

که او مکذب نصب امیر در خم شد

هر آنکه بشندی این قصه در تحیر ماند

هر آنکه برخواند این نکته در تبسم شد

نبشتمش که خدا را بخویش نام مرا

مبند زانکه نخواهد شعیر گندم شد

پلنگ باید سیاح کوه سهلان گشت

نهنگ باید مساح بحر قلزم شد

ز نام نیکان کس نیکنام می نشود

ببایدت پی نیکان گرفت و مردم شد

به عجز و لابه ام آن سنگدل نبخشود ایچ

بلی به بره کجا گرگ را ترحم شد

جواب من همه از خامه اش سکوت آمد

سلام من همه در حضرتش علیکم شد

چو بود جایش در آستان میر اجل

کمینه نیز در آنجا پی تظلم شد

وصول بنده و آهنگ وی به رسم فرار

قرینه گشت و سر گاو رفته در خم شد

بسوی خانه خود شد ز آستان امیر

ز خوان نعمت در بسترم تنعم شد

خدایگانا بهر خدا اگر روزی

به چرخ کاخ تو هم سلک عقد انجم شد

بگیر نام رهی را از او و باز فرست

که مر ترا به هزاران چو وی تحکم شد

وگر به محضر شرعم روان کنی گویم

ز کره گی خرک لنگ بنده بی دم شد

و گر به من ندهد گوش هوش خواهد دید

که عنقریب دو گوشش جریمه دم شد

پی مطایبه این طرفه چامه بربستم

اگر چه بر صفت تسخر و تهکم شد

شمارهٔ ۴۹

چو سالار دولت پی جنگ ملت

به دزدان و بی دولتان معتصم شد

چنان تاخت در کین که بر اهل غیرت

قتالش همی فرض و دفعش مهم شد

در قرمسین تا بن ساوه یکسر

به دزدان بیدادگر منقسم شد

همی خواست خامش کند نور حق را

نیارست چون کردگارش متم شد

بامید دوشیزه ملک لختی

فرو خفت و در خواب خوش محتلم شد

ز بس کرد بیداد و نامردمیها

تو گفتی که داد از جهان منعدم شد

پی کیفرش بختیاری دلیران

به فرمان آن داور منقسم شد

میان ری و ساوه بنیاد عزمش

ز گرز دلیران ما منهدم شد

چو بادی که در معده ملک پیچد

اهم بود آقا در آخر اهم شد

که هم رشته دولتش منفصل شد

که هم عروه شوکتش منفصم شد

«امیری » بسال فرارش رقم زد

«ابوالفتح سالار چین منهزم شد»

شمارهٔ ۵۰

مردم ایران دو فرقه اند که هر یک

تخم امل را درون مزرعه دارند

قومی مشروطه خواه گشته و بر دوش

چتر ظفر با شعاع و شعشعه دارند

فرقه دیگر ز ارتجاع جهان را

گاه به تضییق و گه به توسعه دارند

هر دو پی عادت جراید ملی

شور بنی عامربن صعصعه دارند

کوری آبای سبعه بین که سه مولود

خشم بر آن مهارت اربعه دارند

مرتجعین مبتلای خیفره! هستند

مردم مشروطه خواه جبلعه دارند

شمارهٔ ۵۱ - ماده تاریخ عزل عین الدوله

چونکه براخیه خر میر آخور

عشوه هایش همه دروغی شد

ماست را کیسه کرد و کلک قضا

بهر تاریخ گفت «دوغی شد»

شمارهٔ ۵۲

آن شنیدم خیمه ای از شاه روس

ارمغان بر ناصرالدین شاه شد

خیمه ای کز ارتفاع و عرض و طول

اطلس گردون بر او کوتاه شد

در فضائی ساختندش استوار

میخ بر ماهی ستون بر ماه شد

خسرو صاحبقران را در نظر

هم پسند افتاد و هم دلخواه شد

ناگهان مشکوه ملک آمد در آن

وین سخت جاری در آن افواه شد

کز ورود این خر بی سم و دم

خیمه شاهنشهی خرگاه شد

شمارهٔ ۵۳ - ماده تاریخ حاج آقا محسن عراقی

حجت الاسلام کهف الحق ملا ذالمسلمین

کز درخت علم نطقش بار و فکرش بیخ شد

بحر علم و طور حکمت حاجی آقا محسن آنک

فلک دین را لنگر و مهد زمین را میخ شد

آنکه بودی خادمش مریخ و تیر از این سرای

در مقامی برتر از چرخ مه و مریخ شد

آنکه در هنگام حجت مشرک از انذار او

همچو مرغی بر فراز آتش اندر سیخ شد

پنجم شهر جمادی الآخره در آخرت

رفت و از سوگش اجل مستوجب توبیخ شد

بس بزرگ آمد غمش بر خلق از طبع ادیب

«اعظم الله اجرهم » این وقعه را تاریخ شد

شمارهٔ ۵۴ - ترجمه گفتار شاهنشاه - برزو پورلهراسب

بی نصیب از آبرو باشد به گیتی

هر که او دینار یا درهم ندارد

و آنکه از فرزند بی بهره است بی شک

دیده روشن دل خرم ندارد

هرکه را نبود درین گیتی برادر

جان شاد و بازوی محکم ندارد

مرد را چون در شبستان زن نباشد

بهره از شادی درین عالم ندارد

لیک اگر اندیشه سازی نیک دانی

هرکه را این چار نبود غم ندارد

شمارهٔ ۵۵

بار خدایا مگیر سایه خود را

از سر این کودکان خفته در این مهد

وین ملک ملک بخش را که شبانروز

دارد در انتظار کار جهان جهد

عهدش جاوید کن به گیتی و جاوید

بر ما منت نه از ادامه این عهد

پر شکر و شهد کن مذاقش ازیراک

کرده مذاق جهان پر از شکر و شهد

باد ولیعهد زیر سایه سلطان

سایه سلطان فراز فرق ولیعهد

شمارهٔ ۵۶

ای وزرای عظام ای که در این ملک

بر رمه عدل کردگار شبانید

گله شما را سپرده صاحب اغنام

تا به چراگاه عافیت بچرانید

همتی آرید و گوسفند خدا را

از کف گرگان خیره سر برهانید

ورنه چون از هم درید و خورد و تبه کرد

چاره ندارید و معذرت نتوانید

شمارهٔ ۵۷

سپه را گاه زاری بر سپهسالار اعظم شد

که از سوگش دل شه خسته و پشت سپه خم شد

نه یک تن کم شد از ایران که مانا صد هزاران تن

که هر یک بر هزاران تن فزود اندر هنر گم شد

بنال ای چرخ بازاری و کن اشک از بصر جاری

که از مرگ برادر داغ بر دل صدر اعظم شد

شمارهٔ ۵۸

به درگاه دانش که باشد که از من

سلامی رساند پیامی گذارد

بگوید که منت برد از تو هر کس

برانی پزد یا خورد یا که خوارد

به مینو درون زی جهان جان بوران

دعای تو گوید سپاس تو دارد

شمارهٔ ۵۹

از سر این شهریار تاج بنازد

وز قدم شاه تخت عاج بنازد

تا ملک آید به باغ ملک خرامان

سرو شود در سجود و کاج بنازد

چون به عدالت زده خراج ستاند

در کنف شه ده از خراج بنازد

شمارهٔ ۶۰ - اندرز به سپاس

شکر کنید ای پسران وطن

تا شود این فضل و کرم بر مزید

زانکه خداوند جهان آفرین

فاش سراید به کلام مجید

لان شکرتم لازید نکم

وان کفرتم لعذابی شدید

شمارهٔ ۶۱ - در رحلت مظفرالدین شاه

تو مپندار شه مظفر مرد

شاه با عدل و داد کی میرد

عالمی را گرفته بود به عدل

رفت تا عالم دیگر گیرد

شمارهٔ ۶۲

چو از جهان به جنان شد علی اکبر خان

ز ماتمش همه افکار و دل دو نیم شدند

فزود امیری دنبال غم به مصرع و گفت

هزار حیف که یک دودمان یتیم شدند

شمارهٔ ۶۳ - تقریظ بر کتاب گوهر خاوری

به نام خسروی این داستان کنم آغاز

که نام فرخش آغاز هر سخن باشد

خدایگان جهان شه مظفر آنکه سپهر

پی نمازش چون پیش بت شمن باشد

زمین ایران سر سبز و دلگشا چمنی است

که شهریار جهان سرو این چمن باشد

شمارهٔ ۶۴

پرنس ارفع دولت جهان هوش و خرد

که تابد از رخ زیبایش فره ایزد

ستم گریخت ز دادش چنانچه می بگریخت

ز نام یزدان پتیاره و هریمن و دد

چنانکه کلک و زبانش ز هر بدی دور است

خدای دور کناد از رخش دو دیده بد

شمارهٔ ۶۵ - عید غدیر ۱۳۲۳ در مجلس عقد ظهیرالاسلام

دوش از جناب آصف پیک بشارت آمد

کز حضرت سلیمان عشرت اشارت آمد

امروز جای هر کس پیدا شود ز خوبان

کان ماه مجلس افروز زیب صدارت آمد

برپاست مجلس عیش دریاب وقت دریاب

هان ای زبان کشیده وقت تجارت آمد

شمارهٔ ۶۶

شاهین تیز پنجه زرین پرم پرید

خواب از درون دیده و هوش از سرم پرید

در جنگ اژدها نپریدی کک نرم

اینک زبانگ مرغ خروس نرم پرید

چون کودکی که گفت به همسایه کای عمو

از آشیان بام شما کفترم پرید

شمارهٔ ۶۷ - در تقریظ طبع شاهنامه امیربهادری

شاه ایران را برای صید بنخجیر شرف

تیر سهم و کهکشان زه چرخ گردون قوس شد

از زلال کوثر جود شهی در جویبار

نامه ی فردوسی طوسی به از فردوس شد

شمارهٔ ۶۸

بحر رحمت آسمان مکرمت شه کامران

خسروی کز برق شمشیرش دل شیر آب شد

آب و نانی داد سگان ری از فضل خویش

تا گرسنه سیر و تشنه از کفش سیراب شد

اب او بی آبرویان را همی افزود آب

زان که دخلش سر به سر در کیسه میراب شد

وجه نانی هم بداعی دادکان را ناظرش

خورد و چون قورباغه از تنبوشه در زیر آب شد

شمارهٔ ۶۹ - خطاب به خازن عدلیه

خازن صندوق عدلیه شدی

تا بداند مؤمن و گبر و جهود

کز برای مرده ات تا بیست پشت

اندرین صندوق جز لعنت نبود

شمارهٔ ۷۰ - راجع به چوبداران گوسفند فروش

بهنگام تقاضا هر که مال چوبداران را

شود منکر بنزد من سزایش چوب دار آید

تقاضا را محصل باید اما چون بیندیشی

محصل گاه بی چوبست و گاهی چوبدار آید

شمارهٔ ۷۱

مرا عالم وطن باشد بشر خویش

نخواهم غیر ازین بنگاه و بنیاد

جز این افسانه باشد هر چه گوئی

زمین از خاک و مردم ز آدمی زاد

شمارهٔ ۷۲ - قطعه فکاهی

به عیسی بگو کز خرش پی ببرد

کزین بیش در کشت آدم نچرد

خرت را خدا دیده و شاخ داده

که ناف خران را به شاخش بدرد

نه تنها خرت شاخ دارد چو گاوان

که همچون پلنگان و شیران بغرد

بکش نعلهای خرت را که ترسم

براقی کند سوی گردون بپرد

خری کو چرد کشت همسایگان را

بخر بنده گو جو برایش نخرد

شمارهٔ ۷۳

بخوان و خانه ات گر شکر و زر

شود خرمن گدا و دزد ناید

باین راه دراز و لقمه تلخ

مرا پا رنج و دندان مزد باید

شمارهٔ ۷۴

شب پاسی را هر آنکه آماده کند

باید که به جام نیلگون باده کند

تاریخ زه مادر فیروز اینست

گربه به فراش موش سه زاده کند

شمارهٔ ۷۵

مهترابا یگانه منشی تو

گرچه ایراد من خلاف بود

لیک از من بگو که در بروات

ای دو سر قاف این چه قاف بود

شمارهٔ ۷۶ - در نعت حضرت رسالت

آن درختی که چون ز خاک برست

سایه بر هفتم آسمان گسترد

آشکار است از شکوفه آن

که بر زندگی ببار آورد

شمارهٔ ۷۷

مگرد ای پسر گرد دانش که دانش

تنت غرق اندوه تا گردن آرد

ره ابلهی جوی کآیین فکرت

ترا روز تا شب به خون خوردن آرد

تو خر زای و خر میر و خر زی که گردون

پس از هفتصد سال خر مردن آرد

شمارهٔ ۷۸

گیرم که زبان به ناله نگشایم

آه دل من بر آسمان آید

در محضر عدل حق سکوت من

بر سر ضمیر ترجمان آید

شمارهٔ ۷۹

عضدالدوله را ز بنده بگوی

که نخواهم دلت غمی باشد

کوهت ارسفته شد به دیلم سخت

خاطرت جفت خرمی باشد

زانکه بر اتفاق اهل سیر

عضدالدوله دیلمی باشد

شمارهٔ ۸۰ - در زیر عکس منتظم الدوله مصطفی قلیخان فیروزکوهی نبشتم

بنگر جمال منتظم الدوله کافتاب

از تابش و فروغ رخش در حجاب شد

خورشید اگر ز گنبد فیروزه سر زند

فیروزکوه مطلع این آفتاب شد

شمارهٔ ۸۱

آن را که پدر تجربت و فضل نیاموخت

زود است که از کار فلک تجربه گیرد

و آن خوی که گردون نکند چاره او را

دردی است که جز مرگ مداوا نپذیرد

فرزند که راه پدران نیک نپوید

آن به که هم اندر شکم مام بمیرد

شمارهٔ ۸۲

حکایت من و این کدخدا در این سامان

بگویم ار چه دل از گفتنش پریشان شد

نظیر قصه آن شاهباز سلطانی است

که در خرابه به مهمان سرای بومان شد

شمارهٔ ۸۳

شاهین تیز پنجه زرین پرم پرید

خواب از درون دیده و هوش از سرم پرید

در جنگ اژدها نپریدی کک نرم

اینک ز بانک مرغ خروس نرم پرید

چون کودکی که گفت به همسایه کای عمو

از آشیان به بام شما کفترم پرید

شمارهٔ ۸۴

به دستش گاه تیغ و گاه خامه

به پیشش گه کتاب و گاه دفتر

سنان در خدمتش با خامه همدوش

قلم در حضرتش با تیغ همسر

گزیده خاطرش از فضل صد فصل

گشوده بر رخش از علم صد در

نفرساید دلش در خدمت شاه

نیاساید تنش از کار لشکر

همه کار جهان گیرد بدستی

تهی ماند مر او را دست دیگر

وز آن دست تهی پر کرد دایم

تهی دستان گیتی دامن از زر

شمارهٔ ۸۵

اندر پی اقتباس نورم

همچون موسی ز نخله طور

اخلاص مرا به حضرت خود

دانی که عیان بود نه مستور

مهر تو درون سینه من

بنهفته چو می درون انگور

ای قطب رجای آدمیت

ای مرکز احتیاج جمهور

شمارهٔ ۸۶ - به وزیر اوقاف وقت نگاشته است

کارهای مملکت از قاف تا قاف ای وزیر

جملگی اصلاح شد جز کار اوقاف ای وزیر

این چه تحقیق است کاندر وی همی باشد سبیل

نان مسکینان بسان باده صاف ای وزیر

قاتل فخر است و سلاخ شرف جلاد حق

عضو تحقیق تو یعنی فخرالاشراف ای وزیر

این چه دینست و چه آئین و چه قانون ای خدا

این چه عدلست و چه حکمست و چه انصاف ای وزیر

هر چه خواهم شکوه خود را سرایم برملا

فرصتم ندهد به گفتن آن دو سر قاف ای وزیر

شمارهٔ ۸۷ - تهنیت

جهان فضل و کرم ای که وحش و طیر مدام

به پیشگاه تو هستند در نماز اندر

خروس جنگل گیلان دویده با یک پای

به خوان نعمت آن کیش فحل مازندر

شمارهٔ ۸۸ - در مقدمه طبع شاهنامه در وصف دربار مظفرالدین شاه

در بوستان سروش همی روید از درخت

وز آسمان ببارد دانش ز ماه و هور

تابد هنر ز گوی گریبان بخردان

چون ماه نو ز چرخ و می کهنه از خنور

با فر شهریار تواناست پای لنگ

وز توتیای مهرش بیناست چشم کور

دانا چنانکه تشنه شتابد در آبگاه

تازد به خاک راه شهنشه ز راه دور

شمارهٔ ۸۹ - فکاهی

به و لله و به با لله و به تا لله

بسی جز کلام الله پر نور

به الیاس و به خضر و دشت کنعان

به موسی و شب تار و که طور

به تخت کیقباد و تاج جمشید

به نور بامداد و شام دیجور

به صلصائیل و میکائیل و جبریل

به عزرائیل و اسرافیل و ناقور

به خوف زندگان ازحمله مرگ

به هول مردگان از نفخه صور

به حق آن سر نمروک حیدر

به روح والد مرحوم مبرور

به آن شاه چراغ و سوی سلمان

به آن موم سفید و شمع کافور

به یال ذو الجناح و گوش غضبان

به تنگ دلدل و قشون یعفور

به اندرزی که در دشت فلسطین

ز خر بگرفت بلعم پور با عور

که گر مدیون این وجهم خداوند

کند با بت مرا در حشر محشور

ازین گفتار قاضی خشمگین شد

به صد تلخی برآورد از جهان شور

به فریاد بلند سهمگین گفت

که این انکار هست از عاقلان دور

پس از اقرار انکار تو بیجاست

میفکن عامدا خود را بمحظور

بده یا رد دعوی کن به برهان

که غیر از این دو شرعا نیست دستور

شمارهٔ ۹۰

در نوزدهم صفر هزار و سیصد و هشت آقامیرزا علی حکیم باشی را حضرت اقدس روحی فداه در مطایبه ببر الحکماء فرمودند و دستوری دادند که من بنده قطعه ای در این باب عرضه دارم حکیم باشی هم ازین اطاعت رنجه خاطر بود لهذا این ابیات را بر پاره کاغذی نوشته بعرض رسانیدم هم پسند خاطر اقدس واقع شد و هم حکیم باشی خوشنودی یافت .

خسرو عهد ولیعهد فلک مهد که هست

شه مظفر ملک عادل و دارای ظفر

خواند ببر الحکماء مرعلی فاضل را

یعنی ای ببر قوی پهلوی روباهان در

گشت استاد مسیحا دم غمگین به گمانش

کز درخت سخط شاه دمید است این بر

گفتمش آیت لطف است مشور زین دلگیر

گفتمش سوره مهرست مشور زین مضطر

دو علی را دو لقب داد خداوند و ملک

تا شوند این دو ببر افکن و ضرغام شکر

ملک عصر لقب ببر گذارد به علی

ملک العرش لقب شیر دهد بر حیدر

شمارهٔ ۹۱ - در مدح حضرت امیر «ع » به پارسی خالص

شهی که موردم تیغش اژدهائی بود

هژبر پیکر و جادوکش و نهنگ اوبار

توانم او را خواند آفتاب اگر شاید

کز آفتاب بتابد ستاره هفت و چهار

گه کشیدن بیرنگ آسمان کبود

ز تیر خامه گرفت از دو پیکران پر کار

شمارهٔ ۹۲

نه مه غذای فرزند از خون حیض باشد

پس آبله بر آرد صورت شود مجدر

نه ماهه خون حیضی چون آبله بر آرد

سی ساله خون خلقی آخر چه آورد بر

شمارهٔ ۹۳

چون در زریق که اکنون ملک حاجی حسینقلی خان نظام الدوله است جناب بیگلربیکی آذربایجان که شمس المعالی در حسرت نعمت وی مرده بود متقبل شد که مرا هدیه باز فرستد و پس از آن روزگار به طفره همی گذرانید من این قطعه بگفتم و جناب اجل برای وی فرستادند تا تکلیف خود بدانست و به قانون خود رفتار نمود

دوش در خواب بدیدم که یکی مرد کهن

خفته در گور و بگردنش یکی رشته دراز

آنچنان رشته باریک درازی که بدو

هیچ تشبیه ندانم بجز از رشته آز

گرچه دانستم کاین رشته پیچان بلند

نیست در گردن این خلق جز از آز و نیاز

لیک از بهر یقین را پی تفتیش شدم

خواستم ره سوی انجام برم از آغاز

از یکی مردم افریشته سان پرسیدم

کیست این طایر پر سوخته با اینهمه ناز

دام تزویرش افتاده بگردن پس مرگ

همچو در گردن دل زلف بتان طناز

باو بودیکه چو طوطی شده محبوس قفس

طوق کبک از چه فتاده به گلوی شهباز

پاسخم داد که این شمس معالی باشد

که ز دیبای هنر بر تن خود داشت طراز

این همان شاعر فحل است که افکنده بدی

صیت و آوازه فضلش بدو گیتی آواز

این همان بلبل گویاست که صیاد قضا

نایش از نغمه فروبست و پرش از پرواز

این همان است که در خاک بخفته به نشیب

صیت فضل وی در چرخ بر فتنه فراز

گر بخواهی که بری بهره ز فرهنگ وجود

از همه عالم فارغ شو و زی او پرداز

لاجرم تند شتابیده به نزد وی و نیز

شرط حرمت را بردم بدرش نیک نماز

از پس شکر و تحیت به جنابش گفتم

کای خداوند از تو یکی پرسم راز

غیر کردار بد و نیک بهمره نبرد

هیچکس چیزی از این دنیا هنگام جواز

پس بدین رشته ترا کار چه و مقصد چیست

چه شود گر به من این راز نمائی ابراز

چون شنید این سخن آن مرد خردمند از من

از پس آه شرربار سخن کرد آغاز

گفت این آرزوی جبه بیگلربیگی است

که ابا من سوی گور آمده و با سوز و گداز

تاکنون در بر من بود از این پس خواهم

بتو بسپارم و از گردن خود سازم باز

من بلرزیدم و بیدار شدم دیدم بود

بسته در گردنم آن رشته پیچان دراز

خویش را دیدم اندر مرض رشته دوچار

رشته حسرت در گردن و با غم انباز

من بیچاره همی جسته به خاک تبریز

آنچه بیگانه همی دیده ز آب شیراز

لاجرم چاره این درد گران را جویم

هم از آن خواجه فرخ که بود بنده نواز

نز طبیبان زمن شاید بنهفتن درد

از حسیبان کهن باید پوشیدن راز

خان بیگلربیگی ای قبله احراز زمین

که فلک برده به خاک درت از صدق نماز

تا ز فرمان تو مه شحنه بازار شب است

مهر پیش از سحر از خانه برون ناید باز

خاجیان را دربار تو به از دیر مسیح

حاجیان را سر کوی تو به از طرف حجاز

حکم والای تو بر هر چه کند امر مطاع

رای زیبای تو بر هر چه دهد حکم مجاز

خاطرت هست که بر بنده خود در زرنق

وعده دادی از روی حقیقت نه مجاز

من از آن وعده عرقوبی بگذشتم از آن

که ابا حسرت یعقوبی گشتم دمساز

رشته آرزوی شمس معالی شب و روز

گشته چون افعی ضحاک به گوشم همراز

کند این رشته بجان من مسکین غریب

آنچه جراره خونخواره کند در اهواز

به سر و جان تو سوگند که کوته نکنم

تا ابد قصه پر غصه این رنج دراز

نایب شمس معالی منم امروز چنان

که کند تره نیابت به زمستان ز پیاز

در حیاتش چو نشد بهر خداوند بیا

کار آن شاعر بیچاره پس از مرگ بساز

جبه را بر تن من پوش که او را نبود

جز کفن در بر و جز خاک سر تاج و طراز

بدگر آن استاد از چامه شیرین ساحر

دارد این بنده هم از خامه مشکین اعجاز

جبه او را در پیکر این بنده بپوش

رشته او را در گردن دشمن انداز

شمارهٔ ۹۴

خسروا ای که ز ابر احسانت

گشته سیراب کشت آز و نیاز

آفتاب از رخ تو جسته فروغ

آسمان بر در تو برده نماز

آب از جوی رفته را «ارجوا»

که تو در جویش اندر آری باز

کاب دادی ببوستان امید

و آتش افروختی بخرمن آز

آب و نان تو از زمین برداشت

ناز میراب و منت خباز

بشنو ای شهریار قصه من

به حقیقت نه از طریق مجاز

که سه مه پیش ازین چو خامه شوق

یافت از درگه تو خط جواز

گه چو ماهی در آب کرد شنا

گه چو سیمرغ در هوا پرواز

تا بنیروی معرفت گردید

در مدیحت بچامه ای دمساز

جامه همچو خامه کرمت

استوار و فراخ و پهن و دراز

چامه نی بلکه اختر تابان

چامه نی بلکه دلبر طناز

آفت گلرخان روم و فرنگ

غیرت لعبتان چین و طراز

بکری از مدحت تواش کابین

نو عروسی ز فضل کرده جهاز

میر والا تبار سعدالملک

که بود بر در تو محرم راز

از من آن چامه را گرفت ز مهر

که رساند به حضرت تو فراز

مدتی با امید گشتم جفت

روزگاری به انتظار انباز

خار در دیده خاره در پهلو

همچو حاجی دوان به راه حجاز

تا شبی از زبان سعدالملک

خواند گردون به گوشم این آواز

که برایت رسیده جایزه ای

ز آن خداوندگار بنده نواز

شاد گشتم بدین نوید از آن

که در آن شب نه برگ بود و نه ساز

گفتم اینک سراچه درویش

گشت خواهد چو دکه بزاز

غافل از کید آسمان کبود

ایمن از سحر چرخ شعبده باز

پس دیری که نیش غم در دل

بود همچون جراره اهواز

بازم آمد پیام سعدالملک

که شش انداز گشته هفت انداز

زانکه گنجور شه کراوغلی

در جواب ترانه شهناز

آن زری را که داده شه بصلت

آتش آز دید و یافت گداز

خازنش خرد کرد و خورد چو داشت

ز اشتها کوره و ز دندان گاز

جود شه چون تذرو زرین بال

داشت بر اوج آسمان پرواز

ناگه اندر هوا شکارش کرد

دست گنجور شاه چون شهباز

من و سلوای آل اسرائیل

شد مبدل همی به سیر و پیاز

بلکه سیر و پیاز هم در باغ

می نروید ازین امید انباز

گفتم این کس چگونه پیش ملک

گشت خواهد امین کنز ورکاز

گفت از خیل خواجه تا شان پرس

حال او را که من نیم غماز

عمرها کنده پوستین پلیس

سالها خورده جیره ی سرباز

بد گهر همچو والی کوفه

بی هنر همچو قاضی قفقاز

زرد گوش و لئیم و دون پرور

بخس پوش و خسیس و سفله نواز

حیلت اندوز و رشوه خوار و حسود

خانمان سوز و خاندان پرداز

مخبر کدخدا معاون دزد

دستک جیب گیر و کاغذ ساز

چون خر لاشه سکسکی سازد

پیشه خویش در نشیب و فراز

پوز بر خاک ره کشاند سخت

نیش بر آسمان گشاید باز

اینک از بس به پیکرش زده اند

سیخ و سگ تازیانه و مهماز

گفتم آوخ دریغ و درد و فسوس

ز آن همه رنج و زحمت و تک و تاز

الله تو این ستم مپسند

ای خداوند دولت و اعزاز

کاخور رخش را تهی سازد

استری پهن سم و گوش دراز

سگ چوپان شکار شیر کند

شیر غران رود به صید گراز

هر که را بر درت نیاز بود

نکند از فلک تحمل ناز

یا بفرما به خادمت صله ام

بی تعلل همی رساند باز

نشود غوطه ور چو مرغابی

اندرین ژرف یم برای دو غاز

یا رهی را اجازه ده که کند

در سلوت بروی خویش فراز

این عطا را ندیده انگارد

برکند بیخ طمع و ریشه آز

یا کمین بنده را بدستوری

ساز در کار خود مطاع و مجاز

خازن شاه را فرو خوانم

بیتی از نظم شاعر شیراز

متقلب درون جامه ناز

چه خبر دارد از شبان دراز

شمارهٔ ۹۵

آمد نغز و هژیر و فرخ و فیروز

اضحی و عید غدیر و جمعه و نوروز

گشته برابر چهار عید مبارک

آمده از پی چهار طالع فیروز

چار نوید امید و مژده شادی

چار شب جان فزا و صبح دل افروز

بیشتر از پار شد غنیمت امسال

خوبتر از دی رسید نعمت امروز

ساخته سنبل کمند طره ی پیچان

آخته نرگس خدنگ غمزه دلدوز

نیم شب آمد به باغ مرغ شب آویز

وقت سحر رفت در چمن، چمن افروز

برد عجوز ارچه سخت، سخت کمان بود

لیک سته شد ز جنگ دشمن کین توز

خست و به فتراک بست هر چه غم و سوگ

جست و به همراه برد آنچه غم و سوز

بدرقه ی وی بتا به روی بهاران

آتشی از آن شراب لعل برافروز

دانه خال سیاه کنج لبت را

جای سپند اندران شراره فرو سوز

شهد بقا با شراب عشق بیامیز

سر وفا از ادیب عقل بیاموز

افسر کبر و منی به گوشه ای انداز

وز در سلطان عشق توشه ای اندوز

بوالحسن آن شه که از عنایت و باسش

مهر جهانتاب زاد و برق جهان سوز

چرخ ازو چرخ گشت و خاک ازو خاک

شام بدو شام گشت و روز بدو روز

صبح دوم از شمایلش طرب افزا

عقل نخست از فضایلش خرد آموز

شمارهٔ ۹۶

خداوندا در این فیروز ایوان

صباحت شاد و خرم بخت پیروز

بنانت خامه دارد عنبر آمیز

بیانت نامه آرد دانش آموز

زهی کز بندگی در آستانت

شدم دانش پژوه و حکمت اندوز

پی تبریک سال نو در آن بار

زمین را بوسه دادم روز نوروز

همیدون روز دوم نیز سوم

شدم طائف در آن کاخ دلفروز

ولی افسوس دارم کاین سه نوبت

ز بخت خود شدم در ناله و سوز

سپس بستم به تبریک تو این شعر

چو عقدی از عقیق و لعل و پیروز

الا تا گلبن عقل است خود روی

الا تا مجمر هوش است خود سوز

لوای همت از رادی برافراز

چراغ رحمت از مردی برافروز

خجسته فال و فرخ طالعت باد

همایون سال و مه خرم شب و روز

شمارهٔ ۹۷

ز«ده مویز» کسی کو طلب کند گندم

چو ابلهی است که جوید ز یاسمین گشنیز

مویز زاده تاک است و نان سلاله خاک

نژاد خاکی خوار است و نسل تاک عزیز

به حکم آنکه خدایم ز اولین فطرت

بداده دانش و فرهنگ و هوش و رای و تمیز

ز«ده مویز» نخواهم از این سپس گندم

ولیک خواهم آب گشاده را ز مویز

شمارهٔ ۹۸

خسروا کرده فلک خوار و زبونم چندان

که برون آمدن از خانه ندانم هرگز

خاک در دیده ام افشانده حوادث آنسان

که بجز اشک بصر زو نفشانم هرگز

ور ازین سخت ترم چرخ گلو بفشارد

راز دل در بر دونان نتوانم هرگز

جان دهم پیش تو کم خواجه والا گهری

غیری ار جان دهدم می نستانم هرگز

تو خداوند و ولینعمت و مولای منی

غیر ذکر تو به لب قصه نرانم هرگز

سالها زیر درخت کرمت زیسته ام

دامن فضل تو از کف نرهانم هرگز

نوعروسی که درین حجله پی مدح تو رفت

پیش اغیار مر او را ننشانم هرگز

شرح غم با تو کنم گوش دهی یا ندهی

جز تو با هیچکس این قصه نخوانم هرگز

شمارهٔ ۹۹ - در تعزیت

داورا از پس این غم که ترا رخ بنمود

شادی اندر دل ما رخ ننماید هرگز

تا تو چون غنچه خوری خون و ز غم تنگدلی

خاطر گل به گلستان نگشاید هرگز

تا دل زار تو از داغ برادر ریش است

در چمن باد صبا نافه نساید هرگز

آن شنیدم که شکیب کم و غم افزون است

یا رب آن کم نشود وین نفزاید هرگز

ناشکیبا مشو از غصه خدا را که به دهر

ناشکیبی ز تو ای خواجه نشاید هرگز

حاش الله چو تو صاحبدلی از سوگ و دریغ

نخراشید رخ و انگشت نخاید هرگز

دل چنان سخت کن امروز در این غم که کسی

جز به پولاد و حدیدش نستاید هرگز

شکر لله پسری داری با فر و بها

که چنو مادر ایام نزاید هرگز

آهنین جوشنی از صبر و شکیبائی پوش

کایچ مقناطیس او را نرباید هرگز

با وجود وی و برهان و مجیر از غم دهر

دل مجموع تو آشفته نباید هرگز

بزدا زنگ غم از آینه دل ورنه

زنگ از آینه گیتی نزداید هرگز

نقد دیدار رفیقان حضر مغتنم است

کز سفر یار سفر کرده نیاید هرگز

بنده بیش از تو خورد خون جگر میدانی

که به افسانه سخن می نسراید هرگز

لیک ما کاخ گلینیم و جهان معبر سیل

کاخ گل در گذر سیل نپاید هرگز

پای دانا را چون رشته تقدیر ببست

جز بدرگاه مقدر نگراید هرگز

دستغیب آن گهری را که برین بنده زداست

خر دو فلسفه ما نگشاید هرگز

شمارهٔ ۱۰۰

ز تیز کیان فایده است آن بروت

که چون بادگیر کشد تیغ تیز

بدست بزرگان ز بس ریخت آب

نباشد چنو در جهان آبریز

شمارهٔ ۱۰۱

اگر از جفای محمدعلی شه

بر افتاد بنیاد و بنیان مجلس

شگفتی نباشد که در بوستانها

ز یک باد پژمرده صد شاخ نرگس

حمای سلاطین و شیپور شب را

بهم برزند بوق تون تاب مفلس

محمدعلی بوق و تیز است ازیرا

ز باد است ناطق بگند است مونس

دلش پر ز نفخ امیربهادر

دمش گنده از بوی شیخ مدلس

یکی از برون خلقتش را مشوه

یکی از درون خاطرش را موسوس

منافق چو یربوع و فاسق چو فاره

کشنده چو بیش و مهوع چو کرمس

شها گوئی ایزد بننهاده هرگز

نه اندر سرت هش نه اندر تنت حس

که بر باد دادی سرائی که بودی

خداوند معمار و عدلش مهندس

بنائی که ایزد بر آن گشته بانی

اساسی که پیغمبر آن را مؤسس

شهنشاه باید بهر کار باشد

خردمند و کربز هشیوار و کیس

تو بازیچه کودکانی وزودا

که خاکت بباد اندر آید چو تونس

نیاموختی دین و دانش ازیرا

که دیوت ادیب است و غولت مدرس

تو را با شهی کار نبود که هستی

بخرمن مترس و بخرگاه مترس

چو مس را نتانی زر ناب کردن

خنک زی که کردی زر ناب را مس

شمارهٔ ۱۰۲

این ز تو شایان و بر بماست سزاوار

اقسم بالخنس الجوار الکنس

بنده درگه امیریست که آمد

در نسب اندر یکی ز دوده افطس

شمارهٔ ۱۰۳

کتاب عاریه دادن به مردمان ندهد

ترا نتیجه جز آه و حسرت افسوس

بود کتاب عروس ای پسر به حجله علم

کسی به عاریه هرگز نداده است عروس

عروس خویش چو دادی به عاریت تا حشر

به بام عار و ندامت همی نوازی کوس

شمارهٔ ۱۰۴ - قطعه در خرابی مجلس ملی و نکوهش محمدعلی میرزا

آلوده شاه دامن خود با خون

اندود زر به چهره تابان مس

با گرگ یار شد به گله چوپان

با دزد دوست شد به سرا حارس

در گوش ما هنوز همی غرد

آواز توپ شاه که در مجلس

غرنده شد چو ابری کاندر باغ

بارد تگرگ بر سمن و نرگس

مجلس تهی شد از وکلا چو نانک

دیدی تهی ز سیم کف مفلس

زان نقرسی به ناله درآمد ملک

چون خسته ای که نالد از نقرس

شه خواست کند ریشه داد از بن

و ایزد نخواست رسم خرد دارس

آمد سپاه عدل خدای از راه

از فارس شد سوار فرس قارس

گردان کار دیده روشن رای

مردان راد با خرد با حس

گردند آنچه خواندی در تاریخ

از کار جنگ ««غیر اباداحس »»

تا عاقبت بخیل مجاهد شد

لطف خدای عزوجل مونس

مجلس گشوده گشت و جهان خندید

بر کار خصم بد گهر عابس

شمارهٔ ۱۰۵

صنیع الممالک بود طرفه نقشی

که هر بنده را واجب است احترامش

چو دست طبیعت بزندان زهدان

ز ستر عدم خواست دادن خرامش

ز هر کشوری صانعی خواست ماهر

پی صنع آن ذات در بطن مامش

یکی ساخت چشمش یکی ساخت گوشش

یکی هر دو بازو یکی هر دو گامش

یکی کرد از خون لبالب عروقش

یکی ساخت بر تن مرتب عظامش

مع القصه کردند شکلی که مادر

ندانست حال رضاع و فطامش

چو زنگی جمالش چو ترکی فعالش

چو رومی خصالش چو هندی کلامش

یکی اهل داهومه پنداشت او را

یکی خواندی از مردم یار یامش

سرونش چو گاو و سرینش چو اشتر

چو زرافه کردن چو اشتر سنامش

ز هر موی او می برآمد مقامی

که دانای آن خواند والامقامش

سپس در پی نام او در ممالک

نمودند شوری خواص و عوامش

چو در صنع از جمله را بود شرکت

صنیع الممالک نهادند نامش

شمارهٔ ۱۰۶

امیرزاده مهین فتح سلطنت چون شد

که گشت وعده دیدار من فراموشش

گوزن شیر شکارست و چرخ روبه باز

دچار کرده ز افسون به خواب خرگوشش

و یا نگاری سیمین بر و بدیع جمال

به غمزه برده ز دل دانش وز سر هوشش

و یا نگاه پریچهره ای ز نرگس مست

فکنده است به یکباره مست و مدهوشش

و یا چشیده می عشق و رفته است ز یاد

همه حمایت امروز و وعده دوشش

و یا مهی بشبستان شدش فروغ افروز

گرفت تنگ چو جان در کنار و آغوشش

چنان بخواب فروشد که برنینگیزد

درون قافله بانگ درای چاوشش

ایا نسیم صبا گر رسی به درگه وی

ز قول بنده بگو محرمانه در گوشش

ز حال خسته نپرسیدی و ندانستی

که گشته ساغر پر زهر جام پر نوشش

ازین علیل عیادت نکردی ای سرور

بشکر خود نگشودی زبان خاموشش

خلاصه غفلتت از حال بنده ای نه نکوست

که گشته سنگین از بار منتت دوشش

عزیز دار چنین بنده را و قدر شناس

گران خریده ای ارزان بغیر مفروشش

بیا ز من بشنو قصه شهان جهان

چو کیقباد و چو کیخسرو و سیاوشش

بیا زمن بشنو راز آنکه کرده خراب

دکان بقال از صلح گربه و موشش

کتاب شیخ حجازی و پوستین و کمند

کلاه زعفر جنی و چتر و پاپوشش

ز استخاره زاهد بزیر خرقه کید

ز دیگ جوش فقیر و درون پر جوشش

اگر خطا و گناهی ز بنده ات دیدی

بپوش و ستر کن از دامن خطا پوشش

شمارهٔ ۱۰۷

از حکایت سال سیصد و نه

این حدیثم کجا شود فرمش

که چو حلاج را بدار زدند

نه رخش زرد شد نه چهره ترش

چون برآمد فراز دار بقا

گفت ای غافلان ز دانش و هش

پنبه فرسوده از کمان گردد

آتش از آب و آهن از چکش

عرش من ثابت است و نقش جلی

ثبت العرش گفته ثم انقش

این نه مرگ است زندگیست که نیست

میزبان کریم مهمان کش

عطسه من ز نفخ رحمن است

عطسه مغز صرعی از کندش

من کلیمم عصای من دار است

اتوکؤ علی العصا و اهش

گفتش آن یک شهادتان برگوی

که زمانت رسیده گفت خمش

شمع ایوان دوست چهره اوست

نور خورشید بین و شمع بکش

شمارهٔ ۱۰۸

ای آنکه مردم گیتی به درو گوهر و لعل

کنند فخر و تو داری شرف به گوهر خویش

توانی آنکه جوانی دهی بچرخ کهن

ز نفخه نفس پاک روح پرور خویش

درین چکامه یکی تهنیت سرودستم

ورود شاه جوانبخت را به کشور خویش

هم از اتابیکی صدراعظمش شرحی

نمودم از ره اخلاص زیب دفتر خویش

اگر عنایت و فضل تو همرهی سازد

درافکنی به سر بنده سایه پر خویش

به پیش گاه اتابک رسانی این اشعار

جواب آن بفرستی برای چاکر خویش

مزید لطف ترا شکرها کنم زیراک

هنوز شهد تو دارم درون ساغر خویش

شمارهٔ ۱۰۹

امیر حشمت جادوکش آنکه در گیتی

سپاهیئی است به میدان جنگ مریخش

چو کرد تخلیه تبریز را ز لشکر روس

«امیر حشمت جادوکش » است تاریخش

شمارهٔ ۱۱۰ - مطایبه

دریغ آن ناصرالدین شاه و استبداد دورانش

عزیز حضرت سلطان امین بزم خاقانش

ز فراشان قرمزپوش و دژخیمان بدهیبت

چماق شاطر و چوب قرقچی در بیابانش

گهی در دشت دوشان تپه گه در مشکوی مشکین

شکار آهو و صید گوزن و ناز جیرانش

شدن نخجیر را پویان به دام عنبرین مویان

غزال چشم مهرویان پلنگ و ساری اصلانش

شمارهٔ ۱۱۱ - خطاب به آقای بینش

ذره بینی که ماند از این ذره

روز پیشین به خانه بینش

سیداصغر به بنده باز آورد

گشت پیدا نشانه بینش

شمارهٔ ۱۱۲ - در صدر فرمان لقب ادیب الممالکی خود از طرف مظفرالدین شاه نوشته

به شکرانه آنکه یزدان پاک

به ما داد سلطانی کشورش

نداریم ازین گنج بیمر دریغ

ز احفاد و اولاد پیغمبرش

پیمبر به ما گوهرین تاج داد

چرا زر نبخشیم بر گوهرش

شمارهٔ ۱۱۳

ایا خجسته دبیری که کلک مشکینت

سواد مقله بن مقله گشت در توقیع

رهین طبع بلیغت فرزدق است و جریر

غلام کلک رشیقت حریری است و بدیع

رفیعتر ز تو در روزگار نشناسم

که هم برتبه رفیعی و هم بنام رفیع

مرا که گوش ز گفتار ناکسان کر بود

شده است درگه اصغای گفته تو سمیع

خلیل احمد ای کاش زنده بود امروز

ز فکرت تو بیاموخت صنعت تقطیع

تو را عروضی و شاعر همی توان گفتن

نه آن کسی که نداند مدید را ز سریع

نسیم خوی تو در مرغزار فضل و هنر

همان کند که به بستان نسیم فصل ربیع

ازین سپس به بهشتت همی کنم تعبیر

که هم بطبع لطیفی و هم به قلب وسیع

ایا سپهر فصاحت ایا جهان کمال

که علم و فضل و هنر خاصه تو شد به جمیع

بدین دو بیت برای بروز مهر درون

بر آمدم به مقام جسارت و تصدیع

چو بالبداهه سرودم روا مدار که خصم

ز عیب جوئی بر شعر من کند تقریع

به بنده وعده الماس کرده بودی و کرد

تسامح تو به کامم شراب سم نقیع

روا مدار که من بنده در جهان گردم

شهید غصه الماس چون شهید بقیع

شمارهٔ ۱۱۴

از خطای آسمان تنها نه آن بینی که خلق

کاه را دادند بر سگ استخوان را بر الاغ

زانکه گر با چشم عبرت بنگری بس اعجبست

مشتری در چرخ قاضی بنده در ساوجبلاغ

شمارهٔ ۱۱۵ - در جواب کسیکه از وی تلخنه دوغ خواسته فرماید

ای آن کسی که گرفته است آسمان شرف

ز آفتاب کمالت همیشه فرو فروغ

درون مزرع فضل و هنر ز قوس و قزح

نهاده کلک تو بر دوش گاو گردون یوغ

نه رعد نزد تویی حکمتی کند سرفه

نه ابر پیش تو بی علتی زند آروغ

توئی که در روشت کس ندیده است گزاف

توئی که در سخنت کس نیافته است دروغ

ترینه دوغت دادم به جای شهد سخن

که اصطلاح عوامست لفظ تلخنه دوغ

شمارهٔ ۱۱۶

سردار مکریان که بدش نام سیف دین

اندر هنر متین شد و اندر سخن بلیغ

تیغی کشیده بود بر اعدای ملک و دین

اندر نیام کرد قضا آن کشیده تیغ

چون ماه بدر بود و سپهرش هلال کرد

یا آفتاب بود و نهان شد بزیر میغ

کلک امیری از پی تاریخ رحلتش

با خون دیده و دل بنوشت «صد دریغ »

شمارهٔ ۱۱۷ - در صفحه ۲۶۱ از کتاب تاریخ مختصر الدول

کهن موبد پارسی دوش خواند

ز تاریخ تازی مر این تازه حرف

که چون معتمد بست رخت رحیل

ز ملک جهان معتضد بست طرف

خمارویه ترک را در سرای

یکی دختری بود مخمور طرف

پریچهره «قطرالندی » نام داشت

به لب شکر افشان به بالا شگرف

بدیدار روشن مهی تابناک

به فرهنگ و دانش همی پهن و ژرف

به کابین همی خواستش معتضد

دل و جان بدیدار او کرد صرف

دواج خلافت ازو یافت زیب

چو صهبای روشن به سیمینه ظرف

عقیقش بران تشنه برفاب داد

بسالیکه تاریخ آن گشت «برف »

شمارهٔ ۱۱۸

کسیکه از تو گراید همی بجای دگر

بود مخالف قرآن و مؤمن انجیل

ز درگه تو بجای دگر شدن باشد

بجوی و چشمه شدن از کنار دجله و نیل

کجا دو دست تو بخشد یکیست سنگ و گهر

کجا که عزم تو جنبد یکی است پشه و پیل

خصائل تو در اوراق فخر هر تاریخ

شمائل تو در آفاق صدر هر تمثیل

زکوة و خمس ندانم کرا رسد که نماند

ز همت تو نه مسکین بجا نه ابن سبیل

شود بسوی تو هر جا غریب خسته دلیست

که هم پناه غریبی و هم شفای علیل

ترا سزد که تفاخر کنی به جمع شهان

چنانکه کعبه تفاخر کند به قدس خلیل

به دشمنانت بارد بلا ز چرخ چنانک

بقوم ابرهه بارید از آسمان سجیل

فضای دهر تهی ماند از بداندیشت

چنانکه بیت مقدس ز آل اسرائیل

شمارهٔ ۱۱۹

پیش آن صاحب فرخنده بنالم به از آنک

خاضع امر فلان بنده بهمان باشم

صدر دیوان وزارت اگرم بپذیرد

در اقالیم سخن صاحب دیوان باشم

ای خداوند خود انصاف بده شایسته است

که من اینسان بغم دهر گروگان باشم

با چنین عزت و شأن و شرف و استغنا

در پی رزق جدا از شرف و شأن باشم

چارصد تومان افزون بکفم مانده برات

درم از بهر درم خسته پی نان باشم

وام خواهم ندهد ریش و گریبان از دست

زین سبب دست به سر سر به گریبان باشم

یا بدر این ورق شوم و یا وجهش را

کن حوالت که دو روزی به تو مهمان باشم

شمارهٔ ۱۲۰

ای دبیر حضرت ای میری که ذکر خیر تو

آشکارا نزد ترک و دیلم و تازی کنم

آن شنیدم کاین رهی دیری است کاندیدا شده

گر چنین باشد سزد شوخی و طنازی کنم

لفظ کاندیدا چو می باشد به معنی نامزد

این سؤال از حضرتت در نکته پردازی کنم

گر رهی را نامزد از بهر کاری کرده اند

کو عروس من که با او نامزد بازی کنم

شمارهٔ ۱۲۱

گفت با جفت خویش شیخ حسن

کای پری پیکر لطیف اندام

تا که در مستراح عبدعظیم

بودم ابریق دار خاصه و عام

اندران مرتع خصیب مرا

قوت یومیه پخته بود مدام

چون معاون شدم به صلحیه

اوفتاده است کارها ز نظام

شد ملوث زیده کاری ها

کاسه روز ما چو دیزی شام

معده ام خام گشته چون طبعم

بسکه مخلوط گشته پخته و خام

جفت شیرین شمایلش گفتا

غم مخور ای گزیده ایام

که ز بس در مقام صلحیه

بهم آمیختی حلال و حرام

کودکان حرام لقمه بسی

زاید از ما دو تن نمک بحرام

عنقریبا کزین سرا گردد

جلوه گر صد هزار شیخ و امام

همه صلحیه های عالم را

پر کنیم از حرامزاده تمام

شمارهٔ ۱۲۲

آل عباس را به «قلب صد و سی و دو» رسید

دولت از کوشش ابومسلم

پانصد و بیست و چار سال شدند

ملک را خواجه خلق را منعم

پس قضای الهی آمد پیش

گشت محرم به نقطه مجرم

خوار و موهون همی شدند «و من

یهن الله ماله مکرم »

ماند تاریخ سلب دولتشان

چرخ برکند «دم » ز مستعصم

شمارهٔ ۱۲۳

من که بی تاج و تخت و گنج و سپاه

در اقالیم سبعه سلطانم

بی قیاس مقام و منصب و مال

بنده مصطفی قلی خانم

شمارهٔ ۱۲۴

ارشدالدوله ای که پیش لبت

با زبان فصیح خاموشم

روز جمعه فرامشم نکنی

ای که هرگز نه ای فراموشم

شمارهٔ ۱۲۵

دهد جای وزارت قاضی چرخ

قضای کشور ساوجبلاغم

فرود آرد بخشم از پشت پیلان

نهند رخت شرافت بر الاغم

شمارهٔ ۱۲۶

مرا یکسال افزون شد که از لطف

نمودی وعده بفرستی الاغم

اگر خود راست گفتی زود بفرست

که اینک عازم ساوجبلاغم

شمارهٔ ۱۲۷

شنیدم گفته روزی ناصرالملک

که من کهنه سوار فارس باشم

خرابی می کنم در کار ایران

چه در پاریس و چه در پارس باشم

شمارهٔ ۱۲۸ - ماده تاریخ

چو توفیق و تایید حی قدیم

به حاجی علی النقی شد ندیم

یکی کعبه آراست در قم که گشت

پناهنده در ظل رکنش حطیم

به محرابش افتد سلیمان به خاک

به خاکش کشد موزه از پای گلیم

شمارهٔ ۱۲۹

گر آسمان به دلم صد کوه بار کند

از نوک خامه خود فرهاد کوهکنم

از روزگار سیه خار است در جگرم

وز نام فرخ شه شهد است در دهنم

گر بخت یار شود کار استوار شود

این شهد را به مزم و آن خار را بکنم

هر جا که بارگهی است خورشید بارگهم

هر جا که انجمنی است سالار انجمنم

شمارهٔ ۱۳۰ - در ۱۲۳۴ خطاب به رضا قلی خان رفیع الملک

رضا قلیخان ای خواجه ای که از سر صدق

فکنده امر تو چون بنده حلقه در گوشم

هنوز می وزدم بوی مشک و گل به مشام

از آن شبی که چو جان بودی اندر آغوشم

بغیر بندگی و مهر و صدق و یک رنگی

چه کرده ام که ز دل کرده ای فراموشم

مرا به هیچ فروشی ولی خورم سوگند

که موئی از تو به تاج ملوک نفروشم

مرا چو بربط خود دان کت آید اندر گوش

ترانه از زدن زخم و مالش گوشم

اگر نه بربطم ای جان چرا ز زخم حبیب

ترانه خوانم و از کس ترانه ننیوشم

اگر نه بربطم ای دل چرا به زانوی تو

سخن سرایم و دور از تو بر تو خاموشم

اگر نه بربطم این تار زرد و موی سپید

ز چیست ریخته بر دامن از بنا گوشم

جهانیان را رگ زیر پوست باشد و من

چو بربطم که به رگ پوست را همی پوشم

چو بربطم که دلم آشنای زخم تو شد

چو بربطم که چو بنوازیم تو بخروشم

تو روز و شب پی آزار من بکوش که من

پی رضای تو از جان و دل همی کوشم

مخر فسانه این آسمان حیلت باز

ز راه حیله میفکن به خواب خرگوشم

شمارهٔ ۱۳۱

حامی دین پیمبر حاج زین العابدین

ریخت صهبای سعادت در ایاغ مردگان

مکتبی بهر زراعت ساخت در آن ناحیت

تا شود گیتی منور از چراغ مردگان

مردگان مردگان از این سعادت تن زدند

زانکه زور می فزون بود از دماغ مردگان

این زمان بیدار گشتندی و خواهند از هنر

طوطی و بلبل شود جغد و کلاغ مردگان

بار دیگر برگشودند آن در دولت که علم

آید از مغرب به مشرق در سراغ مردگان

افتتاح ثانوی را بنده مهمان بودمی

نزد آن والا گهر در باغ و راغ مردگان

بهر این تارخ جستم از امیری نکته ای

گفت تاریخش بجو از «باب باغ مردگان »

شمارهٔ ۱۳۲

شبی در روستا مهمان خود خواند

مرا در خانه پیری طاعن السن

همی گفت ای دریغ از هوش این خلق

که نشناسد مذنب را ز محسن

گرانی زان فتاد اندر ورامین

که کشتش جمله ارزانی است بر سن

چرا باری نسوزانند سن را

مگر نشنیده اند السن بالسن

شمارهٔ ۱۳۳

شنیدم از پی یک لمحه خواب مؤمن را

ثواب طاعت چل ساله آید از یزدان

بر این قیاس وزیر است اولین مؤمن

مسلم است سخن با دلیل و با برهان

که هم وزیر بخواب از نفاق و شر دورست

هم از بلای وی آسوده اند خلق جهان

چو او بخواب رود چشم فتنه در خوابست

زید زمانه تن آسان به مهد امن و امان

چو مزد خفتنش از کردگار این باشد

ثواب مردنش اندرچگونه است و چسان

بلی به مردن این خواجه کردگار بزرگ

سزد ز نو کند ایجاد حور و طرح جنان

هزار باغ بهشت آورد ز لطف پدید

هزار کوثر سازد به هر بهشت روان

هزار طوبی روید کنار هر کوثر

هزار حور کند زیر هر درخت مکان

قبا ز لعل بر از سیم و پیرهن ز حریر

کله ز مشک و رخ از لاله و لب از مرجان

بدست هر یک از آنان هزار جام و برو

صلا زنند که هان بوسه گیر و باده ستان

خدای عزوجل از سحاب همت وجود

برو فرستد باران رحمت و احسان

دهد قباله این باغ دست جبرائیل

نهد مفاتح آن روضه در کف رضوان

که زی وزیر شتابند و می بگویندش

همی ز گفته دادار داور سبحان

که پیکر تو سزوار دوزخ است و سزد

که می بسوزی تا روز حشر با شیطان

توئی که خانه بیداد کرده ای آباد

چنانکه از ستمت باغ داد شد ویران

ز بس چنین و چنان کرده ای به خلق بدی

ترا بباید کردن بسی چنین و چنان

گناه تو ز حیات تو بد کنون که رسید

ز مردن تو جهان را حیات جاویدان

بدوزخت نفرستم که اهل دوزخ را

کفایت است عذاب و شکنجه نیران

چو بندگان من از مردن تو آسودند

بود به چون تو گران جانی این بهشت ارزان

ایا وزیر موافق که زنده ات ثقلیست

به روده ثقلین و به معده ایران

جهانیان سزد ار قدر عافیت دانند

تو بر خلاف جهان قدر مرگ خویش بدان

که هم ز مرگ تهی گردد و بیاساید

سرت ز باد غرور و تنت ز بار گران

ز مردنت ملک الموت در فلک نازد

چنانکه عیسی از احیای زنده در کنعان

من ار لطیفه بگفتم ز روی دانش و فکر

ولیک نکته دیگر همی کنم عنوان

وزیر مؤمن خاصست لیک مسلم نیست

اگر چه عامست اسلام و خاص شد ایمان

بود مسلمان در شرع و آنکه مسلم را

گزند ناید از آزار او و بدست و زبان

بر این قیاس وزیر ارچه مؤمن است ولی

نه مسلم است که اسلام ازو رسیده به جان

کجا ز مسلم دین راست خار در دیده

کجا ز مسلم حق راست نار در شریان

کجا مسلمان گوید گزاف بر داور

کجا مسلمان جوید خلاف با قرآن

کجا مسلمان با مؤمنان کند حیلت

کجا مسلمان بر مسلمان زند بهتان

گر این مسلمان فاجر همی بود بوذر

گر این مسلمان کافر همی بود سلمان

گر این طریق مسلمانی است و این ره دین

سلام باد بر آن دواثیم و سه خوان

چنان ز آل مکرم ذلیل گشته کرام

که خاندان نبی از نژاد بوسفیان

چو تازیان صف ممتازیان همی تازند

به قصد صید گوزنان به جای شیر ژیان

ایا وزیر ستمگر که کردگار بزرگ

دهد سزایت یک بر هزار در دو جهان

ترا بتاری ایمان نه ای بلفظ فرانس

تمام پردگیان تواند بی ایمان

مرا ز پنجه جورت ز بعد پنجه سال

سرا چو خانه گور است و باغ چون زندان

به کنج غم ز جفای تو خون خورم گوئی

که من جنینم و گیتی همی بود زهدان

مرا زرشک بیغوله ای مکان دادی

چنانکه ناصرخسرو بغار در یمگان

عروس بخت ترا منشی قدر کابین

نبشته گاه به کابینه گه به پارلمان

معاشران و رفیقان و دوستانت را

که ایمنند به دهر از طوارق حدثان

درم به کیسه و می در پیاله یار ببر

جهان مسخر و گیتی به کام و حکم روان

مرا ز بعد دو سال انتظار خدمت و کار

به جای رنج نشابور و زحمت سمنان

کنی روانه به ساوجبلاغ و خود باشی

وزیر عدلیه نائب مناب نوشروان

چرا نصیب تو از ملک نوش بی نیشست

چراست بهره من از تو درد بی درمان

ترا چه پایه هنر بنده را چه عیب بود

ترا زیاده کجا باشد و مرا نقصان

بگو دلیل که تا ده بعذر پردازم

بگو گناه که تا ده بیارمش تاوان

بران امید بدم کز پی درستی و عدل

عنایت تو بکارم دهد سر و سامان

همی علاوه کنم افتخار و حشمت و جاه

همی زیاده کنم اعتبار و شوکت و شان

خلاص گردم از آن رنجهای پی درپی

نجات یابم از آن ورطه های بی پایان

به عکس آنچه همی داشتم ز بخت یقین

خلاف آنچه همی بر دمی بخویش گمان

مرا ترقی معکوس شد نصیب و نصیر

مرا ستاره منحوس شد قرین و قران

بجای آنکه ستانم نشان قدر و شرف

بکاست قدرم و کم شد شرف برفت نشان

ز آه سینه و طوفان دیده هر شب و روز

در آتشم چو سمندر در آب چون سرطان

ز ماه و کیوان وز بخت خود چرا نالم

گنه تراست نه از بخت و نزمه و کیوان

وزارت تو و ادبار من همی ماند

بکار آنکه به سگ جو دهد به خر ستخوان

رسید بر تن زار من از تو بس بیداد

که دادم از تو ستاند خدای دادستان

من از جفای تو آن دیدم ای وزیر که دید

خلیل از پدر خویش و یوسف از اخوان

وزارت تو همی گفت عدل را بدرود

بلی کجا رمه ماند چو گرگ شد چوپان

چه نالم آه عفاک الله آفرین به تو باد

چه گویم اصلحک الله خانه آبادان

مرا بکردان دادی قضا و خود گشتی

ندیم ترکان در گلشن بهارستان

به کوه و صحرا کردی رها و پرتابم

گهی چو سنگ فلاخن گهی چو تیر کمان

مگر بگورم از آن جایگه روان سازی

که نیست قریه آن سو ترک ز عبادان

که دور راشی و ایام مرتشی باشد

نه دور راستی و عدل و رأفت و احسان

شریح قاضی و فرزند بوشوارب را

بود بنزد تو قدر و مقام و جاه و مکان

نه مر مرا که ندارم بکژ روی پیوند

نه مر مرا که نبرم ز راستی پیمان

نه مر مرا که نظیرم نزاده مادر دهر

به صدق لهجه و لطف کلام و حسن بیان

ز رشک کلکم حسرت همی خورد وطواط

ز شرم نطقم خجلت همی برد سحبان

شود به نثر ثنا گسترم ابواسحق

ز من ریاضی تحصیل کرده بوریحان

شکسته خط سنبل به گل کند تعلیق

رقاع نسخم نیلوفر آرد از ریحان

شمارهٔ ۱۳۴

ساری پی دانه سیر می کرد

در دامن کوهسار و هامون

ناگه تله ای بدید در دشت

با قامت گوژ و پشت وارون

گفتش الف قدت چرا شد

چون پیکر دال و قامت نون

گفتا شب و روز سجده دارم

بر درگه کردگار بیچون

گفتش ز چه روی استخوانت

از پوست همی شده است بیرون

گفتا ز ریاضت است کاینسان

کاهیده تنم بسان مجنون

گفتا ز چه این طناب پشمین

شد بسته به پیکر همیون

گفتا که شعار فقر باشد

پشمین چو طراز شاهی اکسون

گفتا که بدستت اندر این چوب

از چیست چو گرزه فریدون

گفت ای پسر این عصای پیری است

کش دهر خمیده قد موزون

گفتا به کف تو دانه از چیست

چون خوشه به کشتزار گردون

گفتا ز برای مستحقی است

تا صدقه دهم بر او همیدون

گفتا به منش ببخش اینک

گفتا ز منش بگیر اکنون

چو خواست ربایدش ز هر سو

زد جیش بلا بر او شبیخون

گردید اسیر و شد گرفتار

افتاد بدام و گشت مسجون

قی قی زد و گفت آه و افسوس

کاین جمله فسانه بود و افسون

این است سزای آنکه گردید

بر زاهد خرقه پوش مفتون

اینست جزای آنکه دل بست

بر زهد مرائیان ملعون

ای اهل زمانه پند گیرید

از حال فکار این جگر خون

شمر است و یزید اینکه بینید؟

در کسوت بایزید و ذوالنون

امروز بود طراز محراب

دوشینه به باده بود مرهون

از رخت وجود او پلیدی

کی پاک کند شخار و صابون

شمارهٔ ۱۳۵ - در تهنیت ولادت

چو بر شد هفت ساعت ثلث کم از شام دوشنبه

شد اندر نیم شب ناگه چراغ صبحگه روشن

نهم از ماه شوال المکرم بود کز فره

سپهر سلطنت را کرد ماهی چارده روشن

ز گردون ولیعهدی مهم سرزد بنام ایزد

که شد از پرتو رویش وثاق مهر و مه روشن

بماناد این پسر یارب به گیتی جاودان اندر

از او جان ملک خرم بدو چشم سپه روشن

رواق دولتش همچون بنای عقل مستحکم

وثاق عشرتش همچون دل مردان ره روشن

به چشم دشمن دین روز روشن را سیه سازد

کند در دیده یاران شه روز سیه روشن

رقم زد منشی کلک امیری تهنیت گویان

برای سال میلادش، همایون چشم شه روشن

شمارهٔ ۱۳۶

خدایگانا از گرد راه موکب تو

خدا گواست که شد چشم بندگان روشن

ورود مقدم میمونت اندر این سامان

بود چو مقدم اردی بهشت در گلشن

تو زنده سازی در ملک داد و دانش را

چنانکه باد بهاری به باغ سرو سمن

ولی چه سود که این بنده با هزار دریغ

رهین بستر در دم درون بیت حزن

شکسته بازویم از سنگ منجنیق قضا

فتاده حیران چون مورلنگ در به لگن

زمانه پنجه و بازوی حقگذار مرا

شکست تا نتواند گرفتن آن دامن

به خیره ز آن که ترا دامنی است پهن و دراز

فراخ بر قد و بالای این سپهر کهن

به فضل خویش کنی هر شکسته را جبران

ز لطف خویش کنی هر رمیده را ایمن

علی الخصوص رهی را که از نخستین روز

در آستانه رفیع تو بوده است وطن

بگیر دستم و جبران کن این شکستگیم

که دست چرخ نیارد به بسته تو شکن

بنان سحر بیان مرا که در مدحت

ز خامه عنبر سارا فشاند و مشک ختن

به جرم آنکه ز دامان خواجه گشت جدا

بهم شکست و شد اکنون و بال در گردن

ولی چه باک که گر دستم اوفتاده ز کار

نمانده است زبانم به مدحتت ز سخن

گرم چو شاخ صنوبر شکسته دست امید

به صد زبانت سرآیم مدیحه چون سوسن

شمارهٔ ۱۳۷

دوش گفتم بدوستی که بود

حفظ این آب و خاک بر همه دین

راز حب الوطن من الایمان

هست دستور سید ثقلین

وز برای رواج این بازار

به غزا رفت شاه بدر و حنین

پی این کار شد علی مقتول

بهر این امر کشته گشت حسین

گفت آری ولیک گفته جحی

کش ابوالغصن کنیه نام دجین

نجس العین گشته دولت ما

تا بساقین و ساعدین و یدین

گر نسازی ازاله عینش را

نرود این نجاست از ما بین

لیک امیدوارم آنکه شود

پاک و طاهر پس از ازاله عین

شمارهٔ ۱۳۸ - ماده تاریخ قنات نوین نیر الدوله در مشهد

در زمان شهریار دادگر

«شه مظفر» خسرو گیتی ستان

داور مشرق زمین «سلطان حسین »

آنکه رایش پیرو اقبالش جوان

«نیر دولت » که از انوار او

هر زمان تابد مهی بر آسمان

ساخت جاری کوثر اندر باغ خلد

و آب خضر اندر بهشتی بوستان

بهر این خیرات جاری خواستم

نغز تاریخی که ماند جاودان

ناگهان کلک امیری زد رقم

«آب بر جوی سعادت شد روان »

شمارهٔ ۱۳۹ - تاریخ جلوس مظفرالدین شاه

تاریخ جلوس شه مظفر

آن خسرو آفتاب تمکین

جستم ز خرد نکو سرائید

لفظی خوش و گفته نوآیین

گفتا که دو سال دیگر ار تخت

از شاه شهید داشت تزیین

تاریخ جلوس شاه نو بود

نامش یعنی «مظفرالدین »

شمارهٔ ۱۴۰ - اندرز به احمد شاه قاجار هنگام جلوس ۱۳۲۹

شها ز روی تفکر درآ در این ایوان

بخوان حدیث انوشیروان و شادروان

چنان بکوش در آیین داد تا گویند

به روزگار تو خلق جهان ز پیر و جوان

بدور احمد نوشیروان همی نازد

چنانکه احمد مرسل بدور نوشروان

شمارهٔ ۱۴۱

گفت ظریفی که دولت از حدث اندر

ریش بیالود و خم شدش کمر از دین

عین نجس را اگر ازاله توان کرد

کوژی و آلودگی نماند در بین

گفتمش ار طاهری نجس شود آنرا

شست توان و اندرین سخن نبود بین

لیک بشو دست زین خبیث ازیرا

پاک نگردد بشست و شو نجس العین

شمارهٔ ۱۴۲

ای اهل زمانه پند گیرید

از حال فکار این جگر خون

در کیسه هزار دام دارد

این جامه که می زند به صابون

امروز بود طراز محراب

دیروز بباده بود مرهون

شمر است و یزید اینکه بینی

در کسوت بایزید و ذوالنون

شمارهٔ ۱۴۳

شنیده ام عربان اشتران سالم را

بجای اشتر گر داغ برنهند بتن

من اینک آن شتر سالمم که خواجه بعمد

بجای اشتر گر داغ هشته بر گردن

شمارهٔ ۱۴۴ - در موقع دومین جشن مجلس شورای ملی گوید

بیا که رشک گلستان شد است خارستان

شمیم باد بهار آید از بهارستان

دیار ما را طغرا نگار عدل نمود

بدست غیرت خود غیرت نگارستان

شمارهٔ ۱۴۵

چهار کار نکو کردی ای ملک آغاز

که ایزدت دهد از فضل عمر بی پایان

نخست راندی بدسیرتان و دونان را

دوم سپردی کار جهان به دانایان

سوم دریدی توقیع های ناواجب

که بود هر یک از آنها بسوختن شایان

چهارم آنکه بدان رای پاک و عزم قوی

نتیجه خواستی از صحبت نکورایان

شمارهٔ ۱۴۶ - اداره اوقاف پیشین

ای دوست بیا مسند اوقات ببین

بیداد و طمع ز قاف تا قاف ببین

این نایب صدر و فخرالاشراف ببین

در قاف قضا دو تن دو سر قاف ببین

شمارهٔ ۱۴۷

ای نصر خدا مرا به مقصود رسان

مگذار شوم رهین خویشان و کسان

تو قلب و زبان مستشاری امروز

والمرء باصغریه قلب و لسان

شمارهٔ ۱۴۸ - نکوهش احزاب سیاسی

احزاب فتاده اند در خط جنون

هر لحظه به رنگی شده چون بوقلمون

با اینکه ندانند برون را ز درون

کل حزب بما لدیهم فرحون

شمارهٔ ۱۴۹ - ماده تاریخ

چون محمدعلی ز دار فنا

کرد در بارگاه هستی رو

آمد از مشرق وجود فراز

رفت در مغرب هبوط فرو

قطره پیوسته شد به بحر وجود

شد تهی ساغر و شکست سبو

در پی جوی کوثر از گیتی

دامن اندر کشید و جست از جو

رفت در ظل رحمت حق از انک

بود هم حق پرست و هم حق گو

سخنش استوار و طبع بلند

فطرتش پاک و خصلتش نیکو

فکرتش نقشها کشیده بر آب

همتش بر فلک زده پهلو

آنکه کلکش فشاند نافه مشک

چون سر زلف یار در مشکو

تنگ شد خاکدان بر او زین راه

چرخ میناش برد در مینو

حور عینش ز چهره امید

گرد انده فشاند با گیسو

آری از دام مرگ نتوان جست

نه به اندیشه و نه با نیرو

پنجه با ساعد اجل نتوان

که حریفی است آهنین بازو

هر که زین سو گلیم خود گسترد

بی سخن رخت بر کشد زان سو

الغرض چون از این سرای سپج

رفت اندر پناه رحمت هو

بود از هجرت رسول خدای

سال بر الف و سیصد و سی و دو

بیست و شش رفته از مه شوال

که ز گیتی شتافت در مینو

بهر تاریخ آن امیری گفت

«فی ریاض الجنان آمنه »

شمارهٔ ۱۵۰

گربه و موش بهم ساخته اند ای بقال

وای بر خیک پنیر و سبد میوه تو

ای پدر خانه و باغت به رقیبان دادند

دختر بیوه تو وان پسر لیوه تو

گشت قربان می و ساغر و شیرینی و شمع

زر تو سیم تو آیینه تو جیوه تو

ای پدر مرده بخود باش که در این دو سه روز

جفت همسایه شود مادرک بیوه تو

میتوان چاره این درد گران کرد ولی

خرد و هوش ندارد سر کالیوه تو

لیک خوش باش که از پای کند میکائیل

کفش تو چکمه تو موزه تو گیوه تو

شمارهٔ ۱۵۱

سعید سلطنه ای آنکه تا ابد خجلم

ز فضل بی شمر و لطف بی کرانه تو

گمانم آنکه فرامش نکرده ای که رهی

برای حاجتی آمد درون خانه تو

حقوق خود ز وزیر خزانه کرد طلب

بعون و همت و الطاف جاودانه تو

پس از سه روز تهی آستین فراز آمد

رسول بنده مسکین از آستانه تو

مرا چو اخوه یوسف پدر همی بفروخت

مهین برادر فرخنده یگانه تو

کنون سزد ز کریمی که این ترانه من

بدو رسانی و مستش کند ترانه تو

بگو بحضرت وی آنکه لعل و سنگ شود

به یک ترازو سنجیده در خزانه تو

به جای آنکه خسان را دفاع داده بشعر

ز خاندان و تبار تو و بطانه تو

چه کرده ام من مسکین که چون اسیر ذلیل

شدم ز قهر گرفتار تازیانه تو

کجا شد آن کرم وجود و رادی و مردی

کجا شد آن خرد و داد عادلانه تو

من آن عقاب قوی پنجه ام که دست قضا

فکنده است به دامم به طمع دانه تو

تو در لطیفه سرآئی هزار دستانی

ولی عقاب نگنجد در آشیانه تو

به نزد قاضی وجدان اگر برد دعوی

درین ستم چو بود عذر یا بهانه تو

یکی به عاقبت کار خود نگر که نبست

سعادت ابدی عهد با زمانه تو

شود که روزی سازد تنت نشانه تیر

کسی که بوده دلش سالها نشانه تو

تو میروی و ازین کارهای زشت پلید

همی بماند اندر جهان فسانه تو

مرا مگیر درین اشتلم که گرمتر است

زبانه عطش وجوعم از زبانه تو

ز من بجان تو خواری فزون رسد اما

جز این نمانده دگر تیر در کتانه تو

که بشکنی دهنم را به مشت و بار خدای

همی بساید با سنگ قهر چانه تو

وجوه خالصه و نقد و جنس دیوان شد

تمام صرف می و بربط چغانه تو

حقوق مردم بیچاره سالها گردید

نثار مطبخ و اصطبل و قهوخانه تو

ولی چو بنده تقاضای رسم خویش کنم

چو شاخ کرگدنان برخورد به شانه تو

از آن بخیره و غافل که جمله نزد منست

حساب و دفتر روزانه و شبانه تو

شمارهٔ ۱۵۲

ای مجیرالسلطنه از سعدالملک

دفتری دارم ز سر تا پا گله

گر بگوئی بنده را کز دامنم

دست برکش چون نیم او را لله

پاسخت این است کاندر شرع ما

شد صغیران رادیت بر عاقله

می شناسم من ترا بر این گروه

سید و قوم و رئیس سلسله

لیک سعدالملک در این دوده هست

تلخ چون دربار گندم کاکله

دزدی و کلاشی اندر مذهبش

این یکی فرض است و آن یک ناقله

چشم دزدان از رخ ایشان برد

روشنی بعد از وزیر داخله

صبر من اندر بر اطماع وی

لقمه ای باشد برون از حوصله

آنچه کرده است او بمن هرگز نکرد

موش در انبار و گرگ اندر گله

تا بدانی شرح این راز نهان

گوش ده آگه شو از این مسئله

از کریمی بنده را ادرار جود

در کف وی شد به عنوان صله

لاجرم هر روز راندم نزد وی

قاصدی با ساز و برگ و راحله

بسکه مخلص را قلم خادم قدم

دست و پای هر دو شد پر ز آبله

کرد با گفتار تلخم طبع رام

ساخت بر دشنام سختم تن یله

بر تن او پوست چون چلپاسه شد

آنکه در ترکی بود کر تنکله

عنقریبستی که سعدالملک ما

افکند در کوه و صحرا غلغله

با سپاهی زفت و قطاع الطریق

با گروهی دزد و طرار و دله

زرگر و کاکاون و بیرانه وند

کوسه احمد لوئی جارو تله

حمله ور گردد با بناء السبیل

تنگ سازد راه را بر قافله

دست خاتونان ببندد همچو شمر

تیر بر طفلان زند چون حرمله

میمکد خون فقیران چون شپش

میگزد تخم غریبان چون مله

از خدا خواهم شبی او را چو موش

دست زیر سنگ و دمب اندر تله

شمارهٔ ۱۵۳ - تاریخ کشته شدن جعفرخان رشیدالسلطان و علیخان ارشدالدوله در شهر رمضان المبارک ۱۳۲۹

رشید و ارشد به جنگ ملت

زاسب هستی شده پیاده

رشیدسلطان نخست از جهل

در بلا را به رخ گشاده

معز سلطان به یاری بخت

سزای او را به تیر داده

ولیک ارشد بسان روباه

به چنگ ضیغم در اوفتاده

چو تشنه بودند ز ساغر مرگ

به کامشان ریخت زمانه باده

برای تاریخ سرود امیری

رشید و ارشد دو مرد ماده

شمارهٔ ۱۵۴

من نه آن مرغم که صیاد در بندم کشد

در هوای دانه خالی و دام طره ای

نی کتانم کز فروغ خود بسوزاند تنم

بدری اندر چارده یا ماهی اندر غره ای

آفتابی بودم اندر آسمان اقتدار

تافت بدری تا به رقص آمد دلم چون ذره ای

شمارهٔ ۱۵۵

خداوندا توئی امروز در ملک

چراغ مملکت شمع قبیله

بتانت بحر دانش را سفینه

کلامت بیت حکمت را عقیله

جمال دانش از رویت هویدا

چو ناز و ثروت از عام الجمیله

نه فرسائی تو از جذب دل و جان

نه شمس از جذب اجسام ثقیله

مرا ای میر دانا دست گردون

به گردن بسته اینک دست حیله

تنم چو شتر به در دام مرگ است

ز کید دمنه و مکر کلیله

به دیوانخانه عدلیه دیوی است

چو آن دیوی که شد نامش عدیله

تهی شد بنده را کاشانه ز آن دیو

چو امعا از پس شرب هلیله

بدم از فربهی چون شوشه سیم

شدم از لاغری زرین ملیله

مرا جوع البقر افکنده از پای

خران گرم نشاط اندر طویله

پی یکحبه با سگ در جوالم

که دنیا جیفه ای شد مستحیله

تنم تار از لعاب خامه خویش

بگرد خویشتن چون کرم پیله

زیم خوار و خورم خار و کشم خار

بسان اشتر نر در مسیله

ندارم از برای راحت خویش

به جز الطاف آن حضرت وسیله

ازیرا سوی درگاهت به امید

همی کردم وسیلت زین رسیله

وجود من به عدلیه ضرور است

چو اندر قرمه سبزی شنبلیله

الا تا در جهان ممتاز باشد

نبات از جنس و حیوان از فصیله

زند بر گرگ شاخ و کله با شیر

بزت در گله اسبت در خسیله

شمارهٔ ۱۵۶

ای ز قسطنطین به دارالمک ایران تاخته

صیت دانش در صف کون و مکان انداخته

گه چو ابر اندر بهاران خیمه بر دریا زده

گه چو سیل از کوهساران سوی صحرا تاخته

در گلوی حق پرستان شهد رحمت ریخته

بر سر اعدای دین شمشیر عدوان آخته

شاد زی در پیشگاه شهریار حق شناس

ای به درگاه شهنشه سر ز پا نشناخته

تو بشه فرمان گذاری ما ترا فرمان پذیر

تو به دولت باخته دل ما ترا دلباخته

تابشی از برق تیغت خرمن مه سوخته

جنبشی از نوک کلکت کار عالم ساخته

آن یکی شمع کرامت در زمین افروخته

وان دگر چتر شهامت بر سپهر افراخته

عنقریبستی که بینم مر ترا ز اقبال شه

ساخته کار زمین زی آسمان پرداخته

تا تو از شادی چو کبکان در نشاط و خنده ای

دشمنت بادا ز غم کوکو زنان چون فاخته

شمارهٔ ۱۵۷ - ماده تاریخ جلوس محمدعلیشاه قاجار

شهنشاه ایران محمدعلی شه

بگردون دولت برافراشت خرگه

سریر از سپهر آمدش افسر از خور

سپاه از کواکب شدش رایت از مه

نسیم عنایات او باغ دین را

چو اردی بهشت است یا فروردین مه

همایون خدیوی که شاهان ببارش

سر بندگی سوده بر خاک درگه

ز سهم خدنگش هژبران جنگی

خزیدند در غارها همچو روبه

شها آسمان از خدائی و شاهی

نصیب شهان پنج داد و ترا ده

همین بس که رای ترا کرد امضا

شهنشاه ماضی سقی الله رمسه

تو آزاد کردی همه بندگان را

که بد قلبت از سر این حکمت آگه

بدانستی ای شه که بیمار ملکت

چو دارو نیابد بمیرد بنا گه

بدانستی ای شه که در شام غفلت

نسوزد چراغ ستم تا سحرگه

نشاندی شه معدلت را به کرسی

کشیدی برون یوسف داد از چه

بخواندی همه مردمان هنرور

براندی همه شوخ چشمان گمره

ز روی تو شد دیده ملک روشن

چو از معجز عیسوی چشم اکمه

خیال نفاق از وفاقت مشوش

جمال ستم ز اعتدالت مشوه

رهی ساختی از کرامت که دایم

رود کاروان عدالت در آن ره

بقا آنت تشبیه کردم ولیکن

خرد بانک زد کای فلان قصه کوته

ازیرا که تشبیه کامل به ناقص

خلاف است از این گفته استغفرالله

که سال جلوس همایونش آمد

خداوند قاآن محمدعلی شه

شمارهٔ ۱۵۸

ایا نسیم صبا با وزیر داخله گوی

که ای فکنده به گیتی ز دانش آوازه

از آن پس که پراکنده گشت دفتر ملک

ز فکر روشن پاک تو یافت شیرازه

رهی به بارگهت قطعه ای فرستادم

که یافت روی عروس سخن،از آن غازه

برای پاسخ آن قطعه دیرگاهی شد

که تو به غفلتی ای خواجه، من به خمیازه

کنون به علت تأخیر آن جواب مرا

رسیده است به خاطر حکایتی تازه

گمان مکن که رهی نیزه را نموده شلال

که سیم و زر برد از همتت به اندازه

ولی ز لطف تو خواهم سوارکاری گشت

که رام باشد چون بر بلوچ جمازه

دلت خزانه سر باد و سینه گنج گهر

تن عدوت بدار و سرش به دروازه

شمارهٔ ۱۵۹ - تاجگذاری پادشاه ۱۳۳۲

آفتابی است تاج شاهنشاه

سایه گستر به فرق ظل آله

آفتابی فراز سایه حق

سایه ای ز آفتاب هشته کلاه

آفتابی که زهره و مه و مهر

زیر چترش همی برند پناه

سایه ای کز فروغ او ریزد

عرق از چهر مهر و عارض ماه

آفتابی که بی تجلی اوست

روز تاریک و روزگار سیاه

سایه ای زیر سایه اش تابان

چتر و تیغ و نگین و افسر و گاه

چیست این آفتاب تاج ملک

کیست این سایه ذات اقدس شاه

غیر تاج خدایگان ملوک

جز بر و یال شاه گردون جاه

شمس دیدی دمد ز مطلع ارض

سایه دیدی به چرخ زد خرگاه

عقل بر هوش او شده است ضمین

عدل بر داد او ستاده گواه

داریوش کبیر را ماند

چون بر آید فراز افسر و گاه

از دعا بر سرش زده رایت

در رکاب وی از قلوب سپاه

ابر دستش چو بر زمین بارد

بحر سازد به خون دیده شناه

لعل روید به جای لاله ز خاک

سیم خیزد همی به جای گیاه

پادشاه یگانه دل عدوه

شهریار زمانه ظل بقاه

شاه آزاد زاد یابنده

عین حکمت علیه عین الله

هست یزدان همیشه با شه از آنک

سایه با سایه دار شد همراه

ای کشانیده امور به فکر

ای نگهبان ملک و دین بنگاه

شکرالله که از جلوس تو کشت

بخت همراه و کار بر دلخواه

شمارهٔ ۱۶۰ - لراقمها ایضا شهر رجب ۱۳۲۳

ملک ایران در دو عهد از دست افغان شد خراب

نام افغان زین سبب در گوش ما شوم آمده

آن یکی در دولت مشئوم شه سلطان حسین

بس خرابیها ز افغان کاندرین بوم آمده

باز در عهد مظفر شه ز افغان شد چنانک

خوردنی زهر هلاهل شهد زقوم آمده

لیک فرق این دو افغان را که شد در این دو عهد

گویمت کاندر نظر پیدا و معلوم آمده

آن زمان از جنبش افغان ظالم شد خراب

این زمان از شورش افغان مظلوم آمده

شمارهٔ ۱۶۱

تا سپهدار به شطرنج هنر

چیره بر دشمن خونخوار شده

ماحی سیرت ناهنجاران

حامی زمره احرار شده

چتر استبداد از صرصر داد

پست و وارون و نگونسار شده

با عدالت همه جا بود رفیق

با خرد در همه جا یار شده

شهر ری از قدمش خرم و شاد

خوشتر از خلخ و فرخار شده

شه محمدعلی از هیبت او

خوار و شرمنده ز کردار شده

شبش از برق چو روز روشن

روزش از دود شب تار شده

آخرالامر ز دیهیم و سریر

گشته مستعفی و بیزار شده

جستم از طبع امیری تاریخ

گفت «شه مات سپهدار شده »

شمارهٔ ۱۶۲

ادیب گفت بر اندام ملک و پیکر دین

لباس عافیت از تیغ ظلم چاک شده

حکیم گفت ازین خاک امید خیر مدار

که صد هزار چنین آرزو به خاک شده

حکیم گفت به فتوای شرع و حکم خدای

پس از ازاله عین آن پلید پاک شده

شمارهٔ ۱۶۳

ای ملک ملک فضل ای که خرد را

از کلماتت ذخیرتست و مؤنه

اشراق ار پرتوی ز شرق دیدی

تیره نمودی روان ابن کمونه

یک دو سه مثقال چای لعل مصفا

زی تو فرستادم از برای نمونه

تا که بنوشی و با مذاق شکر بار

نیک بسنجی که هست چون و چگونه

تا ببر قلزم است رحل ینابیع

تا بدر، بنطس است بندر تو نه

تا که نه باز هر مار باشد هلیون

تا که نه با نیش کژدم است درونه

یار ترا سبز باد تارک و افسر

خصم ترا زرد باد چهره و گونه

روزت فردا به فال خوشتر از امروز

حالت آینده سال به ز کنونه

شاطر عباس چون خمیر سخن را

مشت زند در تغار و گیرد چونه

ریش عطارد بکون وی رودار کرد

در فن دانش چو من پیازش کونه

شمارهٔ ۱۶۴ - در زیر عکس جناب منتظم الدوله آقای مصطفی قلیخان فیروزکوهی نوشتم

منتظم الدوله فیروز بخت

داور گردون فر کیوان شکوه

یافت چو مه ماهچه رایتش

کرسی فیروزه ز فیروزه کوه

اختر فیروز مرا ره نمود

در بر آن خواجه دانش پژوه

عکس رخش بر ورق انداختم

با صفی از ناموران همگروه

تا که شود خیره ز نورش عیون

تا که شود تیره ز رویش وجوه

تا ابد از دست دل و دست او

خوشد و جوشد دل دریا و کوه

جودی و مهلان بر حلمش سبک

قلزم و جیحون ز کفش در ستوه

شمارهٔ ۱۶۵

به حاجی رضا خان دکتر ز من گو

که کاس طمع را تو باشی حمیه

چو از حارث کلده باشد نژادت

شرف داری از دودمان سمیه

چو عمت زیادبن صخر است بی شک

تو هستی ز انصار آل امیه

شمارهٔ ۱۶۶ - زوال نایب السلطنه قرا گوزلو

نایب السلطنه آن کز سیرتش

صدق فرسوده ادب نالیده

هوش اصحاب هنر فرسوده

گوش ارباب خرد مالیده

آتشی نی که نیفروخت به دهر

فتنه ای نیست که نکالیده

خارخار پلتیکش چون سرو

در چمنزار جهان بالیده

شمارهٔ ۱۶۷

مدار غصه که خون منت حلال بود

مشو غمین که نیاید ز حلق کشته صدا

اگر نه باورت آید ز بعد کشته شدن

مرا مخوان که به جان پاسخت دهم به ندا

ز جان تهی باد آن دل که از غم تو تهی

ز تن جدا باد آن سر که از در تو جدا

اگر به آدم قلنا اهبطو رسید ز حق

پس از خطاب کلا حیث شئتمار غدا

مرا به خاک درت جاودانه فردوسی است

که جانم از وی پیوند نگسلد ابدا

شمارهٔ ۱۶۸

ابوالفتح خان ای که ایوان قدرت

بلند آسمان را شکست از درستی

به فرهنگ و هوش تو اقرار داد

ابونصر یمگان ابوالفتح بستی

شمارهٔ ۱۶۹

عاشق شدی عجوزه دنیا را

با این خمیدگی و کهن سالی

اندر قمار بیع وطن دایم

کارت مجاهدی شد و دلالی

صال الجحیم باشی و دیدارت

والله قد نقطع اوصالی

من عضوها تفرق اعضائی

فی بابها تقطع اوصالی

شمارهٔ ۱۷۰ - در نکوهش شاعری که یک خان بختیاری را مدح گفته بود

ای ستاده به بزم تحقیقت

پور سینا و پیر فارابی

بنده خامه و ضمیر تو شد

قلم و رای صاحب و صابی

از شمیران ترا به ری آورد

گردش آسمان دولابی

تا بر این بنده ارمغان آری

از ره لطف صحنی از آبی

چون زنخدان شاهدان و برنگ

چون رخ زاهدان محرابی

زرد چون روی عاشقی محجور

از رخ ورد و لعل عنابی

پرتو افکند بر دریچه من

آفتاب سخن ز مهتابی

خواندم از گفته ات دو بیت که بود

رشک شعر جریر و عتابی

زنده کردی در آن بیان شگرف

استخوان ادیب خندابی

زر دانش به بوته سخنت

پاک شد همچو سیم تیزابی

بز دشتی و گاو کوهی را

گذرانیدی از سگ آبی

ای برادر بر این لطیفه نغز

باش بیدار اگر نه در خوابی

شعر تازی به لر مخوان و مپوش

خرقه خز به کرد سنجابی

پیش لر هست شعر تازی چون

پیش نازی نگار صقلابی

یا چو فرقان به گوش مؤبد پارس

یا اوستا به سمع اعرابی

منتهی مدح گرگ آن باشد

که ستائی توأش به قصابی

ور به چوپانیش کنی تصدیق

زشت باشد چو نیک دریابی

تا دهد در مذاق گرسنگان

طعم جان شیردان و سیرابی

تا به دیوان خراج ملک رسد

بیشتر از منال اربابی

باش در حوض های بلور

روز و شب در شنا چو مرغابی

مطرب عشق خواندت در گوش

نغمه بوسلیک و رهابی

شمارهٔ ۱۷۱ - مطایبه

ای ملکزاده راندم ابیاتی

امتثالا لا مرک العالی

انت رکنی و منتهی املی

بک علقت حبل آمالی

فاش گویم که در ولایت فضل

ما همه بنده ایم و تو والی

تالی شعر من توئی که ترا

نیست یک تن در این جهان تالی

گرچه از بهر ماست دیوانم

شد گرو در دکان بقالی

تو مده رایگان ز دست آنرا

که بود قدر و قیمتش عالی

صاحبادانی آنکه سیم و زر است

اصل شادی و بیخ خوشحالی

خاصه آن زر که در بساط قمار

شد نصیبت به پاچه و رمالی

گر از آن قسمتم دهی و چو سرو

در گلستان مکرمت بالی

دامنم پرکنی از آنچه کنی

کیسه ابلهان از آن خالی

آن زمان هر دو مشتهر گردیم

تو به رندی و من به رمالی

شمارهٔ ۱۷۲

پیمان شکسته یار و، شده دهر نابکار

پیوند در گسسته حبیبت رضاقلی

از کثرت جراحت و درد از علاج آن

مأیوس گشته است طبیبت رضاقلی

از این سفر بجای معاش و رسوم و دخل

حرمان و ناله گشت نصیبت رضاقلی

اردنگ رو به قبله ز بس خورده بنده ات

مازندران هزار جریبت رضاقلی

از شاخ و دمب و ناخن و سبلت بسان غول

شد هیکل عجیب و غریبت رضاقلی

قطران و دوده بر رخ خود سوده زبیم

یا میخ گشته شکل مهیبت رضاقلی

از شدت فلاکت و ادبار و افتضاح

رم کرده از تو خویش و قریبت رضاقلی

بینم یکی دو هفته دگر زیر منتشا

در خانه جناب نقیبت رضاقلی

دردت بجان آن پدر مهربان خورد

و آن عمه فقیر نجیبت رضاقلی

گر یک دو روز پیش بماندی در آن دیار

میکرد خصم زیب صلیبت رضاقلی

از آن بلا اگر نفراریدی این زمان

تلقین همی سرود خطیبت رضاقلی

گفتم مکن زیاده بدر پای از گلیم

از یاد رفت پند ادیبت رضاقلی

شمارهٔ ۱۷۳

گفتی ای دوست مرا با چه سمت می شمری

من چگویم که تو از حال دلم آگاهی

کار من چاکری و کار تو فرماندهی است

سمت بنده غلامی سمت تو شاهی

بنده چون گشتم هم تابعم و هم خاضع

شاه چون گشتی هم آمری و هم ناهی

دستم از دامن الطاف تو کوته بادا

گر ز امر تو کنم یک سر مو کوتاهی

جز غم عشق تو کار دگرم بدنامی است

جز سر کوی تو راه دگرم گمنامی است

بولای تو ز اخلاص کنم جانبازی

به خیال تو ز اخلاص کنم همراهی

با تو دلشاد چو در باغ بهاران بلبل

بی تو افسرده چو بر ریک بیابان ماهی

هر کجا پای نهی سر نهم اندر قدمت

جان فشانم برهت ای صنم خرگاهی

نشود یکسر مو کاسته از بندگیم

گر بیفزائی بر راتبه ام ورکاهی

ای امیری اگر از حال تو غافل شده دوست

تو مکن غفلت و اهل می خواهی

شمارهٔ ۱۷۴

به سردار اسعد بگو ای که از دم

هزار آتش فتنه خاموش کردی

تو آنی که اصلاح کار جهان را

به دامان فضل خطاپوش کردی

تو آنی که افراسیاب ستم را

معاقب به خون سیاوش کردی

تو آنی که هر گربه دزد خائن

گریزان به سوراخ چون موش کردی

تو آنی که از جنبش عزم و رایت

زمین و زمان را پر از جوش کردی

بزرگان و گندآوران جهان را

ز اعجاز خود مات و مدهوش کردی

جهان را ز تیغت همه نیش ماری

ولی از بیانت پر از نوش کردی

سخن های ستوار گوئی ازیرا

که گفتار سنجیده در گوش کردی

ز نیرنگ فرهنگ خود روبهان را

همه خفته که خواب خرگوشی کردی

گرفتی به شمشیر و تدبیر گیتی

عروس شبت را در آغوش کردی

چو در یاد داری همه کار گیتی

چرا بنده ات را فراموش کردی

شمارهٔ ۱۷۵

خلق گویندم با بار گنه بر در میر

چون دوی هست برون از در دوراندیشی

گفتم ارمیر به جان من مسکین تازد

گر دریغ آرم از او، هست ز نادرویشی

ریگ صحرا را بر جرم من افزونی نیست

لیک بخشایش او راست به جرمم بیشی

عفو او برق و گناه من شرمنده چو ابر

برق از ابر پدید است که گیرد پیشی

میر خصم است به بدخواه شهنشاه و مراست

با عدوی شه نه دوستی و نه خویشی

شه پرست است دل وی نه خود و خویش پرست

گرچه باشد بری از بی خودی و بی خویشی

به خدا سوگند ای میر که از خجلت تو

رگ و پی بر تن ماری کندم مونیشی

ایزدت دست قوی داد و دل روشن پاک

که بدان نیکوئی آری و نکو اندیشی

زین دل و دست محال است بدی زاید و شر

نرود کعبه پرست از پی آذر کیشی

میش در جامه گرگان نشود هرگز لیک

بارها دیده ام از گرگ بیابان میشی

فطرت و کیش تو بخشایش و فضل و هنر است

توئی آنکس که نکو فطرت و نیکو کیشی

به دل و پنجه و نیرو نه ز کبر و جبروت

به دلیران همه غالب ز امیران پیشی

دل تو منبع لطف و دل ما مخزن غم

ز تو دلجوئی شایان و ز ما دلریشی

آمدم سوی تو میرا که به پاداش گنه

کشیم ور نکشی، می بکشد درویشی

ای سپهسالار اینک سپه موت و حیات

تابع تو است که چون گوئی و چون اندیشی

شمارهٔ ۱۷۶

دیدم میان کوچه پیر لبو فروشی

بار لبو نهاده پشت دراز گوشی

می گفت گرم و داغ است شیرین لبوی قندی

وافکند از این ترانه اندر جهان خروشی

طفلان پی چغندر با جهد و سرعت اندر

چون صوفئی قلندر دنبال دیگ جوشی

ناگه درشکه خان از آن طرف گذر کرد

خان اندر او نشسته با کر و فر و جوشی

چرخ درشکه خر را غلطاند و بر زمین زد

تا زانوان فرو شد دستش بلانه موشی

پالان خر ز دوشش وارونه شد تو گفتی

دستار باده نوشی است در بزم می فروشی

پیر ستمگر آمد بگرفت گوش و دمش

هنی نمود و هوئی هشی کشید و هوشی

چندان زدش که او را بر جا نماند دیگر

نه شانه ای و پشتی نه گردنی نه دوشی

ز آنجا که جز تحمل کاری نمی تواند

با جابری، ذلیلی با ناطقی، خموشی

مسکین الاغ می گفت ای پیر بی مروت

دانستی ار ترا بود فرهنگ و عقل و هوشی

جرم من اینکه هستم فرمان برو مطیعت

ایکاش جای من بود یک استر چموشی

شمارهٔ ۱۷۷

شاد زی ای شهریار قدر دان کز فضل تو

گشت بازار معارف گرم و پشت دین قوی

قطب عالم باش و خورشید جهان اندر زمین

همچو خط استوا آیین ملکت مستوی

شمارهٔ ۱۷۸

یا امین الحق کهف الخلق شمس المذهب

انت فی دیباجة العلیا طراز المذهب

عش حساما ماضیا فی الدین سیفا قاضیا

فی الوری یا حجة الاسلام یا عبدالنبی

ما همه طفل دبستانیم و تو شیخ طریق

ای که پیر عقل باشد در دبستانت صبی

شمارهٔ ۱۷۹

جواب نامه نیامد ز شاه و چشمم گشت

سپید از ز فرات سرشک یعقوبی

به وعده نیز دلم خوش نکرد و از من داشت

دریغ شمه از وعدهای عرقوبی

شمارهٔ ۱۸۰ - به مستشار عدلیه بالبداهة نگاشته

ز من ایصبا نهانی تو به مستشار برگو

سحر آمدم به کویت به شکار رفته بودی

خبر از وزیر جستم که نبود در رکابت

تو که سگ نبرده بودی بچه کار رفته بودی

شمارهٔ ۱۸۱

بحاجی رضاخان دکتر بگوی

که جام طمع را حمیه توئی

چو از دوده حارث کلده ای

گل بوستان سمیه توئی

چو عم تو باشد زیادبن صخر

ز انصار آل امیه توئی

شمارهٔ ۱۸۲

تو ای خاکدان پی برافراز آبی

نپائی گر ایوان افراسیابی

گر ایوان افراسیابی نپایی

ازیرا که پی بر نهاده به آبی

یکی بحر بی ساحلی بر غریقان

ولی تشنگان را تفیده سرابی

شمارهٔ ۱۸۳

ای خواجه عون سلطنه ای داوری که نیست

یک تن همال و شبه تو در صفحه زمی

داری هر آنچه ذکر شود جز کمال و فضل

مانی بهر چه در نظر آید جز آدمی

گشت از نظام سلطنه شیراز منقلب

مانند خاک بغداد از ابن علقمی

شمارهٔ ۱۸۴

میر یحیای دولت آبادی

ای که همت و زکی باشی

خواهم از حق بمتکای جلال

تا صف حشر متکی باشی

شمارهٔ ۱۸۵

صاحبا چند خفته ای در مهد

بجنابت ز عین ناپاکی

آفتابم من ارشنیدستی

قصه آفتاب و سکاکی

شمارهٔ ۱۸۶

دادگر شاها پس از پنجاه سالی پادشاهی

از سریر خود چرا بی موجبی کردی جدائی

شاه ما بودی نه بالله ماه ما بودی ازیرا

بی چراغت ملک ایران را نباشد روشنائی

چند کرت گرد گیتی گشتی و باز آمدی خوش

این سفر شاها کجا رفتی که دیگر می نیائی

می ندانم در کجا رفتی و چون آهنگ کردی

آنقدر دانم که اندر ظل عرش کبریائی

سایه حق بودی و اندر جوارش جا گرفتی

زانکه دایم سایه را با ذات باشد آشنائی

سالها خدمت به دین مصطفی کردی و اینک

در صف فردوس شادان از وجود مصطفائی

شهد می دانستمت ای نعمت دنیا ولیکن

آزمودم دیدمت یکسر شرنگ جان گزائی

ناصرالدین شه انارالله برهانه جهان را

کرد بدرود ای فلک با او نپائی با که پائی

دانم ای گل از فروغ ماه نو با آب و رنگی

دانم ای بلبل بشکر شاه نودستان سرائی

با همه پژمردگی ها کآمد از ایام بر تو

بار دیگر زین بهار ای باغ دولت با صفائی

شمارهٔ ۱۸۷

خدایگانا تا کار ملک راست کنی

بپاستادی و دیری ز پای ننشستی

ز بس که رنج کشیدی به روزگار دراز

فسرده شد دل و روشن روان خود خستی

زریر گشتت گلنار و کوژ شد قد سرو

ز بس که در ره دولت، چونی، کمر بستی

کنون چو شاخ گل اندر کنار جوی بروی

که همچو سرو ز آسیب مهرگان رستی

چو شیر نر بکمد او فتاده بودی و باز

چو شیر نر همه تار کمند بگسستی

نگویمت که بجستی چو شیر نر ز کمند

که چون فرشته ز نیرنگ اهرمن جستی

خدای بر تو ببخشود و دست همت حق

گره گشود کزین بند جاودان رستی

به چوب و تیشه فکرت چو موسی و چو خلیل

هزار جادو و چندین طلسم بشکستی

اسیر شست تو شد عافیت درین دریا

که همچو ماهی آزاد گشته، از شستی

اگر چه قدر تو پوشیده ماند بر دونان

تو قدر مردم صاحب نظر بدانستی

پزشک دانا بودی برای این بیمار

که چاره همه دردش نکو توانستی

جلالت تو نه زین دست و پایگاه بود

که پایدار و قوی پنجه و زبردستی

حضیض و اوج مه و مهر در سپهر یکی است

مقام تست برون از بلندی و پستی

کسان ز جام هوی مست و سرخوشند ولی

تو از می خرد و جام معرفت مستی

بمان به عیش و طرب جاودانه در گیتی

که مایه طرب عالمی تو تا هستی

شمارهٔ ۱۸۸ - شکایت از روزنامه نگاری خود

خدایگان من از حال بنده بیخبری

که بر تنم چه رسید از غم زمانه همی

ز غره رجب الفرد تاکنون شب و روز

به پیش تیر بلا شد تنم نشانه همی

زمانه بسکه زافلاس و فقر و نوبه و تب

نواخت بر سر من چوب و تازیانه همی

دلم سراچه غم شد چنانکه پنداری

که مرغ غم بدلم بسته آشیانه همی

ز سوئی آتش تب در جگر ز دیگر سوی

غم زمانه زند بر دلم زبانه همی

هزار مرتبه عازم شدم که دریابم

شفای عاجل از آن فرخ آستانه همی

بجای آنکه جدا بودم از درت چندی

بیابم از درت اقبال جاودانه همی

بشیر چرخ کنم آن معاملت که نمود

بشیر بادیه بشربن بوعوانه همی

رمق به پیکرم اندر نبود آن مقدار

که یک قدم سوی بیرون نهم ز خانه همی

چنان شدم ز نقاهت که گاه جنبش و سیر

ز تن جدا شودم استخوان شانه همی

ز روزنامه چه گویم که قدر خانه من

از او شکسته بذات حق یگانه همی

مرا فکنده به بحری که هر چه می نگرم

پدید نیست در آن ساحل و کرانه همی

نه قابلم بکرامات و فضل ملتیان

نه شاملم شود الطاف خسروانه همی

چو نام رسمیت آزادیش گرفته به طبع

کس نمی خرد او را بنیم آنه همی

وز آن سبب که هواخواه دولت است کسی

مساعدت نکند باری از اعانه همی

حقوق نه مهی این اداره همچو جنین

بمانده در رحم مادر خزانه همی

چگونه طبع توان کردن این جریده بوقت

که ماهیانه آن گشته سالیانه همی

عجب تر آنکه ندانم پس از سه ماه دگر

مرا دهند حقوق گذشته یا نه همی

ز بس که در پی آن با خزانه دار عنود

کنم فروتنی و عجز و استکانه همی

به جای ذکر خدا از زبان من شب و روز

شده است «یا لولو یاشیندلر» ترانه همی

حکایت من و این روزنامه چون مرغی است

که او فتاده بدام از هوای دانه همی

سرود نظم من اندر سماع اهل خرد

نکوتر است زچنگ و نی و چغانه همی

بزر خرند حدیثم ز جد و هزل اگر

بود ز حکمت و تاریخ یا فسانه همی

ولی چه سود که کس در زمانه با یکدست

گرفت نتوان هرگز دو هندوانه همی

ازین ره است که زلف عروس فکرت من

ز دست روز سیاه و غم شبانه همی

چنان شده است پریشان که هیچ مشاطه

نمی تواندش آراستن بشانه همی

بود گواه من این نامه کش به خون جگر

نبشته ساختمش بر درت روانه همی

برای آنکه زنم بوسه درگهت شب و روز

ز فضل و رحمت تو جویم استعانه همی

کنون سزد که سپاس ترا ادا سازم

به کلک روشن و گفتار صادقانه همی

کمان شکرم تیر دعا زند به هدف

اگر چه نیست جز این سهم در کتانه همی

چنانکه خاطر ما از تو جاودان شاد است

خدای بر تو دهد عمر جاودانه همی

شمارهٔ ۱۸۹

ای مسیحای زمان ای که به اعجاز سخن

اثر و نام حکیمان سلف زنده کنی

همه گویند زسیر زحل و دور فلک

تو بدور فلک و سیر زحل خنده کنی

شمارهٔ ۱۹۰ - شکایت از نصرت السلطنه مهردار مظفرالدین شاه

خدایگانا از مهردار شه فریاد

که نیست ایمن ازو در زمانه جان و تنی

بگیر خاتم شه را ازو که کس ندهد

نگین ملک سلیمان بدست اهرمنی

شمارهٔ ۱۹۱ - نعت رسول اکرم به پارسی

یگانه رادی کش کردگار بی همتا

گزیده است به پیغمبری و وخشوری

ز تنگبار خدائی به تیمسار خرد

رسید نامه که از وی گرفت دستوری

بکار خانه وی آفتاب مزدوری است

که شب نخسبد و آید پگه به مزدوری

ز دارو و برد سپاهش سپهر برد از یاد

شکوه چتر کیانی و تخت شاپوری

شمارهٔ ۱۹۲ - در ۱۳۲۱ خطاب بناظم الاسلام کرمانی مدیر جریده نوروز

بیا که همره موسی شویم در که طور

پی کلیم خدا آن مخاطب طوری

که دامنم بگرفته است و می کشد عشقش

چنانچه گرسنه گردد کنار کندوری

شمارهٔ ۱۹۳ - مرتجلا در وصف مظفرالدین شاه هنگام شکار روباه گفته

آن شنیدم که در این روز یکی روبه زفت

خسته از تیر جگر دوز تو ایشاه شده

روبه، آنقدر، ندارد که شکار تو شود

شیر نر بوده بنخجیر تو روباه شده

شمارهٔ ۱۹۴

گویند در عمارت بابل بجای ماند

این نکته یادگار ز شاپور اردشیر

گردون مقامر است و زمین نطع برد و باخت

ما مردمان چو مهرهٔ شطرنج و نردشیر

شمارهٔ ۱۹۵ - ماده تاریخ میرزا علی اکبرخان پسر میرزاعلی قائم مقام در ۲۶ صفر ۱۳۲۹

ویرانه کرد چرخ بستان و کاخ ما

شد تنگنا غم قصر فراخ ما

آن روح تابناک بر ذروه سپهر

شد در صف ملک از دیولاخ ما

پرسیدم از خرد تاریخ فوت وی

گفتا «به ناگهان پژمرده شاخ ما»

شمارهٔ ۱۹۶ - از حکایات بخشش قاآن

به شهری کش از بس هوا بود سرد

ز سردی کس آنجا زراعت نکرد

ترب کاشت مردی و آمد ببار

از آن دسته ای برد زی شهریار

بهر برگ و هر بیخ قاآن راد

یکی بالش زر بدان پیر داد

ز دهقان بری گشت رنج و کرب

شد از حاصل آن ترب در طرب

شمارهٔ ۱۹۷ - سال اشغال ۱۳۳۲

سال اشغال رفته از هجرت

شب سه شنبه سلخ ماه صفر

گشت در برج دلو کنگره

منعقد ز اجتماع پنج اختر

پنج کوکب شدند با هم یار

تیر و برجیس و زهره شمس و قمر

صحبتی ساز کرده طولانی

از برای دفاع جنس بشر

به ادیب الممالک از این راز

پیر اختر شناس داد خبر

تا که اسرارشان ز سر تا پای

ساخت یکباره ثبت این دفتر

شمارهٔ ۱۹۸

نداشت چون سوی مقصود ره بکسوت خویش

بتن ز روی ریا رخت پارسائی کرد

به حیله رندی و تلاشی و مزلکوتی

بدل به زاهدی و تقوی ریائی کرد

شمارهٔ ۱۹۹ - در مقدمه شاهنامه

فروشد به فرمان یزدان پاک

ز رخشنده گردون بر این تیره خاک

یکی نامه آسمانی بدست

نبشته در آن راز بالا و پست

همه رازها در دل یکدیگر

نهفته چو شیرینی اندر شکر

کلید در این فرزنده گنج

سپرده است در پنجه هفت و پنج

که هستند فرمان گذاران وی

همه از درون رازداران وی

شمارهٔ ۲۰۰

با تو ای چرخ زنم به نیرو گرچه

خود نه پرویز و نه بهرامم و نه شاپورم

لیک مخدوم من آنست که گوید فاش

خازن الملکم و فرمانده نیشابورم

شمارهٔ ۲۰۱

دلبر ماه پیکر خود را

دیدم اندر چمن که گل میچید

خار گل دست آن پریرخ را

کرد مجروح و او همی خندید

گفتمش خنده چیست با من گفت

گل به از خود نمی تواند دید

شمارهٔ ۲۰۲

عمید سلطنه سردار امجد آنکه ندید

دو چشم گیتی چون او یکی سپهبد راد

دو چیز بنده فرمان اوست خامه و تیغ

دو چیز زنده بگفتار اوست دانش و داد

از آن دو چیز شود پایه هنر ستوار

ازین دو چیز بود خانه خرد آباد

بدان دو خرگه بیداد را زند آتش

بدین دو بنگه فرهنگ را نهد بنیاد

هزار آزاد او را بمهر بنده شود

هزار بنده زبند ستم کند آزاد

امیدوار چنانم ز کردگار جهان

که جاودانه تنش زنده باد و جانش شاد

شمارهٔ ۲۰۳

ای درخت سبز اگر روزی بدست باغبان

اره بیداد بینی سوی دست اره بین

گرنه دستش از تو بودی کی بر آوردی بعمد

از برای قطع پایت دست جور از آستین

شمارهٔ ۲۰۴ - ماده تاریخ

شاه چون مجلس مقدس را

از دم توپ کینه زد آتش

بهر تاریخ آن امیری گفت

«ارشدالدوله توپچی جاکش »

شمارهٔ ۲۰۵

ای ظهور تو چنان پدری

کاشف راز یخرج المیت

گل و ریحان باغ چون نشدی

باری آخر کرفس باش و شبت

شمارهٔ ۲۰۶

بنده ام بنده ولی بیخردم

خواجه با بیخردی می خردم

خواجه ام دید و پسندید و خرید

واگهی داشت ز هر نیک و بدم

به سلیمان برسانید که من

چون نگین در کف هر دیو و ددم

شمارهٔ ۲۰۷ - خطاب بذکاء الملک

ای در بیان مدح و صفات کمال تو

قاصر زبان و کلک فصیح‌العباره‌ها

دیباچه کلامت سردفتر کمال

بوسیدن رکابت خیرالزیاره‌ها

برقینه مغنیه نظم دلکشت

هرگز کسی ندیده خلل ز استعاره‌ها

داناتری بهر فن و هر کار و هر هنر

از مردم عرب به رسوم و به داره‌ها

شمارهٔ ۲۰۸ - در ستایش صدر اعظم

آنکه درگاهش با چرخ همی گوید

نه مرا مانی و نه با تو رقیبستم

که تو مطموره بیدادی و من دایم

ملجا خائف و ما و ای غریبستم

ای خداوند پی مدح تو در محضر

من یکی شاعر دانای لبیبستم

که گهر ریزم و از غالیه دان خیزم

مشک تر بیزم و با نفخه طبیبستم

همه دانند ز قحطانی و عدنانی

بعد اما بعد این بنده خطیبستم

گر ادیبم بممالک شمری شاید

که ممالک را من نیک ادیبستم

شمارهٔ ۲۰۹ - در رباط سنگ بست بمدح مظفرالدین شاه سروده

ستوده نام ملک جاودانه در گیتی

پس از امیر علیشیر و میر جاذب ماند

بلی چو شمس بنصف النهار طالع کشت

نه صبح صادق پاید نه فجر کاذب ماند

شمارهٔ ۲۱۰ - نیز در مدح مظفرالدین شاه

کسان زخارف دنیا بدین خریدارند

تو این جهان بفروشی و نام نیک خری

چو نام نیک بماند بجای بگذاریش

چو مال بگذرد از وی تو زودتر گذری

برای یکدرم آنان هزار رنج برند

تو با یکی درم الحق هزار گنج بری

شمارهٔ ۲۱۱ - باقای دبیر الملک نوشتم که باقای ذکاء الملک وزیر عدلیه برساند

خدایگانا میرا ز حال خود قدری

به حضرت تو سرایم که جان کتمان نیست

همه پزشکان از من کناره می جویند

مگر که درد مرا ای حکیم درمان نیست

همه دلیران پیش قضا سپر فکنند

بغیر من که چو من پهلوان میدان نیست

دلم چنان پریان خسته اند از غم خویش

که در جهان هیچ اعتنا بدیوان نیست

برای نان نروم زیر بار منت خلق

که آب و نانم جز با خدای منان نیست

ولی ز خجلت یاران خویش در ستهم

که خانه بهر من امروز کم ز زندان نیست

روا نباشد ای خواجه سنگ خائیدن

بویژه بهر کسی کش بکام دندان نیست

قسم بجان تو کز جان دلم به تنگ آمد

اگرچه این تن فرسوده زنده با جان نیست

من آن بهشت کمالم که سرو باغم را

طمع بیاد بهاران و ابر نیسان نیست

هوی و شهوت و آز است زیر فرمانم

چرا که عقلم فرمان پذیر شیطان نیست

چهار طبع مخالف موافقند مرا

کدام گله که در زیر حکم چوپان نیست

وزیر عدلیه از من بغفلت است آری

سرشت انسان هرگز تهی ز نسیان نیست

اگر بزلف بتانش نظر بدی دیدی

چو روز من سر زلف بتی پریشان نیست

تو دانی آنکه بغیر از تعاون و شفقت

یکی عبادت در معبد سلیمان نیست

جهانیان همه آلات کار یکدگرند

جز این در آیه تو ریه و صحف و فرقان نیست

اگر مسلمان بیند ز نوع خویش یکی

زبون و دست نگیرد ورا مسلمان نیست

کرامت و شفقت گر نباشد انسان را

اگر چه زیبا دارد شمایل انسان نیست

ز من بگوی مر او را که همتی فرمای

کنون که کار جهان جاودانه یکسان نیست

من از قضای فلک جاودان ادیبستم

ولی بجان تو سلطان همیشه سلطان نیست

همی نه تنها سلطان همیشه نیست بتخت

که آسیای فلک هم هماره گردان نیست

بفضل و احسان دیوان شدند خادم جم

که هیچ بند گرانتر ز فضل و احسان نیست

اگر تو وارث آن خاتم سلیمانی

چه شد که دیو دل منت زیر فرمان نیست

بزن لگامش و رامش کن ای حکیم بزرگ

که کشتنی است ترا گر سزای قربان نیست

مرا بمنت کیوان و تیر در مفکن

که کلک طبعم کمتر ز تیر و کیوان نیست

بروت کیوان از باد من فسرده چنانک

که هیچ گونه ورا موی در زنخدان نیست

دلم بدام خود افکن چو گوی در چوگان

که امتحانی بهتر ز گوی و چوگان نیست

مهل طرازم عنوان بدانکس از غم خود

که در دفاتر خلقش طراز و عنوان نیست

بدست خویش مرا وارهان ز غم مگذار

به دیگری که بهر کس ارادت آسان نیست

ترا طریق تعاون نبایدم آموخت

که هیچ نکته پوشیده بر تو پنهان نیست

شمارهٔ ۲۱۲ - متضمن چهار ماده تاریخ برای جشن تاجگذاری

از ادیب الممالک اندر یاد

داستانی لطیف و خوش دارم

گفت در پیشگاه اقدس شاه

خواستار طاعتی فراز آرم

جشن مسعود تاجداری را

یادگاری ستوده بگذارم

زین سبب گشت خامه ام غواص

در تک بحر طبع زخارم

«تاج نوشیروان شه » از تاریخ

شاهد آمد بصدق گفتارم

شد بباب معارف این گفتار

ثبت از خامه گهربارم

سپس از تاج شاه همت خواست

طبع وقاد و کلک سحارم

««بشرف تاج شاهم »» از دیهیم

پاسخ آمد چو بخت شد یارم

این دو تاریخ نغز را کردم

صدر دیوان و زیب طومارم

ناگهان چهره مقدس شاه

شد پدیدار پیش دیدارم

نور تمثال شاه بر دیوار

کرد حیران چو نقش دیوارم

گفتم ««ای وارث انوشروان »»

در رهت جان خویش بسپارم

پس بدیدم کزین خطاب نخست

چون سراسر حروف بشمارم

هست تاریخ تاجداری شه

که بدیوان فضل بنگارم

گفت نی از زبان شه برگوی

«من شه هفتمین قاجارم »

شمارهٔ ۲۱۳

مرا ز روی تعصب معاندی پرسید

پدر ز روی چه معنی نداشت روح الله

جواب دادم و گفتم که او مبشر بود

ز احمد قرشی بر جمیع خلق الله

مبشر از پی آنرا که مژده زود آرد

روا بود که دو منزل یکی کند در راه

شمارهٔ ۲۱۴

سید یحیی دولت آبادی

تازه در سلک آدمی شده ای

وین عجب تر که در معارف ملک

تو رئیس اکادمی شده ای

شمارهٔ ۲۱۵ - از دیباچه شاهنامه

شهریاری که اهرمن شکن است

گرچه در فرهی فروهه بود

دست رادش بزرگ دریائی است

که در او ابر و میغ کوهه بود

در شکارش سپهر بند سپهر

دام هر دام را خروهه بود

آسمان کمان و تیرش تیر

آفتابش کمان گروهه بود

توسنش راست کهکشان بر تنگ

مه نونال و کوه کوهه بود

شمارهٔ ۲۱۶ - ایضااز دیباچه شاهنامه

گر ژنده گشت و کهن رختم چه باک که من

بافنده هنرم جولاهه سخنم

من شوخدیده نیم ز آیین رمیده نیم

پاکست دل منگر این رخت شوخکنم

گردون زمین من است ابر آستین من است

مه پوستین من است خورشید پیرهنم

راه خدا نهلم کزان سرشته گلم

آباد ازوست دلم آزاد ازوست تنم

گر آسمان بدلم صد کوه بار کند

از نوک خامه خود فرهاد کوهکنم

از روزگار سیه خار است در جگرم

وز نام فرخ شه شهد است در دهنم

گر بخت یار شود کار استوار شود

این شهد را بمزم و آن خار را بکنم

هر جا که بارگهی است خورشید بارگهم

هر جا که انجمنی است سالار انجمنم

شمارهٔ ۲۱۷ - نکوهش عدلیه عصر قاجار

نشان عدل چه جوئی در این دو سر قافان

که زیر شهپر سیمرغ شد به قله قاف

وزیر زیر لحاف از هوی سخن گوید

اگر چه حق نتوان گفت جز بزیر لحاف

نگاه آل مکرم به اهل ایران شد

چو حربیان به بنی هاشم بن عبد مناف

یکی مشاوره تأسیس شد بدارالعدل

که هست مذبح ایمان و مدفن انصاف

گرفته فاضل خلخالی اندر آن مسند

چو شیخ مهدی کاشی به مجلس اوقاف

برادران وطن را عدوی خود شمرند

که رشک و کینه جبلی است فی هوی الاجیاف

وزیر دون چو بآزار بیگناهی زار

کمر به بندد و باشد زبون بگاه مصاف

از آن گروه ستمگر که در اداره عدل

حلیف باطل و با او بمائده اخلاف

تنی سه چار پی مشورت برانگیزد

دهد بر ایشان دستوری از نفاق و خلاف

کسیکه از طرف عدل حق نداشت عدول

اشاره کرده و تحریک سازد از اطراف

که برزنند به یکباره پشم و پنبه او

بزخم مندفه ظلم و کینه چون نداف

همی بتازند آن جاهلان بدانایان

چنانکه سبع سمان زیر پای سبع عجاف

مسافران را عوعو کنان براه از دور

شوند همچون سگان قبیله بر اضیاف

درون روند تهی دست و چون برون آیند

ز سیم دامنشان پر چو دکه صراف

تمام آکل و ماکول جنس یکدیگرند

مرتبا ز اراذل بگیر تا اشراف

یکی درد دل اصداف بهر مروارید

یکی ز گوهر آبستن است چون اصداف

به نیزه طمع انجیده اند شانه عدل

چو شانه عربان از سنان ذوالاکتاف

درون محکمه برناز و عشوه افزایند

از آن سپس که ستانند رشوه قدر کفاف

شوند یاور حال و قوای مرد قوی

برند مال ضعیفان ز جور باالاضعاف

نعوذباالله از آن مجلس مشاوره کاوست

چه جامه ای که ورا، ظلم ابره، جهل سجاف

بسهو و عمد چو زان انجمن رسد امری

چو حکم شرع ندارد تمیز و استیناف

شمارهٔ ۲۱۸ - در ۱۲۳۴ خطاب به رضاقلیخان رفیع الملک

رضاقلیخان ای خواجه ای که از سر صدق

فکنده امر تو چون بنده حلقه در گوشم

هنوز می وزدم بوی مشک و گل به مشام

از آن شبی که چو جان بودی اندر آغوشم

بغیر بندگی و مهر و صدق و یک رنگی

چه کرده ام که ز دل کرده ای فراموشم

مرا بهیچ فروشی ولی خورم سوگند

که موئی از تو بتاج ملوک نفروشم

مرا چو بربط خود دان کت آید اندر گوش

ترا نه از زدن زخم و مالش گوشم

اگر نه بربطم ای جان چرا زخم حبیب

ترانه خوانم و از کس ترانه ننیوشم

اگر نه بربطم ای دل چرا به زانوی تو

سخن سرایم و دور از تو بر تو خاموشم

اگر نه بربطم این تار زرد و موی سپید

ز چیست ریخته بر دامن از بناگوشم

جهانیان را رگ زیر پوست باشد و من

چو بربطم که به رگ پوست را همی پوشم

چو بربطم که دلم آشنای زخم تو شد

چو بربطم که چو بنوازیم تو بخروشم

تو روز و شب پی آزار من بکوش که من

پی رضای تو از جان و دل همی کوشم

مخر فسانه این آسمان حیلت باز

ز راه حیله میفکن بخواب خرگوشم

چو بره باش و چو بزغاله شیطنت مفزا

که بهرت از بز نر، شیر مرغ می دوشم

تو شیر شو که من اندر برابرت گورم

تو گربه باش که من در مقابلت موشم

ولی اگر همه افراسیاب ترک شوی

منت چو بیژنم ایدون مخوان سیاوشم

از آن دقیقه که کفگیر خورده به ته دیگ

چو دیگ بر سر آتش نشسته می جوشم

فرامش ارنشدت دوش وعده ای دادی

هنوز منتظر وعده شب دوشم

بیاد زلف تو و سیم تار عبدالله

کزین دو تا بصف حشر مست و مدهوشم

به پنجه سینه خراشم ز دل ترانه کشم

ز دیده اشک فشانم بلب قدح نوشم

شمارهٔ ۲۱۹

خسرو ایران خدیو شرق احمد شه که قدرش

برتر از اورنگ و گاه و افسر مریخ باشد

عنقریب از همتش بینی درخت معرفت را

داد سایه جود گل دین میوه حکمت بیخ باشد

از معارف خیمه ای خواهد زدن در سطح گیتی

کش عدالت سقف و دانش بند و دولت میخ باشد

چون به سر هشت از عدالت تاج شه نوشیروان را

«تاج شه نوشیروان» بر جشن شه تاریخ باشد

شمارهٔ ۲۲۰

خدایگانا میرا اگر شنیدستی

یکی فرشته نگهبان آفتاب آمد

من آن فرشته روشن دلم که فکرت من

بر آفتاب همی مالک الرقاب آمد

شمارهٔ ۲۲۱

ز شادروان کسری چون گذشتی

گذر کن مست در ایوان جمشید

ببین تخت جم و دیهیم کسری

به احمد شه رسد از دور خورشید

شمارهٔ ۲۲۲

راست شد از عطای حی قدیم

بر سر تاج خسروان دیهیم

کعبه عدل و داد احمد شاه

که درش سجده گاه ابراهیم

کرده تقویم عدل زانکه خدای

آفریدش با حسن التقویم

خلق را زیر رایتش ز علوم

وحی منزل رسد ز امر حکیم

شمارهٔ ۲۲۳ - در مرثیت برادر میرزا سید محمد مجتهد طباطبائی

برادر پدر ما اگر ز دنیا رفت

زسوگ او همه دلخسته و پریشانیم

بر این بزرگ پدر کردگار غم ندهاد

که ما شریک غم آن وجود ذیشانیم

چو اوست حجة الاسلام و ما مسلمانان

بزیر سایه او از خجسته کیشانیم

بنص آیت المؤمنون اخوه تمام

برادریم و ز جان غمگسار ایشانیم

شمارهٔ ۲۲۴

خدایگانا ای آنکه شاهد ظفرت

بکاخ بخت قرین با عروس اقبال است

ز سعی و همت و رای تو ملک و دولت و دین

هژیر و فرخ و فرخنده و قوی حال است

رخت معاینه ماند بآفتاب منیر

دلت چون قلزم و دستت چو ابر هطال است

به پیش بحر عطای تو ابر قطره شود

بر ترازوی جود تو کوه مثقال است

به حضرت تو رهی را شکایتی پنهان

ز چاکران درت بر سبیل اجمال است

در آن برات که فرمودیم بخازن جیب

علی الدوام پی دفع وقت و اهمال است

حریف پنجه این پهلوان مردافکن

نه گیو گودرزستی نه رستم زال است

مرا تقاضا زین کس که آبرویش نیست

درست بیختن آب جو بغربال است

بخاک پای عزیز تو ای شه از کم و بیش

جز این حدیث نرانم که جزو امثال است

نصیب ما به جهان دوغ و ترب هم نشود

که صرف جیب خداوند دست بقال است

شمارهٔ ۲۲۵

داورا ای که بهنگام مدیحت بورق

بیزد از خامه مه و مهر و سهیل یمنم

تا بحدیکه همه مدعیان پندارند

مالک مرسله زهره و عقد پرنم

تو همه ماهی و خورشیدی و ابری و نسیم

من خزان دیده و پژمرده گلی در چمنم

آفتابی که بگردون شده تابنده توئی

سایه کافتد از آن، بر زبر خاک منم

خرد بودم من و دادیم بزرگی چندان

که نگنجد بتن ای خواجه دگر پیرهنم

پیرهن بر تن سهل است که از وجد و طرب

جای آنست که بیرون شود از پوست تنم

شیوه بوالحسنی داری وجود علوی

ویژه با من که ز نسل علی «ع » بوالحسنم

برگزیدی ز خردمندان در بارگهم

برکشیدی زسخن سنجان در انجمنم

کرمت ماء معین ریخت بجام هوسم

سخنت در ثمین داد بجای ثمنم

چون تو آوردی و اینجا تو نگهداشتیم

هم تو بردی بر شاهنشه با خویشتنم

می نترسم زبد چرخ و نباشم حیران

کانکه آورده مرا باز برد در وطنم

بیژن آسا ز چه غصه برون آرد باز

رستم فضل تو بی منت دلو و رسنم

تو پرستنده حقی و گر این بنده ترا

نپرستم ز سر صدق کم از برهمنم

ور ترا نیک پرستم همه دانند که من

بنده حقم و از جان عدوی اهرمنم

تو بنامیزد نقاد سخن باشی و من

نیست در مخزن دانش گهری جز سخنم

گر سخن راست سرودم دهنم شیرین کن

ورنه شاید که دو صد مشت زنی بر دهنم

شمارهٔ ۲۲۶ - ماده تاریخ دیگر هم

عبدالله راد امیر روشن دل ورای

چون عزم سفر کرد بجاوید سرای

زد کلک امیری پی تاریخ رقم

«ابنای ادب یتیم گشتند ایوای »

شمارهٔ ۲۲۷ - نیز تاریخ دیگر

چو کوفت کاروان بلاطبل اصلا

شد بر فلک زکاخ شرف بانک الرحیل

زآوای کوس ایتهالنفس ارجعی

افتاد شور و ولوله در عترت خلیل

فرخ رخی ز آل علی مهتری سترگ

صافی دلی زبیت صفی سیدی جلیل

«عبدالله بن عبدالباقی » که فکرتش

شد فضل را مربی و فرهنگ را دلیل

کلکش درخت طوبی و دفتر جمال حور

خویش بهشت خرم و طبعش چو سلسبیل

نثرش ستاره ریخته بر اطلس سپهر

نظمش فکنده موج برخسار رود نیل

در حل مشکلات قوافی بارتجال

زد هودج عروس معانی بپشت پیل

بس خامه اش بکوثر دانش در آشنا

برده سبق ز قادمه پر جبرئیل

اندر سرود شعر تخلص امیر داشت

کاندر سخن نبود امیری چو او نبیل

روز دوشنبه نیمه شعبان برات خلد

بگرفت و شد بدار بقا سالک سبیل

شد خانه کمال زهجران او خراب

شد پیکر کلام ز فقدان او علیل

فکرت عقیم و هوش مشوش هنر غریب

دانش یتیم و عقل پریشان ادب ذلیل

دستار برگرفت ز سوگش خطیب چرخ

وز ماتمش دبیر فلک جامه زد بنیل

جستم ز بحر طبع «امیری » بالتماس

تاریخ سال رحلت آن میر بی عدیل

گفتا یکی نخست رقم کن «بصحن خلد»

ز آن پس نگار «شد بلب جوی سلسبیل »

شمارهٔ ۲۲۸ - تاریخ وفات میرزا حسین خان مافی فرزند نظام السلطنه

آوخ از دور سپهر آه و افسوس و دریغ

کان مه روشن ماگشت بنهفته بمیغ

گوهری روشن و پاک شد نهان در دل خاک

در هنر فرد وحید در سخن سخت و بلیغ

تیغی از کلک زبان آخت بر خصم وطن

ای دریغا بنیام رفت آن آخته تیغ

چاره جز صبر نماند زانکه کس را نبود

با قضا دست ستیز از قدر پای گریغ

چون امیری زغمش آگهی یافت بدرد

بهر تاریخ نگاشت «آه و صد آه دریغ »

شمارهٔ ۲۲۹ - مطایبه

افضل الملک دروغی و ادیب زورکی

خان مصنوعی و مستوفی شلتاقی منم

وارث هر مرده از رندی و طراری منم

زائر هر سفره با جلدی و قبراقی منم

نی بتنها دعوی و کبر و دروغ آموختم

کاوستاد فن سالوسی و زراقی منم

از فضول و فضله جز من افعل التفضیل نیست

و آنکه نشناسد بگیتی فاضل از باقی منم

آنکه کوران و گدایان و غریبان را مدام

زخم سازد پاچه چون سگ‌های قشلاقی منم

آنکه دایم از نفیر ضرط رندان بربروت

چاشنی زد بر سبیل و پوز چخماقی منم

شمارهٔ ۲۳۰

خداوندا شنیدستم که چون یوسف به مصر اندر

فراز مسند عزت همی کرسی نشین آمد

بسالی کز درون خلق دود اندر هوا می شد

ز کنعان نامه یعقوب بر یوسف چنین آمد

که ما را در پی روزی بدست تو است چشم اینک

اگرچه رازق کل فضل خیرالرازقین آمد

فقیران را بده از خرمن خود خوشه زیرا

که اندر خرمن جود تو پروین خوشه چین آمد

سپرد این نامه را یعقوب اندر دست فرزندی

که اندر جمع فرزندانش سالاری امین آمد

چو در مصر آمدند اخوان شدند اندر بر یوسف

وز ایشان بر رخ خوبش هزار از آفرین آمد

ولی نشناختند آن شاه یکتا را ز کژبینی

خلاف شه که از یزدانش چشمی راست بین آمد

بر ایشان مهربانی کرد و رحم آورد و بخشایش

که قلبش با کرم همراه و با رأفت قرین آمد

جواب نامه یعقوب را بنوشت بس شایان

که جاری از بیانش چشمه ماء معین آمد

سپس با هر یک از اخوان خوان از در رحمت

عنایتهای گوناگون از آن شاه مبین آمد

بجای آن همه خواری که بر وی آمد از آنان

کرامت کرد و تعلیمش ز رب العالمین آمد

من از تاریخ و تفسیر و حدیث این داستان خوانم

که نقل راستان اندر کتاب راستین آمد

ندیدم کس که همچون یوسف صدیق با اخوان

کند نیکی بدستوری کش از روح الامین آمد

بجز شخص همایون تو کت دستور جاویدان

زفضل و دانش و تقوی و عقل و داد و دین آمد

بزیر سایه ات هر یک از اخوان شاد چون مؤمن

بزیر سایه طوبی بفردوس برین آمد

ولی در جمع اخوانت امیرالملک پنداری

درون گله همچون آن بز لنگ پسین آمد

همانند قریش از رحله صیف و شتا دیری

دوان در دشت و کوه از دور ایام و سنین آمد

گهی با ترکمانان گاه با ترکان در آلاچق

گهی در خیمه با کرد و لر صحرانشین آمد

بجای آنکه مرسومش ز سیمین بیشتر باشد

چرا ایدون کم از ستین و بیش از اربعین آمد

بجای آنکه دامانش شود زین آستان پرزر

حقوقش کاسته دستش تهی در آستین آمد

امید ارتقا می داشت ناگه در تنزل شد

هوای آسمانش بود ناگه بر زمین آمد

نگویم جور کردی یا ستم کردی معاذالله

که نیشت نوش و قهرت مهر و زهرت انگبین آمد

ولی بشنو حدیث مصطفی را زآنکه فرماید

که قطع رزق همچون قطع حلقوم و وتین آمد

خداوندی کن ای مولا بر آن بیچاره مسکینی

که فضلت شد کفیل رزق و احسانت ضمین آمد

بطفلی رحمت آور کو طفیل آمد بدرگاهت

یسارش ده که در طاعت ترا طوع یمین آمد

شمارهٔ ۲۳۱ - قطعه ناتمام بخط خودش

ای سپرده طریق خانه حق

مرغ شیدای آشیانه حق

ای چو موسی شنیده اندر طور

از درخت وفا ترانه حق

از پی گوشمال طبع حرون

زده بر نفس تازیانه حق

مرغ تسبیح خوان ناطقه ات

مترنم در آشیانه حق

احمد شادزی که زی مقصد

راه جستی تو از نشانه حق

شمارهٔ ۲۳۲ - از طرف احترام السیاده قائم مقامی مدیر مدرسه بنات اسلامی برای طبع در رقعه دعوت بانوان به مدرسه انشا فرموده

چو اندر سایه سلطان عالم حجت یزدان

امام العصر مولی الخافقین فرزند پیغمبر«ص »

بروز امتحان اندر دبستان بناتیه

که از بهرش بساط جشنی آرایم بزیب وفر

تقاضا دارم از الطاف بی پایان در آن ساعت

ز تشریف قدوم خود دهد این بزم را زیور

فروزد چهره در ایوان فرازد سایه بر کیوان

بنوشد چای و شربت کام شیرین سازد از شکر

ببیند دختران را از ره علم است و خوشبختی

تقدم بر پسر می جوید از علم و هنر دختر

شمارهٔ ۲۳۳ - قطعه ناتمام

کلید معرفت آنست کاری

عیان در عالم بخت آنچه در فکر

ز الفاظ اندرت در حجله بحث

پدید آید هزاران معنی بکر

شمارهٔ ۲۳۴ - تقریظ جریده تربیت در بذکاء الملک به تضمین نگاشته

کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشاده

صد چشمه آب حیوان از قطره سیاهی

تیغی که آسمانش از فیض خود دهد آب

تنها جهان بگیرد بی منت سپاهی

شمارهٔ ۲۳۵

گویند مردمان اروپا که کذب و شید

با طینت اهالی ایران سرشته اند

هستند اگر نفوس اروپا چو مور نارد

ایرانیان بنسبت ایشان فرشته اند

شمارهٔ ۲۳۶

بر نثار خاک راهت ای نگار سنگدل

چند چیز آورده ام کز نامشان هستم خجل

سکر از شکر شراب از شعر و مشک از نوک کلک

لؤلؤ از اشک و زر از رخسار و لعل از خون دل

شمارهٔ ۲۳۷

گه گشاید حجاب و گه بندد

شاهد پشت پرده را ماند

جلوه ها می کند ز پرده حسن

بار هر هفت کرده را ماند

می گریزد ز دست تیر زنان

آهوی تیر خورده را ماند

خرقه دارد همیشه اندر سر

صوفی سر سپرده را ماند

شمارهٔ ۲۳۸ - در علم کف شناسی

نام تلهای کواکب که بود در کف دست

گر ز ابهام شماری و به خنصر گروی

زهره و مشتری است و زحل و شمس آنگاه

تیر و مریخ و قمر نیک شناس ای اخوی

خط زهره است چو از شمس روی سوی زحل

خط مریخ چو از زهره به برجیس روی

خط قوس از متوازی بخط مریخ است

نام آن خط حیات است و بآن شاد شوی

از تل شمس عمودی که بپایان آمد

خط شمس است و شود فال تو زان نیک قوی

زیر تیر است بشکل افقی خط قران

قوس آن سوی قمر خط بداهت شنوی

از زحل خط عمودی سوی کف خط نصیب

هست تقدیر تو آسوده زبی یا بدوی

خط مایل زقرآن سوی کف از صحت دان

کهکشان از سوی مریخ بر آید بسوی

شمارهٔ ۲۳۹

لاله رنگ رنگ ازو روید

بوستان بهار را ماند

چشم شوخی گشوده بر رخ خلق

نرگس آبدار را ماند

از تبسم همی شکر ریزد

لب لعل نگار را ماند

جز بالماس سفته می نشود

لؤلؤ شاهوار را ماند

اول و آخرش نمایان نیست

عرصه روزگار را ماند

گرزها می زنند بر بسرش

خسته روزگار را ماند

تیر رستم در او گرفته قرار

چشم اسفندیار را ماند

جای پستان همی مکد انگشت

کودک شیرخوار را ماند

محکش میزنند هر شب و روز

سیم کامل عیار را ماند

شمارهٔ ۲۴۰ - از عبدالعلی خان نامی پالتو خواسته

ولی نعمتا ای که مهر کفت

رباید ز ماه درخشنده ضو

کمالت چو کوه متین دیر پای

خیالت چو ماه معین تندرو

ثریا بود خوشه آسمان

نموده ز گشت عطایت درو

بخاک درت هست عرضی مرا

گرت التفاتی است یکدم شنو

تو دانی که این بنده را هیچ نیست

جز این دل که دارد بنزدت گرو

دگر راه دوری که دارد به پیش

شب و روز باید نهد پا بدو

ز سرما شود سینه اش چاک چاک

ز سختی شود ناف کاهش جدو

شب از سوزش این دم شهریار

بسوزد تنش همچو پشم از الو

که گردم به لطف تو مستظهرا

شود بر تنم جامه عیش نو

الا تا بود روز بهتر ز شب

الا تا بود ماست کم از پلو

عدوی تو گندم صفت زیر آش

حسود تو در کام حیوان چو جو

شمارهٔ ۲۴۱ - اسامی کعبه

بخوان اسامی و القاب کعبه را یکسر

ازین دو بیت که این بنده ساختم انشی

چو کعبه مکه و بکه است و تاسه با سه و راس

دگر مقدسه بیت الحرام وام قری

عروض و حاطحه وام رحم و بیت عتیق

صلاح و قادس و عرش منانه و کولی

شمارهٔ ۲۴۲

گفت آذرباد مهر اسپنتمان

هرکرا این پنج شاد از بعث و نشر

شرم یزدان و شکوه مردمان

بیم دوزخ مهر جان امید حشر

شمارهٔ ۲۴۳

آن هفت خطی که برنگارند

بر صفحه دهر اهل تنمیق

ثلث است و محقق است و توقیع

ریحان و رقاع و نسخ و تعلیق

شمارهٔ ۲۴۴ - ایضا در ذم خر

خر سبوی سر دره گوش خم پهلو

کماسه پشت و کدو گردن و تکاو گلو

چو آید آید با وی سبو و دره و خم

چو شد کماسه شود باوی و تکاو کدو

شمارهٔ ۲۴۵

ماند در طوفان حیرت همچو نوح

رفته در نار محبت چون خلیل

عاقبت از همت والای دوست

جسته ره در مقصد دل بیدلیل

بر طبق بنهاده جان بی اختیار

تا سبیل آرد بابناء السبیل

پشه گر شیرین کند زو کام جان

حلقه طاعت کشد در گوش فیل

شمارهٔ ۲۴۶

گویند در عمارت بابل بجای ماند

این نکته یادگار زشاپور اردشیر

گردون مقامر است و زمین نطع بر دو باخت

ما مردمان چو مهره شطرنج و نرد شیر

شمارهٔ ۲۴۷ - ماده تاریخ میرزاعلی اکبرخان پسر میرزاعلی قائم مقامی در ۲۶ صفر ۱۳۲۹

ویرانه کرد چرخ بستان و کاخ ما

شد تنگنای غم قصر فراخ ما

آن روح تابناک بر ذروه سپهر

شد در صف ملک از دیولاخ ما

پرسیدم از خرد تاریخ فوت وی

گفتا «بناگهان پژمرده شاخ ما»

شمارهٔ ۲۴۸ - ماده تاریخ در سوگ حسین خان فرزند نظام السلطنه مافی

چو رفت برباد زدست بیداد

شعار نرگس عذار سنبل

فغان بر آمد ز سرو و شمشاد

خروش برخاست ز لاله و گل

شدند مرغان به سوگواری

ز دیده سیل سرشک جاری

فتاد در دشت خروس و زاری

برآمد از باغ نفیر و غلغل

شکست نسرین بدست یاره

شقایق افروخت به دل شراره

سمن گریبان نمود پاره

بنفشه بگشود گره ز کاکل

در این مصیبت که دید سردار

ز چرخ بی مهر ز دهر غدار

مگر نهد رخ بخاک دلدار

بدامن صبر کند توسل

اگر بر افتد ز داغ فرزند

یکی شراره به کوه الوند

همی تو گویی ز ریشه خود کند

ز بسکه افتد در او تزلزل

گرش فشانی بصخر صما

وگر چشانی به کوه خارا

نه صخر صما شود شکیبا

نه کوه خارا کند تحمل

چو ما نداریم خبر ز حکمت

صبور باشیم به هر مصیبت

که دادنش هست عطا و رحمت

گرفتنش نیز بود تفضل

متاز مرکب در این مراحل

مجو اقامت در این منازل

که ساغر غم در این صحاری

گهی بدور است و گه تسلسل

مگیر بر خویش زمانه را سخت

مباش غره به دولت و بخت

کنار این رود چه گستری رخت

تو نیز خواهی گذشتن از پل

بجا نماند در این بر و بوم

نه اختر سعد نه طالع شوم

نه مهتر چین نه قیصر روم

نه ماه خلخ نه شاه کابل

حسین تاریخ نهفت در قبر

پدر ز داغش گریست چون ابر

ولی زند دست بدامن صبر

کسیکه دارد بحق توکل

ز داغ پر دود فضای بستان

بهار شادی شده زمستان

گلی سفر کرد ازین گلستان

که در عزایش گریست بلبل

ز سوگ آن مه دودیده دریاست

بدل شراره بسینه سوداست

دل زمانه زسنگ خاراست

اگر نسوزد بلا تامل

سنین عمرش چهارده بود

به چرخ دانش دو هفته مه بود

دو تن رفیقش درون ره بود

یکی تفکر یکی تعقل

امیری آن سوگ دمی که بشنفت

دلش همی شد بسوز و غم جفت

درون گلزار به بلبلان گفت

برای تاریخ دریغ ازین گل

شمارهٔ ۲۴۹ - مسمط راز تیموری

بشنو ای فرزند تا ازین دفتر

خوانمت از بر راز تیموری

یک گروهی را بینم اندر سر

جقه عدل است تاج منصوری

حرفشان باشد سکه اندر زر

حکمشان جاری در همه کشور

کس نگوید چون کس نپیچد سر

چون رسد زایشان حکم و دستوری

دیگران را قول ناروا جستی

گرچه شاهان بر تخت و عاجستی

لیک اخراج از تخت و تاجستی

می کشد زین باد شمعشان کوری

ذوالفقار آنروز می کشد افزون

پیکر شکاک می کشد در خون

با اجل نزدیک با فنا مقرون

از طریق حق هرکرا دوری

آید آن شیری کز ره معراج

از نبی بگرفت خاتمش را باج

بسته خواهد شد راه حج بر حاج

ثبت طومار است حکم مجبوری

آنکه در محشر صاحب اورنگ

بار موتش کین با یموتش جنگ

ذوالفقار او گیرد از خون رنگ

سوسنش گردد چون گل سوری

آتشی بینم اندرن آن هنگام

از ثری تا عرش از افق تا بام

خلق عالم را پیکر و اندام

می بسوزد چون شمع کافوری

یار گردد روم با فرنگی زود

هندو ارمن می کند نابود

هم یهودی هم داسن ارنائود

شور چنگیزی است قتل تیموری

مردمان کوه ساکنان یم

مکه و تفلیس تا یموت از غم

مات و خوار و زار درهم و برهم

غرق اندوهند جفت رنجوری

هرکه در دنیا واجب التعظیم

بر سریر عدل می شود تسلیم

بندگی سازد شاه هفت اقلیم

ور سلیمان است می کند موری

ذوالفقار از ظلم می کند بنیاد

خاک شکاکان می دهد برباد

تانهند از سر تا برند از یاد

نشاه خمر و شور مخموری

بندگان بیدار روزگار آزاد

در مراد خویش دوستان دلشاد

مملکت آباد رسته از بیداد

چون دل مؤمن چون رخ حوری

خاطر تیمور آنزمان شاد است

باقی آن عصر دوره داد است

از ادیب این راز روشن افتاده است

ز آنکه مستان را نیست مستوری

شمارهٔ ۲۵۰

خدایگانا تا دیده ام در این کشور

یکی چنانکه توئی راد و نیکخواه نبود

درین زمانه بمقصد کسی نبردی راه

اگر عنایت و فضلت رفیق راه نبود

درین تزلزل اگر همتت نهشتی گام

بهیچ تن سر و در هیچ سر کلاه نبود

نشان صدق و صفا از زمانه محو شدی

اگر مساعدت پیر خانقاه نبود

ور آب لطف تو خامش نکردی این آتش

درین بساط بهم خورده غیر آه نبود

یکی نگر که بلا زآسمان فرو بارید

که جز در تو از آسیب آن پناه نبود

سه ماه رفت به گیتی چو صد هزار آنسال

درین سه ماه فروغی به مهر و ماه نبود

گیاه را سر جنبیدن از نسیم نماند

نسیم را دل بوئیدن گیاه نبود

مقام یونس دل شد درون کام نهنگ

قرار یوسف جان جز بقعر چاه نبود

خیال خلق همه سوی حفظ خویش بدی

ولی خیال تو جز پیش پادشاه نبود

شگفتم آید از آن دل که بدبشه مشغول

چنانکه بیخبر از کشور و سپاه نبود

تو در سحرگه بیدار بوده ای همه شب

ستاره گاهی بیدار بود و گاه نبود

گمان و شبهه و تردید از تو دورستند

که فکرت تو سزاوار اشتباه نبود

بآستان تو دور از ریا سخن گویم

که در شریعت من غیر ازین گناه نبود

من آنکسم که دلم با وجود مرحمتت

به هیچگونه طلبکار مال و جاه نبود

نگاه دار امیدم بفضل و رحمت خویش

که آرزوی دلم جز یکی نگاه نبود

شمارهٔ ۲۵۱ - تاجگذاری پادشاه ۱۳۳۲

آفتابی است تاج شاهنشاه

سایه گستر بفرق ظل اله

آفتابی فراز سایه حق

سایه ای زآفتاب هشته کلاه

آفتابی که زهره و مه و مهر

زیر چترش همی برند پناه

سایه ای کز فروغ او ریزد

عرق از چهر مهر و عارض ماه

آفتابی که بی تجلی اوست

روز تاریک و روزگار سیاه

سایه ای زیر سایه اش تابان

چتر و تیغ و نگین و افسر و گاه

چیست این آفتاب تاج ملک

کیست این سایه ذات اقدس شاه

غیر تاج خدایگان ملوک

جز بر و یال شاه گردون جاه

شمس دیدی دمد ز مطلع ارض

سایه دیدی بچرخ زد خرگاه

عقل بر هوش او شده است ضمین

عدل بر داد او ستاده گواه

داریوش کبیر را ماند

چون برآید فراز افسر و گاه

از دعا بر سرش زده رایت

در رکاب وی از قلوب سپاه

ابر دستش چو بر زمین بارد

بحر سازد بخون دیده شناه

لعل روید بجای لاله ز خاک

سیم خیزد همی بجای گیاه

پادشاه یگانه ذل عدو

شهریار زمانه ظل بقاه

شاه آزاد زاد یابنده

عین حکمت علیه عین الله

هست یزدان همیشه باشه از آنک

سایه با سایه دار شد همراه

ای کشانیده امور بفکر

ای نگهبان ملک و دین بنگاه

شکر لله که از جلوس تو گشت

بخت همراه و کار بر دلخواه

مثنویات

شمارهٔ ۱ - شادروان شاپور : شبی با گلعذاری مست و مخمور

شمارهٔ ۲ - داستان کفش ابوالقاسم طنبوری بغدادی : مطرب عشق بگلبانگ طرب

شمارهٔ ۳ - نکوهش بیطرفی ایران : در مجانی الادب شماره نخست

شمارهٔ ۴ - آزمند خسیس : آزمندی هواپرست و خسیس

شمارهٔ ۵ - دیباچه : چو دانا ز گنجینه در باز کرد

شمارهٔ ۶ : بنام خداوند هر بود و هست

شمارهٔ ۷ : بنام پدید آور هست و بود

شمارهٔ ۸ - بمناسبت تاجگذاری ۱۳۳۲ : ای تاج خدایگان اعظم

شمارهٔ ۹ : ما را چه که باغ لاله دارد

شمارهٔ ۱۰ : من که در دانش و هنر طاقم

شمارهٔ ۱۱ : سهی سروی از تخم شاهان کی

شمارهٔ ۱۲ - برای شاهزاده خانم عیال عمادالملک طبسی نگاشته شده

شمارهٔ ۱۳ : ای مجیر السلطنه ای جان پاک

شمارهٔ ۱۴ - طلیعه روزنامه نیم رسمی آفتاب : خداوندان دانش را بشارت

شمارهٔ ۱۵ : زمین گرد است مانند گلوله

شمارهٔ ۱۶ : این چه . . . الملک بود ای نور چشم

شمارهٔ ۱۷ : آن شنیدم که روبهی عیار

شمارهٔ ۱۸ - در ستایش آب شلف معدنی تنکابن : آفریننده شفا و مرض

شمارهٔ ۱۹ : آن شنیدم که گفت پشه به کیک

شمارهٔ ۲۰ : بنام ایزدان امشاسپندان

شمارهٔ ۲۱ : ای تازه عروس مهربانم

شمارهٔ ۲۲ : بشنو از من داستان مختصر

شمارهٔ ۲۳ - شرایط قضاوت : کسی بر حکم بین الناس بگزین

شمارهٔ ۲۴ - تمثیل گرگ و بره : آن لحظه که در میان خون خفت

شمارهٔ ۲۵ : شاعری گفت که در راه حجاز

شمارهٔ ۲۶ : به ایرانیان روس بیداد کرد

شمارهٔ ۲۷ - اشاره بمعاهده ۱۹۰۷ : چو پیمان شکن یار همسایه دید

شمارهٔ ۲۸ - موافقت انگلیس و تصدیق بر بستن عهد و پیمان

شمارهٔ ۲۹ - نگارش عهدنامه : سپس بهر تاراج این تاج و تخت

شمارهٔ ۳۰ - اولتیماتوم روس به ایران و تجاوزات او در سرحدات ایران

شمارهٔ ۳۱ - تجاوزات همسایگان در جنوب و شمال : ندیدی مگر کاندرین سال شوم

شمارهٔ ۳۲ - تمثیل از گفتار پهلوان بفرزند : چه خوش گفت با پور خود پهلوان

شمارهٔ ۳۳ - یادآوری از شاهان و دلیران باستان : کجا شد فریدون زرین کلاه

شمارهٔ ۱ - شادروان شاپور

شبی با گلعذاری مست و مخمور

گذر کردم بشادروان شاپور

کنار چشمه ای دیدم در آن کاخ

درختی برزده بر آسمان شاخ

به هر شاخش گلی خوشبوی و خوشرنگ

به هر گل بلبلی در ساز و آهنگ

درون چشمه عکس ماه و پروین

پراکنده گهر بر دیبه چین

همی غلطید عکس مه به هر سو

ز چوگان هوا در آب چون گو

مرا از این تماشا شد دل از دست

ز بانگ مرغ و بوی گل شدم مست

گرفتم دست یار نازنین را

ز روی عجز بوسیدم زمین را

که در این سایه لختی گسترد رخت

نشنید چون گل اندر زمردین تخت

گهی نو شد قدح، گاهی دهد می

شود او از قدح مست و من از وی

نگارم همچو گل زین گفته بشگفت

تقاضای مرا از دل پذیرفت

به روی آن چمن با هم نشستیم

بزنجیر محبت عهد بستیم

زدم جامی و دادم ساتگینی

کشیدم ناز حسن نازنینی

شده هوش از سر و رفته دل از دست

دل از دلدار یغما سر ز می مست

بناگه ناله ای آمد بگوشم

که از سر برد یکسر عقل و هوشم

تو گفتی خسته ای را دست دشمن

خلاند خار در دل تیر در تن

نظر کردم به هر سوی اندران دشت

ندیدم هیچ کس در باغ و گلگشت

ندانستم که این سوز از کجا بود

برآمد از کدامین آتش این دود

شدم آشفته و دیوانه از هول

دمیدم هر زمان بر خویش لاحول

دگر بار آمدم آن ناله در گوش

چنان کز خویشتن کردم فراموش

نگارم گفت کاین سوز از درخت است

درخت سبز مانا تیره بخت است

چو این گفت آن پری بر پا ستادم

بر آن آهنگ سوزان گوش دادم

یقینم شد از آن لحن شرربار

که آید از درخت آن ناله زار

بدو گفتم که ای شاخ برومند

مرا آه تو آتش در دل افکند

بجای آنکه همچون سرو بالی

چرا چون استن حنانه نالی

درخت بیزبان چون نخله طور

سخنگو شد بشادروان شاپور

بگفتا قصه من بس دراز است

یکی بشنو گرت سودای راز است

یقین دانم شنیدستی که شاپور

به روم آمد ز ایران از رهی دور

به روی مردم آن ملک دربست

پس تسخیر قسطنطین کمر بست

به قیصر از هجومش تنگ شد کار

که با آن شه نبودش باب پیکار

بناگه مرغ زیرک رفت دربند

قضا شاپور را در چنبر افکند

ادب را پوست از تن برکشیدند

تن شه را بچرم اندر کشیدند

درون شد شاه ما چون مغز در پوست

فرو شد تیر دشمن در دل دوست

بایران راند قیصر لشگر خویش

که از دشمن ستاند کیفر خویش

بهرجا یافت آبادی در ایران

زد آتش کند از بن کرد ویران

ز بن بر کند هر جا بد درختی

بدار آویخت هر جا شوربختی

پراکندند مسکینان ز مسکن

زدند آتش کریمان را بخرمن

ولی زانجا که در این راه باریک

بود روز ستم کوتاه و تاریک

بسی نگذشت کایزد جل شانه

ز دود از چهر ایران رنگ اندوه

برون آمد ز چرم گا و شاپور

بایران زد علم پیروز و منصور

بخاک رودبار آمد شبانگاه

و زانجا سوی ششتر شد ز بیراه

شبیخون زد به لشگرگاه قیصر

تکاور راند در خرگاه قیصر

شکارش کرد و بستش دست و بازو

ستم با کیفر آمد هم ترازو

سپس امر آمد از دربار شاپور

که معمار آوردند از روم و مزدور

ز آب روم و خاک روم گلها

طرازند از پی تعمیر دلها

درخت میوه دار از روم آرند

درون گلشن ایران بکارند

سراهای کهن از نو طرازند

همه ویرانه ها آباد سازند

چنین کردند و روزی چند نگذشت

که هامون باغ شد ویرانه گلگشت

هنوز از خاک قسطنطین در آن دشت

یکی تل است در دامان گلگشت

که خواندندش حریفان تل رومی

نباشد خاک آن چون خاک بومی

مرا رزبان شاپور اندرین بوم

بباغ شهریار آورد از روم

نهالی خرد بودم نازک و تر

که گشتم دور از پیوند مادر

در این خاک آب خوردم ریشه کردم

ز شاخ خود چمن را بیشه کردم

کنون از عمرم اندر روزگاران

گذشته سالها بیش از هزاران

بزرگان در پناهم آرمیدند

مهان در سایه قدم خمیدند

پری رویان زمینم بوسه دادند

بتان چون سایه در پایم فتادند

شهان در سایه پهن و فراخم

ز بند خیمه فرسودند شاخم

ولی اکنون دلی دارم مشوش

ز چرخ کج مدار و بخت سرکش

اگر چه زاده اندر خاک رومم

هوا پرورده این مرز و بومم

بر این خاکی که در وی ریشه دارم

ز جور آسمان اندیشه دارم

شمارهٔ ۲ - داستان کفش ابوالقاسم طنبوری بغدادی

مطرب عشق بگلبانگ طرب

خواند این نغمه بصد شور و شغب

که ابوالقاسم طنبور نواز

در عراق آمده از ملک حجاز

سالها ساکن بغداد شده

از غم حادثه آزاد شده

داشت در پای یکی پاافزار

زشت و سنگین و بد و ناهموار

هفت سال از پی هم کرده بپا

گشته در پای وی انگشت نما

با سر سوزن و با نوک درفش

دوخته رقعه بسی بر آن کفش

بسکه بر دوره آن پینه زده

وصله از پنبه و پشمینه زده

شده هر فردی از آن چون غاری

وزن هر یک بنظر خرواری

در مقام طرب و بزم سرود

کفش او مضحکه رندان بود

ظرفا کرده ورا ضرب مثل

گفته ذااثقل من صخر جبل

روزی از خانه ببازار شتاف

بود بیکار و پی کار شتافت

آن سبکپای بدین کفش گران

رفت در کارگه شیشه گران

آمد اندر بر او سمساری

کرد تعظیم چو خدمتکاری

گفت ای دوست خدا یار تو باد

بخت پیروز مددکار تو باد

از حلب آمده بازرگانی

یافته ثروت بی پایانی

با خود آورده ز کالای حلب

شیشهائی همه با نقش ذهب

رایگان باشد اگر بازخری

پس فروشی و از آن سود بری

زانکه امروز کساد آمده سوق

نیست این مسئله را کس مسبوق

روزکی چند چوزان درگذرد

مشتری از تو بتضعیف خرد

زین قبل بروی از افسانه سرود

تا ابوالقاسم ما کیسه گشود

شصت دینار زر سرخ شمرد

شیشه بگرفت و بحمال سپرد

قدمی چند چو زان ره پیمود

گذرش در صف عطاران بود

باز برخورد بسمسار دیگر

باری آمد به دلش بار دیگر

گفت سمسار بدو کای سره مرد

طالعت نو شد و بختت آورد

کامد اینک ز نصیبین بعراق

تاجری نامور از اهل وفاق

چند خروار گلاب آورده است

که ز رخسار گل آب آورده است

اگر آن را همگی بازخری

صفقة رایحة در کسیه بری

پس چندی بمکاس و بمکیس

دو برابر شودت مایه بکیس

قصه کوته که ابوالقاسم گول

تاه فی الغیل و غالته الغول

شصت دینار دگر زان زرناب

داد و در شیشه فرو ریخت گلاب

شاد و خرم سوی کاشانه شتاف

دلش از شوق چو اخگر می تافت

شیشها را همه اندر بن طاق

چید و آسوده برون شد زوثاق

رفت از آنجا سوی گرمابه فراز

که ز تن شوخ فرو شوید باز

دوستی در سر حمامش دید

مردمی کرد و ز حالش پرسید

پس نگاهی سوی پای افزارش

کرد و شد رنجه از آن دیدارش

گفت این کنده بپا از چه نهی

مگرت شد ز خرد مغز تهی

این نه کفش است که اندر همه حال

زاولانه است و چدار است و شکال

پنجه از بار گران رنجه مکن

خویش را بی سبب اشکنجه مکن

گر ز فقر است من اینک ز کرم

موزه نغز برای تو خرم

که از این بار گران باز رهی

کنده و چنبره برپا ننهی

چون ابوالقاسم از آن یار کهن

کرد در گوش بدین گونه سخن

گفت ای دوست ز جان بستم عهد

که کنم در پی فرمان تو جهد

این همی گفت و لباس از تن کند

خویش را در دل گرمابه فکند

سر و تن شست و برون آمد چست

بر سر جامه خود رفت نخست

پس قبا در تن و دستار بسر

هشت مردانه فرو بست کمر

موزه ای دید بسی تازه و نغز

همچو بادام برون آمده مغز

بگمانش که بود هدیه دوست

ارمغانی است که شایسته اوست

کرد در پای و روان گشت چو باد

موزه خویش در آنجا بنهاد

از قضا موزه قاضی بوده است

هدیه دوست گمان فرموده است

قاضی آمد بدر از گرمابه

همچو مرغی که بود در تابه

رخت پوشیده بخادم فرمود

که بنه کفش مرا اینک زود

خادم از چار طرف در نگریست

گفت اینجا اثر از کفش تو نیست

گفت قاضی بنگر از چپ و راست

کفش از غیر در اینجا برجاست؟

گفت خادم که بجا مانده فراز

کفش بوالقاسم طنبور نواز

قاضی از خشم بغرید چو شیر

گفت این سفله بمن گشته دلیر

مست بیرون شده از پرده همی

پای در کفش من آورده همی

نک دوچار غضبش باید کرد

بدرستی ادبش باید کرد

این همی گفت و فرستاد عوان

که بتازند بسرعت پی آن

رفت دژخیم و فراز آوردش

خسته و کوفته باز آوردش

گفت قاضی که بدین بوالعجبی

چیره دستی کنی و بی ادبی

تاکنون مطرب و قوال بدی

این زمان سارق و محتال شدی

حد سارق ز خدا قطع ید است

حیله گر در خور نفی بلد است

لیک تادیب ترا ای بدبخت

کفش پایت بسرت کوبم سخت

هفت سال آنچه کشیدی در پا

بر سرت نه که عزیز است ترا

هان بگیرید ز سر دستارش

سر بکوبید ز پای افزارش

تا دماغش شود از باد تهی

ناورد فکرتش این روسیهی

من چگویم که ابوالقاسم زار

تا چه اندازه کشید است آزار

خانه در دست عدو روفته شد

تن بزندان درو سرکوفته شد

مال بسیار بتاوان گناه

داده با حال پریشان و تباه

مدتی دیر بزندان مانده

دور از صحبت رندان مانده

پس ششماه شد آزاد از بند

همچو گرگ از تله آهو ز کمند

کفشها را زده در زیر بغل

زر سرخش شده زان سیم دغل

تند شد تا بکنار دجله

چون عروسی که رود در حجله

در کنار شط بغداد نشست

کفش در آب فکند از کف دست

گفت استودعک الله ای کفش

جاودان باش در این آب بنفش

نشوی خسته ز مهجوری ما

خوش بود دوستی و دوری ما

چون ابوالقاسم ز آنجا برگشت

هفته ای بیش از آن بر نگذشت

که یکی مردک صیاد ز کید

دام افکند در آب از پی صید

دید سنگین شده دامش چندان

که فتد شانه اش از بار گران

گفت بسم الله و از آب کشید

من چگویم که در آن دام چه دید

کانچه در پرده زنبوری بود

کفش بوالقاسم طنبوری بود

مرد صیاد ز بدبختی خویش

زد بسر کرد فغان از دل ریش

خواست از خشم در آب افکندش

غوطه ور در دل دریا کندش

عقل گفتش چکنی دست بدار

رحم بر خسته دل سوخته آر

کفش بوالقاسم مسکین است این

الذی المسه سبع سنین

هفت سال است که پوشیده بناز

رقعه بر رقعه بر او دوخته باز

بیقین یاوه شده است اندر آب

گشته بوالقاسم ازین غصه کباب

بهتر آنست که این پای افزار

برسانم بابوالقاسم زار

پس روان شد بدر خانه وی

دید بسته در کاشانه وی

هر طرف نیک نظر کرد درست

روزنی دید ز یک گوشه نخست

کفش را کرد از آنجا پرتاب

سوی ایوان و روان شد بشتاب

کفش بر طاق گلاب آمد راست

خرد گشتند همه بی کم و کاست

شیشهائی که پر از ماء الورد

همه بشکست و بپایان آورد

چون ابوالقاسم بیچاره رسید

جانب خانه و این حال بدید

زد بسر گفت مرا زین نعلین

هست تا روز ابد شیون و شین

آه از دست تو ای پای افزار

که همی داریم اندر آزار

چکنم کز تو خلاصی یابم

به که گویم بکجا بشتابم

تا شب از دیده گشودی رگ خون

چون شب آمد زسرا شد بیرون

حیلتی تازه برانگیخت که تا

ریش خود سازد از آن کفش رها

چاره آن دید که چاهی بکند

کفش را در دل آن دفن کند

نوز ناخوانده خروس سحری

ذکر دادار بتازی و دری

خویش و بیگانه و همسایه بخواب

خورده از ساغر مهتاب شراب

کوچه ای را تهی از مردم یافت

سیخ برداشت زمین را بشکافت

تا که در خاک کند موزه خود

برد از دل غم هر روزه خود

گشت همسایه بناگه بیدار

سوی کوچه نگریست از دیوار

بانک و فریاد برآورد و نفیر

کای عسس دزد شریر است بگیر

زین هیاهو عسس و شحنه ز کو

گرد گشتند بدور سر او

مردم از کوچه و همسایه ز بام

هر یکی رانده بر او صد دشنام

تنش از ضربت سیلی خستند

کله اش کوفته دستش بستند

اهرم اندر بغل و سیخ بدست

شد گرفتار چو ماهی در شست

محتسب گفت بسالار عسس

ببر این دزد دنی در محبس

سنگ بر خایه اش آویخته کن

بند بر پا نه و نی بر ناخن

در شکنجه کش و لت زن شاید

که ز انکار به اقرار آید

آنچه دزدی شده ز اموال کسان

بایدش داد بدست عسسان

الغرض مرشد طنبور زنان

شد گرفتار بلا نوحه کنان

پشتش از بار بلا سنگین شد

محبس شحنه از او رنگین شد

ماند ششماه تمام اندر بند

خسته و کوفته پژمان و نژند

روز و شب برشکمش چوب زدند

زر و سیمش بفراست ستدند

پس ششماه چو آزادی یافت

تشنه و گرسنه در خانه شتافت

چشمش افتاد بدان کفش زمخت

که بدی سخت و خشن چون کیمخت

گفت تا کی ز تو اندر تعبم

بخدا آمده جانم بلبم

سخره ام بر عقلا و سفها

چکنم کز تو کنم ریش رها

ساعتی سیل سرشک از مژه ریخت

پس از آن حیله دیگر انگیخت

کفش بگرفت و روان گشت چو باد

تا گذارش بسرائی افتاد

این سرا مطبخ بی برگان بود

مسکن تاجر و بازرگان بود

رفت ابوالقاسم از آنجا بدرون

همچو مردی که گرفتار جنون

پس پی تخلیه در مبرز تاخت

کفش را در چه مبرز انداخت

یکشب آسوده ببستر خسبید

خبر کفش ز جائی نشنید

بامدادان که بر این طاق بنفش

مهر زد بر سر مه زرین کفش

با دلی خسته برون شد ز سرا

دید بر خواسته بر در غوغا

ده عوان از دو طرف بیکم و کاست

حمله کردند بر او از چپ و راست

زان میان رندک بازاری مست

کفش آلوده ی او داشت بدست

کوفت بر فرق ابوالقاسم سخت

گند کرد ریشش و گفت ای بدبخت

این مداس تو جهان تنگ آورد

چه خرابی که درین ملک نکرد

بوالعجب دسته گلی داده بر آب

کوره مبرز خان کرده خراب

راه تنبوشه مبرز شده سد

صد مقنی نتوان کردن رد

ریخ بالا زده از چه بفضا

گند پیچیده در ایوان و سرا

لایق سبلت و ریشت برخیز

بی سخن بر در والی شو تیز

مخلص او را چو مقید کردند

مستقیما سوی محبس بردند

با چنین حال بد و روز سیاه

ماند در محبس والی ششماه

آخرالامر باحوال نژند

داد تاوان و رها شد از بند

رفت در خانه و نعلین را شست

بر سر بام سرا هشت درست

سگی اندر طمع طعمه ببام

بود اندر تک و پو ناهنگام

کفش را طعمه گمان کرد ز جوع

خواست ناگه کند از بام رجوع

بدهان برزد و با پوزه گرفت

جست ازین بام بدان بام شگفت

درگه جستن او بیماری

بود خفته به پس دیواری

کفش اندر سر بیمار افتاد

خرد شد مغزش و از کار افتاد

اقربایش بر قاضی رفتند

کفش بردند و ظلامت گفتند

دیه قتل نبشتند بر او

تهمت مظلمه هشتند بر او

شرطه ای آمد و دژخیم و عسس

باز بردند ورا در محبس

خانه اش یکسره غارت کردند

تن بزنجیر اسارت کردند

شد تهی کیسه ز قطمیر و نفیر

گشت مسکین و پریشان و فقیر

پس چندی که شد از بند رها

رفت از محبس والی بسرا

چشمش افتاد بر آن جفت نعال

که از او گشته پریشان احوال

دیرگاهی بخدا زونالید

پس یکی چاره ز نو بگسالید

رفت در محکمه قاضی شهر

گفت افسانه کفش و غم دهر

آنچه بگذشته بر سروعلن

راند در محضر قاضی بسخن

نه قماری زده ام با رندان

که شوم در خور بند و زندان

نک دو سال است که این کهنه مداس

حاصل عمر مرا گشته چو داس

اصلح الله امورک از مهر

بگشا بر رخ مهجوران چهر

شکوه دارم بدرت زین نعلین

که نصیبم شده ز او خف حنین

من از این کفش کنون بیزارم

که کساد است از او بازارم

تاکنون عاقله اش من بودم

پس مسئولیتش فرسودم

هم از امروز کنم استعفا

تاکه مسئول نباشم فردا

خود نیم ضامن جرمش زین پس

تاکنون هر چه کشیدستم بس

بین ما نافه تفریق نویس

که دگر هیچ ندارم در کیس

خنده زد قاضی و از همت خویش

مرهمی هشت ورا بر دل ریش

گفت تا چاره دردش سازند

کفشها را به تنور اندازند

گرچه این رشته دراز آوردم

مثلی بر تو فراز آوردم

ملک ایران که چو بیت الحزن است

جفت بوالقاسم طنبورزن است

کفش او حضرت شاهنشه ماست

طرفه کفشی که نداند چپ و راست

هر کجا بگذرد این کفش ز پی

می دود بهر بلای تن وی

تا در آتش کشد این خاک خراب

میرود گه بهوا گاه در آب

گاه در مبرز و گاه اندر بام

می زند لطمه بر این ملک مدام

می رسد از صف کرمانشاهان

در قطار وزراء ناگاهان

فتنه شرق و بلای غرب است

با عدو سلم و بیاران حرب است

ما از این کفش بدل بیزاریم

لیک هر دم غمی از نو داریم

قاضئی کو که علی نصب العین

حکم تفریق دهد فیمابین

شمارهٔ ۳ - نکوهش بیطرفی ایران

در مجانی الادب شماره نخست

این چنین خواندم آشکار و درست

که امیری بشاه یاغی شد

نعمت افزوده دید و طاغی شد

پادشه لشکری فراز آورد

نامزد بهر گوشمالش کرد

بود در آن سپه یکی سره مرد

که هماوردش آسمان ناورد

پهلوانی مبارز و خونخوار

مایل جنگ و عاشق پیکار

هر زمان می سرود با دل تنگ

که مرا نیست آرزو جز جنگ

ای خوشا پهنه مصاف و نبرد

که در آنجا شود شناخته مرد

ای خوشا جنگ را پذیره شدن

روز روشن به ابر تیره شدن

زین قبل می سرود و میزد گام

مرگ را گوش هشته بر پیغام

چون رسیدند سوی بنگه خصم

تنگ شد از هجومشان ره خصم

تیره کردند روز بر دشمن

بسته شد باب صلح و راه سخن

پهلوان در طلیعه لشگر

پای می کوفت هم چو رامشگر

ناگهان تیری از کمان عدو

گشت پران نشست بر سر او

پهلوان را هنر برفت از یاد

ناله ای زد و بر زمین افتاد

یاورانش گرفته بر سر دست

می کشیدند همچو مردم مست

تا به بیمار خانه بردندنش

به پزشکان همی سپردندش

آمد از در پزشک دانشمند

بر نشاندش بجایگاه بلند

زخم را با گلاب و دارو شست

واندران ژرف بنگریست درست

تیغ و مسبار و میل و نشتر خواست

عرض و طولش بدید از چپ و راست

امتحان ها همه بکار آورد

آنچه پنهان شد آشکار آورد

پس بدو گفت کاری آمده پیش

که گرفتار حیرتم زین ریش

در دماغ تو تیر را شده نوک

واندر آنجا خلیده هم چون شوک

گر کشم مغز را برون آرد

زانکه پیکان به مغز جا دارد

اندکی مغز اگر برون آید

دل نهادن بمرگ می باید

می ندانم چکار باید کرد؟

چه علاج اختیار باید کرد؟

پهلوان چون شنید این ترتیب

خاست از جای و کرد رو به طبیب

گفت مشغول کار باش و ملغز

که در این کله نیست یکجو مغز

مغز اگر در کدوی من بودی

کی تنم راه جنگ پیمودی

سر بی مغز ساز جنگ کند

عاقل اندر غزا درنگ کند

جنگ ننگ است در شریعت من

جز پی پاس دین و حفظ وطن

درد دین و وطن چو نیست ترا

صلح کل شو مدار چون و چرا

جنگ باشد طریق عمروالعاص

صلح از بوهریوه مصلح خاص

آن شنیدم که در صف صفین

چو علی خواست از معاویه کین

بوهریره ز یاوران نبی

که بر او مخلصند شیخ وصبی

درگه نیم روز و شام و سحر

بود اندر نماز با حیدر

لیک در موقع شراب و طعام

جستی از سفره معاویه کام

تهی از فکر و خالی از نیرنگ

با همه صلح بود در صف جنگ

آن یکی گفتش ای رفیق کهن

در شگفتم بسی ز کار تو من

که بگاه نماز و طاعت و ورد

مرتضی را همی شوی شاگرد

چون ز کار نماز پردازی

بر سماط معاویه تازی

دل در آنجا صفاپذیر کنی

شکم اینجا ز لقمه سیر کنی

با همه صلحی و بعرضه جنگ

نکنی سوی هیچ یک آهنگ

گفت آن را که در نماز آید

اقتدا بر علی همی باید

کیست غیر از علی اما وری؟

اوست بیت العتیق و ام قری

کلم طیب از طریق شهود

بر در او کند عروج و صعود

زو گسستن بغیر پیوستن

باشد از وجه حق نظر بستن

با علی هر که ایستد به نماز

با خدای یگانه گوید راز

لیک در سفره علی بطعام

نتوان شد که نیست خیز و ادام

از لباس پلاس و نان سبوس

که کند جز علی طعام و لبوس؟

لوت چرب و غذای عنبر بو

از در مطبخ معاویه جو

ور طعام علی بشوی دو دست

گرچه قوتش ز مطبخ احداست

لقمه در سفره معاویه زن

که شکر آب گشته در روغن

دل بمهر علی بنه محکم

وز معاویه ساز کار شکم

باز گفتی چرا بعرصه رزم

سوی کین توختن نداری عزم

زانکه این جان بکالبد جفت است

مایه روح و جسم هنگفت است

نیست بیمی بجنگ ناکردن

که جدائی کند سر از گردن

لیک در جنگ بس خطر باشد

بیم تفریق تن ز سر باشد

عاقل اندر خطر قوم نزند

مرد دانا ز جنگ دم نزند

مرمرا با نبرد کاری نیست

در صف جنگیان شماری نیست

با معاویه و علی دائم

بسته ام عقد آشتی قائم

تا بود نان گرم و لقمه چرب

نکنم حرب با نبیره حرب

تا دلم شد بذکر حق پابست

سوی دست خدا نیازم دست

بر علی جنگ نیست صعب و مهم

و یدالله فوق ایدیهم

مسلک من طریق بیطرفی است

بر همه آشکار و بر تو خفیست

ای پسر بوهریره را میدان

پیشوا و امام بی طرفان

بی طرف را کس نیارد خست

مگر آنکو اساس عهد شکست

اعتمادی بیار عهد شکن

نکند هیچ کس چو مرد و چو زن

ما که خواهان عزت و شرفیم

لله الحمد جمله بیطرفیم

شمارهٔ ۴ - آزمند خسیس

آزمندی هواپرست و خسیس

در دهی بود کدخدا و رئیس

داشت مرغی ظریف و زرین بال

تیز پرهمچو شاهباز خیال

هر زمان زاغ شب بچرخ بلند

خایه زر بطشت سیم افکند

مرغ او هم در آشیان زمین

هشتی از مهر بیضه زرین

وزن آن بیضه از هزار درم

نه فزون آمدی بسنگ و نه کم

آزمند سفیه و ابله خام

یافت زین مایه ثروتی بدوام

هر سحرگه ز خواب بر می خواست

بخت دادی نویدش از چپ و راست

چون خروس سحر گشودی پر

بود در زیر مرغ بیضه زر

خواجه آن بیضه را باستعجال

برگرفتی ز مرغ زرین بال

سوی بازار برده می بفروخت

هر چه افزون ز خرج بود اندوخت

روزی آن آزمند با خود گفت

چند باشم بدین قناعت جفت

تا بکی زین شکار دست آموز

بستانم وظیفه روز بروز

تا بکی آب برکشم از چاه

جست باید بسوی دریا راه

بیشک این مرغ را بخانه دل

کارگاهی است ما از آن غافل

بیشک از چینه دان و قلب و جگر

راه دارد بسوی معدن زر

گنجها را بگنجخانه نهد

تخمی از آن در آشیانه نهد

در دل اندوخته است مایه زر

می فریبد مرا بخایه زر

باید آن گنج خانه را دریافت

شکمش بر درید و سینه شکافت

تا بکان زر درست رسم

سوی انجام از نخست رسم

پس دل مرغ را درید از هم

جستجو کرد از اندرون و شکم

دید جز رودهای پرخم و پیچ

نیست وز زر خبر ندارد هیچ

طمع خام را زدم دامن

آتشش سوخت نان پخته من

این مثل با تو گفتم ای فرزند

تا نیندازدت طمع دربند

تا نیفتی چو غافلان در راه

بهوای هریسه اندر چاه

گر فتادی درون چنبر آز

نرهی زان بروزگار دراز

تا توانی بگرد آز مگرد

که سیه روزی آرد آز بمرد

دل بزنجیر حرص و آز مبند

ریسمان طمع دراز مبند

بامید خزانه وهمی

زرت از کف مده ز کج فهمی

با کم خود بساز تا ز طمع

نشوی مبتلای سوک و جزع

میوه شاخ حریص بی برگی است

اشتها مایه جوانمرگی است

مصطفی عز من قنع فرمود

هم چنین ذل من طمع فرمود

کز قناعت بزرگوار شوی

وز طمع رو سیاه و خوار شوی

شمارهٔ ۵ - دیباچه

چو دانا ز گنجینه در باز کرد

بنام خدا نامه آغاز کرد

خدائیکه در مغز هوش آفرید

بتن آدمی با سروش آفرید

روان را بدانش ستایش نمود

سخن را ترازوی دانش نمود

سپس خامه را با زبان جفت کرد

نی گنگ را داور گفت کرد

از او یافت و خشور یزدان پرست

کلید در گنج دانش بدست

محمد چراغ خرد گستران

خداوند و سالار پیغمبران

که با نامه آسمانی بخاک

فرود آمد از نزد یزدان پاک

در آن نامه از راز هر تر و خشک

بپا کند ناف جهان را بمشک

ایا خواجه از داور هست و بود

بجان تو و خاندانت درود

بر آن پیشکار جوان مرد تو

بر آن دختر نازپرور تو

بر آن پیشوایان با فرو داد

که دارند از شیر یزدان نژاد

همه وارث تاج و تخت تواند

همه میوه های درخت تواند

بویژه علی بن موسی که هست

مرا دامن مهرش اندر بدست

برد آسمان بر زمینش نیاز

کند کعبه در آستانش نماز

بفروی این نامه را ساختم

بامیدش این نکته پرداختم

که او در جهان پادشاه من است

ز نیرنگ اختر پناه من است

چو کردم ز خاکش پر از نافه مغز

همه کار من گشت ستوار و نغز

بریدم بسی بندهای شگرف

برون آمدم از بن چاه ژرف

بنام تو ای شاه گردن فراز

نمودم من این پارسی نامه ساز

پی آنکه بنیاد آیین و کیش

در او زنده سازم بنیروی خویش

کنم تازه آیین شرع کهن

براندازم از مشرکان بیخ و بن

چنان خواهم از همت راد تو

وز آن داد و بخش خدا دادتو

که تا هست گردنده گردون بپای

ز من ماند این نامه اندر بجای

شمارهٔ ۶

بنام خداوند هر بود و هست

نگارنده نقش بالا و پست

فروزنده گوهر آفتاب

طرازنده پیکر خاک و آب

خدائی که بخشید تن را خرد

روان را همی با خرد پرورد

ز ما باد پیغمبرش را درود

که شد ایزدی نامه بر وی فرود

ابوالقاسم ص آن احمد مصطفی ص

خداوند دیهیم و تخت صفا

جهان روشن از پرتو دین او

زمین خرم از آب و آیین او

گر او تن بدی ما سوی پیرهن

ور او جان بدی انبیا جمله تن

مرا ای خداوند دیهیم و گاه

چنان دان که هستم کم از خاک راه

بفرسا تنم با پی پاک خویش

بیاویز جانم ز فتراک خویش

بمهر علی جانم آکنده دار

غمانم ز خاطر برآمنده دار

ز مهرویم سینه پر نور کن

دلم روشن از نخله طور کن

جزاک الله ای شیر پروردگار

از آن دست و بازو که خستی بکار

وز آن پنجهائیکه با نره دیو

زدی در بر تخت کیهان خدیو

به تیمار دین سخت بستی کمر

بماندی بسی دیر بیخواب و خور

درود خدا باد بر جان تو

بر آن رشته درو مرجان تو

بر آن همسر نازپرورد تو

که مهرش بدی داروی درد تو

بر آن یازده سرو بالا فراخ

که توحیدشان برگ و تقوی است شاخ

توئی آن همه شاخ را بیخ و بن

ز گفت تو رانند یکسر سخن

بویژه علی بن موسی الرضا

امیر قدر حکمران قضا

که این بنده سالی است در کوی او

چو مستسقیم بر لب جوی او

زلال خضر نوشم از همتش

سکندر نشان باشم از دولتش

بنیروی آن شاه والا رهی

نوشتم یکی نامه با فرهی

در آن نامه در حضرت کبریا

قوی کردم آیین فرخ نیا

چو سالی ازین نامه بر شد فراز

کهن گشت و نو کردم اینک طراز

هم ایدون برانم در این سال نیز

که آرم عروس سخن را جهیز

به نیروی این چارده نور پاک

ازین نامه روشن کنم روی خاک

هنرهای مردانه آرم بکار

ز من کوشش و یاری از کردگار

شمارهٔ ۷

بنام پدید آور هست و بود

که این جامه را بافت بی تار و پود

بگسترد بر آب فرشی زمی

بر آن آب زد خیمه آدمی

ز خاک آدمی کرد و از نار دیو

جدا کرد دانش ز نیرنگ و ریو

خرد یار کرد آدمیزاده را

که خم گلین پرورد باده را

نخستین گهر کافریدش خدای

خرد بود کامد بحق رهنمای

در انبان دانای گوهر فروش

ندیده است کس گوهری چون سروش

که روشن دلان را برد در بهشت

بدوزخ کند روی پتیاره زشت

شریعت ازین گنج سرمایه یافت

طریقت ازین عقد پیرایه یافت

مه و مهر از این آسمان سایه ایست

سپهر اندرین نردبان پایه ایست

بدانش سرانجام ده کار خویش

که هر کس بیرزد بکردار خویش

ز یزدان بر آن خواجه بادا درود

که در کار دین شد ز بالا فرود

فرو شد بفرمان یزدان پاک

ز افلاک دامن کشان سوی خاک

برافروخت در شام یلدا چراغ

صف باغ پرداخت از بوم و زاغ

یکی نامه آسمانی بدست

نبشة در او راز بالا و پست

همه رازها در دل یکدیگر

نهفته چو شیرینی اندر شکر

سر رازها بسته با آن طلسم

که جان را گشاید ز زندان جسم

کلید در این فروزنده گنج

سپرده نهان در کف هفت و پنج

که هستند فرمان گذاران وی

همه از صفا راز داران وی

نخستین پسر عم والا گهرش

که خاک رهش بود دیهیم عرش

علی آنکه فرزند بوطالب است

بدیوان و اهریمنان غالب است

نبیند ستاره چنو روشنی

ندارد چنو چرخ شیر اوژنی

شگفت آیدم کان مه تابناک

چسان پرتو افکند بر تیره خاک

چسان جا درین قصر پیروزه کرد

که نتوان کسی بحر در کوزه کرد

چسان با دد و دیو و پتیاره زیست

چسان رنجها برد و خون ها گریست

ای آن شهریاری که دیهیم و تخت

ندیده چو تو شاه پیروز بخت

بدین گیتی اندر توئی کدخدای

توئی نیز داور به دیگر سرای

درود خدا بر سرشت تو باد

بر آن باغ و بستان و کشت تو باد

بر آن لاله و سوسن و شنبلید

بر آن سرو و شمشاد و ناژ و بید

به بهرام و کیوان و خورشید تو

مه و تیر و برجیس و ناهید تو

بر آن جفت پاکیزه مقبلت

بر آن شکرین میوهای دلت

بر آن نه چراغی که از چهار سوی

نمودند روشن درو بام و کوی

بویژه خداوند اقلیم دین

شه هشتمین قبله هفتمین

علی بن موسی بن جعفر که مهر

نتابد چو رخسار او در سپهر

سمن برگی از گلشن کوی او

ختن بوئی از ناف آهوی او

بهشت از مقامات او گوشه ای

بهار از کرامات او توشه ای

ایا شاه بخشنده داد ده

که بند هوا را گشودی گره

دو سال است کاین بنده در خاک تو

زند بوسه بر تربت پاک تو

تنش خفته در سایه بید تو

دلش شاد و خرم بامید تو

کنون سال سوم فراز آمده است

که بر درگهت با نیاز آمده است

ندارد بکف تحفه غیر از درود

نیابد سرش جز بخاکت فرود

درین هر دو سال ای همایون درخت

که گستردم اندر پناه تو رخت

ز زندان غم بود جانم رها

برستم ز دندان نر اژدها

ندیدم یکی روز تاریک زشت

همه فرودین بود و اردی بهشت

دو نامه بیاراستم چون بهار

پر از رنگ و نیرنگ و بوی و نگار

بدین نامها کار دین ساختم

هم از خامه ارژنگ چین ساختم

گسستم ز دیوان سرشته را

رهاندم ز اهریمن افرشته را

بتصدیق آیین پیغمبران

گرفتم جهان از کران تا کران

کنون سومین نامه آغاز شد

لبم با سیاست هم آواز شد

تو باب المرادی و کهف الرجا

من آورده ام بر درت التجا

مرانم که جز تو پناهیم نیست

بیار کسی جز تو راهیم نیست

در این کعبه زنهار جوی آمدم

پی سبزه و برطرف جوی آمدم

پناهی، که دشمن برآهیخت تیغ

چراغی، که ماهم فروشد بمیغ

ز آسیب اهریمن تیره بخت

نگهدار جانم در این روز سخت

تو دانی که باغ مرا سایه نیست

بکنجم جز امید سرمایه نیست

لب بسته را جفت گفتار کن

دل خسته را عافیت یار کن

بر این کشته از فضل باران فرست

بر این گل شمیم بهاران فرست

شمارهٔ ۸ - بمناسبت تاجگذاری ۱۳۳۲

ای تاج خدایگان اعظم

دیهیم قباد و افسر جم

زیب سر کسری و فریدون

پیرایه تارک همایون

کاوس پی تو درکه و دشت

با برق و سحاب هم سفر گشت

سیروس پی تو ساخته رزم

با پادشهان چین و خوارزم

در راه تو گشته تیر رستم

در چشم سپند یار مدغم

وز شوق تو برکشیده شاپور

کتف عربان بزخم ساطور

بهرام بعشق تخت ایران

بر بود ترا ز چنگ شیران

وندر طلبت بدشنه تیز

شیرویه درید ناف پرویز

محمود سبکتکین به تاراج

در هند پی تو رفت ای تاج

وز تیشه غازیان اسلام

بشکست به سومنات اصنام

اندر طلب تو شاه سلجوق

در روم و ختا فراشت منجوق

وز آل زیاد و آل بویه

دشمن بغفان و سوگ و مویه

نادر ز پی تو تاخت در هند

ز آمویه فشاند گرد تا سند

تا بر سر جمشید بودی

چون کعبه در امید بودی

سودند شهان چین و خلخ

پیش تو بخاک آستان رخ

از بحر سیاه تا شط نیل

شد سجده گه تو میل در میل

جیش تو بروم فوج در فوج

چون بحر مدیترانه در موج

از ساحل رودخانه کر

خرگه زده تا بغار بسفر

افراشته موکبت مرادق

بر چرخ برین ز کوه طارق

افریقیه بر تو باج می داد

قسطنطینت خراج می داد

وز نور و فروغت اندر ایوان

شرمنده شد آفتاب و کیوان

ای شمس قلاده ثریا

تقدیم رهت و شاح جوزا

امروز هلال تاج داری است

بل غره شهر شهریاری است

تو ماهی و فرق شاه چرخت

مرغ ظفری و نسر فرخت

چندی ز نظر نهفته بودی

در ستر محاق خفته بودی

در آرزوی تو هر دقیقه

چون سال گذشته فی الحقیقة

ای بس مه و سال و هفته و روز

بودیم ز حسرت تو در سوز

با خفاشان به پرده شب

چون جغد سرود نوحه بر لب

حیرت زده چون کواکب خمس

جویای فتوح مطلع الشمس

اورنگ شهی بخویش می گفت

با مقدم شاه کی شوم جفت

ایوان گفتی بخویش تا کی

دورم ز قدوم وارث کی

چشم تو ز شوق تارک شاه

نغنود و همیشه بود در راه

جزعت ز جزع گهر نشان بود

رویت بسهیل و کهکشان بود

بی ناموسان بی حقیقت

جادومنشان کژ طریقت

ایام محاق ماه ما را

هم عزلت پادشاه ما را

دانسته بوقت خود مساعد

افراشته یال و کتف و ساعد

در تاریکی ز هر کرانه

یک تیر زده بصد نشانه

همسایه ز بام و دشمن از در

گشتند درون خانه اندر

بیگانه و خویش بهر غارت

کردند هجوم در عمارت

چون شاه به تخت زر برآمد

از شام سیه سحر برآمد

خورشید دمید و سایه بگریخت

وز معجزه بند سحر بگسیخت

الحمد که حاسد بداندیش

شد کشته بزخم ناوک خویش

صد شکر که حسرتش به دل ماند

بارش بخر و خرش به گل ماند

آن ابر سیاه منقشع شد

وان دود غلیظ مرتفع شد

می از خم و گل ز شاخ سر زد

خورشید درون کاخ سر زد

شاه آمد و برگرفت پرده

زین تازه عروس هفت کرده

بیمار نوان درون بستر

چون دید طبیب مهرگستر

اندر قدمش فتاد و زارید

خون از مژگان بدیده بارید

از دیده فشاند گریه شوق

برداشت اجل ز گردنش طوق

از صبح امید تافت پرتو

در کاخ سعادت شه نو

ای تاج کیان براه باریک

در شام سیاه و روز تاریک

گر نایب سلطنت نمیبود

زین خاک شدی بر آسمان دود

از خلق نهفته نیست مانا

کاین صاحب کاردان دانا

از راه وفا و حق پرستی

پرداخت بکار شه دو دستی

دستی و بزمام ملک می داشت

با دست دگر علم برافراشت

دست چپ و راست بود شه را

حافظ شده مسند و کله را

عدلش خوانده است قرة العین

عقلش گفته ست ذوالیمینین

یمن است و یسار در کنارش

چون کار یمین کند یارش

ای افسر کیقباد و دارا

نور شرف از تو آشکارا

امروز بفرق این شهنشاه

پرتو فکنی بگنبد و ماه

پیش گهرت ز خاک افلاک

ذات الکرسی فتاده بر خاک

افکنده سنان سماک رامح

شمشیر نهاده سعد ذابح

جبهه بره تو جبهه ساید

اکلیل به پیشبازت آید

غفره بر تو نهاده مغفر

نثره کندت نثار گوهر

تو افسر پادشاه شرقی

خورشید ملوک را بفرقی

تاج سر تاج ملک و دینی

دیهیم خدیو راستینی

آن دره تاج تاجداران

غرق دل و دستش ابر و باران

احمد شه نام جوی دیندار

هفتم شه خاندان قاجار

شاهی که بصیر و قدردان است

عارف بمقام بخردان است

احمد شاه از حساب ابجد

پنجاه و نه است بعد سیصد

وین نام ز روی کنج کاوی

گردید بقدردان مساوی

ای مجلس پایدار ملی

ای طور مقدس تجلی

ای کعبه عدل و روضه فخر

ای سجده گه ملوک اسطخر

در جوی تو آب عدل جاری

وین هفت سفینه ات جواری

تو باغی و شهریار سروت

تو سروی و پادشاه تذروت

تو چرخی و قهر تو مجره

مبعوثانت چو ماه و زهره

تابان چو نجوم در بروجند

دائم بصعود و در عروجند

تو ثانی قبة الزمانی

ایوان سعادت و امانی

در بارگهت خدیو آفاق

با رأفت و داد بسته میثاق

سوگند بدین و داد خورده

وز حلف فصول یاد کرده

ای دار سلام و دین اسلام

ای قبله خاص و کعبه عام

قانون تو احسن الفواعد

اقبال بساعدت مساعد

شه در تو نهاده از وفا گام

خورشید بقصرت آمد از بام

ما مشرقیان ملک پرستیم

در دامن شه فکنده دستیم

خاک ره شاه دادخواهیم

فرمان برو حق گذار شاهیم

جمشید پرست و کی نوازیم

ضحاک کش و ستم گدازیم

این گفت ز اهل خاورستان

فاش است به مسجد و دبستان

زنبور عسل بشاه نازد

مور از شه خویش سرفرازد

تا راست شبی که مه ندارد

خوار است کسی که شه ندارد

صد شکر که ما بنیروی بخت

داریم شهی ستوده بر تخت

ای افسر داد پیشدادی

پیرایه فرق کیقبادی

امروز شدی بتارک ماه

یعنی به سر مبارک شاه

گشتند تو را درون مشکو

شاهان زمانه تهنیت گو

بنشانده ادیب اندرین جشن

در گلشن طبع گلبنی گشن

بسروده برای سال تاریخ

بیتی روشن چو ماه و مریخ

و آن بیت لطیف نغز این است

در پوست مبین که مغز این است

نازد بلوای مهر و کیوان

«تاج ملک الملوک ایران »

شمارهٔ ۹

ما را چه که باغ لاله دارد

ما را چه که خسته ناله دارد

ما را چه که گربه می کند تخم

ما را چه که گاو می زند شخم

ما را چه که گوش خر دراز است

ما را چه که چشم گرگ باز است

ما را چه که حمله می کند ببر

ما را چه که قطره بارد از ابر

ما را چه که میش بره دارد

ما را چه که اسب کره دار

ما را چه که بجنگ روس و ژاپن

یا حمله بالن و دراگن

ما در غم خویش ناله داریم

کاندوه هزار ساله داریم

هستیم چو مرغ پر شکسته

از تیر قضا نژند و خسته

نه جفت و نه آب و دانه داریم

نه لانه و نه آشیانه داریم

ما شکوه زبخت خویش داریم

زاری بدرون ریش داریم

ما پشه دام عنکبوتیم

باد برهوت بر بروتیم

بی توشه علم و مایه فن

افتاده بگرد بام و برزن

بی خاصیت کمال و تقوی

از فضل و هنر کنیم دعوی

شمارهٔ ۱۰

من که در دانش و هنر طاقم

شمع ایوان و شمس آفاقم

دختر قاضی نیشابورم

ماه پرویز و شاه شاپورم

رشک شیرین و جفت پرویزم

از لب اندر سخن شکر ریزم

بی بی آغاست نام فرخ من

شهد گیرد شکر ز پاسخ من

هست اشرف برادرم قاضی

که از اویند شاهدان راضی

زده در زرگران و فوشنجان

استکان و پیاله و فنجان

بسکه مشتاق وصل و تشنه وقف

میجهد از زمین خانه بسقف

زن قاضی است خانم اشرف

صاحب اعتبار و مجد و شرف

عیبش این بس که در بلندی و پست

ریش قاضی ندارد اندر دست

قاضی از وصل زن ملول و ستوه

دل زن هم ز شو پر از اندوه

هر دو ناگفته و نسنجیده

از حریف شبانه رنجیده

مصلحی نیست کژ طریق صلاح

این دو دل را دهد بهم اصلاح

تا بدانند قدر یکدیگر

به برند از نهال مهر ثمر

تا بغلطند بر فراز سریر

تا بسایند استخوان بحریر

تا بیفتند هر دو از حرکت

دور ماند قضای بی برکت

از دل و جان رفیق و دوست شوند

چون دو مغز اندرون پوست شوند

نوشی و قاضیه دو خواهر من

راست گویم دو گنج گوهر من

قاضیه خواهر بزرگ من است

گوسفند است اگر چه گرگ من است

چشمه نوش از لب نوشی

بر دهان بسته قفل خاموشی

دختر خواهرم بود مخصوص

که کند وقف بر عموم و خصوص

تا علی اوسطش شناخت بها

گفت خیرالامور اوسطها

پسر من غلام حیدر خان

شکلائی است تازه اندر خوان

گشته رویش شعار شاه حبش

زده مویش بهند و چین آتش

شوهرم رفته است در تربت

از وطن رو نهاده در غربت

بر کمر زد ز چابکی دامان

تا که نظمیه را دهد سامان

کار نظمیه را نکرده درست

خفته با دختر ریاست پست

ای صبا گر رسی بر آن سر کوی

از زبان من حزین برگوی

کوه سیماب را بتیشه تیز

بیستون کردی ای ملک پرویز

وصل شیرین نصیب خود کردی

عالمی را رقیب خود کردی

اندر آن بزم دلکش عالی

جای فرهاد کوهکن خالی

شمارهٔ ۱۱

سهی سروی از تخم شاهان کی

چو گلبن بروئید در خاک ری

بیاراست رخسار و بالا فراشت

گل و لاله از چهره در باغ کاشت

بتان سر نهادند بر پای او

سر سروران گرم سودای او

ز بیگانه و خویش و نزدیک و دور

بدان لعل شیرین برآورد شور

چو گیتی ز سودای او مست شد

ز پای اندر افتاد و از دست شد

ز آه سحر بر درش پیک راند

بر آن کعبه از عشق لبیک راند

بت نازنین چهره پرشرم داشت

بسر کبر و در دیده آزرم داشت

نه رخسار او شمع هر خانه بود

نه برگرد هر شمع پروانه بود

نشد پخته از جوش آن مرد خام

ز افسون نگشت آن دل آرام رام

چو دیوانه گشت از پری ناامید

نیامد به و سیبش از سرو و بید

شنیدم شبی گفت در انجمن

که موم من است آهن سیمتن

همه شب مرا خسبد اندر کنار

به دل غمگسار و به لب میگسار

بخوانمش روزی درین بوستان

که شادان شوند از رخش دوستان

مشام از شمیمش معنبر کنند

بگردن ز گیسوش چنبر کنند

مگر باد این قصه را در نهفت

بدزدید ازین لب در آن گوش گفت

پریچهره پاکیزه گفتار بود

خردمند و بیدار و هوشیار بود

بجنبید چون بید ازین باد سخت

ولیکن نیفتاد برگ از درخت

چو سنبل شد آن لاله پرتاب و پیچ

ولی شکوه بر لب نیاورد هیچ

دلش گرچه با درد و غم گشت جفت

پراکنده و ناسزا برنگفت

همی گفت کاین بس مر او را سزا

که داند بود گفته اش ناروا

چه کیفر توانمش ازین داد بیش

که رسواست در پیش انصاف خویش

گر انصاف باشد سخن کوته است

که بر پاکی من دلش آگه است

زبان زشت راند سخن لیک دل

همی گویدش کز بدی در گسل

یقولون بافواههم را بخوان

درستی ز دل شد کژی در زبان

زبان گر نگردد بگفتار راست

دل و مغز و جان بر دروغش گواست

چو او خود بداند که بندد دروغ

اگر ماه باشد بود بی فروغ

بدین نکته پرداخت آن سیمتن

برآمد بر او آفرین ز انجمن

به یکباره گفتند احسنت زه

که بگشودی از بند فکرت گره

سرودند نفرین بر آن مرد خام

که با زهر آلوده می را بجام

فزودند خواری بر آن شوخ چشم

که از گفته اش غیرت آید بخشم

کسی نام نیکان بزشتی برد

که با نام بد جامه بر تن درد

شمارهٔ ۱۲ - برای شاهزاده خانم عیال عمادالملک طبسی نگاشته شده

ای طرازنده اساس خرد

که خرد رنگ هستی از تو برد

جامه دلکشت کلید ادب

بسته بر درگهت امید ادب

ادب از دانش تو ترکیبی

خرد از بینش تو تقریبی

عقل از آسمان تو قمری

فضل از بوستان تو ثمری

ارم از قصر رفعتت کاخی

طوبی از شاخ دولتت شاخی

مشک بوئی ز خاک مشکویت

آب حیوان زلالی از جویت

کوثر از ابر همت توئمی

لوح محفوظ از خطت رقمی

ای حجاب تو عقل و حاجب شرم

پاس تو هوش و پاسبان آزرم

گر فلک روح پرورد فلکی

ور ملک عقل گسترد ملکی

فلکی بر سرت کلاه قمر

ملکی بر تنت لباس بشر

بوجودت فلک نیاز برد

بسجودت ملک نماز برد

ای سراپرده تو خلوت دل

پای گل از لطافت تو بگل

چند در پرده می سرائی راز

ای ز شور تو در جهان آواز

پرده بردار تا شود معلوم

حال زنگی زنگ و رومی روم

تا بدانی که جز تو نیست کسی

نه متاعی نه دزد و نه عسسی

پاسبان متاع و دزد توئی

ماه و خورشید و اور مزد توئی

جز تو کس نیست اندرین خانه

چند ترسی ز چشم بیگانه

ای دمت کرده در سحرخیزی

سخنت داده از دلاویزی

حرز عیسی ز روزه مریم

روح حوا ز عطسه آدم

حرمت را چو در فرو بستند

پای جبریل و هم بشکستند

کلک این بنده کی تواند راند

فرس آنجا که جبرئیل بماند

من و ذات تو را ثنا گفتن

قصه اعمی است و در سفتن

بهتر آنکو بکو تهی تازم

از ثنا سوی قصه پردازم

چون به تقریبی اندران حضرت

بنده را زالف و لیله شد صحبت

گفتمت الف لیله منظوم

در کتابی است مرمرا مرقوم

گر اجازت دهی بقلب سلیم

همچو جان بر درت کنم تسلیم

هان فرستادم آن کتاب شگرف

که بود بحری از معانی ژرف

یعنی آن قصه مرتب را

داستان هزار و یک شب را

بوستانی ز طبع دهقانش

کشته و گشته بوستان بانش

تا از آن شاخ تازه بریانی

میوه های لطیف و تریابی

مریم آسا بری ز نخله خشک

رطبی چون شکر سرشته بمشک

تا که از این هزار و یک دستان

نغمه سنجد هزار این بستان

بانوی ما که بخت شد رامش

باد حافظ هزار و یک نامش

عصمت مریمی قرینش باد

دم عیسی در آستینش باد

سدره شاخی ز سرو باغش باد

مهر یک شعله از چراغش باد

شمارهٔ ۱۳

ای مجیر السلطنه ای جان پاک

ای مقامت برتر از این آب و خاک

شکوه ها باشد مرا از بن عمت

زخم او را چاره سازد مرهمت

این نه سعدالملک نحس الملک بود

بلکه دریای طمع را فلک بود

راست گویم ابن سعد است این نه سعد

کابر آزش باشد اندر برق و رعد

راست برگو ای برادر چون کنم

با چه حیلت دفع این ملعون کنم

چاره اطماع این دزد دنی

بنده نتوانم بگرزده منی

هست رویش همچو چرم کرگدن

جوجه تیغی پیش او نازک بدن

هر زمان کو صاف سازد اشتها

آید از کامش برون صد اژدها

عنقریبا کاین جوان غوغا کند

هیبتش در کام مردم جا کند

بینم اندر کوه و دشت این خواجه را

در رکابش سوخته زار و جاجه را

شنبه دشتی کریم دشتکی

صالح سرلک مراد چولکی

باوه خون آغه خدر کاکا صفر

حاجی بازونی کرخالو نظر

قاسم کاشی حبیب جندقی

قائد احمد خون کرد ائی تقی

مموکاک الله برار الا داد

عودل منکور کر الامراد

آن نریمان لر و دلدار کرد

گشته حاضر از برای دستبرد

باسوار زرگر و بیرانه وند

چگنی و دلفون و احمدوند زند

مافی و کاکاون و نانیگلی

میزند هم با عمر هم با علی

این سپه را پشت هم انداخته

سوی صحرا و بیابان تاخته

جفت کرده همچو اوراق طرم

اعتنا ننموده بر شهر حرم

گرد از سنگ سیاه انگیخته

خون ترسا و مسلمان ریخته

مال تاجر مال دولت مال پست

جمله را غارت کند این نادرست

گاه تاراج و چپاول این چکه

بگذرد از ترکمان های تکه

زنده سازد پیکر فضلویه را

دزد قشقائی و کهگیلویه را

چون سوی زوار نیزه برکشد

تسمه از پشت عنیزه برکشد

از من مسکین بگو با وی بجد

که تو نه مشروطه ای نه مستبد

هر چه گویم هستی الحق نیستی

چیستی چونی کجائی کیستی؟

گر تو سعدی این نحوست از کجاست

این برودت وین یبوست از کجاست

پس نه سعدی تو که شوم و ابتری

نحسی و از نحس هم آنسوتری

کی شتر دزدی تواند تخم دزد

کی شود مریخ همچون اورمزد

سعد نحسا مشق دزدی تا به کی

خواجه بهرام، اورمزدی تا به کی

زر زر و صوت چگر چون عود نیست

هر چگرچی حضرت داود نیست

آنکه خواند با چگر عاشق غریب

کی شود در نغمه همچو عندلیب

کی کرم اصلی شود گاه طرب

تالی مجنون و لیلی در عرب

گر کوراغلی شهره گردد در یلی

کی رسد در روز هیجا بر علی

کی تواند عمروبن معدیکرب

کار حمزه پور عبدالمطلب

تو همانا سعد ذابح بوده ای

چون گلاب صید نابح بوده ای

میگزی تخم غریبان چون مله

می کشی اطفال را چون حرمله

در میان شهر دزدی خوب نیست

در مراکز شیطنت مطلوب نیست

هر کجا نظمیه و کمیسری است

مسند دیوان و داد و داوری است

دزد نتواند در آنجا ایست کرد

چون توئی در همچو جائی زیست کرد

توی واگون جیب مردم را مکن

کفشها را از در مسجد مزن

شیر آب انبار را غارت مکن

لنگ حمامی مبر بشنو سخن

هین چه دزدی از کبابی سیخ را

یا ز دیوار طویله میخ را

رو برون مانند دزدان دله

چستک و بستک بدزد از قافله

از پیاده چارق و پاتابه را

وز زنان بیوه ماهی تابه را

شبکلاه حاجی و شال کمر

چنته قلیان و دیگ و دیگبر

امبر وافور و آتش سرخ کن

سرچپق با کیسه جای تتن

دبه زوار و کفش ساربان

سطل گاریچی کمند کاروان

نعل یابو زنگ پیش آهنگ را

از شتر پالان و از خر تنگ را

سعی کن تا دزد قهاری شوی

سارق طرار و عیاری شوی

ریشه جانت شود زین کار پر

دزد خر بودی شوی دزد شتر

از صعالیک عرب بالا زنی

در هنر آرسن لپن را بشکنی

این زمان بشناس کسب خویش را

تنگ برکش تنگ اسب خویش را

داخل اندر لشگر سالار شو

با سپاه کرد و لر در لارشو

ابلق بیعاری اندر فرق زن

گاهی اندر غرب و گه بر شرق زن

گاه از خوی سوی ماکو حمله ساز

گاه از شکی بیا کو می بتاز

در قراباغ و شماخی شیروان

اردوباد و نخجوان و ایروان

شهر را غارت کن و ده را بچاپ

مالشان را در هوا چون سگ بقاپ

بعد از آن دیگر باین مسکین مکاو

که بباید گوشت ببریدن زگاو

مال من خوردن شکار خانگی است

این عمل از چون توئی دیوانگی است

هین بیا این وجه را نادیده گیر

یا ز جیب خود بمن بخشیده گیر

تا فرو خوانند در بازارها

بور گردی در بر بیمارها

شمارهٔ ۱۴ - طلیعه روزنامه نیم رسمی آفتاب

خداوندان دانش را بشارت

که از گردون بخاک آمد اشارت

ز نور آفتاب بامدادی

گشایش یافت اینک باب شادی

جریده آفتاب از مطلع نور

فشاند مشک تر به لوح کافور

رهی کز خادمان شرع پاکم

ز احمد شه نژاد تابناکم

سلیل فرخ قائم مقامم

محمد صادق است از صدق نامم

ز کلک تیره و گفتار روشن

ادیبم خوانده استادان این فن

لسان الصدقم اندر صحت ابرار

نشان از راستی دارد به گفتار

پی ترویج دین و دانش و داد

همی خواهم کنون داد سخن داد

ز یاران وطن دارم تمنی

که بی ضنت بعون الله تعالی

ز این اوراق روشن بهره گیرند

قصوری گر شود عذرم پذیرند

شمارهٔ ۱۵

زمین گرد است مانند گلوله

نیوتن کرده واضح این مقوله

اگر چه گفته فیثاغورث از پیش

نبودش حجتی بر گفته خویش

نیوتن قول خود را با دلائل

بیان کرده ولله در قائل

دلیل اولینش گردی آب

به دریا اندر آوین نکته دریاب

که بحر از بر فزونتر هست بیشک

به حجت تابع افزون شد اندک

کی کو بیند، یم را بساحل

شود از دور با کشتی مقابل

نخست از پیکر کشتی در آن یم

نبیند هیچ غیر از نوک پرچم

چو آید پیشتر بیند اصولش

ز روی نسبت افزایش بطولش

شمارهٔ ۱۶

این چه . . . الملک بود ای نور چشم

که نباشد در کلاهش هیچ پشم

هر چه کتبا یا شفاها نزد وی

رفتم و در ناله افتادم چو نی

مرمرا نامد جوابی زین خصوص

گوئیا این خواجه باشد از لصوص

لص و لص لص بود این هر سه دزد

که برد مال کسان بی اجر و مزد

لازم است اکنون تلافیها کنم

شکوه از دنیا و مافیها کنم

مال من وقفست گوئی بر دو جنس

که نباشد این دو جنس از نوع انس

این یکی باشد رفیقت ان اخت

این بهشت تو است و آن یک دوزخت

شمارهٔ ۱۷

آن شنیدم که روبهی عیار

با بزی شد درون صحرا یار

روبهک سخت رند و دانا بود

در همه کارها توانا بود

گرم و سرد زمانه دیده بسی

تلخ و ترش جهان چشیده بسی

دامها بگسلیده از نیرنگ

پیرهن ها دریده رنگارنگ

هدف صد هزار تیر شده

کهنه تاریخ چرخ پیر شده

میخها کنده سیخها خورده

داستانها بخاطر آورده

لیگ بز گول و خوپسندی بود

در خور طنز و ریشخندی بود

ساده و بی خیال و خوش باور

متملق پرست و دون پرور

بیسبب مات و بی اراده به سیر

آلت پیشرفت مقصد غیر

می ندیده ز فرط خودبینی

در جهان جز بروی خودبینی

داشت ریشی دراز و شاخی سخت

ریش چون سبزه شاخ همچو درخت

این دو تن بر خلاف عادت انس

انس با هم گرفته چون همجنس

بی نزاع و جدال و چون و چرا

روبه اندر شکار و بز به چرا

راست گفتی که انس روبه وبز

انس آرامی است با پر توز

اتفاقا در آفتاب تموز

عطش افکندشان بسوگ و بسوز

هر طرف تاختند از پی آب

آب بود اندران زمین نایاب

بس دویدند تا در آخر کار

چشمه ای یافتند ز آب گوارا

راه آن چشمه در مغاکی بود

دره ژرف هولناکی بود

گاه رفتن چو بود رو بنشیب

بسهولت شدند و بی آسیب

آب خوردند و دست و رو شستند

سر و گردن در آب جو شستند

چون شکم سیر شد گلو سیرآب

چشمهاشان تهی ز سرمه خواب

آن دو یار موافق دمساز

خواستند از نشیب شد بفراز

راه پرپیچ بود و درهم و سخت

نه گیاه و نه سبزه و نه درخت

شکم از آب گشته همچون مشگ

دل ز خون مال مال و دیده ز اشگ

از اشرار تموز تن بگداز

مرغ اندیشه مانده از پرواز

دیرگاهی بخود فرو رفتند

هر دو از بخت بد برآشفتند

پس دیری مبادلات سخن

گفت روبه بدوستدار کهن

حیلتی بهر جستن از این دز

ساز کردم که دیو از آن عاجز

گر بهم دست اتفاق دهیم

هر دو از ورطه فنا برهیم

ورنه بی گفتگو در این زندان

هر دو باشیم طعمه رندان

گفت بز ای حکیم دانشمند

پیش رأی تو سرنهم بکمند

خاطرت گر هلاک من جوید

بنده سمعا و طاعتا گوید

که خداوند گیتی از کم و بیش

بتو داده است هوش و بر من ریش

شود از هوش آب و خاک آباد

ریش پشم است و پشم در خور باد

گفت روبه چو خاطرت گرم است

گوش تو سفته گردنت نرم است

حل این عقده سهل می بینم

چون تو را یار اهل می بینم

باید دیوسان بر این دیوار

شاخ خود را همی زنی ستوار

گنبدی سازی از سرین و سرون

رام باشی نه سرکش و نه حرون

تا کمین بنده ات شود گستاخ

پا نهد مرترا بشانه و شاخ

سوی بالا همی جهد چالاک

زان سپس برکشد ترا ز مغاک

پشت کن بر من ای گل خودرو

که مساوی است پشت گل بارو

گفت بز شکر دارم از ایزد

که توئی گنج هوش و کان خرد

در فراست شدی معلم من

اتقوا من فراسة المؤمن

مؤمن از هفت پرده شد آگاه

«انه ینظر بنورالله »

یار دانا ز گنج سیم به است

آدمی را خرد ندیم به است

مرحبا بک وحلت البرکة

همچو ماهی به در شو از شبکه

خیز و پا برفراز شاخم نه

از زمین سوی آسمان برجه

این همی گفت و خواست بر سر دست

منجنیقی بچرخ گردون بست

رفت روبه ز پشت بز بر شاخ

جست از آن تنگنا به دشت فراخ

جفته بر طاق آسمان انداخت

یللی گفت و تللی بنواخت

چون رها شد زدام گفت به بز

ای حریف یگانه گر بز

رفتم اینک خدا نگهدارت

تا ابد باد فضل حق یارت

من رهیدم بسی و حیلت خویش

تو هم البته حیلتی اندیش

تا مگر بشکنی بجهد طلسم

همچو جان وارهی ز محبس جسم

سعی کن تا بحیلهای شگرف

برهی زین مغاک تیره ژرف

بز بیچاره گفت ای «مسیو»

دوست را در بلا منه به گرو

هست شرط طریق مهر رفیق

«الرفیق الرفیق ثم طریق »

من ترا کرده ام ز بند آزاد

حق شناسی چرا شدت از یاد

کفر نعمت مکن که در کفران

نیست امید رحمت و غفران

ای رهیده بشاخ و شانه من

بمن خسته شاخ و شانه مزن

که بدین زیرکی و بز بازی

نه تومانی نه فخر دین رازی

گفت رو به بریش خویش بخند

که مرا دانشم رهاند از بند

گر تو داری بهوش خود برهان

خویشتن را از این بلا برهان

گفت بز چونکه حق شناس نه ای

دوستان را پی سپاس نه ای

رحمتی کن ز حق عوض بستان

گر شنیدی کماتدین تدان

که عمل را برابر آید مزد

گنج از پاسبان و رنج از دزد

گفت این راست است لیک از من

نکنی شمع آرزو روشن

اولا در نهایت افسوس

بایدت بودن از رهی مایوس

کوته آمد طناب حیله من

روشنی نیست در فتیله من

ثانیا در وزارت جنگل

چند روزی است گشته ام انگل

یافتم منصب و محل و مقام

سرفراز آمدم باستخدام

اینک آنجا اداره ای دارم

مختصر ماهواره ای دارم

گر رسم دیرسوی خدمت خویش

ثبت گردد به دفتر تفتیش

گاه اخذ وظیفه نصف حقوق

میرود بهر جرم در صندوق

زین سبب زود بایدم رفتن

تا نگردم دچار موج فتن

ثالثا وقت بنده می گذرد

بس عزیز است وقت اهل خرد

کار امروز چون بفردا رفت

کار فردا ز دست دانا رفت

حق نگهدارت ای برادر هان

چاره اندیش و جان خود برهان

که چو اینجا بمانی اندر قید

گر نمیری زجوع گردن صید

بز سوی آسمان فکند نگاه

گفت ای خالق ستاره و ماه

کاش دادی بجای لحیه و شاخ

بنده را عقل پهن و هوش فراخ

ای پسر این سخن مگیر بطنز

کت بود بهتر از خزانه و کنز

لختی اندیش در سفاهت بز

گاه تقدیم صدر و رد عجز

تا بدانی چگونه روبه پیر

کرد او را به دام حیله اسیر

پس زیار بد اجتناب کنی

خویشتن را چو زر ناب کنی

ریش خود را بدست کس ندهی

دل بیاران بوالهوس ندهی

آلت دست مغرضان نشوی

بی تفکر زره برون نروی

گر شنیدی کلام من رستی

ورنه در دام مرگ پا بستی

شمارهٔ ۱۸ - در ستایش آب شلف معدنی تنکابن

آفریننده شفا و مرض

آنکه او جوهر آفرید و عرض

آدمی را ز خاک پیدا کرد

خاک را محو و مات و شیدا کرد

خاک از آب و آب از آتش ساخت

بستر خاک را بر آب انداخت

کودکان را چو گاهواره نهاد

بر دل آب و مغز خاره نهاد

کرد پرخوابه شان ز در و گهر

بالش از سیم و خوابگاه از زر

از شرف تخت و از کرامت تاج

از هوا پوشش وز نوا دواج

ابرشان دایه قهرشان لالا

تا فرازند در چمن بالا

دینشان پیشوا و عقل پزشک

داده جلابشان ز عنبر و مشک

دردشان را دوا پدید آورد

قفل شان را هنر کلید آورد

فضلش آنجا که آبیاری کرد

از دل آب چشمه جاری کرد

نحل را در شکم نهاد دو بهر

در یکی زهر و در یکی پادزهر

صدف و در کشیده از دریا

خزف و لعل کرده از خارا

از یکی خاک زر و آهن کرد

وز یکی گوهر و خماهن کرد

در یکی شاخ خار و خرما ساخت

وز یکی غوره کرد و حلوا ساخت

در یکی چشمه ریخت شربت مرگ

وز یکی سبز و خرم آمد برگ

هر که ز آب شلف کفی نوشد

گفته من درست بنیوشد

که خداوند قادر بیچون

گوهر از سنگ چون کشد بیرون

سالها در سرای پیروزه

تشنه ماندیم و آب در کوزه

شکرلله که باز شاهد بخت

کرد در پیکر از جوانی رخت

ماه مشکو به کوی ما آمد

آب دولت به جوی ما آمد

چشمه روشنی که خواست خضر

زنده از وی روان اسکندر

گر سکندر بشام تیره نیافت

در دل ما بروز روشن تافت

سوی آب حیات بردم پی

و من الماء کل شی حی

خضر را ره بسلسبیل آمد

جام آب بقا سبیل آمد

الصبوع الصبوح یا احباب

المدام المدام یا اصحاب

تنکابن مگر بهشتستی

که گلشن عنبرین سرشتستی

آبش از سلسبیل برده گرو

لاله اش بر مه افکند پرتو

باده آنجا چه آبرو دارد

کابرو را چو آب جو دارد

زین روان بخش آب روح افزا

عرق آرد بچهره آب بقا

گر جم از دور بنگرد جامش

جام گیتی نما نهد نامش

هر که از سؤ هضم دارد رنج

یا بنالد ز هیضه و قولنج

یا ز سنگی که در مثانه وی

بشکند استخوان شانه وی

یا پیچد ز درد گره و پشت

آنچنان کش تو گوئی اینک کشت

یا گدازد ز صدمه نقرس

زر هستیش چون در آتش مس

چون ازین باده جرعه نوش آمد

کز خم ایزدی بجوش آمد

بنگرد فاش داروی همه درد

سرخ سازد ازین قدح رخ زرد

ور بشوید درون وی سر و تن

نو شود روزگار مرد کهن

رنج پیسی و جوشش پریون

رود از تن چو چربی از صابون

پوست نرم آید و بدن فربه

کار هر عضو یک ز دیگر به

برده اند این متاع نغز نفیس

از پی امتحان سوی پاریس

تا حکیمش بتجزیت پرداخت

جمله املاح آن بنام شناخت

هر یکی را گرفت وزن و قیاس

چوالومین، سیلیس و سود و پطاس

با تباشیر و آهن و آهک

کلر و سوفر گفتمت یکیک

الغرض ز این زلال هستی بخش

که بود رشگ اختران بدرخش

تا شود باده مایه رادی

تا بود آب بیخ آبادی

باده عیش در سبوها باد

آب شادی روان به جوها باد

شمارهٔ ۱۹

آن شنیدم که گفت پشه به کیک

بامدادان پس از سلام علیک

کای گرامی رفیق چابک چست

سر این نکته را بگو بدرست

من بدین بال و برز و سینه و شاخ

دست و پای دراز و گام فراخ

نطق شیرین و صوت روح افزا

خط و خال بدیع و قدرسا

روز تا شب گرسنه می گردم

روزی خود بکف نیاوردم

هر طرف بهتر توشه آرم رو

باد میراندم بدیگر سو

هر دم از جای خود فرو لغزم

بادبیزن زنند بر مغزم

هر کسی بر فراز بام بلند

دوخته بهر دفع من پشه بند

گاه با رختهای موئینه

که بپیچند بر سر و سینه

یال و کوپال من بهم شکنند

استخوانم چو پشم و پنبه کنند

گاه از دود زیبق و گوگرد

دست و پای دراز من شده گرد

گه بخم جهود یا ترسا

کشته گردم به زهر جان فرسا

از اروپا دوای مرگ پشه

رفته در زنگبار در حبشه

غوک با آن زبان وارونه

صید سازد مرا بدین گونه

که به یک دم هزار پشه به دم

درکشد ناورد بر ابرو خم

بارد اندر سرم بلا چو تگرگ

زندگی تلختر ز ساغر مرگ

گرچه در من نشان فرهی است

ساغر عشرتم ز می تهی است

تو بدین کوچکی و خردی حجم

فلک ناز را شدستی نجم

پهلوانان و پادشاهان را

تاجداران و کجکلاهان را

با لب بسته و زبان خموش

می روی در دهان و دیده و گوش

شاهدان طراز و خلخ را

سروقدان یاسمین رخ را

میگزی پشت و میمکی سینه

از تو نتوان کشید کس کینه

گلعذاری که زیر سایه بید

می نتابیده بر سرش خورشید

میخزی در میان پیرهنش

میمزی خون پاک از بدنش

چون درافتی به زیر شلواری

رستم زال را برقص آری

خون پاکان خوری چو باده ناب

ناف ترکان مکی چو جام شراب

میگزی زیر پرده عشاق

ساق پای بتان سیمین ساق

آنکه شیر ژیان به نیزه زند

یک تنه بر صف عنیزه زند

شکمش خسته از تلمبه تست

سینه نالان ز زخم سمبه تست

ای عجب من بدین سیه رختی

تو بدان فرهی و خوشبختی

سرنوشت مرا به پیشانی

بخت ننوشته جز پریشانی

سرنوشت تو راحت و طرب است

عیشت آماده ساغرت بلب است

تو چنانی و من چنین ز چه روی؟

تو طربناک و من غمین ز چه روی؟

پرده زین راز برفکن ای دوست

که نگنجم ز حیرت اندر پوست

کیک چون ماجرای پشه شنفت

زیر لب خنده ای زد آنگه گفت

من بهنگام کار خاموشم

بسته لب پای تا بسر گوشم

صوت پنهان و کام ناپیداست

کس نداند دهان من بکجاست

گر تو هم زیستی چو من خاموش

نشدی این چنین بجوش و خروش

گر بکردار این زبان بسته

می شدی نرم کار و آهسته

همه جا داشتی بخوبی راه

نشدی دستت از طلب کوتاه

روبکام اندرون زبان درکش

که تو چون پنبه ای و نطق آتش

آتش تیز چون به پنبه فتاد

سوخت آن پنبه برد خاکش باد

پشه چون این شنید شد خاموش

لب فرو بست و برگشاد دو گوش

گفت کردم نصیحتت را ورد

که تو استادی و منت شاگرد

ای پسر رو خموش باش چو کیک

تا نخواند کست مزن لبیک

همچو پشه مشو بلند آواز

که بناگه درافتی از پرواز

ای بسا کس که ابلهانه بداد

سر سبزش زبان سرخ بباد

گفت احمد سلامت انسان

بیقین بسته شد به حفظ لسان

شمارهٔ ۲۰

بنام ایزدان امشاسپندان

کز ایشان دیو و اهریمن به زندان

نخست افروزه اهورمزدا

خدای زنده دادار توانا

خجسته و همن و اندیشه نیک

که آموزیم از وی پیشه نیک

ستوده ایزد اردی بهشتی

که باشد رسته از هر گونه زشتی

چو شهریور چو اسفندار مینا

چو خرداد و چو مرداد توانا

بروز اورمزد از فرودین ماه

که زیور جسته دیهیم از سر شاه

نماز آرم به شادروان جمشید

که باشد برتر از ایوان خورشید

شهنشاها کنون کز باد نوروز

زمین پیروزه گون شد تخت پیروز

درخت سرو پوشد زمردین رخت

نشیند گل چو شاهان بر سر تخت

به پیش گل ستد بر پایه لاله

یکی چون می یکی هم چون پیاله

رده بسته به بستان سرو و ناژو

شده دستان سرا مرغ سخنگو

بنازد افسر زرین از این سر

چنان کز افسر زرینه گوهر

جهان داور ترا دیهیم بخشید

نگین و تخت هفت اقلیم بخشید

سپیده دم فروغ بامدادی

به پیشین و پسین خورشید دادی

گل سوری درودت فاش گوید

بدیهیم از سرت شاباش گوید

کمینه یادگارت جشن نوروز

که از دریا درآوردی درین روز

تو بستی یوغ و گاوآهن بورزو

زمین شیار کردی با سم گاو

تو اندر ساغر افکندی می از تاک

ز آب آباد کردی گلشن خاک

تو آوردی ز کاریز آب در جوی

کنار جوی کشتی سرو دلجوی

کجا خوی تو آنجا نوبهار است

که در پیش تو گل پژمان و خوار است

ز شاهان هخامنش و مه آباد

گرفت این تخت و ایزد مر ترا داد

جهان از شادی جشن تو نازد

ستاره از رخ و بشن تو نازد

بهشت از گلشن مهر تو خاکی است

جهان از باغ امید تو شاخی است

رهی کز پرتو شه آذر خشم

نماینده ز سوی چار بخشم

بپای تخت شه چون خاک راهم

ازیرا سوده بر کیوان کلاهم

بدربارت گروه چارگانه

مرا بگزیده اند اندر میانه

نخست از کاخ هورستار موبد

نگهبان جهان از دیده بد

دوم از بار تورستار آنان

که گوئی چترمندان پهلوانان

سوم از باس و سورستار این مرز

که خوانیشان کدیور یا کشاورز

چهارم سودوزورستار سودین

پرستاران خرگاه فرودین

همایون بادت ای شاهنشه این جشن

درختت باد سبز و خرم و گشن

همه در درگهت فرمان گذاریم

همه در خاک راهت جان سپاریم

گر ایزد یار باشد بخت همراه

که این فرمان بر این در درگه شاه

بکار لشگر و کشور بکوشیم

می از خون بداندیشان بنوشیم

همه هم دست و هم آواز باشیم

درون انجمن همراز باشیم

ز گله گرگ رانیم از چمن بوم

چنان تازیم بر یونان و بر روم

که از بیم سپهداران ایران

نماند بوم جز در کاخ ویران

سران ترک و سرداران تازی

نیارند اندرین سو ترکتازی

اگر کار جهانرا راست کردیم

بزرگی بهر خود درخواست کردیم

تموز و دی بباغ ما بهار است

شب ما روز و زندان لاله زار است

وگرنه از بهار و باغ و گلگشت

چه سود آنرا که دور از خانمان گشت

چه سود از لاله چون دل داغدار است

چه سود از گل که تن پژمان و زار است

درودت گویم و کوته کنم گفت

بمان شاها بشادی جاودان جفت

زبان ما زبون است از سپاست

بجان و دل همی داریم پاست

شمارهٔ ۲۱

ای تازه عروس مهربانم

وصل تو حیات جاودانم

خورشید سپهر اقتدارم

پیرایه بزم افتخارم

مهر تو نشسته در دل من

عشق تو سرشته با گل من

تو سرو حدیقه بتولی

نوباوه گلشن رسولی

اصل طرب و نهال عیشی

فرزند پیمبر قریشی

مه طلعت و آینه ضمیری

همخوابه و همسر امیری

با من به نژاد و اصل جفتی

کز گلبن احمدی شگفتی

از شرم تو ای امیر بانو

خورشید به خاک سوده زانو

ای گلبن باغ و شمع محفل

ای مونس جان و راحت دل

تا از تو شدم جدا و مهجور

بیمارم و ناتوانم و رنجور

بی روی تو در سرا و گلشن

تنگ است دلم چو چشم سوزن

نه صبر و توان و تاب دارم

نه راحت و خورد و خواب دارم

همچون مرغی کز آشیانه

پرد بهوای آب و دانه

پیوسته دلم در آرزویت

پرواز همی کند بسویت

گوئی رخت ای چراغ روشن

مغناطیس است و من چو آهن

خواهم ز خدا که تا قیامت

باشی بسعادت و سلامت

در مهد امان و تخت اقبال

از گردش چرخ فارغ البال

از روی امیر شاد و خرم

مسعود و معزز و مکرم

باشید بهم انیس و مونس

چون لاله آبدار و نرگس

اندر لب جو چو سرو آزاد

در باغ چو ارغوان و شمشاد

رخشنده چو آفتاب انور

مجموع چو پیکر دو پیکر

با یار قرین چو غمزه با چشم

اما تهی از ملامت و خشم

تو ماهی و جفت آفتابی

شاهینی و همسر عقابی

خواهم که ازین عقاب و شاهین

باز آید بیضه های زرین

هر جوجه آن بسان شهباز

گیرد سوی اوج چرخ پرواز

مهپاره ازین دو شاه زاید

سیاره ازین دو ماه زاید

تا هست زمین ماه و انجم

خورشید چو جام و آسمان خم

جام طرب از می جوانی

پرکن بنشاط و کامروانی

روزت فیروز و شب به از روز

شام تو چو بامداد نوروز

نوروز تو بهتر از شب قدر

روی تو نکوتر از مه بدر

شه گفته اقدس السیاده

مفتاح خزائن المساده

شمارهٔ ۲۲

بشنو از من داستان مختصر

رو در آن مجلس بیفکن یک نظر

فرقه ای گرم غزلخوانی شده

مست حق در بزم روحانی شده

رو بر آن در کن که هرگز بسته نیست

خسته آنجا شو که آنجا خسته نیست

عالمی پروانه این شمع شد

دوست با دشمن در اینجا جمع شد

با خبر با بی خبر آمیخته

خاک با زر خار بر گل ریخته

عاشق و معشوق گشته همقدم

کف زنان شاه و گدا در پیش هم

مهر و قهر و صلح و جنگ اینجا یکیست

شیر و نخجیر و پلنگ اینجا یکی است

مؤمن اینجا کافر اینجا آمده

عاشق اینجا دلبر اینجا آمده

ظالم و مظلوم سر مست غمند

عاقل و دیوانه همدست همند

ریخته خلقی به روی همدگر

خام و پخته جمله از خود بیخبر

مسجد و میخانه و دیر است این

پر ز یاران خالی از غیر است این

می فروش و زاهد اینجا باهمند

قاتل و مقتول با هم محرمند

قطره و دریا یکی در پیششان

صد سلیمان آمده درویششان

مستی از جام اخوت یافته

مهر از مهر نبوت یافته

کی طبیب از دردشان یارد علاج

زانکه خو کرده است علت با مزاج

بلبل و گلزار و گل اینجا ببین

جز راهمدوش کل اینجا ببین

کافر از این در مسلمان آمده

قطره در این جوی عمان آمده

خفتگان همراز با بیدارها

مست ها رقصنده با هوشیارها

شور محشر در جهان پیدا شده

زشت رویان جملگی زیبا شده

ظلمت و تاریکی اینجا نور شد

اهرمن با چهره چون حور شد

کرد شیطان بر گل آدم سجود

زد عدم خرگه بصحرای وجود

عشق بر بام استغنا لوا

گفت الرحمن علی العرش استوی

پیرها گشته جوان از یک نظر

غلغل اندر خاک افکند این خبر

خضر زد پیش سکندر گام شوق

شیخ بگرفت از قلندر جام ذوق

هم رحیم اینجا برحمن یار شد

مور مسکین با سلیمان یار شد

سر در این جا نفرت از سامان گرفت

درد اینجا وحشت از درمان گرفت

شمارهٔ ۲۳ - شرایط قضاوت

کسی بر حکم بین الناس بگزین

که گویندت نیایی خوبتر زین

سزای مسند است آن پاک طینت

که باشد فضلش افزون از رعیت

دم خصمش نسازد تار و تیره

بلغزش دل نیازد خار و خیره

چو خصمان در برش سازنده حجت

شود تاریک از هر سو محبت

قرین عصمت و پرهیزگاری

شریک حلم و جفت و بردباری

ببین اندر هنرهائی که ورزد

که هر مردی بکار خویش ارزد

نظر کن نیک و کار مزد بشناس

به قدر همتش می داد ازو پاس

ز رنج و سختیش اندازه برگیر

ز هر کارش حسابی تازه برگیر

مده رنج کسی نسبت بغیرش

که هر کس زاید از خود شر و خیرش

برفق آرند از ایشان بی سود

نیاز آید از ایشان دست فرسود

چو زنگه شبه در آیینه کار

فراز آید کند آیینه را تار

شتاب و عجله را از کف گذارد

به آرامی ز هر سو ره سپارد

مکن بهر از رشوت کار را بیع

که این حاصل ندارد در جهان ریع

شمارهٔ ۲۴ - تمثیل گرگ و بره

آن لحظه که در میان خون خفت

آهسته بزیر لب همی گفت

ای از قدح غرور سرمست

آلوده به خون بیگنه دست

ما کشته حرص و آز خلقیم

پاره شکم و بریده حلقیم

محروم ز نعمت جهانیم

بسته لب و دوخته دهانیم

نه خورده گیاه باغ و بستان

نزمام مکیده شیر پستان

نشناخته پا ز سر دم از شاخ

افتاده بزیر تیغ سلاخ

مائیم که در مشیمه مام

هستیم شهید تیغ ایام

تا از دل مام گشته بیرون

غلطیده بخاک و خفته در خون

ما را شده آخرینه زندان

در معده می کشان و رندان

شمارهٔ ۲۵

شاعری گفت که در راه حجاز

بودم از شوق حرم در تک و تاز

در دل بادیه اشتر راندم

وز دل پاک خدا را خواندم

گشتمی رهسپر خانه چو پیک

گفتمی خانه خدا را لبیک

خواندمی هر نفس از قول کمیت

بیت در منقبت اهل البیت

از جوانان عراقی با من

همسفر بود درین ره دو سه تن

باده پیما و غزل خوان و حریف

شوخ و شنگول و سبک روح و ظریف

زین حریفان وفا پیشه تنی

داشت دربار ز می چند منی

همرهانش ز فلان و بهمان

همه بودند مر او را مهمان

هر کجا بار فرود آوردند

روی سوی لهو سرود آوردند

باده نوشیده و سرمست شدند

سرگران گشته و از دست شدند

روزی اندر سرآبی در دشت

رخت هشته ز اشتر پی گشت

آمدند از فرس سیر فرود

رفت بر چرخ برین بانگ سرود

قریه ای بود به یک فرسنگی

مردمش جمله دلیر و جنگی

کارشان بود بآیین عرب

کشتن مردم و تاراج سلب

تاخته بر سر یکدیگر جیش

فرق ننهاده یمانی ز قریش

زالی از مردم آن ده بشتاب

بر سرچشمه روان شد پی آب

قدش از گردش گردون شده خم

روزگارش سیه و حال دژم

در جگر خون و به رخ ریخته اشک

در دل اندوه و به دوش اندر مشک

آمد اندر سر آن چشمه نشست

شست در آب روان صورت و دست

خار با سوزن مژگان از پای

کند و نالید بدرگاه خدای

دید جمعی ز جوانان عرب

بر سر چشمه مهیای طرب

گفتی اندر لب جوی و برکشت

سایه گسترده درخشان بهشت

رخت عیش و هوس افکنده در آب

شده از ساغر می مست و خراب

چون جوانی و غرور و مستی

داشت در خاطرشان همدستی

زال را دیده و از دیدن وی

جوش زد در سرشان ساغر می

روی کردند بدان زال نوان

کای بگلزار طرب سرو روان

تا جمال تو فروغ افکن شد

از فروغت دل ما روشن شد

گرچه ما بی سر و پائیم و گدا

سر نهادیم تو را بر کف پا

از فقیران گدا چهره مپوش

بنشین بذله بگو باده بنوش

زانکه ما یکسره مهمان توایم

میهمان نمک خوان توایم

میهمان هدیه یزدان بوده است

اکر موالضیف نبی فرموده است

الغرض با سخن شورانگیز

شعر شیرین محبت آمیز

آتش دیمه و برفاب تموز

نرم کردند دل سنگ عجوز

زال بیچاره ندانست که هست

سخره و مسخره مردم مست

زد در دولت دیرینه خویش

دور کرد از نظر آیینه خویش

سخن اهل ریا باور کرد

خنده ای برزد و بازی سر کرد

پهن شد بر سر کشت و لب جو

گفت کو دل که منستم دلجو

نوجوانی قدح از می پر کرد

گنج چه یاقوت روان از در کرد

به ادب بر کف پتیاره نهاد

گفتش این باده بخور نوشت باد

زال بگرفت و بپرسید که چیست

از چه رو نوشم و این ساقی کیست

پس بلا جرعه فرو ریخت بکام

طشت پرهیز درافکند از بام

بعد از آن دست سوی خوان آورد

لقمه ای چند زد از یخنی سرد

خوردنی دید فزون از شش و هفت

سوسمار و وزغ از یادش رفت

تا توانست بتعجیل و شتاب

خورد از آن قلیه و بریان کباب

ساخت در مائده جولان فرسش

باز شد زان می گلگون هوسش

آنقدر خورد که شد معده وی

سیر از قلیه و سیراب از می

با می کهنه چو ناهار شکست

شرم را رونق بازار شکست

دخت جمشید کیانی افکند

زال تازی را از بام بلند

چهره اش سرخ و برافروخته شد

خانمان خردش سوخته شد

آتش عشق زدش شعله بجان

شهوت طبع شد اندر هیجان

گفت با خنده و با عشوه و ناز

به حریفان محبت پرداز

این چه آب است که دور از همه چیز

هست سوزنده تر از آتش تیز

گفتش آن یک بود این باده ناب

دشمن شرم و خرد مایه خواب

نفس را خانه بر انداز ورع

طبع را سلسله جنبان طمع

گفت در شهر شما پرد گیان

هیچ نوشند از این قوت روان

بزم عشرت چو شود آماده

ماده را هست نصیب از باده

جمله گفتند بلی ماده و نر

همه گیرند از این بستان بر

چون در شیشه می بگشائیم

بزنان نیز قدح پیمائیم

چون عجوز این سخن آورد بگوش

خنده ای برزد و آمد به خروش

گفت یزنین برب العکبة

گر نهانشان کنی اندر جعبه

سر زن چون شود از مستی گرم

بدرد بر تن خود جامه شرم

زن میخواره جگرخواره شود

اهرمن سیرت و پتیاره شود

زانکه می دشمن شرم و خرد است

زن بی شرم و خرد دیو و دد است

مادرت چون می گلگون نوشد

پدرت گو قدح خون نوشد

باده اندر قدح ماده مریز

پنبه را دور کن از آتش تیز

شمارهٔ ۲۶

به ایرانیان روس بیداد کرد

گمانش که ایران تهی شد ز مرد

چو بیشه تهی ماند از نره شیر

شغالان در آیند در وی دلیر

تن خفته را مرده پنداشتند

پدید آمد آن کارزو داشتند

که خسبیده در بستر و مست خواب

تهی باشد از هوش و نیروی و تاب

شبیخون زند دزد مر خفته را

کند سخره فرزانه آشفته را

تنی را که جنبش ندارد ز خویش

نداند بد از خوب و اندک ز بیش

چه بر خاک باشد چه بر تخت عاج

چه در گور خسبد چه اندر دواج

شمارهٔ ۲۷ - اشاره بمعاهده ۱۹۰۷

چو پیمان شکن یار همسایه دید

کسی را به او نیست گفت و شنید

ز پیمان و عهد کهن دست شست

سوی انگلیس آمد از در نخست

بدو گفت ایرانیان مرده اند

وگر مرده نی سخت افسرده اند

در این خانه یک تن هشیوار نیست

تن زنده و مغز بیدار نیست

زبونند و شوریده و نانورد

نه ساز سلیح و نه مرد نبرد

ز دانش تهی مغز و از سیم گنج

کدیور بسوگ است و دهقان برنج

دو تن را نباشد بهم راستی

رسید آندمی کز خدا خواستی

مهانشان که و کهتران مهترند

همه دشمن خون یکدیگرند

بزرگان آن بوم و ویران همه

هواخواه گرگند و یار رمه

بما دل سپردند و با دوست روی

نه آزرم جویند و نه آبروی

رسیده کنون روز نخجیر ما

که دشمن درآید بزنجیر ما

به فردا منه کار امروز خویش

که فردا بسی کارت آید به پیش

درین نغز هنگام ما را نکوست

که با یکدیگر یار باشیم و دوست

بیا تا به هم دوست باشیم و یار

ببندیم پیمان مهر استوار

نگوئیم هیچ از گذشته سخن

نماند بدل کینه های کهن

بتازیم در تخت گاه کیان

نترسیم از پیل و شیر ژیان

که پیلان فتادند یکسر ز کار

شدستند شیران سگان را شکار

در این بیشه دیگر پی شیر نیست

یلان را تبرزین و شمشیر نیست

شمارهٔ ۲۸ - موافقت انگلیس و تصدیق بر بستن عهد و پیمان

چو روس این سخن گفت با انگلیس

بگفتش هلا زود پیمان نویس

که با هم نجوئیم راه دوئی

نرانیم گفت از منی و توئی

بزودی کنیم این زمین را دو بهر

ز دشت و که و رود و رستاق و شهر

نه شمشیر بایست و نه تیر تخش

نه خمپاره و نه توپ چون آذرخش

که ایرانیان خسته اند از دو کار

یکی از نهیب و دوم از فشار

بزودی خورند از دم ما فریب

فریب ار نشد راند باید نهیب

نشاید به ایرانیان جنگ خواست

که با مرده پیکار جستن خطاست

همه مردم امروز بی دار و گیر

بما سفته کوشند و فرمان پذیر

شمارهٔ ۲۹ - نگارش عهدنامه

سپس بهر تاراج این تاج و تخت

نشستند و پیمان به بستند سخت

که در خاک ایران سپارند راه

به روز سپید و به شام سیاه

دلیرانش را خوار و خیره کنند

چراغ شبش تار و تیره کنند

به هرجا پرستشگه ایزدی

بکوبند یکسر ز نابخردی

نمانند از رازداران دین

تن زنده بر جا در آن سرزمین

بدان سان که اندر سمرقند و سغد

سپردند جای هزاران به جغد

چنان چون به فرغانه و دشت چاچ

مساجد شده پر ز ناقوس و خاج

به ایران زمین نیز غوغا کنند

مساجد بدل بر کلیسا کنند

شمارهٔ ۳۰ - اولتیماتوم روس به ایران و تجاوزات او در سرحدات ایران

چو همراز شد روس با انگلیس

همانند خالیگر و کاسه لیس

به بستند پیمان مهر استوار

که با هم نباشند زنهار خوار

نخست از در کینه روس دژم

به پیمان ایرانیان زد قلم

بسی کار نستوده فهرست کرد

به دربار ایران پروتست کرد

وز آن پیش کز رازداران تخت

بر او پاسخ آید گفتار سخت

بدریا فرستاد فوجی گران

به گیلان و گرگان و مازندران

که شیران آن بیشه را از کنام

برانند وزیشان نمانند نام

دلیران آن بوم را بی گناه

رود سر به دار و شود تن به چاه

سپاه دگر شد ز راه ارس

به گلزار تبریز چون خار و خس

که باغ از ریاحین بپرداختند

چمن را ز مرغان تهی ساختند

شکستند درهم قد سرو بن

نهال نو و شاخسار کهن

بزرگان دین را در آن گیر و دار

کشیدند بر دار و کشتند زار

دگر ره چگویم که بیداد روس

چها کرد از کینه در مرز طوس

همانا زبان گنگ شد خامه لال

ندارم دل گفت و تاب مقال

که شد تیره از توپ دشمن فضا

به بار علی بن موسی الرضا

در آن باغ بارید باران مرگ

ز تنها فرو ریخت سر چون تگرگ

بنالید چرخ و بلرزید عرش

زمین را بهم در نوردید فرش

به مینو خبر برد روح الامین

رسول خدا زین خبر شد غمین

پیمبر بسر زد علی ناله کرد

ز خون چشم زهرا س زمین لاله کرد

شمارهٔ ۳۱ - تجاوزات همسایگان در جنوب و شمال

ندیدی مگر کاندرین سال شوم

که آتش فرو زد بهر مرز و بوم

دو همسایه اندر هیاهو شدند

بما شیر و با دشمن آهو شدند

به هر شهر لشگر کشید انگلیس

به تاراج ده یار شد با رئیس

به هم چشمی او سپهدار روس

به تسخیر ری کوفت ناگاه کوس

همی خواست ما را ازین بوم و بر

براند چو چین از در کاشغر

ازیرا که مان بی زر و زور دید

تنی چند خسبیده در گور دید

چو شیر ژیان خسته شد روزگار

سگ گله را کرد خواهد شکار

کنون گر بهم دست یاری دهیم

به پیروزی امیدواری دهیم

بدان سان که فرمود خیرالبشر

همه یار باشیم با یکدیگر

چو بنیان مرصوص صف برکشیم

وزین کافران سخت کیفر کشیم

نه از روس مانیم یک تن بجای

نه زین انگلیسان بی عهد و رای

شمارهٔ ۳۲ - تمثیل از گفتار پهلوان بفرزند

چه خوش گفت با پور خود پهلوان

چو دیدش هم آغوش شیر ژیان

که گر زنده شیر نر اندر نبرد

درد بر تنت چرم و نالی ز درد

از آن به که در گورت اندر کفن

درد پنجه و ناخن گورکن

هلا ای دلیران ایران زمین

بنازید چو شیر مست از کمین

که دشمن بتاراج ما چیره شد

ز آهنگشان روز ما تیره شد

برآنند کاین خانه ویران شود

بداندیش دارای ایران شود

به مرز کیان روس باشد رئیس

در ایوان جم پا نهد انگلیس

بمانیم در چنبر اهرمن

ابا خانه و گنج و فرزند و زن

بگور نیاکانمان در مغاک

فروزند آتش بر آرند خاک

شمارهٔ ۳۳ - یادآوری از شاهان و دلیران باستان

کجا شد فریدون زرین کلاه

کجا شد منوچهر گیتی پناه

کجا کیقباد آن یل سرفراز

کجا شاه کاوس دشمن گداز

کجا رفت کیخسرو تاجدار

چه شد شاه گشتاسب و اسفندیار

کجا رفت شاپور و شاه اردشیر

که با دشنه درید پهلوی شیر

کجا رفت بهرام و بهمن کجاست

خداوند ایران و ارمن کجاست

کجا شاه اشکانیان اردوان

ز ساسانیان شاه نوشیروان

کجا آن بزرگان ایران زمین

که فرمانشان رفت تا هند و چین

کجا پهلوانان دشمن شکار

چو زال و چو نیرم چو سام سوار

چو رستم خداوند زابلستان

که بدناوکش چون اجل جانستان

چو گیو و چو بیژن چو گودرز گو

مهان کهن نامداران نو

دریغا که رفتند یکبارگی

براندند ازین خاکدان بارگی

یلان قوی پنجه سرفراز

همه رخت بستند و رفتند باز

گر از تخم آنان یکی داشتیم

به دل تخم شادی همی کاشتیم

رباعیات طنز

شمارهٔ ۱ - حمایل : ای آنکه ترا چو مه شمایل باشد

شمارهٔ ۲ : ای آنکه خوش است در فراقت مردن

شمارهٔ ۳ - انگشتر : ای وصل تو از ملک سلیمان خوشتر

شمارهٔ ۴ : انگشتر التفاتی ایدوست رسید

شمارهٔ ۵ - گوشواره : زر در رهت از چهره نثار آوردم

شمارهٔ ۶ : تا از می عشق جرعه نوش تو شدم

شمارهٔ ۷ - دست بنده و خلخال : چون شد دل و جانم از نگاهی مستت

شمارهٔ ۸ : ای آنکه به هجران تو از جان سیرم

شمارهٔ ۹ - سیب : ای قد تو در گلشن جان نخل امید

شمارهٔ ۱۰ : ای آنکه ترا پنجه شیری باشد

شمارهٔ ۱۱ - بازوبند : ای آنکه قضا رنجه ز نیروی تو شد

شمارهٔ ۱۲ : ای آنکه بدرگاه غمت رو کردم

شمارهٔ ۱۳ - سوزن : ای یار عزیز و دلبر سیمین تن

شمارهٔ ۱۴ : ای آنکه دلت ز هجر غمناک شده

شمارهٔ ۱۵ - پیراهن : پیراهنی از برگ سمن نازکتر

شمارهٔ ۱۶ : چون پیراهن ز دست محبوب آید

شمارهٔ ۱۷ - سرداری : ای آنکه باقلیم وفا سرداری

شمارهٔ ۱۸ : آن سرداری که لطف کرد آن دلبر

شمارهٔ ۱۹ - قبا : ای گشته قبای حسن بر قد تو راست

شمارهٔ ۲۰ : زین تازه قبا که دست رنج مه ماست

شمارهٔ ۲۱ - کلاه : ای آنکه باوج حسن تابنده مهی

شمارهٔ ۲۲ : این تازه کله که داده دلبر ماست

شمارهٔ ۲۳ - کفش : از سیلی غم رخ بنفش آوردم

شمارهٔ ۲۴ : خصم تو براه خیر هرگز نرود

شمارهٔ ۲۵ - چادر : در خدمت دوست چادری آوردم

شمارهٔ ۲۶ : چادر چه عطا کرد به من دلبر من

شمارهٔ ۲۷ - روبنده : روبنده ز من بگیر گر می شنوی

شمارهٔ ۲۸ : تا در بر آن طره روبنده شدم

شمارهٔ ۲۹ - کمربند : ای آنکه درون دیده جایت دادم

شمارهٔ ۳۰ : خواهم بشکر تنگ تو را بشکستن

شمارهٔ ۳۱ - گل : بردیم بر دوست نثار از یک گل

شمارهٔ ۳۲ : فرمود مرا نگار یاد از یک گل

شمارهٔ ۳۳ - بید مشک : بر دل ز غم رقیب رشکی دارم

شمارهٔ ۳۴ : ای دوست ز نوک خامه مشک آوردی

شمارهٔ ۳۵ - یاس : آرم همه شب ز جزع خونین الماس

شمارهٔ ۳۶ : ای یار عزیز و عاشق قدرشناس

شمارهٔ ۳۷ - هندوانه : ای خال تو هندوانه اندر آتش

شمارهٔ ۳۸ : تا داد دو هندوانه آن لبعت مست

شمارهٔ ۳۹ - خربوزه : چون یار روان بسوی من خربزه داشت

شمارهٔ ۴۰ - نیلوفر : ای ترک بدیع و دلبر سیمین بر

شمارهٔ ۴۱ : نیلوفر تازه داده بودی یارا

شمارهٔ ۴۲ - نرگس : در باغ سحر نرگس تر دیده گشود

شمارهٔ ۴۳ : زان نرگس تازه کز بر یار آمد

شمارهٔ ۴۴ - نارنج : ای غبغب تو برده گرو از نارنج

شمارهٔ ۴۵ : چون تحفه کوی دوست نارنج بود

شمارهٔ ۴۶ - ترنج : تا یاد ترنج غبغبت افتادم

شمارهٔ ۴۷ : چون داد ترنجم آن پری پیکر مست

شمارهٔ ۴۸ - لیمو : ای گل خجل از طراوت بستانت

شمارهٔ ۴۹ : این لیموئی که تحفه انان شد

شمارهٔ ۵۰ - نارنگی : ای دوست بنه شرح غم دلتنگی

شمارهٔ ۵۱ : این میوه که با روی تو همرنگستی

شمارهٔ ۵۲ - سیب : ای قد تو در گلشن جان نخل امید

شمارهٔ ۵۳ : ای آنکه ترا پنجه شیری باشد

شمارهٔ ۵۴ - انگور : ای دوست ز رخ بدیدگان نورم ده

شمارهٔ ۵۵ : ای آنکه دلم ز عشق شیدا سازی

شمارهٔ ۵۶ - خرما : ای دوست اگر اهل وفا خواهی شد

شمارهٔ ۵۷ : ترسم که ازین محبت پنهانی

شمارهٔ ۵۸ - گلاب : یک شیشه گلاب ارمغان دادم من

شمارهٔ ۵۹ : ای آنکه به عشق در دو عالم سمری

شمارهٔ ۶۰ - شراب : تا ساغر هجرت بشکستیم بتا

شمارهٔ ۶۱ : زین باده فرستادمت ای رشک پری

شمارهٔ ۶۲ - عرق : ای گشته گل از رشک جمال تو ورق

شمارهٔ ۶۳ : ای لاله بخون ز چهر رنگین شما

شمارهٔ ۶۴ - قند : ای آنکه تو را همیشه در بر طلبم

شمارهٔ ۶۵ : از جهل بود قطره به عمان بردن

شمارهٔ ۶۶ - چائی : این چای که بوی نافه چین دارد

شمارهٔ ۶۷ : آن چای که داد همت والایت

شمارهٔ ۶۸ - ترشی : ای آنکه ز پای تا بسر چون شکری

شمارهٔ ۶۹ : ای دوست مبر بر لب شیرین ترشی

شمارهٔ ۷۰ - گز : گز در بر آن جان جهان تحفه برم

شمارهٔ ۷۱ : ای مست لب چون شکرت دختر رز

شمارهٔ ۷۲ - نقل : چون نقل من دلشده زار حزین

شمارهٔ ۷۳ : ای آنکه یگانه در کمال و عقلی

شمارهٔ ۷۴ - قرص : ای برده گرو عارضت از قرص قمر

شمارهٔ ۷۵ : آن قرص که داده بودی ای کبک خرام

شمارهٔ ۷۶ - شکار : ای دوست ببین بنده چه کاری کرده

شمارهٔ ۷۷ : ای شیر رمیده ز آهوان مستت

شمارهٔ ۷۸ - بره : ای آنکه دل عاشق گریان شما

شمارهٔ ۷۹ : ای غمزه تو چو گرگ و چشم تو چو میش

شمارهٔ ۸۰ - ماهی : ای آنکه رخت به دیدگان نور من است

شمارهٔ ۸۱ : ای آنکه بر آسمان خوبی ماهی

شمارهٔ ۸۲ - چاقو : ای آنکه به کار عشق با عقل و هشی

شمارهٔ ۸۳ : لا حول و لا قوة الا بالله

شمارهٔ ۸۴ - تسبیح : ای کودک شیرین سخندان ملیح

شمارهٔ ۸۵ : ای آنکه برای من فرستی تسبیح

شمارهٔ ۸۶ - تسبیح یسر : چون تحفه ناقابل ما یسر بود

شمارهٔ ۸۷ : ای شاد ز تحفه تو دلهای غمین

شمارهٔ ۸۸ - شانه : آن شانه که از فراق مویت موید

شمارهٔ ۸۹ : موئی که فلک حریف نازش نشده است

شمارهٔ ۱ - حمایل

ای آنکه ترا چو مه شمایل باشد

جانم به شمایل تو مایل باشد

اندر عوض دست من این رشته زر

بگذار بگردنت حمایل باشد

شمارهٔ ۲

ای آنکه خوش است در فراقت مردن

در هجر تو چاره نیست جز غم خوردن

آن رشته حمایل تو را افکندم

چون رشته مهربانیت در گردن

شمارهٔ ۳ - انگشتر

ای وصل تو از ملک سلیمان خوشتر

دادم ز برای تو یکی انگشتر

از حلقه او حال دل من بشناس

وز گوهر او لعل لب خود بنگر

شمارهٔ ۴

انگشتر التفاتی ایدوست رسید

ایزد نکند از تو مرا قطع امید

انگشت رضا به چشم و جانم بنهاد

در حلقه بندگی شدم چون خورشید

شمارهٔ ۵ - گوشواره

زر در رهت از چهره نثار آوردم

گوهر ز دو چشم اشکبار آوردم

گر باد صبا رساند اندر گوشت

از آه شبانه گوشوار آوردم

شمارهٔ ۶

تا از می عشق جرعه نوش تو شدم

حیران کمال و عقل و هوش تو شدم

چون پند تو گوشواره کردم در گوش

یعنی که ز جان حلقه بگوش تو شدم

شمارهٔ ۷ - دست بنده و خلخال

چون شد دل و جانم از نگاهی مستت

دل شد که چو دست بند بوسد دستت

جان نیز بهم چشمی دل شد خلخال

وز چشم برون آمده شد پابستت

شمارهٔ ۸

ای آنکه به هجران تو از جان سیرم

وز دوری رویت از جهان دلگیرم

از غیر تو دست بنده دستم بربست

وز مهر تو خلخال بپا زنجیرم

شمارهٔ ۹ - سیب

ای قد تو در گلشن جان نخل امید

خطت چو بنفشه ای که در باغ دمید

دادم به حضور تو به صد روسیهی

سیبی که چو رخسار تو سرخ است و سفید

شمارهٔ ۱۰

ای آنکه ترا پنجه شیری باشد

در جنگ غمت ساز دلیری باشد

سیب تو قبول کردم اما ترسم

این راست شود که سیب سیری باشد

شمارهٔ ۱۱ - بازوبند

ای آنکه قضا رنجه ز نیروی تو شد

خورشید فلک سنگ ترازوی تو شد

سنگی که زدم بسینه از دست دلت

شایسته پیرایه بازوی تو شد

شمارهٔ ۱۲

ای آنکه بدرگاه غمت رو کردم

خونها به دل رقیب بدگو کردم

بازوبندی که داده بودی ز وفا

چون رقعه مهر حرز بازو کردم

شمارهٔ ۱۳ - سوزن

ای یار عزیز و دلبر سیمین تن

دادم ز برایت ارمغانی سوزن

یعنی که جهان ز هجر رویت شب و روز

چون چشمه سوزن است در دیده من

شمارهٔ ۱۴

ای آنکه دلت ز هجر غمناک شده

وز دست دلت ناله بر افلاک شده

با این سوزن بدوزم انشاء الله

آن جامه که از دست غمت چاک شده

شمارهٔ ۱۵ - پیراهن

پیراهنی از برگ سمن نازکتر

وز لاله سرخ و نسترن نازکتر

دادم ز برایت که بپوشی آن را

بر آن بدنی کز دل من نازکتر

شمارهٔ ۱۶

چون پیراهن ز دست محبوب آید

زیبا و لطیف و دلکش و خوب آید

روشن شد ازو چشم و دلم پنداری

پیراهن یوسف سوی یعقوب آید

شمارهٔ ۱۷ - سرداری

ای آنکه باقلیم وفا سرداری

همواره خمار عشق در سر داری

هر چند که شرط عاشقی پاداریست

از بهر تو دوختم من این سرداری

شمارهٔ ۱۸

آن سرداری که لطف کرد آن دلبر

شد زینت اندامم و پیرایه بر

تا دید فلک شمسه او را گفتا

خورشید به بین زد از گریبانش سر

شمارهٔ ۱۹ - قبا

ای گشته قبای حسن بر قد تو راست

قدت سروی که گلشن جان آراست

گر بر تنت این قبا به پوشی نه عجب

سروی و ز برک بر تن سرو قباست

شمارهٔ ۲۰

زین تازه قبا که دست رنج مه ماست

پیراهن دشمن به تن از غصه قباست

گیریم به چابکی و خوبی او را

مانند قبای صحت اندر تن راست

شمارهٔ ۲۱ - کلاه

ای آنکه باوج حسن تابنده مهی

باروی سفید و گیسوان سیهی

بستان ز من این کلاه و بر سر بگذار

تا خلق بدانند که صاحب کلهی

شمارهٔ ۲۲

این تازه کله که داده دلبر ماست

چون هدیه دست دوست شد، افسر ماست

بوسیدم و بر فرق سرش جا دادم

تا خلق بدانند که تاج سر ماست

شمارهٔ ۲۳ - کفش

از سیلی غم رخ بنفش آوردم

با دل سخن از مشت و درفش آوردم

تا پای مبارک ننهد بر سر خاک

از دیده برای دوست کفش آوردم

شمارهٔ ۲۴

خصم تو براه خیر هرگز نرود

از کعبه کسی به دیر هرگز نرود

من کفش تو را به پای کردم اما

در کفش تو پای غیر هرگز نرود

شمارهٔ ۲۵ - چادر

در خدمت دوست چادری آوردم

وز شدت شرم آب رخ خود بردم

زیرا که سراپای مه روشن را

در ظلمت ابر تیره پنهان کردم

شمارهٔ ۲۶

چادر چه عطا کرد به من دلبر من

افکند ز مهر سایه اندر سر من

زین پس سزد ار دست تولا بزند

خورشید فلک به ریشه چادر من

شمارهٔ ۲۷ - روبنده

روبنده ز من بگیر گر می شنوی

از خلق بپوش چهره هر جا که روی

دل گفته بپوش رخ ز کوته نظران

ترسیده که مشتبه به خورشید شوی

شمارهٔ ۲۸

تا در بر آن طره روبنده شدم

خاک قدمت با مژه روبنده شدم

چون مه که ز ابر برقع افکنده به رخ

من نیز نهان درون روبنده شدم

شمارهٔ ۲۹ - کمربند

ای آنکه درون دیده جایت دادم

دل را به نثار خاک پایت دادم

دیدم که میان خود به موئی بستی

ناچار کمربند برایت دادم

شمارهٔ ۳۰

خواهم بشکر تنگ تو را بشکستن

خواهم کمرت را بمیان پیوستن

چون نیست دهان نمی توانم گفتن

چون نیست میان کجا توانم بستن

شمارهٔ ۳۱ - گل

بردیم بر دوست نثار از یک گل

هستیم اگر چه شرمسار از یک گل

آن یار چو آتش است و آتش چو گرفت

در صد خرمن زند شرار از یک گل

شمارهٔ ۳۲

فرمود مرا نگار یاد از یک گل

بنمود دلم امیدوار از یک گل

ایدوست مگر تو این مثل نشنیدی

هرگز نشود فصل بهار از یک گل

شمارهٔ ۳۳ - بید مشک

بر دل ز غم رقیب رشکی دارم

وز دیده روان سیل سرشکی دارم

لرزم ز فراق زلف مشکینت چو بید

زین است که تحفه بیدمشکی دارم

شمارهٔ ۳۴

ای دوست ز نوک خامه مشک آوردی

وز ابر مژه سیل سرشک آوردی

در عشق گمانم که ترا ضعف دلی است

زین است که تحفه بیدمشک آوردی

شمارهٔ ۳۵ - یاس

آرم همه شب ز جزع خونین الماس

دارم بتو امید وز هجر تو هراس

تا نگذاری امید من یاس شود

سوی تو روانه کردم این دسته یاس

شمارهٔ ۳۶

ای یار عزیز و عاشق قدرشناس

سوی تو روانه کردم این دسته یاس

از سیرت ناس بر حذر باش و بخوان

هنگام فراق دوستان سوره ناس

شمارهٔ ۳۷ - هندوانه

ای خال تو هندوانه اندر آتش

وی چشم تو ترکانه و رویت مهوش

از من دو سه هندوانه گر بپذیری

گردم به غلامیت چه هندوی حبش

شمارهٔ ۳۸

تا داد دو هندوانه آن لبعت مست

جان آمد و هندوانه بر خاک نشست

با مهر تو از غیر بریدم که به دهر

نگرفته دو هندوانه کس در یک دست

شمارهٔ ۳۹ - خربوزه

چون یار روان بسوی من خربزه داشت

از بوسه لعلم طلب جایزه داشت

آن خربزه بس خوش مزه و شیرین بود

اما طعمش بیشتر از آن مزه داشت

شمارهٔ ۴۰ - نیلوفر

ای ترک بدیع و دلبر سیمین بر

دادم ز برایت ارمغان نیلوفر

از خط تو و روی منش هست نشان

وز تاب من و زلف تواش هست خبر

شمارهٔ ۴۱

نیلوفر تازه داده بودی یارا

شرمنده ز لطف خود نمودی ما را

گر شکوه ات از سپهر نیلی رنگ است

خوش باش بکام تو کنم دنیا را

شمارهٔ ۴۲ - نرگس

در باغ سحر نرگس تر دیده گشود

با چشم تواش بنای هم چشمی بود

من نیز ز خشم دیده اش برکندم

بستان و بزیر پای خود افکن زود

شمارهٔ ۴۳

زان نرگس تازه کز بر یار آمد

صد گونه ضیاء به چشم خون بار آمد

تو همچو بنفشه خفته من چون نرگس

چشمم همه شب ز غصه بیدار آمد

شمارهٔ ۴۴ - نارنج

ای غبغب تو برده گرو از نارنج

پیش تو برند دستها همچو ترنج

نارنج فرستادمت اینک یعنی

از بنده خطائی ار شود دیده، مرنج

شمارهٔ ۴۵

چون تحفه کوی دوست نارنج بود

از خجلت او به دل مرا رنج بود

گفتی که ز من مرنج هنگام بدی

رنجی که رسد از تو مرا گنج بود

شمارهٔ ۴۶ - ترنج

تا یاد ترنج غبغبت افتادم

بهر تو ترنجی ای پریرخ دادم

بستان ز من این ترنج و یکبار دگر

از بوس ترنج غبغبت کن شادم

شمارهٔ ۴۷

چون داد ترنجم آن پری پیکر مست

یک نکته پنهان به حقیقت پیوست

کاین بوده ترنجی که زلیخا در بزم

بنهاد و زنان کارد کشیدند بدست

شمارهٔ ۴۸ - لیمو

ای گل خجل از طراوت بستانت

از چرخ گذشته نعره مستانت

از بهر تو لیمو بفرستم یعنی

سیرابم کن ز لیموی بستانت

شمارهٔ ۴۹

این لیموئی که تحفه انان شد

شیرین و لطیف و تازه همچون جان شد

صفرائی عشق را به تجویز حکیم

درمان هزار درد بیدرمان شد

شمارهٔ ۵۰ - نارنگی

ای دوست بنه شرح غم دلتنگی

آغاز نما حکایت یکرنگی

از رنگ زمانه و ز نیرنگ خسان

غصه چه خوری بنوش از این نارنگی

شمارهٔ ۵۱

این میوه که با روی تو همرنگستی

درمان دل عاشق دل تنگستی

خوردیم بیاد غم رویت اما

نارنگی نیست بلکه نیرنگستی

شمارهٔ ۵۲ - سیب

ای قد تو در گلشن جان نخل امید

خطت چو بنفشه ای که در باغ دمید

دادم بحضور تو به صد روسیهی

سیبی که چو رخسار تو سرخ است و سفید

شمارهٔ ۵۳

ای آنکه ترا پنجه شیری باشد

در جنگ غمت ساز دلیری باشد

سیب تو قبول کردم اما ترسم

این راست شود که سیب سیری باشد

شمارهٔ ۵۴ - انگور

ای دوست ز رخ بدیدگان نورم ده

وز غبغب خود شربت کافورم ده

من سوی تو انگور فرستادم و تو

از جام لبت باده انگورم ده

شمارهٔ ۵۵

ای آنکه دلم ز عشق شیدا سازی

انگور دهی باده تمنا سازی

گر جهد کنی شراب گردد انگور

ور صبر کنی ز غوره حلوا سازی

شمارهٔ ۵۶ - خرما

ای دوست اگر اهل وفا خواهی شد

وز مردم اخلاص و صفا خواهی شد

خرما دهمت که گر ارادت داری

خرما چه خوری مرید ما خواهی شد

شمارهٔ ۵۷

ترسم که ازین محبت پنهانی

در کوچه رسوا زدگانم خواهی

خرمای تو می خورم ولی می ترسم

از خرمائی کلیچه ام بستانی

شمارهٔ ۵۸ - گلاب

یک شیشه گلاب ارمغان دادم من

ای آنکه ز بندگیت آزادم من

اشکی که گل از رشک رخت ریخت به خاک

در شیشه نمودم و فرستادم من

شمارهٔ ۵۹

ای آنکه به عشق در دو عالم سمری

وز هر دو جهان به چشم من خوب‌تری

دادی ز برای من گلابی چون اشک

معلوم شد از گریهٔ من بی‌خبری

شمارهٔ ۶۰ - شراب

تا ساغر هجرت بشکستیم بتا

از دام غمت برون بجستیم بتا

تو زین می گلرنگ همی نوش که ما

از جام غمت نخورده مستیم بتا

شمارهٔ ۶۱

زین باده فرستادمت ای رشک پری

من باخبرم بسی که که تو بی خبری

چون نرگس مست نیستم تا به خمار

بوئی و چو پژمرده شدم درگذری

شمارهٔ ۶۲ - عرق

ای گشته گل از رشک جمال تو ورق

وز شرم لبت شراب کرده است عرق

قدری عرق از بهر نثار لب تو

چون گوهر اخلاص نهادم به طبق

شمارهٔ ۶۳

ای لاله بخون ز چهر رنگین شما

آمد عرق از لطف جهان بین شما

رندانه لب پیاله را بوسیدیم

گفتیم بیاد لب شیرین شما

شمارهٔ ۶۴ - قند

ای آنکه تو را همیشه در بر طلبم

وز لعل لبت هماره شکر طلبم

من قند مکرر آورم پیش لبت

وز لعل تو دشنام مکرر طلبم

شمارهٔ ۶۵

از جهل بود قطره به عمان بردن

وز حمق شود زیره به کرمان بردن

قند آوردن به پیش لعل لب من

باشد بمثل لعل سوی کان بردن

شمارهٔ ۶۶ - چائی

این چای که بوی نافه چین دارد

چون زلف تو پای تا بپا چین دارد

دادم بحضور آن نگاری که چو من

هر گوشه هزار درد بر چین دارد

شمارهٔ ۶۷

آن چای که داد همت والایت

بر یار خود از مهر فلک فرسایت

از مهر تو دم زدیم و دم کردیمش

در خوردن چای بود خالی جایت

شمارهٔ ۶۸ - ترشی

ای آنکه ز پای تا بسر چون شکری

دادم ز برایت ترشی مختصری

ترسم که در آیینه ببینی رخ خود

وز شیرینی دل خودت را ببری

شمارهٔ ۶۹

ای دوست مبر بر لب شیرین ترشی

مفروش به تلخکام چندین ترشی

من تندزبانی نکنم گر خواهی

تو کند کنی زبانم از این ترشی

شمارهٔ ۷۰ - گز

گز در بر آن جان جهان تحفه برم

یعنی که اگر شبی نیائی ببرم

من وصلت را به عالمی نفروشم

هجرانت را گزی بگوزی نخرم

شمارهٔ ۷۱

ای مست لب چون شکرت دختر رز

در عرصه عشق کرده آهنگ رجز

آنکس که شبی یک گره و بهر نخورد

هرگز نکند تاب فرو بردن گز

شمارهٔ ۷۲ - نقل

چون نقل من دلشده زار حزین

شد نقل مجالس بر شاه و مسکین

در نزد تو من روانه کردم نقلی

تا کام تو نیز باشد از من شیرین

شمارهٔ ۷۳

ای آنکه یگانه در کمال و عقلی

دادی ز برای دوستانت نقلی

من بوسه طلب کردم و تو نقل دهی

ای دایه لافقیر صاحب نقلی

شمارهٔ ۷۴ - قرص

ای برده گرو عارضت از قرص قمر

این قرص بگیر و در صفاتش بنگر

چون روی تو قرص و چون دلت سخت بود

مانند لبت چاشنی آرد به شکر

شمارهٔ ۷۵

آن قرص که داده بودی ای کبک خرام

بردم به زبان همچو شکر بر بادام

چون طعم لب تو اندر او دانستم

آنقدر مکیدمش که شد آب تمام

شمارهٔ ۷۶ - شکار

ای دوست ببین بنده چه کاری کرده

در دشت شکار آشکاری کرده

دادم ز برایت که بداند همه کس

امروز شکار تو شکاری کرده

شمارهٔ ۷۷

ای شیر رمیده ز آهوان مستت

تیری که زدی بران شکار از دستت

گر تیر نگاه بد فدای نگهت

ور تیر خدنگ بد بنازم شستت

شمارهٔ ۷۸ - بره

ای آنکه دل عاشق گریان شما

چون بره و مرغ گشته بریان شما

این بره به جای من وکالت دارد

کز صدق و صفا شود به قربان شما

شمارهٔ ۷۹

ای غمزه تو چو گرگ و چشم تو چو میش

میشت نکند ز چنگ گرگان تشویش

این بره چو گوسفند اسمعیل است

کامد به خلیل فدیه کودک خویش

شمارهٔ ۸۰ - ماهی

ای آنکه رخت به دیدگان نور من است

عشق تو سرور جان مسرور من است

ماهی دادم که بر دو چشمم بنهی

آن ساق که ماهی سقنقور من است

شمارهٔ ۸۱

ای آنکه بر آسمان خوبی ماهی

دادی ز برای دوستانت ماهی

در دیده چو دید عکس ساقت دل من

حیران شد و گفت از تعجب ماهی

شمارهٔ ۸۲ - چاقو

ای آنکه به کار عشق با عقل و هشی

چون حربه نداشتی که ما را بکشی

دادم ز برایت ای پری رخ چاقو

تا سر ببری ز عشقبازی به خوشی

شمارهٔ ۸۳

لا حول و لا قوة الا بالله

چاقو داده است بر من آن غیرت ماه

دست ستم و زبان بدگویان را

با این چاقو ببرم انشاء الله

شمارهٔ ۸۴ - تسبیح

ای کودک شیرین سخندان ملیح

دارم سخن کنایه مانند صریح

تسبیح ز من بگیر و از راه وفا

بر کوچه بود فرق شما با تسبیح

شمارهٔ ۸۵

ای آنکه برای من فرستی تسبیح

وانگاه کنی سوألکی خام و قبیح

چون دام پی دام نهی در ره خلق

زنار به تسبیح تو دارد ترجیح

شمارهٔ ۸۶ - تسبیح یسر

چون تحفه ناقابل ما یسر بود

مفهوم الانسان لفی خسر بود

یسر آوردم برت پس از عسر فراق

در قول خدا یسر پس از عسر بود

شمارهٔ ۸۷

ای شاد ز تحفه تو دلهای غمین

یسر تو درخشنده تر از در ثمین

چون یسر برای مخلصانت دادی

یسرت به یسار باد و یمنت به یمین

شمارهٔ ۸۸ - شانه

آن شانه که از فراق مویت موید

خواهد که دو زلف مشک بویت بوید

بگذار که مو به مو حدیث غم من

سربسته و آهسته به گوشت گوید

شمارهٔ ۸۹

موئی که فلک حریف نازش نشده است

این شانه هنوز دلنوازش نشده است

آسان ندهم به پنجه نامحرم

زیرا که صبا محرم رازش نشده است

سرودهای وطنی

شمارهٔ ۱ - سرود ملی : ز راه کرم ای نسیم سحرگه

شمارهٔ ۲ - سرود غم : ای کاخ بهارستان سقفت ز چه وارون شد

شمارهٔ ۳ - سرود شادی : در طرب آئید مهان مجلس ملی شده باز

شمارهٔ ۴ - سرود وطنی : مال دنیی و مذهبی وطنی

شمارهٔ ۱ - سرود ملی

ز راه کرم ای نسیم سحرگه

سوی پارسا گرد بگذر از این ره

به سیروس از ما بگوی کای شهنشه

چرا گشتی از حال این ملک غافل

که گشته چنین خراب و تبه، فتاده ز غم

رعیت شده، بحال پریش و به روز سیه

ز برای خدا، ز طریق وفا، بنگر سوی ما

که جهان به ما، شده چون قفس، به گلو رسیده همی نفس

تو بودی که لشگر به قفقاز راندی

و زانجا بشط العرب باز راندی

ز ارمینیه سوی اهواز راندی

خراسان و ری و وصل کردی به موصل

کنون چه شدت که بیخبری، به کشور

خود نمی گذری، به جانب ما نمی نگری

ز برای خدای، ز طریق وفا، بنگر سوی ما

که جهان بما شده چون قفس، به گلو رسیده همی نفس

تو با فارس انبار کردی مدی را

گرفتی کریسوس شاه لدی را

نمودی عیان فره ایزدی را

شکستی بهم سقف و دیوار بابل

سپاه تو کرد، چو عزم سفر، به ساحل روم به دشت خزر

احاطه نمود ز بحر و ز بر

ز برای خدای، ز طریق وفا، بنگر سوی ما

که جهان به ما شده چون قفس، به گلو رسیده همی نفس

دریغا که اقلیم سیروس و دارا

فتاده است در بحر غم آشکارا

تو ای ناخدا همتی کن خدا را

مگر کشتی ما برد ره به ساحل

رسد فرجی ز عالم غیب

چنانکه رسید بصهر شعیب

ز برای خدای، ز طریق وفا، بنگر سوی ما

که جهان به ما شده چون قفس، به گلو رسیده همی نفس

چو ویرانه شد ملک کی، کشور جم

ز علم و هنر باید افراشت پرچم

ز همت کمر ساخت از عدل خاتم

ز تقوی کلاه و ز دانش حمایل

ز ساقی علم شراب بنوش، بجهد تمام به علم بکوش، لوای هنر بگیر بدوش

ز برای خدای، ز طریق وفا، بنگر سوی ما

که جهان به ما شده چون قفس، به گلو رسیده همی نفس

شمارهٔ ۲ - سرود غم

ای کاخ بهارستان سقفت ز چه وارون شد

ای رشک نگارستان خاکت ز چه پرخون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

عیسای خرد بردار، شد از ستم اشرار

موسای عدالت خوار، از دولت قارون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

تو بارگه دادی، کی در خور بیدادی

چون کار تو آزادی افکار تو قانون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

آوخ که ز استبداد قانون تو شد برباد

تقدیر چنین افتاد اوضاع دگرگون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

از حیله بدنامان شد چاک ترا دامان

وز گریه ناکامان دامان تو جیحون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

محبوب تو شیدا گشت بدخواه تو رسوا گشت

بستان تو صحرا گشت گلزار تو هامون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

تو کاخ طرب بودی گلزار ادب بودی

تو باغ رطب بودی شهدت ز چه افیون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

شمع تو چرا مرده است شاخت ز چه افسرده است

برگت ز چه پژمرده است بیدت ز چه مجنون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

در ماتم تو خورشید در مرثیه با ناهید

کز خون شهیدان بید همرنگ طبر خون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

خاکت شده خون اندود آبت شده زهرآلود

وز توپ شربنل دود بر گنبد گردون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

هرکس سوی مهرت تاخت رایت به سپهر افراخت

و آنکس به تو تیر انداخت مستوجب طاعون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

توپی که ستمکاران بستند بر این ایوان

بر چشم انوشروان در قلب فریدون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

از عشق تو مستم من وز غیر تو رستم من

مشروطه پرستم من قلبم به تو مفتون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

ای قصر سلیمانی از بهر چه ویرانی

ای ملت ایرانی بختت ز چه وارون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

با آن همه استادی در مهلکه افتادی

سررشته آزادی از دست تو بیرون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

دانای سیاسی کو قانون اساسی کو

آن قدرشناسی کو و آن عقل و هنر چون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

آن مجلس کمسیون و آن لایحه و قانون

از کجروی گردون افسانه و افسون شد

آوخ دریغا دریغ شد ماه ما زیر میغ

شمارهٔ ۳ - سرود شادی

در طرب آئید مهان مجلس ملی شده باز

سینه سینای جهان طور تجلی شده باز

بیایید بیایید که انده سپری شد

صف باغ و صف راغ پر از حور و پری شد

یارب این مجلس ما خوب شود

شه به چشم همه محبوب شود

بگویید بگویید خلق چاره نمایاد

دل دشمن بدخواه خدا پاره نمایاد

مجلس ما تازه شده، مست به خمیازه شده

کار به شیرازه شد شهر پر آوازه شده

بیارید بیارید زر از کان سیاسی

نگارید نگارید قوانین اساسی

آمده مشروطه ز ره در به رخش باز کنید

پیش وی از عفو گنه طرح سخن ساز کنید

نوازید نوازید که مهمان عزیز است

بیایید بیایید که در فکر گریز است

تار مشروطه به مویی بند است

ترک شوریده به هویی بند است

ببینید بینید وکیلان به کجایند

بخواهید بخواهید که یکبار بیایند

جام عدالت همه شب نوش کن ار معتقدی

گر تو نیایی به طرب می نخوری مستبدی

بنوشید بنوشید که می صاف و رقیق است

بجوشید بجوشید که همرنگ عقیق است

هر که جام از بط مشروطه زند

در شط علم و ادب غوطه زند

از کف جبریل رسد ساغر آزادی ما

صورسرافیل دهد مژده آبادی ما

بریزید بریزید ازین باده پرشور

که شد چشم عزازیل ز گلزار ارم دور

کار دشوار بسی سهل شده

یار نااهل عجب اهل شده

جیش سپهدار عجم از ره قزوین رسدا

ماهچه چتر و علم بر مه و پروین رسدا

بنازید بنازید به اقبال سپاهش

ببازید ببازید دل اندر سر راهش

شادمان باد سپهدار وطن

جاودان باد نگهدار وطن

رو سپهدار بگو از غم و تیمار وطن

زآنکه طبیبی است نکو بر سر بیمار وطن

ببوسید ببوسید سم و نعل سمندش

درآرید درآرید دل و جان به کمندش

خواهد او عافیت خلق خدا

داند او مصلحت شاه و گدا

شمارهٔ ۴ - سرود وطنی

مال دنیی و مذهبی وطنی

من به عزتی به سکنی

اذا انتمی منتم الی احد

فانتی منتم الی وطنی

وطنی ما اصفاک وطنی ما احلاک ما احسنک ما ازینک

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

ای وطن نازنین و قصر کیان

قصر کیانی و رفته میان

طعمه گرگان شدی و شیر ژیان

گریه کنند از غم تو پردگیان

وطنی ما اصفاک وطنی ما احلاک ما احسنک ما ازینک

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

این انوشیروان حارسنا

این ابوذرجمهر سائسنا

و این اسفندیار فارسنا

زها به جیلنا و فارسنا

وطنی ما اصفاک وطنی ما احلاک ما احسنک ما ازینک

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

قدرت جمشید و کیقباد چه شد

حشمت فیروز و مهرداد چه شد

دولت شاهان پیشداد چه شد

رایت عدل و لوای داد چه شد

وطنی ما اصفاک وطنی ما احلاک ما احسنک ما ازینک

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

کلهموا قد مضوا و ما رجغوا

و بد دو الشمل بعد ما اجتمعوا

مضوا و با دوا و حبلهم قطعوا

و فی شراک الهلاک قدر قعوا

وطنی ما اصفاک وطنی ما احلاک ما احسنک ما ازینک

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

یک تن از آن خسروان نمانده به جا

جمله برفتند از این سپنج سرا

نیست کسی در زمانه حامی ما

جز نظر اهل بیت و فضل خدا

وطنی ما اصفاک وطنی ما احلاک ما احسنک ما ازینک

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

یا وطنی انت منتهی شرفی

فیک مآلی و فیک مختلفی

بطمع فیک العدو والاسفی

کعاویات طمعن بالحیف

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

سخره غول است رخش رستم تو

در کف دیو است خاتم جم تو

کلک ادیب الممالک از غم تو

کرده ورق را سواد اعظم تو

انت حبیبی وطنی انت طبیبی وطنی

اصطلاحات علم رمل

شمارهٔ ۱ - قطعه : یک نقطه خط شمار لحیان

شمارهٔ ۲ : اشکال رمل اینست و بس خواهی اگر ترتیب آن

شمارهٔ ۳ - قسم دیگر بلسان رمز : شکل رملی لام و حاء و باء و طاء و جیم و کاف

شمارهٔ ۴ - قسم دیگر بترتیب طبیعی : لحیان و حمره نصرت خارج بیاض و قبض

شمارهٔ ۵ - فیما یتعلق بالکواکب : شکل انگیس و عقله ای فرزند

شمارهٔ ۶ - در اصطلاحات رمل : هست لحیان نقطه کو را بزیر اندر سه خط

شمارهٔ ۷ - ایضا : فرد و سه زوج است لحیان اولین مسعود و خارج

شمارهٔ ۸ - ایضا : از جماعت اولین نقطه ستان

شمارهٔ ۱ - قطعه

یک نقطه خط شمار لحیان

انگیس بعکس او همی دان

خط و نقط و دو خط به تقدیر

حمره است و بیاض عکس آن گیر

دو نقطه دو خط برون نصرت

دو خط دو نقط درون نصرت

نقطه خط و نقطه خط برون را

قبض است و مخالفش درون را

دو خط که دو نقطه در دو حدش

شد عقله و اجتماع ضدش

سه نقطه و خط برون عتبه

یک خط سه نقط درون عتبه

دو نقطه خطی و نقطه کوسج

عکسش تو نقی شمر ز مخرج

شد چار نقط طریق طاعت

ور چار خط است دان جماعت

شمارهٔ ۲

اشکال رمل اینست و بس خواهی اگر ترتیب آن

لحن بقاع اعقفن، بغطج بود نرکیب آن

شمارهٔ ۳ - قسم دیگر بلسان رمز

شکل رملی لام و حاء و باء و طاء و جیم و کاف

با سه نونست و سه عین است و دو همزه با دو قاف

شمارهٔ ۴ - قسم دیگر بترتیب طبیعی

لحیان و حمره نصرت خارج بیاض و قبض

پس اجتماع و عتبه و انگیس و عقله گیر

قبض دخیل و کوسج و نصرت نقی خد

پس عتبه و طریق و جماعت همی پذیر

شمارهٔ ۵ - فیما یتعلق بالکواکب

شکل انگیس و عقله ای فرزند

متعلق به جرم کیوانست

و آنچه مخصوص مشتری باشد

نصره الداخل است و لحیانست

همچنین حمره و نقی الخد

زان بهرام لعل خفتانست

قبض داخل همچو نصرت الخارج

تابع آفتاب تابانست

عتبه الداخل و خرج بی شک

زهره را پیشکار ایوانست

اجتماع و جماعت اندر رمل

به عطارد همی ز اعوانست

هم بیاض و طریق از قمرند

که باوج فلک درخشانست

قبض خارج ملازم ذنب است

زین سبب دل ازو هراسانست

باشد از راس عتبة الخارج

یادگیر این سخن که آسانست

شمارهٔ ۶ - در اصطلاحات رمل

هست لحیان نقطه کو را بزیر اندر سه خط

لیک انگیس است چون زیر سه خط باشد نقط

حمره خط و نقطه بر فوق دو خط باز ایستاد

هم بیاض است آنکه خط و نقطه در تحت اوفتاد

نصرة الخارج به بالای دو خط دو نقطه بود

نصرة الداخل دو خط بالا دو نقطه در فرود

قبض خارج نقطه و خط را مکرر کن دو بار

قبض داخل خط و نقطه خط و نقطه می شمار

عقله باشد چون دو خط بینی میان دو نقط

اجتماع است آن دو خط چو شد دو نقطه در وسط

عتبة الخارج سه نقطه روی یک خط استوار

عتبة الداخل بزیر خط سه نقطه برقرار

دو نقط با یک خط و یک نقطه کوسج یا فرح

عکس این صورت نقی الخد کتبناما صلح

شمارهٔ ۷ - ایضا

فرد و سه زوج است لحیان اولین مسعود و خارج

ناری و برجیس و جسم و جان و سیراعلی المعارج

فرد و زوجی فرد و زوجی قبض خارج چون شماری

مال و اعوان سعد دوم شمسی و آبی و ناری

زوج و فردی زوج و فردی قبض داخل گشته حاکی

از ذنب خویشان و یاران نحس هم بادی و خاکی

چارمین باشد جماعت چار زوج است از عطارد

ممتزج ثابت بکان و ملک و مسکن گشته وارد

پنجمین دو فرد و زوج و فرد کوسج سعد و زهره

ناری و بادی و خاکی منقلب خط هدیه بهره

فردی و دو زوج و فردی عقله کیوانی نحوست

برده دغم نار و خاکش داده گرمی با یبوست

زوج سه یک فرد انگیس است و کیوان نحس و داخل

شرکت وزن ضد و غایب هفتم و خاکی مداخل

زوج و فردی و دو زوجی حمره ثابت نحس و هشتم

بادی و مریخی امر مخفی ارث و مرگ مردم

هم دو زوج و فرد و زوج آمد بیاض و ثابت از مه

سعد و آبی علم و دین آنگه سفر با دوری ره

نصرة الخارج دو فرد است و دو زوج از شمس عاشر

سعد و شغل و شاه و مادر آتشت و بادش عناصر

نصرة الداخل دو زوج است و دو فرد و سعد و نیکو

مشتری آبی و خاکی زو امید دوستان جو

عتبة الخارج سه فرد و زوج شد وز راس باشد

آبی و ناری و خاکی خصم و حیوان نحس باشد

فرد و زوج آنگه دو فرد آمد نقی مریخ و طالب

ناری و خاکی و بادی منقلی با شر غالب

عتبة الداخل بود زوج و سه فرد و سعد و زهره

بادی و آبی و خاکی غایبان را دیده چهره

زوج و دو فرد است و زوجی اجتماع از تیر ثابت

بادی و آبی درخشان قضایا را منابت

چار فرد آمد طریق از ماه و سعد و منقلب شد

عاقبت دان ز آب و باد و خاک و آتش منشعب شد

صورت هر شکل از شکل نخستین ده مزاجش

حاصلش تکرار کن تا از ضمیر آید سراجش

سعد و نحس و نسبت آن شکل ها را با بیوتش

ده بخرج و دخل آن در انقلاب و در ثبوتش

شمارهٔ ۸ - ایضا

از جماعت اولین نقطه ستان

بر سر شکل طریق اندر نشان

تا طریقت عتبة الداخل شود

شکل لحیان بعد از آن حاصل شود

بعد از آن آن نقطه باز آور بجای

نقطه دوم ببر ای نیک رای

بر طریق افزای تا گردد نقی

پس جماعت حمره شد ای متقی

باز جای خود بر آن نقطه دگر

وز جماعت نقطه سوم ببر

بر طریق افزای و کوسج را ببین

پس بیاض از آن جماعت بین یقین

باز جای خود بر آن نقطه دگر

وز جماعت نقطه چارم ببر

بر طریق آن نقطه را بنما مزید

تا که عتبه خارج آید زو پدید

پس جماعت صورت انگیس دان

این دو شکل نحس پر تلبیس دان

ز آن دو شکل این هشت فرزندان خوشند

زادگان زاده ایشان خوشند

پس بحمره ضرب کن لحیان دگر

نصرة الخارج ببین ای باهنر

ضرب لحیان با نقی کن پس ببین

نصرة الداخل برون آمد یقین

ضرب لحیان و بیاض آور دگر

قبض خارج را از ایشان کن بدر

ضرب کن لحیان و کوسج تا یکی

قبض داخل از برون کن بی شکی

ضرب کن انگیس و لحیان را بهم

عقله حاصل کن که دورت باد غم

ضرب کن لحیان و عتبه خارجه

اجتماع آور ینه از زایجه

فرهنگ پارسی

شمارهٔ ۱ - گفتار میرزا صادق خان امیری - ادیب الممالک فراهانی

شمارهٔ ۲ - بند دوم : بت من چه این داستان می سرود

شمارهٔ ۳ - بند سوم : بزن ای دلبر هر هفت کرده

شمارهٔ ۴ - بند چهارم : سپیده چو زد دامن چرخ چاک

شمارهٔ ۵ - بند پنجم : ای خطت چون تازه سنبل وی رخت چون تازه ورد

شمارهٔ ۶ - بند ششم : دوشینه چو آن شوخ شد از باع به خانه

شمارهٔ ۷ - بند هفتم : زهی بچین دو زلف از حبش گرفته خراج

شمارهٔ ۸ - بند هشتم : ای آنکه گفتار ترا هوش و روان پاسخ بود

شمارهٔ ۹ - بند نهم : ای دلبر طرازی با ما چرا به نازی

شمارهٔ ۱۰ - بند دهم : ای رخت چون ماه نخشب وی لبت لعل بدخش

شمارهٔ ۱۱ - بند یازدهم - هفت خط جام جمشیدی و جز آن : رخ برافروخت همچو آیینه

شمارهٔ ۱۲ - در بیان مراتب ترقی و تنزل روح به عقیده بعضی حکماء به اصطلاح عرب و عجم

شمارهٔ ۱۳ - تقسیم طبقات رعیت به فرموده مه آباد : کسان به دور مه آباد چاربخش شدند

شمارهٔ ۱۴ - تقسیم طبقات رعیت به فرموده جمشیدشاه : شد چار صف آراسته اندر بر جمشید

شمارهٔ ۱۵ - در شمارهٔ نام‌های هفت کشور : ای آنکه روی تو بر مه فروغ‌بخش بود

شمارهٔ ۱۶ - روزهای ماه های پارسیان : روز ماه پارسی باشد نخستین اورمزد

شمارهٔ ۱۷ - نامهای روز ماههای جلالی : روز اول باشد از ماه جلالی جشن ساز

شمارهٔ ۱۸ - در اسامی خمسه مسترقه بپارسی : «پنج دزدیده » که در آخر ماه آبان

شمارهٔ ۱۹ - نامهای پنج دزدیده در اوستا : در اوستا بود آن روز نخسین «اهنود»

شمارهٔ ۲۰ - نام انگشتان به زبان فارسی و تازی و فرانسه

شمارهٔ ۲۱ - نامهای بروج به پارسی : آن ده و دو کوشک کامد خانه سیارگان

شمارهٔ ۲۲ - نامهای بروج در دساتیر : شت جی افرام در دساتیرش

شمارهٔ ۲۳ - نامهای دزدمه در دساتیر : همان کیوان ابا برجیس و بهرام

شمارهٔ ۲۴ - در شناسائی چهار سوی زمین : چار سوی کرانه گیتی

شمارهٔ ۲۵ - نیز نام انگشتان به پارسی : نام انگشتان مردم در زبان پارسی

شمارهٔ ۲۶ - در تطبیق ماه‌های پارسی با قبطی : ای همایون‌سرشت پاک‌نژاد

شمارهٔ ۲۷ - هفت قلم آرایش زنان : هفت پیرایه شد بروی بتان

شمارهٔ ۲۸ - هفت اندام مردم نمازی : ترا باید که هفت اندام هنگام نماز اندر

شمارهٔ ۲۹ - نام هفت آتشکده پارسیان : زان هفت اختر بداندر فرس هفت آتشکده

شمارهٔ ۳۰ - فرجودهای پنجگانه اشوزرتشت : پنج «فرجود» پدید آمده ازشت زرتشت

شمارهٔ ۳۱ - یشتهای اوستا : نام نه یشتی که زرتشت اشوی پاک زاد

شمارهٔ ۳۲ - ایزدان فروغهای آسمان : ایزد فروغهای سپهری که هفت شد

شمارهٔ ۳۳ - پایه آیین مازدیسی بر سه چیز است : دین زرتشت که روشن ز فروغش در و دشت

شمارهٔ ۳۴ - نامهای امشاسپندان که ایزدی فروغند : در اوستا نام هفت امشاسپندان خدای

شمارهٔ ۳۵ - در اقسام قند مکرر : بتاقند مکرر پنج قسم است

شمارهٔ ۳۶ - در اسامی قبایل عرب : قبایل عرب عابری است پنج گروه

شمارهٔ ۳۷ - در نامهای کوره های فارس : کوره های فارس را نام از کیان و پیشداد

شمارهٔ ۳۸ - در دانش زمین و بخشهای او از گفته پیشینیان

شمارهٔ ۳۹ - سبعه منحوسه : سبعه منحوسه هفت اختر شومند

شمارهٔ ۴۰ : بیشرمی «سلجن » است و عفت «هیوند»

شمارهٔ ۴۱ : «گر تاج » بود عزم و یا هست «پچیو»

شمارهٔ ۴۲ : «تو سنگ » قناعت و ذکا باشد «نیراس »

شمارهٔ ۴۳ : «هدمان » ایثار و نطق باشد «کردیز»

شمارهٔ ۴۴ - و به نستعین و نستمد : بود به لفظ فرانسی ایا نگار جمیل

شمارهٔ ۴۵ - در شمار اعداد از یک تا کاترلیون : از یکی تا ده بگو آن، دو، تروا، کاتر، سنگ

شمارهٔ ۴۶ - در شمار ایام هفته از یکشنبه تا شنبه : سمن، که، هفته بود روزهایش با ترتیب

شمارهٔ ۴۷ - در شمار شهور شمسیه مطابق بروج منطقه : ژانویه فوریه و مارس چو اوریل، مای مه

شمارهٔ ۴۸ - قطعه به بحر مضارع محتوی بر هشت بیت : اپر، سپس چو «دنگ » پس آوان شمار پیش

شمارهٔ ۴۹ - قطعه به بحر رمل در اسامی انگشتان به عربی و فارسی و فرانسه به ضمیمه بعضی لغات دیگر از فرانسه محتوی بر شش بیت

شمارهٔ ۵۰ : کوته برف چو لارژ فراخ اترو است تنگ

شمارهٔ ۵۱ - در تعداد پایتخت دول عالم : ای دبستان فضل را شاگرد

شمارهٔ ۱ - گفتار میرزا صادق خان امیری - ادیب الممالک فراهانی

آن بت شوخ چشم مه سیما

نظم فرهنگ فرس جست از ما

فاعلاتن مفاعلن فعلن

شو به بحر خفیف چامه سرا

پاک یزدان و ایزد است خدا

هده حق زنده حی عیان پیدا

دان نبی را پیمبر و خشور

خاندان اهل بیت و جامه کسا

شرع آیین نظام دهناد است

حکم پرمان روش بود یاسا

گر زمان عرش و زیرگه کرسی

هست کرفه و بزه ثواب و خطا

تار دوزخ صراط چینود است

باغ مینو بهشت روح افزا

کار به نافله چنب سنت

ناروا منع شد حلال روا

سحر فرهست و معجزه فرجود

نیز فرجاد فاضل دانا

کعبه آباد خوان نوی فرقان

گنگ دژهوخت مسجدالاقصی

شه ملک پیره دان ولیعهدش

تیرم آن بانویست کش بسرا

شسن نامی و شسته دان محسوس

دیم رخساره بشن دان بالا

منشی مردم طبیعی دان

نیر نودی است مردم مشا

نحو بربست و صرف بخش آمد

علم منطق شمار بازگشا

خطه و نقطه چو ذره دان و محیط

کشک و نیل و پنده و پیچا

کره گوی است و دائره برهون

مرکزش وند سار و پن اما

هج عمودی و کج بود مایل

قطب باشد نشین و ارض کنا

برش دید دان تو قطع نظر

هست برگست معنی حاشا

پای خوان پچوه م پاچمی تورند

شرح وستی کانه گویا

غر چه نامرد و قلتبان کردنگ

قحبه لولی مخنث است بغا

هست سربار برد و سو تملیت

لیک اندر میانه بکیاسا

کلمه واژه دان و نوله کلام

نطق کرویز شد نمار ایما

وات لفظ آرش است و چم معنی

هم لقب پاچنامه صوت آوا

فلک ادراک و فهم نیوند است

قسوه نیرو و بیخرد شیدا

منشی آمد دبیر و نیز پناغ

کلک و خامه قلم نکو شیوا

جزو فرشیم و سیمناد سور

آیه چمراسو سیمراخ دعا

شد غزل گوی باد رنگین باف

رمز گوی است مرد پیچه سرا

هجو جرشفت و شعر سرو اداست

سجع سرواده ساختن انشا

هم پساوند قافیت باشد

وزن سنجه حدیث دان سروا

بخت و تاخیره طالع است و نصیب

فال بد مرغوا و خوش مروا

ارتجک برق دان و تندر رعد

باز ینوار جو پناد هوا

هست سوراک آب موج و حباب

همچو گوراب دشت آب نما

لجه گرداب دان جزیره اداک

شاخ آبه، خلیج و یم دریا

حصن و قلعه و حصار، انبا خون

باز دژ دان و همچنین او را

منزل اسب باره بند بود

خانه گوسپند انگژ وا

هست او در عمو و کاکو خال

اب و جد را پدر شمار و نیا

ریش والانه و یقین واخ است

پور واد است و آش باشد وا

آنج زعرورو شفترنک شلیل

به و سیب است آبی و توپا

افد و افتد شگفت و مدح شگفت

افتدستا شمار و افدستا

شهروا زر و سیم ناسره دان

سره و ویژه هست شهر روا

لیت ای کاشکی لعل شاید

ان و ان انما مانا

شمارهٔ ۲ - بند دوم

بت من چه این داستان می سرود

ببحر تقارب تقرب نمود

فعولن فعولن فعولن فعول

چه خوش باشد این سنجه با چنگ و رود

گریوه بود پشته و نهر رود

زبر از فراز است و زیر از فرود

چو بر بت بود بربط م و چنگ صنج

کمانچه غژک دان و عود است رود

ربابه رواده بود و جد م و شت

طرب را مشستی و خنیا سرود

سیاه آبه زاگاب و آمه دوات

سلام است زندش تحیت درود

حسد تیورک غبطه پژمان بود

جگر خون دل دان و اندوه دود

همان مرده ریگ است میراث وارث

زیان است خسران و نفع است سود

چو نیروی پنداره شد واهمه

همان مکر و اندیشه دان نیرنود

زره پوش و خفتان و خرپشته شد

دگر ترک و گبر است هم نام خود

جماد و گیا بسته و رسته دان

بسیط است کامود و ضد اشکیود

چو خدیه مضاف است و مطلق بود

همان موکده بشنو این نکته زود

«سبک موکده » عنصر آتش است

«گران موکده » عنصر خاک بود

گران خدیه آب و سبک خدیه باد

سبب رون و اندیشه و بهره بود

کشک عقعق و سعوه سنگانه دان

بود غاز خربت قطاع اسفرود

هزار است بلبل م غراب است زاغ

کلنگ است گرگی عقاب است مود

صنوبرم بود ناژو و کاژو توژ

تبر خون چو عناب توت است تود

بشین و گهر ذات و وصف است زاب

چو اویش هویت وجود است بود

همان گبر و ترسا و تیداک را

مجوس و نصاری شمر با جهود

بسودن بسفتن چو سائیدن است

خراشیدن رخساره گوئی شخود

بلارک پرند است و آتش زنه

بود زند و غودان خف و پود و هود

هنایش اثر حاجت آیفت دان

فلیوه بود هرزه غره فنود

تمطی است فنجا و خمیازه خاژ

فلانه لود تار و پوده است پود

چو ناویژ مغشوش و بیژه است ناب

نبهره بود قلب و نو نابسود

بنفشه بود فرمه شاهسپرم

چو ریحان و سنبل بود آبرود

شمارهٔ ۳ - بند سوم

بزن ای دلبر هر هفت کرده

نوای دوستی را هفت مرده

مفاعلین مفاعلین مفاعیل

هزج آغاز کن در هفت پرده

سروده و ستروع آهنگ است پرده

دلیر و چابک و جنگی نبرده

بط صهبا و میر باده نوشان

دگر نوباوه بطیخ سرده

قسم سوگند و قول و شرط دمدار

کتاب بیع و پیراهن نورده

سرای بی روانان دخم و دخمه

چو کاهو کب بود تابوت مرده

مر آن، جذوار را با کاکنج گوی

مه و پروین، نگار پشت پرده

قباله بیت و مزد آسیابان

بود در پارسی این هر دو ترده

کنیزک داده باشد عبد بنده

اسیری را که بفروشند برده

بود کاغاله و کاژیره قرطم

چو خبه خاکشی زردچوبه هرده

شش انداز اوستاد نردبازان

بت آراسته، هر هفت کرده

بود روشن سپهر از هفت خاتون

شود بینا دو چشم از هفت پرده

کمیت اسب کهَر اشقرع کرنگ است

مجنس اکدش و ویژه است جرده

بود آلا و شعله اخگر آذر

و رزم آتش خدوک و جمره خرده

تنک نان و غیار قوم موسی

نگاه و بالش و مجموع گرده

مرخشه نحس و فرخنده مبارک

چو پیشانی چکاد و چهره چرده

بود گرد دهان پتفوز و بدپوز

کفل باشد سرین و کلیه گرده

چو ویلان طفره و ویلانج حلوا

فلاته میده حلوا رهشه ارده

درسته عفو و کین توزی زلیفن

و جرگر، مفتی و چابک شکرده

بود فرتور عکس و طبع دان چاپ

غراره مضمضه ارابه غرده

ترقی روز به ضدش فرارون

چو پرمر انتظار و درد درده

ضروری وایه و دربای و وایست

جمد یخ منجمد باشد فسرده

شمارهٔ ۴ - بند چهارم

سپیده چو زد دامن چرخ چاک

پر از سیم و زر گشت دامان خاک

بت من ز بحر تقارب کشید

به گوش خرد گوهری تابناک

فعولن فعولن فعلون فعول

بخوان ای پریچهره روحی فداک

سیامک مجرد اشو هست پاک

چمی معنوی دان و زمیاد خاک

نمشته عقیده نمیر ای شرح

قرار است هر نیز و عیب است آک

فراتین کلام شهادت بود

فره و هر روح خوش تابناک

وکالت بود «برگماری » ولیک

تو کنگاش دان مشورت بیم باک

هم آواز و همداستان متفق

فدا برخی انبازی است اشتراک

بود شرط پیغون و ورفان شفیع

می و عنبر و مشک ناویژه ناک

سرک حصبه بوشاسب دان احتلام

صدائی که از خفته آید خراک

کجسته است ملعون و برموته، چیز

جهانه ز شاخ درختان شتراک

توسک است در پارسی باقلا

قدید است و انسان و خشکیده کاک

کمسته بتازی بود لااقل

همان خواربار است اندک خوراک

سماروغ را قارج گویند لیک

ابوزینه جز تخم مرغ است هاک

چو داماد انوشه عروسش بیوک

شبین شاه بالا کرایه سلاک

بود مهر خوان منصب و ماژ عیش

ادک فرج زن دان جزیره اداک

خرابات ماخور بود یا لهر

چو بوزه فقاع است و طوفان کلاک

بود سنسن الکن سخنور فصیح

تگه تیس دان قوچ جنگی است راک

بتاریخ مرداس شد مار دوش

ولی نام ضحاک شد اژدهاک

شمارهٔ ۵ - بند پنجم

ای خطت چون تازه سنبل وی رخت چون تازه ورد

سنبل از رشک تو پیچان لاله از رنگ تو زرد

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات

از رمل این قطعه برخوان با نوای شاد ورد

اردکان قسمی از اشکال نجوم و خشم ارد

انعکاس و انده و طیب و سپهر و مهر گرد

میخ کردن سکه باشد گرد نامه نقش آن

جرمزه میدان سفرع کردن مسافر ره نورد

«کژف » قیر و زاک شب شربین همان قطران بود

هست دارو زرده زرچوبه منافق گوش زرد

مشتری برجیس دان مریخ شد رزبادراد

مانک ماه و زهره بیدخت است و هاله شادورد

لمس را میدان پساویدن پژوهش جستجو

تاخ ناف و صید کرد و درشکست او را شکرد

کاردالی طلع و تارونه غلاف طلع دان

بر شیان دارو عصا الراعی است یعنی سرخ مرد

تکمه دان اخگوژنه سنهار باشد زن پسر

گسسه خط مکتوب نامه فرو شوکت دارو برد

بایش ایجاب است و رانش سلب و جاور حال شد

جاوری تبدیل دان پر ماس لمس و پهنه لرد

رمز را پرخیده میدان واپرخیده صریح

همچنین جفت واجفت آمد بمعنی زوج و فرد

دوله برهون و منش طبع و دما باشد مزاج

سرمه دان حد و طرف اصل و تنه بیخ است و نرد

هم نماری دان اشارت هم ضمیر آمد کشاک

هم «درآمدجای » مصدر اسم نام و فعل کرد

نحل زیبود است و رسمو کارتن باشد رجال

با سعادت بختیار و با فتوت راد مرد

رهبر و فرنود و روشنگر همی باشد دلیل

پیچ و تاب و جنگ و مانند و نکو باشد نورد

هست هوتخشان کشاورز و بود ورزاو گاو

مرد روزستار صنعت پیشه و جنگی نبرد

اعتقاد آمد نمشته هم معاذالله ژکس

هست سوگیری حمایت مهر رخشان روزگرد

آنچه از گیسو نگیرد پیچ و خم فر خاک دان

و آنچه از اشجار در پیراستن برند گرد

شیم شیخ و خواجه ایشی بی بی و بانوستی

خلسه فرزنشاد باشد طاعن السن سالخورد

هست مزکت مسجد و شد سنجرستان خانقاه

هم کشت آمد کلیسا هم «تموزی خانه » غرد

پیشوارا مقتدادان مقتدی پی شو،پس ایست

پیره و پوران خلیفه مرغزار آمد جفرد

چار نادر چار عنصر هفت گردون هفت مام

چار آمیزه، طبایع هفت قراء هفت مرد

هم سه پور آمد موالید آخشیان چار ضد

قهری و قسری است شمپوری معاون پایمرد

شد بیوکانی طوی دغدو بیوک آمد عروس

مام زن خشتامن و وردک جهاز اورنگ جرد

چرخه دوراست و تسلسل زنخه و دشمیر ضد

ارمغان و تحفه نور اهان عراضه راهورد

دان پذیر اراهیولی ماهیت او چیزی است

زبده اروند است و میناگون سپهر لاژورد

هم سمیز آمد دعا چشمیده را منظوردان

لای و تاه رخت و خواب مخمل و بیری است پرد

هست پودات و سترسا آنچه بشناسی بحس

هم کسی باشد تعین همتراز و هم نبرد

فوطه را میدان بروفه هم دزک دستارچه

ضلع دنده گفت شانه مازه پشت و رنج و درد

هم کژه باشد لهاة و هست کوشک لوزتین

دژپه و دژپیهه دشپل ناملایم نانورد

صدقه ارزانش مسلم نیز ارزانی بود

بشم و ژاله شبنم و یخچه تگرگ و بر دع سرد

بش بود کشتی که اندر دیم زار آید ببار

کهپرک و غدو جوال کهکشان باشد الرد

«یتو» یعنی «لادبراین » را علیهذا شمر

رشت گچ آگور آجر کلس آهک سنگ برد

رشوه بدگند است و ریما هن بود خبث الحدید

پس خماهن دان حدید و مرد اشکمخواره ژرد

ذرع از تازی گز است از پارسی متر از فرنگ

ساژن از روسی بود وز انگلیسی هست یرد

شمارهٔ ۶ - بند ششم

دوشینه چو آن شوخ شد از باع به خانه

دلجوئی من کرد و نیاورد بهانه

وین قطعه که از طبع امیری است فرو خواند

در بحر هزج با دف و طنبور و چغانه

مفعول و مفاعیل و مفاعیل و مفاعیل

جان در هیجان آمد ازین وزن و ترانه

برجاس هدف باشد و کیش است کنانه

آماجگه آنجا که گذراند نشانه

دستور و کنارنگ وزیر آمد و والی

آدم مشیه باشد و حوا مشیانه

یفتر بود آن آب که پاکیزه و روشن

آوند بود ظرف و رکاب است چمانه

میکرب مزه و نشوه قرنتینه و پی لاد

آزاده سیامک غزل و صوت ترانه

کونسته عجز کش بغل و عانه زهار است

رمکان بود آن موی که روئیده زعانه

دلاک تو نکو شد و گوشاسب فرنجک

کفتور صبوری بغم اسطوره فسانه

و فتوک بود غاشیه و بخل ژکاره

در رفت مخارج شد و گنجینه خزانه

دند است دوائی که بود حب سلاطین

و آن نره گدائی که زند شاخ بشانه

فرشیم بود قسمت و پرگرد بود فصل

علت شوه و تیر شهاب است شخانه

ریواس بود چکری و خجلت چکس آمد

ده بوده بود عشر و لگام است دهانه

دوله است همان شرلتن و کاذب و دجال

خر مهره بود پاچی و کهنه است کنانه

آن خانه که سازی ز پی پیله تلبیار

تیماس بود جنگل و سردابه سغانه

ظرفی که چو حیوان بطرازند تلوک است

دروند بود ملحد و افسوس رسانه

مرد سمج مبرم رو سخت شلائین

طفلی که ز زهدان فکند مام فکانه

کفرا گل خرما و دلنگ است غلافش

رگزن کلک و سقف سرای است سمانه

طماع تلنگی و تلک گنده سال است

شاهین ترازوی زفانه است و زوانه

شمارهٔ ۷ - بند هفتم

زهی بچین دو زلف از حبش گرفته خراج

نموده لشگر حسنت عقول را تاراج

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات

ز بهر مبحث این قطعه گشته استخراج

کنونه حال و منش طبع و کوفشان نساج

جشان بود گز درزی ارش بود قلاج

وظیفه جامگی و ماهواره شهریه

پژول کعب و گزید و گزیت مال خراج

وژوه قطره باران که می چکد از سقف

چنانکه بکران ته دیگ و طلمه نام کماج

قراقروت تو رخبین شمار با فرفور

چو کشک پینو و آش سماق دان تتماج

کبیده پست و بدوره مر آن که زله کند

فروشه حلوا سختو همی بود زناج

کرن پهول قرنفل چو باد رنگ خیار

چنانکه کاهو کوک اسپناج اسفاناج

ایازی است و ایاسی چو بیژه چشم آویز

هو و وسنی و انباغ را بدان تو، نباج

نویم محض و مجرد شوه بود باعث

عداوت آمده آریغ و نهب شده تاراج

سپیچه آنچه به بندد بروی سرکه و می

سپهر بند طلسم است و سرکبا سگباج

ایخشت است فلز دارتو بود طر طیر

ضداخشیچ و سپیداب باشد اسفیذاج

تو بهرمان دان یاقوت و کامه شد مرجان

چو لعل باشد گر کند و آبگینه زجاج

هزینه خرج بود چک برات و یافته قبض

چو خفچه شوشه زربا ژوساو باشد باج

متاع باشد کالا اثاث کاچار است

شله قصاص بود داو جنگ و کینه لجاج

دمان و گاه و کمانکش زمان و مدت و وقت

شتاب باشد اوژول و ناگهان تا کاج

کلاژه کچله و دیگر کلاغ پیسه بود

حمامه کالوچ است و تراج دان دراج

تویل مردم اصلع چکاد پیشانی

بسونه زلف و مجعد غف است و تاری داج

شخار قلیا هم بیخ آن کنشتو دان

چنانچه صابون برهوه و زاک باشد زاج

چو مصطکی کیه گوشاد جنطیا نا شد

شنوشه عطسه و پیلسته نیز باشد عاج

چلاس لواس است و طفیل بشتالم

کراس لقمه زناع کاره هست تو مرکاج

نماک رونق و نو سیره بحث و کاغذ نفج

بود تماخره فیرید و مشوت کنگاج

کمند خام و سنان نیزه توپ کشگنجیر

کباده هست کمان و هدف بود آماج

بواشه آلت مذراة و ماله دان بتکن

شیار شخم بود خیش و یوغ سر آماج

رعیتان دان گودهچگان و باد رمان

چو امتان نبی بربروش و فر سنداج

سجاف هست فراویز و لبنه دان خشتک

قبا ست یلمه و دیباه را شمر دیباج

هموخ مشعله باشد شماله اسپندار

پلیته باشد افروشه و چراغ سراج

نی مجوف غرو است و نای پرهیرون

درخت ساک که سازند کشتی از آن ساج

فرات باشد فالاد و دجله اروند است

چو تنگه طنجه برنیو جزیره مهراج

فکانه هست جنینی که مرده سقط شود

چنانکه آن زن نوزاده زاجه باشد و زاج

بیوک و دغد عروس است و بکر دوشیزه

چنانکه حایض دشتان و قابله پازاج

کنشک تیرک عضو آمد و کنیسه کذشت

ولیک کمرا زنار شد چلیپا خاج

دروگر است گته کار و کفشگر اسکاف

خیاط درزی و الباد و پنبه زن حلاج

بدیهه آمده، انگارده فسانه و نقل

نکشک مردم مقروض دان و عریان لاج

ضعیف غامی و مفلوج شیک و شیشله دان

چهار چوبه در بواس و نردبان معراج

قدیم بوباشستی و نوشده حادث

گواژه طعنه گواسه صفت بهشت اجماج

سروش هوش و خرد شد سرو شبد جبریل

نیاز حاجت و آمین بود بجای تراج

بن است بطم و بود کاکیان خسکدانه

علک و نیژد وزرنیله شد همان ریواج

مقطعه خامه زن و مصقله بود یزداغ

ظروف و احول و ناژوو کاشکی همه کاج

سفینه هست سماری خله بود مردی

چنانکه نوژیه سیل است و اشتراک امواج

بتک کتابت و کرکز علامت است و دلیل

بنا به نوبت و دیهیم و گرزن آمد تاج

ستیم ریم جروح است و با خسه نشتر

پروش مطلق جوشش هزار چشمه خراج

چو گردنا گل سرخ است و زعفران گیماس

ولیک نیلپر و توله را شمر ور تاج

شمارهٔ ۸ - بند هشتم

ای آنکه گفتار ترا هوش و روان پاسخ بود

وز آتش عشقت دلم تابنده چون دوزخ بود

مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

بلبل به تقطیع رجز گویا بشاخ و شخ بود

دوزخ شمر تاریک را و آن شولمن دوزخ بود

مانند آباد این پسر خود عالم برزخ بود

پروز نژاد است و نسب بازیره یک حصه ز شب

پنک است و اودس یک وجب فرسنگ خود فرسخ بود

سیخ تباهه باب زن کش خوانده برخی تاب زن

پاشنگ باشد آبزن جلاب خود آکخ بود

نسترون آمد نسترن پروین همی باشد پرن

هم زلزله شد بومهن دیگر تلوسه چخ بود

در غاله شعب کوه دان رنجیده را بستوه دان

بسیار را انبوه دان اشکاف و انده رخ بود

حنظل کبست آمد همی ظاهر و غست آمد همی

نشپیل شست آمد همی دام و نژنک آن فخ بود

قند سپید ابلوج شد آبی همانا توج شد

هم گردنه نغروج شد هم خودسری بر مخ بود

مغ جایگاه ژرف دان هلتاک را خود برف دان

نغز نکو اشگرف دان خوب و بلند آوخ بود

مشعلچی آمد روشنگ شاهسپرم شد ونجنگ

مفرق هباک و کف هبک وردان وژخ آزخ بود

وستاخها گستاخها دونان و شومان ماخها

خالیگران طباخها هم پختگه مطبخ بود

زنبور منج و پشه بق وت پوستین و خوی عرق

دیگر جواب و پاورق این هر دوان پاسخ بود

حمام و جامستی کدوخ آن فارتین دان پارگین

آتشگه گرمابها گلخن و یا گولخ بود

باشد فراشالرزه تب پیسی بر ص پریون جرب

پرهیختن یعنی ادب رحل کتب گیرخ بود

کچ فلس ماهی سب صدف دفزک سطبر و تاب تف

سابور هاله پره صف اسب روان هیدخ بود

دان ساتگین پیمانه را و آن دلبر جانانه را

میدان سفاهن شانه را زوبین همان ناچخ بود

آرایش آزین آمده ریشیده رنگین آمده

جد وار پرپین آمده و آن پرپهن فرفخ بود

تاتاست لکنت در زبان تاتول باشد کژدهان

هم ترجمان شد تاجمان هم چشم بد چشزخ بود

برق آذرخش آمد همی تقسیم بخش آمد همی

آغاز وخش آمد همی خوب و خجسته دخ بود

متاره چرمین چغل تنسخ نفیس و کل کچل

پر بر کلاه آمد کلل په په همان بخ بخ بود

شد سخت باز و شخ کمان رون باعث ورون امتحان

فرش و نهالی ریسمان هم گاو آهن نخ بود

نانو همی دان نکره سکوی بیرون پاخره

هم غلبکن شد پنجره هم دامن که شخ بود

نرموره بانوچ آمده تاج خره خوچ آمده

مرد دوبین لوچ آمده لاغر بدن لخ لخ بود

زائیچ و خهر آمد وطن گور است و مدفن مرغزن

پندار بد شید اهرمن آه و فسوس آوخ بود

دیوار میدان لادرا ریواز میخوان داد را

بنیادگو بن لاد را چسبنده و آتش مخ بود

فرتاب وحی و تاب فر فرزین جری فرزان هنر

آنگه تبرزین و تبردیگر نخ ناچخ بود

جهمرز می باشد زنا با عفت آمد پارسا

باطل تبه تا با طلا لر، جوی و پهلوپخ بود

باشد قطایف فرخشه منحوس و ضایع مرخشه

جنگ و خصومت خرخشه دیگر تسیز و چخ بود

ماریره شد مادند را هم ماد باشد مادرا

خال، دایی و عم، افدرادخ دخت و دادا اخ بود

دست آورنجن یاره دان پر گاله لخت و پاره دان

زشت و دده پتیاره دان آب فسرده یخ بود

گو خاکروبه رشت را هم محو و حک دان گشت را

انبست و انبه مشت را مضراب و زخمه زخ بود

لک هرزه و لمتر کلان پیچه سیان و پرسیان

سغری گفل ترسا، سه خوان زنارشان موسخ بود

انبه شدن زحمت شمر ماژیستان عصمت شمر

آز و شره نهست شمر کشتارگه مسلخ بود

شمارهٔ ۹ - بند نهم

ای دلبر طرازی با ما چرا به نازی

عنبر چرا نسائی بربط چرا نسازی

مستعفلن فعولن مستعفلن فعولن

بحر مضارع است این گر خوش همی نوازی

بازی ریسمان را گویند دار بازی

و آنکس که بر فرازش بازی گر است غازی

خیزآب و کوهه، موج است دریا کنار، ساحل

اشناب و آشنا، دان و اشناء آب بازی

بحث و جدل خویسه یوز و پلنگ پیسه

مثل و شبیه دیسه زیبندگی برازی

پرویش کوتهی دان مربنده را رهی دان

اقبال فرهی دان فخر است سرفرازی

یال است پشت گردن آرنج دست و آرن

پهلو بود تهمتن بالا بود درازی

مخ مغز و الف بینی پیمانه ساتگینی

تاتار، ترک چینی چونان عرب که تازی

عمامه، زند پیچی شاغوله طره آن

وان را که بهر سرما بندی بچشم ایازی

بلمه است ضد کوسه رخ گونه، ماچ بوسه

زنبور منک و موسه دوله چلیک بازی

ستخوان پشت، مازه میلاوه، بر مغازه

گلگونه هست غازه یگزخم گرز غازی

فغواره بی سخن دان فانونس را لگن دان

سور و نشاط دن دان مهر است دلنوازی

بسقر دواج باشد چاره علاج باشد

شیشه زجاج باشد نیرنگ چاره سازی

آهنگ شد اراده افزون بود زیاده

تشلیخ دان سجاده ساجد بود نمازی

اصرار سخت روئی بن سکه بچه گوئی

تندی و زشتخوئی در زن بود چغازی

زیچی بود ظرافت گولی بود خرافت

بی غشی و لطافت هم نازکی است پازی

شت تیمسار باشد دانش بخار باشد

سختی ژغار باشد تاراج ترکتازی

یام و نوند مسرع هم اسب اسکداران

و آن اسپریس باشد میدان اسب تازی

پروین همی بود پرو، مزمار و خامه دان غرو

بر مردم ری و مرو گومروزی و رازی

و اشامه هست معجر ور پوشه هست چادر

تورانه ترک و دلبر بس جسته و نیازی

فانه پغاز باشد جره کراز باشد

درد و گداز باشد در پارسی پوازی

خوشی بود هژیری بر خواب و فرش پیری

شب بوی زرد خیری خیر و بود خبازی

تابوت و تخت کاهو آب گشاده تاهو

عیب و غزال آهو گند آوری گرازی

شمارهٔ ۱۰ - بند دهم

ای رخت چون ماه نخشب وی لبت لعل بدخش

از نگاهی عمر کاهی وز نگاهی روح بخش

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات

هست در بحر رمل این قطعه با تاب و درخش

باشد از الحان موسیقی نوای دیف رخش

سومین اقلیم و چارم آذرخش و باد رخش

دزدمه سیاره سبع و گزینش خاصیت

عاق، ز بهر ابلق و سد گیس و میمون عکس رخش

گردناسیخ تباهه وز تنور آمد بلسک

هست بلگن منجنیق و تیره و تاریک رخش

اسبها را دان همی شبدیز و گلگون و کهَر

ابرش و بور و سمند است و کرنگ و خنک و رخش

آن لحاف کهنه پرپنبه را چبغوت دان

پوستین کهنه و رخت و لباس ژنده سخش

صمغ می باشد پنانک هم بناست، کندر است

مقل ارزق را خشل دان اوفه اسب است و خش

هست انجیدن حجامت حاجمش گرا بود

استره موسی شمر، لغزیدن پایست شخش

نسیه پستادست باشد نقد دستادست دان

دست پیمان مهر و پستادست میدان بهره بخش

فسق کشود، پلمه تهمت یلغدر بیدین و داد

هوش واژن، خلسه و ضایع زبون و سست پخش

ز چه، زن اندر نفاس و نیز دشتان حائض است

وحم را میدان کرایش قیمت هر چیز اخش

خط بطلان را شمر کشمیده، دستوری است اذن

انجمن محفل بود اورنگ تخت و صدر تخش

ارضه رشمیز است و سوسه کرم گندم خواره دان

کشکرک را مرغ عقعق دان درخت آویز جخش

غده دشپل باشد و خوکک خنازیز آمده است

سلعه کاید برون از زیر گردن هست چخش

کعب اشتا لنگ و پای افراز را پاچیله دان

ساغری کیمخت و چسته هم سرین باشد فرخش

توپ کشگنجیر و روئین دیگ و دیگ مبخراست

تیر چرخ آمد فشنگ و بمب و موشک تیر تخش

شمارهٔ ۱۱ - بند یازدهم - هفت خط جام جمشیدی و جز آن

رخ برافروخت همچو آیینه

آن پری پیکر سمن سینه

پس ز بحر خفیف باز آورد

این گهرها درون گنجینه

فاعلاتن مفاعلن فعلن

در قدح کن شراب دوشینه

هفت خط داشت جام جمشیدی

هر یکی در صفا چو آئینه

جور و بغداد و بصره و ازرق

«اشک » و «کاسه گر» و «فرودینه »

دستخط شهان و یاره دست

هم برنجن شمر تو «دستینه »

رصد اختران بود «هو دل »

«غلج » قفل است و پلکان زینه

کشک پینو و پینکی است نعاس

«کژنه » بر کفش و پیرهن پینه

می ز انگور و بخسم از گندم

«بوزه » از جو «ترینه » ترخینه

غول و نسناس را بغامه شمر

که بود در شمار بوزینه

هست «شبیاز» و «شب پره » خفاش

«کاروانک » ترند و چوبینه

عید اضحی است «گوسپند کشان

روز نوروز و جمعه «آدینه »

چینه دان طیور هست «کژاژ»

دانه کاندران بود «چینه »

ظهر پیشین و عصر«ایواراست »

به حقیقت بود «هر آیینه »

طیلسان «تالشانه » و «پستک »

فستقبه است و فروه «کرکینه »

آهن آهین و زینت «آذین است »

شیشه و آبگینه آیینه

دشمنی گر برون فتد جنگ است

رو بماند درون دل «کینه »

تهمتن رستم است و تهم دلیر

مام سهراب بوده «تهمینه »

آنکه نازد بر استخوان پدر

«داده بر بادگاه پارینه »

هفت اختر شمار «هفتورنگ »

هفت چرخ است «هفت گنجینه »

هست «یارک » مشیمه «گوزک » کعب

صدر و پستان و سرزنش «سینه »

دانه زن، ساحر است و هارون پیک

بوق «کرنا و خنب روئینه »

شمارهٔ ۱۲ - در بیان مراتب ترقی و تنزل روح به عقیده بعضی حکماء به اصطلاح عرب و عجم

ای شده جادوی بیهوشی ز هوشت سنگسار

ساخت در بحر رمل این قطعه را با چنگ سار

چون روانی از فرودین تن ببالاتن رود

در عرب نسخ است و در فرهنگ ما فرهنگسار

ور فرود آید روان مردم اندر جانور

نام تازی مسخ دارد نام فرسی ننگسار

ور روان مردم اندر رستنی پیکر رود

فسخ دان در تازی و در پارسی شد تنگسار

ور رود در بستنی رسخ است در لفظ عرب

لیک اندر پارسی گویند ساک و سنگسار

آن علامت ها که در ره بر سر فرسنگها

برنهند از سنگ و چوب و گل بود فرسنگسار

سنبل الطیب است آله تمر هندی انبله

بسدک، اکلیل الملک دان رجم باشد سنگسار

شمارهٔ ۱۳ - تقسیم طبقات رعیت به فرموده مه آباد

کسان به دور مه آباد چاربخش شدند

که دست را بشناسد یکسر از دستار

نخست هیربد و مؤبدان که ایشان را

بخوانده بر من و برمان برین و هورستار

دوم شهان و جهان داوران که در گیتی

به نام چتر من و چتر بند و تورستار

سوم کدیور و پیشه ور و کشاورزان

که این گروه را گفتند پاس و سورستار

چهارم است پرستار و پیشکار کسان

به نام سودی و سودین و سود و زورستار

شمارهٔ ۱۴ - تقسیم طبقات رعیت به فرموده جمشیدشاه

شد چار صف آراسته اندر بر جمشید

از مردم این بوم که والا گهرانند

«کاتوز» بدان طایفه گویند که از دین

وز دانش و فرهنگ و هنر با خبرانند

نیسار شد آن قوم سلحشور و سپاهی

کاندرگه کوشش همه صاحب هنرانند

دهقان و کشاورز بود مرد نسودی

اهنو خوشیان طایفه پیشه ورانند

شمارهٔ ۱۵ - در شمارهٔ نام‌های هفت کشور

ای آنکه روی تو بر مه فروغ‌بخش بود

غمت به خرمن دل‌ها چو آذرخش بود

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

ز بحر محبث این قطعه نوربخش بود

به پارسی بشمر نام‌های هفت اقلیم

که هر یکی را از اختری درخش بود

چو ارزه و شوه آنگاه آذرخش بود

چهارمین دان بدرخش و با درخش بود

چو پنجم «اوربرشت» و ششم «خرشت» شمار

«جمیره یامین» از هفتمینه بخش بود

شمارهٔ ۱۶ - روزهای ماه های پارسیان

روز ماه پارسی باشد نخستین اورمزد

بهمن و اردیبهشت آنگاه شهریور بود

باز اسپندار مذ خرداد امرداد آمده

هفتمین دی بادر است و هشتمین آذر بود

آنگهی آبان و خورشید است و ماه و تیر و گوش

نام روز تیر اندر نامها تشتر بود

دی به مهر و مهر پس روز سروش وزشن، دان

فرودین بهرام ورام و باد نیک اختر بود

دی بدین و دین وارد، اشتاد، آنگه آسمان

زامیاد و مانتر سپند آیت داور بود

روز آخر را انارام و انیران است نام

در اوستا گفته زرتشت پیغمبر بود

شمارهٔ ۱۷ - نامهای روز ماههای جلالی

روز اول باشد از ماه جلالی جشن ساز

روز دوم «رزم نه » دان روز سوم سرفراز

کش نشین و نوشخوار و غمزدا و رخ فروز

مال بخش و زرفشان و نامجوی ای دلنواز

رزم گیر و کینه کش پس تیغ زن هم داد ده

دین پژوه و دیوبند و ره گشای و اسب تاز

گوی باز و پایدار و مهر کار و دوست بین

جان فزای و دلفریب و کامران بشمار باز

شادباش و دیرزی پس شیر گیر و کامیاب

شهریار است آخرین روز این بت چین و طراز

شمارهٔ ۱۸ - در اسامی خمسه مسترقه بپارسی

«پنج دزدیده » که در آخر ماه آبان

موبد پارسی اندرین هر سال فزود

نامشان را چو ز استاد بپرسیدم گفت

آفرین، فرخ، فیروز، دگر راست، درود

شمارهٔ ۱۹ - نامهای پنج دزدیده در اوستا

در اوستا بود آن روز نخسین «اهنود»

دوم از پنجه دزدیده همی دان «اشتود»

باز «اسپنتمد» آنگاه «وهو خشتو» دان

هشتویش است و «اورداد» بر او گاه فزود

شمارهٔ ۲۰ - نام انگشتان به زبان فارسی و تازی و فرانسه

ای که دل‌ها را کشد زنجیر زلفت در کمند

کام شکر کرده تلخ از رشک لعل نوشخند

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات

از رمل این قطعه را برخوان به آواز بلند

نام پنج انگشت را در سه زبان آرم به نظم

تا بدانی قدرت طبع مرا ای هوشمند

اولین ابهام و پس سبابه پس وسطی بود

خنصر و بنصر به تازی بشنو از من بی‌گزند

در زبان پارسی شد نامشان بی‌گفت‌وگو

شست، و دشنامی، میانه، نیز بنیام، و کلند

نیز در لفظ فرانسه «پوس » و «اندکس » آمده

بعد از آن «مدیوس » و «انولر» «اری کولر» پسند

شمارهٔ ۲۱ - نامهای بروج به پارسی

آن ده و دو کوشک کامد خانه سیارگان

بره و گاو و دو پیکر باشد و خرچنگ دان

شیر و خوشه پس ترازو کژدم است آنگه کمان

بعد از آن بزغاله را با دول و ماهی باز خوان

شمارهٔ ۲۲ - نامهای بروج در دساتیر

شت جی افرام در دساتیرش

از بروج این چنین کند تعبیر

بره و گاو باد و پیکردان

گات و کام است و نیز «دام سریر»

باز «خرچنگ » و «شیر» و «خوشه » بود

همچو «هرچنگ » و «شار» و «ادشه » نویر

هم ترازو است بی گمان تولار

باز «کازام » کژدم است هژیر

پس کمان شد «کمار» و «مزد» بزاست

«دال » دول است و «ریم » ماهی گیر

شمارهٔ ۲۳ - نامهای دزدمه در دساتیر

همان کیوان ابا برجیس و بهرام

«سناشیر» است و «برهستی » چو بلرام

«هرامید» است خورشید جهانتاب

نپید آمد همان بیدخت پدرام

«کلنگ » از تیردان مه «فامشید» است

بفرشیم «دساتیر جی افرام »

شمارهٔ ۲۴ - در شناسائی چهار سوی زمین

چار سوی کرانه گیتی

گر بخواهی ز شعر من بشنو

مشرق و مغرب و جنوب و شمال

خاور و «باختر» «نسار» و بتو

شمارهٔ ۲۵ - نیز نام انگشتان به پارسی

نام انگشتان مردم در زبان پارسی

با تو گویم اندرین سرواد اگر داری پسند

شست و دشنامی میانه دان و بینام و کلیک

وین دو را نام دگر «کوته دراز» است و کلند

شمارهٔ ۲۶ - در تطبیق ماه‌های پارسی با قبطی

ای همایون‌سرشت پاک‌نژاد

وی گرامی ادیب فاضل راد

فاعلاتن مفاعلن فعلات

جوی بحر خفیف از این سرواد

ماه فرسی قرینه قبطی

بشنو از من که گفته است استاد

«طوبه » «امشیر» و «برمهات » بود

فرودین ماه و اردی و خرداد

باز «برموده » و «بشنس » آمد

این یکی «تیر و آندگر «مرداد»

بونه «شهریور» است و مهر«ابیب »

«مسری » آبان و «توت » «آذر» باد

بابه دی‌ماه و بهمن از «هاتور»

وز «سپندارمذ» کیهک «افتاد»

شمارهٔ ۲۷ - هفت قلم آرایش زنان

هفت پیرایه شد بروی بتان

که از آن باغ حسن سیرآب است

وسمه و سرمه و نگار و خچک

زرک و غازه و سپیداب است

شمارهٔ ۲۸ - هفت اندام مردم نمازی

ترا باید که هفت اندام هنگام نماز اندر

فروسایی به خاک تیره در کیش مسلمانی

وگر از نام هفت اندام پرسی گویمت اینک

دو شست پای و دو زانو و دو پنجه دست و پیشانی

شمارهٔ ۲۹ - نام هفت آتشکده پارسیان

زان هفت اختر بداندر فرس هفت آتشکده

کاندران آذر پرستیدند از خرد و درشت

از دم احمد بپژمرد آن همه شمع و چراغ

راستی گوئی هزاران شعله را یک باد کشت

نام آنها سربسر گرد است در یک بیت من

گر نیوشی بی شک از دانش کلید آری به مشت

«آذرمهر» «آذر نوش » «آذر بهرام » دان

آذر آیین، آذر خرداد، و برزین، زردهشت

شمارهٔ ۳۰ - فرجودهای پنجگانه اشوزرتشت

پنج «فرجود» پدید آمده ازشت زرتشت

که به پیغمبریش راست بود پنج گواه

آتش «آذربرزین » که همی سوخت بحود

«چوبدستی » که بدان کور برفتی در راه

«سرو کشمر» که چو بیخش بدل خاک نشاند

شد بسی کشن و تنومند پس از یک دو سه ماه

«بیست و یک در ز اوستا» که از آنان هر یک

هفت «پرگرد» بود روشن و نغز و دلخواه

«سدره و کشتی » کز بندگی و بهدینی

جامه ای بود نشانی بر مرد آگاه

شمارهٔ ۳۱ - یشتهای اوستا

نام نه یشتی که زرتشت اشوی پاک زاد

در اوستا برنهاد از دانش و فرهنگ و داد

اورمزد، آبان و خورشید است و مهر و فرودین

پس «ورهرام » است و دین آنگاه «ارد» و زامیاد

شمارهٔ ۳۲ - ایزدان فروغهای آسمان

ایزد فروغهای سپهری که هفت شد

باشد اشاش و هور و مثر ماه و تشتری

آنگاه آسمان و انیران که تافته است

زین هفت نور چرخ مه و مهر و مشتری

شمارهٔ ۳۳ - پایه آیین مازدیسی بر سه چیز است

دین زرتشت که روشن ز فروغش در و دشت

پایه اش بر همت و هوخت بود با هورشت

چم اینان «منشن » باشد و کوشن،کنشن

و این سخن ار همه جا گفته چو در گات و چه یشت

پاکی فکرت و قول و عملت جان تو را

پاک سازد ز بدی ورنه پلیدی و پلشت

آن بدیها که روان تیره و تن زشت کند

همه از «دژمت » و «دژهوخت » شد و دژهورشت

شمارهٔ ۳۴ - نامهای امشاسپندان که ایزدی فروغند

در اوستا نام هفت امشاسپندان خدای

شد «اهوره مزده » آنگهه وهمن و اردیبهشت

از پس شهریور اسپندارمد خرداد دان

پس امرداد است کش بی مرگی آمد سرنوشت

«اولین » یعنی که یزدان زنده دانا بود

دومین اندیشه اش نیکوست بی پندار زشت

سومین نظم مقدس دان چهارم قدرت است

پنجمین از مهر خود ما را برد اندر بهشت

از ششم دان تندرستی هفتمین بی مرگی است

خاص آن دهقان که ما را اندرین گلزار کشت

شمارهٔ ۳۵ - در اقسام قند مکرر

بتاقند مکرر پنج قسم است

که با لعلت به دشنامی نیرزد

«سلیمان » و «فانیذ» است و «ابلوج »

چهارم «سنجری » پنجم «تبرزد»

شمارهٔ ۳۶ - در اسامی قبایل عرب

قبایل عرب عابری است پنج گروه

که مانده ز ایشان اسمی تهی زرسمم بود

اگر بپرسی اسماء رهطشان گویم

جدیس و جرهم و عملیق و عاد و طسم بود

شمارهٔ ۳۷ - در نامهای کوره های فارس

کوره های فارس را نام از کیان و پیشداد

اردشیر، استخر و داراب، است و شاپور و قباد

شمارهٔ ۳۸ - در دانش زمین و بخشهای او از گفته پیشینیان

بتا توئی که قدت سرو باغ کاشمر است

رخت بهار ختن بوستان کاشغر است

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات

ز بحر مجتث این چامه تنگی از شکر است

چو شرق و غرب زمین خاور است و باختر است

نسار «او اختر» است و بتو در «اخشتر» است

به پارسی کره خاک «گوی چغمینی » است

«میان کش » است خط استوانه در کمر است

زمین کهنه بود ارزه و آن دگر شوه دان

که هر دو جای جماد و گیاه و جانور است

«ووروبرشته » شمال و «ووروز زرشته » جنوب

«زرشته » هشته بزیر و «برشته » بر زبر است

زمین عامره را می شمر «فرادده فش »

چنانکه «ویدهدده فش » خراب و بی اثر است

«وورو برشته فرادده فش » سه بخش بود

تمام شرح دهم بر تو گرچه مختصر است

نخست «بهره خاور» که بخش خاوریش

به «آن ایران » نامیده گشت و مشتهر است

میانه بخشش «خنرث وه بومی ایران » دان

چو بخشش باختر «ایران کوپژ» در نظر است

محیط غربی و شرقی «رزه پراگرد» ند

که یک به باختر و آن به خاوری سمر است

شمارهٔ ۳۹ - سبعه منحوسه

سبعه منحوسه هفت اختر شومند

نحس و ترش روی و زشت در همه احیان

کید و غطیط و غریم باشد و سرموس

نیز گلاب است و ذوذوابه و لحیان

شمارهٔ ۴۰

بیشرمی «سلجن » است و عفت «هیوند»

حقد است «سرول » و غدر باشد «نیوند»

«نیمول » عبوس و «نیوتور» آمد کبر

طیس است تپنک و فهم باشد «بیوند»

شمارهٔ ۴۱

«گر تاج » بود عزم و یا هست «پچیو»

«ور سنگ » بود عجب و وقار است «رزیو»

«سیفود» تواضع و شهامت «سیفور»

«برکان » جهل است و کودنی هست «غلیو»

شمارهٔ ۴۲

«تو سنگ » قناعت و ذکا باشد «نیراس »

هزالی و مایه سبکی دان «گیراس »

«فرساد» عدالت و سخا شد «رزواس »

میدان تو سخن چینی و غیبت «پرتاس »

شمارهٔ ۴۳

«هدمان » ایثار و نطق باشد «کردیز»

تنبار تقی ز تهمت و حلم «غریز»

«فیمان » تکمیل حسن و قول و عمل است

انفاق تحیرات بود «انور» نیز

شمارهٔ ۴۴ - و به نستعین و نستمد

بود به لفظ فرانسی ایا نگار جمیل

خدا دیو پرفت انبیا و گید دلیل

امی، صحابه سیل آسمان، و غبرا تر

پلاس جای و پارادی جنان سقز آنفر

آتش است و قیامت شمار «سوپرم ژور»

ویزاژ، چهره پومن، شش ثقیل باشد لور

گوئیس ران و تالن پاشنه است و لانگ زبان

چنانکه لور لب است و نه انف و بوش دهان

لارنکس حلق و ژنو، زانو است و کو، گردن

چو ایل چشم و بی پا و دست باشد من

دوو، پر است و مثل مغز و سورسیل ابرو

آواز، مرغ و اوا، بط پوال باشد مو

پواترین بودت سینه واریه گوش

چنانکه گله، تت و گربه شاو سوری موش

شوال اسب بود موله بغل و شامه شتر

جرس گرله و سل زین و مرگ باشد مر

ام است مردوفم آمد زن و ابوزوج است

چنانکه بکنابیز است و واک خود موج است

قنات آکدک و سورس چشمه لای چوفانژ

وریته صدق و پیوپارسا فریشته آنژ

پرنس زاده شاه است و پادشاه روا

چو لیر بربط و ویل است شهر و شهرموا

دروغ باشد مانسنژووتر دان امپر

دینی حقیق و پرنه بکیر و آهن فر

درآی انتره سوفرانس رنج و دولر درد

سیه نوار بود روژ سرخ و ژن شد زرد

فیور تب بود و زیر سو و بالا سور

اس استخوان و نقاهت مل و زکی دان پور

ولیک پیر، ویو باشد و جوان ژن شد

ضیاء لومیر است و افق هریزن شد

لژه سبک بود ارژان لجین اتن ارزیز

پلمب سرب و ذهب ار، رزن سگ، است مویز

کوثیور، مس شمرو ویتر، شیشه شد بی قین

چنانکه روی بودزنک و هست معدن مین

متاع ارزان بنمارشه و گران شردان

برادر است فرر، مام مر، پدر پر، دان

چو ارک قوس و فلش تیر و دام میدان پژ

مط پلوئی، نواژ، ابر و برف باشد نژ

کت دمای، زره باشد ارنمان زیور

حسام قاطع سبر است و بوکلیه اسپر

غبار پوسیرونرف پی تره پیکان

حزام سانگل بود دهنه زن، برید عنان

بت ایدل است و شمن ایدلاتر، و خانه مزن

در سرای بود پرت و هست پنبه کتن

کراست سورد، توان فرس و خستگی مالز

ترانش پاره نان پاره آتش است برز

بته جمال و لذدر قبح و سرمه کالامین

چنانکه جامه ابی، مبل، اثاث و پات عجین

چو سقف و عرش پلافن، همید، ترسک، خشک

قلم پلوم و مداد آنکر موسک باشد مشک

چو رزق پرسین و توشه هست «مونی سین »

گران بزرگ و پتی خرد و خوب باشد بن

خر، آن و فیل، الفان و سمک پواسن دان

پوازن است همان زهرومی بواسن دان

بف است گاو نر و واش ماده سرپان مار

و، عجل و گرگ لو، و آنن است کره حمار

پن است نان و ویاند است لحم و عاقل ساژ

پتی له دوغ، و له شیر و پنیر دان فرماژ

با تایه جنگ و پ صلح است و پشه شد کوسن

پروری حکه سوری خنده ابن عم کوزن

شکار شاش بود ژور روز نوئی شب

سلیل، نیراعظم برویری است غضب

اپوز زوجه ماری شوهر و دوثرکابین

سمانس تخم ورامه شاخه بیخ اوراسین

نر است مال و بله گندم است و میل ارزن

گشاده آب دوی دان شراب باشد ون

برانش، شاخه با برگ و میوه دان فروئی

نو، ما، ژمن، تو، تواوو، شما و این سلوئی

مراست بحر و کنارش براست و قعرش فن

و سه سفینه اشل نردبان و قنطره پن

غزال شوری مرس است خوی وتر، مویور

چو شان مزرعه و برزگر مواستر

تروئه روزنه سوزن اگی ورشته سوا

بطانه، دوبلر وروت است کو چه چوب بو

وپو، است کهنه و هاین، دریده و تمان رخت

چو عرقه بار پروریده پرده باربر، درخت

پلر سرشک بصردان و مرو، آب دماغ

پاساز معبر ورا مپار برج وژاردن باغ

فوا، جگر بود انفینی، بیش و پ، اندک

کثیر انفینمان، فیرمامان شمار فلک

پلاس درم، صف رزم و نامه باشد لتر

س، مرد ابله و بت چکمه است و هستی اثر

دوات انکریه کالکول شمار و حساب

بکو تمام و لوان دو رو لیور هست کتاب

رزن عنب شد و وینی بود درخت رزان

بهار هست پرنتان اتن شمار خزان

هیور زمان زمستان و فصل صیف اته

چو جیب کالسن و گنگ موئه جنب کته

قلمتراش کنیف است و گوته باشد کارد

مه نانخورش بود و ساله شور و فارین آرد

پم است سیب و گلابی پوار و فیک انجیر

اناردان گرناد و براوه مرد دلیر

تبوید، دان سل، پیلی بلان شد اسفیدار

چنانکه موریه توت و پلاتان است چنار

چو نخل پالمبه و برگ فوی و ارژشعیر

چو ساشه توبره و مانژوار آخورگیر

شد آکلاد تعاتق مصافحت بن ژور

چو منتر ساعت و آمپش ز خویش کردن دور

شمارهٔ ۴۵ - در شمار اعداد از یک تا کاترلیون

از یکی تا ده بگو آن، دو، تروا، کاتر، سنگ

سیزدهست، ویت نف، دگر دیز است در سر و علن

عشر ثانی انز، دوز است و تریز آنگه کاترز

گنزوسیزو دیزست و دیزویت و دیزنف دان وون

یازده دوازده سیزده چهارده

پانزده شانزده هفده هجده نوزده بیست

پس ترانت است و کارانت آنگاه سنکانت آمده

هم سواسانت و سواسان دیز شد با کاترون

سی چهل پنچاه

شصت هفتاد هشتاد

کاترون دیز است و سان و میل و میلیون آنگهی

هست بیلیون و ترلیون کاترلیون بی سخن

نود صد، هزار

شمارهٔ ۴۶ - در شمار ایام هفته از یکشنبه تا شنبه

سمن، که، هفته بود روزهایش با ترتیب

بگیر از احد و تا بسبت می بشمار

دیمانش، لوندی، ماردی، دوپاره، مرکردی

ژدی، و اندردی، سامدی، است آخر کار

شمارهٔ ۴۷ - در شمار شهور شمسیه مطابق بروج منطقه

ژانویه فوریه و مارس چو اوریل، مای مه

دلو و حوت و حمل و ثور و دگر جوزا شد

ژون و ژویه وازوت، بترتیب درست

سرطان و اسد و سنبله عذرا شد

ماه سپتمبر که آید ز پی آن اکتبر

شهر میزان و مه عقرب نابینا شد

قوس با جدی همان ماه نومبر است و دسمبر

این ده و دو مهت از گردش خور پیدا شد

شمارهٔ ۴۸ - قطعه به بحر مضارع محتوی بر هشت بیت

اپر، سپس چو «دنگ » پس آوان شمار پیش

پارانته هست خویش و پاران اقریب و خویش

فی دختر است و فیس پسر در بر عقب

پارمی بود میانه و آنفاس هست پیش

اب را شمر فلق کرپوسکول شفق برد

بل فوی عروس و ژاندر، ختن اولسر است ریش

بزغاله شوره دان و بزماده هست شور

اینوبره موتن غنم آمد بربی میش

در هست پشت و وانتر شکم شد مراره رات

موستانش هست سبلت و میدان تو بارب ریش

پنست چو کلبتان شد و منشار «سی » بود

مارته چکوش و هاش تبردان فلئیه کیش

آنفان شمار کودک و آقابل مهربان

اسکرین چو کژدم و پیکورور است نیش

سکره نهان پدید کسلر شد ددان میان

باشد فقیر پور و بود مالدار ریش

شمارهٔ ۴۹ - قطعه به بحر رمل در اسامی انگشتان به عربی و فارسی و فرانسه به ضمیمه بعضی لغات دیگر از فرانسه محتوی بر شش بیت

نام پنج انگشت را در سه زبان آرم به نظم

اندرین مقطوعه کامد بهتر از زر سبیک

اولین ابهام و پس سبابه وسطی بعد از آن

خنصر و بنصر به تازی گفتمت دریاب نیک

در زبان پارسی شد نامشان بی گفتگو

شست و دشنامی میانه همچو بنیام و کلیک

باز در لفظ فرانسه پوس، و اندکس، آمده

بعد از آن مدیوس، و انولر، اری کولر، ولیک

بند انگشتان بود فالانژو انگشتان دوا

امبر، سایه تاج کو، رن هم ترن باشد اریک

اورس خرس است و هین کفتار و پانتر یوزدان

سوسمار آمد لزارو هست قنفذ پرک اپیک

شمارهٔ ۵۰

کوته برف چو لارژ فراخ اترو است تنگ

امپرسمان شتاب و آپاتی بود درنگ

سوردیته شد کری و گری تینیو آمده

بیدست اسیترپی باشد بوات لنگ

کاستر سگابی است و کشم خوک و سگ شین

ضیغم لیون بود لئپار است خود پلنگ

رو به رنار باشد و بوزینه سنژ، دان

شد اژدها دراگن و بالن بود نهنگ

بلبل بود رسینل و کرکس و وتور دان

باشد حمامه پیژن و آمد گرو کلنگ

اوتارد هست هوبره و پی بود کلاغ

تنای گازو تیز اگو سر، شمار چنگ

اف تخم مرغ و پوله بود جوجه کک خروس

شد کایو سنگریزه پیر آمده است سنگ

ارزق برن سفید بلان رنگ سبز، ور

روشن همی کلر بود و کولر است رنگ

شیطان ساتان و فارفاد جن، هومن آدمی

سوکر است قند و چای ته باشد حشیش بنگ

ماشان بدو کثیف ویلن شد گراسطبر

خوشگل ژلی شمار وبل و بو بود فشنگ

شمارهٔ ۵۱ - در تعداد پایتخت دول عالم

ای دبستان فضل را شاگرد

در لب خود حدیث من کن ورد

تا بعون خدای عزوجل

بشمرم بر تو پای تخت دول

مرکز ملک جم بود «تهران »

«پکن » از چین و «کابل » از افغان

هند «کلکته » مصر «قاهره »دار

«توکیو» از ژاپن و حبش «گندار»

«فاس » از مارک است «بیرمه » سیام

ترک «قسطنطینه » دان به تمام

مجر وتمسه راست شهر«وین »

از سوس «برن » و از گرگ «آتن »

«لیزبون » پرتغال و «لاهه » هلند

ز انگلیس است «لندن » و «ایرلند»

پای تخت فرانسه «پاریس »

مرکز روس «پطربورغ » نویس

«مادرید» است زان اسپانی

«برلن » است از پروس و آلمانی

هم «بلگراد» راز سرببی بین

ز آن مونته نگرو بود «ستین »

از دانیمارک خود «کپنهاک » است

کاندران لعبتان چالاک است

چون ز ارض جدید رفت سخن

از اتازونی است «واشنتن »

شهر «مکزیک » زان مکسیکر

«بگتا» از کلمپ و «لیما» پرو

«سان دوزه » ز آن «کاستاریکا» گیر

از «برازیل » «یوژانر» پذیر

«سان تیاگو» ز «شیلی » است اما

«کاراکاس » است از «ونه زویلا»

اضافات

شمارهٔ ۱ - راجع بعباس نام : عباسی ما رواج شاهی دارد

شمارهٔ ۲ - در هجو استاد محمد دلاک : استاد محمد آنکه دلاک بود

شمارهٔ ۳ - در هجو استاد رضای نجار : از تیشه هجو جان او بتراشم

شمارهٔ ۴ - در هجو میرزا بابا طبیب خلخالی : طبیبی زخلخال آمد بری

شمارهٔ ۵ - قصیده : بسی جستم نشان از اسم اعظم

شمارهٔ ۶ : ما می و کو کنار را کرده فدای یک نظر

شمارهٔ ۷ : تاریک شد جهان ز ملال نظرعلی

شمارهٔ ۸ : سی چهل سال از این پیش و یا برتر از این

شمارهٔ ۹ : فروزنده تخت و دیهیم و گاه

شمارهٔ ۱۰ : من این نامه را نیک آراستم

شمارهٔ ۱۱ : باری اندر دین چو من حیران شدم

شمارهٔ ۱۲ - راز تیموری : بشنو ای فرزند تا ازین دفتر

شمارهٔ ۱۳ - خبر دادن تیمور از انقلاب روس : سال سی و شش نهد شاه آزادی برخش

شمارهٔ ۱۴ - راز تیموری : یک آشوب عظیمی اندرین گیتی به دست آید

شمارهٔ ۱۵ - آیین نصیری : ابتدا هست یار و آخر نیز

شمارهٔ ۱۶ - آیین غسل جنابت : از جنابت چو دامنت آلود

شمارهٔ ۱۷ - آیین غسل و روزه حقیقت سه روزه : غسل روزه حقیقت این است

شمارهٔ ۱۸ - در زیارت خفتگان بستر خاک : چون گذارت فتد بگورستان

شمارهٔ ۱۹ - در ضعف پیری و سبب منظوم ساختن آیین نصیری فرماید

شمارهٔ ۲۰ : روزی ز جور خصم ستمگر ظلامه

شمارهٔ ۲۱ : خدا رحمت کند مرحوم حاجی میرزا آقاسی را

شمارهٔ ۲۲ : فضا و ساحت عدلیه یارب از چپ و راست

شمارهٔ ۲۳ - رباعی : احزاب فتاده اند در خط جنون

شمارهٔ ۲۴ - قصیده : فریاد از این مشاوره عالی

شمارهٔ ۲۵ : طهماسب خداوند راستین

شمارهٔ ۲۶ : چند کشی جور این سپهر کهن را

شمارهٔ ۲۷ : دانا که بود بنزد مردم هشیار

شمارهٔ ۲۸ - مدیح : در کاروان نواخت در آی آهنگ

شمارهٔ ۲۹ : هژیر و نَغز و خوش ای بادِ نوبهار بِوَز

شمارهٔ ۳۰ : تا ساقی میخوارگان در جام صهبا ریخته

شمارهٔ ۱ - راجع بعباس نام

عباسی ما رواج شاهی دارد

در کشور حسن کج کلاهی دارد

این در خزانه حصاری را بین

در حوض بلور خرد ماهی دارد

شمارهٔ ۲ - در هجو استاد محمد دلاک

استاد محمد آنکه دلاک بود

همچون دم تیغ خویش ناپاک بود

مقراض اجل تسمه عمرش ببرد

وزنشتر من زخم دلش چاک بود

باید نگریست تیغ همچون نیشش

تا اجر دهم ز طبع خیراندیشش

گر کند شود کند نهم بر پایش

ور تیز بود تیز دهم بر ریشش

شمارهٔ ۳ - در هجو استاد رضای نجار

از تیشه هجو جان او بتراشم

وز رنده فحش جلد او بخراشم

استاد رضا چو برد بر بازی دست

طوفان بلا تخته عمرش بشکست

در ششد رغم بطاس ار مهره فتاد

واندر در خانه اش دو با یک به نشست

چون سر بتهی زن سریاری گیرد

اسب تو عنان ز هر سواری گیرد

تیغ تو بدست خصم خصم تو شود

آن کیست کزین سه اعتباری گیرد

شمارهٔ ۴ - در هجو میرزا بابا طبیب خلخالی

طبیبی زخلخال آمد بری

کمر بسته وزرد رخ همچو نی

سر و پوز او همچو بوزینه بود

زنخدانش آویزه سینه بود

بشخصه رخش همچو صفرای من

بعینه سرش همچو سر نای من

کنون هفت سال است کو خوانده طب

ولی توبه نشناسد از شطر غب

نه از بول بشناسد او نبض را

نه از بسط بشناسد او قبض را

پدر بر پدر عام بوده است لیک

سیادت بخود بسته با ضرب سیک

همانا یقین تخمه باب نیست

ز مادرش باید به پرسم که کیست

ز زردی رنگش هویداستی

که او محترق خلط صفراستی

چو گردد رخش از حجاب آشکار

نباید دگر دهن خردع بکار

زبانش چو در قصه گویا شود

برای مریان اپیکا شود

ز سودا سرش آنچنان گشته خشک

که سوزد در او خطمی و بیدمشک

مگر قیل سمع است یرقان او

که بر دوش چرخ است یرقان او

چو عاشق بگیرد از او حب صبر

ز بی صبری اندر شتابد بقبر

گرش دل به تنگ آید از کار من

بجلدش رود حب ستار من

ندانم که را داده گلقند خام

که از کونش آمد ورا بار عام

گمانم بود کرمی از مغز کون

که افیون خوران ساختندش برون

مرا سالها فکر بد شام و روز

که آیا چگونه بود شکل کون

کنونش بدیدم رخی زرد داشت

قدی سخت نازک دمی سرد داشت

نه از حبس بول است رخ زردیش

که در پیش قول است دم سردیش

بگفتم دوا جستن از وی خطا است

سخنهای سعدی شنیدن رواست

طبیبی که او خود بود زرد روی

از او داروی سرخ روئی مجوی

شمارهٔ ۵ - قصیده

بسی جستم نشان از اسم اعظم

که بد نقش نگین خاتم جم

همه اقطار عالم سیر کردم

مگر جویم نشان ازن نقش خاتم

بزرگی گفت چون آدم بمینو

مقر بگزید والاسماء علم

بامر ایزد یافت نام از ملایک

بباغ خلد تلقین شد بر آدم

ز آدم یافت تلقین شیث و از شیث

سبق آموخت ادریس مکرم

هم از ادریس هود آمد ملقی

چنان کز هود نوح آمد معلم

نمی دانست اگر این نام را نوح

نجاتش کی شد از طوفان فراهم

ز نوح آمد بر ابراهیم وزین نام

بر او شد نار ریحان و سپر غم

بابراهیم وارث شد سماعیل

که جاری زیر پایش گشت زمزم

ز اسماعیل بر اسحاق و یعقوب

هم از یعقوب موسی گشت ملهم

ز فر آن ید و بیضا و ثعبان

بدست آورد و راند اندر دل یم

ز موسی یافت داود و ز داود

سلیمان را شد این مسند مسلم

چو او بدرود گیتی کرد از حق

رسید این راز بر عیسی بن مریم

مسیحا کرد ازین نام همایون

علاج اکمه و درمان ابکم

هم از این نام فرخ کرد عیسی

هزاران مرده را احیا بیکدم

چو بر دار جهودان خواندش از دار

بگردون رفت بی مرقات و سلم

پس از عیسی سروش این خاتم آورد

باحمد کانبیا را بود خاتم

پس از احمد علی گشت میراث

که بودش نایب و صهر و پسر عم

چو شد ریش علی باخون مخضب

ز تیغ عبد رحمان بن ملجم

از او بر یازده فرزند پاکش

رسید این خانم از خلاق عالم

بغیر از انبیا یا اوصیا کس

بدان راز مقدس نیست محرم

نه از خیر الوری بشنید بوذر

نه از شیر خدا آموخت میثم

نه از شاه خراسان شیخ معروف

نه از سجاد ابراهیم ادهم

مگر بدبخت مردی در فلسطین

ز زهاد جهان کش نام بلعم

که از ابلیس دستان خورد و این نام

فرامش کرد و رفت اندر جهنم

بگفتم آنچه گفتی راست گفتی

سر موئی نه افزون بود و نه کم

ولی اینان که برخواندی من از پیش

سراسر خواندم از آیات محکم

هم از تفسیر و ابیات بزرگان

هم از گفتار دانایان اقدم

نخواهم من بر خوانی تواریخ

ز قول حمزه و گفتار اعلم

بخواهم آنچه نه کلبی بدانست

نه مسعودی نه وصاف و نه معجم

بر آنم کاسم اعظم را بدانم

گشایم پرده زین اسرار مبهم

برآنم تا در این الحان کنم جفت

مثانی با مثالث زیر بابم

چه نام است آنکه آرد شیر و شکر

ز نیش عقرب و دندان ارقم

اگر زین راز پنهان هیچ دانی

بگو ور خود نمی دانی مزن دم

بگفت از صدر ایوان رسالت

علیه و آله صلی و سلم

شنیدم کاسم اعظم داند آنکس

که باشد با لسان صدق توأم

لسان الصدق را دانند مردان

کلید علم حق والله اعلم

بگفتم گر چنین باشد که گوئی

ندانم یکتن از اولاد آدم

که دارای لسان الصدق باشد

بگیتی جز سپهسالار اعظم

رئیس جمع دستورات دولت

سر و سردار دانایان عالم

خداوندی که شیر بیشه باشد

به پیش پرچمش چون شیر پرچم

بدرد در مسالک سینه جور

ببرد از مهالک پای استم

یکی چون اجوف واوی باعلال

یکی همچون منادای مرخم

توئی ای میر آن ذات مقدس

توئی ای خواجه آن روح مجسم

که گر بر دیده گردون نشینی

ز جان گوید سپهرت خیر مقدم

بود دیری که در ایران سپه نیست

از آن روز است چون شب تار و مظلم

دل مردم پر از آزار و وحشت

خزانه خالی از دینار و درهم

ابا دست تهی آن کار کردی

که از اندیشه اش مات است رستم

بروزی چند با فر الهی

نظامی ساز کردی بس منظم

همه با چهر تابان و دل شاد

همه با جسم پاک و جان خرم

بدشت اندر چو آهو لیک در رزم

گرفته شیر از دید ارشان رم

نموده خاتم زرین در انگشت

نکنده حلقه سیمین بمعصم

فراز پیرهن خفتان رومی

بزیر پیرهن دیبای معلم

رکاب سیم بر اسبان تازی

ستام لعل بر خیل مسوم

شنیدستم که هارون ز آل عباس

بدی بر جمله در دانش مقدم

شبی در کار اقلیم خراسان

همی زد رأی با یحیی بن اکتم

به یحیی گفت هارون کار آن ملک

فزون از حد پریشان است و درهم

جوابش گفت زخمی نیست در دهر

که از درهم نشاید هست مرهم

بدان صفرای فاتح از رگ ملک

برآید ریشه سودا و بلغم

بود سیم سره درمان هر درد

چو زر جعفری تریاق هر سم

تو ای میر مهین اندر چنین روز

که باشد تیره همچون لیل مظلم

رقیبان تو در پیش تو باشند

چو پیش خوشه انگور حصرم

و یا در بوستان نخل و رمان

پیاز و گندنا و ترب و شلغم

چگویم ز آن تهی مغزان که دیری

در افکندند طرح شور باهم

بجای بستن سوراخ انگشت

همی کردند در سوراخ کژدم

ز فکر تیره شان زد بر افق چتر

سحابی قیر گون پر وحشت و غم

از پدر شد بساط صلح جویان

سپاه جنگجویان را مخیم

بساط پشه بر همخورد از باد

سرای مور طوفان شد ز شبنم

شرار فتنه آتش فروزان

رسید از دامن عمان بدیلم

شتابیدند دزدان روز روشن

بخرمنگاه و بشکستند زاستم

در آن سختی عنان مملکت را

گرفتی سخت با بازوی محکم

بنای ملک وملت راست کردی

نیفکندی بطاق ابروان خم

غزالان سرائی را رهاندی

ز دندان پلنگ و جنگ ضیغم

درافکندی بساط شور و عشرت

فرو چیدی اساس سوگ و ماتم

ولی عهدی بر آدم بلکه هستی

ولی نعمت بفرزندان آدم

سپاهت را سپهدارست جمشید

بنازد از یمینت خاتم جم

شمارهٔ ۶

ما می و کو کنار را کرده فدای یک نظر

بی کمک پیاده ای یا مددسواره ای

گر نظر علی بمن درفکند نظاره ای

از پس مرگ بخشدم زندگی دوباره ای

پیرو دلیل عاشقان آنکه ز نور معرفت

پیر خرد بحضرتش کودک شیرخواره ای

از سخنی چو انگبین کرده ز موم نرمتر

خاطر منکری که شد سخت چو سنگ خاره ای

ما همه کودکان او کارگردکان او

در طلب مکان او خسته ز هر کناره ای

ما پی دفع خواب خوش خواسته از مقام خود

او ز برای خواب ما ساخته گاهواره ای

جز نظر علی در این بستر آفت و مرض

پیکر دردمند را نیست علاج و چاره ای

ای نظر علی دلم در ره انتظار تو

هست پی فدا شدن منتظر اشاره ای

شمارهٔ ۷

تاریک شد جهان ز ملال نظرعلی

دریا گریست خون ز خیال نظرعلی

ابر آورد قطیفه ز نهار در کنار

گوید منم حال نظرعلی

مرغ آورد بدیعه شوریده آشکار

کز من شنو جواب و سئوال نظرعلی

کوه از کنار خویش یم خرده ساز کرد

در شستن حرام و حلال نظرعلی

کمتر کسی بزاویه دیدم سپرده جان

محروم از عطا و نوال نظرعلی

وارسته گشت دامن قدرش ز ما سوی

کو شاخ بود و میوه ظلال نظرعلی

بنگر که شاهدان به کجا قائمند از آنک

کوته شود سخن بکمال نظرعلی

دلدارم از وثاق چو آمد بمهر خوان

بنشست گوشه ای بخیال نظرعلی

ناگه جمال فرخ وی را بدید باز

پیدا از اوصاف و خصال نظرعلی

گفتا حقیقتی بود از سال مرگ او

گفتم کدام گفت جمال نظرعلی

شمارهٔ ۸

سی چهل سال از این پیش و یا برتر از این

مادرم بود به گیتی نه چو مادرتر از این

شمارهٔ ۹

فروزنده تخت و دیهیم و گاه

بتن یادگار منوچهر شاه

بیفزود بر بندگانش امید

در علم را پادشه شد کلید

بسی سال گردون گردنده گشت

که خون بارد از دیده زان سرگذشت

کنون جهل را دست بر بست و پای

مظفر شهنشاه ایران خدای

شمارهٔ ۱۰

من این نامه را نیک آراستم

کم و کاستش را به پیراستم

که از بینوا مؤبد عبدالعلی

بماناد تا حشر نامی جلی

شمارهٔ ۱۱

باری اندر دین چو من حیران شدم

درهمه راه و رهی پویان شدم

اهل حق را بود پیرو مرشدی

با نشان و خوب و پاک از هر بدی

نام او شیخ نظر پیش از علی

با کرامت بود و هم بینا دلی

داده از آینده و اکنون خبر

بود در دست و زبان او اثر

خواند بهتر گفته ها از دیگران

مرشدان و اهل حق را رهبران

آگهی از این زمانها داده اند

راست آمد گفته شان بی چون و چند

پیش از این تا چهارصد سال و فزون

بوده اند از دادگر حال و کنون

هر یک اینان با همه بینادلی

بوده اند از جان پرستار علی

چشم و مغز و دل چو بینا ساختند

گوهر پاک علی بشناختند

گفت اینان که همی باشد خدا

میر قادر، اوست حاضر هر کجا

پس پذیرفتم ز نو اسلام را

نزد اهل حق سپردم نام را

شمارهٔ ۱۲ - راز تیموری

بشنو ای فرزند تا ازین دفتر

خانمت از بر راز تیموری

یک گروهی را بینم اندر سر

جقه عدل است تاج منصوری

حرفشان باشد سکه اندر زر

حکمشان جاری در همه کشور

کس نگوید چون کس نپیچد سر

چون رسد زایشان حکم و دستوری

دیگران را قول ناروا جستی

گرچه شاهان بر تخت عاجستی

لیک اخراج از تخت و تاجستی

میکشد زین با دشمنان کوری

ذوالفقار آنروز می کشد افزون

پیکر شکاک می کشد در خون

با اجل نزدیک با فنا مقرون

از طریق حق هر کرا دوری

آید آن شیری کز ره معراج

از نبی بگرفت خاتمش را باج

بسته خواهد شد راه حج بر حاج

ثبت طومار است حکم مجبوری

آنکه در محشر صاحب اورنگ

یار موتش کین با یموتش جنگ

ذوالفقار او گیرد از خون رنگ

سوسنش گردد چون گل سوری

آتشی بینم اندر آن هنگام

از ثری تا عرش از افق تا بام

خلق عالم را پیکر و اندام

می بسوزد چون شمع کافوری

یار گردد روم با فرنگی زود

هندو ارمن را می کند نابود

هم یهودی هم داسن ارنائود

شور چنگیزی است قتل تیموری

مردمان کوه ساکنان یم

مکه و تفلیس تا یموت از غم

مات و خوار و زار درهم و برهم

غرق اندوهند جفت رنجوری

هر که در دنیا واجب التعظیم

بر سریر عدل می شود تسلیم

بندگی سازد شاهش هفت اقلیم

ور سلیمان است می کند موری

ذوالفقارا از ظلم می کند بنیاد

خاک شکاکان می دهد بر باد

تا نهند از سر تا برند از یاد

نشاء خمر و شور مخموری

بندگان بیدار روزگار آزاد

در مراد خویش دوستان دلشاد

مملکت آباد رسته از بیداد

چون دل مؤمن چون رخ حوری

خاطر تیمور آنزمان شاد است

باقی آن عصر دوره داد است

از ادیب این راز روشن افتاده است

ز آنکه مستان را نیست مستوری

شمارهٔ ۱۳ - خبر دادن تیمور از انقلاب روس

سال سی و شش نهد شاه آزادی برخش

می دهد سالار قدرت هر کسی را بهر و بخش

راست می بینم که آشوبی بود در سی و دو

حق همی داند که من آنروز شادم یا که تو

لشکر روس است سرگردان و مغلوب و زبون

ساحل بحر خزر قفقاز گردد پر ز خون

هر کشیشی مات بینم هر صلیبی دستگیر

تا یموت از ساحت تفلیس خواهد شد اسیر

ظلم و جور از ملک ایران خارج و فانی شود

تا رواج و رونق دین مسلمانی شود

روس پرآشوب و ایران است آرام آن زمان

غلغل اندازد به گردون بانگ اسلام آن زمان

فتوی قتل عدو نزدیک شد یابد بروز

روشنی گیرد در ایران این چراغ نیمسوز

هر چه سردار است و سنگین بنگری زرین کمر

هر که حقگو بود و حق بین می شود صاحب هنر

ظلم بر باد اندر آید عدل گردد برقرار

علم و فضل عالمان تا حشر گردد پایدار

اینچنین روز ابتدای شادی اسلام شد

لیک اندر سی و چار این فتنه‌ها آرام شد

دیده تیمور بیدار است اندر روز و شب

از پی نظم و رواج دین سالار عرب

شمارهٔ ۱۴ - راز تیموری

یک آشوب عظیمی اندرین گیتی به دست آید

ز سوزش خاک در شیون ز دودش مصر مست آید

چو دود از مصر برخیزد بخشک و تر درآمیزد

بملک روم یعنی در زمین خور نشست آید

چنان بارد بسر هر تازه چرخی راز چرخ آتش

که از پستی به بالا خیزد از بالا به پست آید

قصاص از حق شود پیدا بلای ایزد از بالا

بفرق انگلیس و روس و هر باطل زمست آید

چو ریزد انگلیس و روس در ایران پس از چندی

خدیوان را ز نو بر مسند شاهی نشست آید

بهر هفته یکی دعوی کند شاهی و جمعی را

بکشتن می دهد چون از برای بند و بست آید

بزیر پای خود گسترده دامی از عزاداری

بپیچد پای بسیاری که چون ماهی بشست آید

چو شد بیدار از ایشان برزخ شمربن ذی الجوش

عجایب نظم نادر حکمی از ایران بدست آید

چنین آوازه از شاه خراسان است در گیتی

هر آنکس دید گفت این فتنه از آن چشم مست آید

سفیدی خوانده تیمور از ورق وین کارها بی‌شک

چنین خواهد شدن در حکم یزدان کی شکست آید

شمارهٔ ۱۵ - آیین نصیری

ابتدا هست یار و آخر نیز

حکم خاوندگار حی عزیز

آنچه بنوشته اندرین ورق است

شرط و اصل شدن باهل حق است

اهل حق را درین دوازده ماه

ده و دو خدمت است بی اکراه

هر که در راه حق نیاز برد

رو بدرگاه کارساز برد

تاج دولت بسر نهد او را

صد برابر عوض دهد او را

تو برو فیض دست خویش بپاش

کار با دین کس نداشته باش

که همه بندگان او باشند

گر بزرگند یا که او باشند

هر که داخل درین طریقت شد

قرض او روزه حقیقت شد

هست در روزه اولین آداب

شست و شوی تن و لباس در آب

گرچه تطهیر باطن است نخست

هم بظاهر در آب باید شست

پس زمال و طعام و کسوت خویش

کرد باید نیاز بر درویش

وانگهی غسل روزه باید کرد

دل چو می تن چو کوزه باید کرد

روزه تو بود سه روزه تمام

ده بیاران درین سه روزه طعام

از اناث و ذکور و خرد و کبیر

فرض باشد بهر تنی ده سیر

کز برنج لطیف ساز دهند

بر سر خوان دوستان بنهند

لیک بر هر نرینه واجب دان

که خروس همیکند قربان

بایدت این سه روزه برد بسر

شادمان چون بشاخ لاله تر

ز آنکه حق جو همیشه دلشاد است

خانه چون جای حق شد آباد است

چار شب خدمت چهار ملک

فرض باشد ترا درین مسلک

ز آنکه آنان عناصر فلکند

حامی حق و ناصر ملکند

بادبان سفینه عشقند

چار رکن مدینه عشقند

ملکوت خدای را شامل

عرش حق را همی شده حامل

قبض و بسط امور در یدشان

خارج از تخت و فوق مسندشان

آنچه کاری بعشقشان در باغ

روید از خاک جای لاله چراغ

اندرین چار شب زفکرت وهش

گوسفند ار نشد خروس بکش

مرد باید بقدر قوه خویش

فیض بخشد همیشه بر درویش

هر چه افزون دهد عطا و نیاز

حق مر او را زیاده بخشد باز

هشتمین خدمت ای ستوده سیر

هست از بهر میر اسکندر

که نر و ماده هر یکی ده سیر

پخته سازد برنج بهر فقیر

خانه یک خروس در این خبر

فرض باشد وان تزد لاضیر

نهمین دان کلوچه رزبار

آنکه رانده است و هم را ازبار

مایه این کلوچه آرد بود

مرغ و بره بزیر کارد بود

هر چه این خوان نکوتر و بهتر

گوسفند و خروس فربه تر

جای آن بهتری و نیکوئی

سبز گردد دگر چه میجوئی

دهمین خدمت تو قربان است

دادن جان براه جانان است

اهل حق را سزد که در همه سال

وقت محصول خود زمال حلال

بره تندرست و فربه و نر

در ره حق همی ببرد سر

بفقیران از آن نواله دهد

می کشان را در آن پیاله دهد

بر تن جانور دریدن دلق

هست بهر رفوی جامه خلق

جانور را همی کشد بنده

کادمی را از آن کند زنده

ورنه آنکس که جان نتاند داد

گر شود جانستان بود بیداد

خدمت یازده که لازم شد

خاص اسفندیار خادم شد

ده و دو خدمت ای نکو هنجار

هست زآن قلی، مصاحب یار

واجب است این دوازده خدمت

زین فزون خیر گشته نی سنت

خیر چون بیشتر اثر بیش است

چون درختت فزون ثمر بیش است

هر که در راه حق نیاز دهد

حق مر او را علاوه باز دهد

طالبا پیرزاده را بشناس

کار او را زکس مگیر قیاس

بپرستش که پیرزاده تست

بسوی حق در گشاده تست

خضر راه تو اوست در ظلمات

وز کف او بنوش آب حیات

هادی تست بر حقیقت عشق

پدر تست در طریقت عشق

چون پدر شد بدان که هیچ پسر

زن نگیرد زخاندان پدر

نیز باید که پیر زاده تو

نبرد زن زخانواده تو

بجز این هر کش اختیار بود

در خور عار و نار و دار بود

نکند طالب آنچه زشت و بدست

نخورد آنچه آفت خرد است

نشود جز زیاد مولا مست

جز بدامان حق نیازد دست

از ربا و دروغ پرهیزد

قول خود با قسم نیامیزد

نام حق را برایگان نبرد

پرده ننگ و نام کس ندرد

حسد و بغض و عجب و کبر و غرور

همگی راز خویش سازد دور

دور باشد زدزدی و تهمت

راست با هر گروه و هر ملت

نکند با کمند و تیر شکار

ترساند بجانور آزار

نشود بیوفا و حق نشناس

عصمت خلق را بدارد پاس

نظر بد بعرض کس نکند

بلواط و زنا هوس نکند

ور بناموس اهل حق بیند

مرگ را بر حیات بگزیند

قتل او واجب است بر باران

که بود در صف تبه کاران

یار بیگانه باش همچون خویش

منگر در نژاد و مذهب و کیش

که همه بندگان یار حقند

کلمات حقند و در ورقند

بهر حق جمله را ستایش کن

ذات حق را بدل نیایش کن

پاک می کن زبان و دیده و دل

دست و تن ظرف و جامه و منزل

همه را شست و شو ده از اخلاص

تا درائی درون خلوت خاص

پاک شو تا رهی زبند نجس

همچو زر وارهی از آهن و مس

نجس آن قی که شد زلب بدرون

هست آن کز دهان شود بیرون

هر چه شد در دهان رسید بدل

هرچه در دل بدوست شد واصل

پس بدل هرچه شد رسید بحق

پاک دان هر چه شد بحق ملحق

نجس آن که شد که از دهان ریزد

با دروغ و دغل در آمیزد

آنچه بیرون شد از دهان مردار

هست کز دوست نیست برخوردار

میوه باغ خلق را مربای

که نکردی تو آن درخت بپای

رایگان خوردن تو باشد زشت

از درختی که آن نه بهر تو کشت

لیک تسکین نفس را ز آن شاخ

اندکی خور ولی مبر در کاخ

از ستوران خود بکشت کسان

ضرر و آفت و زیان مرسان

تنگ بر اهلبیت خویش مگیر

که عیالت گرسنه باد و تو سیر

حق نباشد از آن کسی خرسند

که از او شاد نی زن و فرزند

هیچ زن را طلاق نتوان داد

مگر آن زن که عرض داده بباد

یا رود بی اجازه شوهر

از سرا آن پلید بدگوهر

یا خیانت بمال و نام کند

که حلال ترا حرام کند

آنزمان از وصال او بگریز

همچو خاشاک خشک از آتش تیز

دیده بربند از وصال عروس

چون کند ماکیان صدای خروس

زاده چو عاق بر پدر باشد

یا بمادر دمش هدر باشد

بایدش پند داد اگر از پند

به نشد کشت باید آن فرزند

با زن اجنبی بیک خانه

منشین ای ز داد بیگانه

ویژه چون خانه شد تهی از غیر

شر در آنجا مسلط است بخیر

هست شیطان بر آدمی دشمن

نار بجهد چو سنگ دید آهن

بشنو از من ز روی فکر سخن

بر زن اجنبی نگاه مکن

خور و خفتن مجو فسانه مگوی

خاصه آن بانوی که دارد شوی

همچنین واجب است بر هر زن

نرود رو گشاده در برزن

تن خود را ز چشم نامحرم

باز پوشد کند چو آهو رم

نزد صاحبدلان با گوهر

نیست محرم بزن مگر شوهر

بار سنگین منه به پشت ستور

که ز انصاف و عدل باشد دور

از علیق و علوفه شان تو مکاه

سیرشان کن در آخور از جو وکاه

زان حذر کن که او از بحق نالد

حق دو گوشت زقهر خود مالد

کم فروشی خلاف فرمان است

که ترازوی حق بمیزان است

آنکه با سنگ کم متاع فروخت

آتش از سنگ جست و ریشش سوخت

آب در شیر گاو کرد آن کرد

آمد آن آب و ماده گاو ببرد

میهمان چون درآید از درگاه

باش در پیش او چو خاک براه

با جبین گشاده اش بپذیر

یا گل و نقل و باده اش بپذیر

در برویش مبند و عذر مجوی

تا نبندد خدا درت بر روی

شرم ناداری از میان بردار

هرچه داری بیار و باک مدار

خانه گر از فلان و از بهمان

خانه صاحب حق است و ما مهمان

میهمان را چگونه می شاید

که در حق بدوست نگشاید

ذکر حق کن همیشه بر لب ورد

یاد استاد خود کن ای شاگرد

غم روزی مدار ای کودک

آنکه جان داد نان دهد بیشک

تا نبودی تو گردگار قدیر

کرد پستان مادرت پر شیر

آنکه در کودکیت را نگذاشت

هم پیری نگاه خواهد داشت

سخن مغز را بپوست مگوی

راز بیگانه را بدوست مگوی

همچو خم راز دار و سنگین باش

نه چو گلبن که راز گل زو فاش

دست در کاردار و دیده براه

مفکن جز بروی دوست نگاه

نظرت سوی راه حق باشد

تا تنت در پناه حق باشد

سیدی را که گوسفند و خروس

کرد قربان بده بدستش بوس

وآنگهی پنجشاهی از زر خویش

کن براهش نثار ای درویش

لیک سید چو خارج از ره شد

دستش از وصل دوست کوته شد

نه بر او نذر می رسد نه نیاز

بگل از وی بدیگری پرداز

چون نشینی درون صحبت جمع

همچو پروانه باش ناظر شمع

حرف دنیا مزن در آن محفل

کار تنها مکن بخلوت دل

لب فروبند و گوش هوش گشای

کینه ز آیینه درون بزدای

نظرت را بروی پیر افکن

شاخ انکار را ز ریشه بکن

باش یکباره پای تا سر گوش

دل پر از داستان و لب خاموش

با حریفان یکدل یکرنگ

شاد زی رخ گشاده نی دلتنگ

اهل انکار را بخلوت خاص

مبر ایجان که نیستش اخلاص

یار ما از میانه اغیار

دوست گیرد ولی نگیرد یار

ای پسر دستگیر یاران باش

ساقی بزم میگساران باش

زندگانی را عزیز دار و نکو

در بر زنده سوگ مرده مگو

صبر کن در عزای خویشاوند

شو شکیبا بماتم فرزند

شادمان باش از آنکه بتواند

آنچه بخشیده از تو بستاند

هم ببخشد ترا پس از ستدن

عبث است از تو دست و پای زدن

باش دایم ز قهر حق بهراس

هیچکس را بغیر حق مشناس

کابتدا یار و انتها یار است

حکم خاوندگار در کار است

شمارهٔ ۱۶ - آیین غسل جنابت

از جنابت چو دامنت آلود

بایدت در زمان غسل سرود

که کنم غسل غسل از پی یار

حق بکار است و پاک شد مردار

ابتدا هست یار و آخر یار

حکم خاوندگار عزت دار

شمارهٔ ۱۷ - آیین غسل و روزه حقیقت سه روزه

غسل روزه حقیقت این است

راه دین و طریقت این است

که بگوئی زصدق دل یکبار

جستم از پیر خرقه این اسرار

دیدن یار و ساغر ابرار

نام طاس مقدس رزبار

اولش هست یار و آخر یار

حکم خاوندگار در هر کار

شمارهٔ ۱۸ - در زیارت خفتگان بستر خاک

چون گذارت فتد بگورستان

بر مزار گذشتگان بر خوان

که سلام علیکم ای احباب

ای اسیران خاک و رفته بخواب

ای به صد آرزو غنوده بخاک

دارم امید از شه سهاک

اولا رهروان و مردان را

معنی سیر رهنوردان را

کرم خاندان عشق و وفا

خلعت جاودان وصل و بقا

اول از یار و آخر از یار است

حکم خاوندگار ستوار است

شمارهٔ ۱۹ - در ضعف پیری و سبب منظوم ساختن آیین نصیری فرماید

روزگاری که از طلایه مرگ

شاخ عمر مرا خزان شد برگ

ریخت در جویبار و گلبن خشک

برف و کافور جای سنبل و پشک

نعمت و ناز رخت بسته زکوی

سر بچوگان تن فتاده چو گوی

گشته در خانقاه گوشه نشین

داده بر باده هوش و دانش و دین

خوار و بیمار و زار و فرسوده

خون برخساره از جگر سوده

بسته بر رخ در خروج و دخول

گشته از قیل و قال خلق ملول

پیک رحلت که پیریش نام است

مرگ را صحبتش سرانجام است

از در آمد مرا بداد نوید

کاندرا سوی بوستان امید

رخت بربند ازین سرای کهن

جامه نو پوش و خانه را نو کن

برهان روح را زمحبس تن

وین پری را ز بند اهریمن

جامه نو کن که شوخکن شد و زشت

خوشه خوشیده شد دروکن کشت

تا ببینی یکی جهان فراخ

لاله در باغ و میوه اندر شاخ

شهد و شیر و شراب و شاهد و شمع

دوستان در کنار و یاران جمع

آرزوها بکام و دلها شاد

باغها سبز و خانها آباد

اندرین دیولاخ تا کی و چند

سر بچنبر درون و دل در بند

خلعت جاودان بگیر و بپوش

باده ارغوان بخواه و بنوش

تا گشائی بسوی گردون پر

ببری بند و بشکنی چنبر

عزم ره کن که دیرگاهستی

چشم یاران تو را براهستی

گفتم ایجان خوشامدی اهلا

من نه آنم که گویمت مهلا

ز آنکه در این سراچه دلگیرم

پای در بند و تن بزنجیرم

مرغ باغم نه جغد ویرانه

یار خویشم نه جفت بیگانه

لمعه از تجلی طورم

برقی از نار و شرقی از نورم

سوزم اندر فتیله می بسبو

بویم اندر گل آبم اندر جو

آفتابم درون آیینه

هوش در مغز و مهر در سینه

بسته ام در کمند و خسته زدرد

بردم کاش آنکه باز آورد

گر ازین بند زودتر بر هم

مژدگانیت جان خویش دهم

گفت خواهی ترش نشین یا تلخ

غره ماه زندگی شده سلخ

گر بهفتاد رفته یا هفت

همچنان کامدی بباید رفت

لیک هستی به نیستی نرود

و آنکه خود نیست هست می نشود

هست همواره هست و خواهد بود

نیست آسوده شد زبود و نبود

شمع خاموش شد ولیکن نور

هست در جای خود ز چشم تو دور

گر در ایوان نور بنشینی

همه انوار گرد خود بینی

آب باران بخاک رفت فرو

باز از چشمه شد روانه بجو

گر به جیحون شوی چو مرغابی

قطره ای را همه در آن یابی

گر بخواهی ز بعد خاموشی

خلعت نطق جاودان پوشی

سخنی گو که در رزق ماند

راز حق پیش اهل حق ماند

تا بهوش اندری چو مردم مست

ساغری ده گر آیدت از دست

تا درین خانه می بری شب و روز

رو چراغی در آن سرای افروز

ورنه چون شمع مرد و صهبا ریخت

سقف بگسست و بند خیمه گسیخت

بلبل از باغ رفت و گل پژمرد

فرودین رخت از گلستان برد

تو بمانی و آه و ناله و دود

نه بجا نام و نه زسودا سود

گفتم احسنت آفرین بتو باد

نیکم اندرز کردی ای استاد

خواستم کلک و ساختم دفتر

سمن انباشتم بنافه تر

بیش یا کم دو ساعت این ابیات

راندم از خامه همچو آب حیات

هدیه کردم بیار خواجه راد

آن که شد گوهرش سرشته بداد

صاحب قدردان صاحب قدر

بدر انجم مهین سلاله بدر

میر درویش کیش حق پرور

فضل را سر کمال را سرور

بوستان کرم حدیقه خیر

زاده نصر و منتسب بنصیر

گفتم آئین حق پرستی را

نکته نیستی و هستی را

تا کنم ارمغان بدرگاهش

چون دل و دیده برخی راهش

گرچه این گفته گفتنی نبود

گوهر راز سفتنی نبود

اندکی زان شده است هدیه دوست

مابقی مانده همچو مغز بپوست

گرچه گفتار حق یکی باشد

علم از این یک اندکی باشد

چون توانم عنان خامه گسیخت

یا توانم بکوزه دریا ریخت

ای نصیری بپوش عیب مرا

خواجگی کن شهود غیب مرا

کارم از جهل گوهر اندر کان

نور بر چرخ و قطره در عمان

هدیه ام را زفضل خود بپذیر

ور خطائی برفت خرده مگیر

بر تو چون برگشایم این ابواب

که فزونی ز صد هزار کتاب

بستم این نوعروس را زیور

روز اردی ز ماه شهریور

سالماهش زباستان بشمار

بعد هشتادویک دویست و هزار

در سبو کردم این شراب از خم

روز شنبه که بود بیست و دوم

از محرم هزار و سیصد و سی

اینت سال هلالی آن شمسی

از حساب جمل که رفت سراغ

بود در سال شغل و سال فراغ

یار از آغاز و یار در انجام

حکم خاوندگار خیر ختام

شمارهٔ ۲۰

روزی ز جور خصم ستمگر ظلامه

بردم بنزد قاضی صلحیه بلد

دیدم سرای تیره و تنگی بسان گور

تختی شکسته در بن آن هشته چو لحد

شمارهٔ ۲۱

خدا رحمت کند مرحوم حاجی میرزا آقاسی را

ببخشد جای آن برخلق احزاب سیاسی را

ترقی اعتدالی انقلابی ارتجاعیون

دومکراسی و رادیکال و عشقی اسکناسی را

شمارهٔ ۲۲

فضا و ساحت عدلیه یارب از چپ و راست

تهی ز مردم دین دار و دین پرست چراست

بنای کج نشود راست گفته اند ولیک

بدست کج منشان این بنای کج شده راست

شمارهٔ ۲۳ - رباعی

احزاب فتاده اند در خط جنون

هر لحظه برنگی شده چون بوقلمون

با اینکه ندانند برون راز درون

کل حزب بمالدیهم فرحون

شمارهٔ ۲۴ - قصیده

فریاد از این مشاوره عالی

کز جاهلان پر از عقلا خالی

شمارهٔ ۲۵

طهماسب خداوند راستین

داردیم و کان در دو آستین

دریا ز یسارش برد یسار

گردون به یمینش خورد یمین

شمارهٔ ۲۶

چند کشی جور این سپهر کهن را

چند بکاهی روان و خواهی تن را

مرد چو رخت شرف ندوخت بر اندام

باید پوشد بدوش خویش کفن را

شمارهٔ ۲۷

دانا که بود بنزد مردم هشیار

آنکه به بیهوده هیچ می نکند کار

دانا آن شد که پخته سازد و نیکو

خامی گفتار خویش و زشتی کردار

آنانکه چو خس ز جنبش موج

گاهی بحضیض گاه در اوج

دریای جلال را کنون فلک

سبحان الله مالک الملک

شمارهٔ ۲۸ - مدیح

در کاروان نواخت در آی آهنگ

شب بر کشید پرده نیلی رنگ

خورشید در ترازو شد پنهان

بی آنکه هیچ سنجد ازو جوسنگ

شمارهٔ ۲۹

هژیر و نَغز و خوش ای بادِ نوبهار بِوَز

که دیرگاه به راهِ تو مانده چشمِ دخترِ رَز

پرندِ سبز به گلبن بپوش تا ما نیز

ز یادگار خزان برکنیم جامهٔ خز

بیا که رایت کیخسرو بهار رسید

گذشت نوبت افراسیاب و گرسیوز

شمارهٔ ۳۰

تا ساقی میخوارگان در جام صهبا ریخته

خون دل خم در قدح از چشم مینا ریخته

در سینه سیم سپید آکنده زر جعفری

در دیده الماس تر یاقوت حمرا ریخته

این باده را ترکی عجب در ماه شعبان و رجب

افشرده از حلق عنب در خم ترسا ریخته

آید حبابش در نظر مانند مروارید تر

بر سطحی از لعل و گهر بهر تماشا ریخته

نی همچو ماری جان‌گزا گشته به افسون آشنا

نافش دریده چند جا دندانش یک جا ریخته

شورشنامه

بخش ۱ - شورشنامه : سراینده داستان نوی

بخش ۲ - رفتن حسنخان به دربار ظل السطان در شکایت از بانوی خود

بخش ۳ - پاسخ دادن ظل السلطان حسنخان را : شه پاک دل ظل السلطان راد

بخش ۴ - نالیدن حسنخان حضور ظل السلطان : ستمدیده برداشت فریاد و آه

بخش ۵ - خواستن دبیر و صدور حکم بحکمران عراق : ببر خواند شهزاده دانا دبیر

بخش ۶ - ارائه دادن رقم ظل السلطان به حاکم عراق و فرستادن مأمور به خانقاه سفلی

بخش ۷ - فرستادن قاصد بداین برای احضار میرزا یحیی پسر حسن خان

بخش ۸ - حرکت کردن میرزایحیی با سپاه از داین به کشور خانقاه

بخش ۹ - خواستن میرزایحیی آقاخان بیک را از آدشته : و زان پس روان شد یکی تند مرد

بخش ۱۰ - عزیمت سپاه و خبردادن فیض الله به بانوی خانقاه

بخش ۱۱ - گفتار فیض الله بزبان مردم خانقاه : چه نشتی که رانئا زن خیننه

بخش ۱۲ - ترجمه کلمات مزبوره بفارسی با بانوی خانقاه : نشستی بایوان ونازی ببخت

بخش ۱۳ - پاسخ دادن بانو بفیض الله : چه بانو نیوشید پیغام او

بخش ۱۴ - دلداری دادن محمد بانو را : محمد بدو گفت مخروش هیچ

بخش ۱۵ - پاسخ بانوی خانقاه به محمد و خواستن پهلوانان را

بخش ۱۶ - خبر رسانیدن جاسوس ببانوی پرافسوس : در این کار بودند کارآگهان

بخش ۱۷ - ترجمه کلمات مزبوره بفارسی : رسیدند گردان خونخوار یل

بخش ۱۸ - سفارش بانو با کدخدا و رئیس و وصیت او با فرنگیس و بلقیس

بخش ۱۹ - گفتگوی بانوی یگانه هنگام وداع با خانه : پس آنگه در ایوان خود بنگریست

بخش ۲۰ - زاری کردن فرنگیس در فراق والده بلقیس بانوی خود

بخش ۲۱ - درآمدن سپاه نصرت پناه و ورود آنها بجانب خانقاه

بخش ۲۲ - گریستن اهالی مشکو در فراق بانو : همه اهل مشکو ز جا خواستند

بخش ۲۳ - پاسخ بانو بیاران و وداع با دوستداران : چنین گفت بانوی شیرین زبان

بخش ۲۴ - رفتن بانو از حصار برای زینهار بخانه حاجی میرزا باقر جاور سیانی

بخش ۱ - شورشنامه

سراینده داستان نوی

رقم زد بر این صفحه بانوی

که دانند مردان این کهنه دز

زنان را نباشد سزاوار عز

بجز کجروی نیست در کارشان

خط راست ناید بپرگارشان

ندیدی مگر بانوی خانقاه

بجادو برد عابدان را ز راه

همه کار او جادو ریمن است

همانا که بدتر ز اهریمن است

سر شیر نر کوفت از مادگی

که در جنگ میبودش آمادگی

علمهاش بیرون خرگاه بود

غلامانش نزدیک درگاه بود

ز بس کجروی کرد در انجمن

بجوشید زین غصه، خان حسن

بپیچید بس زین پراکنده گی

بخود گفت افسوس ازین زندگی

که بیگانگی ز آشنایان خطاست

بد اندیشی از دوستان نارواست

من این شوخ را دوست پنداشتم

وز او بس امید بهی داشتم

ندانستم اینسان درشتی کند

سموری چنین خارپشتی کند

ندانستم اینسان دلیری کند

گوزنی چنین شیرگیری کند

ندانستمی ترکتازی کند

بکوتاه دستی درازی کند

ندانستم اینگونه شیدا شود

بکام بداندیش رسوا شود

گر این داستان خوب می دیدمی

کی این ننگ بر خود پسندیدمی

کی او را بدین پایه بنشاند می

سزای بدی را بدی خواند می

چو او را زره برد اینگونه دیو

برم داد او نزد کیهان خدیو

بخش ۲ - رفتن حسنخان به دربار ظل السطان در شکایت از بانوی خود

خروشان و جوشان و گریان و زار

روان شد سوی درگه شهریار

بغلطید بر خاک و نالید سخت

که ای در خور تاج و دارای تخت

که ای شاه با عدل فرو نگین

به درگاه تو صد چون طغرل تگین

بمردی ستان داد من از زنی

بخوان از بر افسون اهریمنی

من آنم که از عمر تنگ آمدم

گرفتار زندان ننگ آمدم

مهیا کن امروز مرگ مرا

و یا خرمی بخش برگ مرا

نمانده است دیگر مرا آبروی

چه آب رخ من چه آن آب جوی

فرو خواند بر شاهزاده بسی

بسوزاند آهش دل هر کسی

بخش ۳ - پاسخ دادن ظل السلطان حسنخان را

شه پاک دل ظل السلطان راد

خداوند اورنگ و فرهنگ و داد

بپاسخ چنین گفت جوشنده را

همان ابر و باد خروشنده را

که هیهات در عهد ما ظلم چیست

که با عدل ما آورد تاب زیست

شگفتا که عقرب بسوراخ خویش

بدزدد ز بیم من امروز نیش

کجا شد ستم پیشه تندخوی

مترس ای ستم دیده بر من بگوی

که گر شیر شد پای پیلیش کنم

وگر کوه شد رود نیلش کنم

بخش ۴ - نالیدن حسنخان حضور ظل السلطان

ستمدیده برداشت فریاد و آه

که ای رفته عدلت ز ماهی بماه

ز جفتم که با ناله جفت آمدم

شب و روز بی خورد و خفت آمدم

مرا جفت بیگانه خویش گشت

که در آشنائی بداندیش گشت

مرا یار بی مهر ازکید دهر

چنان مار بی مهره افکند زهر

نشاید بعهد تو ای پادشاه

باین فر و نیرو و تاج و کلاه

که کدبانوئی کدخدائی کند

که خرمهره ای کهربایی کند

پریشان کند برگرا زردیش

زن آن به که نبود جوانمردیش

شها دارم اندر سخن تاب و پیچ

بر این خسته این ظلم مپسند هیچ

که می بگذرد بر من امروز روز

بماند بر او تا ابد آه و سوز

بخش ۵ - خواستن دبیر و صدور حکم بحکمران عراق

ببر خواند شهزاده دانا دبیر

بدو گفت کی شخص روشن ضمیر

یکی چامه بنویس چون روی حور

که باشد در او از تف نار نور

رقم ساز بر حکمران عراق

که ای از تو ویران سرای نفاق

به الطاف شامل سرافراز باش

ز آواز گیتی پر آواز باش

فروزان و رخشنده چون مهر زی

بفیروز روزی منوچهر زی

بر اورنگ و اقبال شایسته باش

پس آنگه هر آیینه دانسته باش

که مردی چنین دادخواه آمدست

در این سایه اندر پناه آمدست

به بی مهری جفت گردیده جفت

وز او شکوه ها دارد اندر نهفت

به دل دردهای گران داردا

دل من ز آهش بیازاردا

چنان بر در من بنالید زار

که گفتی تو ابریست در نوبهار

مرا دل ز گفتار او خیره شد

بچشم اندرم آسمان تیره شد

بدان حکم فرمان همی دادمت

در آن کشور اندر فرستادمت

ترا دادم اقبال و نیرو و بخت

که باشی نگهبان شاخ درخت

که تا بر ستمدیده احسان کنی

ستم پیشه با خاک یکسان کنی

چو فرمان من بر بدست آیدت

همان لحظه اجرای آن بایدت

بباید کناره کنی از طرب

فروزی بسی شعله ها از غضب

ننوشی دگرباده خوشگوار

نسازی دگر نغمه چنگ و تار

میاسای اندر بساط حریر

میفروز عود و مسوزان عبیر

مگر کین این خسته بستانیا

چگویم دگر چون تو خود دانیا

همین دم سواران روان ساز زود

خروشان و جوشنده چون ابر و دود

بفرمای تا پهلوانان گرد

نمایند در خانه اش دستبرد

شنیدم که آن زن در این روزگار

فراهشته از سنگ روئین حصار

حصاری فراهشته از سنگ و روی

نه رستم گشاید ورانه گروی

بباید بکوبی تو دیوار او

زنی بر فلک پایه دار او

کنی قصرش از پای پیلان خراب

بن خانه اش را رسانی بر آب

بگیری ز گیسوی او موکشان

دهی در کف شوی آتش فشان

که او را بمشکو روان آورد

دل آزرده و ناتوان آورد

بسوز دلش ز آتش خشم خویش

بگریاندش دیده در چشم خویش

اگر خواهد اندر کمندش کند

گرفتار زندان و بندش کند

وگرنه بر آتش نهد چون سپند

ببرد سرش کمتر از گوسفند

یکی مهر بر صدر منشور زد

سیه خال بر جبهه حور زد

بخش ۶ - ارائه دادن رقم ظل السلطان به حاکم عراق و فرستادن مأمور به خانقاه سفلی

ستمدیده برداشت فرمان شاه

بصد شکر بیرون شد از بارگاه

روان شد سوی خان حاکم چنان

که سودش سر از فخر بر آسمان

چو حاکم فرو خواند توقیع شاه

بن بختش آمد بر از اوج ماه

طلب کرد مردان کارآزمای

همان پهلوانان مشگل گشای

دلیران دلدار فولاد بر

همه غرق فولاد پا تا به سر

برآورده یکسر کمانها به زه

کله شان ز خود و قبا از زره

به خون عدو جانشان تشنه بود

بر اندامشان موی چون دشنه بود

همه تیغ هندی برآهیخته

همه زهر با شکر آمیخته

امارت بمهدی فرخنده داد

که صاحبدلی بود تفرش نژاد

مر او را در این خیل سردار کرد

رقم داد و او را سپهدار کرد

دگر یک جوانی همایون اثر

ز سر تا بپا زهر و نامش شکر

دلیران چو شیران در آن بوم بود

همان تفرشی طفل معصوم بود

بفرمود کاسبان بزین آورند

یکی شورش اندر زمین آورند

بمصداق و ذاکان میل ملوک

نوشتند فرمان به اهل بلوک

که باشند در خون این زن شریک

فرستند هر سو سوار و چریک

شتابان شدند آن دلیران چو برق

همه غرق پولاد پا تا بفرق

بخش ۷ - فرستادن قاصد بداین برای احضار میرزا یحیی پسر حسن خان

وز آن سو فرستاد خان اجل

یکی قاصدی تند پا چون اجل

به داین به نزدیک یحیای راد

که ای برمکی رأی فرخ نژاد

برو زود در عرصه خانقاه

به همراه این پهلوانان بگاه

بیارای پنهان یکی لشگری

یکی شورش افکن به هر کشوری

سران سپه را سرافراز کن

بمردانگی جنگ را ساز کن

زد این ببر چند تن پهلوان

که باشند صاحبدل و نوجوان

پسر باش و کار پدر راست کن

پس آنگه زر و سیم درخواست کن

اگر فتح کردی در این کار زار

ببستی عدوی و گشادی حصار

همه رایگان نقد آنجا تراست

همه شایگان گنج یغما تراست

ترا باد صندوق و یخدان و فرش

نجوید کسی از تو تاودان و ارش

جوانمرد یحیای فرخنده بخت

از این مژده شد شاد و خندید سخت

طلب کرد آن پهلوانان گو

فرو خواند آن نوجوانان نو

دلیر قوی پنجه عبدالمجید

که گیتی چو او پهلوانی ندید

علی کوهی و عبدل و خانلرا

همان مهدی گرد جنگ آورا

پس آنگاه بخشید تشریفشان

ببستند اندر کمر کیفشان

بخش ۸ - حرکت کردن میرزایحیی با سپاه از داین به کشور خانقاه

بفرمود تا زین بر اسبان نهند

نوید بشارت بکیوان دهند

بر آرند چون باد پای از صطبل

نوازند شیپور و کوبند طبل

ز جوش نی و غرش کرنای

تو گفتی که گیتی در آمد ز جای

بدین گونه یکسر سوار آمدند

شتابان سوی کارزار آمدند

چو در خانقاه آمد از راه دور

بسان منوچهر در جنگ تور

سران سپه پیش باز آمدند

همان شامراد و ایاز آمدند

محمد اباخان اکبر رسید

محمد بیک ازراه دیگر رسید

سرافرازشان کرد یحیی به مال

کله داد و سرداری و رخت و شال

طلایه بدست محمد سپرد

که بودی جوان مرد و خون خوار و گرد

ایاز آمد اندر صف میمنه

چو شیری به جنگ اندرون گرسنه

همان مشهدی رفت در میسره

بفرمان او این سپه یکسره

علم را بدادند بر شامراد

که درجنگ بد چون ملک کوهزاد

بخش ۹ - خواستن میرزایحیی آقاخان بیک را از آدشته

و زان پس روان شد یکی تند مرد

به آدشته نزد آقاخان چو گرد

که ای سالها آب رخ ریخته

به یاری ما فتنه انگیخته

تو بودی که بودی هوادار ما

گه سختی اندر شدی یار ما

کنون گر جوان مرد و خون خواریا

همی چشم نیکی ز ما داریا

بباید که گر آب داری بدست

بریزی و جوشی چو پیلان مست

بیائی در این کشور از راه مهر

بپوشی ز جان گرانمایه چهر

بیاری جوانان آدشته را

بگیرید این بخت برگشته را

چو آخان بیک این داستان گوش کرد

رگ از خون غیرت پر از جوش کرد

بر آمد شتابنده مانند میغ

پی قصد دشمن بر آهیخت تیغ

ز آدشته آمد برون صبح گاه

به سختی فزون رفت در خانقاه

فرود آمد آنجا به صد آب و تاب

تهی کرد از پای سیمین رکاب

ز دیدار او شاد شد جانشان

بجوشید خونها به شریانشان

سپهبد باو داد فرماندهی

که بودش در این کارزار آگهی

به سرهنگی لشگر زورمند

سرافراز شد آن یل ارجمند

همه رایشان متفق شد برین

که چون خور بر آید ز چرخ برین

به فیروزی گنبد لاجورد

بپوشند گردان سلیح نبرد

بگردون بر آرند رایات را

بکوبند صحن خرابات را

بر آیند از خانقاه نخست

سوی خانقاه دوم تن درست

به نیرو نبرد دلیران کنند

بمردانگی جنگ شیران کنند

بخش ۱۰ - عزیمت سپاه و خبردادن فیض الله به بانوی خانقاه

سحرگاه چون اختر اورمزد

برون آمد از شبروی همچو دزد

خور افتاد چون عابدی زرد چهر

پی سجده در خانقاه سپهر

زمانه بر اندام سیارگان

بپوشید دیبای بازارگان

شه شرق ار که بر آهیخت تیغ

ستاره فروشد به تاریک میغ

به رخت نبرد اندر آمد گروه

خروشان چو دریا و جوشان چو کوه

دلیران به مردانگی تاختند

به قصد عدو تیغ کین آختند

یکی سفله پست بدگوهری

سخن چین و بدبخت و شوم اختری

که فیض اللهش نام منحوس بود

ز بانو در این عرصه جاسوس بود

چو دانست اوضاع دوشینه را

بینباشت زین داستان سینه را

شتابان در قلعه آمد چو باد

ندا زد که ای بانوی کج نهاد

بخش ۱۱ - گفتار فیض الله بزبان مردم خانقاه

چه نشتی که رانئا زن خیننه

ایواره مچاپن کور سیننه

خنقای دامن میشه تل خاک

تواته گرفتن به قصد هلاک

بوم تمبیره مه غیکم دورو

وری تو که اومادنه روبرو

بوای نازنینته کور شد اجاق

ببرزی قلا در تو قاب و قچاق

وری بجی خانم دمین قلا

که آقا حسن خان میالات حالا

تو بیدی که گفتی حسن خان کیه

اگه مردی حالا وری بین شیه

بیا که اماده ایش با ماصل

دخیلت خانم جان نبا تو ماطل

زمسته رعیت متو چه همه

نمشکه هو شکه دبالات قمه

بخش ۱۲ - ترجمه کلمات مزبوره بفارسی با بانوی خانقاه

نشستی بایوان ونازی ببخت

ندانی که وارون شدت تخت و بخت

توئی خفته اکنون بچرم پلنک

ندانی که بر سینه ات خورده سنگ

بمغز افکنی گرمی باده را

نداری خبر حکم شهزاده را

هلا غرقه در خون شود پیکرت

بکوبند این قلعه را بر سرت

ببین یال و کوپال یحیای راد

که جوشد چو دریا شتابد چو باد

ببین هیکل میرزا عابدین

که افتاده سنگینیش بر زمین

ندانی که خرگوش بس تندخوست

نماند دگر در درخت تو پوست

بجائی که خرگوش شیری کند

کجا شیر غران دلیری کند

سرت طعمه زاغ و کرکس شود

سرای تو جای دگر کس شود

هلا در گریز اندرون کن شتاب

که دیگر نماندت به رخ آب و تاب

بخش ۱۳ - پاسخ دادن بانو بفیض الله

چه بانو نیوشید پیغام او

درافتاد لرزه بر اندام او

بغرید همچو یکی ماده شیر

نظر کرد در روی او خیر خیر

که اینان کجا مرد کار منند

اگر شیر نر، شیر خوار منند

مرا عار باشد از اینان گریز

ندارم بدل هیچ باک از ستیز

مگر حکم شهزاده کاری کند

سمند سواران غباری کند

وگرنه ز یحیی و اکبر کسی

نترسد که دیدم از اینان بسی

مرا نیست با حکم شهزاده تاب

کند خانه ام را به سختی خراب

بخش ۱۴ - دلداری دادن محمد بانو را

محمد بدو گفت مخروش هیچ

که دشمن نیارد در اینجا بسیج

من آنم که خود آزمودی مرا

شناسیده زین پیش بودی مرا

بخاطر نداری مگر سال پار

فکندم تن خود ز بام حصار

فروشد بخون دیده روشنم

بر تیره دشمن نترسد تنم

کنون باز آنم که دیدی مرا

پسندیده چون جان گزیدی مرا

هنوزم خمار می دوش هست

بمغز عدو خواب خرگوش هست

مرا تیر دشمن به دل رسته باز

زخونم کسی دست ناشسته باز

ولیکن از آنجا که مردان راه

ز دشمن بدارند جانرا نگاه

گذشته از این حکم شهزاده نیز

چو آید نشاید کسی را ستیز

بیاید از اینجا برون برد رخت

که ما را یک امروز شوریده بخت

گریزی چنین کمتر از جنگ نیست

خدای جهان را جهان تنگ نیست

بخش ۱۵ - پاسخ بانوی خانقاه به محمد و خواستن پهلوانان را

چو بشنید بانو چنین داستان

بدو گفت احسنت ایا پهلوان

که گشته است گیتی به ما ترشرو

ببرد است دندان بخونمان فرو

بداندیش را بخت رام آمده است

زمانه عدو را بکام آمده است

چه خوش گفتی ای پهلوان هژبر

که خورشید باشد به تاریک ابر

یک امروزمان هست فرصت بچنگ

الا تا نخوردست بر شیشه سنگ

بباید برون برد سرمایه را

نشاید خبر کرد همسایه را

که گر آسمان نطع کین گسترد

ز گوش خرد گوشوارم برد

اگر خاک گیرد ببر پیکرم

وگر باد دزدد ز سر چادرم

اگر این سرم زیر پر ماندا

وگر افسرم زیر سر ماندا

از آن به که چون معجرم واشود

نصیب سر دخت آقا شود

بداندیش بیند کمند مرا

بدست آورد دست بند مرا

اگر مشت آید بسر خوشترم

که انگشت او بیند انگشترم

بلرزد بخاک اندرون جان من

که یحیی کند باز یخدان من

محمد قوی پنجگان را بخواند

خروشی بر آورد و اشگی فشاند

که ای دوستان وقت غمخواریست

یک امروز در چشم ما تاریست

بباید که این مال بیرون برید

سوی خانه خویشتن بسپرید

بدین گونه استاد و بردند مال

در اندر خریطه زر اندر جوال

همه کسوت روم و دیبای چین

سمور و خز و رخت ابریشمین

ز افزونی دیبه ششتری

جهان تنگ تر شد ز انگشتری

به هر یک جداگانه تسلیم شد

همه جیبشان پر زر و سیم شد

که چون باز آرد، دگر باره ساز

همه برده خود بیارند باز

نگردد یکی جبه شان حیف و میل

بسنجند مقدار هر یک بکیل

بخش ۱۶ - خبر رسانیدن جاسوس ببانوی پرافسوس

در این کار بودند کارآگهان

که ناگاه جاسوسی آمد نهان

فرود آمد آنجا به مانند پیک

بگفتا که خانم سلام علیکم

نشستیه تا کی چنین بی خبر

جارجار بلینگ آماده پشت در

قلاتنه حالا خراب مکنن

خالزا ممدن کباب مکنن

کریای آقاحسن خان چو شیر

خنقانیه پاک مکنن اسیر

دلم برت اوبایه خانم جنه

که در میره از دست باغ و خنه

دری بومی فرک کارت بکن

خاکی دسر روزگارت بکن

دادی اسم و رسمنه آخر بباد

ای چهار تا رعت هم گله بیدزیاد

نه حاجی دم میگیره نه کلبائی

دیه تو میبایه خودت بیائی

زله کوته شدن جاهل جنگیا

نمیکنن دعوا دیه بچیا

قمه بدنیا همه ترسید نه

دیر روت به تمن نشان ریدنه

آقا عابدین پهلو و نی شده

ماشاالاش نبانو جوونی شده

مس این ممنه شراب خورده پا

نمترسه دیسه از این کیپا

بخش ۱۷ - ترجمه کلمات مزبوره بفارسی

رسیدند گردان خونخوار یل

نشان شد تنت پیش تیر اجل

کنون حکم و مأمور سلطان رسید

فراوان سپاه از فراهان رسید

برون آمدستند از خانقاه

شود روز روشن بچشمت سیاه

بکوبند بالا و پست تو را

ببرند زین خانه دست ترا

کسی از تو ننیوشد این گفتگو

که دست بریده نشاید رفو

بخش ۱۸ - سفارش بانو با کدخدا و رئیس و وصیت او با فرنگیس و بلقیس

چو بانو شنید این حکایت تمام

تو گفتی نشاندند زهرش بکام

چنین گفت با پهلوانان خویش

مدارید اندیشه از جان خویش

شما باید از بردن مال و رخت

دریغی نسازید و کوشید سخت

مبادا که مالم به یغما رود

کنم موی و کس ناله ام نشنود

نیارد کس گوش بر ناله ام

برد آب جو رنج سی ساله ام

گران سنگ چون اندر افتد ز کوه

ببالاش نارد هزاران گروه

پس آنگه بخواند او فرنگیس را

سپردش به کف دست بلقیس را

بدو گفت کای دست پرورد من

ببین اشگ سرخ و رخ زرد من

تو امروز بهتر ز دخت منی

بدین تازگی دست پخت منی

مرا بخت برگشته ز این روزگار

ندارم دگر چاره غیر از فرار

تو اینجا نگهبان این خانه باش

اگر چه زنی لیک مردانه باش

حصاری شو ای مه دراین خوش حصار

بزن تکیه در برج خورشیدوار

بخش ۱۹ - گفتگوی بانوی یگانه هنگام وداع با خانه

پس آنگه در ایوان خود بنگریست

برآورد آهی و از جان گریست

ندانستم ای خانه ویران شوی

ابا خاک تاریک یکسان شوی

ندانستم این گنبد لاژورد

کند روی سرخم بدینگونه زرد

ندانستم این چرخ کین آورد

ستاره به خونم کمین آورد

دریغا که اندر دلم آرزوی

بگل رفت و رنجم ببرد آب جوی

ایا خانه دیگر پس از من مپای

مبادا که دشمن نهد در تو پای

برای بد اندیش ویرانه باش

ز آرام بیگانه بیگانه باش

فرود آی بر فرق بدخواه من

بسوزان دلش زآتش آه من

همه چرخ را مانی ای سست رأی

همه دهر را مانی ای بی وفای

چو گیتی کسی در تو خرم نزیست

مگر رفت و هنگام رفتن گریست

گذشتیم و رفتیم و بگذاشتیم

همه دیده نادیده پنداشتیم

بدینگونه با خیل استادگان

بسی خواند افسانه مادگان

چنان ناله کرد اندر آن روز سر

که در سنگ خون شد درون گهر

که این سبز ایوان فیروزه گشت

ز پشت سپهری و تخم بهشت

به صد آرزو سقف آراستم

بچرخ نهم پایه ات خواستم

ز سیماب کچ شستمت زرد چهر

فروزاندمت مشعل از ماه و مهر

بیاراستم ابرویت چون هلال

بینباشتم گنجت از زر و مال

رساندم بگردون ترا پای کاخ

نشاندم به خاکت بسی سبز شاخ

ز آهن به کیوان زدم پایه ات

که خسبم دمی شاد در سایه ات

بنوشم ز جویت بسی آب سرد

به کنج تو آسایم از باد و گرد

بدم آرزو کاندرین تنگ ظرف

بیاسایم از باد و باران و برف

دریغا که شد تیره گون بخت من

سیه شد در این خانمان رخت من

برفتیم از این جایگه تلخ کام

بدان پختگی رنجمان گشت خام

براحت در این جانیا سودم هیچ

بزودی فکندم بدان سو بسیج

در این خانه ای بس که بردیم رنج

بدین خاک ویران بسی خفت گنج

اگر خاک بر سر کند مستمند

همان به که گیرد ز کوهی بلند

وگر پوست باید ز تن دور برد

زقصاب یل به که چوپان گرد

گرت شیر رخت از بدن برکند

از آن به که سگ چاپلوسی کند

بخش ۲۰ - زاری کردن فرنگیس در فراق والده بلقیس بانوی خود

از آن سو فرنگیس ژولیده موی

خروشیده جان و خراشیده روی

بزد قفلی از آهن اندر حصار

که دشمن نیارد بدان سو گذار

پس آنگه بر آمد به بالای بام

فروزنده مانند ماهی تمام

بدست اندرش دست بلقیس زار

خروشان و جوشان چو ابر بهار

چو افتاد چشمش به بانوی خویش

فرنگیس بگشود گیسوی خویش

برآورد آوازه از سطح بام

که ای بانوی مهربان تر زمام

برفتند یارانت زین جایگاه

کجا بی سپهدار ماند سپاه

همه رخ نهفتند از یاریت

نکردند دیگر هواداریت

من و دخترت اندرین آستان

بماندیم چون مهربان پاسبان

چو دشمن بتازد در اینجا سمند

ببام حصار اندر آرد کمند

بمانیم در دست خون خوارگان

بما بر بگویند سیارگان

کجا لاف نیروی مردان زنیم

نتابیم از ایراکه گریان زنیم

اگر خان اکبر به بیند مرا

بدین خرمی کی گزیند مرا

ز بند گران دست بندم کند

به پستان ز یک سو کمندم کند

همی روز روشن گشاید سرم

برهنه سر آرد به خیل اندرم

مرا گردن از بند سنگین کند

زخون اندرم پنجه رنگین کند

به سختی و زاری بیازاردم

گرفتار بندگران داردم

خروشد درون و خراشد رخم

به تندی و تلخی دهد پاسخم

ترا خوش که رفتی و آسوده ای

ز آهنگ دشمن نفرسوده ای

نیفتادی اندر کمند عدو

نگشتی ابا دشمنان روبرو

بخش ۲۱ - درآمدن سپاه نصرت پناه و ورود آنها بجانب خانقاه

در این گفتگو بود آن خوبچهر

که آواز غم شد بلند از سپهر

تبیره زن خیل جنگ آوران

درافکند آوازه بر اختران

همه دشت پر نیزه و تیغ شد

زنای عدو ناله بر میغ شد

بجوش اندر آمد سپاهی گران

که گیتی سیه شد کران تا کران

دل کوه سنگین پر از درد شد

زمین تیره از باد و از گرد شد

ز بس گرد و طوفان برانگیخته

بفرق فلک گرد غم بیخته

میان زمین آسمان تنگ شد

از این گرد گردون سیه رنگ شد

از این تیره رخ تا بدان نیلگون

تو گفتی دو انگشت نبود فزون

ز یکسو شتابان یل ارجمند

سپهدار یحیی گو زورمند

ز سوی دیگر خان اکبر عیان

یکی برق تک باره اش زیر ران

دو هم پشت داده بهم پشت را

دو ساعد مساعد ده انگشت را

براندند آن برق تک بارگی

که برخصم تازند یک بارگی

ز سوی دگر گشت گردی بلند

در آن گرد پیدا یلی بر سمند

خردمند اسپهبد تفرشی

شتابنده چون برق با سرکشی

تفنگی بدوشش چنان اژدها

یکی تیغ تیز از میانش رها

زدیگر طرف شد یلی تندخو

ببدخواه خان حسن ترش رو

بزیر اندرش توسن تندگام

یکی باره تند گیتی خرام

دگر تفرشی زاده معصوم زار

ببالای اسبی چنان کوهسار

محمد یکی باره، در زیر داشت

که جوش پلنگ و دل شیر داشت

ابا آن سپاهی که بودش بدست

خروشید مانند پیلان مست

ایاز از دگر سوی باخیل خویش

شتابنده چون گرگ در جنگ میش

ز دیگر طرف مشهدی رزمجوی

سپاهی فراوان بهمراه اوی

یل نامور شامراد جوان

سرش راستی رفت بر آسمان

ز سوی دیگر مردمان بسته صف

گزان لب بانگشت از هر طرف

بخش ۲۲ - گریستن اهالی مشکو در فراق بانو

همه اهل مشکو ز جا خواستند

میان را به خدمت بیاراستند

کنیزان سیمین بر سر و قد

غلامان مه طلعت با خرد

ز رخسارشان ماه تابان خجل

ز رفتارشان سر و بستان به گل

بگفتند کای بانوی کامجوی

از این پس دل غمگساران مجوی

بگفتند کای ماه گل چهر ما

چرا دیده پوشیدی از مهر ما

چسان بی فروغت بمانیم ما

شکیب از تو کی می توانیم ما

بخش ۲۳ - پاسخ بانو بیاران و وداع با دوستداران

چنین گفت بانوی شیرین زبان

که ای جمله با من چو جان مهربان

مرا نیست دیگر توانای زیست

برین زندگی زار باید گریست

شما را پس از من بسی ناز باد

ز شادی به گوش اندر آواز باد

چو آید عدو سوی خرگاه من

بگوئید از من به بدخواه من

که رفتیم ما این تو این خانمان

بزن آتش اینک در این خاندان

مرا بگذرد رنج ایام سخت

ترا این سیاهی بماند برخت

بخش ۲۴ - رفتن بانو از حصار برای زینهار بخانه حاجی میرزا باقر جاور سیانی

پس آنگه یکی توسنی تند خواست

بر آمد ببالای او گشت راست

همی چست راند آن سبک روح را

یم قلزم وکشتی نوح را

تو گفتی که ماهی است بالای ابر

و یا آفتابی به درش هژبر

تکاور همی راند در دشت و کوه

سواران بگردش گروها گروه

محمد بدان پهلوان پیش رو

نهاده سر از بهر یاری گرو

بخود گفت بانو که امروز روز

مرا نیست جز آه و افغان و سوز

همی شیر نوشم ز پستان مرگ

بخشکد درخت مرا سبز برگ

که ای کاش مادر نزادی مرا

و یا در کف شیر دادی مرا

که در جنگ شیران شدن غرق خون

به از دست خرگوش بودن زبون

رستم نامه

بخش ۱ - گفتار در ایقاظ و تنبیه غفلت زدگان : زمانیکه قفقاز را روس برد

بخش ۲ - برانگیختن ایرانیان بجنگ دشمن : مخسب ای برادر که دزدان به خواب

بخش ۳ - خواهش سیمرغ از رستم برای پیام بردن به بهمن شاه

بخش ۴ - آوردن رستم پیغام سیمرغ را نزد بهمن شاه پور اسفندیار

بخش ۵ - در خشم شدن بهمن شاه به رستم و پاسخ رستم بر وی

بخش ۶ - بار دیگر پاسخ بهمن به رستم و پوزش از گفتار بد

بخش ۱ - گفتار در ایقاظ و تنبیه غفلت زدگان

زمانیکه قفقاز را روس برد

ز ایرانیان نام و ناموس برد

از آنروز گردان و شیراوژنان

سزد گر بپوشند رخت زنان

از آنروز ایرانیان مرده اند

که سر بر خط غیر بسپرده اند

سران و بزرگان این بوم و بر

نشستند با دلبر سیم بر

همه با گوزنان و گوران بدشت

خرامند در گردش و بازگشت

به سر گل فشاندند بر جای خود

بکف سرخ می جای تیغ کبود

سپاهی که آوای زرینه کوس

ندانسته از بانک جغد و خروس

سپاهی که هفتاد و هشتاد سال

نه با شیر کوشیده نه با شکال

نه یاران خون دیده مانند میغ

نه گوشش شنیده چکاچاک تیغ

اگر شیر نر پیش روباه روس

تن از بید سازد رخ از سند روس

بخش ۲ - برانگیختن ایرانیان بجنگ دشمن

مخسب ای برادر که دزدان به خواب

بتازد بر خفتگان با شتاب

تو در خوابی و خصم بیدار بخت

بدرد بر اندامت از کینه رخت

بشو سرمه خواب و مستی ز چشم

که دشمن به بالینت آمد به خشم

بیاران بده دست و بی واهمه

بران گرگ از گله دزد از رمه

ببر راه دشمن ازین بوم و مرز

ز توپش مترس از نهیبش ملرز

ز مردن میندیش و با عزم باش

شب و روز آماده رزم باش

چرا باید اندیشه کردن ز جنگ

نه ما از کلوخیم و دشمن ز سنگ

چرا تن به زنجیر دشمن دهیم

به زندان اهریمنان تن دهیم

گر او را بود دست و شمشیر تیز

ترا هم بود دست و شمشیر نیز

مبر ز آشتی نام هنگام جنگ

مبر دل ز نام و مده تن به ننگ

ادیب الممالک سرود این سخن

اگر هوش داری در گوش کن

بخش ۳ - خواهش سیمرغ از رستم برای پیام بردن به بهمن شاه

شنیدم که سیمرغ پیروزگر

چنین گفت با رستم زال زر

که از من به بهمن شه تاجدار

همی گو که ای پور اسفندیار

خداوند گیتی در ین روز سخت

ترا داد زور و زر و باج و تخت

که با بندگانش مدارا کنی

ره دین و داد آشکارا کنی

بپرهیزی از مکر و افسون و ریو

بنسپاری این مردمان را بدیو

ز پیران هشیار و دانای فن

به دربار فرخ کنی انجمن

ز هر گوشه گرد آوری بخردان

حکیمان روشندل و موبدان

ببایستگی طرح شور افکنی

بشایستگی داستان برزنی

پسندیده انجمن را بچشم

پسندی و آسایدت دل ز خشم

چو بر گفته ایزدی بگروی

ز دیوان جادو سخن نشنوی

بن و بیخ شاهی کنی استوار

تو را ماند این خسروی پایدار

چو دارو دهی خسته را از پزشک

ز کار تو آید همی بوی مشک

بیندیش از انجام بد زینهار

با اندیشه خود مکن هیچ کار

که ناید دلت را ز یزدان سروش

سخن ز آسمانت نباید بگوش

تو شاهی همانا پیمبر نه ای

بگوهر ازین خلق برتر نه ای

بر این تخت زرین که بشتافتی

نه از مرده ریگ پدر یافتی

اگر مرده ریگ پدر بوده ای

برادرت را هم ببخشوده ای

سر خرد را در کلاه بزرگ

مکن تا نفرسائی از زخم گرگ

مکن تکیه بر چرخ و پیمان او

مشو غره بر ماه و کیوان او

که پیش از تو در دهر شاهان بدند

امیران طوس و سپاهان بدند

ستاره بسی چون تو دارد بیاد

چه کاوس و کیخسرو و کیقباد

کیومرث و شاه آفریدون نیو

منوچهر و جمشید کیهان خدیو

بیاد آر جمشید پیروز را

گذارنده جشن نوروز را

بر آرنده کاخ اصطخر را

که فرسودی از پای خود چرخ را

که گر آب و آیین نکردی رها

نگشتی زبون در کف اژدها

بیاد آر روز سیاوخش را

دل راد و دست گهر بخش را

که گرسیوزش گشت چون گوسپند

به تن لعل کردش کیانی پرند

ز کاوس یاد آر و کردار او

همان زشتی خوی و هنجار او

وز آن تخت و کرکس که زی آسمان

همی تاختن کرد ازین خاکدان

ندیدی چسان اندر آمد بخاک

سرش در نشیب و تنش در مغاک

بیاد آر کیخسرو نیو را

بدرگاه او بیژن و گیو را

که از خودسری رفت در چاه ژرف

بمردند یکسر سپاهش ز برف

هنوز از رگ چشم اسفندیار

زمین جوی خون دارد اندر کنار

ز پاداش کار پدر پند گیر

وز آن توشها بهر فرزند گیر

گر از یاد بردی سرانجام وی

لبت چاشنی نوشد از جام وی

وگر بمانی در این روزگار

دلت شادمان و تنت شادخوار

بر آید به نیکی همی نام تو

شود دوره عدل ایام تو

گر از تخمه شاه گشتاسبی

فروزنده کاخ لهراسبی

یکی سوی راه نیاکان گرای

به کردار و گفتار پاکان گرای

نگهدار گیتی بآیین و آب

سر از گفته دادگر برمتاب

یکی خانه از داد بنیاد کن

وز آن کشور خویش آباد کن

چنان زی که نامت به نیکی برند

چو مردی به سوگت گریبان درند

مکن کار بد تا چو خسبی به خاک

رهد از بلای تو جانهای پاک

عزای تو بر خلق شادی شود

جهان را ز مرگت گشادی شود

شهان جمله از جای برخاستند

بداد و دهش کشور آراستند

به یاسا و آیین گزیدند کار

نهادند کردار خود یادگار

تو گوئی به خواب گران اندری

نپندارمت در جهان اندری

ز افسون دیوان دلت کافته

دم جادوان پیکرت تافته

سرای تو تاریک چون مرغزن

در و بام او پر دد و اهرمن

ز بوی تو گیتی بگندد همی

به ریش تو گردون بخندد همی

که با دست خود آتش افروختی

ز بیداد و خرگاه خود سوختی

چو پتیاره را دادی انگشتری

سپردی بدو دام و دیو و پری

درآورد گیتی به زیر نگین

الب ارسلان کشت و طغرل تگین

بکرد آنچه می خواست برد آنچه بود

برآورد از خرمن داد دود

به نام تو بر خلق راند او ستم

ز بیم تو کس برنیارست دم

مگر روزگارت درد پیرهن

گشوده شود مهرها از دهن

برآیند از آستین خامه ها

نگارند از این داستان نامه ها

بماند از او نیکی از تو بدی

از او دانش از تو نابخردی

بر او آفرین بر تو نفرین کنند

جهان را به مرگت تو آیین کنند

که تو نیکی خویش بفروختی

بدان کس کز او زشتی آموختی

همه ملک و مالت به تاراج برد

ز ایوانت گاه و ز سر تاج برد

درو بام تو زان همسایه کرد

سگان را بشیران نر دایه کرد

بخش ۴ - آوردن رستم پیغام سیمرغ را نزد بهمن شاه پور اسفندیار

چو دانا بپایان رساند این سخن

تهمتن نیوشید سر تا ببن

به دل برسپرد آن سخنهای نغز

که بوی می و مشک دادی به مغز

وزان پس سوی بار شه رخش راند

درین ره بآباد و ویران نماند

به درگاه آن خسرو تاج بخش

فرود آمد از پشت تازنده رخش

زمین بوسه داد آن یل سرفراز

بدیدار شه برد از دل نماز

سپس گفت شاها انوشه بزی

که دریا دل و آسمان پروزی

ز فر تو گیتی ببالد همی

ز خشم تو اختر بنالد همی

بن کهکشان خاکپای تو باد

جهان زیر پر همای تو باد

به دستور شاهان یکی برشنو

که این بنده را داستانی است نو

به روز خور و ماه اردی بهشت

که کوه از گیا سبز و هامون ز کشت

سوی خاک بردع شتابان شدم

ز دیدار سیمرغ شادان شدم

بدیدم حکیم جهاندیده را

مران پارسا مرد بگزیده را

بکوه اندرون در بن غار ژرف

ز پیرش بر سر بباریده برف

سهی سرو خمیده همچون کمان

تنش را چو کیمخت شد پرنیان

تو گوئی که روزش سراید همی

روانش به مینو گراید همی

مرا گفت کای پوردستان سام

سزد گر بری زی شه از من پیام

نخستین چو دربارش آئی فرود

بر آن روی و بالا رسانی درود

سپس گفته من بر او یاد کن

باندرز نیکو دلش شاد کن

بگویش که شاها هشیوار باش

به هر کار بینا و بیدار باش

مفرمای بر سفله کار بزرگ

مده گله روستا را به گرگ

مکن پشت بر گفته موبدان

مزن تکیه بر رأی نابخردان

که شه همچو مغز است و گیتی چو تن

حکیمان و روشندلان پیرهن

چو در جامه تن را نپوشد کسی

به مرداد مغزش بجوشد بسی

گرفتم شه از پشت جمشید زاد

نه از تخمه ماه و خورشید زاد

چو کیفر کشد چرخ، جمشید کیست

بر باد بنیاد کن، بید چیست

تو دیدی که جمشید را تاج و تخت

بیغما شد آندم که برگشت بخت

چو در ملک دیگر شد اندیشه اش

بر آورد دست اجل ریشه اش

بر افتاد بنیادش از بیخ و بن

بضحاک نو شد سرای کهن

سزد گر شهنشه به پیشینیان

که رفتند و شد نامشان از میان

یکی بنگرد پند گیرد همی

ره داد و دانش پذیرد همی

چو زین گردد همی روزگار

گراید به انجام از آغاز کار

وگرنه چو تیری رها شد ز شست

نیارد دگر باره او را بدست

پشیمانیش سود ندهد همی

دل سوخته دود ندهد همی

شهان را نشاید که رامش کنند

بگلگشت بستان خرامش کنند

بت ساده را با شهان کار نیست

بط باده را نزد شه بار نیست

سرود شهان است گفتار پیر

ز خون باده و شاهد از تیغ و تیر

چو شه تیغ را هشت و ساغر گرفت

بدان تیغ باید سرش برگرفت

رعیت زجور تو بسته شدند

همه جفت تیمار وانده شدند

ز آزار تو خلق را خواب نی

به بیداد تو کوه را تاب نی

دریدی دل و زهره خلق را

کشیدی ز دوش گدا دلق را

زر از دوست گیری به دشمن دهی

بکاهی ز جان مایه بر تن دهی

کنارنگ و گنجور تو ساو و باژ

ستانند از مه به دشنام و ژاژ

ندانی که این باژ و ساو از تو نیست

درین بوستان تخم و گاو از تو نیست

خداوند بستان ترا داده مزد

که باشی نگهبان باغش ز دزد

اگر ناروا میوه چینی ز شاخ

نمانی در آن بوستان فراخ

چو رنجیده کردی کشاورز را

نخواهی دگر دیدن آن مرز را

تو چوپانی و مردمان چون گله

شدستند در کوه و هامون یله

مکش بره میش دهقان گرد

که او را به زنهار عدلت سپرد

بخش ۵ - در خشم شدن بهمن شاه به رستم و پاسخ رستم بر وی

چو گفتار و اندرز پیر کهن

تهمتن فرو خواند سر تا ببن

بخشم اندر آمد دل شهریار

که مغزش سبک بود و جانش نزار

بدو گفت کالیوه شد هوش من

مدم بیش ازین باد در گوش من

مبر نام آن مرغ جادوی شوم

که قاف است ویران و او همچو بوم

بت آن کز او جادو آموختی

به نیرنگ وی چشم شه دوختی

سیه کردی از کینه رخت مرا

برآوردی از بن درخت مرا

کنون زی من آوردی اینسان پیام

نخواهم پیامش که گم بادش نام

گر ایدون شود مر مرا بخت یار

بخواهم از او کین اسپندیار

بسایم پر و بالش از پای پیل

وز آن که فرود آوردم رود نیل

تهمتن به پاسخ چنین گفت باز

که هشیار باش ای شه سرفراز

همانا که سیمرغ پرنده نیست

به پیش خدا جز یکی بنده نیست

حکیمی است دانشور و تیزهوش

به هر کارش آید ز یزدان سروش

خورش کرده در کوه سبز از گیا

بسی داند اندر جهان کیمیا

نیامر پدر را بدو بر سپرد

پی دانش او را در آن کوه برد

بماند اندر آنجا بسی روزگار

کمر بست در پیش آموزگار

از او یافت دانش وز او یافت بهر

هم از روستا شاد شد هم ز شهر

کسانیکه پرنده اش خوانده اند

ز پرواز فکرش سخن رانده اند

که شد با خرد یار و با هوش جفت

بداند بسی رازهای نهفت

سخن راند از لختهای سپهر

هم از تیر و کیوان هم از ماه و مهر

هم از بخش گردون هم از کهکشان

هم از طشت و خایه هم از اردکان

ز سد گیس و از تندر و آذرخش

سطرلاب و تقویم و بر بست و بخش

هم از گوهر کان و بیخ گیا

پدید آرد اندر جهان کیمیا

بر او سنگ خارا درود آورد

ستاره برش سر فرود آورد

تو چون پادشاهی کنی در زمی

که پرنده نشناسی از آدمی

و دیگر که خون یل اسفندیار

ز کردار او جوی، ای شهریار

که اندیشه بد، سرش خیره کرد

جهان بینش شید اهرمن تیره کرد

تو نیز ار سوی کار بد بگروی

ز کیش و ره راست بیرون شوی

پسندی رهی کو پسندیده بود

همان بینی از چرخ کو دیده بود

سوم اینکه گفتی دل کوه قاف

بدرم به شمشیر خارا شکاف

کجائی و چونی چه جوئی همی

ابا کیستی خود چه گوئی همی

بر آن خشم کن کز تو بهر اسدا

نه آنکو ترا هیچ نشانسدا

به قاف اندرون مر ترا راه نیست

در آنجا کسی بنده شاه نیست

تو ایدر به دامان البرز کوه

نتانی شدن با هزاران گروه

به قاف اندرون چون توانی شدن

خزر دشت را کی توانی استدن

تو پنداشتی زین همه ابر و دود

ندانم که پرخاش شه با که بود

مرا بیم کردی نه او را ز خشم

نداری مگر سوی دادار چشم

که با تیغ و گرز من این تخت و تاج

نیاکانت را شد ابا ساو و باج

من آنم که در پیش کاوس کی

نجنبیدم از یاد پرخاش وی

همه ژاژ خائید و پاسخ شنید

به سردی سخنهای چون یخ شنید

دل من ز خشمت نجنبد همی

کسی در، به سوزن نسنبد همی

هشیوار باش ای شه پهلوان

که مست است یکران ترا زیر ران

فرود آی ازین خنگ مست چموش

بیاسا دمی اندر آغوش هوش

سخن چون سرائی بسنج از نخست

کم سخته شاید نه بسیار سست

تو اروند پاکی و ما نیز هم

تو فرزند خاکی و ما نیز هم

نه ما گله گوسپند توایم

نه نخجیر تیر و کمند توایم

که خونمان بریزی به دلخواه خود

نشانی بر ایوان و خرگاه خود

ولی گر تو بری گلویم به تیغ

ندارم پی مهرت از جان دریغ

ازیرا کزان کار پیشین هنوز

بگریم به سوگ و بنالم به سوز

که ایکاش مادر نزادی مرا

و یا در دم شیر دادی مرا

چه بودی که از مام چون زادمی

به کام نهنگان درافتاد می

شکستی قضا کاش دست مرا

کمان من و تیر شست مرا

که دامان به خون یل اسفندیار

نیالودمی اندرین روزگار

ندانم چسان بود می سرنوشت

که آمد ز دست من آن کار زشت

کنون گر بدیها فرامش کنی

تف کینه در سینه خامش کنی

گرائی بآیین داد و خرد

بپرهیزی از کار و گفتار بد

کله مغفر و جامه جوشن کنم

چراغ تو در ملک روشن کنم

بگیرم به نام تو گیتی همه

تو شه باشی و من شبان رمه

زنم برتر از ماه تخت ترا

برومند سازم درخت ترا

بخش ۶ - بار دیگر پاسخ بهمن به رستم و پوزش از گفتار بد

شهنشه چو این داستان کرد گوش

درون شد پر اندیشه و لب خموش

بسنجید گفتار مرد خرد

که گفتار دانا روان پرورد

بدو گفت دانم که این تاج و تخت

کیان را تو دادی به نیروی بخت

توآنی که از تیغ الماس گون

زدی آتش اندر دل آسکون

به البرز کوه و مازندران

به خوارزم و هامون هاماوران

شکستی بسی گردن و یال و خود

به گرز گران و به تیغ کبود

چو افراشتی سوی توران علم

نهنگ دمان را کشیدی به دم

سپاس تو دارم به روز و شبان

نگردد مرا جز به مهرت زبان

اگر تلخیی رفت و تندی فزود

ز روی زبان بود و از دل نبود

دلم بر تو کس کی گزیند همی

کجا دیده غیر از تو بیند همی

که جانم به دانش برافروختی

کمان و کمندم تو آموختی

به فرهنگ و آیین بپروردیم

میان شهان نامور کردیم

تو آزاده سروی و گردان گیا

پدر بر پدر مه نیا بر نیا

به ویژه پدرت آن گرانمایه مرد

که با شیر نر کوشد اندر نبرد

مرا آن جهاندیده مرد کهن

به دل پرورش داد چون سرو بن

شب و روز تیمار من داشتی

درونم پراندیشه نگذاشتی

تن روشنم زنده کردی به دم

زدودی ز دل زنگ اندوه و غم

فرامش نکردم من آن پیر را

پلنگ افکن شیر نخجیر را

کنم روز و شب یاد از آن بال و برز

کمند و کمان دشنه و تیغ و گرز

که در بیشه شیر است و در کوه ببر

ز پایان چو دریا ز بالا چو ابر

بر آنم که گر بخت نیرو دهد

ستاره مرا فال نیکو دهد

برآرم ز بن بیخ بیداد را

به گردون زنم پایه داد را

بشویم رخ گیتی از اهرمن

برانم دد از دشت و زاغ از چمن

به هر کار پرسم ز داننده راه

سر بخردان را رسانم به ماه

پتت جویم از کار و گفتار بد

سوی آب و آیین روم با خرد

دل مرد دانا بدست آورم

همه شهد جای کبت آورم

به نخجیر دلها شتابم همی

بدرد گران چاره یابم همی

به دارو شوم خستگان را پزشک

بشویم رخانشان ز خونین سرشک

ترازو پدید آورم ساو را

بزر هم ترازو کنم چاو را

قماری که با دشمنان باختم

درآن زخمهای کژ انداختم

یکی نقش دیگر فراز آورم

کز آن داده خویش باز آورم

حریف شش انداز را گاه نرد

بششدر نهم مهره اندر نبرد

کنم خصل عذرا ز هفده فزون

زنم آخرین زخم بر دستخون

بدست من آید همی کعبتان

چو اندر کف کودکان لعبتان

ورا ایدون بشطرنج شد چیره دست

بتازم بر او همچو پیلان مست

بفرزین تهی از حیاتش کنم

بمنصوبه شاه ماتش کنم

که بر ما بشوریده کار جهان

سپه در ستوهند و مردم بجان

ده و روستا جمله بایر شده است

رعیت غلام اکابر شده است

ره از دزد ویران، ده از کدخدای

زر وسیم نایاب و دهقان گدای

کدیور همی دانه کارد برنج

ز کشتش تنومندی آکنده گنج

سپه را فروشند سرکردگان

چنان چون ز چین و چگل بردگان

من این کارها را ندارم پسند

بخواهم بن زشتی از بیخ کند

زنم ریسمان خاک هر مرز را

هزینه دهم هر کشاورز را

نخواهم ز ویران زمین ساو و باج

نگیرم ز خردان و پیران خراج

دهم جامگی لشگری را ز گنج

ابا ماهواره به پاداش رنج

سپه را ز من شاد باید بدن

بر و بوم آباد باید بدن

سپهدار کارآزموده بجنگ

گزینم که بشناسد از نام ننگ

وزین شوخ چشمان کلپتره هیچ

نمانم به لشکرگه اندر بسیچ

بر آمیزم از خامه شکر به مشک

شوم خستگان را به دارو پزشک

کنم چار دفتر یکی چون نگار

همه آب و آئین در او آشکار

که خواننده آگه شود از خرد

بپاداش و بادا فره نیک وبد

به دوزخ دهد جای دیوان زشت

تن آسان شود پارسا در بهشت

دوم نامه در روشنی همچو ماه

که یابنده از آن، در شب تیره، راه

اواره نگارانم از باژ و ساو

شوند اندر آن با قلم کنجاو

که اندر ده و شهر و کهسار و دشت

کجا کادمیزاد آنجا گذشت

چه باشد خر و گاو و تازی نوند

سر اشتر و کله گوسپند

هم از رود و کاریز و بستان و کشت

چو زاید به آبان و اردی بهشت

که سنجند و گیرند از آن نو به نو

ز روی شمر ساوها جو به جو

در تقریظ شاهنامه و مثنویات و قطعات دیگر

شمارهٔ ۱ -در تقریظ شاهنامه حکیم فردوسی طوسی در بحر شاهنامه

شمارهٔ ۲ - در مقدمه شاهنامه فردوسی در توحید فرموده : روان را بدانش ستایش نمود

شمارهٔ ۳ - در مقدمه شاهنامه به مدح مظفرالدین شاه در ۱۳۲۱

شمارهٔ ۴ - در ۱۳۲۱ در وصف شاهنامه فردوسی هنگام طبع : به نام ایزد این نغز و زیبانگار

شمارهٔ ۵ - ترجمه اشعار تیمور : گفت تیمور که این ملک شود برهم و درهم

شمارهٔ ۶ - خطاب به ارباب کیخسرو شاهرخ بخط خودش ناتمام

شمارهٔ ۷ - در علم کف شناسی : نام تل کواکب اندر دست

شمارهٔ ۸ - در وقعه هفتم محرم ۱۳۳۴ گوید : هماندم بیامد هزاران سوار

شمارهٔ ۹ - قطعه ناتمام بخط استاد : نادر بهوای افسر هند

شمارهٔ ۱۰ - نکوهش احزاب : دموکرات باشد به ملکی صواب

شمارهٔ ۱۱ - قطعه : بود پیری کرخ به کشور روم

شمارهٔ ۱۲ - در زیارت خفتگان بستر خاک : چون گذارت فتد به گورستان

شمارهٔ ۱۳ - در ضعف و پیری : روزگاری که از طلایه مرگ

شمارهٔ ۱۴ : اندرین دیولاخ تا کی و چند

شمارهٔ ۱۵ - خطاب بمدرسه مزینیه بنات : ای مدرسه مزینیه

شمارهٔ ۱۶ - قطعه : کیش زرتشت را سه پایه بود

شمارهٔ ۱۷ - در ۱۳۲۴ تفریظ شاهنامه امیر بهادری : یکی بنگر این نامه نامور

شمارهٔ ۱۸ : منطقه اطلس بلند رواق

شمارهٔ ۱۹ - ناتمام بخط ادیب الممالک : گشت چون فاروق بر مسند مکین

شمارهٔ ۲۰ - ناتمام بخط ادیب الممالک : این خبر گفت یکی از اصحاب

شمارهٔ ۲۱ - قطعه ناتمام : روز آدینه وقت بانگ خروس

شمارهٔ ۲۲ - تمثیل : یکی دختری داشت در کار مرگ

شمارهٔ ۲۳ : بوی گل می وزد ز خرگه تو

شمارهٔ ۲۴ : اگر از خرقه کس درویش بودی

شمارهٔ ۲۵ - خبر دادن تیمور از انقلاب روس : سال سی و شش نهد زین شاه آزادی برخش

شمارهٔ ۲۶ - راز تیموری : یک آشوب عظیمی اندرین گیتی بدست آید

شمارهٔ ۱ -در تقریظ شاهنامه حکیم فردوسی طوسی در بحر شاهنامه

چو سلطان مظفر از این تیره خاک

به گلزار مینو شدش جان پاک

جهان را به پور جهانبان سپرد

به جز نیک نامی ز گیتی نبرد

محمد علی شاه با فر و هنگ

ز آیینه ملک بسترد زنگ

زمین را پر از دانش و داد کرد

بداد و دهش کشور آباد کرد

چو بنشست بر تخت شاهی نخست

ز شهنامه از هر دری راز جست

به دستور و گنجور و سالار گفت

هم از آشکار و هم از نهفت

که فرخ پدر خواست در روزگار

ز شهنامه نامی نهد یادگار

کنون چون شد آن باستانی طراز

که بنهفته از روزگاری دراز

امیر خردمند فرخ نژاد

که سالار جیش است و دارای داد

بشاه آفرین خواند و بوسید خاک

برافشاند اندر رهش جان پاک

همی گفت کای شاه دانش پژوه

بزی در جهان جاودان با شکوه

بدست من آن نامه پهلوی

نوی یافت چون دیبه خسروی

پدرت آن شهنشاه گوهرشناس

سخن را به اندازه ای داشت پاس

که می گفت مرد سخن آفرین

سخن را برآرد ز چرخ برین

دل او مرا مست این کار کرد

به شهنامه هوشم گرفتار کرد

وگرنه مرا اژدهای بنفش

بنازد بر آن کاویانی درفش

نه تیغم کم از دشنه قارن است

نه زورم کم از زور روئین تن است

دریغا که شاه از جهان رخت بست

پر و بال و کوپال من درشکست

چو زین باغ شد شهریار کهن

بخشکید شاخ مرا بیخ و بن

دلم را ز داغ آسمان رنجه کرد

ستاره مرا پنجه در پنجه کرد

زبس در دلم شد ز اندوه پیچ

نپرداختم سوی شهنامه هیچ

از آن پس که پرداختم گنج ها

بدین نامه بردم بسی رنج ها

پراکند و درید و فرسوده گشت

به خون جگر آبم آلوده گشت

از آن چشمه باستانی که بود

روان آب دانش چو زاینده رود

نه بینی بجا جز یکی جوی خورد

شده آب روشن پر از لای و درد

در آن ناف آهو که بد کان مشک

بجا نیست جز اندکی خون خشک

کنون شاه ما را توئی جانشین

چو اردی بهشت از پس فروردین

به هر کار فرمان دهد شاه نو

همه سفته گوشیم و جان در گرو

شهنشه ازین داستان برفروخت

تو گفتی که خشمش جهان را بسوخت

سپس گفت بامیر روشن روان

به پیش آر آن نامه باستان

که گر شد کهن بایدش تازه کرد

پراکنده گر شد به شیرازه کرد

چو این گنج پرداختی بهر سود

ز پرویز دو گوهر نابسود

ز سودش چرا دیده بردوختی

بکشتی چراغی که افروختی

تو اکنون سر اندر سپاه منی

نگهبان دیهیم و گاه منی

به هر کار روی دلم سوی تو است

دل و دیده ام روشن از روی تو است

ز من گفتن از تو نیوشیدن است

ز من یاوری از تو کوشیدن است

بیاورد میر آن همایون طراز

به درگاه شاهنشه سرفراز

به شاه جهان گفت کای نامجوی

چو این آب را اندر آری بجوی

به دستور شاهان یکی برشنو

که این بنده را داستانی است نو

که باشد مرا مایه زندگی

یکی جان که شه را کند بندگی

دوم شاهنامه است کز نام شاه

بخورشید از آن برفروزم کلاه

همه برخی گرد راه تو باد

ره آورد چتر و سپاه تو باد

چه ارزد بر کام شه، کام من

که آرد بر نام شه نام من

شه آن نامه پهلوانی چو دید

ز شادی دلش در بر اندر طپید

بفرمود تا انجمن ساختند

بدین کار شایسته پرداختند

چو سردار ارشد در این روزگار

سپه را همی باشد آموزگار

عمادالممالک به دستور میر

بدین کار پرداخت نغز و هژیر

گشاده دل و دست در انجمن

همی کارفرما شد و رای زن

زر و گوهر اندر کف راد اوست

که هم کاردان است و هم کاردوست

مهان جان فشاندند و او زر فشاند

سخندان سخن را به گرمی نشاند

یکی زان مهان نام محمود داشت

که دل بست در کار و گردن فراشت

بفرمان میر مهین کار کرد

به تلفیق این نامه تیمار خورد

ز تخت کیومرث تا یزدگرد

پراکنده ها را همی ساخت گرد

بطبع اندر آورد و پرداختش

به پاداش آن خواجه بنواختش

چو شهنامه بر نام محمود بود

به محمود پیوستن این تار و پود

چو بر نام محمود بود از نخست

سر انجام محمود ازو نام جست

به محمود شه فال شه را گشاد

که آغاز و انجام محمود باد

ایا باد بگذر سوی خاک طوس

پر از نافه کن مغز جانرا زبوس

به فردوسی از من رسان این پیام

که امروز گیتی ترا شد بکام

به باغت پس از نهصد و اند سال

برآمد گل و بارور شد نهال

گهرهای دریای کلکت که بود

پراکنده از سفته و نابسود

به پیوست دارای روشن ضمیر

در آن رشته کش یافت فرخ امیر

ز نو استخوان ترا زنده کرد

روانت به مینو فروزنده کرد

که تا هست گردون گردان بپای

خداوند ما باد کیهان خدای

شمارهٔ ۲ - در مقدمه شاهنامه فردوسی در توحید فرموده

روان را بدانش ستایش نمود

سخن را ترازوی دانش نمود

سپس خامه را با زبان جفت کرد

نی گنگ را داور گفت کرد

زبان هست چون خسروی باشکوه

ورا خامه دستور دانش پژوه

چنان چون ز دستور پیروز بخت

هویدا شود راز سالار تخت

شود خوانده از خامه راز زبان

ازیرا که باشد ورا ترجمان

شمارهٔ ۳ - در مقدمه شاهنامه به مدح مظفرالدین شاه در ۱۳۲۱

ای آن شهریاری که دیهیم و تخت

نبیند چو تو شاه پیروز بخت

نیارد ستاره چو تو روشنی

ندارد چو تو چرخ شیر اوژنی

بدین گیتی اندر توئی کدخدای

توئی نیز او را به دیگر سرای

درود خدا بر سرشت تو باد

بر آن باغ و بستان و کشت تو باد

بر آن لاله و سوسن و شنبلید

بر آن سرو شمشاد و ناژو و بید

به بهرام و کیوان و خورشید تو

مه و مهر و برجیس و ناهید تو

شمارهٔ ۴ - در ۱۳۲۱ در وصف شاهنامه فردوسی هنگام طبع

به نام ایزد این نغز و زیبانگار

که آراست رخساره همچون بهار

برون آمد از پرده چون آفتاب

پراکنده از گیسوان مشک ناب

چو شاخی که در خاک شد پایه اش

گرفته کران تاکران سایه اش

ز گوهرش برگ است و از سیم شاخ

برش انگبین است و بالا فراخ

تو گوئی که دربان مینو بباغ

زهر گلبن افروخت چندین چراغ

بتان سیه چشم بالا بلند

به ابرو کمان و به گیسو کمند

به پایان هر گل فروزنده چهر

چو خورشید رخشان فراز سپهر

ز دیدارشان دیده را خیرگی

ز مر غولشان مشک را تیرگی

ز شاهان فرخنده باستان

سراید بخوبی بسی داستان

در این باغ آراسته چون بهشت

ابوالقاسم طوسی این تخم کشت

چو زین نامه گیتی پرآواز کرد

ابر نام محمود شه ساز کرد

بجا هشت با خامه مشک بیز

از او نام تا رسته رستخیز

کهن شد شه غزنه را نام لیک

بماند از سخن گو یکی نام نیک

اگر شاه غزنی سرانجام کار

سیه کرد گوینده را روزگار

ز کژی ره زر پرستان گرفت

به هشیاری آیین مستان گرفت

هم از پایه وز مایه وی بکاست

هم از پای پیلان تنش خسته خواست

خداوند یکتای ایران زمین

برآورد دست هنر ز آستین

ز دانش بیاراست هنگامه را

نوی داد آن پهلوی نامه را

بسامان شهنامه کوشش نمود

هزینه همی داد و بخشش فزود

ز نو نام گوینده را زنده کرد

روانش به مینو فروزنده کرد

هر آن کس که برد اندرین کار رنج

دو صد پیلوارش ببخشود گنج

رخ شاه محمود شست از گناه

که شد یاور پادشه پادشاه

چنان کار زشت وی از یاد برد

که گفتی تو او برنشست این سزد

ازین نامور نامه در روزگار

جهان ساخت پر بوی و رنگ و نگار

هژیرا، خوشا، خرما، کین درخت

بروئید در باغ سالار تخت

مظفر شه آن کو جهان داور است

همش، باختر رام و هم خاور است

پدر بر پدر شاه و فرمانرواست

نیا بر نیا در جهان کدخداست

خدا دادش این کیقبادی کلاه

پیمبر نشاندش بر این تخت و گاه

خدا داده را چرخ نتوان ستاند

بویژه که پیغمبرش بر نشاند

نتابد ستاره ز فرمانش چهر

نگردد همی جز به کامش سپهر

من از راست گفتن نمانم خمش

تو خواهی به دل شاد شو یا ترش

درین گفته یزدان گواه من است

خداوند گیتی پناه من است

که گر شاه غزنی بافسون و ریو

ستم کرد بر جان استاد نیو

سیه کار دستورش از راه برد

روانش ز مینو به دوزخ سپرد

از آن بد که دستور دانا نداشت

دل روشن و چشم بینا نداشت

یکی بی خرد راز دارش بدی

دگر سفله دستور بارش بدی

پراکنده خواندند در گوش وی

فسردند جان و دل و هوش وی

بداندیش رویش چنان خیره کرد

که در دیده اش آسمان تیره کرد

نهشتش زراندر تراز و نهد

نکوکار را مزد نیکو دهد

دریغا کز افسانه دیو و دد

جدا ماند محمودشاه از خرد

گران شاه چندان به گیتی بزیست

که این شاه و دستور را بنگریست

بدانستی امروز بی کم و کاست

بزرگی کرا شهریاری که راست

گواهی بدادی که خورشید و ماه

ندیدی از اینگونه دستور و شاه

که این پاک دستور فرخنده پی

شد از تخمه نامداران کی

دلیر و زبردست و گندآورست

ابرشاه داماد و پور اختر است

مه و اختران را نیارد به چشم

نلرزد ز بیم و نه جیب ز خشم

فرازد به بالا فروزد به چهر

ببخشد چو دریا برخشد چو مهر

بجنبد چو ماه و بجوشد چو ابر

بغرد چو شیر و بدرد چو ببر

ز افسون دیوانش برگشت باد

بر پایه اش آسمان پست باد

شهنشه روانست و نوئین تنش

خرد رخت و فرهنگ پیراهنش

هنر آستین پوش دامان وی

مهی دوش و رادی گریبان وی

ایا راد سالار فرخ سرشت

که دور از رخت باد دیدار زشت

از آن عین دولت ترا خوانده شاه

که چشم شهستی و پشت سپاه

جهانبانت خواند جهان بین خویش

خدا خواستت یار آیین خویش

توئی مادر کیش و آیین راست

بدی از تو کم شد کژی از تو کاست

چنان خواهم از دادگر یک خدای

که جاوید ماند شهنشه بجای

بدو نازد این افسر فرهی

بدو بالد این تخت فرماندهی

ستاره برتخت شه خاک باد

بداندیش شه را شکم چاک باد

ترا شاه و شه را کیانی کلاه

جهان بر تو نازد تو بر تخت شاه

به نیروی دادار پروردگار

من این پارسی چامه بستم بکار

بفرمان سالار دانش پژوه

خداوند فرهنگ و فر و شکوه

دلیری که در جنگ روئین تن است

رخش اورمزد و دلش بهمن است

سپهری که دانش در او مهر و ماه

بهشتی که فرهنگ در وی گیاه

بهادر آن امیر هنرپیشه مرد

که با شیر نر کوشد اندر نبرد

چو بازایستد از بر تخت شاه

بهشت است و گلبن سپهر است و ماه

چو دشمن ز پیکارش آید ستوه

نهنگ است و دریا پلنگ است و کوه

سخن سخته گوید به هنگام گفت

وزو هیچ رازی نشاید نهفت

پی آنکه این نامه خسروی

بر سبزی شاه یابد نوی

بهر سوی گیتی فرستاد کس

که یابد به دانندگان دسترس

کجا بد یکی مرد با فر و هوش

بخواندش ببار و نماندش خموش

سخن گستران را ز برنا و پیر

بدرگاه خود انجمن کرد میر

بر ایشان یکی داستان زد که شاه

بر آنست از اندیشه نیک خواه

که بنیاد فرهنگ و پای سخن

به کیوان زند در سرای کهن

مر آن چامه نغز کاستاد طوس

فرو بست و پاداش گشتش فسوس

شده دست فرسوده روزگار

نماند ایچ ازو آنچه آید بکار

سپهر هنر زیر و بالا شد است

ستمگر به تاراج کالا شد است

گسست از پرندش همه تار و پود

پراکنده شد گوهر نابسود

بدآنسان که یک گفته سر تا به بن

نماند به گفتار مرد کهن

کنون باید انباز و همدست شد

از این باده نوشید و سرمست شد

که در پای شه سرفشانی کنیم

به باغ هنر باغبانی کنیم

پراکنده خویش گرد آوریم

بر شهریار ارمغانی بریم

بمانیم با نیکوئی نام خویش

بجوئیم از مهر شه کام خویش

بکاریم تخمی در این روزگار

که شاخش گل دانش آرد ببار

بزرگان چو کردند این گفته گوش

کشیدند از دل چو دریا خروش

بگفتند شه را نماز آوریم

دل و جان برایش فراز آوریم

بکوشیم در کار فرمان بریم

سخن را ز ایوان به کیوان بریم

بگفتند و کردند کاری که گفت

که گفتارشان بد بکردار جفت

در آن سال مه کین گرامی سخن

امیری فرو خواند در انجمن

چو از سال کوچی پژوهش نمود

هزار و سه صد با یک و بیست بود

شمارهٔ ۵ - ترجمه اشعار تیمور

گفت تیمور که این ملک شود برهم و درهم

نو شود واقعه فاجعه قتل محرم

لشکر صبر گریزد که چنین خواسته ایزد

ملک ری جمله به یغما رود و کس نستیزد

نعره توپ وتفنگ از در و دیوار خروشد

بگریزد سر لشگر نتواند که بکوشد

غارت و قتل در آن ناحیه تا چند بماند

شاه ایران به کمند افتد و در بند بماند

پادشاهی است که شاهی نکند سالی و ماهی

هر گدائی شده در دوره او صدری و شاهی

ده نشینان جهان در طلب ملک جهانند

در پی تخت کیانند و ندانی که کیانند

رستخیزی است در آن روز بهر شهر و زمینی

هر کسی در پی تختی و کلاهی و نگینی

شاه از تخت فرود آید و دستور ز کرسی

ظلم چندانکه ببینی و ندانی ز که پرسی

هر زمان ناله آید ز دل سرور و سردار

شهرها یکسره ویرانه و سرها همه بر دار

سر و سردار گرفتار عذابند در ایران

شهر پاتخت ملک ناصردین شه شده ویران

ناصحا منع مکن از من و تیمور که مستیم

در شیون بگشودیم و لب از زمزمه بستیم

شمارهٔ ۶ - خطاب به ارباب کیخسرو شاهرخ بخط خودش ناتمام

که یارد برد زین فروهشته نام

به کیخسرو شاهرخ این پیام

که ای دانشی مرد یزدان پرست

دلت آگه از راز بالا و پست

تو چشم مهانی سر بخردان

نگهبان جان تواند ایزدان

ز نیروی امشاسپندان پاک

بزی جاودان روشن و تابناک

نگهداردت اورمزد از گزند

شود یاورت بهمن امشاسپند

توانائیت بخشد اردیبهشت

ز شهریورت تازه بستان و کشت

سپندارمذ پرتو از شید ناب

فشاند بران روی چون آفتاب

به خرداد خرم کنی شاخ و برگ

ز مرداد بادت نگهبان و برگ

چه پیش آمد ای یار فرخ نژاد

که دیگر نکردی ازین بنده یاد

ازان پیش کان خواجه آید به ری

بدم شاد هر هفته از مهر وی

ز کرمان بسی نامه ها سوی طوس

فرستادی از کلک چون آبنوس

از آن نامه ها یافتم کام و نام

سراسر نگهداشتم چون پیام

چو گسترد مهرت در این خاک رخت

مرا نیز از خواب برخاست بخت

به کاخی که والاتر از نه سپهر

ببستم همی با تو پیوند مهر

دلم شاد از آن آتش خویش تاب

تنم آشنا ور به دریای آب

شگفتا که بگسست پیوند ما

چو بشکست پیمان و سوگند ما

برافروخت زان گوهر شب چراغ

شب تیره چون روزیم کرد باغ

همانا از این در شگفتی درم

کزان پس چرا تیره گشت اخترم

شمارهٔ ۷ - در علم کف شناسی

نام تل کواکب اندر دست

گر بخنصر شماری از سوی شست

زهره و مشتری زحل خورشید

تیر و بهرام و ماه دان بامید

خط قوسی ز شمس سوی زحل

زهره را شد خرام در جدول

خط قوسی ز زهره تا برجیس

خط بهرام دان بنفس نفیس

متوازی بدان ز قوس دگر

خط صحت شد ای خجسته سیر

گر عمودی زشمس شد سوی کف

خط شمس است و راه مجد و شرف

افقی زیر تیر خط قرآن

مایلی ز آن همه بداهت دان

هست نهر المجره از مریخ

خط مایل بزند بی تو بیخ

افقی مایل از خط بهرام

جانب مشتری رود پدرام

خط دیگر ورا بود بفراز

تا بوسطی ز خنصر است دراز

سه خط منفصل بداخل زند

دستبند حیاتشان خوانند

مرکز نطق بند دوم شست

بند اول اراده راست نشست

بند سوم مقام مهر بود

صاحب آن گشاده چهر بود

سهل مریخ یا مثلث آن

شد فضائی سه گوشه جاویدان

بخط رأس و زندگی محدود

تل بهرام و مه یکش ز حدود

زاویه اولش که علیا شد

از دو خط نخست پیدا شد

هم ز تل قمر ابا مریخ

آشکارا نهد سه پایه و سیخ

زاویه دوم انسی از خط سر

خط صحت رسد بخط جگر

بر سر تل ماه می گذرد

روشنی از مه و ستاره برد

زاویه سومش بود بجهات

ز التقاء کبد بخط حیات

لیک در سطح کف دست نگر

که هویدا بود خطوط دگر

شمارهٔ ۸ - در وقعه هفتم محرم ۱۳۳۴ گوید

هماندم بیامد هزاران سوار

کماندار و جاندار و شمشیردار

دگر پهلوانان پرخاشخر

ز ترک و لرد کرد و گیل و خزر

نشسته بر اسبان تازی نژاد

بزین اندرون چست چون ابر و باد

از آن پهلوانان و گند آوران

جهان تنگ شد از کران تا کران

هم از چرخ و گردون بهنگام تاز

بر آن چرخ گردون شدی گردباز

گرفته یلان جان شیرین بدست

شده از می مهر آن شاه مست

شمارهٔ ۹ - قطعه ناتمام بخط استاد

نادر بهوای افسر هند

ز آمویه فشانده گرد تا سند

در کوه سپند کوفته فش

گرشاسب سپندسان بر آتش

نغنود بخواب چشم مستش

ناسود درون حق پرستش

در راه وفا و حق پرستی

پرداخت بکارها دو دستی

شمارهٔ ۱۰ - نکوهش احزاب

دموکرات باشد به ملکی صواب

که آنجا نباشد چو قرآن کتاب

اگر اعتدال است لفظی قشنگ

بگو زین قشنگی چه آمد به چنگ

مرام شما را همه دیده اند

بیاناتتان را پسندیده اند

ولی آه کاندر زمان عمل

آریستوکراس بود و بئس البدل

تو گفتی که راحت شود رنجبر

چرا تیره شد روزش از گنجبر

تو گفتی معارف نمایی زیاد

زبان وطن از چه دادی زیاد

اگر مستشار انگلیسی بود

همه مملکت انگلیسی شود

اگر شاه نوکر ز روس آورد

زیانش همه سندروس آورد

شمارهٔ ۱۱ - قطعه

بود پیری کرخ به کشور روم

از سعادات دنیوی محروم

کوش گردیده کند و پشت نگون

دست و پا چنکوک و بخت زبون

لمتر و زشت و ناتراشیده

دل خروشیده تن خراشیده

گشته ز آب دماغ و آب دهن

دائما خشک مغز و تر دامن

سوخته خانه ریخته دندان

خانه او را قفس چمن زندان

بود بوزینه ای پرستارش

پاسبان کلاه و دستارش

بهتر از بندگان خواجه پرست

دستگیر و عصاکش و همدست

در سر کدخدا و کدبانو

تکیه پشت و قوت زانو

در برون دستیار و صاحب یار

از درون هم مساعد و غمخوار

جز سخن کانهم ازاشارتها

فاش کردی همه عبارتها

درهمه چیز از او نیابت کرد

دعوتش را بجان اجابت کرد

شمارهٔ ۱۲ - در زیارت خفتگان بستر خاک

چون گذارت فتد به گورستان

بر مزار گذشتگان برخوان

که سلام علیکم ای احباب

ای اسیران خاک و رفته به خواب

ای به صد آرزو غنوده به خاک

دارم امید از شه سهاک

اولا رهروان و مردان را

معنی سیر رهنوردان را

کرم خاندان عشق و وفا

خلعت جاودان وصل و بقا

اول از یار و آخر از یار است

حکم خاوندگار ستوار است

شمارهٔ ۱۳ - در ضعف و پیری

روزگاری که از طلایه مرگ

شاخ عمر مرا خزان شد برگ

ریخت در جویبار و گلبن خشک

برف و کافور جای سنبل و پشک

نعمت و ناز رخت بسته ز کوی

سر به چوگان تن فتاده چو گوی

گشته در خانقاه گوشه نشین

داده بر باد هوش و دانش و دین

خوار و بیمار و زار و فرسوده

خون به رخساره از جگر سوده

بسته برزخ در خروج و دخول

گشته از قیل و قال خلق ملول

پیک رحلت که پیریش نام است

مرگ را صحبتش سرانجام است

از در آمد مرا بداد نوید

کاندرآ سوی بوستان امید

رخت بربند ازین سرای کهن

جامه نو پوش و خانه را نو کن

برهان روح را ز محبس تن

وین پری را ز بند اهریمن

جامه نو کن که شوخکن شد و زشت

خوشه خوشیده شد درو کن کشت

تا ببینی یکی جهان فراخ

لاله در باغ و میوه اندر شاخ

شهد و شیر و شراب و شاهد و شمع

دوستان در کنار و یاران جمع

آرزوها بکام و دلها شاد

باغها سبز و خانها آباد

شمارهٔ ۱۴

اندرین دیولاخ تا کی و چند

سر بچنبر درون و دل دربند

خلعت جاودان بگیر و بپوش

باده ارغوان بخواه و بنوش

تا گشائی بسوی گردون پر

ببری بند و بشکی چنبر

عزم ره کن که دیرگاهستی

چشم یاران تو را برا هستی

گفتم ای جان خوشامدی اهلا

من نه آنم که گویمت مهلا

ز آنکه در این سراچه دلگیرم

پای در بند و تن بزنجیرم

مرغ باغم نه جغد ویرانه

یار خویشم نه جفت بیگانه

لمعه ای از تجلی طورم

برقی از تار و شرقی از نورم

سوزم اندر فتیله می بسبو

بویم اندر گل آبم اندر جو

آفتابم درون آیینه

هوش در مغز و مهر در سینه

بسته ام در کمند و خسته ز درد

بر دم کاش آنکه باز آورد

گر ازین بند زودتر برهم

مژدگانیت جان خویش دهم

گفت خواهی ترش نشین یا تلخ

غره ماه زندگی شده سلخ

گر به هفتاد رفته ای یا هفت

همچنان کامدی بباید رفت

لیک هستی به نیستی نرود

و آنکه خود نیست هست می نشود

هست همواره هست و خواهد بود

نیست آسوده شد ز بود و نبود

شمع خاموش شد ولیکن نور

هست در جای خود ز چشم تو دور

گر در ایوان نور بنشینی

همه انوار گرد خود بینی

آب باران بخاک رفت فرو

باز از چشمه شد روانه بجو

گر به جیحون شوی چو مرغابی

قطره ای را همه در آن یابی

گر بخواهی ز بعد خاموشی

خلعت نطق جاودان پوشی

سخنی گو که در رزق ماند

و از حق پیش اهل حق ماند

تا بهوش اندری چو مردم مست

ساغری ده گر آیدت از دست

تا درین خانه می بری شب و روز

رو چراغی در آن سرای افروز

ورنه چون شمع مرد و صهبا ریخت

سقف بگسست و بند خیمه گسیخت

بلبل از باغ رفت و گل پژمرد

فرودین رخت از گلستان برد

تو بمانی و آه و ناله و دود

نه بجا نام و نه ز سودا سود

گفتم احسنت آفرین به تو باد

نیکم اندرز کردی ای استاد

خواستم کلک و ساختم دفتر

سمن انباشتم بنافه تر

بیش یا کم دو ساعت این ابیات

راندم از خامه همچو آب حیات

هدیه کردم بیار خواجه راد

آن که شد گوهرش سرشته بداد

صاحب قدردان صاحب قدر

بدر انجم مهین سلاله بدر

میر درویش کیش حق پرور

فضل را سر کمال را سرور

بوستان کرم حدیقه خیر

زاده نصر و منتسب به نصیر

گفتم آئین حق پرستی را

نکته نیستی و هستی را

تا کنم ارمغان بدرگاهش

چو دل و دیده برخی راهش

گرچه این گفته گفتنی نبود

گوهر راز سفتنی نبود

اندکی زان شده است هدیه دوست

مابقی مانده همچو مغز به پوست

گرچه گفتار حق یکی باشد

عالم از این یک اندکی باشد

چون توانم عنان خامه گسیخت

یا توانم به کوزه دریا ریخت

کارم از جهل گوهر اندرکان

نور بر چرخ و قطره در عمان

هدیه ام را ز فضل خود بپذیر

ور خطائی برفت بر خرده مگیر

بر تو چون برگشایم این ابواب

که فزونی ز صد هزار کتاب

بستم این نو عروس را زیور

روز اردی ز ماه شهریور

سال ماهش ز باستان بشمار

بعد هشتاد و یک دویست و هزار

در سبو کردم این شراب از خم

روز شنبه که بود بیست و دوم

از محرم هزار و سیصد وسی

اینت سال هلالی آن شمسی

از حساب جمل که رفت سراغ

بود در سال شغل و سال فراغ

یار از آغاز و یار در انجام

حکم خاوندگار خیر ختام

شمارهٔ ۱۵ - خطاب بمدرسه مزینیه بنات

ای مدرسه مزینیه

ای روضه دلکش سنیه

ای مهد بنات فخر و عصمت

مقصوره امهات حکمت

ای گلبن هوش را گلستان

اطفال وجود را دبستان

ای ستر عرائس معانی

ای چرخ نجوم آسمانی

ای رانده به درگهت مراکب

در کوکبه شرف کواکب

ای خفته ترا به مهد فرهنگ

مهر و مه و زهره و شباهنگ

الحمد که گلبنت جوان است

آب شرفت به جو روان است

در سایه بید و شاخ سروت

شد نغمه سرا همی تذروت

ما تازه گلان که بر درختیم

از فضل تو شاد و نیک بختیم

باغ گل و لاله بهشتیم

در مزرع علم سبز کشتیم

دخت شرفیم و مام دانش

داریم به کف زمام دانش

از چشمه علم آب نوشیم

در جام شرف شراب نوشیم

طفلیم و ترا بخوان طفیلیم

مهمان تو در نهار و لیلیم

در سلسله بنات حوا

در خانه امهات و آباء

هستیم چو رشته منضد

از لعل و بجاده و زبرجد

روزی دو سه نگذرد ازین روز

کز نطق خوش و رخ دلفروز

ام الحسنات و الکرامات

باشیم و کنیم عقل را مات

در نحر معارف از ولائد

بندیم وسائط الفلائد

در ذروه منتهی المدارج

آریم بر آسمان معارج

ای خانه فخر و سرفرازی

ای کارگه بشر طرازی

ای بیت جلال و کعبه عز

مصباح هنر چراغ معجز

ایوان تو را سپهر اطلس

طاقی است به هیئت مسدس

از بیت قوام گشته قائم

بر لوح فلک تو را قوائم

ای بانی این بنای محکم

کدبانوی دختران آدم

در باغ شکوفه معانی

سرچشمه آب زندگانی

از گوهر خاتم النبیین

صدیقه نژاد و مریم آیین

در بیت کمال، ربة البیت

هوش تو چراغ عقل رازیت

در کشت هنر توئی کدیور

فرهنگ گرفته از تو زیور

از فکر تو بردمد حقایق

چونان که ز بوستان شقایق

بخت خوش و طالع سعیدت

خوانده است شفیقة العمیدت

قلبت که سراچه الهی است

روشن ز دعای صبحگاهی است

مرضیه صفت وضی نژادی

پاکیزه نهاد و پاکزادی

دیو از تو رخ پری گرفته

سیمای گل طری گرفته

بر جیس و مه آفتاب و کیوان

پرورده نعمتت در ایوان

با لفظ فصیح و قول لین

دوشیزه فضل را مزین

هارون تو بسته قدس را مهد

ز اسرار مبین بقیة العهد

در دامن تو دمیده هر دم

روح القدسی به جیب مریم

بنت الشفه تو مریم آسا

آبستن گوهر مسیحا

احسنت بر این اساس زیبا

کش اطلس چرخ فرش دیبا

ماشاء الله تبارک الله

زین کاخ مزین منزه

امید که این بهشت نوباد

همواره به همت تو آباد

در سایه شاه داد پرور

کوشد به همه ملوک سرور

از تاج قباد و تخت جمشید

بنشسته بر اوج ماه و خورشید

محبوب قلوب پیر و برنا

فرمانده عاجز و توانا

ابری که بر از ستاره اوجش

بحری که گهر نشانده موجش

از همت صاحب ستوده

دانشور دانش آزموده

دستور وزارت معارف

فرزانه حکیم ملک عارف

حکمش زده بر سپهر رایات

صدگونه ز محکمات آیات

ابراهیمی که اندرین عهد

زد بر بت جهل تیشه جهد

بتخانه ز عزتش معزا

در سوگ منات و لات و عزی

یارب به جلال و جاه احمد

سرحلقه انبیا محمد

بر ذات علی و آل پاکش

وان روی منیر تابناکش

کاین مدرسه را بدار توام

در سایه شهریار قائم

شمارهٔ ۱۶ - قطعه

کیش زرتشت را سه پایه بود

هر یکی را به چرخ سایه بود

کاخ هستی بود برین سه ستون

ماه و برجیس و مهر بر گردون

هر که رو کرد سوی دین بهی

شد رکاب تنش ز درد تهی

گفت جستم براه دین پیشی

استوارم به نیک اندیشی

استوارم به نیک گفتاری

استوارم به نیک کرداری

شمارهٔ ۱۷ - در ۱۳۲۴ تفریظ شاهنامه امیر بهادری

یکی بنگر این نامه نامور

به هر بیت از آن درج درجی گهر

که فردوسی طوسی استاد فن

به نظمش بیاراست روی سخن

نهشته کسی یادگاری کزین

به از این ز شاهان ایران زمین

زهی این نکو نامه پارسی

که گر خود بخوانیش صد بارسی

بهر ره ببینیش به از نخست

نیابی درو هیچ یک بیست سست

نهد چون ببزم اندرون پای خویش

به خلد برین بنگری جای خویش

دگر ره چو در رزم پیچد عنان

جهان را کند پر ز گرز و سنان

به نخجیر گه چون سمند افکند

دد و دام را در کمند افکند

بدریا دمان چون دلاور نهنگ

به کهسار در همچو غژمان پلنگ

حکیمانه جوید چو راه سخن

روان حکیمان در آید بتن

تو گوئی که بوذرجمهر دگر

به گفتن بر آورده از خاک سر

شمارهٔ ۱۸

منطقه اطلس بلند رواق

که معدل برو کنند اطلاق

هر دو قطبش دو قطب عالم گیر

در شمالش بنات نعش صغیر

دومین منطقه سپهر بروج

کرده بر چرخ ثابتات عروج

گذرد در دو نقطه این تدویر

از معدل ببین و باش بصیر

این دو نقطه همی رود بشمار

اعتدالین در خزان و بهار

سومین دان خطی که از آغاز

ره بر این چار قطب برده فراز

کمترین قطب آنکه شد موسوم

میل کلی در اصطلاح نجوم

باشد اندر میانه قطبین

یا همی بگذرد منطقتین

آنچه اندر رصد معین گشت

منزل ماه بیست باشد و هشت

که ز تقدیر کردگار قدیر

طی نمود این منازل تقدیر

تا به مصداق عاد کالعرجون

از حصار محاق شد بیرون

شمارهٔ ۱۹ - ناتمام بخط ادیب الممالک

گشت چون فاروق بر مسند مکین

خلق خواندندش امیر المؤمنین

کارها با تیغ کج فرمود راست

داد مظلوم از ستمگر باز خواست

بود روزی بر سریر عدل حق

برده در فکرت سبق از ماسبق

اختران آسمان دین و داد

یعنی اصحاب رسول پاکزاد

جمله بر گردش همی‌کرده هجوم

خواجه همچون بدر و ایشان چون نجوم

شمارهٔ ۲۰ - ناتمام بخط ادیب الممالک

این خبر گفت یکی از اصحاب

که بدور عمر بن خطاب

روزی آن خواجه به همراهی بخت

برد در مسجد پیغمبر رخت

مسند فصل قضایا گسترد

باطل از خانه حق بیرون کرد

سوده در حضرتش اصحاب نبی

جهت بندگی از شیخ و صبی

انجمن گشته به گردش ز نیاز

همه اشیاخ و بزرگان حجاز

ناگه از خارج مسجد برخاست

شور و غوغا و فغان از چپ و راست

خلق نظاره غوغا گشته

حاضر از بهر تماشا گشته

دو جوان با رخ چون ماه منیر

نوجوان دیگری کرده اسیر

دستها در کمرش از دو طرف

وز پس و پیش گروهی زده صف

چون رسیدند بر آن دکه داد

بر شد از سینه ایشان فریاد

کای خداوند . . .

. . .

شمارهٔ ۲۱ - قطعه ناتمام

روز آدینه وقت بانگ خروس

چوبداری بری شد از گروس

گله گوسفندش اندر پیش

چپش و شاک ریخته و بز و میش

خاره و سنگ سفته با سم بز

پرچم افراز گشته از دم بز

خوانده هنگام سوق میش و چپش

اتوکا علی اعصا واهش

چون سوار تکه بجولان بز

مرغزی کرده پوستین مرغز

چون به تهران گشود بند جوال

کوس بیداد را بکوفت دوال

نارش از ساوه سیبش از خمسه

قندش از روس و چایش از نمسه

مشک از چین و شکر از اهواز

پشمک از یزد و باده از شیراز

پسته از شهر دامغان آمد

به و لیمو ز اصفهان آمد

آن یک آورد کوزه ای ارده

دیگری زنجبیل پرورده

آن یکی داد اسب و کالسکه

دیگری کشک و روغن و مسکه

آن یک آورد شال و قالیچه

آن دگر یک اساس بازیچه

گشت بالش بلند و بستر نرم

کار آجیل کوک و معرکه گرم

شمارهٔ ۲۲ - تمثیل

یکی دختری داشت در کار مرگ

وزین زندگی مانده بی ساز و برگ

پریشیده گسیویش از انقلاب

ز گلبرگ رخساره اش رفته آب

ز بی دانشی مادر مهربان

بکف شانه و غازه بهر جوان

گهی تاب می دادش از شانه موی

گهی سرخ می کردش از غازه روی

یکی گفتش ای زال انده نصیب

مکن خسته را بی دوا و طبیب

یکی چاره کن رفتنش را به گور

و گرنه چه از سرمه با چشم کور

شمارهٔ ۲۳

بوی گل می وزد ز خرگه تو

ای خوشا روی ما و درگه تو

هم به رخ لاله جوان داری

هم به قد شاخ ارغوان داری

نفست مشکبیز و عنبرزای

سخنت دلربا و روح افزای

گل نبوید کسی که روی تو دید

می ننوشد که ساغر تو چشید

کسی از بوی گل شود مخمور

کز گلستان انس باشد دور

شمارهٔ ۲۴

اگر از خرقه کس درویش بودی

رئیس خرقه پوشان میش بودی

وگر مرد خدا آن عام چرخی است

بلاشک آسیا معروف کرخی است

شمارهٔ ۲۵ - خبر دادن تیمور از انقلاب روس

سال سی و شش نهد زین شاه آزادی برخش

می دهد سالار قدرت هر کسی را بهر و بخش

راست می بینم که آشوبی بود در سی و دو

حق همی داند که من آن روز شادم یا که تو

لشکر روس است سرگردان و مغلوب و زبون

ساحل بحر خزر قفقاز گردد پر ز خون

هر کشیشی مات بینم هر صلیبی دستگیر

تا بموت از ساحت تفلیس خواهد شد اسیر

ظلم و جور از ملک ایران خارج و فانی شود

تا رواج و رونق دین مسلمانی شود

روس پر آشوب و ایران است آرام آن زمان

غلغل اندازد به گردون بانگ اسلام آنزمان

فتوی قتل عدو نزدیک شد یابد به روز

روشنی گیرد در ایران این چراغ نیمسوز

هر چه سردار است و سنگین بنگری زرین کمر

هر که حقگو بود و حق بین می شود صاحب هنر

ظلم بر باد اندر آید عدل گردد برقرار

علم و فضل عالمان تا حشر گردد پایدار

اینچنین روز ابتدای شادی اسلام شد

لیک اندر سی و چار این فتنه ها آرام شد

دیده تیمور بیدار است اندر روز و شب

از پی نظم و رواج دین سالار عرب

شمارهٔ ۲۶ - راز تیموری

یک آشوب عظیمی اندرین گیتی بدست آید

ز سوزش خاک در شیون ز دودش مصر مست آید

چو دود از مصر بر خیزد به خشک و تر درآمیزد

به ملک روم یعنی در زمین خور نشست آید

چنان بارد بسر هر تازه چرخی راز چرخ آتش

که از پستی بلا خیزد از بالا به پست آید

قصاص از حق شود پیدا بلای ایزد از بالا

به فرق انگلیس و روس و هر باطل ز مست آید

منظومه‌ها

شورشنامه

رستم نامه

در تقریظ شاهنامه و مثنویات و قطعات دیگر

مفردات

شمارهٔ ۱ : ز بی‌دردان علاج درد خود جستن بدان ماند

شمارهٔ ۲ : چند روزی پیش و پس شد ورنه از دور سپهر

شمارهٔ ۳ : این رشته بی پیوند هر چند که یک تار است

شمارهٔ ۴ : یک قطره ز آب گرم و یک ذره وفا

شمارهٔ ۵ : تو چون بهاری و گیتی چو باغ و ما چو درخت

شمارهٔ ۶ : رشت هم نیک است کاو از حمار گم شده

شمارهٔ ۷ : روحی فداک بی تو مرا کار مشکل است

شمارهٔ ۸ : موی خوانم میان او اما

شمارهٔ ۹ : بوستانش را آیفت ز بهن نرسد

شمارهٔ ۱۰ : طراز خاتم شاهنشهی به لوح ابد

شمارهٔ ۱۱ : همچو ملخی که شاخساری بخورد

شمارهٔ ۱۲ : آن روز که مه شدی نمی دانستی

شمارهٔ ۱۳ : نام محمودش که محمودست بشمر پس بگو

شمارهٔ ۱۴ : قبله‌گاها سال و ماهت تا ابد فرخنده باد

شمارهٔ ۱۵ : حق تعالی مر ترا آورده از ایران پدید

شمارهٔ ۱۶ : ای کودک نوزاده که پیران جهان را

شمارهٔ ۱۷ : می رسانم به عز عرض حضور

شمارهٔ ۱۸ : به غیر از غمزه و حسن و لطافت خوبرویان را

شمارهٔ ۱۹ : گریه مینا، نگر به چشم ترش بین

شمارهٔ ۲۰ : از کلام و خنده دشنام و گله، ضرب و کنایت

شمارهٔ ۲۱ : از دیر نخواهم رفت در کعبه که میدانم

شمارهٔ ۲۲ : رفیق من مه من یار من جعلت فلاک

شمارهٔ ۲۳ : مطاعا، مشفقا تا چند غفلت داری از حالم

شمارهٔ ۲۴ : خداوندگارا تو را در دو عالم

شمارهٔ ۲۵ : عزیز من به خدا جز تو یک عزیز ندارم

شمارهٔ ۲۶ : در آن زمان که بود بیم جان شگفت مدار

شمارهٔ ۲۷ : به ابی انت و امی ز خدا می خواهم

شمارهٔ ۲۸ : من موصوله ام و از لب لعلت جانا

شمارهٔ ۲۹ : تصدقت شوم ای گلعذار سیمین تن

شمارهٔ ۳۰ : قربان سرت شوم بیا حالم بین

شمارهٔ ۳۱ : هنر اکنون به دل خاک طلب باید کرد

شمارهٔ ۳۲ : دردت به جانم ای بت نامهربان من

شمارهٔ ۳۳ : همایون باد و فرخ باد و میمون

شمارهٔ ۳۴ : پیش مرگت شوم ای لعبت چین

شمارهٔ ۳۵ : رئیس خیل هواجن امام جمعه حسن

شمارهٔ ۳۶ : شبروی گر هست ماه است آن هم اندر آسمان

شمارهٔ ۳۷ : برادرا، به عروس نشاط،همسر شو

شمارهٔ ۳۸ : دل زنده می شود به نسیم خیال تو

شمارهٔ ۳۹ : ببال ای تخت افریدون نیار ای تاج کیخسرو

شمارهٔ ۴۰ : من در غم تو چو مرغ سرکنده

شمارهٔ ۴۱ : یک روز تو را به راه دیدم

شمارهٔ ۴۲ : هزار سال رهست از تو تا مسلمانی

شمارهٔ ۴۳ : چشم مستت شوخی آغازد همی

شمارهٔ ۴۴ : به هر که جور نکردی نمی توانستی

شمارهٔ ۱

ز بی‌دردان علاج درد خود جستن بدان ماند

که خار از پا برون آرد کسی با نیش عقرب‌ها

شمارهٔ ۲

چند روزی پیش و پس شد ورنه از دور سپهر

بر سکندر نیز بگذشت آنچه بر دارا گذشت

شمارهٔ ۳

این رشته بی پیوند هر چند که یک تار است

در صومعه تسبیح است در میکده زنار است

شمارهٔ ۴

یک قطره ز آب گرم و یک ذره وفا

در چشم و دلت خدای داناست که نیست

شمارهٔ ۵

تو چون بهاری و گیتی چو باغ و ما چو درخت

به جز بهار که پوشد بر این درختان رخت

شمارهٔ ۶

رشت هم نیک است کاو از حمار گم شده

ارغنون آید به گوش مالک ار چه منکر است

شمارهٔ ۷

روحی فداک بی تو مرا کار مشکل است

بر خاطرم ز هجر تو این بار مشکل است

شمارهٔ ۸

موی خوانم میان او اما

موی در این میان نمی گنجد

شمارهٔ ۹

بوستانش را آیفت ز بهن نرسد

دوستانش را آیفت به دشمن نرسد

شمارهٔ ۱۰

طراز خاتم شاهنشهی به لوح ابد

شد است یاتی من بعدی اسمه احمد

شمارهٔ ۱۱

همچو ملخی که شاخساری بخورد

وانگاه ورا به شاخ ساری بخورد

شمارهٔ ۱۲

آن روز که مه شدی نمی دانستی

کانگشت نمای عالمی خواهی شد

شمارهٔ ۱۳

نام محمودش که محمودست بشمر پس بگو

عاقبت محمود سوی احمد محمود شد

شمارهٔ ۱۴

قبله‌گاها سال و ماهت تا ابد فرخنده باد

دشمنت در گریه و لعل لبت در خنده باد

شمارهٔ ۱۵

حق تعالی مر ترا آورده از ایران پدید

همچو نادرشاه از افشار و تیمور از تتر

شمارهٔ ۱۶

ای کودک نوزاده که پیران جهان را

تعلیم کنی دانش و تلقین کنی اسرار

شمارهٔ ۱۷

می رسانم به عز عرض حضور

بنده ی زار مضطر مهجور

شمارهٔ ۱۸

به غیر از غمزه و حسن و لطافت خوبرویان را

هزاران نکته می‌باید که جز عاشق نداند کس

شمارهٔ ۱۹

گریه مینا، نگر به چشم ترش بین

ناله بربط شنو به داد دلش رس

شمارهٔ ۲۰

از کلام و خنده دشنام و گله، ضرب و کنایت

شور و شیرین تند و تلخ و ترش و تیز است آن زبانش

شمارهٔ ۲۱

از دیر نخواهم رفت در کعبه که میدانم

در دیر و حرم قبله است محراب دو ابرویش

شمارهٔ ۲۲

رفیق من مه من یار من جعلت فلاک

گرم تو دوستی از دشمنان ندارم باک

شمارهٔ ۲۳

مطاعا، مشفقا تا چند غفلت داری از حالم

ببین دور از درت گیتی پریشان کرده احوالم

شمارهٔ ۲۴

خداوندگارا تو را در دو عالم

به اورنگ اقبال خواهم مسلم

شمارهٔ ۲۵

عزیز من به خدا جز تو یک عزیز ندارم

رفیق هجر تو جز اشک ریز ندارم

شمارهٔ ۲۶

در آن زمان که بود بیم جان شگفت مدار

به زیر چادر ناهید اگر خزد بهرام

شمارهٔ ۲۷

به ابی انت و امی ز خدا می خواهم

که رساند زره لطف بدان درگاهم

شمارهٔ ۲۸

من موصوله ام و از لب لعلت جانا

صله بوسه دهم عاید آن می خواهم

شمارهٔ ۲۹

تصدقت شوم ای گلعذار سیمین تن

که بی حضور تو تلخ است زندگانی من

شمارهٔ ۳۰

قربان سرت شوم بیا حالم بین

در دست فراق خویش با مالم بین

شمارهٔ ۳۱

هنر اکنون به دل خاک طلب باید کرد

زانکه اندر دل خا کند همه پرهنران

شمارهٔ ۳۲

دردت به جانم ای بت نامهربان من

زیرا که بی تو مایه‌ی رنج است جان من

شمارهٔ ۳۳

همایون باد و فرخ باد و میمون

جلوس شاه بر تخت همایون

شمارهٔ ۳۴

پیش مرگت شوم ای لعبت چین

که غلامیت به از سلطنت روی زمین

شمارهٔ ۳۵

رئیس خیل هواجن امام جمعه حسن

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

شمارهٔ ۳۶

شبروی گر هست ماه است آن هم اندر آسمان

سرکشی گر هست سروست آن هم اندر بوستان

شمارهٔ ۳۷

برادرا، به عروس نشاط،همسر شو

ولیک با خبر از حال این برادر شو

شمارهٔ ۳۸

دل زنده می شود به نسیم خیال تو

جان رقص می کند به امید وصال تو

شمارهٔ ۳۹

ببال ای تخت افریدون نیار ای تاج کیخسرو

که این ملک کهن را داد یزدان شهریاری تو

شمارهٔ ۴۰

من در غم تو چو مرغ سرکنده

همواره لبت ز عیش در خنده

شمارهٔ ۴۱

یک روز تو را به راه دیدم

هر روز مراست دیده بر راه

شمارهٔ ۴۲

هزار سال رهست از تو تا مسلمانی

هزار سال دیگر تا به شهر انسانی

شمارهٔ ۴۳

چشم مستت شوخی آغازد همی

وز نگاهی کار ما سازد همی

شمارهٔ ۴۴

به هر که جور نکردی نمی توانستی

تو آن نه ای که جفایی توانی و نکنی

دیوان اشعار

قصاید

قصاید عربی

غزلیات

مسمطات

ترجیعات

ترکیبات

مقطعات

مثنویات

رباعیات طنز

سرودهای وطنی

اصطلاحات علم رمل

فرهنگ پارسی

اضافات

منظومه‌ها

مفردات

ادیب الممالک

دیوان اشعار