معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ میرزا آقاخان کرمانی

میرزا عبدالحسین کرمانی معروف به میرزا آقاخان کرمانی (زادهٔ ۱۲۳۲ هجری شمسی در بردسیر کرمان، مقتول به سال ۱۲۷۵ هجری شمسی در تبریز) نویسنده، آزادی‌خواه، منتقد و از شخصیتهای دورهٔ مشروطهٔ ایران است. کتاب «نامهٔ باستان» یا «سالارنامه» از وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

نامهٔ باستان

بخش ۱ - نامهٔ باستان در یگانگی خداوند پاک : سر نامه بر نام زروان پاک

بخش ۲ - در ستایش وخشوران تابناک : درود فراوان به زرهوش شید

بخش ۳ - در احوال عصر تاریکی و اساتیر : پژوهنده ی مردم باستان

بخش ۴ - چگونگی از میان رفتن تاریخ ایران : مر این راز سربسته را کس نجست

بخش ۵ - اشارت به اشتباهات مورخان ایران : گهی شاه را پهلوان خوانده است

بخش ۶ - سبب نظم کتاب : مرا گفت دستور فرخنده رای

بخش ۷ - در بیان ملت آریانا : خوشا قوم آریان نیکو تبار

بخش ۸ - سلاله آبادیان : خنک گاه آبادیان گزین

بخش ۹ - سلاله آجامیان : زهی عصر آجامیان سترگ

بخش ۱۰ - سلاله ی فریدون : خوشا وقت شاه، آفریدون گرد

بخش ۱۱ - احوال سلم و تور و عصر پهلوانی : اگرچه پس از آن دو فرمانروا

بخش ۱۲ - سلاله ی مدی و پادشاهی کیقباد : چنین تابگاه گو کی نژاد

بخش ۱۳ - زمان فترت مدی : دگرباره برخاست آشوب و جنگ

بخش ۱۴ - پادشاهی توس : پس آنگه مغان انجمن ساختند

بخش ۱۵ - پادشاهی فریبرز : خنک آن فریبرز شاه مهان

بخش ۱۶ - پادشاهی کی آرش : پسر بد مراو را یکی نامدار

بخش ۱۷ - جنگ با آلیات درلیدیا : چو از کار نینویه پرداخت شاه

بخش ۱۸ - پادشاهی اژدها : ولی اژدها پور آن شهریار

بخش ۱۹ - در پیدایش کیخسرو : زبار و بر خسروانی درخت

بخش ۲۰ - شاهنشاهی سیروس اعظم : چو نامه به سیروس فرخ رسید

بخش ۲۱ - فتوحات سیروس در لیدیه و یونان و بابل و مشرق زمین

بخش ۲۲ - برداشتن سیروس دل از جهان و گوشه گزیدن : به بلخ اندر آتشکده نوبهار

بخش ۲۳ - کشتن دمور سیروس را : وز آن روی سیروس در باختر

بخش ۲۴ - شاهنشاهی کیکاوس : همان گاه کاوس کی بود خوش

بخش ۲۵ - خروج گماتا و مردن کاوس : به گاهی که از مصر آمد به شام

بخش ۲۶ - پادشاهی اسفندیار : خوشا گاه فرخ یل اسفندیار

بخش ۲۷ - جنگ های داریوش و فتوحات او : در ایام این شاه والاتبار

بخش ۲۸ - شاهنشاهی زریر بزرگ و رفتن او به یونان : پس از وی زرکسیس کش پور بود

بخش ۲۹ - شمه ای از بزرگی زریر و قصه ی استرو مردخا : زشاهان فزون بود او را منش

بخش ۳۰ - شاهنشاهی اردشیر دراز دست ملقب به بهمن : پس از وی کی نامدار اردشیر

بخش ۳۱ - سرکشی کردن مکابیز با اردشیر : برآشفت جنگی مکابیز گرد

بخش ۳۲ - جنگ های اردشیر در مغرب : وزان سو چو از مصر پرداخت شاه

بخش ۳۳ - شاهنشاهی زریر ثانی و شغاد برادرش : پس از وی زرکسیس بر شد به گاه

بخش ۳۴ - شاهنشاهی داراب بن بهمن : بیامد به سر تاج شاهی نهاد

بخش ۳۵ - سرگذشت ساسان پور بهمن : برادر بد او را یکی شیرگیر

بخش ۳۶ - سرکشی مصریان و جنگ داراب با یونانیان : سپس مصریان سر برافراشتند

بخش ۳۷ - شاهنشاهی اردشیر ثانی معروف به منسومون : پس از مرگ داراب شاه اردشیر

بخش ۳۸ - جنگ های اردشیر در خاک یونان : پس از کار سیروس در لیدیا

بخش ۳۹ - جنگ های اردشیر در شیپر و کادوزین : دگر شیپریان سر برافراشتند

بخش ۴۰ - جنگ اردشیر با مصریان : سپس رفتن مصر را ساز کرد

بخش ۴۱ - شاهنشاهی اکوس (اخواست) : اکوس اندر آمد به تخت مهی

بخش ۴۲ - فتوحات اخواست در فلسطین و مصر : بیاراست پس خویشتن، جنگ را

بخش ۴۳ - شمه ای از حال فیلپوس : فلیب دلاور به مکدونیا

بخش ۴۴ - کشته شدن اخواست : وزین روی اخواس در عیش و نوش

بخش ۴۵ - شاهنشاهی ارزاس : بیاراست پس تاج الماس را

بخش ۴۶ - شاهنشاهی دارای سوم معروف به کودمانس : یکی مرد بد خودسر و بد کنش

بخش ۴۷ - آمدن اسکندر به ایران : دویم سال از شاهیش چون رسید

بخش ۴۸ - جنگ نخستین دارا با اسکندر : چو از کار لیدی بپرداخت باز

بخش ۴۹ - دیگر باره لشکر آراستن دارا : دگر باره دارا سپه کرد ساز

بخش ۵۰ - نامه دارا به اسکندر و پاسخ آن : چو بر چرخ گردون رسید افسرش

بخش ۵۱ - جنگ دوم دارا با اسکندر و گریختن دارا : چو برخواند دارا بسی شد دژم

بخش ۵۲ - کشته شدن دارا به دست ستراپان خود : بهاران سوی مدیه آمد دمان

بخش ۵۳ - سلاله سلوکیان : پس از مرگ اسکندر نامور

بخش ۵۴ - سلاله اشکانیان : نخست اشک کش بد زآرش نژاد

بخش ۵۵ - سلاله ساسانیان : سرایندهٔ نامهٔ باستان

بخش ۵۶ - پادشاهی اردشیر بابکان : چنین تابگاه کیی بر نشست

بخش ۵۷ - پادشاهی شاپور پسر اردشیر : پس از مردن شاه شاپور راد

بخش ۵۸ - پادشاهی اورهرمز پور شاپور : یکی پور بودش چو تابنده شید

بخش ۵۹ - پادشاهی بهرام دوم : ورارام پور دلارام او

بخش ۶۰ - پادشاهی بهرام سوم : پسرش اندر آمد به تخت کیان

بخش ۶۱ - پادشاهی نرسی : چو برگشت بهرام را روز بخت

بخش ۶۲ - پادشاهی اورمزد بزرگ : پس از مرگ وی اورمزد بزرگ

بخش ۶۳ - پادشاهی شاپور ذوالاکتاف : پس از شاه بروی درم ریختند

بخش ۶۴ - جنگ شاپور با رومیان : کانستانتن آمد به جنگش دمان

بخش ۶۵ - فتوحات شاپور در مشرق : پس از جنگ با رومیان پادشاه

بخش ۶۶ - پادشاهی اردشیر و شاپور و بهرام : پس از وی کی نامدار اردشیر

بخش ۶۷ - پادشاهی یزدگرد : چو شد پادشاه بر جهان یزدگرد

بخش ۶۸ - پادشاهی کسری پسر اردشیر : چو شد یزدگرد از جهان کهن

بخش ۶۹ - پادشاهی بهرام گور : چو بهرام بر شد به تخت مهی

بخش ۷۰ - تاختن بهرام بر لشکر خاقان : یکی لشکری کرد خاقان گزین

بخش ۷۱ - پادشاهی یزدگرد سپه دوست : پس از وی پسر تاج شاهی بجست

بخش ۷۲ - پادشاهی هرمزد : پسر بد مر او را دو فرخنده کام

بخش ۷۳ - پادشاهی پیروز : زهرمز چو پیروز دل شاد شد

بخش ۷۴ - جنگ پیروز با افتالیت ها و کشته شدنش : سوی جنگ هیتالیان کرد روی

بخش ۷۵ - پادشاهی پلاش برادر پیروز : نشاندند بر گاه زرین پلاش

بخش ۷۶ - پادشاهی قباد (بار نخستین) : قباد آمد و تاج بر سر نهاد

بخش ۷۷ - پادشاهی زاماسپ : نشاندند زاماسب را بر بگاه

بخش ۷۸ - پادشاهی قباد بار دوم : چو آمد به تخت کیی بر نشست

بخش ۷۹ - شاهنشاهی کسری ملقب به نوشیروان : چو کسری نشست از بر تخت عاج

بخش ۸۰ - پادشاهی هرمز : پس از وی جهان جوی هرمزد شاه

بخش ۸۱ - پادشاهی خسرو پرویز : چو بر تخت بنشست پرویز شاه

بخش ۸۲ - پادشاهی بهرام چوبینه : وزان روی بهرام یل با سپاه

بخش ۸۳ - پادشاهی خسرو پرویز دوم بار : چو بهرام را بخت برگشت سخت

بخش ۸۴ - پادشاهی غباد معروف به شیرویه : غباد از بر تخت زرین نشست

بخش ۸۵ - پادشاهی اردشیر : گران مایه پورش که بد اردشیر

بخش ۸۶ - پادشاهی سربار معروف به گراز : گراز پلید آن بد بدنژاد

بخش ۸۷ - پادشاهی پوران دخت : زخسرو یکی دخت پوران به نام

بخش ۸۸ - پادشاهی هرمزد : جهان جوی فرخنده ی ماه چهر

بخش ۸۹ - پادشاهی سنندج : نشاندند شاه سنندج به تخت

بخش ۹۰ - پادشاهی آزرمیدخت : زنش را که خواندند آزرمیدخت

بخش ۹۱ - پادشاهی فرخ زاد : زجهرم فرخ زاد را خوانده اند

بخش ۹۲ - پادشاهی یزدگرد شهریار : بیامد به تخت کیی یزدگرد

بخش ۹۳ - مجملی از وضع جغرافی و حسن موقع طبیعی ایران

بخش ۹۴ - تأسف بر اوضاع حالیه ایران : مگر حال آن ملک برگشته است

بخش ۹۵ - یاد ایام نیک بختی و سعادت روزگار پیشین : ایا ملک ایران انوشه بزی

بخش ۹۶ - تعزیت و سوگواری ایام گذشته : کجات آن همه رسم و آیین و راه؟

بخش ۹۷ - خطاب به اورنگ کیان : تو ای گاه و دیهیم شاهنشهی

بخش ۹۸ - خطاب به ابنای وطن گرامی : کنون ای مرا ملت هوشمند

بخش ۹۹ - خطاب به شاهنشاه ایران : بترس ای جهان جوی ایران خدای

بخش ۱۰۰ - در مقام شرح حال گوید : تو تا باشی ای خسرو نامور

بخش ۱۰۱ - افتخاریه در مقام تحدیث نعمت گوید : ندیدی تو این خامه ی تیز من؟

بخش ۱۰۲ - در ستایش پادشاهان و فواید طبیعی ایشان : به ایران مباد آن چنان روز بد

بخش ۱۰۳ - در مقام اندرز و نصیحت ملوک : سزد گر ازین حال عبرت بری

بخش ۱۰۴ - خاتمه و تاریخ اتمام کتاب : چو آمد به بن این کهن داستان

بخش ۱ - نامهٔ باستان در یگانگی خداوند پاک

سر نامه بر نام زروان پاک

که رخشید ازو هرمز تابناک

خداوند زاووش و کیوان پیر

فروزندهٔ ماه و ناهید و تیر

وز او آفرین باد بر ایزدان

که هستند فرمانبرش جاودان

هم امشاسپندان با زور و دست

که دارند بر کوه ها را نشست

وهومانو آن پیک هوش و خرد

کزو برتر اندیشه برنگذرد

دگر ثاریوهرا سروش شهان

کزاو گردد آباد ویران جهان

سپندار میتا شه زندگی

که جان ها ازو یافت پایندگی

فراواشی امشاسفند روان

که آخر شتابد سوی آسمان

بسی باد نفرین ناخوب و زشت

ابر انگرومانیوس پلشت

که اهریمنانند او را رهی

ز نور و فروغ است جانش تهی

اکومانو آن دیو تیره روان

که از زهر تن‌ها کند ناتوان

دگر زیری آن مایهٔ بغض و کین

کز او شد پر آشوب روی زمین

دگر سااورو آن بد بدکنش

که آز و فریب است او را منش

همان اندریمان ناپاک رای

که جور و ستم ماند از وی به جای

بخش ۲ - در ستایش وخشوران تابناک

درود فراوان به زرهوش شید

که زردشت ازین نام آمد پدید

اگر پهلوانی بخوانی زبان

تو زردشت را عقل درخشنده دان

شت و شید را معنی آمد بزرگ

چو خورشید کو هست نور سترگ

هم اوی است هوشنگ باهوش و هنگ

که آتش پدید آورید از دو سنگ

هم اوی است ادریس فرخ نهاد

که آیین حکمت به گیتی نهاد

نه تنها گذر کرد بر آسمان

به مینوی بگزید جا جاودان

به تازی تو زرهوش ادریس دان

که هرمس ورا خوانده یونانیان

خبر داده از ختم پیغمبران

هم از موسی و عیسی و دیگران

بگفتا که سا اوشیای بزرگ

یکی سازد آبشخور میش و گرگ

پدید آورد راه یزدان پاک

بپردازد از اهرمن روی خاک

به شمشیر گیتی بگیرد همی

که دین بهی را پذیرد همی

نخستین فطرت پسین شمار

بود استواتریتی نامدار

که همواره وخشور ایزد یکی است

تفاوت اگر هست خود اندکی است

بخش ۳ - در احوال عصر تاریکی و اساتیر

پژوهنده ی مردم باستان

که از قوم پیشین زند داستان

چنین گفت: کاین هر که جوید همی

به تاریکی اندر بپوید همی

که احوال پیشین به تاریکی است

خرد را در این راه باریکی است

به تیره شب اندر توان ماه جست

ولیکن نیارد کس این راه جست

نه بنوشته بود است تاریخشان

نه کس می بداند بن و بیخ شان

مگر یاد دارد پسر از پدر

بگوید فسانه تو را سر به سر

که هر کاو به تاریخ شد رهنمون

ز افسانه تاریخ آرد برون

و پا خود نشان ها و آثار پیش

تو را رهنمایی کند کم و بیش

که هر چه از زمین آید اکنون پدید

شود گنج های کهن را کلید

چنان چون درین عصر کامد عیان

همه خشت و آثار کلدانیان

و باز اشتقاقات و نام لغات

نماید تو را صورت واقعات

وگرنه خود را درین راه نیست

کس از راز پوشیده آگاه نیست

بخش ۴ - چگونگی از میان رفتن تاریخ ایران

مر این راز سربسته را کس نجست

که گیتی چه سان بود روز نخست

نداند کس آغاز مردم چه بود؟

چگونه نمودند کشت و درود؟

چگونه فراز آمدند این گروه؟

در آباد بودند یا دشت و کوه؟

که بود آن که دیهیم بر سر نهاد؟

ندارد کس از روزگاران بیاد

به ویژه در ایران که تاریخ نیست

اساتیرشان را بن و بیخ نیست

که از گاه کلدانیان تا عرب

سه نوبت بپژمرد علم و ادب

یکی گاه ضحاک با دستبرد

که آثار آجامیان را سترد

دگر گاه اسکندر نامجوی

که آن نامه ها شست با آب جوی

سوم گاه اسلام کز تازیان

بسی رفت بر مرز ایران زیان

درین هر سه فترت که شد رونمای

نماند از اثرهای ایران به جای

و گر پاره ی داستان ها زدند

نوایی هم از باستان ها زدند

نه پیداست بن شان زسر سر ز بن

همه درهم و برهم آمد سخن

کسی کان فسان ها بپوید همی

نشانش زشهنامه جوید همی

که فردوسی طوسی پاکزاد

همه داد مردی و دانش بداد

نکرده است پنهان یکی داستان

چه از پهلوانی، چه از باستان

ولی حیف کش ره پدیدار نیست

به جز جستن اندر شب تار نیست

در آن نام هایی که او گفته است

بسی سهو و تحریف ها رفته است

همان در زمان های شاهان پیش

بسی کرده تلفیق از کم و بیش

نیاورده نام شهان را تمام

به ترتیب زیشان نبرد است نام

بخش ۵ - اشارت به اشتباهات مورخان ایران

گهی شاه را پهلوان خوانده است

گهی عصر این را بدان رانده است

گهی کشوری را کند شاه نام

گهی شخص نامیده قومی تمام

گهی نام جنگی شده پهلوان

گهی گوید از دیو و از جاودان

یکی را کند شاه سالی هزار

پدر را به جای پسر شهریار

دریغا که تاریخ در آن زمان

چو مه بود در زیر ابری نهان

هم آثار پیدا نبودی بسی

خطوط کهن را نخواندی کسی

زآتور و از بابل و لیدیا

زآلام و از هتن و از میدیا

ز یونان و از مصر و قوم فنیس

نبود آگهی نزد دستان نویس

ازین رو سروده سخن ناشناس

یکی را نموده به دیگر قیاس

زمان های شاهان همه درهم است

سخن های تاریخ بس مبهم است

چو صد سال شاهی کند کیقباد

کس از توس و آرش نیارد بیاد

فریبرز کو بود شاه مدی

نتابید ازو فره ایزدی

چو کاوس فرمان براند بسی

زاکمینیان یاد نآرد کسی

چو لهراسب شاهی کند گاه دیر

به یونان سفارت نماید زریر

چو گشتاسب باشد یکی شهریار

زشاهی فرو ماند اسفندیار

سه پنجه که شاهی کند اردشیر

دوم اردشیر را نیاید بویر

چو رستم زید سالیان دراز

به هر جنگ او خود بود رزم ساز

چو گرشسب باز او نشیند به تخت

شود زال زر پهلوی نیکبخت

چو سیروس خواند همی زند و است

مه و سال زردشت نباشد درست

چو ضحاک شاهیست سالی هزار

نیایند کلدانیان در شمار

فریدون چو شاهی کند پنج صد

به آبادیان سلطنت کی رسد

چو افراسیاب است خاقان ترک

همان شیده او راست پور بزرگ

چو ایلاگوی شد ز تورانیان

بود رود کارن یکی پهلوان

چو ایراک پور فریدون بود

شلمناصر و تور وارون شود

چو آثور شد سرو شاه یمن

بود شهر نینویه نام چمن

چو سگسار شد نام مازندران

همان گرگساران بود اندران

چو ملک دیاگوست دشت دغو

ز گرسیوز آرند دختی نکو

چو آرمینه هم گشت سرحد تور

گرازان در آن جا برآرند شور

گر ایرش همان جنگ آرش بود

چو سیوز که نام سیاوش بود

گروهی زره پهلوانی نبود

فرود دلاور جوانی نبود

نه پیران ویسه است دستور شه

که او خود بود جاودانی سپه

آلانان به جز ملک آلام نیست

که گوید به شهنامه نام دژیست

گروهی ز تاتار باشد پشنگ

که بودند به امیدیان پیش جنگ

گهارگهانی است هون سیاه

که بودی قراخان زتوران سپاه

بلاشان به جز قوم شریک نیست

چو بیژن که افسانه ی بی زنی ست

پشن خود بود جنگ نورانیاس

که اندر پلانه بد آن را اساس

از این گونه باشد غلط ها بسی

که آگه نبودی از این ها کسی

مگر اندرین عصر فرخنده بن

که پیدا شد آن رازهای کهن

دریغ است که امروز ایرانیان

ندانند تاریخ پیشینیان

بخش ۶ - سبب نظم کتاب

مرا گفت دستور فرخنده رای

که این راز سربسته را برگشای

کنونت که امکان گفتار هست

به تاریخ دانان سروکار هست

همان به که تیغ قلم برکشی

به تاریخ پیشین قلم درکشی

فشانی بر افسانه ها آستین

نویسی یکی نامه ی راستین

ز تاریخ یونان و کلدان و روم

ز آثار ویران و آباد بوم

فراز آوری نامه ی شاهوار

که ماند به گیتی زما یادگار

به هر کار یاری نمایم تو را

همی دوستی برفزایم تو را

مرا داد ازین گونه چندان نوید

که شد جان من سر به سر پر امید

دل من بدان گفته ها گرم شد

روانم پر از شرم و آزرم شد

چو یک سال بردم درین کار رنج

به پایان شد این نامبردار گنج

اگر چه به نظمم نبد دسترس

که چون شاهنامه نگفته است کس

بیفکندم از نثر طرحی عظیم

که پیدا نماید صحیح از سقیم

به نیروی یزدان پیروزگر

یکی گنج آراستم پرگهر

ز زند و اوستا و از پهلوی

فراز آوریدم به طرز نوی

ز آثار آنتیک و خط کهن

نیاورده نگذاشتم یک سخن

چو آمد به بن این کهن داستان

بنامیدمش نامه ی باستان

چو دیباچه اش را بیاراستم

زهر چاپلوسی بپیراستم

به جز ناظم الدوله

نامی دگر در آن جا نبردم ز یک نامور

گمانم چنین بد که پاداش این

نبینم به جز توشه و آفرین

یکی مرد بد زشت و شوم و پلید

که رویش سیه بود و مویش سپید

فرومایه را نام ناپاک بود

بد اندیش و بی شرم و بی باک بود

همی زشت راندی سراسر سخن

ورا بی سبب گشت دل زمن

همه مقصدش بود از آن سر به سر

که از من خورد چند دینار زر

نداند که بی زارم از آن روش

که نفرین بر او باد و بر اخترش

گرانمایه دستور آزاده مرد

دلش بی جهت از من آمد به درد

به گفتار آن مرد ناپاک شوم

بر شاه ایران و خونکار روم

چون او نامور مرد والا نژاد

زمن کرد گفتار ناخوب یاد

مرا خود بدآیین و بد کیش خواند

بدم شیر نر او مرا میش خواند

از این گفته او را نبد هیچ سود

به جز آن که بر شهرت من فزود

من از وی نراندم سخن بر بدی

نکو داشتم شیوه بخردی

در آخر پشیمان شد از گفت خویش

مرا خواست کش باز آیم به پیش

نرفتمش پیش و نکردم نیاز

که درویش را خوش بود کبر و ناز

چو از روم شد سوی ایران زمین

برادرش آمد شدش جانشین

خردمند و باهوش و با رای بود

ولیکن نشستن نه بر جای بود

خطا را نکردی جدا از صواب

به نشناختن مرد عالی جناب

به گاهی که از من ز نزدیک و دور

به روم اندر انداخت آشوب و شور

بر شاه رفت و سخن ساز کرد

به گفتار بد از من آغاز کرد

نگویم که شه گشت بد دل زمن

ولی کردش اغفال گاه سخن

نمودند تسخیرم از پایتخت

به سوی طربزون کشیدیم رخت

ایا چند تن دیگر از زادگان

جهاندیده مردان و آزادگان

درین ساحل خوش هوای گزین

نیامد مرا هیچ خوش تر ازین

که نظم آورم نامه ی مختصر

ز تاریخ ایران به طرزی دگر

به نام همایون عبدالحمید

کز او هست آثار نیکو پدید

شهنشاه با فر و با عدل و داد

یکی نغز دیباچه سازم گشاد

چو فردوسی آن مرد بی یار و جفت

که شهنامه بر یاد محمود گفت

ولیکن بترسم که او را هجا

سپس بایدم گفت از التجا

همان به که زین گفته ها بگذریم

سخن ها ز جمشید و کی آوریم

خنک آنکه دل ها زخود کرد شاد

که نامش به نیکی بیارند یاد

بخش ۷ - در بیان ملت آریانا

خوشا قوم آریان نیکو تبار

که ایران از آنان بود یادگار

همه ژرمن و اند و سکسان و هاد

از آن بیخ فرخنده دارد نژاد

پرستیدن ماه و خور کارشان

به بلخ و به خوارزم بازارشان

بدی کار آن قوم برزیگری

به صحرای جیحون و مرو و هری

بخش ۸ - سلاله آبادیان

خنک گاه آبادیان گزین

که آباد گردید از ایشان زمین

بود یافث آباد فرخ نهاد

که کلدانی آبت نمودش یاد

هم اکنون از آن قوم فرخنده رای

جز آباز و چرکس نبینم به جای

سیامک مگر خود بدی زان تبار

که همواره می زیست در کوهسار

به هندی ورا نام شیوا بدی

که در پیش دادار برپا بدی

چو بگرفت رسم و ره بندگی

ز دیوان سرآمد بر او زندگی

بخش ۹ - سلاله آجامیان

زهی عصر آجامیان سترگ

که جمشید بودی برایشان بزرگ

ازو فرهی یافت کار جهان

که او بد یمه پور ویوانجهان

از آجام مانده عجم یادگار

به آیین جم زنده شد روزگار

کند زند و اوستا بدین زمزمه

که اورمزد گفت سخن با یمه

رهانید قوم خود از زمهریر

که بودند در دشت آری اسیر

بنزد کسی کز خرد آگه است

همانا یمه پور ویوانگه است

خوشا آن شیو نامبردار شاه

که می زیست بر کوهسار سیاه

که دانا کیومرث می خواندش

مگر زنده ی جاودان داندش

همان هورفخشاد ازو شد پدید

که بد نام آن شاه ار پاک شید

تو ای خاک ایران عنبر سرشت

خنک آن که اندر تو بد زردهشت

که ادریس و هرمس بد آن نامدار

به گیتی است حکمت از آن یادگار

ازو فرهی یافت روی زمین

که او بود هوشنگ با داد و دین

ازو ماند آیین جشن سده

پدیدار ازو گشت آتشکده

همان نامه ی آسمانی ازوست

که موبد همی خواندش زند و اوست

پدیدار کرده ره بندگی

مراعات کرده حق زندگی

چه خوش گفت پرویز شاه کیا

چو با قیصر روم زد کیمیا

که ما را ز دین کهن ننگ نیست

به گیتی به از دین هوشنگ نیست

همه راه دادست و آیین مهر

نظر کردن اندر شمار سپهر

بخش ۱۰ - سلاله ی فریدون

خوشا وقت شاه، آفریدون گرد

که کلدانیان را زایران سترد

پی ماردوشان از آن جا برید

دگر شوکت اژدها کس ندید

بپرداخت نااهریمنان خاک را

برانداخت آیین ضحاک را

که از پشت گاوان خورش داشتند

ز مغز گوان پرورش داشتند

فریدون لقب بد بفرزانه

ولیکن بدش نام او کشتره

نژادش زآبادیان مهین

که کلدانیان خواندند آبتین

پدر اشکیان پور اسپیله کاو

به نیروی او کس نیاورده تاو

یل کاوه که او بد چو شیر ژیان

به جا ماند از او اختر کاویان

خوشا گاه پیروز با تاج و گاه

همان روزگار منوچهر شاه

که بودند از دخت آشور شه

که گشته به سرو یمن مشتبه

همان ملک ایراک بد جایشان

فروزان چو استاره بد رایشان

همان گاه کابوجیا و شراک

که بخشید بر شاه توران اراک

خنک آرش نامور کان دلیر

به آمل زرویان بیفکند تیر

گر پرس مگر نام آن جنگ بود

که اغریرثش خوانده مرد یهود

بخش ۱۱ - احوال سلم و تور و عصر پهلوانی

اگرچه پس از آن دو فرمانروا

شلمنصر و آتور از نینوا

که امروز خوانندشان سلم و تور

بر ایران همی تاختندی ستور

ولی پهلوانان آن روزگار

چو گرشسب و نیرم چو سام سوار

همان قارن و اکمن پیلتن

دگر زال و مهراب لشکر شکن

چو رستم که او شد سر داستان

لقب کرد دستان ورا باستان

زواره فرامرز و کشواد پیر

چو سیرنک شاه آن یل تیز ویر

همان زو که افراخت زابلستان

همه سیستان ساخت چون گلستان

چو تهماسب که اوزاب را بد پدر

تهمتن به شهنامه خواندش مگر

کریمان به جز او نبوده است کس

همان سام سهم آبان است و بس

سرند همایون و فرخ تورک

شماساس و اترد شد سبب بزرگ

چو گودرز کاو بد کدور لاهور

چو کهرم که جهرم ازو بد مگر

همان خوم بابا کش بدی نام، هوم

در اهواز بودی ورا مرز و بوم

چنین پهلوانان با فر و زور

که بر چرخ گردون رساندند شور

در ایام فترت دلیران بدند

به مردی نگهدار ایران بدند

گهی رزم به آتوریان ساختند

گهی بر فراز آبیان تاختند

کرا از زبان دری نیست تاب

فراز آب را خوانده افراسیاب

چو جیحون که او را چو بنگاشتند

مران رود را جهن پنداشتند

همان شیده که اقوام شیتا بدند

به قوم فراز آب همتا بدند

بر ایران همی تاختند آن گروه

همه مردم آمد از ایشان ستوه

دلیران ایران درین دار و گیر

زهر سو به کردار درنده شیر

نگه داشتند آن سریر مهی

که گاه مهی بد زشاهان تهی

چو گرشسب کوشد به هندو دیار

سمیرامس از وی بشد زخم دار

بجنگید با نامور رامسیس

که خوانندش امروز سیروسریس

به «ارکوشیا» بد مگر این نبرد

که هندوکشش خوانده آزاد مرد

همان هاکهامانش نامور

که سیروس را بود هفتم پدر

زبابل همی تاخت تا نینوا

به آلامیان بود فرمانروا

بخش ۱۲ - سلاله ی مدی و پادشاهی کیقباد

چنین تابگاه گو کی نژاد

ورا خواند دانا مگر کیقباد

که ارباس کرد مدی نام داشت

به البرز کوه اندر آرام داشت

سپاهی زقوم مدی گرد کرد

برآورد از شهر نینونه گرد

بله زیس که او بود بابل خدای

بهر کار ارباس را رهنمای

زمغلوبی خصم دادش خبر

ازیرا که بودی ستاره شمر

چو از کار نینویه پرداختند

یکی سلطنت از مدی ساختند

پس از شاه ارباس شش تن بدی

گرفتند هر یک ره ایزدی

یکی ز آن میان بود نوذر بنام

دگر گرد فرتوس با نام و کام

سه دیگر گو اشکش رزم زن

چهارم بد اورند لشکر شکن

به پنجم کرزم آن یل شیر گیر

ششم بود منجیک گرد دلیر

از ایران بهر گوشه برهم یکی

گرفته زهر کشوری اندکی

ز آترپاتن تا به کابل زمین

نکرد ایچ یاد این از آن آن ازین

بخش ۱۳ - زمان فترت مدی

دگرباره برخاست آشوب و جنگ

در ایران زآتوریان بی درنگ

در آتوریا پادشاهی بد به جای

زاولاد بلزیس بابل خدای

که خوانند بخت النصر نامشان

زگیتی برآورده بد کامشان

بکشتند نوذر شه ماژ را

گرفتند زملک دغوباژ را

تلیمان کورا بکشتند نیز

که او بود در شهر سوزا عزیز

بخش ۱۴ - پادشاهی توس

پس آنگه مغان انجمن ساختند

یکی شاه بر تخت بنشاختند

شه نوذران کش بدی نام توس

هریدوت داناش خواند دیوس

بیامد به تخت مهی برنشست

شهی بود با داد و دانش پرست

بر آراست آن کاویایی درفش

اباکوس و پیلان و زرینه کفش

همه برج ها کرده بد سرخ و زرد

چو زرین و سیمین و هم لاجورد

که روشن روان بود و بیدار بود

به داد و به دانش سزاوار بود

بیاورد از بلخ آتشکده

نگه داشت آیین جشن سده

ز شهر دیاکو یکی دخت خواست

چو کار بزرگی بر او گشت راست

پدید آمد از وی فریبرز راد

که خواند فراورتسش هیرداد

بگاه مهی شد یکی شاه نو

گمانم که بد او سیاوخش کو

خوشا گاه فرخ تیوس بزرگ

که بامیش خوردی همی آب گرگ

بخش ۱۵ - پادشاهی فریبرز

خنک آن فریبرز شاه مهان

که باژش بدادند یکسر شهان

همه ملک ایران بدو شاد گشت

به هر جای ویرانی آباد گشت

ز مصر و فلسطین و هاماوران

فرستاده شد هدیه های گران

کیا لادن آن مرد باریو و بند

که فردوسیش خوانده پولادوند

به آتوریا بد خدیو بزرگ

پلیدی سگی جادویی پیر گرگ

فریبرز جنگید با شاه تور

هنر عیب گردد چو برگشت هور

گرفتار شد اندر آن کارزار

سرش را به حیله بریدند زار

چو گروی زره نام آن جنگ شد

که بروی زهر سو جهان تنگ شد

نه اسب و نه جوشن نه تیغ و سلیح

نبودی همه جز فسون و مزیح

همانا که گرسیوز این رزم بود

که پنداشتندش دلیری عنود

بخش ۱۶ - پادشاهی کی آرش

پسر بد مراو را یکی نامدار

دلیر و هشیوار و خنجر گذار

مگر خود کی آرش بد آن نامور

که بعد از فریبرز شد تاجور

به شهنامه خود نیز گوید همین

فریبرز شد توس را جانشین

سپهدار توس آن کیانی درفش

اباکوس و پیلان و زرینه کفش

به دست فریبرز بسپرد و گفت

که آمد سزا را سزاوار جفت

همه ساله بخت تو پیروز باد

همه روزگار تو نوروز باد

همان نام آرش کند یاد کی

خود این نام جز بر شهان بود کی

سیاکسارش آن شاه با جاه و آب

که نینویه را کرد یسکر خراب

فرو بست بر پیل نر کوس را

بکشت آن شه توس کوس را

ابا هفت گرد از سران مدی

که نابو پولاسر از ایشان بدی

به جایی کجا نام آن بد نوند

بدو اندرون آن کاخ های بلند

در آرودگه تاخت چون پیل مست

مر آن جای را کرد با خاک پست

همانا که الکوس سرکوس بود

که بروی همی آه و افسوس بود

نوند است نینویه ی راستین

پولاسر بود پیلسم هم چنین

بخش ۱۷ - جنگ با آلیات درلیدیا

چو از کار نینویه پرداخت شاه

به لیدی کشانید یکسر سپاه

ابا آلیاد آن شه ساردیز

گرفتند راه نبرد و ستیز

به شهنامه اولاد می خواندش

سپهدار مازنداران داندش

به ساری شده ساردی مشتبهه

همان رود ایرماغ و آب زره

برین رزمه بگذشت سالی چهار

که یک تن نشد چیره در کارزار

در اثنای آورد بگرفت شهید

سیه گشت رخسار روز سپید

بدان سان که فردوسی پاک زاد

زدیو و ز مازندران کرد یاد

شب آمد یکی ابر، بر شد سیاه

جهان گشت چون روی زنگی سیاه

چو دریای قار است گفتی جهان

همه روشنایی ش گشته نهان

یکی خیمه زد بر سر از دود قار

سیه شد جهان چشم ها گشت تار

چو کاوس شد از جهان ناامید

سیه گشت چشمش زدیو سپید

سپه از دو سو روی برکاشتند

که از جادویی ها بپنداشتند

دو شاه سرافراز با دستگاه

ابر آشتی باز جستند راه

ولی تا به ایرماغ از لیدیا

بر ایران بیفزود شاه کیا

از آن پس به بستند عهدی درست

کزیشان کسی جنگ نارد نخست

رگ خون گشادند از بازوان

مزیدند از خون هم هردوان

گرفتند دخت دو شاه گزین

دو پور سرافراز با آفرین

گرازه بدی پور اولاد نیو

که خواندش کرازوس، هیرداد نیو

همان اژدها پور آرش بدی

که تند و بی آرام و سرکش بدی

به پهلو زبان نام او استیاج

که از بابل و تور بگرفت باج

چو بر پهلوی نام راندندیش

همان اسپدان نیز خواندندیش

مگر دخت اولاد بد ارنواز

که آریانسش خواند هرودت باز

خوشا گاه کی آرش نامور

که او بود مر اژدها را پدر

در ایام این شاه با داد و دین

شکست اندر آمد به ترکان چین

اگرچه نخست آمد آن شه ستوه

به هیمالیا شد برافراز کوه

که فردوسی آن را سراید همی

به کوه هماون ستاید همی

چو ترکان گرفتند گردش همه

چو گرگ اندر آمد میان رمه

نه کاموس ماند و نه خاقان چین

نه چنگش نه گردان توران زمین

بخش ۱۸ - پادشاهی اژدها

ولی اژدها پور آن شهریار

بسی بود استمگر و نابکار

در آن عصر میری زاکمینیان

که کاوس خواندندی او را کیان

بر اهواز و بر پارس بد پادشا

به پارزگراد اندرون داشت جا

ورا اژدها دختر خویش داد

که او بد جهانجوی واکمین نژاد

مرآن دخت را بد فرامیز نام

که ماندانه خوانند او را عوام

بخش ۱۹ - در پیدایش کیخسرو

زبار و بر خسروانی درخت

پدیدار شد خسرو نیکبخت

که سیروس خواندندش یونانیان

گوی کی نژادی چو شیر ژیان

بدانگه که سیروس فرخ نهاد

همی خواست از مادر خویش زاد

یکی خواب ناخوش بدید اسپدان

که لرزید اندر تنش استخوان

به هر پاک دستور خود گفت هین

بپرداز ازین طفل روی زمین

چو بشنید هر پاک ازو این سخن

یکی تازه اندیشه افکند بن

به چوپان شه کو بدی مهرداد

مرآن کودک شیرخواره بداد

سپاکو که بد جفت چوپان همی

بپرورد آن کودک از مردمی

ورا نام کردند خرداد گو

به برج شهی شد یکی ماه نو

چو بگذشت یک چند گاهی برین

غمی شد شهنشاه ایران زمین

به عنوان گلگشت برشد به کوه

ابا چند تن از سران گروه

همه کودکان امیران شاه

که همره بدند اندران دستگاه

به چوگان و گوی اندر آورده روی

بر آن دشت هر یک شده نامجوی

ولیکن بر آن نامداران نو

فزونی همی جست سیروس گو

چو برگوی چوگان او کار کرد

چنان شد که با ماه دیدار کرد

زچوگان او گوی شد ناپدید

کسی این شگفتی به گیتی ندید

به میدان یک مرد چونان نبود

کسی را چنان روی تابان نبود

جوانی که بد زاده ی اسپتام

همان دختر شاه بودیش مام

همی برتری جست از آن نامجوی

ولیکن به چوگان زدش همچو گوی

بر آشفت ازین کار و آمد بدرد

مراین زخم را از دلیری بخورد

به پیش پدر شد سخن ساز کرد

زسیروس و کار وی آغاز کرد

که امروز در پیش چندین سوار

شبان زاده ای مرمرا کرد خوار

برآشفت ازو اسپتام دلیر

بگفت این سخن با شه تیزویر

شبان زاده را خواست شاه بزرگ

گوی دید مانند درنده گرگ

همی گفت هر کس که اهریمن است

و یا گرد اکمین رویین تن است

شه از دیدن او شد اندر شگفت

که این را مگر ژنده پیل است جفت

در آن انجمن بود کاوس گرد

که داماد شه بود با دستبرد

بگفت آن که می دید سیروس را

نماند به جز شاه کاوس را

پژوهنده شد اژدهای سترگ

که از میش هرگز نزاده است گرگ

بیامد بر شاه پس مهرداد

همه داستان سر به سر کرد یاد

پر اندیشه شد شاه ازین گفتگوی

زخشم اندر آورد چین بر ابروی

بفرمود تاپور هر پاک را

وزیر خردمند چالاک را

بکشتند و بریان نمودند خوار

نهانی به بابش خوراندند زار

زکاووس شرمنده شد شاه پیر

بدو داد سیروس را ناگریز

دگر باره سیروس آمد رها

زچنگ بداندیش نر اژدها

سوی پارس با هم برفتند تیز

ولی بود هر پاک سر پرستیز

یکی انجمن کرد ز اسپهبدان

همی برشمرد از بد اسپدان

نوندی فرستاد ازیدر به راه

به نزدیک سیروس کاوس شاه

که لشکر بیارای و برساز کار

به کام تو باشد همه روزگار

بزرگان به شاهی تو را خواستند

سر تخت و دیهیم آراستند

بخش ۲۰ - شاهنشاهی سیروس اعظم

چو نامه به سیروس فرخ رسید

سپاهی سوی اکبتان برکشید

به یک حمله کرد اژدها را اسیر

سپاه مدی شد زآورد سیر

نیا را به استرخ در جای داد

شب و روز او را همی داشت شاد

کی آرش که بد نامور خال شه

به هر کار می جست اقبال شه

گرفت آن گهی دختر اسپتام

که خواندند خود اسپنویش بنام

بخش ۲۱ - فتوحات سیروس در لیدیه و یونان و بابل و مشرق زمین

چو از کار مدیه بپرداخت شاه

سوی لیدیا راند یکسر سپاه

که جنگی کرازوس با دستگاه

گذر داده بودی به سرحد سپاه

سپاهش فزون بود از صد هزار

ولیکن نتابید با شهریار

گرفتار شد زنده در رزمگاه

پس آنگه مر او را ببخشید شاه

همیشه بدی شاه را هم نشین

کرازه بد آن نامدار گزین

از آن جا به اسپرته آورد روی

که اسپهرمش خوانده افسانه گوی

همه ملک یونان سراسر گرفت

به هر پاک بسپرد وز ایدر برفت

نبود است پیران ویسه جزاو

که بر لشکر خاصه بد پیشرو

به بابل یکی جنگ فرخ نمود

که هر پهلوانی یکی رخ گشود

یهودان که بودندی آن جا اسیر

چو بخت النصر کردشان دستگیر

زفر چنان شهریار بلند

رها گشتشان جملگی سرزبند

فراوان سلیح و درم دادشان

به بیت المقدس فرستادشان

دگر باره دز هوخت آباد ساخت

روان بزرگان زخود شاد ساخت

به توراتش اندر ستاید سروش

همش نام خوانده است فرخ کروش

ورا دانیال نبی شد وزیر

که بخت النصر کرده بودش اسیر

پس از فتح بابل شه رزمخواه

سوی خاوران راند یکسر سپاه

به هند اندرون نامداری نماند

که منشور تیغ ورا بر نخواند

وز آن جا به سوی ختا و ختن

همی راند آن شاه لشکر شکن

بلرزید از هیبتش هند و چین

ز سهمش بترسید توران زمین

کجا سالیان اندر آمد هفت

که سیروس از ایدر سوی شرق رفت

نیاسود از رزم و پیکار و کین

یکی خشک سالی برآمد برین

دگر باره آهنگ ایران نمود

کز آن جا خرامد سوی مصر زود

بخش ۲۲ - برداشتن سیروس دل از جهان و گوشه گزیدن

به بلخ اندر آتشکده نوبهار

سروتن بشست آن شه نامدار

غمی شد ز پیکار و سیر از بدی

بر او تافت یک خوره ایزدی

پر اندیشه شد مایه ور جان شاه

از آن ایزدی کاروان دستگاه

همی گفت هر جای آباد بوم

زهندوستان تا به یونان و روم

گرفتم به نیروی شاهنشهی

مرا گشت فرمان و تخت مهی

کنون آن به آید که من راهجوی

شوم پیش یزدان پر از آبروی

روانم بر آن جای نیکان برد

که این تاج و تخت کئی بگذرد

مبادا که آرد روانم منی

بد اندیشد و کین اهریمنی

بپوشید پس جامه ی نو سپید

نیایش کنان رفت دل پر امید

زایوان به جای پرستش برفت

دل از تخت شاهنشهی برگرفت

همه کشور خویشتن سر به سر

بدو نیمه کرد آن شه نامور

یکی نیمه کاوس کی را بداد

دگر برته ی گرد والانژاد

به کوه اندرون داشت برته مقام

همی کهبدی ساختی صبح و شام

ازو بود کاوس مهتر به سال

نمی خواست کس را به گیتی همال

نهانی فرستاد و او را بکشت

که سرتاسر کشور آرد به مشت

سمردیس خواندندی او را به نام

همی زنده پنداشتندش عوام

بخش ۲۳ - کشتن دمور سیروس را

وز آن روی سیروس در باختر

تبه گشت بر دست قوم تتر

زنی کش تومیریس گفتند نام

به کین پسر بد بسی تلخ کام

که شاهش به آوردگه کشته بود

ازین رو به خون دل آغشته بود

چو بشنید کان شاه والاتبار

یکی گوشه بگزیده در نوبهار

سپه گرد کرد و یلان را بخواند

سوی کشور بلخ لشکر براند

برید آن سر شاه یزدان پرست

همه باختر کرد چون خاک پست

یک تشت بنهاد پرخون برش

به خون اندر افکند روشن سرش

دمورش به شهنامه خواند است و بس

سیاوس جز این شه نبود است کس

همانا که گرسیوز این جنگ بود

که پنداشتندش دلیری عنود

همانا رزم ارجاسب کامد به بلخ

ازو روز لهراسب شد تار و تلخ

مگر کشتن شاه آزاده بود

که از تخم آکمین لرزاده بود

خوشا وقت آن شهریار گزین

که از آتنه تاخت تا هند و چین

بخش ۲۴ - شاهنشاهی کیکاوس

همان گاه کاوس کی بود خوش

که بگرفت سودان و مصر و حبش

مگر بود سودابه دخت خدیو

ز دریاش بردند زی شاه نیو

اماسیس فرعون مصری نژاد

فروهل همی خواندش اوستاد

همان زنگه ی شاوران شاه زنگ

که با شاه همراه بودی به جنگ

ازو گاه فرعونیان گشت پست

همه مصریانش بشد زیردست

یکی خنجر آبگون برکشید

جگرگاه آپیس را بردرید

که بوغاش خواندند و مهتر خدای

شب و روز بودند پیشش به پای

همان قصه کو رفت بر آسمان

بر ایزد بیازید تیر و کمان

چو نیکو بیندیشی آغاز این

بدانی که نبود جز این راز این

بخش ۲۵ - خروج گماتا و مردن کاوس

به گاهی که از مصر آمد به شام

مغی نامور بود جاماسب نام

ز ارکادرس خواست و آواز داد

که من برته ام شاه خسرو نژاد

جهان را یکی شهریار نوام

سمردیس یل پور کیخسروام

بر او انجمن گشت هر سو سپاه

ستوهیده بودند مردم زشاه

که پیچیده بد سر زدین خدای

نیاوردی از داد و دانش به جای

فرخ زاد را کشت کش بد وزیر

که خواند همی پرگزسبش هژیر

گماتا به گاه مهی برنشست

گرفته یکی گرز زرین به دست

چو آگاهی آمد به کاوس کی

بجوشید خونش به تن همچو می

همی تاخت اسب از پی کارزار

به ناگه زاسب اندر افتاد خوار

همان کاردکش بود دایم به دست

به پهلو فرو رفت و او را بخست

ابا نامداران ایران سپاه

به هنگام مردن چنین گفت شاه

که من برته را پیش ازین کشته ام

به خاک سیاهش بیاغشته ام

گماتای بی دانش بد گهر

دروغ است گفتار او سر به سر

بخش ۲۶ - پادشاهی اسفندیار

خوشا گاه فرخ یل اسفندیار

ندیده است گیتی چو او یک سوار

که خوانند او را شه داریوش

مگر خود سپنداست نام سروش

همانا که وشتاسب بودش پدر

که او بود ارشامنا را پسر

هم ارشامنا پور اریارم است

که ماننده سام و هم نیرم است

پس آریارمه پورچشپایش است

که او زاده هاکهامانش است

به گاهی که بنشست بر پشت زین

بدو داد سیروس دخت گزین

زبابل همی تاخت تا نینوا

جهاندار و پیروز فرمانروا

چو آمد به نزدیک او اگهی

که گاه مهی شد زشاهان تهی

گماتا نشسته به تخت مهان

زکاوس پردخته مانده جهان

زبابل بیامد چو یک ژنده پیل

خروشید برسان دریای نیل

یکی چرخ برکشید از شراع

تو گفتی که خورشید برزد شعاع

چو او دست بردی به تیر و کمان

نرستی کس از تیر او بی گمان

ابا پنج تن میر با آفرین

یکی برنهادند پیمان بر این

که هنگام گلگشت در بامداد

ابر پشت اسبان تازی نژاد

که را شیهه اسب آید نخست

سر تخت شاهی است او را درست

نخست اسب شبدیز شه داریوش

بزد شیهه از فر فرخ سروش

پیاده شدند آن بزرگان همه

بخواندند او را شهنشاه مه

از آن رو شدش نام اسپندیار

که اسپند شد یار آن شهریار

چو آمد بر اورنگ شاهنشهی

ازو فرهی یافت گاه مهی

پشوتن که کهتر برادر بدش

به هر کار دستور و یاور بدش

همان طاق وستانه و بیستون

برآورده ی اوست بی چند و چون

به تصحیف نامش چنین خواندند

چو بر پهلوانی سخن راندند

بخش ۲۷ - جنگ های داریوش و فتوحات او

در ایام این شاه والاتبار

پرآشوب شد گیتی از هر کنار

چو شد پادشاهی برین شاه راست

زهر کشور آوای بدخواه خواست

زیونان و از بابل و میدیا

زاسکیت و اهواز و ارمینیا

ز مصر وز اهواز و از باختر

هم از مدیه و پارسا سر به سر

ز ارکوشیا تا لب زنده رود

سپه بود آکنده چون تار و پود

به هر جنگ پیروز شد شاه گو

درخشان شدش نام چون ماه نو

اوروتوس را کشت در لیدیا

که او بود ارجاسب شاه کیا

همان سرخه کو بود شاه تتار

زجانش برآورد دارا دمار

به سیتا که خوانندشان بی درفش

همه روز روشن نمود او بنفش

به مصر اندرون کشت کاموس پیر

که کابیشه خواند ورا تیزویر

به بابل تبه کرد ارکوش را

گرفت آن گماتای ماکوش را

نبشته است در بیستون نام خود

همه داستان های ایام خود

که آوردها کرد بیش از شمار

به بند اندر آورد ده شهریار

نگاریده آن پیکران را همه

به زنجیرشان بسته همچون رمه

به گاهی که رفت او به مکدونیا

شد اسکندر نامور را نیا

نخستین سکندر از او شد پدید

چو مادرش رخسار دارا بدید

زن پور هرقل بدو شد قرین

که یونانیان را بد آیین چنین

کتایون مگر نام مکدونیاست

که گوید به شهنامه نام کیاست

زهی فر فرخ فر اسفندیار

که اسکندر آمد ازو یادگار

فسانهای داراب و گشتاسب شاه

جز این نیست و گشته بهم اشتباه

بخش ۲۸ - شاهنشاهی زریر بزرگ و رفتن او به یونان

پس از وی زرکسیس کش پور بود

هم از دخت سیروس وخشور بود

به گاه مهی اندر آمد دلیر

همانا که او بود فرخ زریر

در ایام وی باز یونانیان

پرآشوب کردند روی جهان

یکی لشکر کشن آراست شاه

زهر سوی گرد اندر آمد سپاه

ز سودان و ز مصر و یونان و تور

ز اهواز و از بابل و دارفور

فنیسی و تازی و ارمینیه

زابخار و از لاد و از لیدیه

ز لیس و هلسپون و دروین و کوس

زافلاق و بغلان و بلغار و روس

زهرکانی و غرجه و سوریا

تراکی و کولشی و مکدونیا

ز پامفیلی و کابلین و موسوک

زارکو کالیدن و نیزیوک

کشانی و شکنی و سقلاب و هند

قریمان و تاتار و سپتا و سند

زافغان و لاچین و کرد و بلوچ

هم از زابل و سیستان کوچ کوچ

زبلخ و خراسان و از کوه قاف

ابا تیر و پیکان خارا شکاف

ز گردان بغداد و مردان کرخ

به پیش سپه با کمان های چرخ

زکیلیکی و پونت و کرد و شیا

زهون و ز پنجاب و از لوشیا

همی گرد کرد این سپاه بزرگ

زریر سپهدار گرد سترگ

جداگانه بودی سلیح سپاه

دگرگونه خفتان دگرگون کلاه

یکی را کلاه از نمد بد به سر

هم از خیزران بافته یک سپر

دیگر خود پولاد و ز آهن قبای

هم از پوستش زیر جامه به پای

یکی پوست پوشیده جای زره

کلاهش چو جوشن گره در گره

یکی را کله خود از چوب کست

همان اره ی پشت ماهی به دست

یکی کرده از چرم رو به کله

زچرم بز زرد رومی زره

پر از حلقه گرزی همی در کشش

دو پیکانه بد تیر در ترکشش

به دست یکی منتشائی در آن

زسنگش بدی نوک تیر و سنان

نهاده به سر کله ی پارگی

پلنگینه جوشن به یکبارگی

یکی بسته گردونه بر گو اسب

دگر بر شتر هم چون آذر گشسب

زپیلان جنگی فزون از هزار

صف آراسته از پی کارزار

همان قوم ساکا گرفته کمند

سواره و پیاده کشیدی ببند

به دریا فزون داشت کشتی به جنگ

همه ناخدایان چو جنگی نهنگ

سپهدار دریا بدی ریونیز

دگر پرگزسب و دیگر آرتمیز

به خشکی سپهبد بدی مهرنوش

چو گرگین و مهر ایزد تیزهوش

همان گرد نوش آذر کاردان

سپهدار بر لشگر جاودان

دگر ترتیانتا چو درنده گرگ

که بدزاده اردوان سترگ

مغ آویز پور زپیر سوار

نویسنده بودی در آن گیردار

برین گونه آن شاه با آفرین

دمان رفت تا مرز یونان زمین

به شهنامه گوید که فرخ زریر

از ایران به روم اندرون شد سفیر

ولی لشگری کشن همراه برد

که بر قیصر آرد مگر دستبرد

همان از فرخزاد کرد است یاد

که چندی به روم اندرون زیست شاد

پرکزسب غیر فرخزاد نیست

که در پهلوی اسب و زاده یکی است

همان خشت کو زد به دریای آب

از او داستانی است با آب و تاب

ز دریا گذر کرد برسان ابر

به یونان درآمد به سان هژبر

اگرچه در آن داروگیر و ستیز

به دریا درون کشته شد ریونیز

ولی ملک آتیقه یک سر بسوخت

به یونان یکی آتشی برفروخت

به جنگی که خوانند نامش پشن

زلاسادومان گشت شاهی کشن

دلیران اسپرته را کرد پست

به آتینه بگزید جای نشست

همه خاک یونان به تاراج داد

مگر هر که او را ز زرباج داد

همه مردم آتنه بنده وار

به زنهار رفتند زی شهریار

دو ستراپ بنهاد آن جا اساس

یکی مهرنوش و دگر ارتباس

سراپرده شاه فرخ زریر

زمشرق به مغرب کشیدی تژیر

به مصر اندرون کشت ارژنگ را

به بابل دلیر کنارنک را

وز آن جایگه سوی ایران کشید

به شادی و رامش همی آرمید

گهی بد در استرخ و گاهی به شوش

گهی در کباتان ابا ناز و نوش

بخش ۲۹ - شمه ای از بزرگی زریر و قصه ی استرو مردخا

زشاهان فزون بود او را منش

که بگذشت ستراپش از بیست و شش

یکی شارسان ساخت زرنوش نام

به شوش اندر آن زیستی شاد کام

بیاراست جشنی چو خرم بهار

که هرگز نبیند چون او روزگار

کشیدند شیلانی آن جا سترگ

زهر سو بخواندند خورد و بزرگ

همانا در آن جشن و آن دستگاه

ز بانوی و شتی برنجید شاه

یک ماهرو برگزید از یهود

سپس بانوی بانوانش نمود

که استیر خوانند نامش مگر

بدی مردخایش برادر پدر

جهان جوی هومان که دستور بود

هم از مردخا سخت رنجور بود

همی خواست کشتن یهودان همه

که او بود چون گرگ ایشان رمه

ز نیروی آن بانوی حورزاد

سر خویش را داد هومان به باد

ازو گشت ایران سراسر غمی

که شد آرز و بزم بودش همی

یکی خواجه بد نام او مهر داد

که از شاه جانش نبد هیچ شاد

به همراهی نامور اردوان

بکشتند مرشاه را هردوان

توانه همی گفت با اردشیر

که دارا بکشته است فرخ زریر

برفتند و او را بکشتند زار

به کین خواهی نامور شهریار

دریغ آن نبرده زریر سوار

همان شاهزاده که شد کشته زار

بخش ۳۰ - شاهنشاهی اردشیر دراز دست ملقب به بهمن

پس از وی کی نامدار اردشیر

که ارتاگزرسیس خواندش زریر

نشاندش توانه به گاه مهی

همی تافتی چون مه خرگهی

به زانو رسیدی مگر دست او

به ماهی گرانیده شد، شست او

همان بهمن پور اسفندیار

که گوید به شهنامه بود این سوار

ازو بود گشتاسب مهتر به سال

به بلخ اندرون بود و بفراخت بال

بسی جنگ ها کرد و شد دستگیر

سرانجام پیروز شد اردشیر

همه سیستان را سراسر بکشت

که گشتاسب را یار بودند و پشت

همان اردوان را ببرید سر

که انباز دیدش به خون پدر

چو یونانیان را رسید آگهی

که شد گاه ایران زشاهی تهی

در ایران همه جنگ و آشوب خاست

هم از فر شاهان ایران بکاست

سپاهی زدریا برآراستند

همه ملک ایعونیه خواستند

سپهدارشان بود کیمون گرد

پدر ملتیاویس با دستبرد

به دریا و خشکی بسی جنگ کرد

به ایرانیان کار بس تنگ کرد

ولی عاقبت کشته شد در شپیر

به شمشیر ایرانیان دلیر

وز آن روی در مصر آشوب خاست

ایناروس را مملکت گشت راست

برین کار زد شاه رایی درست

که با اهل یونان بسازد نخست

چو از کار مصر او بپردازد

به یونان و یونانیان تازد

فرستاد آکمن برادرش را

به هرکار تابنده افسرش را

بدان تا همه مصر ویران کند

کنام پلنگان و شیران کند

ولی کشته شد آن گو شیرگیر

دریغ آن نبرده سوار دلیر

چو سردار شد کشته ایران سپاه

گرفتند در شهر منفی پناه

اناروس شان گرد بگرفت زود

ولیکن نیارست آن دژ برگشود

زمرگ برادر خبر یافت شاه

بنوی بیاراست دیگر سپاه

که آماده گردند پیکارشان

تباک و مغ آویز سردارشان

ایناروس کو بد به مصر اندرون

یکی لشکر آراست از حد فزون

ز یونانیان هم سپه بیشمار

به یاری رسید اندران کارزار

سرانجام پیروز گشت اردشیر

ایناروس در جنگ شد دستگیر

زیونانیان نیز بس کشته شد

سر اختر از جنگ برگشته شد

اسیران به دست مکابیز بود

که با دانش و رای و پرهیز بود

همی دادشان مژده زینهار

به گاهی که آید بر شهریار

چو نزد شهنشاه آمد زراه

ببرد آن همه بندیان نزد شاه

ولی شاه آن بندیان را به زار

بکشت و ندادی به جان زینهار

بخش ۳۱ - سرکشی کردن مکابیز با اردشیر

برآشفت جنگی مکابیز گرد

که داماد شه بود و با دستبرد

به شام و فنیسی چو برگشت باز

ابا شاه گو سرکشی کرد ساز

بسی جنگ ها کرد و پیروز شد

به فرجام بدبخت و بد روز شد

امی تیس، کش بود جفت گزین

همان خواهر شهریار زمین

مر او را از آن سرکشی داشت باز

ببردش بر شاه با صد نیاز

ببخشید او را به جان شهریار

ولیکن نکردش دگر حکمدار

همی بود با شاه گیتی ستان

به گرمابه و خلوت و گلستان

یکی روز شیری به نخجیرگاه

همی خواست کز هم بدرید شاه

مغ آویز با نیزه اش کشت زود

به دل شاه کی کینه اش برفزود

بفرمود کو را ببرند سر

که برشه فزونی نجوید دگر

ولی مادر شاه آمستریس

که خواندش هما مرد دستان نویس

بیامد بر شاه و پوزش گرفت

زکار مکابیز سوزش گرفت

شهش داد زنهار و راندش به سیر

دگر باره آمد بر اردشیر

شفاعت ازو کرد فرخ همای

بدان تا به ستراپی آید به جای

دگر باره سوی فلسطین کشید

در آن جای تا زنده بود آرمید

بخش ۳۲ - جنگ های اردشیر در مغرب

وزان سو چو از مصر پرداخت شاه

به یونان فرستاد از نو سپاه

سپهدارشان ارتباز دلیر

که لیدی بدو داد فرخ زریر

تباک آن یل نامدار گزین

بد آگاه از کار یونان زمین

که چون کشته شد نامور مهرنوش

به افسون آن مردم زرق کوش

چنین رای نیک آن سپهدار زد

که خرس و مگس را به هم افکند

همی تیز کرد آتش فتنه را

به هم ریخت اسپرته و آتنه را

به هم چون در انداخت آن هردوان

به خاک اندر آمد سر جاودان

تمیستوکل کو بد به دریا امیر

به زنهار آمد بر اردشیر

شهنشه بپرسید و بنواختش

به نزدیک خود جایگه ساختش

زخون برادر نیاورد یاد

زیونان یکی بندر او را بداد

وز او شاد ماندند قوم یهود

که بس نیکویی ها برایشان نمود

همان شهر سارو به سر آورید

که دارا به گردش حصاری کشید

یکی انجمن کرد دانش به نام

چهل سال بد در جهان شادکام

بخش ۳۳ - شاهنشاهی زریر ثانی و شغاد برادرش

پس از وی زرکسیس بر شد به گاه

که او بود فرزند مهتر زشاه

مگر مادرش بود داماسپی

نژادش همی بود گشتاسبی

همانا برادرش بودی شغاد

که از بابل و کلده بودش نژاد

به یونان زبان چون سخن راندند

ورا سغدیانوس می خواندند

حسد برد آن بدگهر بر زریر

دو ماه از پس مردن اردشیر

به همراهی خواجه ناسپاس

که نامش همی بود فارناسیاس

به گاهی که شه مست بودی به خواب

بکشت و بیفکند در چاه آب

خود آنگه به تخت مهی بر نشست

یکی تیغ زهر آب داده بدست

همان خواجه باوفای زریر

که باکور خواندش همی اردشیر

گرفت و به خاکش بیفکند زار

همی ساخت پس پیکرش سنگسار

سپاهی ازو روی برکاشتند

همه تخم کینش به دل کاشتند

برادرش کو بود در باختر

همی خواست آرد زمانش به سر

جهان جوی را بود اخواست نام

که داراب نیزش همی خواند نام

ز کار شغادش خبر چون رسید

یکی لشکر از باختر برکشید

چو داراب آمد به استرخ باز

همه لشکر آمد سوی وی فراز

به جایی که خوانند دارا بگرد

که دیوار شهر اندر آورد گرد

بخش ۳۴ - شاهنشاهی داراب بن بهمن

بیامد به سر تاج شاهی نهاد

بزرگان گرفتند گرد شغاد

ببستند و بردند نزدیک شاه

به خاکسترش کرد دارا تباه

چو دارا به تخت کیی بر نشست

کمر بر میان بست و بگشاد دست

بزرگان برفتند با او بهم

کسی را نگفتند از بیش و کم

یکی مرد بد تیز و برنا و تند

شده با زبانش دل تیغ کند

ورا خواهری بد پریزاد نام

که کوسمارتیدن ورا بود مام

به جفتی پذیرفتش از نیکویی

به دینی که خوانی ورا پهلوی

زبس بود بی شرم و تند و عبوس

بخواندند یونانیانش نوتوس

برادرش کش نام بد ارزتیس

به همراهی نامدار ارتفیس

که او بود پور مکابیز گرد

به داراب کردند پس دستبرد

به فرجام آن هردوان از هراس

به زنهار رفتند زی تارزاس

که بد شاه را پیشکار مهین

به شهنامه خواندش تخوار گزین

گرفت و به داراب بسپرد خوار

به خاکستر آن هر دو را کشت زار

دگر باره پیزوتنس از لیدیا

بشورید بر پادشاه کیا

همانا پشوتن بدی نام او

نیامد زگیتی روا کام او

فرستاد شه آن تژاو دلیر

که تیسافرن خواندش تیزویر

که او را دهد پند و باز آورد

بر شاه گردن فراز آورد

به نزد شه آورد او را تژاو

به خاکسترش کشت هم چون چکاو

همان پور رادش بکشتند زار

که در ملک کاری بدی حکم دار

به هر کار مایه پریزاد بود

که داراب را دل بدو شاد بود

همان خواجه ی توکزار دلیر

به فرمان او گشت از جان به سیر

بخش ۳۵ - سرگذشت ساسان پور بهمن

برادر بد او را یکی شیرگیر

که ساسان همی خواندش اردشیر

زکار برادر دلش بررمید

که شه زادگان را همی سر برید

سراسیمه گردید از کار او

که آشفته می دید بازار او

نهانی از آن جایگه دور شد

زاهواز سوی نشابور شد

زنی کرد و فرزندش آمد دمان

ورا نام ساسان نهاد آن زمان

نژادش به گیتی کسی را نگفت

همی داشت تخم کیی در نهفت

بخش ۳۶ - سرکشی مصریان و جنگ داراب با یونانیان

سپس مصریان سر برافراشتند

زستراپ شه روی برکاشتند

جوانی که امیرته اش بود نام

سبک تیغ کین برکشید از نیام

ابر مصریان گشت فرمانروا

ستوهید از او لشکر پادشا

پس از وی پوزیریس آمد خدیو

که امیرته را بود فرزند نیو

دو سردار نام آور رزم ساز

که تیسافرن باشد و فارناباز

به یونان فرستاد دارا به جنگ

که بر یونانیان کار ساز ند تنگ

گمانم بد او رشنواد گزین

که تسخیر فرمود یونان زمین

سپهبد به همراه فرخ تژاو

زیونان زمین بستدی باژ و ساو

یکی بود ستراپ در لیدیه

دگر در هلسپون وایعونیه

به اسپرته گشتند هم دست و یار

که بر آتنه تنگ سازند کار

دو پور پریزاد بد شاه را

که مانست هر یک همی ماه را

نخست اردشیر آنکه مه بود به سال

دگر بود سیروس نیکو جمال

پدر بد به پور مهین شادکام

هواخواه کهتر پسر بود مام

پریزاد را این چنین بود رای

که سیروس را سازد ایران خدای

ولی شه به آیین و رسم مهی

به مهتر پسر داد عهد شهی

پریزاد نومید شد زین سخن

یکی تازه اندیشه افکند بن

همه لیدی و یونیه سر بسر

زداراب بگرفت بهر پسر

پس آنگاه سیروس در لیدیا

همی بود ستراپ و فرمانروا

به یونانیان گشت همدست و یار

مگر خود بر ایران شود شهریار

بخش ۳۷ - شاهنشاهی اردشیر ثانی معروف به منسومون

پس از مرگ داراب شاه اردشیر

نشست از برگاه شاهی دلیر

هریدوت خوانده ورا منسومون

که بختش جوان بود و رایش فزون

به شهری که خوانند پارزگراد

بسر خواست دیهیم شاهی نهاد

چنین بود آیین کیخسروی

که هرکو به شاهی رسید از نوی

زتن جامه خویش کردی برون

برفتی به آذر گشسب اندرون

بپوشیدی آن جامه تاجور

که گاه شبانیش بودی به بر

بخوردی زانجیر خشکیده چند

مکیدی زبرگ بنه یا سپند

پس آنگاه نوشیدی از بیش و کم

یکی شربت از شیر و سرکه بهم

برین بود آیین شاهنشهان

به گاه نشستن به تخت کیان

چو شاه اندر آمد به آتشکده

همه زند و استا به زر آژده

مغی شاه را داد ازین آگهی

که سیروس چون بد سریر مهی

ترا کشت خواهد درین جایگه

مگر خود بر ایران شود پادشه

کی نامدار اندر آمد به خشم

همی آتش افروخت از هر دو چشم

بفرمود کو را به زاری کشند

همه پیکرش را به خون درکشند

پریزاد بشنید و آمد دوان

در آغوش بگرفت پور جوان

شهنشه به ناچار از او درگذشت

دگر باره سیروس ستراپ گشت

به لیدی کلی آرک را یاد کرد

به دستور یونانیان کار کرد

بیاراست لشکر پی کارزار

سپاهش فزون بود از صد هزار

به کوناکسا آمد از ساردیز

همه دل پر از کین سر پر ستیز

وزین سو کی نامور با سپاه

کرازان بیامد بدان رزمگاه

نهادند آوردگاهی بزرگ

دو جنگی به مانند دو نره گرگ

فزونی همی بود با اردشیر

در آن جنگ سیروس شد دستگیر

زدارش بیاویخت چون خارپشت

وزان پس به باران تیرش بکشت

چو سیروس را بخت برگشته شد

کلی آرخ نامور کشته شد

در آن جنگ زنفون به همراه بود

که دانشوری گرد و آگاه بود

هم او بد سپهدار یونان سپه

به زنهار آمد به نزدیک شه

به جان داد زنهارشان اردشیر

فرستادشان با تژاو دلیر

به یونانیان شرح این بازگشت

بسی مایه صیت و آواز گشت

گزنفون کزان راه برگشته است

همی نغز تاریخ بنوشته است

زسیروس و کارش سراید همی

مرآن نامور را ستاید همی

بخش ۳۸ - جنگ های اردشیر در خاک یونان

پس از کار سیروس در لیدیا

تژاو گزین گشت فرمانروا

ازونتاس داماد شاه اردشیر

به همراه بد با تژاو دلیر

چو تیسافرن سوی لیدی رسید

بسی سرکشی ها زیونان شنید

به همراهی رشنواد گزین

کمر بست بر جنگ یونان زمین

گهی در فریژی و گه در تراس

همی جنگ ها را نهادند اساس

بهر سو کشیدند ایشان سپاه

چنان تا که یونان زمین شد تباه

سترتاز آمد به لاسادمون

به جنگ اندرون کشته شد تمبرون

به دریا شکستند کشتی هزار

بکشتند پیزاندر نامدار

سپهدار تب بود اپامینوداس

که بر شاه ایران گرفتی سپاس

همه ملک یونان زمین شهریار

بدو داد کش بود همدست و یار

بخش ۳۹ - جنگ های اردشیر در شیپر و کادوزین

دگر شیپریان سر برافراشتند

زفرمان شه روی برکاشتند

به شهر سالامین که بد پایتخت

اراکور را سرکشی بود سخت

شهنشاه کشتی بسی کرد ساز

به سرداری نامور تیرباز

به خشکی سپهدار ارونتاس گرد

که داماد شه بود و با دستبرد

اراکور از مصریان خواست یار

که تنگ آورد کار بر شهریار

ولیکن به فرجام زورش بکاست

به جان از ارونتاس زنهار خواست

پس از رزم سیپروس شاه اردشیر

ابر جنگ کادوزیان شد دلیر

سپاهی برآراست بیش از شمار

پیاده فزون بد زسیصد هزار

چو آمد به کادوزیان آگهی

زآذوقه کردند کشور تهی

در اردوی شه قحطی افتاد سخت

چنین شد گمانش که برگشت بخت

ولیکن به تدبیر تیری بیاز

ببردند کادوزیانش نیاز

بخش ۴۰ - جنگ اردشیر با مصریان

سپس رفتن مصر را ساز کرد

در گنج های کهن باز کرد

زدریا و خشکی سپه بی شمار

سوی مصر راند از در کارزار

سپهبد بدی رشنواد دلیر

که در جنگ افسوس گفتی به شیر

زبس ترکتازی ایرانیان

به مصر اندر آمد فراوان زیان

ولی کرد طغیان در آن سال نیل

که سیل دمان بست هر سو سبیل

بسی جنگ جستند سودی نبود

زآتش به جز تیره دودی نبود

شهنشاه بودی بسی سالخورد

ورا جانشین بود دارای گرد

اکوس جوان کش دگر پور بود

زدارا دلش سخت رنجور بود

برانگیخت یک خواجه را در نهان

که شه را به دارا کند بدگمان

که دارا به همدستی تیر باز

ابرخون شه آخته چنک آز

وز آن رو به دارا نهانی بگفت

که شه خواهدت کشتن اندر نهفت

ز نیرنگ آن خواجه روسیاه

بکشتند دارا به فرمان شاه

دو شهزاده ی دیگر از یک تنه

که اریاسپا بد و ارشامنه

به دستان اخواست کشتند نیز

یکی را به زهر و دگر تیغ تیز

زاندوه فرزند و رنج سپاه

شه نامور گشت جانش تباه

بخش ۴۱ - شاهنشاهی اکوس (اخواست)

اکوس اندر آمد به تخت مهی

نشست از برگاه شاهنشهی

ستمکار و بدکار بود آن پسر

همی خواند خود را بنام پدر

به شهنامه اخواست خواند ورا

یکی گرد نوخاست داند ورا

زبانش چنو خنجر تیز بود

بسی تند و چالاک و خونریز بود

همه دوده ی پاک اسفندیار

بکشت و برآورد از ایشان دمار

بسی از بزرگان ایران بکشت

کزایشان سخنها شنیدی درست

در ایام او اهل سیدون و تیر

همان نامور ارتباس دلیر

بشورید و کردند بس سرکشی

زهر سو نمودند لشکرکشی

ز شیپروس و رودس سپاهی دگر

به همراه منتور پرخاش خر

به یاری بر تیریان آمدند

به پیمان سود و زیان آمدند

فرستاد شه آذر و فوسیون

ابا لشگری از ستاره فزون

که سازند بر دشمنان کار سخت

ولیکن دگرگونه گردید بخت

شکست اندر آمد به ایران سپاه

زاندوه لشکر بجوشید شاه

بخش ۴۲ - فتوحات اخواست در فلسطین و مصر

بیاراست پس خویشتن، جنگ را

به خون تیزتر کرده بد جنگ را

سپهدار خود شد به نفس نفیس

نخستین بیامد به سوی فنیس

جهان جوی منتور آمد برش

به جنگ اندرون گشت چالش گرش

به صیدون یکی آتشی برفروخت

همه شهر صیدا سراسر بسوخت

به دریا بسوزاند کشتی همه

چو گرگ اندر آمد میان رمه

بترسید زو رودس و شیپر و تیر

به زنهار رفتند زی اردشیر

سپهدار از آن جا سوی مصر تاخت

دگر باره آن ملک تسخیر ساخت

وز آن جا به بابل درآمد دلیر

سپهدار او بود منتور شیر

نوازش همی کرد او را فزون

که بودیش در جنگ ها رهنمون

ازو خواست با صد نیاز

که بخشد بدو پادشه ارتباز

که شوهر همی بود خواهرش را

همان نیز ممنون برادرش را

مگر این دو سردار با فر و زیب

پناهنده بودند نزد فلیب

ببخشیدشان شاه و آورد باز

همان گرد ممنون و هم ارتباز

بخش ۴۳ - شمه ای از حال فیلپوس

فلیب دلاور به مکدونیا

در آن عصر بد حکم داری کیا

اگر چه به شه دادی او باژ و ساو

ولی کس به زورش نمی داشت تاو

همه ملک یونان به دست آورید

به اسپرته و تب شکست آورید

که از هر قلش بود بیخ و تبار

هم از تخم فرخ یل اسفندیار

نژاد از دو سو داشت آن نیک پی

زهرکول گرد وز اکمین کی

سپاهی زیونانیان گرد کرد

همی خواست جستن به ایران نبرد

چو یک چندگاهی بر این برگذشت

به دست یکی بنده اش کشته گشت

پسر بودی او را گوی نامور

که اسکندرش خواند فرخ پدر

به اورنگ مکدونیا برنشست

همه ملک یونانش آمد به دست

یکی لشگر نامدار و گزین

بیاراست از بهر خاور زمین

بخش ۴۴ - کشته شدن اخواست

وزین روی اخواس در عیش و نوش

به سر برد در بابل و گه به شوش

همه کار لشگر به منتور داد

نیاورد از کین دیرینه یاد

یکی خواجه اش بود بس ناسپاس

که خوانندنش مصریان باگواس

نژادش زافریک و رویش سیاه

همه کار کشور بدو داد شاه

به زهر اندر آن شاه را کشت خوار

به خنجر تنش کرد پس پارپار

به آتش همی سوخت فرخ سرش

به گربه خورانیدی آن پیکرش

بخش ۴۵ - شاهنشاهی ارزاس

بیاراست پس تاج الماس را

نشانید بر تخت ارزاس را

که شه را یکی پور بد خردسال

دگر دوده را کشت آن بد سگال

چو سالی دو ارزاس شاهی نمود

به دل کینه با گواسش فزود

چو آگه شد ارزاس را هم بکشت

همه تخت شاهیش آمد به مشت

بخش ۴۶ - شاهنشاهی دارای سوم معروف به کودمانس

یکی مرد بد خودسر و بد کنش

که خواندند او را همی خود منش

به چاپاریش می گذشتی زمان

بدین خواجه اش دوستی بد نهان

به ارمینیه ساختش حکمدار

بیاورد و کردش سپس شهریار

ورا نام دارا نهاد از ردی

که تابد برو فره ی ایزدی

به ایرانیان گفت این مرد راد

ز داراب فرخنده دارد نژاد

گمانش چنین بود که آن مرد پست

به هر کار او را بود زیردست

ولیکن چو برگاه شد خودمنش

فزونی همی جست بر بد کنش

دل باگواس آمد از وی به درد

یکی زهر بهر وی آماده کرد

خبر یافت دارا زکار شرنگ

جهان کرد بر دیو وارنه تنگ

خورانیدش آن زهر قاتل به زور

زجانش برآورد یک باره شور

سپس خودمنش رای دیگر نهاد

همی ساخت آیین خوبی و دار

فزونی همی جستی و بخردی

ولیکن نبودش فره ایزدی

بخش ۴۷ - آمدن اسکندر به ایران

دویم سال از شاهیش چون رسید

سکندر سپه سوی ایران کشید

سپاهی زیونانیان صد هزار

گزین کرد جنگ آور و نامدار

زدریا سوی آسیا برگذشت

به ماننده ی ابر نیسان به دشت

همان قبر آشیل را داد بوس

برید آن گره بند غوردونیوس

به ملک فریژی وایعونیه

همان در هلسپون و در لیدیه

همه حکم داران زیونان بدند

که ستراپ دارای ایران بدند

همه لشکر و رزم سازان کین

زیونانیان بد در آن سرزمین

چو ممنون که بودی سپهدار جنگ

سپهدار ارسیت با نام و ننگ

زکار سکندر چو آگه شدند

هواه خواه آن نامور شه شدند

که جانشان از ایرانیان بد به تنگ

نه پای گریز و نه پروای جنگ

برین بر نهادند رائی درست

که با او نباید همی جنگ جست

بجز مهرداد اندر آن گیرودار

که داماد دارا بد آن نامدار

بیاراست لشکر زبهر نبرد

زیونانیان هم سپه گرد کرد

لب رود گرنیک بد جای جنگ

سپاه از دو سو اندر آمد به تنگ

سکندر ستوهیده شد زآن نبرد

همی خواست سرش اندر آید بکرد

ولی نامداری زیونانیان

رهانید جان ورا زآن میان

سخن ها به یونانیان باز کرد

هم از فر اسکندر آغاز کرد

همی گفت یونان آباد بوم

تبه شد بدست زرکسیس شوم

کنون این جهان جوی پوید همی

که این کین دیرین بجوید همی

شما خود به دشمن چرایید یار؟

ابا دوست جسته ره کارزار!!

بدین سان هواه خود کردشان

به زنهار اسکندر آوردشان

دو بهره بکاهید از ایران سپاه

همه کار ایرانیان شد تباه

به جنگ اندرون کشته شد مهرداد

که داماد شه بود و والانژاد

دگر نامداران ایران زمین

چو پرناز و اسپهرداد و پتین

چو اربو یل و مهربود سوار

در آوردگه کشته گشتند خوار

سکندر چو در جنگ پیروز گشت

به مردم شب و روز نوروز گشت

به کشور زهرگونه خوبی نمود

زهرسو در باغ و سبزی گشود

به درویش بخشید بسیار چیز

زدارنده هم باژ برداشت نیز

بپاشید بر هر کسی خواسته

زمین چون بهشتی شد آراسته

همه پیشه ی خویشتن داد کرد

دل و جان مردم زخود شاد کرد

همه آسیا را بخود رام ساخت

پس آنگاه سوی فلسطین بتاخت

بخش ۴۸ - جنگ نخستین دارا با اسکندر

چو از کار لیدی بپرداخت باز

به سیلیسیا رفت با برگ و ساز

وز آن روی دارا سپاهی گران

بخواند و بیاورد از هر کران

زایران و توران مهان را بخواند

بنه کرد گرد و سپه را براند

گذر داد لشکر زرود فرات

به هامون سپه بود بیش از حصات

سکندر به تارس همی داشت جای

به سکوسیا بود ایران خدای

زتیری همی خواست آن پادشاه

که سوی سمانیک راند سپاه

امنتاس گفتش زروی خرد

که جنبش از این جا نه اندر خورد

که در بند ایسوس سختست و تنگ

سواره، پیاده نیارند جنگ

همان به که این جا درنگ آوریم

که بر بد کنش روز تنگ آوریم

نپذرفت شاه آن سخن های نغز

که آن خود منش بد بسی تیز مغز

درم داد و روزی دهان را بخواند

سپه را به دربند ایسوس راند

چو آمد لب رود پی نار شاه

سکندر پدیدار شد با سپاه

به یک تنگنا در میان دو کوه

رده برکشیدند هر دو گروه

نبودی در آن دشت جای سوار

گه پیچش و گردش کارزار

به پیش سپاه اندر آن جای تنگ

از ایرانیان کش نبد بیش جنگ

همه جنگجویان زیونان بدند

که بدخواه دارای ایران بدند

نخستین که اسکندر آمد دمان

بر ایران سپه خود سرآمد زمان

که یونانیان روی برکاشتند

سپه را چنان خوار بگذاشتند

جهان دار دارا به پیچید روی

همان نامور لشکر جنگ جوی

در اثنای آورد و آن دار و گیر

همه خاندان شهی شد اسیر

بیفکند دارا لباس شهی

به تبدیل زان رزمگه شد رهی

رخان پر ز اندوه و لب پر زخاک

گریزان همی رفت تا تاپساک

سکندر همی رفت تا رودبار

زایرانیان کشته شد بی شمار

چو ارسام و بهباز و مهبود گرد

اتیزیس و ریمهر با دستبرد

بخش ۴۹ - دیگر باره لشکر آراستن دارا

دگر باره دارا سپه کرد ساز

زهر کشوری خواست گردن فراز

زساسا و از بلخ و از پارتا

زارکوش و هرکانی و پارسا

زکادوزن و مدیه و اوجهی

زهند و زکوله هم از نجدهی

ز آتور و کلدان و ارمینیه

ز پونت و زقفقاز وز یونیه

سپه را میان و کرانه نبود

همان بخت دارا جوانه نبود

وزین روی اسکندر شیرگیر

به سوی فلسطین درآمد دلیر

همه خاک سیری و سیدون و شام

بدو باژ دادند و گشتند رام

به جز شهر پاتخت تیر بزرگ

که سرباز زد زان قزال بزرگ

سکندر چو شش ماه کوشش نمود

زدریا مرآن شهر را برگشود

همه مردم تیر کرده اسیر

چون برده بفروخت برنا و پیر

وز آن جا سوی مصر لشکر براند

به اسکندریه زمانی بماند

زتیر آن چه اندوخت آن سرفراز

همه یک سر آورد آن جا فراز

یکی شهر آراست هم چون چراغ

پر از گلشن و کاخ و میدان و باغ

همه مصر گشتند او را رهی

که آیین شان یافت زو فرهی

سوی دیر آمون چو آمد فراز

همه اهل دیرش بشد پیش باز

پر آواز ازو گشت ایوان و کاخ

به سرش اوفکندند تاجی دو شاخ

همین است مرغ سرافیل دم

که با او سخن گفت از بیش و کم

ز سود و حبش چون که بگرفت باج

همی خواست رفتن سوی کارتاج

زنی کو به کرتاج بد پادشاه

به هدیه بگرداند او را زراه

به شهنامه قیدافه خواند ورا

که براندپس بود فرمان روا

سخن چون زن فینیک راند همی

دژ شاه فریانش خواند همی

بخش ۵۰ - نامه دارا به اسکندر و پاسخ آن

چو بر چرخ گردون رسید افسرش

یکی نامه آمد زدارا برش

نبشته بدو اندر آن خوب و زشت

به دوزخ بیامیخته از نهشت

گر این گونه رفتار جز سرزنش

نیابند شاهان برترمنش

زپوشیده رویان چه خواهی همی؟

جز از آن که نامش بکاهد همی

همه ملک سیروس و اسفندیار

که بگرفته اسکندر نامدار

بدو باز مانم سراسر زمین

ببخشیم و پس در نوردیم کین

تو هم گر پذیری نباشد شگفت

نباید جهان جوی را کین گرفت

سزد گر بسازیم و پیمان کنیم

دل از جنگ جستن پشیمان کنیم

سکندر بدان نامه پاسخ نگاشت

درختی زکین نبی هم بکاشت

زکار زریر مهین یاد کرد

که از ملک یونان برآورد کرد

دگر گفت دارم فر ایزدی

بپوشیده رویان نخواهم بدی

مبادا چنین هرگز آیین من

نباشد جز از مردمی دین من

به گنج تو ما را نیامد نیاز

که از جور و بیداد گشته فراز

سراسر همه بوم ایران مراست

همان گنج و گاه دلیران مراست

که من هستم از پشت اسفندیار

ترا کس ندانست بیخ و تبار

مرا با تو جز کین و پیکار نیست

که پاسخ و روز گفتار نیست

بخش ۵۱ - جنگ دوم دارا با اسکندر و گریختن دارا

چو برخواند دارا بسی شد دژم

به جنگ اندران رای زد بیش و کم

درم داد و روزی دهان را بخواند

سپه را سوی دشت اربیل راند

به هامون اگر بود شیب و فراز

بفرمود کردن به گردون کراز

که پیل و سواره در آن پهن دشت

توانند هر جایگه پهن گشت

وز آن سوی اسکندر نامدار

یکی لشکر آراست بیش از شمار

ز مصر و فلسطین و هاماوران

هم از لیدیا نیز نام آوران

گزین کرد و آمد به دشت نبرد

به آوردگه اندر آورد کرد

میان دو لشکر دو فرسنگ بود

زمین از سواران کین تنگ بود

همی خواست دارا که کارزار

فراگیرد آن لشکر نامدار

ولیکن پراکنده بودش سپاه

سپاهی نه پر آرزو رزمخواه

شکسته دل و گشته از رزم سیر

سکندر ابر نظم پالسکه چیر

چو سردار لشکر تنک دل بود

به جنگ آوران کار مشکل بود

گران مایگان زینهاری شدند

به نزد سکندر به زاری شدند

چو دارا چنان دید برکاست روی

گریزان همی رفت باهای هوی

زاربیل آمد به سوی مدی

ازو دور شد فره ایزدی

وز آن رو سکندر به بابل رسید

در آن جایگه چند ماه آرمید

از آن جا به شوش اندر آمد دلیر

نشست از برگاه فرخ زریر

زسوزا بیامد به استرخ باز

زمستان به سر برد آن جا دراز

یکی آتش افروخت در پرسه ویل

که استرخ شد سوخته تا دو میل

ازین کار بهرش نبد جز زیان

همی جست شادی یونانیان

بخش ۵۲ - کشته شدن دارا به دست ستراپان خود

بهاران سوی مدیه آمد دمان

که تا خود به دارا سر آرد زمان

جهان جوی دارا همی خواست باز

که گرد آورد لشگری رزم ساز

زمدیه رود جانب باختر

وز آن جا به پنجاب آرد گذر

مگر لشکری گشن گرد آورد

سر بد کنش زیر گرد آورد

خبر یافت اسکندر از کار وی

نمی خواست گرمی بازار وی

بیاورد از استرخ هم سپاه

که خورشید بر چرخ گم کرد راه

چو دارا نیاورد تاب ستیز

به ناچار بگرفت راه گریز

دو ستراپ بودند زایران زمین

که بودند با خودمنش هم نشین

یکی والی باختر بد بسوس

که در جنگ بر شیر کردی فسوس

دگر بود زهیرکان شاد کام

که نابارزان خواندندش به نام

به شهنامه خوانده ورا ماهیار

دگر مرد را نام جانوسپار

چو دیدند کان کار ازین گونه گشت

بلند اختر و نام دارا گذشت

ببستند شه را به زنجیر زر

به گردونه ای در نشاندند بر

سوی باختر برگرفتند راه

که آن جا یکیشان شود پادشاه

سکندر چو آمد سوی اکبتان

خبر یافت از کار دارا همان

بتازید تند از پسش هم چو باد

زرامش شب و روز ناورد یاد

چو دیدند کاسکندر آمد پدید

شدند آن دو جنگی زجان ناامید

به دارا نمودند تار اخترش

به خنجر دریدند روشن برش

سکندر به بالین او برنشست

بمالید بر چهر او هر دو دست

زدیده ببارید بر وی سرشک

تن خسته را دید دور از پزشک

زبان تیز دارا بر او برگشاد

همی کرد اندرز بسیار یاد

سکندر به اندوه و غم گشت جفت

زدارا پذیرفت هر چه او بگفت

یکی دخمه کردش به آیین اوی

بدان سان که بد فره و دین اوی

وزان پس به دختش فرستاد کس

که رخشان همی نام بودیش بس

به مشگوی خویش آوریدش روان

ورا ساخت پس بانوی بانوان

دو بدخواه را زنده بردار کرد

زجان بسوس اندر آورد گرد

همی خواست ایران و یونان زمین

پرستش کنندش به داد و بدین

به بابل درون جای آرام جست

به روز جوانی همی کام جست

غرور جوانیش از جا ببرد

زاهریمن بدکنش ریو خورد

به یونانیان گفت تا پیکرش

پرستند و سازند جا در خورش

به هم اندر آمیخت تزویج وار

زایران و یونانیان صد هزار

مگر کاین دو را سازد از نو یکی

جدایی نماند مگر اندکی

وز آن جا سوی هند لشکر کشید

تن فور هندی به خون درکشید

به ظلمات همی جست آب حیات

ولی ناگهان شد به شطرنج مات

به روز جوانی دمش شد فرو

برفت و جهان مرده ری ماند ازو

اگرچه بسی داشت ملک و سپاه

سبک خوش درخشید و بد شد تباه

همی خواست گیتی سراسر گرفت

ولی ملک خود نیزش از دست رفت

زخویشان آن شه به مکدونیا

یکی تن نشد پادشاه و کیا

چو کارش همه بی سرانجام ماند

کس از سلک جاویدیانش نخواند

بخش ۵۳ - سلاله سلوکیان

پس از مرگ اسکندر نامور

زهرسو درآمد یکی تاجور

همه پادشاهی و ملک کیان

بیفتاد در دست یونانیان

زهر سوی آن ملک آشوب خاست

بهم اوفتادند از چپ و راست

به ایران و بابل سلوکوس بود

ابر لیدیا آنیتو خوس بود

پتولومه بودی به مصر اندرون

کساندر به یونان زمین رهنمون

نظر ار به تاریخ ایرانی است

سلوکوس استهن یونانی است

به تازی ابلخی بود نام او

زگیتی برآمد همه کار او

سلفکی بدو هست منسوب و بس

به شام و حلب هم بدش دسترس

پس از وی پسرش انتیوکوس نام

به ایران زمین زیستی شادکام

ورانام مستر بدی آزروس

که پورش بدی انتیوکوتیوس

فزون بد به قدرت زشاهان پیش

هم انطاکیه ساخت بر نام خویش

چو سال اندر آمد به پنجاه و اند

که شاهان ایران سلفکی بدند

یکی نامور بود ارزاس نام

به بلخ اندرون زیستی شادکام

ورا آنتیوکوس با دار و برد

سپهدار بر لشگر بلخ کرد

یکی جنگ آراست آن نامور

اکاتوگ را کشت در باختر

به بلخ گزین گشت فرمانروا

بنا کرد پس دولت پارتا

ازو هست بنیاد اشکانیان

که او اشک بد از نژاد کیان

جهان بودشان سالیان چارصد

نگهدار کشور بدندی زبد

چو بر تخت شان شاد بنشاندند

ملوک الطوایف همی خواندند

به شهنامه زیشان نراند سخن

همان کرده کوتاهشان بیخ و بن

ازیشان به جز نام نشنیده است

نه در نامه ی خسروان دیده است

ولی چون به تاریخ کس بنگرد

چنین عذر را از خرد نشمرد

که این پادشاهان گردن فراز

نمودند شاهی زمانی دراز

همه جنگ جوی تهمتن بدند

نگهدار ایران زدشمن بدند

به گاهی که روما جهانگیر بود

جهانش همه زیر شمشیر بود

نیامد بر ایران از ایشان زیان

بسی جنگ کردند با رومیان

از ایشان همی روم را بود بیم

که دلها زاشکانیان شد دو نیم

همانا مغان را نکردند شاد

مغان هم از ایشان نکردند یاد

کنون من بگویم همه نامشان

که چون شد به گیتی سرانجام شان

بخش ۵۴ - سلاله اشکانیان

نخست اشک کش بد زآرش نژاد

همش نام ارزاس آرند یاد

مگر نام ارزاس و آرش یکی ست

تفاوت در این نامها اندکی ست

چو برخاست این نامور

سلفکی ازو گشت زیر و زبر

بسی جنگ ها کرد و پیروز شد

سپس طعمه تیر دل دوز شد

برادرش را جای خود برنهاد

مگر نام او بد همی تیرداد

چو بربست بر کوهه ی پیل کوس

شکسته شد از دست کالینی کوس

ولی باز برگشت و پیروز شد

ازو مرد بدخواه بد روز شد

به مازندران اندر آمد دلیر

سلوکوس از جنگ او گشت سیر

پس از وی پسرش اردوان نخست

سرگاه و دیهیم شاهی بجست

سلوکوس را راند تا سوریا

به ایران زمین گشت فرمانروا

چو او مرد پورش فریباد گرد

همه گوی مردی زمیدان ببرد

پس از وی فراهاد شد شهریار

ظفر یافت بر مارو در کارزار

چو بگذشت او مهرداد نخست

سر تخت شاهی به مردی بجست

همه سغد و آلام و مدیا گشود

به هندوستان ایلغاری نمود

به هر سو زفر خود افکند شور

زاشکانیان برتر آمد به زور

جهان بد ورا سالیان سی و هفت

سپس کرد بدرود گیتی و رفت

به جایش فراهاد شد تاجور

که او میتریدات را بد پسر

یکی جنگ با قوم سیتا بجست

درآورد کشتند او را نخست

دوم اردوان آمدش جانشین

که دستور او بود و عم گزین

هم او نیز در جنگ شد کشته باز

پسر بد مر او را یکی سرفراز

بر اورنگ شاهیش بنشاندند

دوم مهردادش همی خواندند

زتاتار بگرفت کین پدر

بتازید توران زمین سربسر

ابا رومیانش یکی جنگ خاست

همه لشکر روم از وی بکاست

شهی بود با فرو داد و سترگ

سزد گر بر او نام بنهی بزرگ

پس از وی منوچهر شد شهریار

که خواند مناسکیرسش نامدار

فزون بود سالش زهشتاد و پنج

که بر جای عم یافت او تاج و گنج

سنادرخ که بودی پس مهرداد

نبودی زشاهی او هیچ شاد

در سرکشی باز کرد از نخست

ولیکن به فرجام طاعت بجست

چنان سست شد کار ایران دیار

که برخاست هر جا یکی نامدار

به یک تن نشد کار آن ملک راست

زهر سو یکی نامداری بخاست

گهی خاست زارمینیه تیگران

گهی باختر شد به یونان قران

گهی مهرداد از نژاد تباک

زبیمش بلرزید در روم خاک

منوچهر با این همه شور و شر

همی کرد شاهی به پیرانه سر

پس از وی سینا تروکس نامدار

به جای پسر عم بشد شهریار

چو او نیز بد پیر کی سالخورد

پسر را به انباز و خود ببرد

پس از وی فراهاد جایش بجست

ابارومیان بست پیمان درست

پسر بد دلاور مر او را چهار

پدر را بکشتند با زهرخوار

مهین پور کش نام بد مهرداد

به جای پدر تاج بر سر نهاد

بسی بد ستمکار و ناپاک رای

به جورش کسی را نبد هیچ پای

برادرش کش نام بودی ارود

ازو شد گریزان و هجرت نمود

ز بس جور و استمگری پیشه کرد

دل مردم از خود پر اندیشه کرد

ز تخت آوریدند او را فرود

به شاهی بخواندند آنگه ارود

ارود آمد و تاج بر سر نهاد

ز تن دور کرد آن سر مهرداد

یکی جنگ با رومیان زد درشت

کراسوس را با سپاهش بکشت

از آن جایگه تا فلسطین بتاخت

همه یال و بزر مهی برفراخت

ولیکن به زودی شد از رزم سیر

نتابید با کاسیوس بی دلیر

دگر سال پاکور کش بد پسر

فرستاد با لشکری بی شمر

به شامات پاکور فرخ همال

همی کرد ایلغار تا چند سال

شکسته شد آخر زو آنتی نیوس

به فرجام شد کشته با صد فسوس

فراهات کش بود پور دگر

بیاورد روز پدر را بسر

همه ارمنستان به مردی گرفت

رعیت ستوهیده ازو ای شگفت

فرود آوردیدندش از تخت و گاه

ولیکن سوی سیت جست او پناه

به خود قوم اسکیت را کرد یار

دگر ره بر ایران شد او شهریار

فراهات پنجم که بودش پسر

ورا کشت تا خود شود تاجور

ارود دوم نیز او را بکشت

که تا کشور آرد به مردی به مشت

دگر ره بکشتند مردم ارود

تو گفتی که او در زمانه نبود

ونونس که فرهاد را بد پسر

به روما همی آوریدی بسر

اهالی به شاهی ورا خواستند

سرگاه از بهرش آراستند

ولیکن شدند آخر از وی بسیر

که آداب رومش بدی در ضمیر

بینداختندش زگاه شهی

ازیرا که بود رومیان را رهی

سپس اردوان سیم را به تخت

به شاهی نشاندند پیروز بخت

به سیتا همی بود پیوند او

ارود سوم بود فرزند او

چو تاریخ ایران کنی رهنمون

ارود است هاروت و بیژن و نون

همه ارمنستان سراسر گرفت

پسر را در آن جا نشاند و برفت

وز آن سوی تیبر شهنشاه روم

غمی شد زپیکار آن مرز و بوم

فرستاد ژرمانیوس دلیر

که هاروت را سازد از جنگ سیر

سپهدار روم با سپاهی فزون

زارمینه کرده مرا ورا برون

دوپور دگر داشت شاه اردوان

که بودند هر دو دلیر و جوان

مهین پور گودرز و برزین کهین

کهین پور را ساخت او جانشین

ولی گرد کوتارز نامور

ز باردانس بگرفت تاج پدر

چو جور و ستمکاری از حد فزود

زگاه آوریدند او را فرود

دگر بار برزین بشد تاجور

ولی زود روزش بیامد بسر

دوم ره به گودرز شاهی رسید

بیامد به گاه مهی آرمید

پس از وی و نون گشت فرمانروا

که بود از نژاد و تبار کیا

چو یکسال بگذشت او درگذشت

پلاش نخست آمد و شاه گشت

به ارمینیه ایلغاری نمود

پس آن گه در آشتی را گشود

چو او مرد پورش که پاکور بود

به گاه شهی شاد و مسرور بود

پس از وی برادرش بر شد به تخت

که خسرو بدی نام آن نیک بخت

تراژان که بودی شهنشاه روم

بدو جست جنگی دگر سخت شوم

چو خسرو بشد سوی دار بقا

پلاش دوم گشت فرمانروا

بسی جنگ با لشکر روم جست

ولی عاقبت گشت در رزم سست

بزرگان زشاهیش گشتند سیر

زگاه مهی ش آوریدند زیر

نشاندند مونزوس را جای او

ولیکن نبودیش یارای او

دگر باره شاهی بدو بازگشت

بسی راند فرمان و پس درگذشت

پلاش سیم کش بدی پور راد

به جای پدر تاج بر سر نهاد

سپس گشت فیروز فرمانروا

دگر نرسی نامدار کیا

چو بنشست بهرام از اشکانیان

ببخشید گنجی به ارزانیان

ورا خوانده اند اردوان بزرگ

که ازمیش بگسست چنگال گرگ

یکی جنگ با رومیان ساز کرد

که قیصر در آشتی باز کرد

همی زیست بر تخت شاهی به ناز

جهان جوی و نام آور و رزم ساز

که ناگه یکی گرد ساسان نژاد

همه تخت و دیهیم دادش به باد

سرگاه اشکانیان شد تهی

به ارمینیه لیک بدشان مهی

بخش ۵۵ - سلاله ساسانیان

سرایندهٔ نامهٔ باستان

که از حال ساسان زند داستان

بگوید که ساسان بهمن نژاد

همی زیستی در نشابور شاد

شدی چون بهر پشت پیدا پسر

همی نام ساسان نهادی پدر

شبانان بدندی وگر ساروان

همه ساله در کوه و هامون روان

به استرخ بد بابک نامور

که فرخنده ساسانش آمد پسر

مگر بود بابک ستاره شمار

به زیج و سترلاب بودیش کار

بدانست کآید زساسان پدید

جوانی به کردار تابنده شیر

بر اورنگ ایران برآرد نشست

بگیرد همه زند، اوستا به دست

درخت مهی زو شود باردار

کند تازه آیین اسفندیار

زساسان همی جست بیخ و نژاد

چو آگاه شد خاطرش گشت شاد

یکی کاخ بهر وی آباد کرد

به دامادی خود دلش شاد کرد

چو نه ماه بگذشت از آن خوب چهر

یکی کودک آمد چو تابنده مهر

به مانند داریوش و هم چون زریر

نهادند نام ورا اردشیر

بیاموختندش هنرهای جنگ

بیفزود بر گوهرش هوش و هنگ

ببالید برسان سرو سهی

بتابید زو دانش و فرهی

چو آگاه گردید ازو اردوان

بدو اردوان داد دخت جوان

هر آن کس که بد بابکی در ستخر

بدان پور فرخنده جستند فخر

نمود از که و مه یکی انجمن

زفرزانه و مردم رای زن

همی گفت این را بخوانیم راد

به گیتی نباشیم ازین نیز شاد

که من باشم از تخم اسفندیار!

به ایران بود اردوان شهریار!

بگفتند یک سر که ما بنده ایم

به فرمان و رایت سر افکنده ایم

چو پاسخ بدینسان شنید اردشیر

گزین ساخت پس لشگری شیرگیر

گوی نام او ارتباک سترگ

که بد زاده ی مهرزاد بزرگ

زجهرم بیامد بدو یار گشت

سر اردشیر از فلک برگذشت

وزان پس دمان اردشیر جوان

جهان تنگ بگرفت بر اردوان

بجنگید با اردوان چند سال

زکردان شکسته شد آن بی همال

دگر ره به کردان شبیخون نمود

سر بخت آن قوم وارون نمود

به کرمان بجنگید با هفتواد

به جهرم ابا مهرک نوش زاد

به آوردگه اردوان را بکشت

همه ملک ایرانش آمد به مشت

بخش ۵۶ - پادشاهی اردشیر بابکان

چنین تابگاه کیی بر نشست

بیازید بر قیصر روم دست

سکندر سور امپراتور روم

یکی مرد بد سخت و ناپاک و شوم

بیاراست رزمی ابا اردشیر

که شد چهره ی هور رخشنده تیر

نگردید پیروز ازین هر دو کس

که بر یکدیگرشان نبد دسترس

به فرجام گشتند از جنگ سیر

مسوپوتمی را گرفت اردشیر

خنک گاه آن شاه با فر و رای

که آیین کی باز آورد جای

ازو زنده شد فرجشن سده

همان رسم نوروز و آتشکده

گرو برد از فیلسوفان دهر

همش نوش بودی و هم نیش زهر

یکی کارنامه در ایران نهاد

که هر کس ازو جست آیین داد

وز آن پس همه کاردانان اوی

شهنشاه کردند عنوان اوی

یکی پورش از دختر اردوان

پدیدار شد نامدار و جوان

ورا مادرش نام شاپور کرد

مگر او بنای نشابور کرد

به شهنامه زو داستانیست یاد

ابا دختر مهرک نوشزاد

کزاو زاد هرمزد شاه دلیر

به گاه کی نامدار اردشیر

بخش ۵۷ - پادشاهی شاپور پسر اردشیر

پس از مردن شاه شاپور راد

به ایوان شد و تاج بر سر نهاد

به گیتی چون او شهریاری نبود

گه رزم چونان سواری نبود

یکی جنگ با قیصر روم کرد

که فرخنده گیتی بر او شوم کرد

بدو داد گور دین شه رومیه

همه بین شطین و ارمینیه

دگر باره چون شاه شد فیلپوس

بر آراست لشگر چو چشم خروس

بسی جنگ ها شد میان دو شاه

بسی لشگر آمد زهر سو تباه

چنین تا گه والرین کبیر

که شاپور در جنگ کردش اسیر

چو قیصر گرفتار شاپور شد

همه لشکر روم بی زور شد

یکی شارسان ساخت در شوشتر

به دست اسیران رومی مگر

دگر شارسان ساخت در کازرون

نگارید رسم خود آن جا درون

چو برزین توزی همی جست جای

ابر تارک قیصرش بود پای

بتازید تا پیش دریای روم

به آتش همی سوخت آباد بوم

بجستند زنهار ازو رومیان

ببستند مر بندگی را میان

زدینار رومی دوره صد هزار

فرستاد قیصر بر شهریار

ببخشیدشان نام بردار شاه

بفرمود تا باز گردد سپاه

بخش ۵۸ - پادشاهی اورهرمز پور شاپور

یکی پور بودش چو تابنده شید

که از دختر مهرک آمد پدید

جهان جوی را نام هرمز بدی

بهر کار دانا و گربز بودی

به ملک خراسان بدی حکم دار

ازو گشت بد دل مگر شهریار

خبر یافت هرمز ازین کم و بیش

به خنجر ببرید پس دست خویش

فرستاد زی شهریار بلند

دل شاه گردید ازو دردمند

بدو داد شاپور تاج شهی

بپایید لیکن به گاه مهی

چو بعد از پدر اندر آمد به گاه

یکی سال و ده روز بد پادشاه

بمرد و به بهرام بسپرد رخت

ورارام سالی سه بد نیکبخت

نخستین ورارام نامش بدی

همه کار گردون به کامش بدی

ولی بعد سه سال و سه ماه باز

به اورنگ شاهی نماند او دراز

بخش ۵۹ - پادشاهی بهرام دوم

ورارام پور دلارام او

که بهرام بهرام بد نام او

پس از وی به گاه مهی برنشست

شهی بود با داد یزدان پرست

اگرچه بگردید از راه داد

ولی موبدان موبدش پند داد

شه روم کش نام پربوس بود

ابا لشگر و پیل و باکوس بود

بیاراست با او یکی کارزار

ولیکن به ره گشته گردید زار

جهان جوی کاروس شد جانشین

سوی تیسفون اندر آمد به کین

به یک تیر شد کشته در رزمگاه

پراکنده گشتند رومی سپاه

دیوکلس پس از وی سپهدار شد

سوی روم از دشت پیکار شد

ورارام با لشکری رزم ساز

سوی ارمنستان بیامد فراز

وز آن روی قیصر سپه برکشید

به جنگ ورارام لشکر کشید

چو پیروز نامد یکی زین دو شاه

زپیکار برگشت هر دو سپاه

پس از اندکی مرد بهرام گرد

زگیتی به جز تخم نیکی نبرد

بخش ۶۰ - پادشاهی بهرام سوم

پسرش اندر آمد به تخت کیان

که او بود بهرام بهرامیان

سکان شاه خواندند او را به نام

که در سیستان بود با نام و کام

چنین بود آیین شاهان مگر

به قومی چو گشتند پیروزگر

بهر نام خواندندی آن شاه پیش

نهادندی او را به فرزند خویش

چنان چون که بهرام فرخ نهاد

همه زابل و سیستان برگشاد

چو لشکر سوی زابلستان براند

پسر را ابرنام سگزی بخواند

ولیکن سکانشاه با دار و برد

سرگاه را زود بدرود کرد

بخش ۶۱ - پادشاهی نرسی

چو برگشت بهرام را روز بخت

به نرسی سپرد آن زمان تاج و تخت

ابر جنگ جستن ببست او میان

بسی جنگ ها کرد با رومیان

زگالر سپهدار روما دوره

شکسته شد آن پادشه را سپه

ولی در سوم بار شاه دلیر

سر بخت او اندر آورد زیر

گریزنده شد گالر از پادشاه

شکسته شد او را سراسر سپاه

چو قیصر چنین دید بر ساخت کار

یکی لشکر آراست بیش از شمار

دگر باره گالر سوی جنگ رفت

پذیرفت او را جهان جوی تفت

درین جنگ نرسیس را بر شکست

هم لشکرش را بآورد خست

چو نرسیس از گالر آمد ستوه

بپیچید ازو روی و شد سوی کوه

همه گنج و خرگاه و فرزند و زن

به تاراج داد آن شه رزم زن

پریشیده چون دید کار سپاه

در آشتی زد به ناچار شاه

سه کشور به قیصر بداد از نیاز

که فرزند و زن را بدو داد باز

پس از آشتی شاه بیمار گشت

زاندوه و رنج گران درگذشت

تو گفتی همان روز نرسی نبود

همان تخت و دیهیم و کرسی نبود

بخش ۶۲ - پادشاهی اورمزد بزرگ

پس از مرگ وی اورمزد بزرگ

درآمد به تخت شهی هم چو گرگ

بر او مهتران آفرین خواندند

ورا شهریار گزین خواندند

شهی بود با فرو برز کیان

همی خواست برکین ببندد میان

ولی تندرستی ازو دور شد

به گاه کیی سخت رنجور شد

بگسترد کافور بر جای مشک

گل ارغوان شد به پالیز خشک

به بستر شب و روز بیمار بود

همانا که بختش نه بیدار بود

غمی شد زمرگ آن شه تاجور

که هنگام مردن نبودش پسر

مگر خود همی در شبستان شاه

یکی لاله رخ بود تابان چو ماه

پری چهره را بچه بود در نهان

ازین آگهی یافت شاه جهان

یکی انجمن ساخت از موبدان

ستاره شناسان و هم بخردان

چو شد انجمن شاه بر پای خاست

یکی سخت پیمان از ایشان بخواست

چنین گفت کاین دخت پاکی نهاد

بخواهد یکی کودک شیرزاد

گمانم که این بچه باشد پسر

ورا باشد این تاج و تخت و کمر

سپردم بدو تاج و تخت و کلاه

همان کشور و گنج و تیغ و سپاه

بزرگان نهادند پیمان برین

که بودند خوش دل زشاه زمین

بخش ۶۳ - پادشاهی شاپور ذوالاکتاف

پس از شاه بروی درم ریختند

به مشگوی تاجی بیاویختند

چو ماهی دو بگذشت بر آن پری

یکی کودکی زاد چون مشتری

نهادند شاپور نامش مهان

ازو خرمی یافت روی جهان

نشاندند او را به گاه پدر

به گهواره اش بسته دیهیم زر

یکی موبدی بود شهروی نام

همی کرد دستوری او تمام

چنین تا برآمد بر این هفت سال

برافروخت شاپور فرخنده یال

به خردی سخن های شاهانه گفت

که موبد بماندی ازو در شگفت

یکی پل به بغداد بنیاد کرد

که جان های مردم همه شاد کرد

به خردی بیاراست کار سپاه

بیفزود بر لشکر رزم خواه

یکی جنگ کرد او بقوم عرب

به طایر سرآورد روز طرب

هر آن جا عرب یافتی ای شگفت

زدو دست او دور کردی دو کتف

از این رو ذوالاکتافش آمد لقب

که از مهره بگشاد کتف عرب

چو خاک یمن را سراسر بتاخت

یکی لشکر گشن آماده ساخت

همی کرد آهنگ قیصر بروم

کزو باژ بستاند آباد بوم

بخش ۶۴ - جنگ شاپور با رومیان

کانستانتن آمد به جنگش دمان

ولیکن زمانه ندادش امان

به روم اندران گشت ژولین امیر

که خواند آپوستا مراو را هژیر

بتازید شاپور تا لیدیه

زخاک نصیبین و آرمینیه

نیروی ارسی تیکوس دلیر

به پیکار شاپور شد شیرگیر

به آوردگه کشته شد پورشاه

که برگاه بودی چو تابنده ماه

ولی شاه آمید را برگشود

زدیرگاه و سنکا برآورد دود

به ناچار قیصر سپه برکشید

زمستان به شام آمد و آرمید

به گاه بهاران گذشت از فرات

به دست اندر آورد مستملکات

همی خواست رفتن سوی تیسفون

سپاهش ز ریگ بیابان فزون

وز آن روی جنگی دو فرزند شاه

ببستند بر قیصر روم راه

سواران ایران همه ارجمند

به دست اندرون نیزه های بلند

کله خودها چون سر آدمی

در آن جای چشم و دهان بد همی

کماندارها جنگ را کرده ساز

ز نی بودشان تیرهای دراز

به ژولین یکی جنگ کردند سخت

همانا که از روم برگشت بخت

به شط اندرون ساخت کشتی هزار

سپهدار سیر آمد از کارزار

آپوستا به جنگ اندرون کشته شد

سر بخت رومی سپه گشته شد

ژووین گشت برجای قیصر امیر

ولیکن به زودی شد از رزم سیر

بدانست کو راز ایرانیان

به رزم و به آویزش آید زیان

بر شه فرستاد دینار و گنج

همان داد کشور به شاپور پنج

به شهنامه یانس سرایدش نام

و یا خود بزانوش با نام و کام

دگر هرچه زین در زند داستان

به شهنامه از گفته باستان

که شاپور در روم شد کاروان

به بازارگانی چو یک ساروان

در آن جای قیصر گرفتش به تنگ

به چرم خر اندر ببستش چو سنگ

همه ژاژ و افسانه باشد سخن

که پیدا نمی آیدش سرزبن

بخش ۶۵ - فتوحات شاپور در مشرق

پس از جنگ با رومیان پادشاه

به تاتار و هندوستان جست راه

بسی سروران را سر آورد پیش

بیفزود بر وسعت ملک خویش

وز آن جا سوی ارمنستان شتافت

که ارزاس از رأی او سر بتافت

بکشت آن جهان جوی را خوار و زار

سر آورد بر پارتی روزگار

یکی شارسان ساخت در بیستون

که پیروز شاپور خوانی کنون

دگر شارسان خرم آباد بود

که اهل لرستان بدو شاد بود

به استرخ کرد آن سوم شارسان

بدو اندرون کاخ و بیمارسان

بهر جای بنگاشته پیکرش

که قیصر چو بنده ستاده برش

چنین نام خود را نموده است یاد

که هستم شه آسمانی نژاد

چو شد مالیاتش به هفتاد و اند

نگون گشت بختش زچرخ بلند

بخش ۶۶ - پادشاهی اردشیر و شاپور و بهرام

پس از وی کی نامدار اردشیر

به گاه بزرگی درآمد دلیر

که شاپور را بود مهتر پسر

ولی روزش آمد به زودی بسر

برادرش کو داشت شاپور نام

همی بود بر تخت فرخنده کام

ز شاهیش بگذشت چون پنج سال

به نخجیر شد روزی آن بی همال

سه جام می خسروانی بخورد

به خیمه درون شاه را خواب برد

چو او خفت از دشت برخاست باد

که کس باد زآن سان ندارد به یاد

زجا کند آن چوب خرگاه را

بکشت آن چنان نامور شاه را

پسرش آن جهان جوی بهرام راد

به جای پدر تاج بر سر نهاد

به تاجش زبرجد برافشانده اند

همی نام کرمان شهش خوانده اند

مگرگاه شاپور فرخ نهاد

به کرمان همی بود بهرام شاد

نبودش پسر آن جهان جوی مرد

برادر یکی داشتی یزدگرد

ازو بود کهتر به سال و به ماه

بدو داد ناکام تخت و کلاه

بخش ۶۷ - پادشاهی یزدگرد

چو شد پادشاه بر جهان یزدگرد

مغان را سراسر همه کرد گرد

بدیشان چنین گفت کز بخردی

نبایست هشتن ره ایزدی

گر اندر جهان داد بپرا کنیم

همان به زبیداد گنج آکنیم

بد و نیک چون هر دو می بگذرد

خنک آن که گیتی به بد نسپرد

نباید به مردم بدی پیشه کرد

به نیکی همی باید اندیشه کرد

اگرچه یهود است و ترسا کسی

نباید که آزرده گردد بسی

بکوشیم و پیوسته داد آوریم

مبادا زبیداد یاد آوریم

بزرگان بر او خوانده اند آفرین

که بی تو مبادا کلاه و نگین

در ایام او بود ارکادیوس

به روم اندرون صاحب پیل و کوس

پسر بود او را یکی خردسال

که خواندش تیودوز فرخنده فال

یکی نامه بنوشت نزدیک شاه

سپردش تیودوز و گنج و سپاه

که چون روزگار من آید به سر

تو خوانی تیودوز را چون پسر

چو او مرد شاه جوانمرد گو

بسی نیکویی کرد با شاه نو

کشیشی که بد نام او ماراتاس

سوی شاه آمد زبهر سپاس

بسی آفرین کرد و بنواختش

به نزدیک خود جایگه ساختش

در ایران هر آن کس که ترسا بدی

زنازش سرش مهر فرسا بدی

مغان را به دل آمد از شاه کین

بزه گرش خواندند و ناپاک دین

چو سی سال از شاهیش شد فزون

ز بینی یش بگشود یک روز خون

سوی چشمه سویی گرایید زود

در آن جایگه کرد گیتی درود

یکی کودکش بود با فرو هوش

که بهرام یل کرد نامش سروش

سپردش به دست شه تازیان

که آموزدش راه سود و زیان

چنان گشت بهرام فرخ سرشت

که از هر کسی در هنر برگذشت

به نزدیک منذر همی زیست شاد

نیاورد جز گور و نخجیر یاد

بخش ۶۸ - پادشاهی کسری پسر اردشیر

چو شد یزدگرد از جهان کهن

نمودند هر سو مغان انجمن

نخواهیم گفتند بهرام را

دلیر و سبکسار و خودکام را

که بدکار و بد کیش بودش پدر

به دل کیش ترساش بودی مگر

یکی شاهزاده بد از اردشیر

که کسری بدی نام آن مرد پیر

بر اورنگ شاهیش بنشاندند

به شاهی بر او آفرین خواندند

چو آگاهی آمد به بهرام باز

به ایران زمین کرد یک ترکتاز

بزرگان نهادند پیمان برین

که بهرام و کسری بجویند کین

زبیشه دو شیر ژیان آورند

همان تاج را در میان آورند

کسی کو نشیند میان دو شیر

گواراست شاهی بر او همچو شیر

ببردند شیران جنگی کشان

کشنده شد از بیم چون بی هشان

بشد تند بهرام و افسر گرفت

جهانی بدو مانده اندر شگفت

بر او حمله کردند شیران به کین

به شمشیر پردخت از ایشان زمین

بزرگان بر او گوهر افشانده اند

بر آن شاه نو آفرین خوانده اند

بخش ۶۹ - پادشاهی بهرام گور

چو بهرام بر شد به تخت مهی

ازو تاره شد باز دین بهی

مغان را سراسر نوازش نمود

بترساند ترسا و قوم یهود

تیودوز با او بسازید جنگ

سپاهی فرستاد هم چون پلنگ

سپهدار اربیریوس دلیر

که در جنگ اوتاب نآورد شیر

وزین سوی نرسی سپاهی گران

بیاورد با نامور مهتران

یکی شاه گیلان دگر شاه ری

دگر راد برزین آزاده پی

که خود زابلستان ازو شاد بود

دگر مهر پیروز آزاد بود

به نیزیب بودند ایران سپاه

ببستند بر لشکر روم راه

دگر ره سپاهی فزون از شمار

فرستاد قیصر سوی کارزار

چو بهرام بشنید لشکر کشید

بسوی نصیبین سپه برکشید

سواران جنگی همه تازیان

زبلخ و خراسان و تاتاریان

نتابید با او سپهدار روم

گریزنده بشتافت زان مرز و بوم

به جان سپهدار افتاد شور

پسش درهمی تاخت بهرام گور

برفتند بهرام با نارسیس

گرفتند گرد تیودوپولیس

بیامد زنزدیک قیصر اگاس

بسی گفت بر شاه ایران سپاس

زکار گذشته همی یاد کرد

دل شاه ایران بدان شاد کرد

که بد یزدگردش به جای پدر

زشه آشتی جست قیصر مگر

زگفتار او شاد شد شهریار

دلش تازه شد چون گل اندر بهار

بفرمود تا خلعت آراستند

اکاس گزین را برش خواستند

ورا شاد و فرخنده فرمود شاه

فرستاده زی روم بگرفت راه

به ایران شتابید بهرام نیز

سرآمد همه روزگار ستیز

جهان از بد اندیش بی بیم گشت

وز ایران همه رنج و سختی گذشت

پر از راستی کرد روی جهان

ازو شاد ماندند یکسر مهان

بدین گونه یک چند گیتی بخورد

نه رزم و نه رنج و نه گرم و نه سرد

بخش ۷۰ - تاختن بهرام بر لشکر خاقان

یکی لشکری کرد خاقان گزین

زتوران بیامد به ایران زمین

چو او با سپاه اندر آمد به مرو

همه روی کشور چونان پر تذرو

به زنهار رفتند ایرانیان

ببستند مر بندگی را میان

دل شاه بهرام بیدار بود

از آن آگهی پر زتیمار بود

دو ره شش هزار آزموده سوار

زلشکر گزین کرد آن شهریار

همی تاختی لشکر اندر نهان

ندانست کس رازش اندر جهان

بیاورد لشکر چو آذر گشسب

همی بی بنه هر یکی با دو اسب

به امل گذشت از ره اردبیل

به گرگان بیامد چو دریای نیل

به کوه و بیابان و بی راه رفت

چنین تا به مرو اندر آمد شگفت

یکی طبل کوچک بکرد او درست

ابر گردن تازی اسبان ببست

شب تیره از کوه آمد به زیر

جهان شد پر از نعره دار و گیر

بدرید زآواز گوش هژبر

تو گفتی همی ژاله بارد زابر

همه دشت شد همچو دریای خون

سر بخت ترکان درآمد نگون

گرفتار شد خان توران زمین

بزرگان به شه خواندند آفرین

وزآن پس بپاشید هر سو درم

زبخشش نبد شاه روزی دژم

سدیر و خورنق ازو شد سمر

که بود از سنمار رومی اثر

بود هفت گنبد ازو یادگار

به گیتی نیامد چون او شهریار

به نخجیر و بازی جهان بگذراند

چنین تا به آباده روزی براند

میان ره پارس و اسبهان

یکی دره در وی چمن ها نهان

همه چشمه ها بد پر از لای و گل

بماننده ی مرغزار چگل

همی تاخت شبرنگ شاه دلیر

به ناگه به چاهی درافتاد زیر

بمرد و خبر نامد از وی درست

کسی پیکرش را زآن جا نجست

ورا رو ستم شاه خواندی وزیر

که بشکافتی کوه آهن به تیر

دریغا چنان شاه و آن داد اوی

مبادا که گیری به بد یاد اوی

بخش ۷۱ - پادشاهی یزدگرد سپه دوست

پس از وی پسر تاج شاهی بجست

که نامش بدی یزدگرد ار نخست

جهان جوی بر تخت زرین نشست

در رنج و دست بدی را ببست

همی داشت ایران زدشمن نگاه

به هر سو فرستاد بی مر سپاه

سپه دوست خواندند او را ردان

ازو شاد بودی دل موبدان

به آرمن همی بود ارزاس گرد

که ز اشکانیان بود و با دستبرد

دو پور گزین داشت آن نامور

ببخشید کشور بر آن هر دو بر

مهین پور کش نام بد تیگران

بدی بخش او بیش از دیگران

کهین کش همی بود ارزاس نام

سوی قیصر روم برداشت گام

همه بخش خود را به قیصر سپرد

که تا بر برادر کند دستبرد

وزین روی تیگران به ایران شتافت

به نزدیک شاه دلیران شتافت

مگر در کراسن بدی یزدگرد

سر یاغیان آوریدی بگرد

ورا آگهی آمد از شاه روم

که لشگر فرستد به آباد بوم

به سرچشمه ی تیگرا و فرات

نمود است بنیاد مستحکمات

شه نامور پوست بر تن بکفت

سپه سوی ارمن کشیدن گرفت

وزآن رو اناتولیوس دلیر

چو بشنید کامد جهان جوی شیر

ندانست کش نیست پایاب او

ندارد در آوردگه تاب او

بیامد بر شاه و پوزش گرفت

ازو هر دو لشگر شده در شگفت

ابر آشتی شاه را ره نمود

جهان جوی پذیرفت و دادش درود

میان دو شه گشت پیمان برین

که آسوده دارند کشور زکین

بخش ۷۲ - پادشاهی هرمزد

پسر بد مر او را دو فرخنده کام

که پیروز و هرمزدشان بود نام

ز پیروز که بود هرمزد گرد

ولیکن پدر شاهی او را سپرد

کز او دید نرمی و آهستگی

خردمندی و شرم و شایستگی

به هرمزد سپرد تخت و نگین

همان لشکر و گنج ایران زمین

غمی گشت پیروز از کار شاه

سوی شاه هیتالیان جست راه

که قوم فتالیت خوانندشان

هم از هون اسپید دانندشان

چغانی شهی بد فغانیش نام

جهان جوی و با لشگر و نام و کام

بدو داد شمشیر زن سی هزار

به ایران بیاید سوی کارزار

چو هرمزد روی برادر بدید

دلش مهر و پیوند او برگزید

پیاده شد از اسب و بردش نماز

بدو تاج و تخت کئی داد باز

بخش ۷۳ - پادشاهی پیروز

زهرمز چو پیروز دل شاد شد

روانش ز اندیشه آزاد شد

بیامد به تخت مهی بر نشست

همان دست کهتر برادر به دست

یکی خشک سالی بیامد پدید

که کس در جهان روی سیری ندید

به هامون درآمد شه نام دار

همی خواست از دادگر زینهار

چو زین گونه شد شاه با آفرین

بیامد یکی ابر در فرودین

همی در ببارید بر خاک خشک

همی آمد از بوستان بوی مشک

چو پیروز ازین روز تنگی برست

یکی شارسان کرد جای نشست

که یادان فیروز بد نام او

از آن جا برآمد همه کار او

در این روز گویند پیروز رام

که پیروز آن جا بشد شادکام

بخش ۷۴ - جنگ پیروز با افتالیت ها و کشته شدنش

سوی جنگ هیتالیان کرد روی

جهانی شد از وی پر از گفتگوی

که شه تازه خواهد کند جنگ و شور

همی بشکند عهد بهرام گور

به ویژه که این قوم با شهریار

به هر کار بودند هم دست و یار

به هیتال بد پادشه خوش نواز

بر شه یکی نامه بنوشت باز

چنین گفت کز عهد شاهان راد

بپیچی نخوانیمت خسرونژاد

ندانی که شاهان پیمان شکن

ستوده نباشند در انجمن

از آن نامه در خشم شد شاه نو

فرستاده را گفت برخیز و رو

بگویش که تا پیش رود ترک

شما را فرستاد بهرام چک

گر از چاچ پارانهی پیش رود

زنوک سنانت فرستم درود

چو آگاه شد زین سخن خوشنواز

یکی چاره ی تازه افکند باز

پراکند لشکر به کوه و دره

همی راند در بیشه یکسره

پسش در همی تاخت پیروز شاه

پراکنده گشتند ایران سپاه

به جایی که آن شاه بنشسته بود

گذرها و در بندها بسته بود

چو پیروز آمد سوی خویش باز

همه راه کوتاه گشتش دراز

بدانست کش رفته از دست کار

به جان خواست از هون ها زینهار

بگفتند اگر زینهارت هواست

امان یابی از ما و کامت رواست

ببایست که آیی بر خوشنواز

بری چون پرستندگانش نماز

پس آنگه به سوگند پیمان کنی

دل از جنگ جویی پشیمان کنی

چنین کرد شاه جهان ناگزیر

چو دانست روزش درآمد به زیر

ولیکن سپیده دمان شد برش

بدان تا پرستش کند در خورش

دگر ره به ایران چو شد شهریار

سوی جنگ هیتالیان کامکار

ازین آگهی شد بر شهنواز

گزین کرد یک لشکر رزم ساز

به پیش سپه بر یکی کنده کرد

همان عهد را بر سر نیزه کرد

چو نزدیک آن کنده شد خوش نواز

عنان را بپیچید و گردید باز

گریزان همی رفت و بنمود پشت

پسش راند پیروز تیغی به مشت

درافتاد با چند تن در مغاک

در آن جای گشتند یک سر هلاک

چو هرمز برادرش و بهرام گرد

بزرگان و آزادگان نبرد

از آن نامداران دگر کس نزیست

همی تخت بر بخت ایشان گریست

به ایران چو آمد خبر زین نبرد

زن و مرد و کودک همه مویه کرد

زشاهان نبد زنده کس جز قباد

که او بود فرزند پیروز راد

به شاهی ندیدند او را همال

ازیرا که بد کودکی خردسال

بخش ۷۵ - پادشاهی پلاش برادر پیروز

نشاندند بر گاه زرین پلاش

که ایدون به ایران زمین شاه باش

که کهتر برادر بد از شاه راد

نگه داشت گیتی به آیین و داد

ولی چون به ترکان نبودیش تاو

همی داد هر سالشان باژوساو

ازین غم بمرد آن شه پاک رای

که کین برادر نیاورد جای

بخش ۷۶ - پادشاهی قباد (بار نخستین)

قباد آمد و تاج بر سر نهاد

همه روی گیتی ازو گشت شاد

چنو نامداری نبود ازکیان

به آوردگه بود شیر ژیان

به فرهنگ و دانش سرآمد بدی

به هر کار مغرور بر خود شدی

به هر نوظهوری نظر داشتی

به هر تازه چرخی گذر داشتی

زقوم فتالیت بگرفت باج

ازو یافت آیین مزدک رواج

همی خواست دین نو آرد پدید

سراسر بریدند از وی امید

بزرگان و آزادگان را براند

مغان را به نیکی بر خود نخواند

یکی رستخیزی نمودند سخت

فرود آوریدند او را زتخت

به جایی نهادند او را مقام

که زندان فراموشیش بود نام

از آن دز اگرنام بردی کسی

دگر زین جهان برنخوردی بسی

بخش ۷۷ - پادشاهی زاماسپ

نشاندند زاماسب را بر بگاه

که او بد برادر به پیروز شاه

همی داشت کشور به آیین و داد

ازو موبدان شاه و او نیز شاد

وزین رو قباد آن دل فروز مرد

به زندان همی زیست با رنج و درد

یکی خواهرش بد چو تابنده ماه

به دز در همی رفت نزدیک شاه

به زندان همی بود او را زوار

همی برد بهرش می خوش گوار

نگهبان دز هم از آن خوب روی

به دل اندر آمد یکی آرزوی

چنان شیفت زآن ماه عابد فریب

کزاو یک زمانش نبودی شکیب

سیوسس که در سیستان بد امیر

ورا سوخرا خوانده مرد هژیر

به شاه آن چنان دوستی داشتی

که بر یاد او روز بگذاشتی

چو بشنید کو را نمودند بند

سوی دژ بیامد دمان چون نوند

به همدستی بانوی بانوان

از آن دژ رهانید شاه جوان

برفتند با هم سوی خوشنواز

سیوسس اباشاه گردن فراز

شه تور دادش همان دخت خویش

ابا لشکری کش از اندازه بیش

دگر ره بیامد به ایران چو باد

بنوی جهان شد به کام قباد

بخش ۷۸ - پادشاهی قباد بار دوم

چو آمد به تخت کیی بر نشست

مهان جمله گشتند خسرو پرست

مغان را بپرسید و بنواختشان

به نزدیک خود جایگه ساختشان

فرستاد جاماسب را سوی دز

گونشتاد را کشت مانند بز

که او کشتن شاه همی خواستی

به گاهی که مجلس بیاراستی

به جایش یکی را برافراخت کام

که آذر کود و نباد بودیش نام

برآورد نام سیوسس به ماه

سپاهی و کشور بدو داد شاه

قباد اندر ایران چو شد کدخدا

همی راند کار جهان سوخرا

به شهنامه از گفته ی باستان

دگرگونه راند همی داستان

که در قید هیتالیان بد قباد

رهانید پس سوخرایش بداد

بیاورد و بر تخت بنشاندش

به ایوان یکی شاه نو خواندش

همه کارها با سوخرا راندی

کسی را بر شاه نفشاندی

ازو گشت بد دل جهان جو قباد

به گفتار شاپور مهرک نژاد

به بندش درآورد و زندان نمود

وزان پس ورا زود بی جان نمود

ازو هر کسی را دل آمد به درد

برآشفت ایران و برخاست گرد

دو پایش به آهن ببستند سخت

نشاندند جاماسب را روی تخت

سپردند شه را به زرمهر شیر

که بد زاده سوخرای دلیر

که آن نامور کینه سوخرای

بخواهد بدرد جهان کدخدای

ولیکن بی آزار زرمهر راد

پرستش همی کرد پیش قباد

همان بند را برگرفتش زپای

به سوی فتالیت کردند رای

دگر ره به تخت کیی برنشست

ورا گشت جاماسب مهتر پرست

همه کار آن پادشاهی خویش

به زرمهر بسپرد از کم و بیش

وز آن پس بیاورد لشکر به روم

جهان گشت او را چو یک مهره موم

به قیصر یکی رستخیزی نمود

همان شهر آمید را برگشود

قلون را در آن دز نگهدار کرد

میافارقین را یک ایلغار کرد

آناستاز آمد به جنگش دمان

ولیکن ازو جست آخر امان

سپس سوی تاتار آهنگ کرد

هم از جان ایشان برآورد گرد

سه پور گزین داشت آن تاجور

مگربود کااوزسش مه پسر

دوم زامس نامدار جوان

سوم بود کسرای نوشیروان

همی خواست آن نامور پادشاه

که خسرو پس از وی نشیند به گاه

به ژوستن که بد امپراطور روم

یکی نامه بنوشت با مهر و موم

فرستاده بد مهبد و سوخرای

پر از مهر آن نامه جان فزای

همی خواست از قیصر نامور

که کسراش باشد به جای پدر

نپذیرفت ازو قیصر نامدار

که ترسید خسرو شود تاج دار

بیندازد او دست بر خاک روم

بگیرد همه ملک آباد و بوم

زقیصر چو نومید گردید شاه

یکی نامه بنوشت با سوز و آه

که هر کس ببیند خطی از قباد

زمهر و دلیریم آرید یاد

چو خواهید کایران شود نیک بخت

به کسری سپارید دیهیم و تخت

که یزدان ازین پور خشنود باد

دل بدسگالش پر از دود باد

زمانه جوان گردد از بخت اوی

شوند این جهان بنده تخت اوی

پس از شاه مهبود خسروپرست

بیامد همان نامه شه به دست

ابر موبدان خواند در پیشگاه

همه یاد کردند از فر شاه

نشاندند کسری به گاه مهی

ازو تازه شد فر شاهنشهی

به هشتاد شد سالیان قباد

همان روز پیری بد از مرگ شاد

بخش ۷۹ - شاهنشاهی کسری ملقب به نوشیروان

چو کسری نشست از بر تخت عاج

زروم وزچینش بیامد خراج

فرستاده آمد از ژوستی نین

که روفین بدی نام آن نازنین

بسی هدیه آورد از بهر شاه

ره آشتی جست آن نیک خواه

از آن رو که در جنگ بد مهرویس

گشاید مگر مارتیریوپولیس

شهنشه پذیرفتش از مردمی

نیاوردش اندر نوازش کمی

به روفین چنین گفت پس بی درنگ

مرا آشتی خوش تر آید که جنگ

فرستاده بوسید روی زمین

ابر شاه نو برگرفت آفرین

هم از چین و هندش گرامی سران

رسیدند با هدیه های گران

به گیتی درون نامداری نماند

که منشور تیغ ورا برنخواند

جهان دار کسری چو تابنده ماه

به آیین همی داشت گیتی نگاه

به مردم بخستی فزونی بسی

همی مردمی کرد با هر کسی

به مزدک بفرمود که آزاد باش

در اجرای آیین خود شاد باش

مغان را بد آمد مگر زین سخن

که برگشت خسرو زدین کهن

یکی انجمن ساختند آن گروه

که هستیم از جور کسری ستوه

نزیبد ورا تاج و گاه مهی

که برگشته ایدون زکیش بهی

نشانیم زامس ابر تخت گاه

که آیین زردشت دارد نگاه

ازین آگهی یافت شاه جهان

به بند اندر آورد یکسر مهان

وز آن پس بهر جای بد مزدکی

بنگذاشت زنده از ایشان یکی

مغان را یکایک ابردار کرد

سر موبدان را نگون سار کرد

هم آذرکودونبادین را بکشت

که گفتی به خسرو سخن های درشت

وز آن پس یکی خوی سرکش گرفت

چنو آب بدخوی آتش گرفت

زنیرنگ زروان مرد یهود

به نزد سه پایه بشد ماهبود

به خواری بکشت آن گران مایه مرد

زایوان او اندر آورد گرد

دگر ره چو آگه شد از کم و بیش

پشیمانیش آمد از کار خویش

روانش زمهبود بریان شدی

شب تیره تا روز گریان شدی

به داور یکی سخت پیمان ببست

کزان پس نیارد به بیداد دست

چو شاهی ایران بر او گشت راست

جز از نوشه و آفرینش نخاست

زهر دانشی موبدان خواستی

جهان را به دانش بیاراستی

چو از سوخرا خاطرش بود شاد

زفرزانه فرزندش آورد یاد

میان مهان بخت بوذرجمهر

چو خورشید تابنده شد بر سپهر

هم از فیلسوفان به دانش گذشت

به راز ستاره جهان در نوشت

فرستاد برزوی را سوی هند

که آرد یکی نامه سودمند

که اکنون کلیله است نامش بویر

به پهلو زبان آوریدش دبیر

به داد و بزرگی و فرهنگ و رای

همی داشتی کار ایران به پای

زهفتاد شاه از نژاد کیان

که بستند بر تخت ایران میان

چو کسری نیامد شهی نامور

نبیند چنو شاه گیتی دگر

فزون بد ز اسکندر و داریوش

بدو نازش آرد روان خروش

پیمبر همی کرد نازش بدوی

که دادش فزون بود رایش نکوی

به داد و به دانش به آیین و راه

چنو شاه ننشست بر روی گاه

نیامد به گیتی چو نوشیروان

که هم پادشه بود و هم پهلوان

هم او بود جنگی و هم موبد او

هم او هیربد هم سپهبد بد او

به هر جای کار آگهان داشتی

جهان را به دستور نگذاشتی

زدادش بهر جای دستان بسی است

پر از مهر نوشیروان هر کسی است

به خشمند ازو نامداران روم

که ویران ازو شد بسی مرز و بوم

بسی ره به رومی شکست آورید

همه نام قیصر به پست آورید

همه مردم روم را کرد اسیر

زن و کودک و مرد و برنا و پیر

بینداخت آتش در آباد بوم

زانتاکیه تاخت تا شهر روم

ستانید او را به جور و ستم

به شکستن عهد و پیوند هم

ولیکن چو نیکو کنی داوری

نکوهش همه سوی قیصر بری

که او عهد نوشیروان را شکست

ابر ملک ایران بیازید دست

ازو منذر تازی آمد به جان

که بشتافت نزدیک شاه جهان

نه کسری چنان جنگ خودکامه کرد

که اول به قیصر یکی نامه کرد

چو قیصر نپذرفت و تندی گرفت

نباید زکسری شد اندر شگفت

که آشفت از او نامبردار شاه

برآراست بر جنگ قیصر سپاه

همه شهر سورا و کالینیوس

زنیروی او داد بر خاک بوس

به انطاکیه در نماند ایچ دست

همه شهر را کرد با خاک پست

یک انطاکیه ساخت از نو بداد

همان نام او زیب خسرو نهاد

اسیران رومی همه برگشاد

در آن شهر نوشادمان جای داد

ببخشید بر هر کسی خواسته

زمین چون بهشتی شد آراسته

چو قیصر شد از جان خود ناامید

به زرآشتی را زخسرو خرید

فرستاد با باژ و ساو گران

گروگان زخویشان و کندآوران

که شاها همه باژ دار توایم

پرستار و در زینهار توایم

ترا روم ایران و ایران چو روم

جدایی چرا باید این مرز و بوم

ببستند پیمان ابا شهریار

به هر سال دیبای رومی هزار

زدینار پر کرده سی چرم گاو

به ایران دهند از در باژ و ساو

به گاه وی ایران زمین سر بسر

چنان شد توانگر به سیم و به زر

که هشتاد ملیون زر نیم روز

به سالار شه داد یک موزه دوز

هم از جنگ جویی به جائی شدند

که ده تن به صد کس برابر بدند

بدان سان که اندر دز انکلون

زروما یکی لشکر آمد زبون

به شهر ملی تین همان ژوستین

شکسته شد از شاه ایران چنین

چو شد بخت ایران زرایش جوان

ورا نام کردند نوشین روان

بخش ۸۰ - پادشاهی هرمز

پس از وی جهان جوی هرمزد شاه

بر اورنگ شاهی نشست او به گاه

بدی مادرش دخت خاقان چین

که مهران ستا کرد او را گزین

جوانی بی آزرم و مغرور بود

ازو دانش فرهی دور بود

زتیبر که بد امپراطور روم

همی خواست کو را شود همچو موم

جهان جوی تیبر سپه برکشید

سوی شط بغداد لشکر کشید

سپهدار را بود موریس نام

در ایام هرمز بد او شادکام

هر آن دز که بگشود کسری زروم

دگر ره گرفت او زآباد بوم

آذرمان که سردار ایران بدی

به هر جا پناه دلیران بدی

به کالینیه خورد از وی شکست

همه موقع و در برفتش زدست

تهم خسرو آن نامدار گزین

به ابرو درآورد از خشم چین

شکست اندر آورد بر رومیان

ولی خویشتن کشته شد زآن میان

به نزد دز مارتیریوپولیس

به رزم اندرون کشته شد مهبدیس

دگر ره به نیزیب برخاست جنگ

فراهاد را کشت هرکل به سنگ

وز آن روی خاقان چین و تتار

بیاراست لشکر پی کارزار

دو ره صد هزار از سواران چین

گذر داد بر خاک ایران زمین

چو آمد به نزدیک بحر خزر

زایرانیان جست راه گذر

فرستاد هرمز به جنگش سپاه

ورارام چوبین بر او بست راه

ورارام بشکست ترکان همه

که او بود چون گرگ و ایشان رمه

همان ساوه را کشت هم چون چکاو

زخاقان بسی باژ بگرفت و ساو

فرستاد آن تاج و آن گوشوار

به نزدیک سالار ایران دیار

شه نامور گشت ازو سرفراز

به پیکار رومش فرستاد باز

به لازیک آمد ورارام گرد

که بر رومیان آورد دستبرد

چو آمد به نزدیک رود ارس

ابر رومیانش نبد دسترس

برو تاخت رومن سپهدار روم

مگر اخترش گشت در جنگ شوم

ازین گشت شاه جهان خشمگین

که رومن گشاده است بر وی کمین

فرستاد بهرش لباس زنان

ابا چند تن نای و بربط زنان

چنین گفت بهرام یل با سپاه

که خلعت بدین سان فرستاده شاه

ز تخت کیان بود شه ناامید

سیه روز او از من آمد سپید

به بهرام گفتند ایرانیان

که ما خود نبندیم ازین پس میان

چو ارج تو این است نزدیک شاه

نخواهیم هرمزد را پادشاه

جهان جوی را بد زنی چنگ زن

شد و مشورت خواست از رای زن

بدو گفت دیهیم ایران تراست

جهان از تو دارد همی پشت راست

دگرگونه شد حال آن نامور

منش دیگر و گفت و پاسخ دگر

بسر اوفتادش هوای مهی

بیاراست دیهیم و گاه شهی

مگر خان توران به شه نامه کرد

شکایت زبهرام خودکامه کرد

فرستاد سارام را پادشاه

که تا کار بهرام سازد تباه

سپهبد بگفتا که در پای پیل

بسایند او را چو دریای نیل

وزان پس به هرمز یکی نامه کرد

هم از نوک خنجر سر خامه کرد

یکی سله از خنجر انباشته

یکایک سر تیغ برکاشته

فرستاد از ایدر بر شهریار

پراکنده بر کرد هر سو سوار

بدان تاز شه نامه ای در نهان

نیاید به نزدیک کارآگهان

بفرمود پس چاره ی نو کنند

درم سکه بر نام خسرو کنند

همی خواست تا بر سر شهریار

سر آرد مگر بی گنه روزگار

خودآگاه نی خسرو از این خبر

چو بشنید بگریخت زآن تاجور

از آن سوی بهرام یل با سپاه

همی داشت آیین شاهی نگاه

همه لشکر شاه گردن فراز

که رفتند از ایران سوی روم باز

زهرقل چو گشتند ایشان ستوه

به بهرام پیوسته شد آن گروه

که از بیم هرمز نبدشان امان

مبادا سر آرد برایشان زمان

پس آنگاه آیین کشسب سوار

ابا لشکر آمد سوی کارزار

که بهرام را باز آرد به راه

ویا خود سرش را برد نزد شاه

شبانگه به لشکر گهش کشته شد

مگر اختر شاه برگشته شد

سپاهش به بندوی گشتند جفت

که او بد بگستهم یار نهفت

که این هر دو خالوی خسرو بدند

هوادار شه زاده نو بدند

زدیده بشستند آن هر دو شرم

سوی شاه رفتند با خون گرم

جهان جوی بندوی و دیگر سپاه

نکوهش گرفتند بر پادشاه

همان از سرش تاج برداشتند

ز تختش نگون سار برکاشتند

ابا آهن تافته چون چراغ

به چشمان هرمز نهادند داغ

وزآن پس ببردند پرویز را

نکو روی شاه دلاویز را

نشاندند او را به تخت مهی

برفتند پیشش بسان رهی

غمی بود خسرو زکار پدر

نهانش پر از درد و خسته جگر

می خوشگوارش فرستاد پیش

خورش های شیرین ز اندازه بیش

برنده همی برد و هرمز نخورد

زخسرو دلش بود پر باد سرد

بگفتند او را سران سپاه

پرستش نیاریم ما بر دو شاه

برفتند گستهم و بندوی نیز

بکشتند شه را به شمشیر تیز

بخش ۸۱ - پادشاهی خسرو پرویز

چو بر تخت بنشست پرویز شاه

بیاراست جشنی چو تابنده ماه

برویش ببخشید بسیار چیز

مهان را نوازش بسی کرد نیز

سران به مهمانی خویش خواند

همه بندیان را ز زندان رهاند

فرستاده اش نزد بهرام گرد

همه گونه تشریف شایسته برد

همی گفت گر باز آید به راه

نمایمش سالار ایران سپاه

سپهدار ایرانش خواهم بداد

نیارم ز کردار او هیچ یاد

فرستاده را گفت بهرام گرد

که سازم به خسرو یکی دستبرد

که از روسبی باشد او را نژاد

بر او روزگار بزرگی مباد

الان شاه چون شهریاری کند

که بر کشتن شاه یاری کند

منم شاه دین دار والا گهر

همان دشمن مرد بیدادگر

چو خسرو زبهرام پاسخ شنید

رخش گشت هم چون گل شنبلید

بدانست کان دو دکون دراز

نگردد بدین گفته از راه باز

به لشگر بسی داستان ها بخواند

وز آن پس سپه سوی نیزیب زاند

همی خواست خسرو شبیخون کند

جهان را به بهرام وارون کند

بر او تاخت آورد بهرام نیز

ندید ایچ چاره بغیر از گریز

تنی چند بودند همراه اوی

که خسرو سوی راه آورد روی

گذشت از بیابان شط فرات

به سیرسیزیوم آمد از آن فلات

پروتوس کو بد به دز کوتوال

پذیرفت شه را به فرخنده فال

دگر روز خسرو به درد و فسوس

یکی نامه بنوشت زی موریوس

که او بود قیصر در آن روزگار

ازو خواست یاری پی کارزار

بیاراست موریس یک انجمن

در آن کار شد با سران رای زن

بخش ۸۲ - پادشاهی بهرام چوبینه

وزان روی بهرام یل با سپاه

به هر سو پژوهش نمودی زشاه

به بند اندر آورد بندوی را

همان گرگ گستهم و کردوی را

ولیکن سپه را سراسر نواخت

همه مردم از خویش خشنود ساخت

به سر برنهاد افسر خسروی

نگارش همه گوهر پهلوی

همه کاخ و کرسی زرین نهاد

زدیبای زربفت بالین نهاد

چو آگه شد از کار پرویز شاه

که او سوی قیصر سپرد است راه

به موریس از خود یکی نامه کرد

همه دوستی بر سر خامه کرد

که هرگاه قیصر درین کارزار

همی برطرف باشد و هیچ کار

سپاس فراوان گذارم از او

مسوپوتمی را سپارم بدو

وز آن روی خسرو بدادش نوید

که ز ارمینیه تا به شهر آمید

همان شهر دارا به قیصر دهد

به یاد وی افسر به سر برنهد

به خسرو گرایید قیصر زمهر

مگر یار او بود فرخ سپهر

سوی او فرستاد گنج و سپاه

همان دختر خود چو تابنده ماه

ازین آگهی شد به ایران دیار

که قیصر به پرویز گردید یار

سپاهش فرستاد و گنج و درم

همان دختر خود به آن ها به هم

بزرگان روانی ز نو یافتند

زبهرام یل روی برتافتند

که بهرام چوبین ترش روی بود

سبکسار و بی مغز و بدخوی بود

رهاندند بندوی یل را زبند

ابا چند تن پهلو ارجمند

دلیران سوی مدیه رفتند باز

در آن جا سپاهی نمودند ساز

چو خراد برزین و گستهم شیر

چو شاپور و چون اندیان دلیر

چو کردوی و بندوی لشکر فروز

چو نستوه لشکرکش نیوسوز

سپاهی بیاورد خسرو گران

به همراهی نامور مهتران

چو نرسیس و کومانتیول سوار

مبودیس و میتاک خنجر گذار

همان نیز بهرام صف برکشید

همه دامن دوک لشگر کشید

سواران همه بر نشسته بر اسب

یلان سینه و رام و ایزد گشسب

نهادند آوردگاهی بزرگ

گریزنده گردید بهرام گرگ

بزیراس در رزمگه کشته شد

همه روز بهرام برگشته شد

ابا ده هزار از سواران کین

بشد کشته بر دست بهرام شیر

به شهنامه گوید که کوت دلیر

بشد کشته بر دست بهرام شیر

مگر کوت بود است کومانتیول

که از تیغ بهرام آمد قتول

نیاتوس هم هست نرسیس گرد

که او بود در جنگ با دستبرد

زکار نیاتوس و بندوی و شاه

نشان چلیپا به تاج سیاه

یکی داستانیست در پهلوی

زشهنامه برگیر تا بشنوی

بخش ۸۳ - پادشاهی خسرو پرویز دوم بار

چو بهرام را بخت برگشت سخت

جهان جوی خسرو برآمد به تخت

همه خیمه ی او به تاراج برد

زنان ورا بهر آماج برد

سپه را نداد او به جان زینهار

برآورد از جان ایشان دمار

به رومی سپه داد بسیار زر

پرستار و دینار و گنج و گهر

زگفتار او را دهش بود به

که می گفت بر جای آباد زه

چو ایشان سوی روم رفتند باز

نهانی همی جنگ را کرد ساز

تبه کرد گستهم و بند وی را

برافراشت برزین و کردوی را

خبر آمد او را که قیصر بمرد

زمین و زمان دیگری را سپرد

بکشتند موریس را رومیان

شهنشاه نوکا شد از آن میان

فرستاد نزدیک خسرو نثار

بسی هدیه و گوهر شاهوار

نپذرفت و آرندگان را نخواند

وز آن پس سوی روم لشکر براند

سوی الجزیره بیامد نخست

ازو لشکر روم گردید سست

سپهدار شد کشته در جنگ باز

که ژرمن نام آن سرفراز

سپس بر درازای شط فرات

به دست اندر آورد مستحکمات

به نزدیک دارا که بد دور دست

دگر باره رومی سپه را شکست

همه لشکر روم را کرد اسیر

همه کشور و بوم آورد زیر

زبغداد تا پیش دریای روم

تبه کرد آن مرز و آباد بوم

سراسر همه خاک لیدی و شام

شد از خون رومی سپه لعل فام

زبیتینیه تا به اسکندرون

همی سوخت شهر و همی ریخت خون

به شهر آدس کشته شد سرژیوس

به تاراج رفت آن همه کاپادوس

دگر سال سربار در اورشلیم

کلیساییان را بزد بر دو نیم

صلیب مسیحا به تاراج برد

هم از جاثلیقان بسی باج برد

چو خسرو به رومی جهان تنگ کرد

دگر ره سوی مصر آهنگ کرد

زسودان بچاپید تا شهرتب

به اسکندریه جهان ساخت شب

دگر سال کرد او سپاهی روان

گشاید مگر شهر شالسدوان

سپهدار ساآس گرد دلیر

که در جنگ کندی سر نر شیر

مگر نام ساآس شاهو بدی

بسی سرکش و تند و بدخو بدی

به شهنامه خواند است او را گراز

و یا خود فرامین با کام و ناز

چو ساآس آمد به شالسدوان

ازو رومیان را زتن شد روان

که آن شهر نزدیک پاتخت بود

به هرقل همه کارها سخت بود

به زورق زدریا گذر می نمود

بسی گفت ساآس یل را درود

به لابه از او آشتی خواستی

زبان را به خوبی بیاراستی

چنین تا که آن نامور نرم شد

ابا هرقلش دوستی گرم شد

روان کرد ساآس را نزد شاه

ابا چند تن با سران سپاه

چو ساآس آمد بر شهریار

میان سران خسروش کرد خوار

بفرمود تا زنده کندندش پوست

که با قیصر روم گشته است دوست

فرستاد سربار را جای او

که کسری ندانست همتای او

بدو گفت رو آتشی برفروز

همه شهر قسطنطنیه بسوز

گراز اندر آمد به شالسدوان

به استنبل آمد از آنجا دوان

برآشفته هرقل ازین داستان

که دید او همه کار خسرو ستان

یکی لشکر آراست از بهر جنگ

زمردان نامی روم و فرنگ

بسیجید بر جنگ ایران زمین

زمین تنگ کرد از سواران کین

دوان رفت تا سوی ارمینیه

هم از تارمس سوی البانیه

همان شهر گانزاک را برگشود

به آترپتن اند آورد دود

خودآگاه بی خسرو از این گزند

نشسته به آرامگاه ارجمند

بت دل نواز و می خوش گوار

پرستید و آگه نبودی زکار

چو از کار هرقل خبر یافت شاه

که تنگ آورد هر سو سپاه

فرستاد سویش سپاهی دلیر

که رومی مگر آید از جنگ سیر

ولی نامور هرقل جنگجوی

بهر سو زخون اندر آورد جوی

رازاتس درآورد او کشته شد

سپه را همه روز برگشته شد

بکشتند خودنیز سارا بلاک

همان گرد سائیس بی ترس و باک

و از آن جا همی رفت تا تیسفون

همه دشت را کرد دریای خون

چو خسرو چنان دید برکاشت روی

به شهر سلوسی شد آرام جوی

همی آشتی جست قیصر ز شاه

ولی شه نمی جست بر صلح راه

از این روی سربار بودی به روم

نشسته دلیرانش بر مرز و بوم

وز آن روی هرقل در ایران دیار

همی تنگ بگرفت بر شهریار

بر این گونه افزود هر روز کین

نیاسود از جنگ روی زمین

به گنج شهی خود دگر زر نماند

به آوردگه هیچ لشکر نماند

بزرگان یکی انجمن ساختند

پس او را زشاهی بینداختند

نشاندند شیرویه را جای او

که او بود فرزند والای او

مگر نام بودیش فرخ غباد

کز او ملک ایران همه شد به باد

بخش ۸۴ - پادشاهی غباد معروف به شیرویه

غباد از بر تخت زرین نشست

به هرقل یکی سخت پیمان ببست

هرآن شارسانی زآباد بوم

که بگرفته بد خسرو از ملک روم

به همراهی چوب دار مسیح

که آورد سربار بهر مزیح

به قیصر همه باز پس داد و گفت

کزین پس نباشیم با رنج جفت

زایران سپه شد تهی مصر و روم

به سر اختر بد همی گشت شوم

وزآن پس سرآورد روز پدر

که ناپاک زاده بد آن بدگهر

بکشت آن برادرش مردانه نام

که سیرای فرخنده بودیش مام

که خسرو ورا کرده بود جانشین

به زندان همی بود شیرویه زین

برادر بد او را همی بیست و چار

سرآورد بر جملگی روزگار

نیامد براین کار شش ماه باز

که او نیز آمد زمانش فراز

زرومی بزاد و به شومی بمرد

همان تخت شاهی پسر را سپرد

بخش ۸۵ - پادشاهی اردشیر

گران مایه پورش که بد اردشیر

ابرگاه شد هفت ساله هژیر

به پیروز خسرو سپرد او سپاه

که او پهلوی بود با دستگاه

پس از هفت مه کشته شد آن جوان

به دست چنان مرد تیره روان

مگر مایه ی کار بودی گراز

که بر تخت شاهی نشیند فراز

بخش ۸۶ - پادشاهی سربار معروف به گراز

گراز پلید آن بد بدنژاد

که چون او سپهبد به گیتی مباد

به سر بر نهاد افسر دل فروز

همی بود بر تخت پنجاه روز

ورا کشت شهران گراز سوار

چو از شهر رفتند سوی شکار

چو او کشته شد گاه بی شاه ماند

همه بهره ی مردمان آه ماند

بجستند از تخم شاهان بسی

ندیدند از آن نامداران کسی

بخش ۸۷ - پادشاهی پوران دخت

زخسرو یکی دخت پوران به نام

نشاندند بر تخت و شد کار خام

چو پوران به گاه افسر نو گرفت

نشانی ز پیروز خسرو گرفت

ببردند پیروز را پیش او

تبه کرد جان بد اندیش او

چو شش ماه بگذشت او هم بمرد

به هرمزد تخت کئی را سپرد

بخش ۸۸ - پادشاهی هرمزد

جهان جوی فرخنده ی ماه چهر

بر اورنگ شاهی بیامد چو مهر

گران مایه میر خراسان بدی

که دل ها همه زو هراسان بدی

بکشتند او را بس از چارسال

بدآمد بر ایرانیان بخت و فال

بخش ۸۹ - پادشاهی سنندج

نشاندند شاه سنندج به تخت

که او جفت بودی به آرزمیدخت

بنالید از تنگی تاج خرد

همانا سرش را بیاورد درد

بزرگانش از گاه برداشتند

که این را به فال بد انگاشتند

بخش ۹۰ - پادشاهی آزرمیدخت

زنش را که خواندند آزرمیدخت

پس از وی نشاندند بر روی تخت

نخورد او ز شاهی خود نیز یر

پس از چارمه روزش آمد بسر

بخش ۹۱ - پادشاهی فرخ زاد

زجهرم فرخ زاد را خوانده اند

ابر تخت شاهیش بنشانده اند

که او بود از تخم شاپور شاه

به جهرم همی داشت آرامگاه

چو یک ماه بر شاهی او گذشت

به دست یکی بنده اش کشته گشت

بخش ۹۲ - پادشاهی یزدگرد شهریار

بیامد به تخت کیی یزدگرد

وز آن پس شنیدی که او هم چه کرد

نبد در سرش رای و فرهنگ و هش

همی ساختندش مهان دست خوش

ازو گشت بر باد ملک عجم

همان افسر خسرو و گاه جم

چو دادار باشد به کاری مرید

همه مایه ی آن بیارد پدید

ازین پس سخن طرز دیگر بود

زدستار و محراب و منبر بود

سخن گفت باید زتنزیل و وحی

زمعروف و از منکر و امر و نهی

زقرآن و توحید و وعد و وعید

زجنات عدن و عذاب شدید

ز قطران و تسنیم و ماه معین

زخلد و زجوی می و انگبین

زطوبی و رضوان و غلمان و حور

زاحیای اموات و نشر قبور

ز سلسال و از کوثر و سلسبیل

ز کافور و از چشمه زنجبیل

زکفر وز ایمان و بیم و امید

ز صور سرافیل و بعث جدید

سخن های پیغمبر هاشمی

پر از خرمی ساخت روی زمی

یکی مشت از مردم باربار

که شیر شتر خوردی و سوسمار

زاعجاز او تاج قیصر گرفت

همه ملک کسری سراسر گرفت

بخش ۹۳ - مجملی از وضع جغرافی و حسن موقع طبیعی ایران

خوشا مرز ایران عنبر نسیم

که خاکش گرامی تر از زر و سیم

زمینش همه عنبر و مشک ناب

به جوی اندرش آب در خوشاب

فضایش چو مینو به رنگ و نگار

به یک سو زمستان و دگر سو بهار

همه کوهسارش چو خلد برین

همه مرغزارش خوش و دل نشین

هوایش موافق بهر آدمی

زمینش سراسر پر از خرمی

گلابست در جویبارش روان

همی پیر گردد زآبش جوان

به هر سوی این ملک با آفرین

یکی بوم فرخنده بینی گزین

گر از فارس گویی بهشتی خوش است

همه مرغ آن خرم و دلکش است

هوا خوش گوار و زمین پرنگار

نه سرد و نه گرم و همیشه بهار

چو پاکان شیراز پاکی نهاد

نباشد که رحمت بر آن خاک باد

کسی اندر آن بوم آباد نیست

به کام از دل و جان خود شاد نیست

به یک سوی اهواز مینو سرشت

که سبز است و خرم چو باغ بهشت

شکرخیز خاکی نباشد چنان

که زرنوش بودش یکی شارسان

دی و آذر و بهمن و فروردین

همیشه پر از لاله بینی زمین

گر از ملک کرمان سرایم رواست

که هندوستانی خوش آب و هواست

در آن مرز فرخنده ی ارجمند

بهر سال زاید دو ره گوسفند

همان زابل از مصر ارزنده تر

زقنوج و کشمر فروزنده تر

به نزد کسی کو بود فرهمند

یکی نیل کوچک بود هیرمند

خراسان زچین و ختن خوش تر است

که خاکش به مانند مشک تر است

همه باغ او بوستان نعم

همه راغ او گلستان ارم

صباح نشابور و شام طبس

زخوبی آن مرز فرخنده بس

صفاهان چنو در جهان شهر نیست

نداند کش اندر خرد بهر نیست

همه ساله خندان لب جویبار

به کوه اندران کبک و گور و شکار

نوازنده بلبل به باغ اندرون

گرازنده آهو به راغ اندرون

خوشا حال آن مرغ دستان سرای

که دارد در آن بوم فرخنده جای

نظنز و سور طرق و قهرود و تار

بود خاکشان هم چو مشک تتار

عروس جهان ست ملک اراک

که سرتاسرش مشک بیز است خاک

درخت گل و سبزه آب روان

طرب آرد از بهر پیر و جوان

هم از عهد جمشید و کاوس کی

نبود است ملکی به خوبی چو ری

که البرز کوه است جای غباد

مکان فریدون با فر و داد

دگر آذر آبادگان کشوریست

که بر روم و شامش بسی برتری ست

خوی و خمسه و ارمی و اردبیل

همه مشک بیزاست

گر آیی سوی رشت و مازندران

پر از سبزه بینی کران تا کران

همه بوستانش سراسر گل است

به کوه اندرون لاله و سنبل است

زهی خاک ایران که از گاه جم

مکان کرامت همی بد عجم

خجسته برو بوم ایران که شیر

همی پروراند گوان دلیر

چنو مرز با ارز آباد باد

همیشه برو بومش آباد باد

مرا تا چه کردم که چرخ بلند

از آن خاک پاکم به غربت فکند

به روم از برای چه دارم وطن

که زندان شد این ملک بر جان من

خوشا روزگاران پیشین زمان

که بودم به ایران زمین شادمان

چه شد مایه هجر و آوارگی

که این چاره جستم زبیچارگی

بخش ۹۴ - تأسف بر اوضاع حالیه ایران

مگر حال آن ملک برگشته است

همه جای اهریمنان گشته است

گروهی همه بد دل و بد نهاد

دل خود به خون کسان کرده شاد

مگر جور و بیداد افزون شده

جگرهای مردم همه خون شده

مگر شه گدا گشت و کشور خراب

رعیت زجورند در پیچ و تاب

همانا که شه نیستش آگهی

که شد خاک ایران زمردم تهی

همه مردم از دست بیداد شوم

گریزند در هند و قفقاز و روم

در آن جا به هر کار پست و رذیل

همی بگذرانند خوار و ذلیل

نه کس می بپرسد همی نامشان

نه هرگز روا می شود کام شان

همه لرک و بیچاره و لات و لوت

قناعت نموده زدنیا به قوت

فتاده به غربت درون خوار و زار

همه پایمالند در رهگذار

به غربت هم از جور شهبندران

ندارند آن بینوایان امان

مگر خود در ایران زمین جا نبود؟

برین بی کسان هیچ مأوا نبود؟

که پرکنده گشتند در کوه و دشت

به سرشان یکی اختر شوم گشت

به ایران یکی نامداری نماند

که بخت بد از شهر خویشش نراند

الا گر بدانی بخواهی گریست

که آواره گی های اینان زچیست

یکی ره گذر کن به ایران دیار

که بینی یکی هیبت افزا مزار

در آن ظلمت آباد وحشت سرای

نبینی یکی روح زنده به جای

به هر جا که بینی یکی شارسان

به ماننده ی گور و بیمارسان

همه رنگها رفته و روی زرد

پدیدار از چهره ها سوگ و درد

همه زهره ها کنده و باخته

همه پیکران زار و بگداخته

همه چشمها گود و بگسیخته

مگر آبروی همه ریخته!!

کتف کوژ و گردن شده سرنگون

تو گویی یکی را به تن نیست خون

فرو رفته چشمان و بینی دراز

زسیما پدیدار سوز و گداز

همه مرغ ماتم همه فال شوم

به ویرانه بگزیده جا همچو بوم

چون او مردگان اند در گور تن

فسرده همه خونشان در بدن

همه در اسارت و در بندگی

نه آگه ز آزادی و زندگی

به حرمان جاوید از هر حقوق

مگر گشته زآباء علوی عقوق

زلذات گیتی ندیده مگر

شماتت ابر مردن یکدگر

همه زرد و بی جان و زار و نزار

شب و روز بر حال خود سوگوار

کسی مالک مال و ناموس نیست

ندانند فریاد رس را که کیست

بریده یکی را دو دست و دو پای

تنی مانده بر پا و جانی به جای

یکی را به خنجر ببریده پی

یکی را به ناخن درون کرده نی

یکی را دو دست و دو پا و زبان

بریده شده چون تن بی روان

یکی را به مسمار کنده دو چشم

که هر کو ببیند بسوزد زخشم

یکی را زسر دور کرده دو گوش

که هر کس بدید آن برآرد خروش

یکی را بسفته به تن هر دو کتف

از این خستگان هر کسی در شگفت

یکی را بریده است دژخیم سر

یکی را کشیده به تنگ قجر

دل و جان انسان بیاید به درد

که کس با دد و دام زاین سان نکرد

سزد گر بر این حال گریان شوی

چو بر آتش تیز بریان شوی

«بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش زیک گوهرند»

«چو عضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نماند قرار»

«تو کز محنت دیگران بی غمی

نشاید که نامت نهند آدمی»

بخش ۹۵ - یاد ایام نیک بختی و سعادت روزگار پیشین

ایا ملک ایران انوشه بزی

همیشه زتو دور دست بدی

خوشا روزگاران فرخ زمان

که روم و فرنگ از تو جستی امان

بسی خرم آن روزگار خوشی

که بودت به هر سوی لشکرکشی

همی یاد بادا از آن روزگار

که استنبولت بود جای شکار

همه ایلغارت به آباد و بوم

همه ترک تازت به یونان و روم

خوشا آن چنان روزگار کهن

که می تاختی تا ختا و ختن

زهی عصر و فرخ زمانی که باج

تو را آمد از مصر و از کارتاج

خجسته زمانی که در هند و چین

نبشتند نام تو را بر نگین

چه خوش بودی آن روز فرخ سرشت

که استرخ تو بود باغ بهشت

خوش آن عصر رخشان با ناز و نوش

که زرنوشت آباد بودی به شوش

مبارک بد آن عهد فرخنده باز

که بودی عروس جهان شهر راز

خوشا روزگاری که در اکبتان

خرامان به هر سوی بودی بتان

خنک روز خرم چون او روزگار

که در بلخ برپا بدی نوبهار

خوش آن روز فرخنده ی دلستان

که چون گلستان بود زابلستان

کنم یاد آن روز با دار و برد

که شاپور طرح نشابور کرد

خوشا آن چنان روز با گیر و دار

که کشتی به دریات بودی هزار

نبد هیچ کس را همی تاب تو

نشسته به هرجای ستراب تو

خوش آن روزگاران سور و سرور

که بد مردم تو دو ره صد کرور

چه خرم بد آن روز بی درد و رنج

که آکنده بودی زمینت به گنج

سپاه تو بودی همه کوچ کوچ

زافغان و لاچین و کرد و بلوچ

زپنجاب بودی به سودان سپاه

مدی داشت مکدونیا را نگاه

فزونت سواران نیزه گذار

کمان آورانت برون از شمار

خوش آن دم که خسرو زایران زمین

همی تاخت تا پیش دریای چین

خوش آن روز خرم که کاوس کی

به سودان و مصر اندر افکند پی

خوش آن روزگاران که اسپندیار

برآورد از قوم سیتا دمار

شکسته شد از وی ده و نه سپاه

به بند گران بست ده پادشاه

خوش آن روز میمون که فرخ زریر

سرشاه اسپرته آورد زیر

همه ملک یونانیان کرد پست

به آتینه بگزید جای نشست

خوش آن عصر فرخ که شاه اردشیر

همه مردم آتنه کرد اسیر

کنونت به تن هیچ نیرو نماند

تو گویی که در دشت آهو نماند

از آن پهلوانان و اسب و سلیح

نمانده به جا جز فسون و مزیح

دلیرانت امروز نازک بدن

نبرد آورانت همه سیم تن

وزیران کشور منیجک نهاد

امیران لشکر بت حور زاد

سپهدار جنگی به زخم درشت

به بزم و به رزم آوریدند پشت

بخش ۹۶ - تعزیت و سوگواری ایام گذشته

کجات آن همه رسم و آیین و راه؟

کجات افسر و گنج و ملک و سپاه؟

کجات آن همه دانش و زور و دست؟

کجات آن بزرگان خسرو پرست؟

کجات آن نبرده یلان دلیر؟

که شیر ژیان آوریدند زیر

کجات آن سواران زرین ستام؟

که دشمن بدی تیغ شان را نیام

کجات آن همه مردی و زور و فر؟

که گیتی همه داشتی زیر پر

کجات آن بزرگی و آن دستگاه؟

که سربرکشیدی زماهی به ماه

کجات افسر و کاویانی درفش؟

کجات آن همه تیغ های بنفش؟

کجات آن به رزم اندرون فرونام؟

کجات آن به بزم اندرون کام و جام؟

کجات آن دلیران روز نبرد؟

کجات آن بزرگان بادار و برد؟

کجات آن کمین و کمان و کمند؟

که کردی همه دیو و جادو به بند

کجات آن فزونی گنج و سپاه؟

کجات افسر و تخت و فرو کلاه؟

کجات آن سواران و میدان و گوی؟

که زآن ها به گیتی بدی گفتگوی

کجات آن دلیران و مردانگی؟

هش و رأی و فرهنگ و فرزانگی

کجات آن هنرهای بیش از شمار؟

که علم و هنر از تو شد یادگار

کجا شد دل و هوش و آئین تو؟

توانائی و اختر و دین تو

کجا شد به رزم آن نکوساز تو؟

کجا شد به بزم آن خوش آواز تو؟

کجا رفت آن جام گیتی نمای؟

کجات آن همه خسرو پاک رای؟

کجا رفت آن اختر کاویان؟

کجا رفت اورنگ فرکیان؟

که اکنون به پستی نیاز آمدت

چنین اختر بد فراز آمدت

که بنشاند این شمع افروخته؟

کزو شد همه دودمان سوخته

دریغ آن بلند اختر و رای تو

دریغ آن سر عرش فرسای تو

دریغ آن یلان و کیان جهان

که بودی پناه کهان و مهان

دریغ آن بزرگان والا گهر

به مردی زشاهان برآورده سر

دریغ آن امیران والا به شأن

کز ایشان به گیتی نمانده نشان

هم اکنون از ایشان نبینم به جای

به جز ناظم الدوله ی پاک رای

ابا چند تن از مهان گزین

که از آسمان شان رسد آفرین

شده آدمیت از ایشان پدید

همه گنج های وفا را کلید

همه سال شان بخت و پیروز باد

همه روزشان روز نیروز باد

نگهدارشان باد زروان پاک

بود یارشان هرمز تابناک

بخش ۹۷ - خطاب به اورنگ کیان

تو ای گاه و دیهیم شاهنشهی

که بی تو مبادا مهی و بهی

خنک روز کاندر تو بد جمشید

که آورد بس نیکوی ها پدید

خنک روز کاندر تو بد زردهشت

که اهریمن بدکنش را بکشت

خوش آن روزگار کیومرث شاه

کزو شد پدیدار دیهیم و گاه

خجسته بدی گاه اوکشتره

که تازه شد از وی جهان یکسره

به گاه فریدون همایون بدی

زمان منوچهر میمون بدی

همایون بدی گاه ارباس گرد

که او کرد بر نینوا دست برد

خجسته بماندی پس از کیقباد

همان درگه طوس نوذر نژاد

به هنگام کی آرش نامور

گرفتی همه خاور و باختر

به دوران اکمین کرکس نژاد

همه خاک شامات دادی به باد

همایون بدی گاه کاووس کی

همان وقت کیخسرو نیک پی

چو مهری که بیرون بیاید زمیغ

گرفتی همه روی گیتی به تیغ

مبارک بدی وقت اسپندیار

همان گاه فرخ زریر سوار

که روی زمینت همه بنده بود

به فرمان و رأیت سرافکنده بود

خجسته به هنگام شاه اردشیر

همان گاه داراب ارزاس پیر

به وقت جهان جوی ساسان نژاد

جهان را نمودی پر از مهروداد

همان گاه شاپور فرخنده رای

ابر تارک قیصرت بود پای

در ایام فرخ قباد گزین

پر از دانش و داد کردی زمین

به هنگام نوشیروان بزرگ

یکی کردی آبشخور میش و گرگ

در فرهی بر تو اکنون ببست

که آن فر و برز مهین گشت پست

شد آن تخمه ویران و ایران همان

برآمد همه کامه ی بدگمان

گزند آمد از پاسبان بزرگ

شبان شد به جان رمه هم چو گرگ

مگر روز بدبختیت شد پدید؟

سیه گشت آن بخت و روز سپید

که نفرین بر این بخت ناخوب باد

سزد گر نباشیم از آن هیچ شاد

بخش ۹۸ - خطاب به ابنای وطن گرامی

کنون ای مرا ملت هوشمند

چرایید در چاه غفلت نژند؟

برآیید و بینید کار شگفت

به آسان توانید گیتی گرفت

ولی تا شناسید از خیر و شر

ببایست خواندن حقوق بشر

که تا خود بدانید زآئین و راه

بد و نیک گیتی نباشد زشاه

اگر آگهیتان رسد کم و بیش

ببینید هر چیز در دست خویش

همه نیک بختی و بیچارگی

به دست شما هست یک بارگی

چرایید در چاه غفلت اسیر؟

کجایید ای مردم شیرگیر؟

چرا چنبری گشت پشت یلی؟

چرا کند شد خنجر زابلی

کجایند آن نامداران راد؟

همان ملت آسمانی نژاد

کجا شد فریدون با داد و دین؟

که پرداخت از ماردوشان زمین

کجا رفت آن کاوه ی نیک نام؟

که در کشور انداخت بلوای عام

برانداخت آین ضحاک را

چنان اژدها دوش ناپاک را

کجایند آن پهلوانان نیو؟

چو شیدوس و گستهم و گودرزوگیو

بزرگی ایران چرا شد به سر؟

چرائید نومید از دادگر؟

«فریدون فرخ فرشته نبود

زمشک و زعنبر سرشته نبود»

ز اژدر کشی یافت او فرهی

تو اژدر کشی کن فریدون توئی

منالید چندان زشاه و وزیر

جوانست دستور و شاه است پیر

به ویژه که چونین شه باهنر

نبسته است بر تخت ایران کمر

همش رای فرخ همش زور هنگ

به خشکی پلنگ و به دریا نهنگ

فراوان هنرها و رایش نکو

سزد گر نگیری به بد یاد او

شهنشاه ما ناصرالدین بود

طرفدار قانون و آیین بود

دو صد حیف کاین پادشه بی کس است

فرید است و بی یار و بی مونس است

دریغا اگر مردم نیک رای

ببودند بر پای تختش بپای

اگر بود او را چه بوذرجمهر

ز نوشیروان بر گذشتی به مهر

و گر ملتی داشتی با خبر

گذشتی زاسکندر نامور

بخش ۹۹ - خطاب به شاهنشاه ایران

بترس ای جهان جوی ایران خدای

که بعد از تو خیزند مردم به پای

بنالند از دست جور و ستم

بگویند با ناله ی زیر و بم

که ایزد همی تا جهان آفرید

کسی زین نشان شهریاری ندید

که جز کشتن و بستن و درد رنج

گرفتن هم از کهتران مال و گنج

ندانست و آزرم کس را نداشت

همی این برآن آن برین بر گماشت

نه جان سپاهی ازو شاد گشت

نه یک ذره زو کشور آباد گشت

نماند ایچ در ملک جایی درست

همه کار کشور ازو گشت سست

به کار رعیت نپرداخت هیچ

پرستید گه گربه، گاهی منیج

درین مدت سال پنجاه باز

که بر تخت می زیست با عز و ناز

همه جان مردم ازو شد غمی

به هر شعبه از ملک آمد کمی

خزینه تهی گشت و ملت گدا

زبیداد او دست ها بر خدا

سه نوبت شتابید سوی فرنگ

نیفزود او را به دل عار و ننگ

چو مست شکار است و محو خوشی

کجا داند آیین لشکر کشی

نخواهیم بر تخت از این تخمه کس

زخاکش به یزدان پناهیم و بس

کزین شه ستمکارتر کس ندید

نه از نامداران پیشین شنید

همه ملک ایران ازو شد به باد

به خاک آمد آن افسر کیقباد

خدایا روانش به آتش بسوز

دل بنده ی مستحق بر فروز

وگر دادگر باشی ای شهریار

بمانی و نامت بود یادگار

به نیکی بیارند یاد تو را

پرستند مردم نژاد تو را

تن خویش را شاه بیدادگر

جز از گور و نفرین نیارد بسر

اگر چند بد کردن آسان بود

به فرجام زو دل هراسان بود

الا ای شه نامدار کهن

سزد گر زسعدی پذیری سخن

«نه در بند آسایش خویش باش

که خاطر نگهدار درویش باش»

«نیا ساید اندر دیار تو کس

چو آسایش خویش خواهی و بس»

زمن بشنو این نکته شاها درست

نباید شهی چون تو بیداد جست

تو را هست فرهنگ و رای و هنر

ندارد هنر شاه بیدادگر

که بیدادگری ز بیچارگ است

به بیدادگر بر بباید گریست

ز بیدادگر کیست بدبخت تر

که بیدادش آید به خود سخت تر

بخش ۱۰۰ - در مقام شرح حال گوید

تو تا باشی ای خسرو نامور

مرنجان کسی را که دارد هنر

به ویژه که باشد ز روشن دلی

به جان دوست دار نبی و علی

یکی نامداری زایران منم

که خو کرده در جنگ شیران تنم

قلم دارم و علم و فرهنگ و رای

نژاد بزرگان و فر همای

به گاهی که آمد تمیزم پدید

روانم به دانش همی بد کلید

زگیتی نجستم به جز راستی

نگشتم به گرد کم و کاستی

همه خیر اسلامیان خواستم

دلم را به نیکی بیاراستم

همه خواستم تا که اسلامیان

به وحدت ببندند یکسر میان

همه دوستی با هم افزون کنند

ز دل کین دیرینه بیرون کنند

مر اسلامیان را فزاید شرف

نفاق و جدایی شود برطرف

در اسلام آید به فر حمید

یکی اتحاد سیاسی پدید

شود ترک ایران و ایران چو ترک

نماند دوئی در شهان سترک

همان نیز دانندگان عراق

به سلطان اعظم کنند اتفاق

زدل ها زدایند این کینه زود

نگویند سنی و شیعی که بود

وز آن پس بگیرند گیتی به زور

زجان مخالف بر آرند شور

ابا چند آزاده مرد گزین

نبشتیم بس نامه های متین

روانه نمودیم سوی عراق

که برخیزد از عالم دین نفاق

به نیروی دادار جان آفرین

همه بر نهادند امضا برین

به بخشید حسن اثر نامه ها

که، خام و نپخته نبد خامه ها

سپاسم زیزدان پیروزگر

که این نخل امید شد بارور

نوشتند زایران و هم از عراق

که از دل بشستیم گرد نفاق

همه جان فدای شریعت کنیم

به سلطان اسلام بیعت کنیم

گذاریم قانون بیگانگی

بگیریم آیین فرزانگی

ازین پس همه کفر سازیم پست

بیاریم گیتی سراسر به دست

کسی از سلاطین اسلامیان

ز عباسیان تا به عثمانیان

زسامانی و غزنی و دیلمی

ز سلجوق و خوارزمی و فاطمی

ز صدر سلف تا به گاه خلف

موفق نگردید بر این شرف

مگر اندرین عصر کامد پدید

چنین طرح محکم ز رای سدید

گرت زین بد آید، گناه من است

که این شیوه آیین و راه من است

برین زاده ام هم برین بگذرم

وزین فخر بر چرخ ساید سرم

اگر شاه را بود حسی نهان

مرا ساختی بی نیاز از جهان

وگر از مسلمانیش بود بهر

به نیکی مرا شهره کردی به دهر

چو در خون او جوهر شرک بود

زتوحید اسلام خشمش فزود

پشیزی به از شهریاری چنین

که نه کیش دارد نه آیین و دین

مرا بیم دادی که در اردبیل

تنم را به زنجیر بندی چو پیل

زکشتن نترسم که آزاده ام

زمادر همی مرگ را زاده ام

کسی بی زمانه به گیتی نمرد

بمرد آنکه نام بزرگی نبرد

نمیرم ازین پس که من زنده ام

که این طرح توحید افکنده ام

به گوش از سروشم بسی مژدهاست

دلم گنج گوهر، قلم اژدهاست

پس از مردنم هست پایندگی

که جاوید باشد مرا زندگی

نصیب من آباد و تحسین بود

تو را بهره همواره نفرین بود

پس از من بگویند نام آوران

سرایند با یکدگر مهتران

که کرمانی راد پاکی نهاد

همه داد مردی و دانش بداد

پس از سیزده قرن پر اختلاف

نمودار کرد او ره ائتلاف

به توحید دعوت نمود از دویی

به پیچید از کژی و جادویی

مرا آید از مشتری آفرین

که بودم فداکار دین مبین

درودم زمینو رسانند حور

هم از آسمانم فشانند نور

به دوزخ بمانی تو تیره روان

همت لعنت آید زپیر و جوان

نشینند و گویند مردان راد

به نیکی نیارند نام تو یاد

که شه ناصرالدین بدی یار کفر

از او گرم گردید بازار کفر

کسانی که توحید دین خواستند

بدین مقصد قدس برخاستند

بیازرد و افسرد و از خود براند

به گیتی به جز نام زشتی نخواند

تو ای شه چنین راه دین سد مکن

به خیره همی نام خود بد مکن

که ناگه دلم را برآری زجای

همه دودمانت برآرم زپای

بگویم سخن های ناگفتنی

بسنبم گهرهای ناسفتنی

که چون بود بیخ و تبار قجر

چگونه به شام آوریدند سر

به تاتار بهر چه آمیختند

زشام از برای چه بگریختند

مرا هست تاریخی اندر اروپ

به قوت فزونتر زتوپ کروپ

مبادا که آن نامه افشان شود

که بیخ و تبارت پریشان شود

همان به که خاموش سازی مرا

زکینه فراموش سازی مرا

بخش ۱۰۱ - افتخاریه در مقام تحدیث نعمت گوید

ندیدی تو این خامه ی تیز من؟

نیندیشی از کلک خونریز من؟

که من از سنان قلم روز کین

بدوزم بلند آسمان بر زمین

هم از نیروی کلک آتش فشان

شرار افکنم در دل بد نشان

مرا خامه ای هست خارا شکاف

که نوکش شکافد دل کوه قاف

همان از سخن های با آب و تاب

زبانم بسوزد دل آفتاب

مرا هست کلک سیاسی صریر

که آوای او بگذرد از اثیر

چو آرم سوی خامه ی تیز دست

به البرز کوه اندر آرم شکست

مرا هست آثار آفاق شوب

مرا هست بازوی نامردکوب

چو من نیزه ی خامه سازم شلال

بلرزانم آن دستگاه جلال

فرازم اگر اژدهای بیان

چو موسی کنم غرقه فرعونیان

مرا هست طبعی چو چرخ بلند

فشاند فروغ و رساند گزند

من آنم که هنگام نطق و خطاب

«کنم کوه آهن چو دریای آب»

بیفروزم از خامه یک لکتریک

که در جان شه افکند تاک و تیک

یکی شعله از کلک افروختم

تن ناصرالدوله را سوختم

من از اژدهای قلم آن کنم

که بر تو دل چرخ بریان کنم

منم کوه آتش فشان سخن

به من تازه شد داستان کهن

شهابی فشانم اگر از بنان

بسوزم همه جان اهریمنان

من این شاعران را نگیرم به چیز

نیرزد به من شعرشان یک پشیز

که تاب و توان از سخن برده اند

یکی سفره ی چرب گسترده اند

گر این چاپلوسان نبودی به دهر

نمی گشت شیرین به کام تو زهر

تو کلک سیاسی کجا دیده ای؟

که بانگ چنان خامه نشنیده ای

به بینی کنون کلک بیسمارکی

همان دبسکور و کلی آرکی

مرا از شمار دگر کس مگیر

تو سیمرغ را هم چو کرکس مگیر

ابا چرب گویان نباشم به هم

که من کوه آهن بسوزم به دم

نترسم من از بانگ باد و بروت

زجا برکنم ریشه ی دیسپوت

چو بر باره ی نثر گردم سوار

برآرم من از جان دشمن دمار

وگر رزم پیلان برآرم بسیج

الاغ الملک را نگیرم هیچ

فروغ بیانم فروزد جهان

صریر بنانم بسوزد نهان

بباشد سخنهای من رعد و برق

که سیل دمان آورم سوی شرق

مبادا که آذرگشسب دلم

دمد از دم اژدهای قلم

سراسر جهان را بهم بر زند

همه بیخ نامردمان بر کند

«ازین گفتم این شعرهای بلند

که تا شاه گیرد ازین نامه پند»

دگر مردمان را نیازارد او

هم آیین شاهی نگهدارد او

کسی را که باشد فداکار دین

نیازارد از خویشتن این چنین

نگر تا چه گوید سخنگوی بلخ

که باشد سخن گفتن راست تلخ

هر آن کس که آهوی شاهان بگفت

همه راستی ها گشاد از نهفت

همیدون به جانست او را خطر

مگر شاه باشد بسی دادگر

من از بهر ترویج آیین خود

فدا کرده ام جان شیرین خود

از آن روی دادم سر خود به باد

که تا خود نباشم به بیگانه شاد

بخش ۱۰۲ - در ستایش پادشاهان و فواید طبیعی ایشان

به ایران مباد آن چنان روز بد

که کشور به بیگانگان اوفتد

همه کشور ما عروسی است خوش

ولی شوی او زشت خوی و ترش

نخواهم زمانی که این نو عروس

بیفتد بزیر جوانان روس

به گیتی مباد آن که این حور دیس

شود همسر لردی از انگلیس

پدر گرچه باشد خسیس و لئیم

به از آن که فرزند گردد یتیم

تو هر چند نامهربان و بدی

ولیکن بسان پدر از خودی

پدر هستی ای مهتر نامدار

ولی بس جفا جوی و ناسازگار

اگر چند امروز هستم اسیر

ولی نیست بیگانه بر من امیر

اسارت مرا هست، لیکن بتن

که روشن روانم بود شاد و شن

مرا گر بود وحشیانه پدر

از آن به که مامم رود در بدر

بزرگان که این رازها سفته اند

به برهان حکمت چنین گفته اند

که هر ملت از خود ندارند شاه

بود حال آن ملت از بن تباه

کسی را که در تن نباشد روان

دگر چون پدید آید از وی توان

بباشند در پیش بیگانه خوار

سرآید بر ایشان همه افتخار

همه پست باشند و افکنده سر

نبینند روز بزرگی دگر

نخیزد از ایشان یکی دلفروز

به بازارگانی سرآرند روز

دگر نامداری نیاید پدید

نه یک اختراعی زکار جدید

نه سردار جنگی، نه یک نامجوی

نه شاعر، نه یک مرد تاریخ گوی

نه یک فیلسوف مبارک اساس

نه ذو فن، نه مرد ستاره شناس

چنان چون که این حال باشد عیان

ز رفتار و کار سرائیلیان

که در ذلت و خواری آرند سر

نخیزد از ایشان یکی نامور

همان قوم کلدان و آشور و کوش

کز ایشان نباشد به گیتی خروش

بخش ۱۰۳ - در مقام اندرز و نصیحت ملوک

سزد گر ازین حال عبرت بری

گزینی تو، رسم و ره مهتری

بجنبی زجا با کمربند تنگ

برآیی همی از پی نام و ننگ

چو نوشیروان حکمرانی کنی

به پیرانه سر نوجوانی کنی

مسیحا صفت با دم معجزات

تو در پیکر مرده آری حیات

پدیدار سازی هم آئین داد

جهان را کنی از نکویی

تو شاد نوازش کنی هر چه دانشور است

به دست آوری هر کجا مهتر است

نگه داری ارباب سیف و قلم

فرازی چو خورشید خاور علم

همه کشور آباد سازی به داد

براندازی از بن بد و بد نهاد

ستمکاره را بیخ و بن بر کنی

یکی طرح نیکو زنو افکنی

ز داد آوری رسم و آیین پدید

بسازی دبستان و راه حدید

به هر جای برپا کنی دادگه

همه داوری ها به آیین و ره

به دریا پدیدار سازی تو ناو

زخشکی به آیین ستانی تو ساو

کشاورز را نیک داری بسی

که بر وی نیاید ستم از کسی

نوازی همی مرد بازارگان

بسازی همه کار آوارگان

نرنجانی از خویش مرد کریم

برانی زخود چاپلوس و لییم

که دانا به سختی بگویدت پند

فرومایه سازد تو را ریشخند

مبادا ز دونان بگیری فریب

سر مرد داننده آری به شیب

که نفرین تو را آید از آسمان

هم آخر تبه سازدت بدگمان

درین گیتیت درد و سختی بود

چو زین بگذری شوربختی بود

بگفتیم ما آنچه بایست گفت

بدین گونه کس در معنی نسفت

سخن ها بگفتم همه خوب و نغز

ولیکن بد آید بر تیره مغز

خردمند ازین گفته شادان شود

که گیتی بدینگونه با دان شود

چه هر جای آمد ترقی پدید

بد از سایه اعتراض شدید

طبیبان روحانی اند این گروه

زدارو کنند از چه جان را ستوه

ولی خستگان را شفایی دهند

به دل های پاکان صلایی دهند

امیدم که دارای ایران زمین

برین نامه ی من کند آفرین

که تا بر روانش زچرخ کبود

فرستند همواره نور و درود

به گیتی شود نام او جاودان

ستایند او را همی بخردان

وگر شاه از پند من بگذرد

مر او را به یک جو نسنجد خرد

بخش ۱۰۴ - خاتمه و تاریخ اتمام کتاب

چو آمد به بن این کهن داستان

بنامیدمش نامه ی باستان

زتاریخ هجرت ز بعد هزار

یکی سیصد و سیزده برشمار

زشعبان گذشته همی روز ده

مطابق به آغاز اسپندمه

که پایان شد این نامبردار گنج

به یک ماه بردم درین کار رنج

سپاسم زیزدان پیروزگر

که این نامه ی نامی آمد به سر

غرض بود تاریخ، نی شاعری

که طبع من از شعر باشد عری

به ویژه که بودم به بند اندرون

چه لطف آید از طبع بندی برون

درین نامه از هر دری گفته شد

گهرهای معنی بسی سفته شد

زگفتار فردوسی پاکزاد

بسی کرده ام اندرین نامه یاد

نبد اندرین ره مرا توشه ای

هم از خرمن او بدم خوشه ای

میرزا آقاخان کرمانی

نامهٔ باستان