معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ احمد شاملو

احمد شاملو (زادهٔ ۲۱ آذر، ۱۳۰۴ در تهران؛ ۱۲ دسامبر ۱۹۲۵، در خانهٔ شمارهٔ ۱۳۴ خیابان صفی‌علیشاه - درگذشتهٔ ۲ مرداد ۱۳۷۹؛ ۲۴ ژوئیه ۲۰۰۰ در فردیس کرج) شاعر، نویسنده، فرهنگ‌نویس، ادیب، مترجم ایرانی و از اعضای کانون نویسندگان ایران بود. آرامگاه او در امامزاده طاهر کرج واقع است. تخلص او در شعر الف. بامداد بود. سرودن شعرهای آزادی‌خواهانه و ضد استبدادی ، عنوان شاعر آزادی ایران را برای او به ارمغان آورده است. شهرت اصلی شاملو به خاطر شعرهای اوست که شامل اشعار نو و برخی قالب‌های کهن نظیر قصیده و نیز ترانه‌های عامیانه‌است. شاملو تحت تأثیر نیما یوشیج، به شعر نو (که بعدها شعر نیمایی هم نامیده شد) روی آورد، اما برای نخستین بار درشعر «تا شکوفهٔ سرخ یک پیراهن» که در سال ۱۳۲۹ با نام «شعر سفید غفران» منتشر شد وزن را رها کرد و به‌صورت پیشرو سبک نویی را در شعر معاصر فارسی گسترش داد. از این سبک به شعر سپید یا شعر منثور یا شعر شاملویی یاد کرده‌اند. تنی چند از منتقدان ادبی او را تنها شاعر موفق در زمینه شعر منثور می‌دانند. اشعار شاملو در گنجور رومیزی از سایت رسمی احمد شاملو به نشانی www.shamlou.org نقل شده‌اند.

آهن‌ها و احساس

مرغ دریا : خوابيد آفتاب و جهان خوابيد

برای خون و ماتیک : گر تو شاه دخترانی، من خدای شاعرانم

مرثیه : برای نوروزعلی غنچه

مرغ دریا

خوابيد آفتاب و جهان خوابيد

از برجِ فار، مرغکِ دريا، باز

چون مادری به مرگِ پسر، ناليد.

گريد به زيرِ چادرِ شب، خسته

دريا به مرگِ بختِ من، آهسته.

□

سر کرده باد سرد، شب آرام است.

از تيره آب ـ در افقِ تاريک ـ

با قارقارِ وحشی اردک‌ها

آهنگِ شب به گوشِ من آيد؛ ليک

در ظلمتِ عبوسِ لطيفِ شب

من در پیِ نوای گُمی هستم.

زين‌رو، به ساحلی که غم‌افزای است

از نغمه‌های ديگر سرمستم.

□

می‌گيرَدَم ز زمزمه‌ی تو، دل.

دريا! خموش باش دگر!

دريا،

با نوحه‌های زيرِ لبی، امشب

خون می‌کنی مرا به جگر...

دريا!

خاموش باش! من ز تو بيزارم

وز آه‌های سردِ شبانگاهت

وز حمله‌های موجِ کف‌آلودت

وز موج‌های تيره‌ی جانکاهت...

□

ای ديده‌ی دريده‌ی سبزِ سرد!

شب‌های مه‌گرفته‌ی دم‌کرده،

ارواحِ دورمانده‌ی مغروقین

با جثه‌ی کبودِ ورم‌ کرده

بر سطحِ موج‌دارِ تو می‌رقصند...

با ناله‌های مرغِ حزينِ شب

اين رقصِ مرگ، وحشی و جان‌فرساست

از لرزه‌های خسته‌ی اين ارواح

عصيان و سرکشی و غضب پيداست.

ناشادمان به‌ شادی محکومند.

بيزار و بی‌اراده و رُخ ‌درهم

يکريز می‌کشند ز دل فرياد

یکريز می‌زنند دو کف بر هم:

ليکن ز چشم، نفرتشان پيداست

از نغمه‌هایشان غم و کين ريزد

رقص و نشاطشان همه در خاطر

جای طرب عذاب برانگيزد.

با چهره‌های گريان می‌خندند،

وين خنده‌های شکلک نابينا

بر چهره‌های ماتم‌شان نقش است

چون چهره‌ی جذامی، وحشت‌زا.

خندند مسخ‌گشته و گيج و منگ،

مانندِ مادری که به امرِ خان

بر نعشِ چاک‌چاکِ پسر خندد

سايد ولی به دندان‌ها، دندان!

□

خاموش باش، مرغکِ دريايی!

بگذار در سکوت بماند شب

بگذار در سکوت بميرد شب

بگذار در سکوت سرآيد شب.

بگذار در سکوت به گوش آيد

در نورِ رنگ‌رفته و سردِ ماه

فريادهای ذلّه‌ی محبوسان

از محبسِ سياه...

□

خاموش باش، مرغ! دمی بگذار

امواجِ سرگران ‌شده بر آب،

کاين خفتگان مُرده، مگر روزی

فريادِشان برآورد از خواب.

□

خاموش باش، مرغکِ دريایی!

بگذار در سکوت بماند شب

بگذار در سکوت بجنبد موج

شايد که در سکوت سرآيد تب!

□

خاموش شو، خموش! که در ظلمت

اجساد رفته‌رفته به جان آيند

وندر سکوتِ مدهشِ زشتِ شوم

کم‌کم ز رنج‌ها به زبان آيند.

بگذار تا ز نورِ سياهِ شب

شمشيرهای آخته ندرخشد.

خاموش شو! که در دلِ خاموشی

آوازشان سرور به دل بخشد.

خاموش باش، مرغکِ دريایی!

بگذار در سکوت بجنبد مرگ...

۲۱ شهريور ۱۳۲۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

برای خون و ماتیک

گر تو شاه دخترانی، من خدای شاعرانم

مهدی حمیدی

ـ «این بازوانِ اوست

با داغ‌های بوسه‌ی بسیارها گناه‌اش

وینک خلیجِ ژرفِ نگاهش

کاندر کبودِ مردمکِ بی‌حیای آن

فانوسِ صد تمنا ــ گُنگ و نگفتنی ــ

با شعله‌ی لجاج و شکیبایی

می‌سوزد.

وین، چشمه‌سارِ جادویی‌ تشنگی‌فزاست

این چشمه‌ی عطش

که بر او هر دَم

حرصِ تلاشِ گرمِ هم‌آغوشی

تب‌خاله‌ها رسوایی

می‌آورد به بار.

شورِ هزار مستی‌ ناسیراب

مهتاب‌های گرمِ شراب‌آلود

آوازهای می‌زده‌ی بی‌رنگ

با گونه‌های اوست،

رقصِ هزار عشوه‌ی دردانگیز

با ساق‌های زنده‌ی مرمرتراشِ او.

گنجِ عظیمِ هستی و لذت را

پنهان به زیرِ دامنِ خود دارد

و اژدهای شرم را

افسونِ اشتها و عطش

از گنجِ بی‌دریغ‌اش می‌راند...»

بگذار این‌چنین بشناسد مرد

در روزگارِ ما

آهنگ و رنگ را

زیبایی و شُکوه و فریبندگی را

زندگی را.

حال آن‌که رنگ را

در گونه‌های زردِ تو می‌باید جوید، برادرم!

در گونه‌های زردِ تو

وندر

این شانه‌ی برهنه‌ی خون‌مُرده،

از همچو خود ضعیفی

مضرابِ تازیانه به تن خورده،

بارِ گرانِ خفّتِ روحش را

بر شانه‌های زخمِ تنش بُرده!

حال آن‌که بی‌گمان

در زخم‌های گرمِ بخارآلود

سرخی شکفته‌تر به نظر می‌زند ز سُرخی لب‌ها

و بر سفیدناکی این کاغذ

رنگِ سیاهِ زندگی دردناکِ ما

برجسته‌تر به چشمِ خدایان

تصویر می‌شود...

□

هی!

شاعر!

هی!

سُرخی، سُرخی‌ست:

لب‌ها و زخم‌ها!

لیکن لبانِ یارِ تو را خنده هر زمان

دندان‌نما کند،

زان پیش‌تر که بیند آن را

چشمِ علیلِ تو

چون «رشته‌یی ز لولوِ تر، بر گُلِ انار» ـ

آید یکی جراحتِ خونین مرا به چشم

کاندر میانِ آن

پیداست استخوان؛

زیرا که دوستانِ مرا

زان پیش‌تر که هیتلر ــ قصابِ«آوش ویتس»

در کوره‌های مرگ بسوزاند،

هم‌گامِ دیگرش

بسیار شیشه‌ها

از صَمغِ سُرخِ خونِ سیاهان

سرشار کرده بود

در هارلم و برانکس

انبار کرده بود

کُنَد تا

ماتیک از آن مهیا

لابد برای یارِ تو، لب‌های یارِ تو!

□

بگذار عشقِ تو

در شعرِ تو بگرید...

بگذار دردِ من

در شعرِ من بخندد...

بگذار سُرخ خواهرِ همزادِ زخم‌ها و لبان باد!

زیرا لبانِ سُرخ، سرانجام

پوسیده خواهد آمد چون زخم‌هایِ سُرخ

وین زخم‌های سُرخ، سرانجام

افسرده خواهد آمد چونان لبانِ سُرخ؛

وندر لجاجِ ظلمتِ این تابوت

تابد به ناگزیر درخشان و تابناک

چشمانِ زنده‌یی

چون زُهره‌یی به تارکِ تاریکِ گرگ و میش

چون گرم‌ْساز امیدی در نغمه‌های من!

□

بگذار عشقِ این‌سان

مُردارْوار در دلِ تابوتِ شعرِ تو

ـ تقلیدکارِ دلقکِ قاآنی ــ

گندد هنوز و

باز

خود را

تو لاف‌زن

بی‌شرم‌تر خدای همه شاعران بدان!

لیکن من (این حرام،

این ظلم‌زاده، عمر به ظلمت نهاده،

این بُرده از سیاهی و غم نام)

بر پای تو فریب

بی‌هیچ ادعا

زنجیر می‌نهم!

فرمان به پاره کردنِ این تومار می‌دهم!

گوری ز شعرِ خویش

کندن خواهم

وین مسخره‌خدا را

با سر

درونِ آن

فکندن خواهم

و ریخت خواهمش به سر

خاکسترِ سیاهِ فراموشی...

□

بگذار شعرِ ما و تو

باشد

تصویرکارِ چهره‌ی پایان‌پذیرها:

تصویرکارِ سُرخی‌ لب‌های دختران

تصویرکارِ سُرخی‌ زخمِ برادران!

و نیز شعرِ من

یک‌بار لااقل

تصویرکارِ واقعی چهره‌ی شما

دلقکان

دریوزه‌گان

«شاعران!»

۱۳۲۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مرثیه

برای نوروزعلی غنچه

راه

در سکوتِ خشم

به جلو خزید

و در قلبِ هر رهگذر

غنچه‌ی پژمرده‌یی شکفت:

«ـ برادرهای یک بطن!

یک آفتابِ دیگر را

پیش از طلوعِ روزِ بزرگش

خاموش

کرده‌اند!»

و لالای مادران

بر گاه‌واره‌های جنبانِ افسانه

پَرپَر شد:

«ـ ده سال شکفت و

باغش باز

غنچه بود.

پایش را

چون نهالی

در باغ‌های آهنِ یک کُند

کاشتند.

مانندِ دانه‌یی

به زندانِ گُل‌خانه‌یی

قلبِ سُرخِ ستاره‌یی‌اش را

محبوس داشتند.

و از غنچه‌ی او خورشیدی شکفت

تا

طلوع نکرده

بخُسبد

چرا که ستاره‌ی بنفشی طالع می‌شد

از خورشیدِ هزاران هزار غنچه چُنُو.

و سرودِ مادران را شنید

که بر گهواره‌های جنبان

دعا می‌خوانند

و کودکان را بیدار می‌کنند

تا به ستاره‌یی که طالع می‌شود

و مزرعه‌ی بردگان را روشن می‌کند

سلام

بگویند.

و دعا و درود را شنید

از مادران و از شیرخوارگان؛

و ناشکفته

در جامه‌ی غنچه‌ی خود

غروب کرد

تا خونِ آفتاب‌های قلبِ ده‌ساله‌اش

ستاره‌ی ارغوانی را

پُرنورتر کند.»

□

وقتی که نخستین بارانِ پاییز

عطشِ زمینِ خاکستر را نوشید

و پنجره‌ی بزرگِ آفتابِ ارغوانی

به مزرعه‌ی بردگان گشود

تا آفتاب‌گردان‌های پیشرس به‌پا خیزند،

برادرهای هم‌تصویر!

برای یک آفتابِ دیگر

پیش از طلوعِ روزِ بزرگش

گریستیم.

مهر ۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آیدا،‌درخت، خنجر و خاطره

رود قصیده‌ی بامدادی را... : رود

رود قصیده‌ی بامدادی را...

رود

قصیده‌ی بامدادی را

در دلتای شب

مکرر می‌کند

و روز

از آخرین نفس شب پرانتظار

آغاز می‌شود.

و اکنون سپیده‌دمی که شعله‌ی چراغ مرا

در طاقچه بی‌رنگ می‌کند

تا مرغکان بومی‌ی رنگ را

در بوته‌های قالی از سکوت خواب برانگیزد،

پنداری آفتابی است

که به آشتی

در خون من طالع می‌شود.

□

اینک محراب مذهب جاودانی که در آن

عابد و معبود و عبادت و معبد

جلوه‌ای یکسان دارند:

بنده پرستش خدای می‌کند

هم از آن‌گونه

که خدای

بنده را.

همه‌ی برگ و بهار

در سر انگشتان توست.

هوای گسترده

در نقره‌ی انگشتانت می‌سوزد

و زلالی‌ی چشمه‌ساران

از باران و خورشید تو سیراب می‌شود.

□

زیباترین حرفت را بگو

شکنجه‌ی پنهان سکوتت را آشکار کن

و هراس مدار از آن که بگویند

ترانه‌ای بیهوده می‌خوانید.-

چراکه ترانه‌ی ما

ترانه‌ی بیهودگی نیست

چرا که عشق

حرفی بیهوده نیست.

حتی بگذار آفتاب نیز برنیاید

به خاطر فردای ما

اگر

بر ماش منتی است؛

چرا که عشق

خود فرداست

خود همیشه است.

□

بیشترین عشق جهان را به سوی تو می‌آورم

از معبر فریادها و حماسه‌ها.

چرا که هیچ چیز در کنار من

از تو عظیم‌تر نبوده است

که قلب‌ات

چون پروانه‌ای

ظریف و کوچک و عاشق است.

ای معشوقی که سرشار از زنانگی هستی

و به جنسیت خود غره‌ای

به خاطر عشقت!-

ای صبور! ای پرستار!

ای مومن!

پیروزی‌ی تو میوه‌ی حقیقت توست.

رگبارها و برف را

توفان و آفتاب آتش‌بیز را

به تحمل و صبر

شکستی.

باش تا میوه‌ی غرورت برسد.

ای زنی که صبحانه‌ی خورشید در پیراهن توست،

پیروزی‌ی عشق نصیب تو باد!

□

از برای تو، مفهومی نیست

نه لحظه‌ای:

پروانه‌ئی‌ست که بال می‌زند

یا رودخانه‌ای که در گذر است. -

هیچ چیز تکرار نمی‌شود

و عمر به پایان می‌رسد:

پروانه

بر شکوفه‌ای نشست

و رود به دریا پیوست.

از برای تو، مفهومی نیست

نه لحظه‌ای:

پروانه‌ئی‌ست که بال می‌زند

یا رودخانه‌ای که در گذر است. -

هیچ چیز تکرار نمی‌شود

و عمر به پایان می‌رسد:

پروانه

بر شکوفه‌ای نشست

و رود به دریا پیوست.

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

23

23 : ۱

23

۱

بدنِ لختِ خیابان

به بغلِ شهر افتاده بود

و قطره‌های بلوغ

از لمبرهای راه

بالا می‌کشید

و تابستانِ گرمِ نفس‌ها

که از رویای جَگن‌های باران‌خورده سرمست بود

در تپشِ قلبِ عشق

می‌چکید

□

خیابانِ برهنه

با سنگ‌فرشِ دندان‌های صدفش

دهان گشود

تا دردهای لذتِ یک عشق

زهرِ کامش را بمکد.

و شهر بر او پیچید

و او را تنگ‌تر فشرد

در بازوهای پُرتحریکِ آغوشش.

و تاریخِ سربه‌مهرِ یک عشق

که تنِ داغِ دختری‌اش را

به اجتماعِ یک بلوغ

واداده بود

بسترِ شهری بی‌سرگذشت را

خونین کرد.

جوانه‌ی زندگی‌بخشِ مرگ

بر رنگ‌پریدگیِ‌ شیارهای پیشانیِ‌ شهر

دوید،

خیابانِ برهنه

در اشتیاقِ خواهشِ بزرگِ آخرینش

لب گزید،

نطفه‌های خون‌آلود

که عرقِ مرگ

بر چهره‌ی پدرِشان

قطره بسته بود

رَحِمِ آماده‌ی مادر را

از زندگی انباشت،

و انبان‌های تاریکِ یک آسمان

از ستاره‌های بزرگِ قربانی

پُر شد: ـ

یک ستاره جنبید

صد ستاره،

ستاره‌ی صد هزار خورشید،

از افقِ مرگِ پُرحاصل

در آسمان

درخشید،

مرگِ متکبر!

□

اما دختری که پا نداشته باشد

بر خاکِ دندان‌کروچه‌ی دشمن

به زانو درنمی‌آید.

و من چون شیپوری

عشقم را می‌ترکانم

چون گلِ سِرخی

قلبم را پَرپَر می‌کنم

چون کبوتری

روحم را پرواز می‌دهم

چون دشنه‌یی

صدایم را به بلورِ آسمان می‌کشم:

«ـ هی!

چه‌کنم‌های سربه‌هوای دستانِ بی‌تدبیرِ تقدیر!

پشتِ میله‌ها و ملیله‌های اشرافیت

پشتِ سکوت و پشتِ دارها

پشتِ عمامه‌ها و رخت سالوس

پشتِ افتراها، پشتِ دیوارها

پشتِ امروز و روزِ میلاد ـ با قابِ سیاهِ شکسته‌اش ـ

پشتِ رنج، پشتِ نه، پشتِ ظلمت

پشتِ پافشاری، پشتِ ضخامت

پشتِ نومیدی‌ِ سمجِ خداوندانِ شما

و حتا و حتا پشتِ پوستِ نازکِ دلِ عاشقِ من،

زیبایی‌ِ یک تاریخ

تسلیم می‌کند بهشتِ سرخِ گوشتِ تن‌اش را

به مردانی که استخوان‌هاشان آجرِ یک بناست

بوسه‌شان کوره است و صداشان طبل

و پولادِ بالشِ بسترشان

یک پُتک است.»

□

لب‌های خون! لب‌های خون!

اگر خنجرِ امیدِ دشمن کوتاه نبود

دندان‌های صدفِ خیابان باز هم می‌توانست

شما را ببوسد...

□

و تو از جانبِ من

به آن کسان که به زیانی معتادند

و اگر زیانی نَبَرند که با خویشان بیگانه بُوَد

می‌پندارند که سودی برده‌اند،

و به آن دیگرکسان

که سودِشان یک‌سر

از زیانِ دیگران است

و اگر سودی بر کف نشمارند

در حسابِ زیانِ خویش نقطه می‌گذارند

بگو:

«ـ دلتان را بکنید!

بیگانه‌های من

دلتان را بکنید!

دعایی که شما زمزمه می‌کنید

تاریخِ زندگانی‌ست که مرده‌اند

و هنگامی نیز

که زنده بوده‌اند

خروسِ هیچ زندگی

در قلبِ دهکده‌شان آواز

نداده بود...

دلتان را بکنید، که در سینه‌ی تاریخِ ما

پروانه‌ی پاهای بی‌پیکرِ یک دختر

به جای قلبِ همه‌ی شما

خواهد زد پَرپَر!

و این است، این است دنیایی که وسعتِ آن

شما را در تنگی‌ِ خود

چون دانه‌ی انگوری

به سرکه مبدل خواهد کرد.

برای برق انداختن به پوتینِ گشاد و پُرمیخِ یکی من!»

□

اما تو!

تو قلبت را بشوی

در بی‌غشیِ‌ جامِ بلورِ یک باران،

تا بدانی

چه‌گونه

آنان

بر گورها که زیرِ هر انگشتِ پایشان

گشوده بود دهان

در انفجار بلوغشان

رقصیدند،

چه‌گونه بر سنگ‌فرشِ لج

پا کوبیدند

و اشتهای شجاعتِشان

چه‌گونه

در ضیافتِ مرگی از پیش آگاه

کبابِ گلوله‌ها را داغاداغ

با دندانِ دنده‌هاشان بلعیدند...

قلبت را چون گوشی آماده کن

تا من سرودم را بخوانم:

ـ سرودِ جگرهای نارنج را که چلیده شد

در هوای مرطوبِ زندان...

در هوای سوزانِ شکنجه...

در هوای خفقانیِ دار،

و نام‌های خونین را نکرد استفراغ

در تبِ دردآلودِ اقرار

سرودِ فرزندانِ دریا را که

در سواحلِ برخورد به زانو درآمدند

بی که به زانو درآیند

و مردند

بی که بمیرند!

□

اما شما ـ ای نفس‌های گرمِ زمین که بذرِ فردا را در خاکِ دیروز می‌پزید!

اگر بادبانِ امیدِ دشمن از هم نمی‌درید

تاریخِ واژگونه‌ی قایقش را بر خاک کشانده بودید!

۲

با شما که با خونِ عشق‌ها، ایمان‌ها

با خونِ نظامی‌ها، اسب‌ها

با خونِ شباهت‌های بزرگ

با خونِ کله‌های گچ در کلاه‌های پولاد

با خونِ چشمه‌های یک دریا

با خونِ چه‌کنم‌های یک دست

با خونِ آن‌ها که انسانیت را می‌جویند

با خونِ آن‌ها که انسانیت را می‌جوند

در میدانِ بزرگ امضا کردید

دیباچه‌ی تاریخِمان را،

خونِمان را قاتی می‌کنیم

فردا در میعاد

تا جامی از شرابِ مرگ به دشمن بنوشانیم

به سلامتِ بلوغی که بالا کشید از لمبرهایِ راه

برای انباشتنِ مادرِ تاریخِ یک رَحِم

از ستاره‌های بزرگِ قربانی،

روز بیست و سه‌ی تیر

روز بیست و سه...

۲۳ تير ۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

قطع‌نامه

تا شکوفه‌ی سُرخ يک پيراهن : به آیدا

قصيده برای انسانِ ماهِ بهمن : تو نمی‌دانی غریوِ یک عظمت

سرود ِ مردی که خودش را کُشته است : نه آبش دادم

سرود ِ بزرگ : به شن‌ـ‌چو، رفیقِ ناشناسِ کُره‌یی

تا شکوفه‌ی سُرخ يک پيراهن

به آیدا

۱۳۴۳

سنگ می‌کشم بر دوش،

سنگِ الفاظ

سنگِ قوافی را.

و از عرق‌ریزانِ غروب، که شب را

در گودِ تاریک‌اش

می‌کند بیدار،

و قیراندود می‌شود رنگ

در نابیناییِ تابوت،

و بی‌نفس می‌ماند آهنگ

از هراسِ انفجارِ سکوت،

من کار می‌کنم

کار می‌کنم

کار

و از سنگِ الفاظ

بر می‌افرازم

استوار

دیوار،

تا بامِ شعرم را بر آن نهم

تا در آن بنشینم

در آن زندانی شوم...

من چنین‌ام. احمقم شاید!

که می‌داند

که من باید

سنگ‌های زندانم را به دوش کشم

به‌سانِ فرزندِ مریم که صلیبش را،

و نه به‌سانِ شما

که دسته‌ی شلاقِ دژخیمِتان را می‌تراشید

از استخوانِ برادرِتان

و رشته‌ی تازیانه‌ی جلادِتان را می‌بافید

از گیسوانِ خواهرِتان

و نگین به دسته‌ی شلاقِ خودکامگان می‌نشانید

از دندان‌های شکسته‌ی پدرِتان!

□

و من سنگ‌های گرانِ قوافی را بر دوش می‌برم

و در زندانِ شعر

محبوس می‌کنم خود را

به‌سانِ تصویری که در چارچوبش

در زندانِ قابش.

و ای بسا که

تصویری کودن

از انسانی ناپخته:

از منِ سالیانِ گذشته

گم‌گشته

که نگاهِ خُردسالِ مرا دارد

در چشمانش،

و منِ کهنه‌تر به جا نهاده است

تبسمِ خود را

بر لبانش،

و نگاهِ امروزِ من بر آن چنان است

که پشیمانی

به گناهانش!

تصویری بی‌شباهت

که اگر فراموش می‌کرد لبخندش را

و اگر کاویده می‌شد گونه‌هایش

به جُست‌وجوی زندگی

و اگر شیار برمی‌داشت پیشانی‌اش

از عبورِ زمان‌های زنجیرشده با زنجیرِ بردگی

می‌شد من!

می‌شد من

عیناً!

می‌شد من که سنگ‌های زندانم را بر دوش

می‌کشم خاموش،

و محبوس می‌کنم تلاشِ روحم را

در چاردیوارِ الفاظی که

می‌ترکد سکوتِشان

در خلاءِ آهنگ‌ها

که می‌کاود بی‌نگاه چشمِشان

در کویرِ رنگ‌ها...

می‌شد من

عیناً!

می‌شد من که لبخنده‌ام را از یاد برده‌ام،

و اینک گونه‌ام...

و اینک پیشانی‌ام...

□

چنین‌ام من

ــ زندانیِ دیوارهای خوش‌آهنگِ الفاظِ بی‌زبان ــ.

چنین‌ام من!

تصویرم را در قابش محبوس کرده‌ام

و نامم را در شعرم

و پایم را در زنجیرِ زنم

و فردایم را در خویشتنِ فرزندم

و دلم را در چنگِ شما...

در چنگِ هم‌تلاشیِ با شما

که خونِ گرمِتان را

به سربازانِ جوخه‌ی اعدام

می‌نوشانید

که از سرما می‌لرزند

و نگاهِشان

انجمادِ یک حماقت است.

شما

که در تلاشِ شکستنِ دیوارهای دخمه‌ی اکنونِ خویش‌اید

و تکیه می‌دهید از سرِ اطمینان

بر آرنج

مِجریِ عاجِ جمجمه‌تان را

و از دریچه‌ی رنج

چشم‌اندازِ طعمِ کاخِ روشنِ فرداتان را

در مذاقِ حماسه‌ی تلاشِتان مزمزه می‌کنید.

شما...

و من...

شما و من

و نه آن دیگران که می‌سازند

دشنه

برای جگرِشان

زندان

برای پیکرِشان

رشته

برای گردنِشان.

و نه آن دیگرتران

که کوره‌ی دژخیمِ شما را می‌تابانند

با هیمه‌ی باغِ من

و نانِ جلادِ مرا برشته می‌کنند

در خاکسترِ زاد و رودِ شما.

□

و فردا که فروشدم در خاکِ خون‌آلودِ تب‌دار،

تصویرِ مرا به زیر آرید از دیوار

از دیوارِ خانه‌ام.

تصویری کودن را که می‌خندد

در تاریکی‌ها و در شکست‌ها

به زنجیرها و به دست‌ها.

و بگوییدش:

«تصویرِ بی‌شباهت!

به چه خندیده‌ای؟»

و بیاویزیدش

دیگربار

واژگونه

رو به دیوار!

و من همچنان می‌روم

با شما و برای شما

ــ برای شما که این‌گونه دوستارِتان هستم. ــ

و آینده‌ام را چون گذشته می‌روم سنگ بردوش:

سنگِ الفاظ

سنگِ قوافی،

تا زندانی بسازم و در آن محبوس بمانم:

زندانِ دوست‌داشتن.

دوست‌داشتنِ مردان

و زنان

دوست‌داشتنِ نی‌لبک‌ها

سگ‌ها

و چوپانان

دوست‌داشتنِ چشم‌به‌راهی،

و ضرب‌ْانگشتِ بلورِ باران

بر شیشه‌ی پنجره

دوست‌داشتنِ کارخانه‌ها

مشت‌ها

تفنگ‌ها

دوست‌داشتنِ نقشه‌ی یابو

با مدارِ دنده‌هایش

با کوه‌های خاصره‌اش،

و شطِ تازیانه

با آبِ سُرخ‌اش

دوست‌داشتنِ اشکِ تو

بر گونه‌ی من

و سُرورِ من

بر لبخندِ تو

دوست‌داشتنِ شوکه‌ها

گزنه‌ها و آویشنِ وحشی،

و خونِ سبزِ کلروفیل

بر زخمِ برگِ لگد شده

دوست‌داشتنِ بلوغِ شهر

و عشق‌اش

دوست‌داشتنِ سایه‌ی دیوارِ تابستان

و زانوهای بی‌کاری

در بغل

دوست‌داشتنِ جقه

وقتی که با آن غبار از کفش بسترند

و کلاه‌ْخود

وقتی که در آن دستمال بشویند

دوست‌داشتنِ شالی‌زارها

پاها و

زالوها

دوست‌داشتنِ پیر‌یِ سگ‌ها

و التماسِ نگاهِشان

و درگاهِ دکه‌ی قصابان،

تیپا خوردن

و بر ساحلِ دورافتاده‌ی استخوان

از عطشِ گرسنگی

مردن

دوست‌داشتنِ غروب

با شنگرفِ ابرهایش،

و بوی رمه در کوچه‌های بید

دوست‌داشتنِ کارگاهِ قالی‌بافی

زمزمه‌ی خاموشِ رنگ‌ها

تپشِ خونِ پشم در رگ‌های گره

و جان‌های نازنینِ انگشت

که پامال می‌شوند

دوست‌داشتنِ پاییز

با سرب‌ْرنگیِ آسمانش

دوست‌داشتنِ زنانِ پیاده‌رو

خانه‌شان

عشقِشان

شرمِشان

دوست‌داشتنِ کینه‌ها

دشنه‌ها

و فرداها

دوست‌داشتنِ شتابِ بشکه‌های خالیِ تُندر

بر شیبِ سنگ‌فرشِ آسمان

دوست‌داشتنِ بوی شورِ آسمانِ بندر

پروازِ اردک‌ها

فانوسِ قایق‌ها

و بلورِ سبزرنگِ موج

با چشمانِ شب‌ْچراغش

دوست‌داشتنِ درو

و داس‌های زمزمه

دوست‌داشتنِ فریادهای دیگر

دوست‌داشتنِ لاشه‌ی گوسفند

بر قناره‌ی مردکِ گوشت‌فروش

که بی‌خریدار می‌ماند

می‌گندد

می‌پوسد

دوست‌داشتنِ قرمزیِ ماهی‌ها

در حوضِ کاشی

دوست‌داشتنِ شتاب

و تأمل

دوست‌داشتنِ مردم

که می‌میرند

آب می‌شوند

و در خاکِ خشکِ بی‌روح

دسته‌دسته

گروه‌گروه

انبوه‌انبوه

فرومی‌روند

فرومی‌روند و

فرو

می‌روند

دوست‌داشتنِ سکوت و زمزمه و فریاد

دوست‌داشتنِ زندانِ شعر

با زنجیرهای گران‌اش:

ــ زنجیرِ الفاظ

زنجیرِ قوافی...

□

و من همچنان می‌روم:

در زندانی که با خویش

در زنجیری که با پای

در شتابی که با چشم

در یقینی که با فتحِ من می‌رود دوش‌بادوش

از غنچه‌ی لبخندِ تصویرِ کودنی که بر دیوارِ دیروز

تا شکوفه‌ی سُرخِ یک پیراهن

بر بوته‌ی یک اعدام:

تا فردا!

□

چنین‌ام من:

قلعه‌نشینِ حماسه‌های پُر از تکبر

سم‌ْضربه‌ی پُرغرورِ اسبِ وحشیِ خشم

بر سنگ‌فرش‌ِکوچه‌ی تقدیر

کلمه‌ی وزشی

در توفانِ سرودِ بزرگِ یک تاریخ

محبوسی

در زندانِ یک کینه

برقی

در دشنه‌ی یک انتقام

و شکوفه‌ی سُرخِ پیراهنی

در کنارِ راهِ فردای بردگانِ امروز.

مهر ۱۳۲۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

قصيده برای انسانِ ماهِ بهمن

تو نمی‌دانی غریوِ یک عظمت

وقتی که در شکنجه‌ی یک شکست نمی‌نالد

چه کوهی‌ست!

تو نمی‌دانی نگاهِ بی‌مژه‌ی محکومِ یک اطمینان

وقتی که در چشمِ حاکمِ یک هراس خیره می‌شود

چه دریایی‌ست!

تو نمی‌دانی مُردن

وقتی که انسان مرگ را شکست داده است

چه زندگی‌ست!

تو نمی‌دانی زندگی چیست، فتح چیست

تو نمی‌دانی ارانی کیست

و نمی‌دانی هنگامی که

گورِ او را از پوستِ خاک و استخوانِ آجُر انباشتی

و لبانت به لبخندِ آرامش شکفت

و گلویت به انفجارِ خنده‌یی ترکید،

و هنگامی که پنداشتی گوشتِ زندگیِ او را

از استخوان‌های پیکرش جدا کرده‌ای

چه‌گونه او طبلِ سُرخِ زنده‌گی‌اش را به نوا درآورد

در نبضِ زیراب

در قلبِ آبادان،

و حماسه‌ی توفانیِ شعرش را آغاز کرد

با سه دهان صد دهان هزار دهان

با سیصد هزار دهان

با قافیه‌ی خون

با کلمه‌ی انسان،

با کلمه‌ی انسان کلمه‌ی حرکت کلمه‌ی شتاب

با مارشِ فردا

که راه می‌رود

می‌افتد برمی‌خیزد

برمی‌خیزد برمی‌خیزد می‌افتد

برمی‌خیزد برمی‌خیزد

و به‌سرعتِ انفجارِ خون در نبض

گام برمی‌دارد

و راه می‌رود بر تاریخ، بر چین

بر ایران و یونان

انسان انسان انسان انسان... انسان‌ها...

و که می‌دود چون خون، شتابان

در رگِ تاریخ، در رگِ ویتنام، در رگِ آبادان

انسان انسان انسان انسان... انسان‌ها...

و به مانندِ سیلابه که از سدْ،

سرریز می‌کند در مصراعِ عظیمِ تاریخ‌اش

از دیوارِ هزاران قافیه:

قافیه‌ی دزدانه

قافیه‌ی در ظلمت

قافیه‌ی پنهانی

قافیه‌ی جنایت

قافیه‌ی زندان در برابرِ انسان

و قافیه‌یی که گذاشت آدولف رضاخان

به دنبالِ هر مصرع که پایان گرفت به «نون»:

قافیه‌ی لزج

قافیه‌ی خون!

و سیلابِ پُرطبل

از دیوارِ هزاران قافیه‌ی خونین گذشت:

خون، انسان، خون، انسان،

انسان، خون، انسان...

و از هر انسان سیلابه‌یی از خون

و از هر قطره‌ی هر سیلابه هزار انسان:

انسانِ بی‌مرگ

انسانِ ماهِ بهمن

انسانِ پولیتسر

انسانِ ژاک‌دوکور

انسانِ چین

انسانِ انسانیت

انسانِ هر قلب

که در آن قلب، هر خون

که در آن خون، هر قطره

انسانِ هر قطره

که از آن قطره، هر تپش

که از آن تپش، هر زندگی

یک انسانیتِ مطلق است.

و شعرِ زندگیِ هر انسان

که در قافیه‌ی سُرخِ یک خون بپذیرد پایان

مسیحِ چارمیخِ ابدیتِ یک تاریخ است.

و انسان‌هایی که پا درزنجیر

به آهنگِ طبلِ خونِشان می‌سرایند تاریخِشان را

حواریونِ جهان‌گیرِ یک دین‌اند.

و استفراغِ هر خون از دهانِ هر اعدام

رضای خودرویی را می‌خشکاند

بر خرزهره‌ی دروازه‌ی یک بهشت.

و قطره‌قطره‌ی هر خونِ این انسانی که در برابرِ من ایستاده است

سیلی‌ست

که پُلی را از پسِ شتابندگانِ تاریخ

خراب می‌کند

و سوراخِ هر گلوله بر هر پیکر

دروازه‌یی‌ست که سه نفر صد نفر هزار نفر

که سیصد هزار نفر

از آن می‌گذرند

رو به بُرجِ زمردِ فردا.

و معبرِ هر گلوله بر هر گوشت

دهانِ سگی‌ست که عاجِ گران‌بهای پادشاهی را

در انوالیدی می‌جَوَد.

و لقمه‌ی دهانِ جنازه‌ی هر بی‌چیزْ پادشاه

رضاخان!

شرفِ یک پادشاهِ بی‌همه‌چیز است.

و آن کس که برای یک قبا بر تن و سه قبا در صندوق

و آن کس که برای یک لقمه در دهان و سه نان در کف

و آن کس که برای یک خانه در شهر و سه خانه در ده

با قبا و نان و خانه‌ی یک تاریخ چنان کند که تو کردی، رضاخان

نامش نیست انسان.

نه، نامش انسان نیست، انسان نیست

من نمی‌دانم چیست

به جز یک سلطان!

□

اما بهارِ سرسبزی با خونِ ارانی

و استخوانِ ننگی در دهانِ سگِ انوالید!

□

و شعرِ زندگیِ او، با قافیه‌ی خونش

و زندگیِ شعرِ من

با خونِ قافیه‌اش.

و چه بسیار

که دفترِ شعرِ زندگی‌شان را

با کفنِ سُرخِ یک خون شیرازه بستند.

چه بسیار

که کُشتند بردگیِ زندگی‌شان را

تا آقاییِ تاریخِشان زاده شود.

با سازِ یک مرگ، با گیتارِ یک لورکا

شعرِ زندگی‌شان را سرودند

و چون من شاعر بودند

و شعر از زندگی‌شان جدا نبود.

و تاریخی سرودند در حماسه‌ی سُرخِ شعرِشان

که در آن

پادشاهانِ خلق

با شیهه‌ی حماقتِ یک اسب

به سلطنت نرسیدند،

و آن‌ها که انسان‌ها را با بندِ ترازوی عدالتِشان به دار آویختند

عادل نام نگرفتند.

جدا نبود شعرِشان از زندگی‌شان

و قافیه‌ی دیگر نداشت

جز انسان.

و هنگامی که زندگیِ آنان را بازگرفتند

حماسه‌ی شعرِشان توفانی‌تر آغاز شد

در قافیه‌ی خون.

شعری با سه دهان صد دهان هزار دهان

با سیصد هزار دهان

شعری با قافیه‌ی خون

با کلمه‌ی انسان

با مارشِ فردا

شعری که راه می‌رود، می‌افتد، برمی‌خیزد، می‌شتابد

و به سرعتِ انفجارِ یک نبض در یک لحظه‌ی زیست

راه می‌رود بر تاریخ، و بر اندونزی، بر ایران

و می‌کوبد چون خون

در قلبِ تاریخ، در قلبِ آبادان

انسان انسان انسان انسان... انسان‌ها...

□

و دور از کاروانِ بی‌انتهای این همه لفظ، این همه زیست،

سگِ انوالیدِ تو می‌میرد

با استخوانِ ننگِ تو در دهانش ــ

استخوانِ ننگ

استخوانِ حرص

استخوانِ یک قبا بر تن سه قبا در مِجری

استخوانِ یک لقمه در دهان سه لقمه در بغل

استخوانِ یک خانه در شهر سه خانه در جهنم

استخوانِ بی‌تاریخی.

بهمن ۱۳۲۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرود ِ مردی که خودش را کُشته است

نه آبش دادم

نه دعایی خواندم،

خنجر به گلویش نهادم

و در احتضاری طولانی

او را کُشتم.

به او گفتم:

«ــ به زبانِ دشمن سخن می‌گویی!»

و او را

کُشتم!

□

نامِ مرا داشت

و هیچ‌کس همچُنُو به من نزدیک نبود،

و مرا بیگانه کرد

با شما،

با شما که حسرتِ نان

پا می‌کوبد در هر رگِ بی‌تابِتان.

و مرا بیگانه کرد

با خویشتنم

که تن‌ْپوش‌اش حسرتِ یک پیراهن است.

و خواست در خلوتِ خود به چارمیخم بکشد.

من اما مجالش ندادم

و خنجر به گلویش نهادم.

آهنگی فراموش شده را در تنبوشه‌ی گلویش قرقره کرد

و در احتضاری طولانی

شد سَرد

و خونی از گلویش چکید

به زمین،

یک قطره

همین!

خونِ آهنگ‌های فراموش‌شده

نه خونِ «نه!»،

خونِ قادیکلا

نه خونِ «نمی‌خواهم!»،

خونِ «پادشاهی که چِل‌تا پسر داشت»

نه خونِ «ملتی که ریخت و تاجِ ظالمو از سرش ورداشت»،

خونِ کَلپَتر

یک قطره.

خونِ شانه بالا انداختن، سر به زیر افکندن،

خونِ نظامی‌ها ــ وقتی که منتظرِ فرمانِ آتش‌اند ــ ،

خونِ دیروز

خونِ خواستنی به رنگِ ندانستن

به رنگِ خونِ پدرانِ داروین

به رنگِ خونِ ایمانِ گوسفندِ قربانی

به رنگِ خونِ سرتیپ زنگنه

و نه به رنگِ خونِ نخستین ماهِ مه

و نه به رنگِ خونِ شما همه

که عشقِتان را نسنجیده بودم!

□

به زبانِ دشمن سخن می‌گفت

اگرچه نگاهش دوستانه بود،

و همین مرا به کشتنِ او واداشت...

□

در رؤیای خود بود...

به من گفت او: «لرزشی باشیم در پرچم،

پرچمِ نظامی‌های ارومیه!»

بدو گفتم من: «نه!

خنجری باشیم

بر حنجره‌شان!»

به من گفت او: «باید

به دارِشان آویزیم!»

بدو گفتم من: «بگذار

از دار

به زیرِمان آرند!»

به من گفت او: « لبی باید بوسید.»

بدو گفتم من: « لبِ مارِ شکست را، رسوایی را!»...

لرزید و از رؤیایش به درآمد.

من خندیدم

او رنجید

و پُشتش را به من کرد...

فرانکو را نشانش دادم

و تابوتِ لورکا را

و خونِ تنتورِ او را بر زخمِ میدانِ گاوبازی.

و او به رؤیای خود شده بود

و به آهنگی می‌خواند که دیگر هیچ‌گاه

به خاطره‌ام بازنیامد.

آن وقت، ناگهان خاموش ماند

چرا که از بیگانگی‌ِ صدای خود

که طنینش به صدای زنجیرِ بردگان می‌مانِست

به شک افتاده بود.

و من در سکوت

او را کُشتم.

آبش نداده، دعایی نخوانده

خنجر به گلویش نهادم

و در احتضاری طولانی

او را کُشتم

ــ خودم را ــ

و در آهنگِ فراموش شده‌اش

کفنش کردم،

در زیرزمینِ خاطره‌ام

دفنش کردم.

□

او مُرد

مُرد

مُرد...

و اکنون

این منم

پرستنده‌ی شما

ای خداوندانِ اساطیرِ من!

اکنون این منم، ای سرهای نابه‌سامان!

نغمه‌پردازِ سرود و درودِتان.

اکنون این منم

من

بستریِ تخت‌خوابِ بی‌خوابی‌ِ شما

و شمایید

شما

رقاصِ شعله‌یی بر فانوسِ آرزوی من.

اکنون این منم

و شما...

و خونِ اصفهان

خونِ آبادان

در قلبِ من می‌زند تنبور،

و نَفَسِ گرم و شورِ مردانِ بندرِ معشور

در احساسِ خشمگینم

می‌کشد شیپور.

اکنون این منم

و شما ــ مردانِ اصفهان! ــ

که خونِتان را در سُرخیِ گونه‌ی دخترِ پادشاه

بر پرده‌ی قلم‌کارِ اتاقم پاشیده‌اید.

اکنون این منم

و شما ــ بیمارانِ کار! ــ

که زهرِ سُرخِ اعتصاب را

جانشینِ داروی مزدِ خود می‌کنید به‌ناچار.

اکنون این منم

و شما ــ یارانِ آغاجاری! ــ

که جوانه می‌زند عرقِ فقر بر پیشانیِتان

در فروکشِ تبِ سنگینِ بیکاری.

□

اکنون این منم

با گوری در زیرزمینِ خاطرم

که اجنبیِ خویشتنم را در آن به خاک سپرده‌ام

در تابوتِ آهنگ‌های فراموش شده‌اش...

اجنبی‌ِ خویشتنی که

من خنجر به گلویش نهاده‌ام

و او را کشته‌ام در احتضاری طولانی،

و در آن هنگام

نه آبش داده‌ام

نه دعایی خوانده‌ام!

اکنون

این

منم!

۳ تیر ۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرود ِ بزرگ

به شن‌ـ‌چو، رفیقِ ناشناسِ کُره‌یی

شن ــ چو!

کجاست جنگ؟

در خانه‌ی تو

در کُره

در آسیای دور؟

اما تو

شن

برادرکِ زردْپوستم!

هرگز جدا مدان

زان کلبه‌ی حصیرِ سفالین‌بام

بام و سرای من.

پیداست

شن

که دشمنِ تو دشمنِ من است

وان اجنبی که خوردنِ خونِ تو راست مست

از خونِ تیره‌ی پسرانِ من

باری

به میلِ خویش

نَشویَد دست!

□

نیزارهای درهمِ آن سوی رودِ هان؟

مرداب‌های ساحلِ مرموزِ رودِ زرد؟

شن ـ چو! کجاست جای تو پس، سنگرِ تو پس

در مزرعِ نبرد؟

کوهِ بلندِ این طرفِ جن‌سان

شنزارهای پُرخطرِ چو ـ ‌زن

یا حفظِ شهرِ ساقطِ سو ـ ‌وان؟

در کشتزار خواهی جنگید

یا زیرِ بام‌های سفالین

که گوشه‌هاش

مانندِ چشمِ تازه‌عروسَت مورب است؟

یا زیرِ آفتابِدرخشان؟

یا صبحدَم

که مرغکِ باران

بر شاخِ دارچینِ کهنسال

فریاد می‌زند؟

یا نیمه‌شب که در دلِ آتش

درختِ شونگ

در جنگلِ هه ‌ـ ‌ای ‌ـ ‌جو دَرانَد شکوفه‌هاش؟

هر جا که پیکرِ تو پناه است صلح را

با توست قلبِ ما.

آن دَم که همچو پارچه‌سنگی به آسمان

از انفجارِ بمب

پرتاب می‌شوی،

وانگه که چون زباله به دریا می‌افکنی

بیگانه‌ی پلیدِ بشرخوارِ پست را،

با توست قلبِ ما.

□

لیکن

رفیق!

شن ــ چو!

هرگز مبر ز یاد و بخوان

در فتح و در شکست

هر جا که دست داد

سرودِ بزرگ را:

آهنگِ زنده‌یی که رفیقانِ ناشناس

یارانِ رو سپید و دلیرِ فرانسه

اِستاده مقابلِ جوخه‌ی آتش سروده‌اند ــ

آهنگِ زنده‌یی که جوانانِ آتنی

با ضربِ تازیانه‌ی دژخیم

قصابِ مُرده‌خوار، گریدی

خواندند پُرطنین ــ

آهنگِ زنده‌یی که به زندان‌ها

زندانیانِ پُردل و آزاده‌ی جنوب

با تارهای قلبِ پُرامید و پُرتپش

پُرشور می‌نوازند ــ

آهنگِ زنده‌یی

کان در شکست و فتح

بایست خواند و رفت

بایست خواند و ماند!

□

شن ــ چو

بخوان!

بخوان!

آوازِ آن بزرگْ‌دلیران را

آوازِ کارهای گِران را

آوازِ کارهای مربوط با بشر، مخصوص با بشر

آوازِ صلح را

آوازِ دوستانِ فراوانِ گم‌شده

آوازهای فاجعه‌ی بلزن و داخاو

آوازهای فاجعه‌ی وی‌یون

آوازهای فاجعه‌ی مون واله ری‌ین

آوازِ مغزها که آدولف هیتلر

بر مارهای شانه‌ی فاشیسم می‌نهاد،

آوازِ نیروی بشرِ پاسدارِ صلح

کز مغزهای سرکشِ داونینگ استریت

حلوای مرگِ بَرده‌فروشانِ قرنِ ما را

آماده می‌کنند،

آوازِ حرفِ آخر را

نادیده دوستم

شن ــ چو

بخوان

برادرکِ زردْپوست‌ام!

۱۶ تیرِ ۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هوای تازه

در رزم زندگی : در زیرِ تاقِ عرش، بر سفره‌ی زمین

بهار خاموش : بر آن فانوس که‌ش دستی نیفروخت

بازگشت : این ابرهای تیره که بگذشته‌ست

دیوارها : دیوارها ــ مشخص و محکم ــ که با سکوت

بیمار : بر سرِ این ماسه‌ها دراز زمانی‌ست

رانده : دست بردار ازین هیکلِ غم

شعر گمشده : تا آخرین ستاره‌ی شب بگذرد مرا

رنجِ دیگر : خنجرِ این بد، به قلبِ من نزدی زخم

دیدار واپسین : باران کُنَد ز لوحِ زمین نقشِ اشک پاک

شعر ناتمام : سالم از سی رفت و، غلتک‌سان دَوَم

سفر : در قرمزِ غروب،

گل‌کو : شب ندارد سرِ خواب.

صبر تلخ : با سکوتی، لبِ من

مه : بیابان را، سراسر، مه گرفته‌ست.

از زخمِ قلبِ «آبائی» : دخترانِ دشت!

بادها : امشب دوباره

غبار : از غریوِ دیوِ توفانم هراس

انتظار : از دریچه

تردید : او را به رؤیای بخارآلود و گنگِ شام‌گاهی دور، گویا ...

احساس : سه دختر از جلوخانِ سرایی کهنه سیبی سُرخ پیشِ پایم ...

خفاش شب : هرچند من ندیده‌ام این کورِ بی‌خیال

مرگ نازلی : «ــ نازلی! بهار خنده زد و ارغوان شکفت.

نمی‌رقصانمت چون دودی آبی‌رنگ... : نمی‌گردانمت در بُرجِ ابریشم

ساعتِ اعدام : در قفلِ در کلیدی چرخید

شعری که زندگی‌ست : موضوعِ شعرِ شاعرِ پیشین

طرح : بر سکوتی که با تنِ مرداب

مردِ مجسمه : در چشمِ بی‌نگاهش افسرده رازهاست

لعنت : در تمامِ شب چراغی نیست.

کبود : زیرِ خروش و جنبشِ ظاهر

مرغ باران : در تلاشِ شب که ابرِ تیره می‌بارد

بودن : گر بدین‌سان زیست باید پست

شبانه : شبانه شعری چگونه توان نوشت

شبانه : یارانِ من بیایید

شبانه : من سرگذشتِ یأسم و امید

شبانه : به خانمِ آنگلا باران‌ْی

شبانه : با هزاران سوزنِ الماس

شبانه : وه! چه شب‌هایِ سحرْسوخته

شبانه : ۱

راز : با من رازی بود

پریا : به فاطیِ ابطحیِ کوچک

سرگذشت : برایِ سرور و ناصر مقبل

افق روشن : برای کامیار شاپور

نگاه کن : ۱

عشق عمومی : اشک رازی‌ست

به تو سلام می‌کنم : به تو سلام می‌کنم کنارِ تو می‌نشینم

تو را دوست می‌دارم : طرفِ ما شب نیست

دیگر تنها نیستم : بر شانه‌یِ من کبوتری‌ست که از دهانِ تو آب می‌خورد

سرچشمه : در تاریکی چشمانت را جُستم

بهار دیگر : قصدِ من فریبِ خودم نیست، دلپذیر!

به تو بگویم : دیگر جا نیست

بدرود : برایِ زیستن دو قلب لازم است

از عموهایت : برای سیاووش کوچک

حریقِ سرد : وقتی که شعله‌ی ظلم

شعرِِ ناتمام : خُرد و خراب و خسته جوانیِ خود را پُشتِ سر نهاده‌ام

پیوند : ای سرودِ دریاها! در ساحلِ خشمناکِ سکوتِ من موجی بز ...

برای شما که عشق ِتان زنده‌گی‌ست : شما که عشقِتان زندگی‌ست

سمفونی تاريک : غنچه‌های یاسِ من امشب شکفته است. و ظلمتی که باغِ م ...

آوازِ شبانه برای کوچه‌ها : خداوندانِ دردِ من، آه! خداوندانِ دردِ من!

با سماجتِ يک الماس ... : و عشقِ سُرخِ یک زهر

رُکسانا : بگذار پس از من هرگز کسی نداند از رُکسانا با من چه ...

غزلِ آخرین انزوا : ۱

غزلِ بزرگ : همه بت‌هایم را می‌شکنم

حرفِ آخر : به آن‌ها که برای تصدی قبرستان‌های کهنه تلاش می‌کنن ...

چشمان تاریک : چشمانِ تو شبچراغِ سیاهِ من بود،

از مرز انزوا : چشمانِ سیاهِ تو فریب‌ات می‌دهند

سرودِ مردی که تنها به راه می‌رود : ۱

تنها... : اکنون مرا به قربانگاه می‌برند

پشتِ ديوار : تلخیِ این اعتراف چه سوزاننده است که مردی گشن و خشم ...

در رزم زندگی

در زیرِ تاقِ عرش، بر سفره‌ی زمین

در نور و در ظلام

در های‌وهوی و شیونِ دیوانه‌وارِ باد

در چوبه‌های دار

در کوه و دشت و سبزه

در لُجِّه‌های ژرف، تالاب‌های تار

در تیک و تاکِ ساعت

در دامِ دشمنان

در پرده‌ها و رنگ‌ها، ویرانه‌های شهر

در زوزه‌ی سگان

در خون و خشم و لذت

در بی‌غمی و غم

در بوسه و کنار، یا در سیاهچال

در شادی و الم

در بزم و رزم، خنده و ماتم، فراز و شیب

در برکه‌های خون

در منجلابِ یأس

در چنبرِ فریب

در لاله‌های سُرخ

در ریگزارِ داغ

در آب و سنگ و سبزه و دریا و دشت و رود

در چشم و در لبانِ زنانِ سیاه‌موی

در بود

در نبود،

هر جا که گشته است نهان ترس و حرص و رقص

هر جا که مرگ هست

هر جا که رنج می‌بَرَد انسان ز روز و شب

هر جا که بختِ سرکش فریاد می‌کشد

هر جا که درد روی کند سوی آدمی

هر جا که زندگی طلبد زنده را به رزم،

بیرون کش از نیام

از زور و ناتوانی‌ خود هر دو ساخته

تیغی دو دَم!

ملهم از «لوک دوکن»

۱۳۲۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بهار خاموش

بر آن فانوس که‌ش دستی نیفروخت

بر آن دوکی که بر رَف بی‌صدا ماند

بر آن آیینه‌ی زنگار بسته

بر آن گهواره که‌ش دستی نجنباند

بر آن حلقه که کس بر در نکوبید

بر آن در که‌ش کسی نگشود دیگر

بر آن پله که بر جا مانده خاموش

کس‌اش ننهاده دیری پای بر سر ــ

بهارِ منتظر بی‌مصرف افتاد!

به هر بامی درنگی کرد و بگذشت

به هر کویی صدایی کرد و اِستاد

ولی نامد جواب از قریه، نز دشت.

نه دود از کومه‌یی برخاست در ده

نه چوپانی به صحرا دَم به نی داد

نه گُل رویید، نه زنبور پر زد

نه مرغِ کدخدا برداشت فریاد.

به صد امید آمد، رفت نومید

بهار ــ آری بر او نگشود کس در.

درین ویران به رویش کس نخندید

کس‌اش تاجی ز گُل ننهاد بر سر.

کسی از کومه سر بیرون نیاورد

نه مرغ از لانه، نه دود از اجاقی.

هوا با ضربه‌های دف نجنبید

گُلی خودروی برنامد ز باغی.

نه آدم‌ها، نه گاوآهن، نه اسبان

نه زن، نه بچه... ده خاموش، خاموش.

نه کبک‌انجیر می‌خوانَد به دره

نه بر پسته شکوفه می‌زند جوش.

به هیچ ارابه‌یی اسبی نبستند

سرودِ پُتکِ آهنگر نیامد

کسی خیشی نبُرد از ده به مزرع

سگِ گله به عوعو در نیامد.

کسی پیدا نشد غمناک و خوشحال

که پا بر جاده‌ی خلوت گذارد

کسی پیدا نشد در مقدمِ سال

که شادان یا غمین آهی بر آرد.

غروبِ روزِ اول لیک، تنها

درین خلوتگهِ غوکانِ مفلوک

به یادِ آن حکایت‌ها که رفته‌ست

ز عمقِ برکه یک دَم ناله زد غوک...

بهار آمد، نبود اما حیاتی

درین ویران‌سرای محنت‌آور

بهار آمد، دریغا از نشاطی

که شمع افروزد و بگشایدش در!

۱۳۲۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بازگشت

این ابرهای تیره که بگذشته‌ست

بر موج‌های سبزِ کف‌آلوده،

جانِ مرا به درد چه فرساید

روحم اگر نمی‌کُنَد آسوده؟

دیگر پیامی از تو مرا نارَد

این ابرهای تیره‌ی توفان‌زا

زین پس به زخمِ کهنه نمک پاشد

مهتابِ سرد و زمزمه‌ی دریا.

وین مرغکانِ خسته‌ی سنگین‌بال

بازآمده از آن سرِ دنیاها

وین قایقِ رسیده هم‌اکنون باز

پاروکشان از آن سرِ دریاها...

هرگز دگر حبابی ازین امواج

شب‌های پُرستاره‌ی رؤیارنگ

بر ماسه‌های سرد، نبیند من

چون جان تو را به سینه فشارم تنگ

حتا نسیم نیز به بوی تو

کز زخم‌های کهنه زداید گرد،

دیگر نشایدم بفریبد باز

یا باز آشنا کُنَدَم با درد.

افسوس ای فسرده‌چراغ! از تو

ما را امید و گرمی و شوری بود

وین کلبه‌ی گرفته‌ی مظلم را

از پَرتوِ وجودِ تو نوری بود.

دردا! نماند از آن همه، جز یادی

منسوخ و لغو و باطل و نامفهوم،

چون سایه کز هیاکلِ ناپیدا

گردد به عمقِ آینه‌یی معلوم...

یکباره رفت آن همه سرمستی

یکباره مُرد آن همه شادابی

می‌سوزم ــ ای کجایی کز بوسه

بر کامِ تشنه‌ام بزنی آبی؟

مانم به آبگینه‌حبابی سست

در کلبه‌یی گرفته، سیه، تاریک:

لرزم، چو عابری گذرد از دور

نالم، نسیمی ار وزد از نزدیک.

در زاهدانه‌کلبه‌ی تار و تنگ

کم نورپیه‌سوزِ سفالینم

کز دور اگر کسی بگشاید در

موجِ تاءثر آرَد پایینم.

ریزد اگر نه بر تو نگاهم هیچ

باشد به عمقِ خاطره‌ام جایت

فریادِ من به گوشت اگر ناید

از یادِ من نرفته سخن‌هایت:

«ــ من گورِ خویش می‌کَنَم اندر خویش

چندان که یادت از دل برخیزد

یا اشک‌ها که ریخت به پایت، باز

خواهد به پای یارِ دگر ریزد!»...

در انتظارِ بازپسین‌روزم

وز قولِ رفته، روی نمی‌پیچم.

از حال غیرِ رنج نَبُردَم سود

زآینده نیز، آه که من هیچم.

بگذار ای امیدِ عبث، یک بار

بر آستانِ مرگ نیاز آرم

باشد که آن گذشته‌ی شیرین را

بارِ دگر به سوی تو بازآرم.

۱۳۲۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

دیوارها

دیوارها ــ مشخص و محکم ــ که با سکوت

با بی‌حیائی‌یِ همه خط‌هاش

با هرچه‌اش ز کنگره بر سر

با قُبحِ گنگِ زاویه‌هایش سیاه و تُند،

در گوش‌هایِ چشم

گویایِ بی‌گناهیِ خویش است...

دیوارهایِ از خزه پوشیده، کاندر آن

چون انعکاسِ چیزی زآیینه‌هایِ دق،

تصویرِ واقعیت تحقیر می‌شود...

دیوارها ــ مهابتِ مظنون ــ که در سکوت

با تیغِ تیزِ خطِ نهایی‌ش

تا مرزهایِ تفکیک در جنگ با فضاست...

همواره بادِ طاغی، با ناله‌هایِ زار

شلاق‌ها به هیبتِ دیوار می‌زند

و برگ‌هایِ خشک و مگس‌هایِ خُرد را

وآرامش و نوازش را

همراه می‌کشد

همراه می‌برد...

□

عزمِ جدال دارد دیوار

هم‌چنین

با مورهایِ باران

با باخت‌هایِ شوم.

اما خورشید

همواره قدرت است، توانایی‌ست!

□

بر بام‌هایِ تشنه که برداشته شکاف،

با هر درنگِ خویش

آن پیکِ نورپیکر، داده‌ست اشارتی؛

کرده‌ست فاش ازاین‌سان

با هر اشاره‌اش

رمزی، عبارتی:

«ــ دیوارهایِ کهنه شکافد

تا

بر هر پیِ شکسته، برآید عمارتی!»

او با شتاب می‌گذرد از شکافِ بام

می‌گوید این سخن به لب آرام:

«انتقام!»

وآن‌گه ز دردِ یافته تسکین

با راهِ خویش می‌گذرد آن شتاب‌جوی.

□

اما میانِ مزرعه، این دیوار

حرفی‌ست در سکوت!

او می‌تواند آیا

معتاد شد به دیده‌یِ هر انسان،

یا آسمانِ شب را

بینِ سطوحِ خود ندهد نقصان؟

دیوارهایِ گنگ

دیوارهایِ راز!

ما را به باطنِ همه دیوار راه نیست.

[بی‌هیچ شک و ریب

دیوارها و ما را وجهِ شباهتی‌ست].

لیکن کدام دغدغه، آیا

با یک نگه به داخلِ دیوارهایِ راز

تسکین نمی‌پذیرد؟

□

دیوارها

بد منظرند!

در بیست، در هزار

این راه‌ها که پای در آن می‌کشیم ما،

دیوارها می‌آیند

هم‌راه

پابه‌پا

دیوارهایِ عایق، خوددار، اخمناک!

دیوارهایِ سرحد با ما و سرنوشت!

اندوده با سیاهیِ بسیار سرگذشت

دیوارهایِ زشت!

دیوارهایِ بایر، چندان‌که هیچ موش

در آن به حرفِ آن سو پنهان نداده گوش،

وز خامُشیِ آن همه در چارمیخ و بند

پوسیده کتفِشان همه در زنجیر

خشکیده بوسه‌ها همه‌شان بر لب،

وز استقامتِ همه آن مردان

که به لرزیدن پسِ «این دیوار»

محق هستند،

حرفی نمی‌گوید!

□

کو در میانِ این همه دیوارِ خشک و سرد

دیوارِ یک امید

تا سایه‌هایِ شادی‌یِ فردا بگسترد؟

با این همه

برایِ یکی مجروح

دیوارِ یک امید

آیا کفایت است؟

و با وجودِ این

در هر نبرد تکیه به دیوار می‌کنیم

همواره با یقین

کز پُشت ضربه نیست، امیدی‌ست بل

کز آن

پُرشورتر درین راه پیکار می‌کنیم

هر چند مرگ نیز

فرمان گرفته باشد

با فرصتِ مزید آزادیِ مزید!

□

یک شیر

مطمئناً

خوف است دام را!

هرگز نمی‌نشیند او منکسر به جای:

مطرودِ راه و دَر

مطرودِ وقتِ کَر

چشمش میانِ ظلمت جویایِ روشنی‌ست

می‌پرورد به عمقِ دل، آرام

انتقام!

ملهم از یک شعرِ «گیلویک» به همین نام

۱۳۲۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بیمار

بر سرِ این ماسه‌ها دراز زمانی‌ست

کشتیِ فرسوده‌یی خموش نشسته‌ست

لیک نه فرسوده آنچنان که دگر هیچ

چشمِ امیدی به سویِ آن نتوان بست.

حوصله کردم بسی، که ماهی‌گیران

آیند از راه سویِ کشتیِ معیوب؛

پُتک ببینم که می‌فشارد با میخ

ارّه ببینم که می‌سراید با چوب.

مانده به امید و انتظار که روزی

این به شن‌افتاده را بر آب ببینم ــ

شادی بینم به روی ساحلِ آباد

وین زغم‌آباد را خراب ببینم.

پاره ببینم سکوتِ مرگ به ساحل

کآمده با خشّ و خِشِّ موجِ شتابان

هم‌نفس و، زیرِ کومه‌ی منِ بیمار

قصه‌ی نابود می‌سراید با آن...

پنجره را باز می‌کنم سوی دریا

هر سحر از شوق، تا ببینم هستند؟

مرغی پَر می‌کشد ز صخره هراسان.

چلّه نشسته قُرُق به ساحل اگر چند،

با دلِ بیمارِ من عجیب امیدی‌ست:

از قُرُقِ هوشیار و موجِ تکاپوی

بر دو لبش پوزخنده‌یی‌ست ظفرمند،

وز سمجِ این قُرُق نمی‌رود از روی!

کرده چنانم امیدوار که دانم

روزی ازین پنجره نسیمکِ دریا

کلبه‌ی چوبینِ من بیاکنَد از بانگ

با تنِ بیمار برجهانَدَم از جا.

خم شوم از این دریچه شسته ز باران

قطره‌یی آویزَدَم به مژه ز شادی:

بینم صیادهای بحرِ خزر را

گرم به تعمیرِ عیبِ کشتیِ بادی.

نعره ز دل برکشم ز شادیِ بسیار

پنجره برهم زنم ز خودشده، مفتون.

کفش نجویم دگر، برهنه‌سروپای

جَست زنم از میانِ کلبه به بیرون!

۱۳۲۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

رانده

دست بردار ازین هیکلِ غم

که ز ویرانیِ خویش است آباد.

دست بردار که تاریکم و سرد

چون فرومرده چراغ از دَمِ باد.

دست بردار، ز تو در عجبم

به دَرِ بسته چه می‌کوبی سر.

نیست، می‌دانی، در خانه کسی

سر فرومی‌کوبی باز به در.

زنده، این‌گونه به غم

خفته‌ام در تابوت.

حرف‌ها دارم در دل

می‌گزم لب به‌سکوت.

دست بردار که گر خاموشم

با لبم هر نفسی فریاد است.

به نظر هر شب و روزم سالی‌ست

گرچه خود عمر به چشمم باد است.

رانده‌اَندَم همه از درگهِ خویش.

پای پُرآبله، لب پُرافسوس

می‌کشم پای بر این جاده‌ی پرت

می‌زنم گام بر این راهِ عبوس.

پای پُرآبله دل پُراندوه

از رهی می‌گذرم سر در خویش

می‌خزد هیکلِ من از دنبال

می‌دود سایه‌ی من پیشاپیش.

می‌روم با رهِ خود

سر فرو، چهره به‌هم.

با کس‌ام کاری نیست

سد چه بندی به رهم؟

دست بردار! چه سود آید بار

از چراغی که نه گرماش و نه نور؟

چه امید از دلِ تاریکِ کسی

که نهادندش سر زنده به گور؟

می‌روم یکه به راهی مطرود

که فرو رفته به آفاقِ سیاه.

دست بردار ازین عابرِ مست

یک طرف شو، منشین بر سرِ راه!

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شعر گمشده

تا آخرین ستاره‌ی شب بگذرد مرا

بی‌خوف و بی‌خیال بر این بُرجِ خوف و خشم،

بیدار می‌نشینم در سردچالِ خویش

شب تا سپیده خواب نمی‌جنبدم به چشم،

شب در کمینِ شعری گُمنام و ناسرود

چون جغد می‌نشینم در زیجِ رنجِ کور

می‌جویمش به کنگره‌ی ابرِ شب‌نورد

می‌جویمش به سوسوی تک‌اخترانِ دور.

در خون و در ستاره و در باد، روز و شب

دنبالِ شعرِ گم‌شده‌ی خود دویده‌ام

بر هر کلوخ‌پاره‌ی این راهِ پیچ‌پیچ

نقشی ز شعرِ گم‌شده‌ی خود کشیده‌ام.

تا دوردستِ منظره، دشت است و باد و باد

من بادْگردِ دشتم و از دشت رانده‌ام

تا دوردستِ منظره، کوه است و برف و برف

من برف‌کاوِ کوهم و از کوه مانده‌ام.

اکنون درین مغاکِ غم‌اندود، شب‌به‌شب

تابوت‌های خالی در خاک می‌کنم.

موجی شکسته می‌رسد از دور و من عبوس

با پنجه‌های درد بر او دست می‌زنم.

تا صبح زیرِ پنجره‌ی کورِ آهنین

بیدار می‌نشینم و می‌کاوم آسمان

در راه‌های گم‌شده، لب‌های بی‌سرود

ای شعرِ ناسروده! کجا گیرمت نشان؟

۱۳۳۳ زندانِ قصر

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

رنجِ دیگر

خنجرِ این بد، به قلبِ من نزدی زخم

گر همه از خوب هیچ با دلِتان بود،

دستِ نوازش به خونِ من نشدی رنگ

ناخنِتان گر نبود دشمنی‌آلود.

ورنه چرا بوسه خون چکانَدَم از لب

ورنه چرا خنده اشک ریزَدَم از چشم

ورنه چرا پاک‌چشمه آب دهد زهر

ورنه چرا مِهربوته غنچه دهد خشم؟

من چه بگویم به مردمان، چو بپرسند

قصه‌ی این زخمِ دیرپای پُراز درد؟

لابد باید که هیچ گویم، ورنه

هرگز دیگر به عشق تن ندهد مرد!

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

دیدار واپسین

باران کُنَد ز لوحِ زمین نقشِ اشک پاک

آوازِ در، به نعره‌یِ توفان، شود هلاک

بیهوده می‌فشانی اشک این‌چنین به خاک

بیهوده می‌زنی به در، انگشتِ دردناک.

دانم که آنچه خواهی ازین بازگشت، چیست:

این در به صبر کوفتن، از دردِ بی‌کسی‌ست.

دانم که اشکِ گرمِ تو دیگر دروغ نیست:

چون مرهمی، صدای تو، با دردِ من یکی‌ست.

افسوس بر تو باد و به من باد! ازآن‌که، درد

بیمار و دردِ او را، با هم هلاک کرد.

ای بی‌مریض‌دارو! زان زخم‌خورده مَرد

یک لکه دود مانده و یک پاره سنگِ سرد!

۱۳۳۵/۴/۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شعر ناتمام

سالم از سی رفت و، غلتک‌سان دَوَم

از سراشیبی کنون سوی عدم.

پیشِ رو می‌بینمش، مرموز و تار

بازوانش باز و جانش بی‌قرار.

جان ز شوقِ وصلِ من می‌لرزدش،

آبم و، او می‌گدازد از عطش.

جمله تن را باز کرده چون دهان

تا فروگیرد مرا، هم زآسمان.

آنک! آنک! با تنِ پُردردِ خویش

چون زنی در اشتیاقِ مردِ خویش.

لیک از او با من چه باشد کاستن؟

من که‌ام جز گورِ سرگردانِ من؟

من که‌ام جز باد و، خاری پیشِ رو؟

من که‌ام جز خار و، باد از پُشتِ او؟

من که‌ام جز وحشت و جرأت همه؟

من که‌ام جز خامُشی و همهمه؟

من که‌ام جز زشت و زیبا، خوب و بد؟

من که‌ام جز لحظه‌هایی در ابد؟

من که‌ام جز راه و جز پا توأمان؟

من که‌ام جز آب و آتش، جسم و جان؟

من که‌ام جز نرمی و سختی به‌هم؟

من که‌ام جز زندگانی، جز عدم؟

من که‌ام جز پایداری، جز گریز؟

جز لبی خندان و چشمی اشک‌ریز؟

ای دریغ از پای بی‌پاپوشِ من!

دردِ بسیار و لبِ خاموشِ من!

شب سیاه و سرد و، ناپیدا سحر

راه پیچاپیچ و، تنها رهگذر.

گُل مگر از شوره من می‌خواستم؟

یا مگر آب از لجن می‌خواستم؟

بارِ خود بردیم و بارِ دیگران

کارِ خود کردیم و کارِ دیگران...

ای دریغ از آن صفای کودنم

چشمِ دد فانوسِ چوپان دیدنم!

با تنِ فرسوده، پای ریش‌ریش

خستگان بردم بسی بر دوشِ خویش.

گفتم این نامردمانِ سفله‌زاد

لاجرم تنها نخواهندم نهاد،

لیک تا جانی به تن بشناختند

همچو مُردارم به راه انداختند...

ای دریغ آن خفّت از خود بردنم،

پیشِ جان، از خجلتِ تن مُردنم!

من سلام بی‌جوابی بوده‌ام

طرحِ وهم‌اندودِ خوابی بوده‌ام.

زاده‌ی پایانِ روزم، زین سبب

راهِ من یکسر گذشت از شهرِ شب.

چون ره از آغازِ شب آغاز گشت

لاجرم راهم همه در شب گذشت.

۱۳۳۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سفر

در قرمزِ غروب،

رسیدند

از کوره‌راهِ شرق، دو دختر، کنارِ من.

تابیده بود و تفته

مسِ گونه‌هایشان

و رقصِ زُهره که در گودِ بی‌تهِ شبِ چشمِشان بود

به دیارِ غرب

ره‌آوردِشان بود.

و با من گفتند:

«ــ با ما بیا به غرب!»

من اما همچنان خواندم

و جوابی بدانان ندادم

و تمامِ شب را خواندم

تمامِ خالیِ تاریکِ شب را از سرودی گرم آکندم.

□

در ژاله‌بارِ صبح

رسیدند

از جاده‌ی شمال

دو دختر

کنارِ من.

لب‌هایشان چو هسته‌ی شفتالو

وحشی و پُرتَرَک بود

و ساق‌هایشان

با مرمرِ معابدِ هندو

می‌مانست

و با من گفتند:

«ــ با ما بیا به راه...»

ولیکن من

لب فروبستم ز آوازی که می‌پیچیدم از آفاق تا آفاق

و بر چشمانِ غوغاشان نهادم ثقلِ چشمانِ سکوتم را

و نیمِ روز را خاموش ماندم

به زیرِ بارشِ پُرشعله‌ی خورشید، نیمی از گذشتِ روز را خاموش ماندم.

□

در قلبِ نیمروز

از کوره‌راهِ غرب

رسیدند چند مَرد...

خورشیدِ جُست‌وجو

در چشم‌هایشان متلألی بود

و فکِشان، عبوس

با صخره‌های پُرخزه می‌مانست.

در ساکتِ بزرگ به من دوختند چشم.

برخاستم ز جای، نهادم به راه پای، و در راهِ دوردست

سرودم شماره زد

با ضربه‌های پُرتپش‌اش

گام‌هایمان را.

□

بر جای لیک، خاطره‌ام گنگ

خاموش ایستاد

دنبالِ ما نگریست.

و چندان که سایه‌مان و سرودِ من

در راهِ پُرغبار نهان شد،

در خلوتِ عبوسِ شبانگاه

بر ماندگی و بی‌کسیِ خویشتن گریست.

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

گل‌کو

شب ندارد سرِ خواب.

می‌دود در رگِ باغ

باد، با آتشِ تیزابش، فریادکشان.

پنجه می‌ساید بر شیشه‌ی در

شاخِ یک پیچکِ خشک

از هراسی که ز جایش نرباید توفان.

□

من ندارم سرِ یأس

با امیدی که مرا حوصله داد.

باد بگذار بپیچد با شب

بید بگذار برقصد با باد.

گل‌کو می‌آید

گل‌کو می‌آید خنده‌به‌لب.

□

گل‌کو می‌آید، می‌دانم،

با همه خیرگیِ باد

که می‌اندازد

پنجه در دامانش

روی باریکه‌ی راهِ ویران،

گل‌کو می‌آید

با همه دشمنیِ این شبِ سرد

که خطِ بیخودِ این جاده را

می‌کند زیرِ عبایش پنهان.

□

شب ندارد سرِ خواب،

شاخِ مأیوسِ یکی پیچکِ خشک

پنجه بر شیشه‌ی در می‌ساید.

من ندارم سرِ یأس،

زیرِ بی‌حوصلگی‌های شب، از دورادور

ضربِ آهسته‌ی پاهای کسی می‌آید.

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

صبر تلخ

با سکوتی، لبِ من

بسته پیمانِ صبور ــ

زیرِ خورشیدِ نگاهی که ازو می‌سوزم

و به‌نفرت بسته‌ست

شعله در شعله‌ی من،

زیرِ این ابرِ فریب

که بدو دوخته چشم

عطشِ خاطرِ این سوخته‌تن،

زیرِ این خنده‌ی پاک

و وردِ جادوگرِ کین

که به پای گذرم بسته رسن...

□

آه!

دوستانِ دشمن با من

مهربانانِ درجنگ،

همرَهانِ بی‌ره با من

یک‌دلانِ ناهمرنگ...

□

من ز خود می‌سوزم

همچو خونِ من کاندر تبِ من

بی‌که فریادی ازین قلبِ صبور

بچکد در شبِ من

بسته پیمان گویی

با سکوتی لبِ من.

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مه

بیابان را، سراسر، مه گرفته‌ست.

چراغِ قریه پنهان است

موجی گرم در خونِ بیابان است

بیابان، خسته

لب بسته

نفس بشکسته

در هذیانِ گرمِ مه، عرق می‌ریزدش آهسته از هر بند.

«ــ بیابان را سراسر مه گرفته‌ست. [می‌گوید به خود، عابر]

سگانِ قریه خاموش‌اند.

در شولای مه پنهان، به خانه می‌رسم. گل‌کو نمی‌داند. مرا ناگاه در

درگاه می‌بیند، به چشمش قطره اشکی بر لبش لبخند، خواهد گفت:

«ــ بیابان را سراسر مه گرفته‌ست... با خود فکر می‌کردم که مه گر

همچنان تا صبح می‌پایید مردانِ جسور از خفیه‌گاهِ خود به دیدارِ عزیزان بازمی‌گشتند.»

□

بیابان را

سراسر

مه گرفته‌ست.

چراغِ قریه پنهان است، موجی گرم در خونِ بیابان است.

بیابان، خسته لب‌بسته نفس‌بشکسته در هذیانِ گرمِ مه عرق می‌ریزدش آهسته از هر بند...

۱۳۳۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از زخمِ قلبِ «آبائی»

دخترانِ دشت!

دخترانِ انتظار!

دخترانِ امیدِ تنگ

در دشتِ بی‌کران،

و آرزوهای بی‌کران

در خُلق‌های تنگ!

دخترانِ خیالِ آلاچیقِ نو

در آلاچیق‌هایی که صد سال! ــ

از زرهِ جامه‌تان اگر بشکوفید

بادِ دیوانه

یالِ بلندِ اسبِ تمنا را

آشفته کرد خواهد...

□

دخترانِ رودِ گِل‌آلود!

دخترانِ هزار ستونِ شعله به تاقِ بلندِ دود!

دخترانِ عشق‌های دور

روزِ سکوت و کار

شب‌های خستگی!

دخترانِ روز

بی‌خستگی دویدن،

شب

سرشکستگی! ــ

در باغِ راز و خلوتِ مردِ کدام عشق ــ

در رقصِ راهبانه‌ی شکرانه‌ی کدام

آتش‌زدای کام

بازوانِ فواره‌ییِ‌تان را

خواهید برفراشت؟

□

افسوس!

موها، نگاه‌ها

به‌عبث

عطرِ لغاتِ شاعر را تاریک می‌کنند.

دخترانِ رفت‌وآمد

در دشتِ مه‌زده!

دخترانِ شرم

شبنم

افتادگی

رمه! ــ

از زخمِ قلبِ آبائی

در سینه‌ی کدامِ شما خون چکیده است؟

پستانِتان، کدامِ شما

گُل داده در بهارِ بلوغش؟

لب‌هایتان کدامِ شما

لب‌هایتان کدام

ــ بگویید! ــ

در کامِ او شکفته، نهان، عطرِ بوسه‌یی؟

شب‌های تارِ نم‌نمِ باران ــ که نیست کار ــ

اکنون کدامیک ز شما

بیدار می‌مانید

در بسترِ خشونتِ نومیدی

در بسترِ فشرده‌ی دلتنگی

در بسترِ تفکرِ پُردردِ رازِتان

تا یادِ آن ــ که خشم و جسارت بود ــ

بدرخشاند

تا دیرگاه، شعله‌ی آتش را

در چشمِ بازِتان؟

□

بینِ شما کدام

ــ بگویید! ــ

بینِ شما کدام

صیقل می‌دهید

سلاحِ آبائی را

برای

روزِ

انتقام؟

۱۳۳۰

ترکمن‌صحرا ـ اوبه سفلی

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بادها

امشب دوباره

بادها

افسانه‌ی کهن را آغازکرده‌اند

«ــ بادها!

بادها!

خنیاگرانِ باد!»

خنیاگرانِ باد

ولیکن

سرگرمِ قصه‌های ملولند...

□

«ــ خنیاگرانِ باد

امشب

رُکسانا

با جامه‌ی سفیدِ بلندش

پنهان ز هر کسی

مهمانِ من شده‌ست و کنون

مست

بر بسترم

افتاده است.

[این قصه ناشنیده بگیرید!]

کوته کنید این همه فریاد

خنیاگرانِ باد!

بگذارید

رُکسانا

در مستیِ گرانش امشب

این‌جا بمانَد تا سحر.

های!

خنیاگرانِ باد!

اگر بگذارید!...

آن‌گاه

از شرمِ قصه‌ها که سخن‌سازان

خواهند راند بر سرِ بازار،

دیگر

رُکسانا

هرگز ز کلبه‌ی من بیرون

نخواهد نهاد پای...»

□

بیرونِ کلبه، بادها

پُرشور می‌غریوند...

«ــ آرام‌تر!

بی‌رحم‌ها!

خنیاگرانِ باد!»

خنیاگرانِ باد، ولیکن

سرگرمِ قصه‌های ملولند

آنان

از دردهای خویش پریشند،

آنان

سوزنده‌گانِ آتشِ خویشند...

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غبار

از غریوِ دیوِ توفانم هراس

وز خروشِ تُندرم اندوه نیست،

مرگِ مسکین را نمی‌گیرم به هیچ.

استوارم چون درختی پابه‌جای

پیچکِ بی‌خانمانی را بگوی

بی‌ثمر با دست و پای من مپیچ.

مادرِ غم نیست بی‌چیزی مرا:

عنبر است او، سال‌ها افروخته در مجمرم

نیست از بدگوییِ نامهربانانم غمی:

رفته مدت‌ها که من زین یاوه‌گویی‌ها کَرَم!

□

لیک از دریا چو مرغان پَرکشند

روی پل‌ها، بام‌ها، مرداب‌ها ــ

پابرهنه می‌دوم دنبالِشان.

وقت کان سوی افق پنهان شوند

بازمی‌گردم به کومه پا کشان،

حلقه می‌بندد به چشمان اشکِ من

گرچه در سختی به‌سانِ آهنم...

یا اگر در کنجِ تنهایی مرا

مرغکِ شب ناله‌یی بردارد از اقصای شب،

اندُهی واهی مرا

می‌کشد در بر، چنان پیراهنم.

□

همچنان کز گردشِ انگشت‌ها بر پرده‌ها

وز طنینِ دل‌کشِ ناقوس

وز سکوتِ زنگ‌دارِ دشت‌ها

وز اذانِ ناشکیبای خروس

وز عبورِ مه ز روی بیشه‌ها

وز خروشِ زاغ‌ها

وز غروبِ برف‌پوش ــ

اشک می‌ریزد دلم...

گرچه بر غوغای توفان‌ها کَرَم

وز هجومِ بادها باکیم نیست،

گرچه چون پولاد سرسختم به رزم

یا خود از پولاد شد ایمانِ من ــ

گر بخواند مرغی از اقصای شب

اشکِ رقت ریزد از چشمانِ من.

۱۳۲۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

انتظار

از دریچه

با دلِ خسته، لبِ بسته، نگاهِ سرد

می‌کنم از چشمِ خواب‌آلوده‌ی خود

صبحدم

بیرون

نگاهی:

در مه آلوده هوای خیسِ غم‌آور

پاره‌پاره رشته‌های نقره در تسبیحِ گوهر...

در اجاقِ باد، آن افسرده‌دل آذر

کاندک‌اندک برگ‌های بیشه‌های سبز را بی‌شعله می‌سوزد...

من در این‌جا مانده‌ام خاموش

بر جا ایستاده

سرد

□

جاده خالی

زیرِ باران!

۱۳۲۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تردید

او را به رؤیای بخارآلود و گنگِ شام‌گاهی دور، گویا دیده بودم من...

لالاییِ گرمِ خطوطِ پیکرش در نعره‌های دوردست و سردِ مه گم بود.

لبخندِ بی‌رنگش به موجی خسته می‌مانست؛ در هذیانِ شیرینش ز دردی گنگ می‌زد گوییا لبخند...

□

هر ذره چشمی شد وجودم تا نگاهش کردم، از اعماقِ نومیدی صدایش کردم:

«ــ ای پیدای دور از چشم!

«دیری‌ست تا من می‌چشَم رنجابِ تلخِ انتظارت را

«رویای عشقت را، در این گودالِ تاریک، آفتابِ واقعیت کن!»

وآن دَم که چشمانش، در آن خاموش، بر چشمانِ من لغزید

در قعرِ تردید این‌چنین با خویشتن گفتم:

«ــ آیا نگاهش پاسخِ پُرآفتابِ خواهشِ تاریکِ قلبِ یأس‌بارم نیست؟

«آیا نگاهِ او همان موسیقی گرمی که من احساسِ آن را در هزاران خواهشِ پُردرد دارم، نیست؟

«نه!

«من نقشِ خامِ آرزوهای نهان را در نگاهم می‌دهم تصویر!»

آن‌گاه نومید، از فروتر جای قلبِ یأس‌بارِ خویش کردم بانگ باز از دور:

«ــ ای پیدای دور از چشم!...»

او، لب ز لب بگشود و چیزی گفت پاسخ را

اما صدایش با صدای عشق‌های دورِ از کف رفته می‌مانست...

لالایی گرمِ خطوطِ پیکرش، از تاروپودِ محوِ مه پوشید پیراهن.

گویا به رؤیای بخارآلود و گنگِ شامگاهی دور او را دیده بودم من...

۲۳ آذر ۱۳۳۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

احساس

سه دختر از جلوخانِ سرایی کهنه سیبی سُرخ پیشِ پایم افکندند

رخانم زرد شد امّا نگفتم هیچ

فقط آشفته شد یک دَم صدای پای سنگینم به روی فرشِ سختِ سنگ.

دو دختر از دریچه لاله عباسیِ گیسوهایشان را در قدم‌های من افکندند

لبم لرزید اما گفتنی‌ها بر زبانم ماند

فقط از زخمِ دندانی که بر لب‌ها فشردم، ماند بر پیراهنِ من لکه‌یی نارنگ...

□

به خانه آمدم از راه، پا پُرآبله دل تنگ و خالی دست

به روی بسترِ بی‌عشقِ خویش افتادم، از اندوهِ گنگی مست

شبِ اندیشناکِ خسته، از راهِ درازش می‌گذشت آرام.

کلاغی بر چناری دور، در مهتاب زد فریاد.

در این هنگام

نسیمِ صبحگاهِ سرد، بر درگاهِ خانه پرده را جنباند.

در آن خاموشِ رؤیایی چنان پنداشتم کز شوق، روی پرده، قلبِ دخترِ تصویر می‌لرزد.

چنان پنداشتم کز شوق، هر دَم با تلاشی شوم و یأس‌آمیز، خود را می‌کشد آرامک آرامک به سوی من...

□

دو چشمم خسته بر هم رفت.

سپیده می‌گشود آهسته جعدِ گیسوانِ تاب‌دارِ صبح.

سحر لبخند می‌زد سرد.

طلسمِ رنجِ من پوسید

چنین احساس کردم من لبانِ مرده‌یی لب‌های سوزانِ مرا در خواب می‌بوسید...

۲۴ آذر ۱۳۳۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

خفاش شب

هرچند من ندیده‌ام این کورِ بی‌خیال

این گنگِ شب که گیج و عبوس است ــ

خود را به روشنِ سحر

نزدیک‌تر کند،

لیکن شنیده‌ام که شبِ تیره ــ هرچه هست ــ

آخر ز تنگه‌های سحرگه گذر کند...

□

زین‌روی در ببسته به خود رفته‌ام فرو

در انتظارِ صبح.

فریاد اگرچه بسته مرا راه بر گلو

دارم تلاش تا نکشم از جگر خروش.

اسپندوار اگرچه بر آتش نشسته‌ام

بنشسته‌ام خموش.

وز اشک گرچه حلقه به دو دیده بسته‌ام

پیچم به خویشتن که نریزد به دامنم.

□

دیری‌ست عابری نگذشته‌ست ازین کنار

کز شمعِ او بتابد نوری ز روزنم...

فکرم به جُست‌وجوی سحر راه می‌کشد

اما سحر کجا!

در خلوتی که هست،

نه شاخه‌یی ز جنبشِ مرغی خورَد تکان

نه باد روی بام و دری آه می‌کشد.

حتا نمی‌کند سگی از دور شیونی

حتا نمی‌کند خَسی از باد جنبشی...

غولِ سکوت می‌گزَدَم با فغانِ خویش

و من در انتظار

که خوانَد خروسِ صبح!

کشتی به شن نشسته به دریای شب مرا

وز بندرِ نجات

چراغِ امیدِ صبح

سوسو نمی‌زند...

از شوق می‌کشم همه در کارگاهِ فکر

نقشِ پَرِ خروسِ سحر را

لیکن دوامِ شب همه را پاک می‌کند.

می‌سازمش به دل همه

اما دوامِ شب

در گورِ خویش

ساخته‌ام را

در خاک می‌کند.

□

هست آنچه بوده است:

شوقِ سحر نمی‌دمد اندر فلوتِ خویش

خفاشِ شب نمی‌خورَد از جای خود تکان.

شاید شکسته پای سحرخیزِ آفتاب

شاید خروس مرده که مانده‌ست از اذان.

مانده‌ست شاید از شنوایی دو گوشِ من:

خوانده خروس و بی‌خبر از بانگِ او منم.

شاید سحر گذشته و من مانده بی‌خیال:

بینایی‌ام مگر شده از چشمِ روشنم.

۱۳۲۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مرگ نازلی

«ــ نازلی! بهار خنده زد و ارغوان شکفت.

در خانه، زیرِ پنجره گُل داد یاسِ پیر.

دست از گمان بدار!

با مرگِ نحس پنجه میفکن!

بودن به از نبودشدن، خاصه در بهار...»

نازلی سخن نگفت

سرافراز

دندانِ خشم بر جگرِ خسته بست و رفت...

□

«ــ نازلی! سخن بگو!

مرغِ سکوت، جوجه‌ی مرگی فجیع را

در آشیان به بیضه نشسته‌ست!»

نازلی سخن نگفت؛

چو خورشید

از تیرگی برآمد و در خون نشست و رفت...

□

نازلی سخن نگفت

نازلی ستاره بود

یک دَم درین ظلام درخشید و جَست و رفت...

نازلی سخن نگفت

نازلی بنفشه بود

گُل داد و

مژده داد: «زمستان شکست!»

و

رفت...

زندان قصر ۱۳۳۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نمی‌رقصانمت چون دودی آبی‌رنگ...

نمی‌گردانمت در بُرجِ ابریشم

نمی‌رقصانمت بر صحنه‌هایِ عاج: ــ

شبِ پاییز می‌لرزد به رویِ بسترِ خاکسترِ سیرابِ ابرِ سرد

سحر، با لحظه‌هایِ دیرمانش، می‌کشاند انتظارِ صبح را در خویش...

دو کودک بر جلوخانِ کدامین خانه آیا خوابِ آتش می‌کُنَدْشان گرم؟

سه کودک بر کدامین سنگفرشِ سرد؟

صد کودک به نمناکِ کدامین کوی؟

□

نمی‌رقصانمت چون دودی آبی‌رنگ

نمی‌لغزانمت بر خواب‌هایِ مخملِ اندیشه‌یی ناچیز: ــ

حبابِ خنده‌یی بی‌رنگ می‌ترکد به شب گرییدنِ پائیز اگر در جویبارِ تنگ،

وگر عشقی کزو امید با من نیست

درین تاریکیِ نومید ساید سر به درگاهم ــ

دو کودک بر جلوخانِ سرایی خفته‌اند اکنون

سه کودک بر سریرِ سنگفرشِ سرد و صد کودک به خاکِ مرده‌یِ مرطوب.

□

نمی‌لغزانمت بر مخملِ اندیشه‌یی بی‌پای

نمی‌غلتانمت بر بسترِ نرمِ خیالی خام:

اگر خواب آورست آهنگِ بارانی که می‌بارد به بامِ تو

وگر انگیزه‌یِ عشق است رقصِ شعله‌یِ آتش به دیوارِ اتاقِ من،

اگر در جویبارِ خُرد، می‌بندد حباب از قطره‌هایِ سرد

وگر در کوچه می‌خواند به شوری عابرِ شبگرد ــ

دو کودک بر جلوخانِ کدامین خانه با رویایِ آتش می‌کنند تن گرم؟

سه کودک بر کدامین سنگفرشِ سرد؟

و صد کودک به نمناکِ کدامین کوی؟

□

نمی‌گردانمت بر پهنه‌هایِ آرزویی دور

نمی‌رقصانمت در دودناکِ عنبرِ امید:

میانِ آفتاب و شب برآورده‌ست دیواری ز خاکستر سحر هرچند،

دو کودک بر جلوخانِ سرایی مرده‌اند اکنون

سه کودک بر سریرِ سنگفرشِ سرد و صد کودک به خاکِ مرده‌یِ مرطوب.

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ساعتِ اعدام

در قفلِ در کلیدی چرخید

لرزید بر لبانش لبخندی

چون رقصِ آب بر سقف

از انعکاسِ تابشِ خورشید

در قفلِ در کلیدی چرخید

□

بیرون

رنگِ خوشِ سپیده‌دمان

ماننده‌یِ یکی نتِ گم‌گشته

می‌گشت پرسه‌پرسه‌زنان روی

سوراخ‌های نی

دنبالِ خانه‌اش...

□

در قفلِ در کلیدی چرخید

رقصید بر لبانش لبخندی

چون رقصِ آب بر سقف

از انعکاسِ تابشِ خورشید

□

در قفلِ در

کلیدی چرخید.

۱۳۳۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شعری که زندگی‌ست

موضوعِ شعرِ شاعرِ پیشین

از زندگی نبود.

در آسمانِ خشکِ خیالش، او

جز با شراب و یار نمی‌کرد گفت‌وگو.

او در خیال بود شب و روز

در دامِ گیسِ مضحکِ معشوقه پای‌بند،

حال‌آن‌که دیگران

دستی به جامِ باده و دستی به زلفِ یار

مستانه در زمینِ خدا نعره می‌زدند!

□

موضوعِ شعرِ شاعر

چون غیر از این نبود

تأثیرِ شعرِ او نیز

چیزی جز این نبود:

آن را به جایِ مته نمی‌شد به کار زد؛

در راه‌هایِ رزم

با دست‌کارِ شعر

هر دیوِ صخره را

از پیش راهِ خلق

نمی‌شد کنار زد.

یعنی اثر نداشت وجودش

فرقی نداشت بود و نبودش

آن را به جایِ دار نمی‌شد به کار برد.

حال آن‌که من

به‌شخصه

زمانی

همراهِ شعرِ خویش

هم‌دوشِ شن‌چوی کره‌یی

جنگ کرده‌ام

یک بار هم «حمیدیِ‌ شاعر» را

در چند سالِ پیش

بر دارِ شعر خویشتن

آونگ کرده‌ام...

□

موضوعِ شعر

امروز

موضوعِ دیگری‌ست...

امروز

شعر

حربه‌یِ خلق است

زیرا که شاعران

خود شاخه‌یی ز جنگلِ خلق‌اند

نه یاسمین و سنبلِ گُلخانه‌یِ فلان.

بیگانه نیست

شاعرِ امروز

با دردهایِ مشترکِ خلق:

او با لبانِ مردم

لبخند می‌زند،

درد و امیدِ مردم را

با استخوانِ خویش

پیوند می‌زند.

امروز

شاعر

باید لباسِ خوب بپوشد

کفشِ تمیزِ واکس‌زده باید به پا کند،

آن‌گاه در شلوغ‌ترین نقطه‌هایِ شهر

موضوع و وزن و قافیه‌اش را، یکی‌یکی

با دقتی که خاصِ خودِ اوست،

از بینِ عابرانِ خیابان جدا کند:

«ــ همراهِ من بیایید، هم‌شهریِ عزیز!

دنبالِتان سه روزِ تمام است

دربه‌در

همه جا سرکشیده‌ام!»

«ــ دنبالِ من؟

عجیب است!

آقا، مرا شما

لابد به جایِ یک کسِ دیگر گرفته‌اید؟»

«ــ نه جانم، این محال است:

من وزنِ شعرِ تازه‌یِ خود را

از دور می‌شناسم»

«ــ گفتی چه؟

وزنِ شعر؟»

«ــ تأمل بکن رفیق...

وزن و لغات و قافیه‌ها را

همیشه من

در کوچه جُسته‌ام.

آحادِ شعرِ من، همه افرادِ مردمند،

از «زندگی» [که بیشتر «مضمونِ قطعه» است]

تا «لفظ» و «وزن» و «قافیه‌ی شعر»، جمله را

من در میانِ مردم می‌جویم...

این طریق

بهتر به شعر، زندگی و روح می‌دهد...»

□

اکنون

هنگامِ آن رسیده که عابر را

شاعر کند مُجاب

با منطقی که خاصه‌ی شعر است

تا با رضا و رغبت گردن نهد به کار،

ورنه، تمامِ زحمتِ او، می‌رود ز دست...

□

خُب،

حالا که وزن یافته آمد

هنگامِ جُست‌وجویِ لغات است:

هر لغت

چندان‌که بر می‌آیدش از نام

دوشیزه‌یی‌ست شوخ و دل‌آرام...

باید برایِ وزن که جُسته‌ست

شاعر لغاتِ درخورِ آن جُست‌وجو کند.

این کار، مشکل است و تحمل‌سوز

لیکن

گریز

نیست:

آقایِ وزن و خانمِ ایشان لغت، اگر

همرنگ و هم‌تراز نباشند، لاجرم

محصولِ زندگانیِشان دلپذیر نیست.

مثلِ من و زنم:

من وزن بودم، او کلمات [آسه‌های وزن]

موضوعِ شعر نیز

پیوندِ جاودانه‌ی لب‌های مهر بود...

با آن‌که شادمانه در این شعر می‌نشست

لب‌خندِ کودکانِ ما [این ضربه‌هایِ شاد]

لیکن چه سود! چون کلماتِ سیاه و سرد

احساسِ شومِ مرثیه‌واری به شعر داد:

هم وزن را شکست

هم ضربه‌هایِ شاد را

هم شعر بی‌ثمر شد و مهمل

هم خسته کرد بی‌سببی اوستاد را!

باری سخن دراز شد

وین زخمِ دردناک را

خونابه باز شد...

□

اُلگویِ شعرِ شاعرِ امروز

گفتیم:

زندگی‌ست!

از رویِ زندگی‌ست که شاعر

با آب‌ورنگِ شعر

نقشی به روی نقشه‌ی دیگر

تصویر می‌کند:

او شعر می‌نویسد،

یعنی

او دست می‌نهد به جراحاتِ شهرِ پیر

یعنی

او قصه می‌کند

به شب

از صبحِ دلپذیر

او شعر می‌نویسد،

یعنی

او دردهایِ شهر و دیارش را

فریاد می‌کند

یعنی

او با سرودِ خویش

روان‌های خسته را

آباد می‌کند.

او شعر می‌نویسد

یعنی

او قلب‌هایِ سرد و تهی مانده را

ز شوق

سرشار می‌کند

یعنی

او رو به صبحِ طالع، چشمانِ خفته را

بیدار می‌کند.

او شعر می‌نویسد

یعنی

او افتخارنامه‌یِ انسانِ عصر را

تفسیر می‌کند.

یعنی

او فتح‌نامه‌هایِ زمانش را

تقریر می‌کند.

□

این بحثِ خشکِ معنی‌ الفاظِ خاص نیز

در کارِ شعر نیست...

اگر شعر زندگی‌ست،

ما در تکِ سیاه‌ترین آیه‌هایِ آن

گرمایِ آفتابیِ عشق وامید را

احساس می‌کنیم:

کیوان

سرود زندگی‌اش را

در خون سروده است

وارتان

غریوِ زندگی‌اش را

در قالبِ سکوت،

اما، اگرچه قافیه‌ی زندگی

در آن

چیزی به غیرِ ضربه‌یِ کشدارِ مرگ نیست،

در هر دو شعر

معنیِ هر مرگ

زند‌گیست!

زندان قصر ۱۳۳۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

طرح

بر سکوتی که با تنِ مرداب

بوسه خیسانده گشته دست‌آغوش

وز عمیقِ عبوس می‌گوید

راز با او، به نغمه‌یی خاموش،

رقصِ مهتابِ مهرگان زیباست

با دمش نیم‌سرد و سرسنگین.

هم‌چو بر گردنِ ستبرِ «کاپه»

بوسه‌یِ سُرخِ تیغه‌یِ گیوتین!

۱۳۲۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مردِ مجسمه

در چشمِ بی‌نگاهش افسرده رازهاست

اِستاده است روز و شب و، از خموشِ خویش

با گنج‌هایِ رازِ درونش نیازهاست.

□

می‌کاود از دو چشم

در رنگ‌هایِ مبهم و مغشوش و گنگِ هیچ

ابهامِ پرسشی که نمی‌داند.

زین‌روی، در سیاهیِ پنهانِ راهِ چشم

بر بادپانگه [که ندارد به چشمِ خویش]

بنشسته

سال‌هاست که می‌رانَد.

□

مژگان به هم نمی‌زند از دیده‌گانِ باز.

افسونِ نغمه‌هایِ شبانگاهِ عابران

اشباحِ بی‌تکان و خموش و فسرده را

از حجره‌هایِ جِن‌زده‌یِ اندرونِ او

یک دَم نمی‌رمانَد.

از آن بلندجایِ که کِبرش نهاده است ــ

جز سویِ هیچ کورِ پلیدش نگاه نیست.

و بر لبانِ او

از سوزِ سرد و سرکشِ غارتگرِ زمان

آهنگِ آه نیست...

شب‌ها سحر شده‌ست

رفته‌ست روزها،

او بی‌خیال ازین همه لیکن

از خلوتِ سیاهِ وجودی [که نیست‌اش

اسبابِ بودنی]

پَر باز کرده است،

وز چشمِ بی‌نگاه

سویِ بی‌نهایتی

پرواز کرده است.

□

می‌کاود از دو چشم

در رنگ‌هایِ درهم و مغشوش و کورِ هیچ

زابهامِ پرسشی که نیارَد گرفت و گفت

رنگی نهفته را.

زین روست نیز شاید اگر گاه، چشمِ ما

بیند به پرده‌هایِ نگاهش ــ سپید و مات ــ

وهمی شکفته را.

یا گاه گوشِ ما بتواند عیان شنید

هم از لبانِ خامُش و تودار و بسته‌اش

رازی نگفته را...

بهمن ۱۳۲۷

مجله‌ی سخن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

لعنت

در تمامِ شب چراغی نیست.

در تمامِ شهر

نیست یک فریاد.

ای خداوندانِ خوف‌انگیزِ شب‌پیمانِ ظلمت‌دوست!

تا نه من فانوسِ شیطان را بیاویزم

در رواقِ هر شکنجه‌گاهِ پنهانیِ این فردوسِ ظلم‌آیین،

تا نه این شب‌هایِ بی‌پایانِ جاویدانِ افسون‌پایه‌تان را من

به فروغِ صدهزاران آفتابِ جاودانی‌تر کنم نفرین، ــ

ظلمت‌آبادِ بهشتِ گندِتان را، در به رویِ من

بازنگشایید!

□

در تمامِ شب چراغی نیست

در تمامِ روز

نیست یک فریاد.

چون شبانِ بی‌ستاره قلبِ من تنهاست.

تا ندانند از چه می‌سوزم من، از نخوت زبانم در دهان بسته‌ست.

راهِ من پیداست.

پایِ من خسته‌ست.

پهلوانی خسته را مانم که می‌گوید سرودِ کهنه‌یِ فتحی قدیمی را.

با تنِ بشکسته‌اش،

تنها

زخمِ پُردردی به جا مانده‌ست از شمشیر و، دردی جانگزای از خشم:

اشک، می‌جوشاندش در چشمِ خونین داستانِ درد؛

خشمِ خونین، اشک می‌خشکاندش در چشم.

در شبِ بی‌صبحِ خود تنهاست.

از درون بر خود خمیده، در بیابانی که بر هر سویِ آن خوفی نهاده دام

دردناک و خشمناک از رنجِ زخم و نخوتِ خود می‌زند فریاد:

«ــ در تمامِ شب چراغی نیست

در تمامِ دشت

نیست یک فریاد...

ای خداوندانِ ظلمت‌شاد!

از بهشتِ گندِتان، ما را

جاودانه بی‌نصیبی باد!

باد تا فانوسِ شیطان را برآویزم

در رواقِ هر شکنجه‌گاهِ این فردوسِ ظلم‌آیین!

باد تا شب‌هایِ افسون‌مایه‌تان را من

به فروغِ صدهزاران آفتابِ جاودانی‌تر کنم نفرین!»

۱۳۳۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کبود

زیرِ خروش و جنبشِ ظاهر

زیرِ شتابِ روز و شبِ موج

در خلوتِ زننده‌یِ عمقِ خلیجِ دور

آن‌جا که نور و ظلمت، آرام خفته‌اند

درهم، ولی گریخته از هم،

آن‌جا که راه بسته به فانوس‌دارِ روز،

آن‌جا که سایه می‌خورد از ظلمتش به روی

رؤیایِ رنگ دخترِ دریایِ دور را ــ

آن‌جا کبود خفته

نه غمگین نه شادمان...

□

بی‌انتهای رنگِ دو چشمِ کبودِ تو

وقتی که مات می‌بَرَدَت، با سکوتِ خویش

خاموش و پُرخروش

چون حمله‌هایِ موج بر ساحل، به‌گوشِ کر،

آن‌جا که نور و ظلمت داده به پُشت پُشت

آشوب می‌کند!

□

ای شرم!

ای کبود!

تنها برایِ مردمکِ چشم‌هایِ اوست

گر می‌پرستمت.

□

خاموش‌وار خفته‌یِ این مردمِ کبود

در نغمه‌ی فسونگرِ جنجالِ چشمِ تو

نُت‌هایِ بی‌شتابِ سکوت است.

یا آن‌که ناگهان در یک سوناتِ گرم

بعد از شلوغ و همهمه‌ی هرچه ساز و سنج

بر شستی‌یِ پیانو

تک‌ضربه‌هایِ نرم.

این رنگِ خواب‌دار

در والس‌هایِ پُرهیجانِ دو چشمِ تو

نُت‌هایِ تُرد و نرمِ سکوت است.

این ساکتِ کبود، جنونِ من است و من

تنها برایِ مردمکِ چشم‌هایِ تو

سنگینِ نرمِ خفته‌ی عمقِ خلیج را

بُت‌وار می‌پرستم...

□

ای شرم!

ای کبود!

تنها برایِ مردمکِ چشم‌های اوست

گر می‌پرستمت.

۱۳۲۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مرغ باران

در تلاشِ شب که ابرِ تیره می‌بارد

رویِ دریایِ هراس‌انگیز

وز فرازِ بُرجِ باراندازِ خلوت مرغِ باران می‌کشد فریادِ خشم‌آمیز

و سرودِ سرد و پُرتوفانِ دریایِ حماسه‌خوان گرفته اوج

می‌زند بالای هر بام و سرایی موج

و عبوسِ ظلمتِ خیسِ شبِ مغموم

ثقلِ ناهنجارِ خود را بر سکوتِ بندرِ خاموش می‌ریزد ــ

می‌کشد دیوانه‌واری

در چنین هنگامه

رویِ گام‌هایِ کُند و سنگینش

پیکری افسرده را خاموش.

مرغِ باران می‌کشد فریاد دائم:

ــ عابر! ای عابر!

جامه‌ات خیس آمد از باران.

نیست‌ات آهنگِ خفتن

یا نشستن در برِ یاران؟...

ابر می‌گرید

باد می‌گردد

و به زیرِ لب چنین می‌گوید عابر:

ــ آه!

رفته‌اند از من همه بیگانه‌خو با من...

من به هذیانِ تبِ رؤیایِ خود دارم

گفت‌وگو با یارِ دیگرسان

کاین عطش جز با تلاشِ بوسه‌یِ خونینِ او درمان نمی‌گیرد.

□

اندر آن هنگامه کاندر بندرِ مغلوب

باد می‌غلتد درونِ بسترِ ظلمت

ابر می‌غرد وز او هر چیز می‌ماند به ره منکوب،

مرغِ باران می‌زند فریاد:

ــ عابر! در شبی این‌گونه توفانی

گوشه‌ی گرمی نمی‌جویی؟

یا بدین پُرسنده‌یِ دلسوز

پاسخِ سردی نمی‌گویی؟

ابر می‌گرید

باد می‌گردد

و به خود اینگونه در نجوایِ خاموش است عابر:

ــ خانه‌ام، افسوس!

بی‌چراغ و آتشی آنسان که من خواهم، خموش و سرد و تاریک است.

□

رعد می‌ترکد به خنده از پسِ نجوایِ آرامی که دارد با شبِ چرکین

وز پسِ نجوایِ آرامش

سردخندی غمزده، دزدانه، از او بر لبِ شب می‌گریزد

می‌زند شب با غمش لبخند...

مرغِ باران می‌دهد آواز:

ــ ای شبگرد!

از چنین بی‌نقشه رفتن تن نفرسودت؟

ابر می‌گرید

باد می‌گردد

و به خود اینگونه نجوا می‌کند عابر:

ــ با چنین هر در زدن، هر گوشه گردیدن،

در شبی که‌ش وهم از پستانِ چونان قیر نوشد زهر،

رهگذارِ مقصدِ فردایِ خویشم من...

ورنه در اینگونه شب اینگونه باران اینچنین توفان

که تواند داشت منظوری که سودی در نظر با آن نبندد نقش؟

مرغِ مسکین! زندگی زیباست

خُورد و خُفتی نیست بی‌مقصود.

می‌توان هرگونه کشتی راند بر دریا:

می‌توان مستانه در مهتاب با یاری بلم بر خلوتِ آرامِ دریا راند

می‌توان زیرِ نگاهِ ماه با آوازِ قایقران سه‌تاری زد لبی بوسید.

لیکن آن شب‌خیزِ تن‌پولاد ماهی‌گیر

که به زیرِ چشمِ توفان برمی‌افرازد شراعِ کشتیِ خود را

در نشیبِ پرتگاه مظلمِ خیزاب‌هایِ هایلِ دریا

تا بگیرد زاد و رودِ زندگی را از دهانِ مرگ،

مانده با دندانش آیا طعمِ دیگرسان

از تلاشِ بوسه‌یی خونین

که به گرماگرمِ وصلی کوته و پُردرد

بر لبانِ زندگی داده است؟

مرغِ مسکین! زندگی زیباست...

من درین گودِ سیاه و سرد و توفانی نظر با جُست‌وجویِ گوهری دارم

تارکِ زیبایِ صبحِ روشنِ فردای خود را تا بدان گوهر بیارایم.

مرغِ مسکین! زندگی، بی‌گوهری اینگونه، نازیباست!

□

اندر آن سرمایِ تاریکی

که چراغِ مردِ قایقچی به پُشتِ پنجره افسرده می‌ماند

و سیاهی می‌مکد هر نور را در بطنِ هر فانوس

وز ملالی گُنگ

دریا

در تب هذیانی‌اش

با خویش می‌پیچد،

وز هراسی کور

پنهان می‌شود

در بسترِ شب

باد،

وز نشاطی مست

رعد

از خنده می‌ترکد

وز نهیبی سخت

ابرِ خسته

می‌گرید، ــ

درپناهِ قایقی وارون پیِ تعمیر بر ساحل

بینِ جمعی گفت‌وگوشان گرم

شمعِ خُردی شعله‌اش بر فرق می‌لرزد.

ابر می‌گرید

باد می‌گردد

وندرین هنگامه

رویِ گام‌هایِ کُند و سنگینش

بازمی‌اِستد ز راهش مَرد

وزگلو می‌خواند آوازی که

ماهی‌خوار می‌خواند

شباهنگام

آن آواز

بردریا

پس، به زیرِ قایقِ وارون

با تلاشش از پیِ به‌زیستن، امید می‌تابد به چشمش رنگ...

□

می‌زند باران به انگشتِ بلورین

ضرب

با وارون شده قایق

می‌کشد دریا غریوِ خشم

می‌خورد شب

بر تن

از توفان

به تسلیمی که دارد

مُشت

می‌گزد بندر

با غمی انگشت.

تا دلِ شب از امیدانگیزِ یک اختر تهی گردد

ابر می‌گرید

باد می‌گردد...

بندر انزلی

۱۸ اسفندِ ۱۳۲۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بودن

گر بدین‌سان زیست باید پست

من چه بی‌شرمم اگر فانوسِ عمرم را به رسوایی نیاویزم

بر بلندِ کاجِ خشکِ کوچه‌ی بن‌بست.

گر بدین‌سان زیست باید پاک

من چه ناپاکم اگر ننشانم از ایمانِ خود، چون کوه

یادگاری جاودانه، بر ترازِ بی‌بقایِ خاک.

۱۳۳۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

شبانه شعری چگونه توان نوشت

تا هم از قلبِ من سخن بگوید، هم از بازویم؟

شبانه

شعری چنین

چگونه توان نوشت؟

□

من آن خاکسترِ سردم که در من

شعله‌ی همه عصیان‌هاست،

من آن دریای آرامم که در من

فریادِ همه توفان‌هاست،

من آن سردابِ تاریکم که در من

آتشِ همه ایمان‌هاست.

۱۳۳۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

یارانِ من بیایید

با دردهایِتان

و بارِ دردِتان را

در زخمِ قلبِ من بتکانید.

من زنده‌ام به رنج...

می‌سوزدم چراغِ تن از درد...

یارانِ من بیایید

با دردهایِتان

و زهرِ دردِتان را

در زخمِ قلبِ من بچکانید.

۱۳۳۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

من سرگذشتِ یأسم و امید

با سرگذشتِ خویش:

می‌مُردم از عطش،

آبی نبود تا لبِ خشکیده تر کنم.

می‌خواستم به نیمه‌شب آتش،

خورشیدِ شعله‌زن به‌درآمد چنان که من

گفتم دو دست را به دو چشمان سپر کنم.

با سرگذشتِ خویش

من سرگذشتِ یأس و امیدم...

زندان قصر ۱۳۳۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

به خانمِ آنگلا باران‌ْی

شب که جوی نقره‌ی مهتاب

بیکرانِ دشت را دریاچه می‌سازد،

من شراعِ زورقِ اندیشه‌ام را می‌گشایم در مسیرِ باد

شب که آوایی نمی‌آید

از درونِ خامُشِ نیزارهایِ آبگیرِ ژرف،

من امیدِ روشنم را همچو تیغِ آفتابی می‌سرایم شاد.

□

شب که می‌خواند کسی نومید

من ز راهِ دور دارم چشم

با لبِ سوزانِ خورشیدی که بامِ خانه‌ی همسایه‌ام را گرم می‌بوسد

شب که می‌ماسد غمی در باغ

من ز راهِ گوش می‌پایم

سُرفه‌هایِ مرگ را در ناله‌ی زنجیرِ دستانم که می‌پوسد.

زندانِ موقتِ شهربانی

۱۳۳۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

با هزاران سوزنِ الماس

نقره‌دوزی می‌کند مهتاب

رویِ ترمه‌ی مُرداب...

من نگاهم می‌دود ــ جوشیده از عمقِ عبوسِ فکر

سویِ پنجره،

اما

پنجره!

بیگانه با شوقِ نگاهِ من

به من چیزی نمی‌گوید...

□

ــ پنجره

چون تلخیِ لبخنده‌ی حُزنی

باز شو

تا شاخه‌ی نوری بروید

در شکافِ خاکِ خشکِ رنجم

از بذرِ تلاشِ من!

پنجره

بیدارِ شب

هشیارِ شب

در انتظارِ صبحدم چیزی

نمی‌گوید...

ــ پنجره!

دانم که آخر، چون یکی لبخند

خواهی‌کُشت این روحِ مصیبت را که ماسیده است

در هزاران گوشه‌ی تاریک و کورِ این شبستانِ سیاهِ وهم...

پنجره

در دَردِ شام‌انجامِ خویش

از ظلمتِ پادرعدم چیزی نمی‌گوید...

□

ــ پنجره!

بگشای از هم

چون کتابِ قصه‌ی خورشید

تا امیدم بازجوید

در صدف‌های دهانِ رنج

صبحِ مرواریدتابش را

به ژرفاژرفِ این دریای دورافتاده‌ی نومید!

□

پنجره اما

هم ازآنگونه ــ سر در کارِ خود ــ

بربسته دارد لب

چون گُلِ نشکفته‌ی لبخند

رشته‌رشته بذرِ مرواریدش اندر کام.

لیک امیدِ من

از هزاران روزنِ او

صبحِ پاکِ تازه‌رو را می‌دهد پیغام.

□

با هزاران سوزنِ الماس

روی تاقه‌شالِ کهنه‌ی مُرداب

نقشه‌های بته‌جقه نقره‌دوزی می‌کند مهتاب.

۱۳۳۳

زندانِ قصر

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

وه! چه شب‌هایِ سحرْسوخته

من

خسته

در بسترِ بی‌خوابیِ خویش

درِ بی‌پاسخِ ویرانه‌ی هر خاطره را کز تو در آن

یادگاری به نشان داشته‌ام کوفته‌ام.

کس نپرسید ز کوبنده ولیک

با صدایِ تو که می‌پیچد در خاطرِ من:

«ــ کیست کوبنده‌ی در؟»

هیچ در باز نشد

تا خطوطِ گُم و رؤیاییِ رُخسارِ تو را

بازیابم من یک بارِ دگر...

آه! تنها همه‌جا، از تکِ تاریک، فراموشیِ کور

سویِ من داد آواز

پاسخی کوته و سرد:

«ــ مُرد دلبندِ تو، مَرد!»

□

راست است این سخنان:

من چنان آینه‌وار

در نظرگاهِ تو اِستادم پاک،

که چو رفتی ز برم

چیزی از ماحصلِ عشقِ تو بر جای نماند

در خیال و نظرم

غیرِ اندوهی در دل، غیرِ نامی به زبان،

جز خطوطِ گُم و ناپیدایی

در رسوبِ غمِ روزان و شبان...

□

لیک ازین فاجعه‌یِ ناباور

با غریوی که

ز دیدارِ نابهنگامت

ریخت در خلوت و خاموشیِ دهلیزِ فراموشیِ من،

در دل آینه

باز

سایه می‌گیرد رنگ

در اتاقِ تاریک

شبحی می‌کشد از پنجره سر،

در اجاقِ خاموش

شعله‌یی می‌جهد از خاکستر.

□

من درین بسترِ بی‌خوابیِ راز

نقشِ رؤیاییِ رُخسارِ تو می‌جویم باز.

با همه چشم تو را می‌جویم

با همه شوق تو را می‌خواهم

زیرِ لب باز تو را می‌خوانم

دائم آهسته به‌نام

ای مسیحا!

اینک!

مرده‌یی در دلِ تابوت تکان می‌خورد آرام‌آرام...

زندان قصر ۱۳۳۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

۱

یه شبِ مهتاب

ماه میاد تو خواب

منو می‌بره

کوچه به کوچه

باغِ انگوری

باغِ آلوچه

دره به دره

صحرا به صحرا

اون جا که شبا

پُشتِ بیشه‌ها

یه پری میاد

ترسون و لرزون

پاشو می‌ذاره

تو آبِ چشمه

شونه می‌کنه

مویِ پریشون...

۲

یه شبِ مهتاب

ماه میاد تو خواب

منو می‌بره

تَهِ اون دره

اون جا که شبا

یکه و تنها

تک‌درختِ بید

شاد و پُرامید

می‌کنه به ناز

دسشو دراز

که یه ستاره

بچکه مثِ

یه چیکه بارون

به جایِ میوه‌ش

نوکِ یه شاخه‌ش

بشه آویزون...

۳

یه شبِ مهتاب

ماه میاد تو خواب

منو می‌بره

از تویِ زندون

مثِ شب‌پره

با خودش بیرون،

می‌بره اون جا

که شبِ سیا

تا دَمِ سحر

شهیدایِ شهر

با فانوسِ خون

جار می‌کشن

تو خیابونا

سرِ میدونا:

«ــ عمویادگار!

مردِ کینه‌دار!

مستی یا هشیار

خوابی یا بیدار؟»

□

مستیم و هشیار

شهیدای شهر!

خوابیم و بیدار

شهیدای شهر!

آخرش یه شب

ماه میاد بیرون،

از سرِ اون کوه

بالایِ دره

رویِ این میدون

رد می‌شه خندون

یه شب ماه میاد

یه شب ماه میاد...

۱۳۳۳ زندانِ قصر

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

راز

با من رازی بود

که به کو گفتم

با من رازی بود

که به چا گفتم

تو راهِ دراز

به اسبِ سیا گفتم

بی‌کس و تنها

به سنگای را گفتم

□

با رازِ کهنه

از را رسیدم

حرفی نروندم

حرفی نروندی

اشکی فشوندم

اشکی فشوندی

لبامو بستم

از چشام خوندی

۱۳۳۴/۴/۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پریا

به فاطیِ ابطحیِ کوچک

و رقصِ معصومانه‌یِ عروسک‌هایِ شعرش

یکی بود یکی نبود

زیرِ گنبذِ کبود

لُخت و عور تنگِ غروب سه تا پری نشسّه بود

زار و زار گریه می‌کردن پریا

مثِ ابرایِ باهار گریه می‌کردن پریا.

گیسِشون قدِ کمون رنگِ شبق

از کمون بُلَن تَرَک

از شبق مشکی تَرَک.

روبروشون تو افق شهرِ غلامایِ اسیر

پُشتِشون سرد و سیا قلعه‌یِ افسانه‌یِ پیر.

از افق جیرینگ جیرینگ صدایِ زنجیر میومد

از عقب از تویِ بُرج ناله‌ی شبگیر میومد...

«ــ پریا! گشنه‌تونه؟

پریا! تشنه‌تونه؟

پریا! خَسّه شدین؟

مرغِ پر بَسّه شدین؟

چیه این‌های‌هایِتون

گریه‌تون وای‌وایِتون؟»

پریا هیچی نگفتن، زار و زار گریه می‌کردن پریا

مثِ ابرایِ باهار گریه می‌کردن پریا...

□

«ــ پریایِ نازنین

چه‌تونه زار می‌زنین؟

توی این صحرای دور

توی این تنگِ غروب

نمی‌گین برف میاد؟

نمی‌گین بارون میاد؟

نمی‌گین گُرگِه میاد می‌خوردِتون؟

نمی‌گین دیبه میاد یه لقمه خام می‌کندِتون؟

نمی‌ترسین پریا؟

نمیاین به شهرِ ما؟

شهرِ ما صداش میاد، صدای زنجیراش میاد ــ

پریا!

قدِ رشیدم ببینین

اسبِ سفیدم ببینین

اسبِ سفیدِ نقره‌نَل

یال و دُمِش رنگِ عسل،

مرکبِ صرصرتکِ من!

آهویِ آهن‌رگِ من!

گردن و ساقِش ببینین!

بادِ دماغِش ببینین!

امشب تو شهر چراغونه

خونه‌ی دیبا داغونه

مردمِ ده مهمونِ مان

با دامب و دومب به شهر میان

داریه و دمبک می‌زنن

می‌رقصن و می‌رقصونن

غنچه‌ی خندون می‌ریزن

نُقلِ بیابون می‌ریزن

های می‌کشن

هوی می‌کشن:

«ــ شهر جای ما شد!

عیدِ مردماس، دیب گله داره

دنیا مالِ ماس، دیب گله داره

سفیدی پادشاس، دیب گله داره

سیاهی رو سیاس، دیب گله داره»...

پریا!

دیگه توکِ روز شیکسّه

دَرایِ قلعه بسّه

اگه تا زوده بُلَن شین

سوار اسبِ من شین

می‌رسیم به شهرِ مردم، ببینین: صداش میاد

جینگ و جینگِ ریختنِ زنجیرِ برده‌هاش میاد.

آره! زنجیرای گرون، حلقه به حلقه، لا به ‌لا

می‌ریزن ز دست و پا.

پوسیده‌ن، پاره می‌شن،

دیبا بیچاره می‌شن:

سر به جنگل بذارن، جنگلو خارزار می‌بینن

سر به صحرا بذارن، کویرو نمکزار می‌بینن

عوضش تو شهرِ ما... [آخ! نمی‌دونین پریا!]

دَرِ بُرجا وا می‌شن؛ برده‌دارا رسوا می‌شن

غلوما آزاد می‌شن، ویرونه‌ها آباد می‌شن

هر کی که غُصه داره

غمِشو زمین می‌ذاره.

قالی می‌شن حصیرا

آزاد می‌شن اسیرا

اسیرا کینه دارن

داسِشونو ورمی‌دارن

سیل می‌شن: شُرشُرشُر!

آتیش می‌شن: گُرگُرگُر!

تو قلبِ شب که بدگِله

آتیش‌بازی چه خوشگِله!

آتیش! آتیش! ــ چه خوبه!

حالام تنگِ غروبه

چیزی به شب نمونده

به سوزِ تب نمونده

به جستن و واجِستن

تو حوضِ نقره جِستن...

الان غلاما وایسادن که مشعلا رو وردارن

بزنن به جونِ شب، ظلمتو داغونش کنن

عمو زنجیربافو پالون بزنن واردِ میدونش کنن

به جایی که شنگولش کنن

سکه‌ی یه پولش کنن.

دستِ همو بچسبن

دورِ یارو برقصن

«حمومک مورچه داره، بشین و پاشو» دربیارن

«قفل و صندوقچه داره، بشین و پاشو» دربیارن

پریا! بسّه دیگه های‌هایِتون

گریه‌تون، وای‌وایِتون!»...

پریا هیچی نگفتن، زار و زار گریه می‌کردن پریا

مثِ ابرای باهار گریه می‌کردن پریا...

□

«ــ پریایِ خط‌خطی

لُخت و عریون، پاپتی!

شبایِ چله‌کوچیک

که تو کرسی، چیک و چیک

تخمه می‌شکستیم و بارون میومد صداش تو نودون میومد

بی‌بی‌جون قصه می‌گُف حرفایِ سربسّه می‌گُف

قصه‌ی سبزپری زردپری،

قصه‌ی سنگِ صبور، بُز روی بون،

قصه‌ی دخترِ شاهِ پریون، ــ

شمایین اون پریا!

اومدین دنیای ما

حالا هی حرص می‌خورین، جوش می‌خورین، غُصه‌ی خاموش می‌خورین که دنیامون خال‌خالیه ، غُصه و رنجِ خالیه؟

دنیای ما قصه نبود

پیغومِ سر بَسّه نبود.

دنیای ما عیونه

هر کی می‌خواد بدونه:

دنیای ما خار داره

بیابوناش مار داره

هر کی باهاش کار داره

دلش خبردار داره!

دنیای ما بزرگه

پُراز شغال و گرگه!

دنیایِ ما ــ هِی هِی هِی!

عقبِ آتیش ــ لِی لِی لِی!

آتیش می‌خوای بالاترک

تا کفِ پات تَرَک‌تَرَک...

دنیایِ ما همینه

بخواهی نخواهی اینه!

خُب، پریایِ قصه!

مرغایِ پر شیکسّه!

آبِتون نبود، دونِتون نبود، چایی و قلیونِتون نبود،

کی بِتون گفت که بیاین دنیای ما، دنیای واویلای ما

قلعه‌ی قصه‌تونو ول بکنین، کارِتونو مشکل بکنین؟»

پریا هیچی نگفتن، زار و زار گریه می‌کردن پریا

مثِ ابرای باهار گریه می‌کردن پریا.

□

دس زدم به شونه‌شون

که کنم روونه‌شون ــ

پریا جیغ زدن، ویغ زدن، جادو بودن دود شدن، بالا رفتن تار شدن پائین اومدن پود شدن، پیر شدن گریه شدن، جوون شدن خنده شدن، خان شدن بنده شدن، خروسِ سرکنده شدن، میوه شدن هسته شدن، انارِ سربسته شدن، امید شدن یأس شدن، ستاره‌ی نحس شدن...

وقتی دیدن ستاره

به من اثر نداره:

می‌بینم و حاشا می‌کنم، بازی رو تماشا می‌کنم

هاج و واج و منگ نمی‌شم، از جادو سنگ نمی‌شم ــ

یکیش تُنگِ شراب شد

یکیش دریای آب شد

یکیش کوه شد و زُق زد

تو آسمون تُتُق زد...

شرابه رو سر کشیدم

پاشنه رو ورکشیدم

زدم به دریا تر شدم، از اون‌ورِش به‌در شدم

دویدم و دویدم

بالای کوه رسیدم

اون‌ورِ کوه ساز می‌زدن، همپای آواز می‌زدن:

«ــ دَلنگ دَلنگ! شاد شدیم

از ستم آزاد شدیم

خورشید خانوم آفتاب کرد

کُلّی برنج تو آب کرد:

خورشید خانوم! بفرمایین!

از اون بالا بیاین پایین!

ما ظلمو نفله کردیم

آزادی رو قبله کردیم.

از وقتی خَلق پاشد

زندگی مالِ ما شد.

از شادی سیر نمی‌شیم

دیگه اسیر نمی‌شیم

هاجِستیم و واجِستیم

تو حوضِ نقره جِستیم

سیبِ طلا رو چیدیم

به خونه‌مون رسیدیم...»

□

بالا رفتیم دوغ بود

قصه‌ی بی‌بی‌م دروغ بود،

پایین اومدیم ماست بود

قصه‌ی ما راست بود:

قصه‌ی ما به سر رسید

غلاغه به خونه‌ش نرسید،

هاچین و واچین

زنجیرو ورچین!

۱۳۳۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرگذشت

برایِ سرور و ناصر مقبل

سایه‌ی ابری شدم بر دشت‌ها دامن کشاندم:

خارکَن با پُشته‌ی خارش به راه افتاد

عابری خاموش، در راهِ غبارآلوده با خود گفت:

«ــ هه! چه خاصیت که آدم سایه‌ی یک ابر باشد!»

کفترِ چاهی شدم از بُرجِ ویران پَرکشیدم:

برزگر پیراهنی بر چوب، رویِ خرمنش آویخت

دشت‌بان، بیرونِ کلبه، سایبانِ چشم‌هایش کرد دستش را و با خود گفت:

«ــ هه! چه خاصیت که آدم کفترِ تنهای بُرجِ کهنه‌یی باشد؟»

آهویِ وحشی شدم از کوه تا صحرا دویدم:

کودکان در دشت بانگی شادمان کردند

گاریِ خُردی گذشت، ارابه‌رانِ پیر با خود گفت:

«ــ هه! چه خاصیت که آدم آهوی بی‌جفتِ دشتی دور باشد؟»

ماهیِ دریا شدم نیزارِ غوکانِ غمین را تا خلیجِ دور پیمودم.

مرغِ دریایی غریوی سخت کرد از ساحلِ متروک

مردِ قایقچی کنارِ قایقش بر ماسه‌ی مرطوب با خود گفت:

«ــ هه! چه خاصیت که آدم ماهیِ ولگردِ دریایی خموش و سرد باشد؟»

□

کفترِ چاهی شدم از بُرجِ ویران پَرکشیدم

سایه‌ی ابری شدم بر دشت‌ها دامن کشاندم

آهوی وحشی شدم از کوه تا صحرا دویدم

ماهیِ دریا شدم بر آب‌های تیره راندم.

دلقِ درویشان به دوش افکندم و اوراد خواندم

یارِ خاموشان شدم بیغوله‌های راز، گشتم.

هفت کفشِ آهنین پوشیدم و تا قاف رفتم

مرغِ قاف افسانه بود، افسانه خواندم بازگشتم.

خاکِ هفت اقلیم را افتان و خیزان درنوشتم

خانه‌ی جادوگران را در زدم، طرفی نبستم.

مرغِ آبی را به کوه و دشت و صحرا جُستم و بیهوده جُستم

پس سمندر گشتم و بر آتشِ مردم نشستم.

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

افق روشن

برای کامیار شاپور

روزی ما دوباره کبوترهایمان را پیدا خواهیم کرد

و مهربانی دستِ زیبایی را خواهد گرفت.

□

روزی که کمترین سرود

بوسه است

و هر انسان

برای هر انسان

برادری‌ست.

روزی که دیگر درهای خانه‌شان را نمی‌بندند

قفل

افسانه‌یی‌ست

و قلب

برای زندگی بس است.

روزی که معنای هر سخن دوست‌داشتن است

تا تو به خاطرِ آخرین حرف دنبالِ سخن نگردی.

روزی که آهنگِ هر حرف، زندگی‌ست

تا من به خاطرِ آخرین شعر رنجِ جُست‌وجوی قافیه نبرم.

روزی که هر لب ترانه‌یی‌ست

تا کمترین سرود، بوسه باشد.

روزی که تو بیایی، برای همیشه بیایی

و مهربانی با زیبایی یکسان شود.

روزی که ما دوباره برای کبوترهایمان دانه بریزیم...

□

و من آن روز را انتظار می‌کشم

حتا روزی

که دیگر

نباشم.

۱۳۳۴/۴/۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نگاه کن

۱

سالِ بد

سالِ باد

سالِ اشک

سالِ شک.

سالِ روزهای دراز و استقامت‌های کم

سالی که غرور گدایی کرد.

سالِ پست

سالِ درد

سالِ عزا

سالِ اشکِ پوری

سالِ خونِ مرتضا

سالِ کبیسه...

۲

زندگی دام نیست

عشق دام نیست

حتا مرگ دام نیست

چرا که یارانِ گمشده آزادند

آزاد و پاک...

۳

من عشقم را در سالِ بد یافتم

که می‌گوید «مأیوس نباش»؟ ــ

من امیدم را در یأس یافتم

مهتابم را در شب

عشقم را در سالِ بد یافتم

و هنگامی که داشتم خاکستر می‌شدم

گُر گرفتم.

زندگی با من کینه داشت

من به زندگی لبخند زدم،

خاک با من دشمن بود

من بر خاک خفتم،

چرا که زندگی، سیاهی نیست

چرا که خاک، خوب است.

□

من بد بودم اما بدی نبودم

از بدی گریختم

و دنیا مرا نفرین کرد

و سالِ بد دررسید:

سالِ اشکِ پوری، سالِ خونِ مرتضا

سالِ تاریکی.

و من ستاره‌ام را یافتم من خوبی را یافتم

به خوبی رسیدم

و شکوفه کردم.

تو خوبی

و این همه‌ی اعتراف‌هاست.

من راست گفته‌ام و گریسته‌ام

و این بار راست می‌گویم تا بخندم

زیرا آخرین اشکِ من نخستین لبخندم بود.

۴

تو خوبی

و من بدی نبودم.

تو را شناختم تو را یافتم تو را دریافتم و همه‌ی حرف‌هایم شعر شد سبک شد.

عقده‌هایم شعر شد سنگینی‌ها همه شعر شد

بدی شعر شد سنگ شعر شد علف شعر شد دشمنی شعر شد

همه شعرها خوبی شد

آسمان نغمه‌اش را خواند مرغ نغمه‌اش را خواند آب نغمه‌اش را خواند

به تو گفتم: «گنجشکِ کوچکِ من باش

تا در بهارِ تو من درختی پُرشکوفه شوم.»

و برف آب شد شکوفه رقصید آفتاب درآمد.

من به خوبی‌ها نگاه کردم و عوض شدم

من به خوبی‌ها نگاه کردم

چرا که تو خوبی و این همه‌ی اقرارهاست، بزرگ‌ترین اقرارهاست. ــ

من به اقرارهایم نگاه کردم

سالِ بد رفت و من زنده شدم

تو لبخند زدی و من برخاستم.

۵

دلم می‌خواهد خوب باشم

دلم می‌خواهد تو باشم و برای همین راست می‌گویم

نگاه کن:

با من بمان!

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

عشق عمومی

اشک رازی‌ست

لبخند رازی‌ست

عشق رازی‌ست

اشکِ آن شب لبخندِ عشقم بود.

□

قصه نیستم که بگویی

نغمه نیستم که بخوانی

صدا نیستم که بشنوی

یا چیزی چنان که ببینی

یا چیزی چنان که بدانی...

من دردِ مشترکم

مرا فریاد کن.

□

درخت با جنگل سخن می‌گوید

علف با صحرا

ستاره با کهکشان

و من با تو سخن می‌گویم

نامت را به من بگو

دستت را به من بده

حرفت را به من بگو

قلبت را به من بده

من ریشه‌های تو را دریافته‌ام

با لبانت برای همه لب‌ها سخن گفته‌ام

و دست‌هایت با دستانِ من آشناست.

در خلوتِ روشن با تو گریسته‌ام

برایِ خاطرِ زندگان،

و در گورستانِ تاریک با تو خوانده‌ام

زیباترینِ سرودها را

زیرا که مردگانِ این سال

عاشق‌ترینِ زندگان بوده‌اند.

□

دستت را به من بده

دست‌های تو با من آشناست

ای دیریافته با تو سخن می‌گویم

به‌سانِ ابر که با توفان

به‌سانِ علف که با صحرا

به‌سانِ باران که با دریا

به‌سانِ پرنده که با بهار

به‌سانِ درخت که با جنگل سخن می‌گوید

زیرا که من

ریشه‌های تو را دریافته‌ام

زیرا که صدای من

با صدای تو آشناست.

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

به تو سلام می‌کنم

به تو سلام می‌کنم کنارِ تو می‌نشینم

و در خلوتِ تو شهرِ بزرگِ من بنا می‌شود.

اگر فریادِ مرغ و سایه‌ی علفم

در خلوتِ تو این حقیقت را باز می‌یابم.

□

خسته، خسته، از راه‌کوره‌های تردید می‌آیم.

چون آینه‌یی از تو لبریزم.

هیچ چیز مرا تسکین نمی‌دهد

نه ساقه‌ی بازوهایت نه چشمه‌های تنت.

بی‌تو خاموشم، شهری در شبم.

تو طلوع می‌کنی

من گرمایت را از دور می‌چشم و شهرِ من بیدار می‌شود.

با غلغله‌ها، تردیدها، تلاش‌ها، و غلغله‌ی مرددِ تلاش‌هایش.

دیگر هیچ چیز نمی‌خواهد مرا تسکین دهد.

دور از تو من شهری در شبم ای آفتاب

و غروبت مرا می‌سوزاند.

من به دنبالِ سحری سرگردان می‌گردم.

□

تو سخن می‌گویی من نمی‌شنوم

تو سکوت می‌کنی من فریاد می‌زنم

با منی با خود نیستم

و بی‌تو خود را در نمی‌یابم

دیگر هیچ چیز نمی‌خواهد، نمی‌تواند تسکینم بدهد.

□

اگر فریادِ مرغ و سایه‌ی علفم

این حقیقت را در خلوتِ تو باز یافته‌ام.

حقیقت بزرگ است و من کوچکم، با تو بیگانه‌ام.

فریادِ مرغ را بشنو

سایه‌ی علف را با سایه‌ات بیامیز

مرا با خودت آشنا کن بیگانه‌ی من

مرا با خودت یکی کن.

۱۳۳۴/۱/۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تو را دوست می‌دارم

طرفِ ما شب نیست

صدا با سکوت آشتی نمی‌کند

کلمات انتظار می‌کشند

من با تو تنها نیستم، هیچ‌کس با هیچ‌کس تنها نیست

شب از ستاره‌ها تنهاتر است...

□

طرفِ ما شب نیست

چخماق‌ها کنارِ فتیله بی‌طاقتند

خشمِ کوچه در مُشتِ توست

در لبانِ تو، شعرِ روشن صیقل می‌خورد

من تو را دوست می‌دارم، و شب از ظلمتِ خود وحشت می‌کند.

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

دیگر تنها نیستم

بر شانه‌یِ من کبوتری‌ست که از دهانِ تو آب می‌خورد

بر شانه‌یِ من کبوتری‌ست که گلوی مرا تازه می‌کند.

بر شانه‌یِ من کبوتری‌ست باوقار و خوب

که با من از روشنی سخن می‌گوید

و از انسان ــ که رب‌النوعِ همه خداهاست.

من با انسان در ابدیتی پُرستاره گام می‌زنم.

□

در ظلمت حقیقتی جنبشی کرد

در کوچه مردی بر خاک افتاد

در خانه زنی گریست

در گاهواره کودکی لبخندی زد.

آدم‌ها هم‌تلاشِ حقیقت‌ند

آدم‌ها همزادِ ابدیت‌ند

من با ابدیت بیگانه نیستم.

□

زندگی از زیرِ سنگ‌چینِ دیوارهای زندانِ بدی سرود می‌خواند

در چشمِ عروسک‌های مسخ، شب‌چراغِ گرایشی تابنده است

شهرِ من رقصِ کوچه‌هایش را بازمی‌یابد.

هیچ کجا هیچ زمان فریادِ زندگی بی‌جواب نمانده است.

به صداهای دور گوش می‌دهم از دور به صدای من گوش می‌دهند

من زنده‌ام

فریادِ من بی‌جواب نیست، قلبِ خوبِ تو جوابِ فریادِ من است.

□

مرغِ صداطلاییِ من در شاخ و برگِ خانه‌ی توست

نازنین! جامه‌ی خوبت را بپوش

عشق، ما را دوست می‌دارد

من با تو رؤیایم را در بیداری دنبال می‌گیرم

من شعر را از حقیقتِ پیشانیِ تو درمی‌یابم

با من از روشنی حرف می‌زنی و از انسان که خویشاوندِ همه خداهاست

با تو من دیگر در سحرِ رؤیاهایم تنها نیستم.

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرچشمه

در تاریکی چشمانت را جُستم

در تاریکی چشم‌هایت را یافتم

و شبم پُرستاره شد.

□

تو را صدا کردم

در تاریک‌ترینِ شب‌ها دلم صدایت کرد

و تو با طنینِ صدایم به سویِ من آمدی.

با دست‌هایت برایِ دست‌هایم آواز خواندی

برای چشم‌هایم با چشم‌هایت

برای لب‌هایم با لب‌هایت

با تنت برای تنم آواز خواندی.

من با چشم‌ها و لب‌هایت

اُنس گرفتم

با تنت انس گرفتم،

چیزی در من فروکش کرد

چیزی در من شکفت

من دوباره در گهواره‌ی کودکیِ خویش به خواب رفتم

و لبخندِ آن زمانی‌ام را

بازیافتم.

□

در من شک لانه کرده بود.

دست‌های تو چون چشمه‌یی به سوی من جاری شد

و من تازه شدم من یقین کردم

یقین را چون عروسکی در آغوش گرفتم

و در گهواره‌ی سال‌های نخستین به خواب رفتم؛

در دامانت که گهواره‌ی رؤیاهایم بود.

و لبخندِ آن زمانی، به لب‌هایم برگشت.

با تنت برای تن‌ام لالا گفتی.

چشم‌های تو با من بود

و من چشم‌هایم را بستم

چرا که دست‌های تو اطمینان‌بخش بود

□

بدی، تاریکی‌ست

شب‌ها جنایت‌کارند

ای دلاویزِ من ای یقین! من با بدی قهرم

و تو را به‌سانِ روزی بزرگ آواز می‌خوانم.

□

صدایت می‌زنم گوش بده قلبم صدایت می‌زند.

شب گِرداگِردَم حصار کشیده است

و من به تو نگاه می‌کنم،

از پنجره‌های دلم به ستاره‌هایت نگاه می‌کنم

چرا که هر ستاره آفتابی‌ست

من آفتاب را باور دارم

من دریا را باور دارم

و چشم‌های تو سرچشمه‌ی دریاهاست

انسان سرچشمه‌ی دریاهاست.

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بهار دیگر

قصدِ من فریبِ خودم نیست، دلپذیر!

قصدِ من

فریبِ خودم نیست.

اگر لب‌ها دروغ می‌گویند

از دست‌های تو راستی هویداست

و من از دست‌های توست که سخن می‌گویم.

□

دستانِ تو خواهرانِ تقدیرِ من‌اند.

از جنگل‌های سوخته از خرمن‌های باران‌خورده سخن می‌گویم

من از دهکده‌ی تقدیرِ خویش سخن می‌گویم.

□

بر هر سبزه خون دیدم در هر خنده درد دیدم.

تو طلوع می‌کنی من مُجاب می‌شوم

من فریاد می‌زنم

و راحت می‌شوم.

□

قصدِ من فریبِ خودم نیست، دلپذیر!

قصدِ من

فریبِ خودم نیست.

تو این‌جایی و نفرینِ شب بی‌اثر است.

در غروبِ نازا، قلبِ من از تلقینِ تو بارور می‌شود.

با دست‌های تو من لزج‌ترینِ شب‌ها را چراغان می‌کنم.

من زندگی‌ام را خواب می‌بینم

من رؤیاهایم را زندگی می‌کنم

من حقیقت را زندگی می‌کنم.

□

از هر خون سبزه‌یی می‌روید از هر درد لب‌خنده‌یی

چرا که هر شهید درختی‌ست.

من از جنگل‌های انبوه به سوی تو آمدم

تو طلوع کردی

من مُجاب شدم،

من غریو کشیدم

و آرامش یافتم.

کنارِ بهار به هر برگ سوگند خوردم

و تو

در گذرگاه‌های شب‌زده

عشقِ تازه را اخطار کردی.

□

من هلهله‌ی شب‌گردانِ آواره را شنیدم

در بی‌ستاره‌ترینِ شب‌ها

لبخندت را آتش‌بازی کردم

و از آن پس

قلبِ کوچه خانه‌یِ ماست.

□

دستانِ تو خواهرانِ تقدیرِ من‌اند

بگذار از جنگل‌های باران‌خورده از خرمن‌های پُرحاصل سخن بگویم

بگذار از دهکده‌ی تقدیرِ مشترک سخن بگویم.

قصدِ من فریبِ خودم نیست، دلپذیر!

قصدِ من

فریبِ خودم نیست.

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

به تو بگویم

دیگر جا نیست

قلبت پُر از اندوه است

آسمان‌های تو آبی‌رنگیِ گرمایش را از دست داده است

زیرِ آسمانی بی‌رنگ و بی‌جلا زندگی می‌کنی

بر زمینِ تو، باران، چهره‌ی عشق‌هایت را پُرآبله می‌کند

پرندگانت همه مرده‌اند

در صحرایی بی‌سایه و بی‌پرنده زندگی می‌کنی

آن‌جا که هر گیاه در انتظارِ سرودِ مرغی خاکستر می‌شود.

□

دیگر جا نیست

قلبت پُراز اندوه است

خدایانِ همه آسمان‌هایت

بر خاک افتاده‌اند

چون کودکی

بی‌پناه و تنها مانده‌ای

از وحشت می‌خندی

و غروری کودن از گریستن پرهیزت می‌دهد.

این است انسانی که از خود ساخته‌ای

از انسانی که من دوست می‌داشتم

که من دوست می‌دارم.

□

دوشادوشِ زندگی

در همه نبردها جنگیده بودی

نفرینِ خدایان در تو کارگر نبود

و اکنون ناتوان و سرد

مرا در برابرِ تنهایی

به زانو در می‌آوری.

آیا تو جلوه‌ی روشنی از تقدیرِ مصنوعِ انسان‌های قرنِ مایی؟ ــ

انسان‌هایی که من دوست می‌داشتم

که من دوست می‌دارم؟

□

دیگر جا نیست

قلبت پُراز اندوه است.

می‌ترسی ــ به تو بگویم ــ تو از زندگی می‌ترسی

از مرگ بیش از زندگی

از عشق بیش از هر دو می‌ترسی.

به تاریکی نگاه می‌کنی

از وحشت می‌لرزی

و مرا در کنارِ خود

از یاد

می‌بری.

۱۳۳۴/۶/۱۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بدرود

برایِ زیستن دو قلب لازم است

قلبی که دوست بدارد، قلبی که دوست‌اش بدارند

قلبی که هدیه کند، قلبی که بپذیرد

قلبی که بگوید، قلبی که جواب بگوید

قلبی برای من، قلبی برای انسانی که من می‌خواهم

تا انسان را در کنارِ خود حس کنم.

□

دریاهای چشمِ تو خشکیدنی‌ست

من چشمه‌یی زاینده می‌خواهم.

پستان‌هایت ستاره‌های کوچک است

آن سوی ستاره من انسانی می‌خواهم:

انسانی که مرا بگزیند

انسانی که من او را بگزینم،

انسانی که به دست‌های من نگاه کند

انسانی که به دست‌هایش نگاه کنم،

انسانی در کنارِ من

تا به دست‌های انسان‌ها نگاه کنیم،

انسانی در کنارم، آینه‌یی در کنارم

تا در او بخندم، تا در او بگریم...

□

خدایان نجاتم نمی‌دادند

پیوندِ تُردِ تو نیز

نجاتم نداد

نه پیوندِ تُردِ تو

نه چشم‌ها و نه پستان‌هایت

نه دست‌هایت

کنارِ من قلبت آینه‌یی نبود

کنارِ من قلبت بشری نبود...

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از عموهایت

برای سیاووش کوچک

نه به خاطرِ آفتاب نه به خاطرِ حماسه

به خاطرِ سایه‌یِ بامِ کوچکش

به خاطرِ ترانه‌یی

کوچک‌تر از دست‌های تو

نه به خاطرِ جنگل‌ها نه به خاطرِ دریا

به خاطرِ یک برگ

به خاطرِ یک قطره

روشن‌تر از چشم‌های تو

نه به خاطرِ دیوارها ــ به خاطرِ یک چپر

نه به خاطرِ همه انسان‌ها ــ به خاطرِ نوزادِ دشمن‌اش شاید

نه به خاطرِ دنیا ــ به خاطرِ خانه‌ی تو

به خاطرِ یقینِ کوچکت

که انسان دنیایی‌ست

به خاطرِ آرزوی یک لحظه‌ی من که پیشِ تو باشم

به خاطرِ دست‌های کوچکت در دست‌های بزرگِ من

و لب‌های بزرگِ من

بر گونه‌های بی‌گناهِ تو

به خاطرِ پرستویی در باد، هنگامی که تو هلهله می‌کنی

به خاطرِ شبنمی بر برگ، هنگامی که تو خفته‌ای

به خاطرِ یک لبخند

هنگامی که مرا در کنارِ خود ببینی

به خاطرِ یک سرود

به خاطرِ یک قصه در سردترینِ شب‌ها تاریک‌ترینِ شب‌ها

به خاطرِ عروسک‌های تو، نه به خاطرِ انسان‌هایِ بزرگ

به خاطرِ سنگ‌فرشی که مرا به تو می‌رساند، نه به خاطرِ شاه‌راه‌های دوردست

به خاطرِ ناودان، هنگامی که می‌بارد

به خاطرِ کندوها و زنبورهای کوچک

به خاطرِ جارِ سپیدِ ابر در آسمانِ بزرگِ آرام

به خاطرِ تو

به خاطرِ هر چیزِ کوچک هر چیزِ پاک به خاک افتادند

به یاد آر

عموهایت را می‌گویم

از مرتضا سخن می‌گویم.

۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حریقِ سرد

وقتی که شعله‌ی ظلم

غنچه‌ی لب‌های تو را سوخت

چشمانِ سردِ من

درهایِ کور و فروبسته‌ی شبستانِ عتیقِ درد بود.

باید می‌گذاشتند خاکسترِ فریادِمان را بر همه‌جا بپاشیم

باید می‌گذاشتند غنچه‌ی قلبِمان را بر شاخه‌های انگشتِ عشقی بزرگ‌تر بشکوفانیم

باید می‌گذاشتند سرماهای اندوهِ من آتشِ سوزانِ لبانِ تو را فرونشاند

تا چشمانِ شعله‌وارِ تو قندیلِ خاموشِ شبستانِ مرا برافروزد...

اما ظلمِ مشتعل

غنچه‌ی لبانت را سوزاند

و چشمانِ سردِ من

درهای کور و فروبسته‌ی شبستانِ عتیقِ درد ماند...

۱۳۳۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شعرِِ ناتمام

خُرد و خراب و خسته جوانیِ خود را پُشتِ سر نهاده‌ام

با عصای پیران و

وحشت از فردا و

نفرت از شما

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

□

اکنون من در نیم‌شبانِ عمرِ خویشم

آن‌جا که ستاره‌یی نگاهِ مشتاقِ مرا انتظار می‌کشد...

در نیم‌شبانِ عمرِ خویش‌ام، سخنی بگو با من

ــ زودآشنایِ دیر یافته! ــ

تا آن ستاره اگر تویی،

سپیده‌دمان را من

به دوری و دیری

نفرین کنم.

□

با تو

آفتاب

در واپسین لحظاتِ روزِ یگانه

به ابدیت

لبخند می‌زند.

با تو یک علف و

همه جنگل‌ها

با تو یک گام و

راهی به ابدیت.

ای آفریده‌ی دستانِ واپسین!

با تو یک سکوت و

هزاران فریاد.

دستانِ من از نگاهِ تو سرشار است.

چراغِ رهگذری

شبِ تنبل را

از خوابِ غلیظِ سیاهش بیدار می‌کند

و باران

جوبارِ خشکیده را

در چمنِ سبز

سفر می‌دهد...

۱۳۳۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پیوند

ای سرودِ دریاها! در ساحلِ خشمناکِ سکوتِ من موجی بزن

ستاره‌ی ترانه‌یی برافروز

در بُهتِ مغمومِ خونِ من ای سرودِ دریاها!

□

سه نوید، سه برادری،

بر فرازِ مون‌واله‌ری‌ین واژگون گردید

و آن هر سه

من بودم.

سیزده قربانی، سیزده هرکول

بر درگاهِ معبدِ یونان خاکستر شد

و آن هر سیزده

من بودم.

سیصدهزار دست، سیصدهزار خدا

در تپه‌های قصرِ خدایان، در حلقه‌های زنجیر یکی شد

و آن هر سیصدهزار

منم!

□

آه! من سه نوید، سه برادری،

من سیزده قربانی، سیزده هرکول بوده‌ام

و من اکنون

عقده‌ی ناگشودنیِ سیصدهزار دستم...

ای سرودِ دریاها!

بگذار در ساحلِ خشمناکِ غریوِ تو موجی زنم

و به‌سانِ مرواریدِ یکی صدف

کلمه‌یی در قالبِ تو باشم

ای سرودِ دریاها!

۳ خرداد ۱۳۳۰

گرگان - قره‌تپه

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

برای شما که عشق ِتان زنده‌گی‌ست

شما که عشقِتان زندگی‌ست

شما که خشمِتان مرگ است،

شما که تابانده‌اید در یأسِ آسمان‌ها

امیدِ ستارگان را

شما که به وجود آورده‌اید سالیان را

قرون را

و مردانی زاده‌اید که نوشته‌اند بر چوبه‌ی دارها

یادگارها

و تاریخِ بزرگِ آینده را با امید

در بطنِ کوچکِ خود پرورده‌اید

و شما که پرورده‌اید فتح را

در زهدانِ شکست،

شما که عشقِتان زندگی‌ست

شما که خشمِتان مرگ‌ست!

□

شما که برقِ ستاره‌ی عشقید

در ظلمتِ بی‌حرارتِ قلب‌ها

شما که سوزانده‌اید جرقه‌ی بوسه را

بر خاکسترِ تشنه‌ی لب‌ها

و به ما آموخته‌اید تحمل و قدرت را در شکنجه‌ها

و در تعب‌ها

و پاهای آبله‌گون

با کفش‌های گران

در جُستجوی عشقِ شما می‌کند عبور

بر راه‌های دور

و در اندیشه‌ی شماست

مردی که زورق‌اش را می‌راند

بر آبِ دوردست

شما که عشقِتان زندگی‌ست

شما که خشمِتان مرگ است!

□

شما که زیبایید تا مردان

زیبایی را بستایند

و هر مرد که به راهی می‌شتابد

جادوییِ نوشخندی از شماست

و هر مرد در آزادگیِ خویش

به زنجیرِ زرینِ عشقی‌ست پای‌بست

شما که عشقِتان زندگی‌ست

شما که خشمِتان مرگ است!

□

شما که روحِ زندگی هستید

و زندگی بی شما اجاقی‌ست خاموش،

شما که نغمه‌یِ آغوشِ روحِتان

در گوشِ جانِ مرد فرح‌زاست،

شما که در سفرِ پُرهراسِ زندگی، مردان را

در آغوشِ خویش آرامش بخشیده‌اید

و شما را پرستیده است هر مردِ خودپرست، ــ

عشقِتان را به ما دهید

شما که عشقِتان زندگی‌ست!

و خشمِتان را به دشمنانِ ما

شما که خشمِتان مرگ است!

۱۳ تیر ۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سمفونی تاريک

غنچه‌های یاسِ من امشب شکفته است. و ظلمتی که باغِ مرا بلعیده، از بویِ یاس‌ها معطر و خواب‌آور و خیال‌انگیز شده است.

با عطرِ یاس‌ها که از سینه‌ی شب برمی‌خیزد، بوسه‌هایی که در سایه ربوده شده و خوشبختی‌هایی که تنها خواب‌آلودگی شب ناظرِ آن بوده است بیدار می‌شوند و با سمفونی دلپذیرِ یاس و تاریکی جان می‌گیرند.

و بویِ تلخِ سروها ــ که ضرب‌های آهنگِ اندوه‌زای گورستانی‌ست و به یأس‌های بیدار لالای می‌گوید ــ در سمفونی یاس و تاریکی می‌چکد و میانِ آسمانِ بی‌ستاره و زمینِ خواب‌آلود، شبِ لجوج را از معجونِ عشق و مرگ سرشار می‌کند.

عشق، مگر امشب با شوهرش مرگ وعده‌ی دیداری داشته است... و اینک، دستادست و بالابال بر نسیمِ عبوس و مبهمِ شبانگاه پرسه می‌زنند.

دلتنگی‌های بیهوده‌ی روز در سایه‌هایِ شب دور و محو می‌شوند و پچپچه‌شان، چون ضربه‌هایِ گیج و کش‌دارِ سنج، در آهنگِ تلخ و شیرینِ تاریکی به گوش می‌آید.

و آهنگِ تلخ و شیرینِ تاریکی، امشب سرنوشتی شوم و ملکوتی را در آستانه‌ی رؤیاها برابرِ چشمانِ من به رقص می‌آورد.

□

امشب عشقِ گوارا و دلپذیر، و مرگِ نحس و فجیع، با جبروت و اقتدار زیرِ آسمانِ بی‌نور و حرارت بر سرزمینِ شب سلطنت می‌کنند...

امشب عطرِ یاس‌ها سنگرِ صبر و امیدِ مرا از دلتنگی‌های دشوار و سنگینِ روز بازمی‌ستاند...

امشب بوی تلخِ سروها شعله‌ی عشق و آرزوها را که تازه‌تازه در دلِ من زبانه می‌کشد خاموش می‌کند...

امشب سمفونی تاریکِ یاس‌ها و سروها اندوهِ کهن و لذتِ سرمدی را در دلِ من دوباره به هم می‌آمیزد...

امشب از عشق و مرگ در روحِ من غوغاست...

۱۳۲۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آوازِ شبانه برای کوچه‌ها

خداوندانِ دردِ من، آه! خداوندانِ دردِ من!

خونِ شما بر دیوارِ کهنه‌ی تبریز شتک زد

درختانِ تناورِ دره‌ی سبز

بر خاک افتاد

سردارانِ بزرگ

بر دارها رقصیدند

و آینه‌ی کوچکِ آفتاب

در دریاچه‌ی شور

شکست.

فریادِ من با قلبم بیگانه بود

من آهنگِ بیگانه‌ی تپشِ قلبِ خود بودم زیرا که هنوز نفخه‌ی سرگردانی بیش نبودم زیرا که هنوز آوازم را نخوانده بودم زیرا که هنوز سیم و سنگِ من در هم ممزوج بود.

و من سنگ و سیم بودم من مرغ و قفس بودم

و در آفتاب ایستاده بودم اگر چند،

سایه‌ام

بر لجنِ کهنه

چسبیده بود.

□

ابر به کوه و به کوچه‌ها تُف می‌کرد

دریا جنبیده بود

پیچک‌های خشم سرتاسرِ تپه‌ی کُرد را فروپوشیده بود

بادِ آذرگان از آن‌سوی دریاچه‌ی شور فرا می‌رسید، به بامِ شهر لگد می‌کوفت و غبارِ ولوله‌های خشمناک را به روستاهای دوردست می‌افشاند.

سیلِ عبوسِ بی‌توقف، در بسترِ شهرچای به جلو خزیده بود

فراموش شدگان از دریاچه و دشت و تپه سرازیر می‌شدند تا حقیقتِ بیمار را نجات بخشند و به‌یادآوردنِ انسانیت را به فراموش‌کنندگان فرمان دهند.

من طنینِ سرودِ گلوله‌ها را از فرازِ تپه‌ی شیخ شنیدم

لیکن از خواب برنجهیدم

زیرا که در آن هنگام

هنوز

خوابِ سحرگاهم

با نغمه‌ی ساز و بوسه‌ی بی‌خبر می‌شکست.

□

لب‌خنده‌های مغموم، فشردگیِ غضب‌آلودِ لب‌ها شد ــ

(من خفته بودم.)

ارومیه‌ی گریان خاموش ماند

و در سکوت به غلغله‌ی دوردست گوش فراداد،

(من عشق‌هایم را می‌شمردم)

تک‌تیری

غریوکشان

از خاموشیِ ویرانه‌ی بُرجِ زرتشت بیرون جَست،

(من به جای دیگر می‌نگریستم)

صداهای دیگر برخاست:

بردگان بر ویرانه‌های رنج‌آباد به رقص برخاستند

مردمی از خانه‌های تاریک سر کشیدند

و برفی گران شروع کرد.

پدرم کوتوالِ قلعه‌هایِ فتح‌ناکرده بود:

دریچه‌ی بُرج را بست و چراغ را خاموش کرد.

(من چیزی زمزمه می‌کردم)

برف، پایان‌ناپذیر بود

اما مردمی از کوچه‌ها به خیابان می‌ریختند که برف

پیراهنِ گرمِ برهنگیِ‌شان بود.

(من در کنارِ آتش می‌لرزیدم)

من با خود بیگانه بودم و شعرِ من فریادِ غربتم بود

من سنگ و سیم بودم و راهِ کوره‌هایِ تفکیک را

نمی‌دانستم

اما آن‌ها وصله‌ی خشمِ یکدگر بودند

در تاریکی دستِ یکدیگر را فشرده بودند زیرا که بی‌کسی، آنان را به انبوهیِ خانواده‌ی بی‌کسان افزوده بود.

آنان آسمانِ بارانی را به لبخندِ برهنگان و مخملِ زردِ مزرعه را به رؤیای گرسنگان پیوند می‌زدند. در برف و تاریکی بودند و از برف و تاریکی می‌گذشتند، و فریادِ آنان میانِ همه بی‌ارتباطی‌های دور، جذبه‌یی سرگردان بود:

آنان مرگ را به ابدیتِ زیست گره می‌زدند...

□

و امشب که بادها ماسیده‌اند و خنده‌ی مجنون‌وارِ سکوتی در قلبِ شبِ لنگان‌گذرِ کوچه‌های بلندِ حصارِ تنهاییِ من پُرکینه می‌تپد، کوبنده‌ی نابهنگامِ درهای گرانِ قلبِ من کیست؟

آه! لعنت بر شما، دیرآمدگانِ ازیادرفته: تاریکی‌ها و سکوت! اشباح و تنهایی‌ها! گرایش‌های پلیدِ اندیشه‌های ناشاد!

لعنت بر شما باد!

من به تالارِ زندگیِ خویش دریچه‌یی تازه نهاده‌ام

و بوسه‌ی رنگ‌های نهان را از دهانی دیگر بر لبانِ احساسِ استادانِ خشمِ خویش جای داده‌ام.

دیرگاهی‌ست که من سراینده‌ی خورشیدم

و شعرم را بر مدارِ مغمومِ شهاب‌های سرگردانی نوشته‌ام که از عطشِ نور شدن خاکستر شده‌اند.

من برای روسبیان و برهنگان

می‌نویسم

برای مسلولین و

خاکسترنشینان،

برای آن‌ها که بر خاکِ سرد

امیدوارند

و برای آنان که دیگر به آسمان

امید ندارند.

بگذار خونِ من بریزد و خلاءِ میانِ انسان‌ها را پُرکند

بگذار خونِ ما بریزد

و آفتاب‌ها را به انسان‌های خواب‌آلوده

پیوند دهد...

□

استادانِ خشمِ من ای استادانِ دردکشیده‌ی خشم!

من از بُرجِ تاریکِ اشعارِ شبانه بیرون می‌آیم

و در کوچه‌های پُرنفسِ قیام

فریاد می‌زنم.

من بوسه‌ی رنگ‌های نهان را از دهانی دیگر

بر لبانِ احساسِ خداوندگارانِ دردِ خویش

جای می‌دهم.

۱۳۳۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

با سماجتِ يک الماس ...

و عشقِ سُرخِ یک زهر

در بلورِ قلبِ یک جام

و کش‌وقوسِ یک انتظار

در خمیازه‌ی یک اقدام

و نازِ گلوگاهِ رقصِ تو

بر دلدادگیِ خنجرِ من...

و تو خاموشی کرده‌ای پیشه

من سماجت،

تو یک‌چند

من همیشه.

و لاکِ خونِ یک امضا

که به نامه‌ی هر نیازِ من

زنگار می‌بندد،

و قطره‌قطره‌های خونِ من

که در گلوی مسلولِ یک عشق

می‌خندد،

و خدای یک عشق

خدای یک سماجت

که سحرگاهِ آفرینشِ شبِ یک کامکاری

می‌میرد، ــ

[از زمینِ عشقِ سُرخ‌اش

با دهانِ خونینِ یک زخم

بوسه‌یی گرم می‌گیرد:

«ــ اوه، مخلوقِ من!

باز هم، مخلوقِ من

باز هم!»

و

می‌میرد!]

و تلاشِ عشقِ او

در لبانِ شیرینِ کودکِ من

می‌خندد فردا،

و از قلبِ زلالِ یک جام

که زهرِ سُرخِ یک عشق را در آن نوشیده‌ام

و از خمیازه‌ی یک اقدام

که در کش‌وقوسِ انتظارِ آن مرده‌ام

و از دلدادگیِ خنجرِ خود

که بر نازگاهِ گلوی رقصَت نهاده‌ام

واز سماجتِ یک الماس

که بر سکوتِ بلورینِ تو می‌کشم،

به گوشِ کودکم گوشوار می‌آویزم!

و به‌سانِ تصویرِ سرگردانِ یک قطره باران

که در آیینه‌ی گریزانِ شط می‌گریزد،

عشقم را بلعِ قلبِ تو می‌کنم:

عشقِ سرخی را که نوشیده‌ام در جامِ یک قلب که در آن دیده‌ام گردشِ مغرورِ ماهیِ مرگِ تنم را که بوسه‌ی گرم خواهد گرفت با دهانِ خون‌آلودِ زخمش از زمینِ عشقِ سُرخَش

و چون سماجتِ یک خداوند

خواهد مُرد سرانجام

در بازپسین دَمِ شبِ آفرینشِ یک کام،

و عشقِ مرا که تمامیِ روحِ اوست

چون سایه‌ی سرگردانِ هیکلی ناشناس خواهد بلعید

گرسنگیِ آینه‌یِ قلبِ تو!

□

و اگر نشنوی به تو خواهم شنواند

حماسه‌ی سماجتِ عاشقت را زیرِ پنجره‌ی مشبکِ تاریکِ بلند که در غریوِ قلبش زمزمه می‌کند:

«ــ شوکرانِ عشقِ تو که در جامِ قلبِ خود نوشیده‌ام

خواهدم کُشت.

و آتشِ این همه حرف در گلویم

که برایِ برافروختنِ ستارگانِ هزار عشق فزون است

در ناشنواییِ گوشِ تو

خفه‌ام خواهد کرد!»

۱۳ تیرِ ۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

رُکسانا

بگذار پس از من هرگز کسی نداند از رُکسانا با من چه گذشت.

بگذار کسی نداند

که چگونه من از روزی که تخته‌های کفِ این کلبه‌ی چوبینِ ساحلی رفت و آمدِ کفش‌های سنگینم را

بر خود احساس کرد

و سایه‌ی دراز و سردم بر ماسه‌های مرطوبِ این ساحلِ متروک کشیده شد،

تا روزی که دیگر آفتاب به چشم‌هایم نتابد،

با شتابی امیدوار کفنِ خود را دوخته‌ام، گورِ خود را کنده‌ام...

□

اگرچه نسیم‌وار از سرِ عمرِ خود گذشته‌ام

و بر همه چیز ایستاده‌ام و در همه چیز تأمل کرده‌ام رسوخ کرده‌ام؛

اگرچه همه چیز را به دنبالِ خود کشیده‌ام:

همه‌یِ حوادث را، ماجراها را، عشق‌ها و رنج‌ها را به دنبالِ خود کشیده‌ام

و زیرِ این پرده‌ی زیتونی رنگ که پیشانیِ آفتاب‌سوخته‌ی من است پنهان کرده‌ام، ــ

اما من هیچ کدامِ این‌ها را نخواهم گفت

لام‌تاکام حرفی نخواهم زد

می‌گذارم هنوز چو نسیمی سبک از سرِ بازمانده‌ی عمرم بگذرم

و بر همه چیز بایستم و در همه چیز تأمل کنم، رسوخ کنم.

همه چیز را دنبالِ خود بکشم و زیرِ پرده‌ی زیتونی رنگ پنهان کنم:

همه‌ی حوادث و ماجراها را،

عشق‌ها را و رنج‌ها را مثلِ رازی مثلِ سرّی پُشتِ این پرده‌ی ضخیم به چاهی بی‌انتها بریزم،

نابودِشان کنم و از آن همه لام‌تاکام با کسی حرفی نزنم...

بگذار کسی نداند که چگونه من به جایِ نوازش شدن، بوسیده شدن، گزیده شده‌ام!

بگذار هیچ‌کس نداند، هیچ‌کس! و از میانِ همه‌ی خدایان، خدایی جز فراموشی بر این همه رنج آگاه نگردد.

و به‌کلی مثلِ این که این‌ها همه نبوده است،

اصلاً نبوده است و من همچون تمامِ آن کسان که دیگر نامی ندارند

ــ نسیم‌وار از سرِ این‌ها همه نگذشته‌ام و بر این‌ها همه تأمل نکرده‌ام،

این‌ها همه را ندیده‌ام...

بگذار هیچ‌کس نداند،

هیچ‌کس نداند تا روزی که سرانجام، آفتابی که باید به چمن‌ها و جنگل‌ها بتابد،

آبِ این دریایِ مانع را بخشکاند و مرا چون قایقی فرسوده به شن بنشاند

و بدین‌گونه، روحِ مرا به رُکسانا ــ روحِ دریا و عشق و زندگی ــ باز رساند.

چرا که رُکسانایِ من مرا به هجرانی که اعصاب را می‌فرساید و دلهره می‌آورد محکوم کرده است.

و محکومم کرده است

که تا روزِ خشکیدنِ دریاها به انتظارِ رسیدنِ بدو ــ در اضطرابِ انتظاری سرگردان ــ محبوس بمانم...

و این است ماجرایِ شبی که به دامنِ رُکسانا آویختم و از او خواستم که مرا با خود ببرد.

چرا که رُکسانا ــ روحِ دریا و عشق و زندگی ــ در کلبه‌ی چوبینِ ساحلی نمی‌گنجید،

و من بی‌وجودِ رُکسانا ــ بی‌تلاش و بی‌عشق و بی‌زندگی ــ در ناآسودگی و نومیدی زنده نمی‌توانستم بود...

□

...سرانجام، در عربده‌های دیوانه‌وارِ شبی تار و توفانی که دریا تلاشی زنده داشت

و جرقه‌های رعد، زندگی را در جامه‌ی قارچ‌های وحشی به دامنِ کوهستان می‌ریخت؛

دیرگاه از کلبه‌ی چوبینِ ساحلی بیرون آمدم.

و توفان با من درآویخت و شنلِ سُرخِ مرا تکان داد و من در زردتابیِ فانوس، مخملِ کبودِ آسترِ آن را دیدم.

و سرمایِ پاییزی استخوان‌های مرا لرزاند.

اما سایه‌ی درازِ پاهایم که به‌دقت از نورِ نیم‌رنگِ فانوس می‌گریخت

و در پناهِ من به ظلمتِ خیس و غلیظِ شب می‌پیوست، به رفت‌وآمد تعجیل می‌کرد.

و من شتابم را بر او تحمیل می‌کردم.

و دلم در آتش بود.

و موجِ دریا از سنگ‌چینِ ساحل لب‌پَر می‌زد.

و شب سنگین و سرد و توفانی بود. زمین پُرآب و هوا پُرآتش بود.

و من در شنلِ سُرخِ خویش، شیطان را می‌مانستم که به مجلسِ عشرت‌های شوق‌انگیز می‌رفت.

اما دلم در آتش بود و سوزندگیِ این آتش را در گلوی خوداحساس می‌کردم.

و باد، مرا از پیش‌رفتن مانع می‌شد...

کنارِ ساحلِ آشوب، مرغی فریاد زد

و صدایِ او در غرشِ روشنِ رعد خفه شد.

و من فانوس را در قایق نهادم.

و ریسمانِ قایق را از چوب‌پایه جدا کردم.

و در واپس‌رفتِ نخستین موجی که به زیرِ قایق رسید،

رو به دریای ظلمت‌آشوب پارو کشیدم.

و در ولوله‌ی موج و باد ــ در آن شبِ نیمه‌خیسِ غلیظ ــ به دریای دیوانه درآمدم

که کفِ جوشانِ غیظ بر لبانِ کبودش می‌دوید.

موج از ساحل بالا می‌کشید

و دریا گُرده تهی می‌کرد

و من در شیبِ تهی‌گاهِ دریا چنان فرو می‌شدم

که برخوردِ کفِ قایق را با ماسه‌هایی که دریایِ آبستن هرگز نخواهدِشان زاد،

احساس می‌کردم.

اما می‌دیدم که ناآسودگیِ روحِ من اندک‌اندک خود را به آشفته‌گیِ دنیایِ خیس و تلاش‌کارِ بیرون وامی‌گذارد.

و آرام‌آرام، رسوبِ آسایش را در اندرونِ خود احساس می‌کردم.

لیکن شب آشفته بود

و دریا پرپر می‌زد

و مستی دیرسیرابی در آشوبِ سردِ امواجِ دیوانه به جُستجویِ لذتی گریخته عربده می‌کشید...

و من دیدم که آسایشی یافته‌ام

و اکنون به حلزونی دربه‌در می‌مانم که در زیروزِبَررفتِ بی‌پایانِ شتابندگانِ دریا صدفی جُسته است.

و می‌دیدم که اگر فانوس را به آب افکنم و سیاهیِ شب را به فروبستگیِ چشمانِ خود تعبیر کنم،

به بودای بی‌دغدغه ماننده‌ام که درد را از آن روی که طلیعه‌تازِ نیروانا می‌داند به دلاسودگی برمی‌گزارد.

اما من از مرگ به زندگی گریخته بودم.

و بویِ لجنِ نمک‌سودِ شبِ خفتن‌جایِ ماهی‌خوارها که با انقلابِ امواجِ برآمده همراهِ وزشِ باد

در نفسِ من چپیده بود، مرا به دامنِ دریا کشیده بود.

و زیروفرارفتِ زنده‌وارِ دریا، مرا به‌سانِ قایقی که بادِ دریا ریسمانش را بگسلد

از سکونِ مرده‌وارِ ساحل بر آب رانده بود،

و در می‌یافتم از راهی که بودا گذشته است به زندگی بازمی‌گردم.

و در این هنگام

در زردتابیِ نیم‌رنگِ فانوس، سرکشیِ کوهه‌های بی‌تاب را

می‌نگریستم.

و آسایشِ تن و روحِ من در اندرونِ من به خواب می‌رفت.

و شب آشفته بود

و دریا چون مرغی سرکنده پرپر می‌زد و به‌سانِ مستی ناسیراب به جُستجویِ لذت عربده می‌کشید.

□

در یک آن، پنداشتم که من اکنون همه چیزِ زندگی را به‌دلخواهِ خود یافته‌ام.

یک چند، سنگینیِ خُردکننده‌ی آرامشِ ساحل را در خفقانِ مرگی بی‌جوش،

بر بی‌تابیِ روحِ آشفته‌یی که به دنبالِ آسایش می‌گشت تحمل کرده بودم:

ــ آسایشی که از جوشش مایه می‌گیرد!

و سرانجام در شبی چنان تیره، به‌سانِ قایقی که بادِ دریا ریسمانش را بگسلد،

دل به دریای توفانی زده بودم.

و دریا آشوب بود.

و من در زیروفرارفتِ زنده‌وارِ آن‌که خواهشی پُرتپش در هر موجِ بی‌تابش گردن می‌کشید،

مایه‌ی آسایش و زندگیِ خود را بازیافته بودم، همه چیزِ زندگی را به‌دلخواهِ خویش به‌دست آورده بودم.

اما ناگهان در آشفتگیِ تیره و روشنِ بخار و مهِ بالایِ قایق ــ که شب گهواره جنبانش بود ــ

و در انعکاسِ نورِ زردی که به مخملِ سُرخِ شنلِ من می‌تافت، چهره‌یی آشنا به چشمانم سایه زد.

و خیزاب‌ها، کنارِ قایقِ بی‌قرارِ بی‌آرام در تبِ سردِ خود می‌سوختند.

فریاد کشیدم: «رُکسانا!»

اما او در آرامشِ خود آسایش نداشت

و غریوِ من به مانندِ نفسی که در توده‌هایِ عظیم دود دَمَند، چهره‌ی او را برآشفت.

و این غریو،

رخساره‌ی رویاییِ او را به‌سانِ روحِ گنه‌کاری شبگرد که از آوازِ خروس نزدیکیِ سپیده‌دمان را احساس کند،

شکنجه کرد.

و من زیرِ پرده‌ی نازکِ مه و ابر، دیدمش که چشمانش را به خواب گرفت

و دندان‌هایش را از فشارِ رنجی گنگ برهم فشرد.

فریاد کشیدم: «رُکسانا!»

اما او در آرامشِ خود آسوده نبود

و به‌سانِ مهی از باد آشفته،

با سکوتی که غریوِ مستانه‌ی توفانِ دیوانه را در زمینه‌ی خود پُررنگ‌تر می‌نمود

و برجسته‌تر می‌ساخت و برهنه‌تر می‌کرد، گفت:

«ــ من همین دریای بی‌پایانم!»

و در دریا آشوب بود

در دریا توفان بود...

فریاد کشیدم: «ــ رُکسانا!»

اما رُکسانا در تبِ سردِ خود می‌سوخت

و کفِ غیظ بر لبِ دریا می‌دوید

و در دلِ من آتش بود

و زنِ مه‌آلود که رخسارش از انعکاسِ نورِ زردِ فانوس بر مخملِ سُرخِ شنلِ من رنگ می‌گرفت

و من سایه‌ی بزرگِ او را بر قایق و فانوس و روحِ خود احساس می‌کردم،

با سکوتی که شُکوهش دلهره‌آور بود، گفت:

«ــ من همین توفانم من همین غریوم

من همین دریای آشوبم که آتشِ صدهزار خواهشِ زنده در هر موجِ بی‌تابش شعله می‌زند!»

«رُکسانا!»

«ــ اگر می‌توانستی بیایی، تو را با خود می‌بردم.

تو نیز ابری می‌شدی و هنگامِ دیدارِ ما از قلبِ ما آتش می‌جَست و دریا و آسمان را روشن می‌کرد...

در فریادهای توفانیِ خود سرود می‌خواندیم

در آشوبِ امواجِ کف کرده‌ی دورگریزِ خود آسایش می‌یافتیم

و در لهیبِ آتشِ سردِ روحِ پُرخروشِ خود می‌زیستیم...

اما تو نمی‌توانی بیایی، نمی‌توانی

تو نمی‌توانی قدمی از جای خود فراتر بگذاری!»

«ــ می‌توانم

رُکسانا!

می‌توانم»...

«ــ می‌توانستی، اما اکنون نمی‌توانی

و میانِ من و تو به همان اندازه فاصله هست

که میانِ ابرهایی که در آسمان و انسان‌هایی که بر زمین سرگردانند...»

«ــ رُکسانا...»

و دیگر در فریادِ من آتشِ امیدی جرقه نمی‌زد.

«ــ شاید بتوانی تا روزی که هنوز آخرین نشانه‌های زندگی را از تو بازنستانده‌اند

چونان قایقی که بادِ دریا ریسمانش را از چوب‌پایه‌ی ساحل بگسلد

بر دریای دلِ من عشقِ من زندگیِ من بی‌وقفه‌گردی کنی...

با آرامشِ من آرامش یابی در توفانِ من بغریوی و ابری که به دریا می‌گرید

شورابِ اشک را از چهره‌ات بشوید.

تا اگر روزی،

آفتابی که باید بر چمن‌ها و جنگل‌ها بتابد آبِ این دریا را فرو خشکاند

و مرا گودالی بی‌آب و بی‌ثمر کرد، تو نیز به‌سانِ قایقی برخاک‌افتاده بی‌ثمر گردی

و بدین‌گونه، میانِ تو و من آشناییِ نزدیک‌تری پدید آید.

اما اگر اندیشه کنی که هم‌اکنون می‌توانی

به من که روحِ دریا روحِ عشق و روحِ زندگی هستم بازرسی،

نمی‌توانی، نمی‌توانی!»

«ــ رُک... سا... نا»

و فریادِ من دیگر به پچپچه‌یی مأیوس و مضطرب مبدل گشته بود.

و دریا آشوب بود.

و خیالِ زندگی با درونِ شوریده‌اش عربده می‌زد.

و رُکسانا بر قایق و من و بر همه‌ی دریا در پیکرِ ابری که از باد به هم برمی‌آمد

در تبِ زنده‌ی خود غریو می‌کشید:

«ــ شاید به هم بازرسیم:

روزی که من به‌سانِ دریایی خشکیدم،

و تو چون قایقی فرسوده بر خاک ماندی

اما اکنون میانِ ما فاصله چندان است

که میانِ ابرهایی که در آسمان و انسان‌هایی که بر زمین سرگردانند».

«ــ می‌توانم

رُکسانا!

می‌توانم...»

«ــ نمی‌توانی!

نمی‌توانی»

«ــ رُکسانا...»

خواهشِ متضرعی در صدایم می‌گریست

و در دریا آشوب بود.

«ــ اگر می‌توانستی تو را با خود می‌بردم

تو هم بر این دریای پُرآشوب موجی تلاش‌کار می‌شدی

و آنگاه در التهابِ شب‌هایِ سیاه و توفانی

که خواهشی قالب‌شکاف در هر موجِ بی‌تابِ دریا گردن می‌کشد،

در زیروفرارفتِ جاویدانِ کوهه‌های تلاش، زندگی می‌گرفتیم.»

بی‌تاب در آخرین حمله‌ی یأس کوشیدم تا از جای برخیزم اما زنجیرِ لنگری به خروار بر پایم بود.

و خیزاب‌ها کنارِ قایقِ بی‌قرارِ بی‌سکون در تبِ سردِ خود می‌سوختند.

و روحِ تلاشنده‌ی من در زندانِ زمخت و سنگینِ تنم می‌افسرد

و رُکسانا بر قایق و من و دریا در پیکرِ ابری که از باد به‌هم برآید،

با سکوتی که غریوِ شتابندگانِ موج را بر زمینه‌ی خود برجسته‌تر می‌کرد فریاد می‌کشید:

«ــ نمی‌توانی!

و هرکس آن‌چه را که دوست می‌دارد در بند می‌گذارد.

و هر زن مرواریدِ غلتانِ خود را به زندانِ صندوقش محبوس می‌دارد،

و زنجیرهای گران را من بر پایت نهاده‌ام،

ورنه پیش از آن‌که به من رسی طعمه‌ی دریای بی‌انتها شده بودی

و چشمانت چون دو مرواریدِ جاندار که هرگز صیدِ غواصانِ دریا نگردد،

بلعِ صدف‌ها شده بود...

تو نمی‌توانی بیایی

نمی‌توانی بیایی!

تو می‌باید به کلبه‌ی چوبینِ ساحلی بازگردی

و تا روزی که آفتاب مرا و تو را بی‌ثمر نکرده است،

کنارِ دریا از عشقِ من، تنها از عشقِ من روزی بگیری...»

□

من در آخرین شعله‌ی زردتابِ فانوس،

چکشِ باران را بر آب‌های کف کرده‌ی بی‌پایانِ دریا دیدم

و سحرگاهان مردانِ ساحل،

در قایقی که امواجِ سرگردان به خاک کشانده بود مدهوشم یافتند...

□

بگذار کسی نداند که ماجرایِ من و رُکسانا چگونه بود!

من اکنون در کلبه‌یِ چوبینِ ساحلی که باد در سفالِ بامش عربده می‌کشد

و باران از درزِ تخته‌های دیوارش به درون نشت می‌کند،

از دریچه به دریای آشوب می‌نگرم

و از پسِ دیوارِ چوبین،

رفت‌وآمدِ آرام و متجسسانه‌ی مردمِ کنجکاوی را که به تماشای دیوانگان رغبتی دارند

احساس می‌کنم.

و می‌شنوم که زیرِ لب با یکدیگر می‌گویند:

«ــ هان گوش کنید،

دیوانه هم‌اکنون با خود سخن خواهد گفت».

و من از غیظ لب به دندان می‌گزم

و انتظارِ آن روزِ دیرآینده که آفتاب،

آبِ دریاهای مانع را خشکانده باشد

و مرا چون قایقی رسیده به ساحل به خاک نشانده باشد

و روحِ مرا به رُکسانا ــ روحِ دریا و عشق و زندگی ــ باز رسانده باشد،

به سانِ آتشِ سردِ امیدی در تَهِ چشمانم شعله می‌زند.

و زیرِ لب با سکوتی مرگبار فریاد می‌زنم:

«رُکسانا!»

و غریوِ بی‌پایانِ رُکسانا را می‌شنوم

که از دلِ دریا،

با شتابِ بی‌وقفه‌ی خیزاب‌های دریا که هزاران خواهشِ زنده در هر موجِ بی‌تابش گردن می‌کشد،

یکریز فریاد می‌زند:

«ــ نمی‌توانی بیایی!

نمی‌توانی بیایی!»...

مشت بر دیوارِ چوبین می‌کوبم

و به مردمِ کنجکاوی که از دیدارِ دیوانگان دلشاد می‌شوند

و سایه‌شان که به درزِ تخته‌ها می‌افتد حدودِ هیکلِشان را مشخص می‌کند،

نهیب می‌زنم:

«ــ می‌شنوید؟

بدبخت‌ها

می‌شنوید؟»

و سایه‌ها از درزِ تخته‌های دیوار به زمین می‌افتند.

و من، زیرِ ضربِ پاهای گریزآهنگ،

فریادِ رُکسانا را می‌شنوم که از دلِ دریا،

با شتابِ بی‌وقفه‌ی امواجِ خویش،

همراهِ بادی که از فرازِ آب‌های دوردست می‌گذرد،

یک‌ریز فریاد می‌کشد:

«ــ نمی‌توانی بیایی!

نمی‌توانی بیایی!».

۱۳۲۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غزلِ آخرین انزوا

۱

من فروتن بوده‌ام

و به فروتنی،

از عمقِ خواب‌های پریشانِ خاکساریِ خویش

تمامیِ عظمتِ عاشقانه‌ی انسانی را سروده‌ام

تا نسیمی برآید.

نسیمی برآید و ابرهای قطرانی را پاره‌پاره کند.

و من به‌سانِ دریایی از صافیِ آسمان پُرشوم ــ از آسمان و مرتع و مردم پُر شوم.

تا از طراوتِ برفیِ آفتابِ عشقی که بر افقم می‌نشیند،

یک‌چند در سکوت و آرامشِ بازنیافته‌ی خویش از سکوتِ خوش‌آوازِ «آرامش» سرشار شوم ــ

چرا که من،

دیرگاهی‌ست جز این قالبِ خالی که به دندانِ طولانیِ لحظه‌ها خاییده شده است نبوده‌ام؛

جز منی که از وحشتِ خلأِ خویش فریاد کشیده است نبوده‌ام...

□

پیکری

چهره‌یی

دستی

سایه‌یی ــ

بیدارخوابیِ هزاران چشم در رؤیا و خاطره؛

سایه‌ها

کودکان

آتش‌ها

زنان ــ

سایه‌های کودک و آتش‌های زن؛

سنگ‌ها

دوستان

عشق‌ها

دنیاها ــ

سنگ‌های دوست و عشق‌های دنیا؛

درختان

مردگان ــ

و درختانِ مرده؛

وطنی که هوا و آفتابِ شهرها،

و جراحات و جنسیت‌های همشهریان را به قالبِ خود گیرد؛

و چیزی دیگر، چیزی دیگر،

چیزی عظیم‌تر از تمامِ ستاره‌ها تمامِ خدایان:

قلبِ زنی که مرا کودکِ دست‌نوازِ دامنِ خود کند!

چرا که من دیرگاهی‌ست

جز این هیبتِ تنهایی که به دندانِ سردِ بیگانگی‌ها جویده شده است نبوده‌ام

ــ جز منی که از وحشتِ تنهاییِ خود فریاد کشیده است نبوده‌ام...

□

نامِ هیچ‌کجا و همه‌جا

نامِ هیچ‌گاه و همه‌گاه...

آه که چون سایه‌یی به زبان می‌آمدم

بی‌آنکه شفقِ لبانم بگشاید

و به‌سانِ فردایی از گذشته می‌گذشتم

بی‌آنکه گوشت‌های خاطره‌ام بپوسد.

□

سوادی از عشق نیاموخته و هرگز سخنی آشنا به هیچ زبانِ آشنایی نخوانده و نشنیده. ــ

سایه‌یی که با پوک سخن می‌گفت!

□

عشقی به‌روشنی‌انجامیده را بر سرِ بازاری فریاد نکرده،

منادی‌یِ نامِ انسان و تمامیِ دنیا چگونه بوده‌ام؟

آیا فرداپرستان را با دُهُلِ درون‌خالیِ قلبم فریب می‌داده‌ام؟

□

من جارِ خاموشِ سقفِ لانه‌ی سردِ خود بودم

من شیرخواره‌ی مادرِ یأسِ خود، دامن‌آویزِ دایه‌ی دردِ خود بودم.

آه که بدونِ شک این خلوتِ یأس‌انگیزِ توجیه‌نکردنی

(این سرچشمه‌ی جوشان و سهمگینِ قطرانِ تنهایی، در عمقِ قلبِ انسانی)

برای درد کشیدن انگیزه‌یی خالص است.

و من ــ اسکندرِ مغمومِ ظلماتِ آبِ رنجِ جاویدان ــ چگونه درین دالانِ تاریک،

فریادِ ستارگان را سروده‌ام؟

آیا انسان معجزه‌یی نیست؟

انسان... شیطانی که خدا را به‌زیر آورد،

جهان را به بند کشید

و زندان‌ها را درهم شکست!

ــ کوه‌ها را درید،

دریاها را شکست،

آتش‌ها را نوشید

و آب‌ها را خاکستر کرد!

انسان... این شقاوتِ دادگر! این متعجبِ اعجاب‌انگیز!

انسان... این سلطانِ بزرگ‌ترین عشق و عظیم‌ترین انزوا!

انسان... این شهریارِ بزرگ که در آغوشِ حرمِ اسرارِ خویش آرام یافته است

و با عظمتِ عصیانیِ خود به رازِ طبیعت و پنهانگاهِ خدایانِ خویش پهلو می‌زند!

انسان!

و من با این زن با این پسر با این برادرِ بزرگواری که شبِ بی‌شکافم را نورانی کرده است،

با این خورشیدی که پلاسِ شب را از بامِ زندانِ بی‌روزنم برچیده است،

بی‌عشق و بی‌زندگی سخن از عشق و زندگی چگونه به میان آورده‌ام؟

آیا انسان معجزه‌یی نیست؟

□

آه، چگونه تا دیگر این مارشِ عظیمِ اقیانوس را نشنوم؛

تا دیگر این نگاهِ آینده را در نی‌نیِ شیطانِ چشمِ کودکانم ننگرم؛

تا دیگر این زیباییِ وحشت‌انگیزِ همه‌جاگیر را احساس نکنم

حصارِ بی‌پایانی از کابوس به گِرداگِردِ رؤیاهایم کشیده بودند،

و من، آه! چگونه اکنون

تنگ در تنگیِ دردها و دست‌ها شده‌ام!

□

به خود گفتم: «ــ هان!

من تنها و خالی‌ام.

به‌هم‌ریختگیِ دهشتناکِ غوغای سکوت و سرودهای شورش را می‌شنوم،

و خود بیابانی بی‌کس و بی‌عابرم که پامالِ لحظه‌های گریزنده‌ی زمان است.

عابرِ بیابانی بی‌کس‌ام که از وحشتِ تنهاییِ خود فریاد می‌زند...

من تنها و خالی‌ام و ملتِ من جهانِ ریشه‌های معجزآساست

من منفذِ تنگ‌چشمیِ خویش‌ام و ملتِ من گذرگاهِ آب‌های جاویدان است

من ظرافت و پاکیِ اشک‌ام و ملتِ من عرق و خونِ شادی‌ست...

آه، به جهنم! ــ پیراهنِ پشمینِ صبر بر زخم‌های خاطره‌ام می‌پوشم

و دیگر هیچ‌گاه به دریوزگیِ عشق‌های وازده بر دروازه‌ی کوتاهِ قلب‌های گذشته حلقه نمی‌زنم.

۲

تو اجاقِ همه‌ی چشمه‌ساران

سحرگاهِ تمامِ ستارگان

و پرنده‌ی جمله‌ی نغمه‌ها و سعادت‌ها را به من می‌بخشی.

تو به من دست می‌زنی و من

در سپیده‌دمِ نخستین چشم‌گشودگیِ خویش به زندگی باز می‌گردم.

پیشِ پایِ منتظرم

راه‌ها

چون مُشتِ بسته‌یی می‌گشاید

و من

در گشودگیِ دستِ راه‌ها

به پیوستگیِ انسان‌ها و خدایان می‌نگرم.

نوبرگی بر عشقم جوانه می‌زند

و سایه‌ی خنکی بر عطشِ جاویدانِ روحم می‌افتد

و چشمِ درشتِ آفتاب‌های زمینی

مرا

تا عمقِ ناپیدای روحم

روشن می‌کند.

□

عشقِ مردم آفتاب است

اما من بی‌تو

بی‌تو زمینی بی‌گیا بودم...

در لبانِ تو

آبِ آخرین انزوا به خواب می‌رود

و من با جذبه‌یِ زودشکنِ قلبی که در کارِ خاموش‌شدن بود

به سرودِ سبزِ جرقه‌های بهار گوش می‌دارم.

رویِ تمی از: ژ.آ. کلان‌سیه

۱۳۳۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غزلِ بزرگ

همه بت‌هایم را می‌شکنم

تا فرش کنم بر راهی که تو بگذری

برای شنیدنِ ساز و سرودِ من.

همه بت‌هایم را می‌شکنم

ـ ای میهمانِ یک شبِ اثیریِ زودگذر! ـ

تا راهِ بی‌پایانِ غزلم،

از سنگ‌فرشِ بت‌هایی که

در معبدِ ستایشِ‌شان چو عودی در آتش سوخته‌ام،

تو را به نهانگاهِ دردِ من آویزد.

□

گرچه انسانی را در خود کشته‌ام

گرچه انسانی را در خود زاده‌ام

گرچه در سکوتِ دردبارِ خود مرگ و زندگی را شناخته‌ام،

اما میانِ این هر دو ــ شاخه‌ی جدامانده‌ی من! ــ

میانِ این هر دو

من

لنگرِ پُررفت‌وآمدِ دردِ تلاشِ بی‌توقفِ خویش‌ام.

□

این طرف،

در افقِ خونینِ شکسته،

انسانِ من ایستاده است.

او را می‌بینم، او را می‌شناسم:

روحِ نیمه‌اش در انتظارِ نیمِ دیگرِ خود درد می‌کشد:

«ــ مرا نجات بده ای کلیدِ بزرگِ نقره!

مرا نجات بده!»

و آن طرف

در افقِ مهتابیِ ستاره‌بارانِ رودررو،

زنِ مهتابیِ من...

و شبِ پُرآفتابِ چشمش در شعله‌هایِ بنفشِ درد طلوع می‌کند:

«ــ مرا به پیشِ خودت ببر!

سردارِ بزرگِ رؤیاهایِ سپیدِ من!

مرا به پیشِ خودت ببر!»

و میانِ این هر دو افق

من ایستاده‌ام

و دردِ سنگینِ این هر دو افق

بر سینه‌ی من می‌فشارد

□

من از آن روز که نگاهم دوید

و پرده‌های آبی و زنگاری را شکافت

و من به چشمِ خویش انسانِ خود را دیدم

که بر صلیبِ روحِ نیمه‌اش به چارمیخ آویخته است

در افقِ شکسته‌ی خونین‌اش،

دانستم که در افقِ ناپیدای رودرروی انسانِ من

ــ میانِ مهتاب و ستاره‌ها ــ

چشم‌های درشت و دردناکِ روحی

که به دنبالِ نیمه‌ی دیگرِ خود می‌گردد

شعله می‌زند.

و اکنون آن زمان دررسیده است

که من به صورتِ دردی جان‌گزای درآیم؛

دردِ مقطعِ روحی که شقاوت‌های نادانی،

آن را ازهم‌دریده است.

و من اکنون

یک‌پارچه دردم...

□

در آفتابِ گرمِ یک بعدازظهرِ تابستان

در دنیای بزرگِ دردم زاده شدم.

دو چشمِ بزرگِ خورشیدی در چشم‌های من شکفت

و دو سکوتِ پُرطنین در گوشواره‌های من درخشید:

«ــ نجاتم بده ای کلیدِ بزرگِ نقره‌ی زندانِ تاریکِ من،

مرا نجات بده!»

«ــ مرا به پیشِ خودت ببر،

سردارِ رؤیاییِ خواب‌های سپیدِ من،

مرا به پیشِ خودت ببر!»

□

زنِ افقِ ستاره‌بارانِ مهتابی به زانو درآمد.

کمرِ پُردردش بر دست‌های من لغزید.

موهایش بر گلوگاهش ریخت و به میانِ پستان‌هایش جاری شد.

سایه‌ی لبِ زیرینش بر چانه‌اش دوید

و سرش به دامنِ انسانِ من غلتید

تا دو نیمه‌ی روحِشان جذبِ هم گردد.

حبابِ سیاهِ دنیای چشمش در اشک غلتید.

روح‌ها درد کشیدند و ابرهای ظلم برق زد.

سرش به دامنِ انسانِ من بود،

اما چندان که چشم گشود او را نشناخت:

کمرش چون مار سُرید،

لغزید و گریخت،

در افقِ ستاره‌بارانِ مهتابی طلوع کرد و باز نالید:

«ــ سردارِ رؤیاهای نقره‌یی، مرا به کنارِ خودت ببر!»

و ناله‌اش میانِ دو افق سرگردان شد:

«ــ مرا به کنارِ خودت ببر!»

و بر شقیقه‌های دردناکِ من نشست.

□

میانِ دو افق،

بر سنگ‌فرشِ ملعنت،

راهِ بزرگِ من پاهای مرا می‌جوید.

و ساکت شوید،

ساکت شوید تا سم‌ْضربه‌های اسبِ سیاه و لُختِ یأسم را بنوشم،

با یال‌های آتشِ تشویش‌اش.

به کنار! به کنار!

تا تصویرهای دور و نزدیک را ببینم بر پرده‌های افقِ ستاره‌بارانِ رودررو:

تصویرهای دور و نزدیک،

شباهت و بیگانگی،

دوست داشتن و راست گفتن ــ

و نه کینه ورزیدن

و نه فریب دادن...

□

میانِ آرزوهایم خفته‌ام.

آفتابِ سبز،

تبِ شن‌ها و شوره‌زارها را در گاهواره‌ی عظیمِ کوه‌های یخ می‌جنباند

و خونِ کبودِ مردگان در غریوِ سکوتِشان از ساقه‌ی بابونه‌های بیابانی بالا می‌کشد؛

و خستگیِ وصلی که امیدش با من نیست، مرا با خود بیگانه می‌کند:

خستگیِ وصل، که به‌سانِ لحظه‌ی تسلیم، سفید است و شرم‌انگیز.

□

در آفتابِ گرمِ بعدازظهرِ یک تابستان،

مرا در گهواره‌ی پُردردِ یأسم جنباندند.

و رطوبتِ چشم‌اندازِ دعاهای هرگز مستجاب نشده‌ام را

چون حلقه‌ی اشکی به هزاران هزار چشمانِ بی‌نگاهِ آرزوهایم بستند.

□

راهِ میانِ دو افق

طولانی و بزرگ

سنگلاخ و وحشت‌انگیز است.

ای راهِ بزرگِ وحشی

که چخماقِ سنگ‌فرش‌ات مدام چون لحظه‌های میانِ دیروز و فردا

در نبضِ اکنونِ من

با جرقه‌های ستاره‌یی‌ات دندان می‌کروجد!

ــ آیا این ابرِ خفقانی که پایانِ تو را بعلیده

دودِ همان «عبیرِ توهین شده» نیست

که در مشامِ یک «نافهمی» بوی مُردار داده است؟

اما رؤیتِ این جامه‌های کثیف بر اندامِ انسان‌های پاک، چه دردانگیز است!

□

و این منم که خواهشی کور و تاریک در جایی دور و دست نیافتنی از روحم ضجه می‌زند.

و چه چیز آیا،

چه چیز بر صلیبِ این خاکِ خشکِ عبوسی

که سنگینیِ مرا متحمل نمی‌شود

میخ‌کوبم می‌کند؟

آیا این همان جهنمِ خداوند است

که در آن جز چشیدنِ دردِ آتش‌های گُل‌انداخته‌ی کیفرهای بی‌دلیل راهی نیست؟

و کجاست؟

به من بگویید که کجاست

خداوندگارِ دریای گودِ خواهش‌های پُرتپشِ هر رگِ من،

که نامش را جاودانه

با خنجرهای هر نفسِ درد بر هر گوشه‌ی جگرِ چلیده‌ی خود نقش کرده‌ام؟

و سکوتی به پاسخِ من، سکوتی به پاسخِ من!

سکوتی به سنگینیِ لاشه‌ی مردی که امیدی با خود ندارد!

□

میانِ دو پاره‌ی روحِ من هواها و شهرهاست

انسان‌هاست با تلاش‌ها و خواهش‌هاشان

دهکده‌هاست با جویبارها

و رودخانه‌هاست با پل‌هاشان، ماهی‌ها و قایق‌هاشان.

میانِ دو پاره‌ی روحِ من طبیعت و دنیاست ــ

دنیا

من نمی‌خواهم ببینمش!

تا نمی‌دانستم

که پاره‌ی دیگرِ این روح کجاست،

رؤیایی خالی بودم:

ـ رؤیایی خالی، بی‌سر و ته، بی‌شکل و بی‌نگاه...

و اکنون که میانِ این دو افقِ بازیافته سنگ‌فرشِ ظلم خفته است

می‌بینم که دیگر نیستم،

دیگر هیچ نیستم حتا سایه‌یی که از پسِ جانداری بر خاک جنبد.

□

شبِ پرستاره‌ی چشمی در آسمانِ خاطره‌ام طلوع کرده است:

دور شو آفتابِ تاریکِ روز!

دیگر نمی‌خواهم تو را ببینم،

دیگر نمی‌خواهم،

نمی‌خواهم هیچ‌کس را بشناسم!

میانِ همه این انسان‌ها که من دوست داشته‌ام

میانِ همه آن خدایان که تحقیر کرده‌ام

کدامیک آیا از من انتقام باز می‌ستاند؟

و این اسبِ سیاهِ وحشی

که در افقِ توفانیِ چشمانِ تو چنگ می‌نوازد با من چه می‌خواهد بگوید؟

□

در افقِ شکسته‌ی خونینِ این طرف،

انسانِ من ایستاده است و نیمه‌روحِ جدا شده‌اش در انتظارِ نیمِ دیگرِ خود درد می‌کشد:

«ــ نجاتم بده ای خونِ سبزِ چسبنده‌ی من، نجاتم بده!»

و در افقِ مهتابیِ ستاره‌بارانِ آن طرف

زنِ رؤیاییِ من. ــ

و شبِ پُرآفتابِ چشمش در شعله‌های بنفشِ دردی که دود می‌کند می‌سوزد:

«ــ مرا به پیشِ خودت ببر!

سردارِ رویاییِ خواب‌های سپیدِ من، مرا به پیشِ خودت ببر!»

و میانِ این هر دو افق

من ایستاده‌ام.

و عشقم قفسی‌ست از پرنده خالی،

افسرده و ملول،

در مسیرِ توفانِ تلاشم،

که بر درختِ خشکِ بُهتِ من آویخته مانده است

و با تکانِ سرسامیِ خاطره‌خیزش،

سردابِ مرموزِ قلبم را از زوزه‌های مبهمِ دردی کشنده می‌آکند.

□

اما نیم‌شبی من خواهم رفت؛

از دنیایی که مالِ من نیست،

از زمینی که به بیهوده مرا بدان بسته‌اند.

و تو آن‌گاه خواهی دانست،

خونِ سبزِ من!

ــ خواهی دانست که جای چیزی در وجودِ تو خالی‌ست.

و تو آنگاه خواهی دانست،

پرنده‌ی کوچکِ قفسِ خالی و منتظرِ من!

ــ خواهی دانست که تنها مانده‌ای با روحِ خودت

و بی‌کسی‌ات را دردناک‌تر خواهی چشید زیرِ دندانِ غم‌ات:

غمی که من می‌برم

غمی که من می‌کشم...

دیگر آن زمان گذشته است که من از دردِ جان‌گزایی که هستم به صورتی دیگر درآیم

و دردِ مقطعِ روحی که شقاوت‌های نادانی‌اش ازهم‌دریده است، بهبود یابد.

دیگر آن زمان گذشته است

و من

جاودانه به صورتِ دردی که زیرِ پوستِ توست مسخ گشته‌ام.

□

انسانی را در خود کشتم

انسانی را در خود زادم

و در سکوتِ دردبارِ خود مرگ و زندگی را شناختم.

اما میانِ این هر دو، لنگرِ پُررفت‌وآمدِ دردی بیش نبودم:

دردِ مقطعِ روحی

که شقاوت‌های نادانی‌اش ازهم‌دریده است...

تنها

هنگامی که خاطره‌ات را می‌بوسم در می‌یابم دیری‌ست که مرده‌ام

چرا که لبانِ خود را از پیشانیِ خاطره‌ی تو سردتر می‌یابم. ــ

از پیشانیِ خاطره‌ی تو

ای یار!

ای شاخه‌ی جدا مانده‌ی من!

۱۳۳۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حرفِ آخر

به آن‌ها که برای تصدی قبرستان‌های کهنه تلاش می‌کنند

نه فریدون‌ام من،

نه ولادیمیرم که

گلوله‌یی نهاد نقطه‌وار

به پایانِ جمله‌یی که مقطعِ تاریخش بود ــ

نه بازمی‌گردم من

نه می‌میرم.

زیرا من [که ا.صبح‌ام

و دیری نیست تا اجنبیِ خویشتنم را به خاک افکنده‌ام به سانِ

بلوطِ تن‌آوری که از چهارراهیِ یک کویر،

و دیری نیست تا اجنبیِ خویشتنم را به خاک افکنده‌ام به‌سانِ

همه‌یِ خویشتنی که بر خاک افکند ولادیمیر] ــ

وسطِ میزِ قمارِ شما قوادانِ مجله‌ییِ منظومه‌های مطنطن

تک‌خالِ قلبِ شعرم را فرو می‌کوبم من.

چرا که شما

مسخره‌کننده‌گانِ ابلهِ نیما

و شما

کشندگانِ انواعِ ولادیمیر

این بار به مصافِ شاعری چموش آمده‌اید

که بر راهِ دیوان‌های گردگرفته

شلنگ می‌اندازد.

و آن‌که مرگی فراموش شده

یکبار

به‌سانِ قندی به دلش آب شده است

ــ از شما می‌پرسم، پااندازانِ محترمِ اشعارِ هرجایی!ــ:

اگر به جای همه ماده‌تاریخ‌ها، اردنگی به پوزه‌تان بیاویزد

با وی چه توانید کرد؟

□

مادرم به‌سانِ آهنگی قدیمی

فراموش شد

و من در لفافِ قطع‌نامه‌ی میتینگِ بزرگ متولد شدم

تا با مردمِ اعماق بجوشم و با وصله‌های زمانم پیوند یابم.

تا به‌سانِ سوزنی فرو روم و برآیم

و لحاف‌پاره‌ی آسمان‌های نامتحد را به یکدیگر وصله‌زنم

تا مردمِ چشمِ تاریخ را بر کلمه‌ی همه دیوان‌ها حک کنم ــ

مردمی که من دوست می‌دارم

سهمناک‌تر از بیش‌ترین عشقی که هرگز داشته‌ام!ــ :

□

بر پیش‌تخته‌ی چربِ دکه‌ی گوشت‌فروشی

کنارِ ساتورِ سردِ فراموشی

پُشتِ بطری‌های خمار و خالی

زیرِ لنگه‌کفشِ کهنه‌ی پُرمیخِ بی‌اعتنایی

زنِ بی‌بُعدِ مهتابی‌رنگی که خفته است بر ستون‌های هزاران‌هزاریِ موهای آشفته‌ی خویش

عشقِ بدفرجامِ من است.

از حفره‌ی بی‌خونِ زیرِ پستانش

من

روزی غزلی مسموم به قلبش ریختم

تا چشمانِ پُرآفتابش

در منظرِ عشقِ من طالع شود.

لیکن غزلِ مسموم

خونِ معشوقِ مرا افسرد.

معشوقِ من مُرد

و پیکرش به مجسمه‌یی یخ‌تراش بَدَل شد.

من دست‌های گرانم را

به سندانِ جمجمه‌ام

کوفتم

و به‌سانِ خدایی در زنجیر

نالیدم

و ضجه‌های من

چون توفانِ ملخ

مزرعِ همه شادی‌هایم را خشکاند.

و مع‌ذلک [آدمک‌های اوراق‌فروشی!]

و مع‌ذلک

من به دربانِ پُرشپشِ بقعه‌ی امام‌زاده کلاسیسیسم

گوسفندِ مسمّطی

نذر

نکردم!

□

اما اگر شما دوست می‌دارید که

شاعران

قی کنند پیشِ پایِتان

آن‌چه را که خورده‌اید در طولِ سالیان،

چه کند صبح که شعرش

احساس‌های بزرگِ فردایی‌ست که کنون نطفه‌های وسواس است؟

چه کند صبح اگر فردا

همزادِ سایه در سایه‌ی پیروزی‌ست؟

چه کند صبح اگر دیروز

گوری‌ست که از آن نمی‌روید زَهرْبوته‌یی جز ندامت

با هسته‌ی تلخِ تجربه‌یی در میوه‌ی سیاهش؟

چه کند صبح که گر آینده قرار بود به گذشته باخته باشد

دکتر حمیدیِ شاعر می‌بایست به‌ناچار اکنون

در آب‌هایِ دوردستِ قرون

جانوری تک‌یاخته باشد!

□

و من که ا.صبح‌ام

به خاطرِ قافیه: با احترامی مبهم

به شما اخطار می‌کنم [مرده‌های هزارقبرستانی!]

که تلاشِتان پایدار نیست

زیرا میانِ من و مردمی که به‌سانِ عاصیان یکدیگر را در آغوش می‌فشریم

دیوارِ پیرهنی حتا

در کار نیست.

□

برتر از همه‌ی دستمال‌های دواوینِ شعرِ شما

که من به سوی دخترانِ بیمارِ عشق‌های کثیفم افکنده‌ام ــ

برتر از همه نردبان‌های درازِ اشعارِ قالبی

که دستمالی شده‌ی پاهای گذشته‌ی من بوده‌اند ــ

برتر از قُرّولُندِ همه‌یِ استادانِ عینکی

پیوستگانِ فسیل‌خانه‌ی قصیده‌ها و رباعی‌ها

وابستگانِ انجمن‌های مفاعلن فعلاتن‌ها

دربانانِ روسبی‌خانه‌ی مجلاتی که من به سردرِشان تُف کرده‌ام ــ،

فریادِ این نوزادِ زنازاده‌ی شعر مصلوبِتان خواهد کرد:

ــ «پااندازانِ جنده‌ْشعرهای پیر!

طرفِ همه‌ی شما منم

من ــ نه یک جنده‌بازِ متفنن! ــ

و من

نه بازمی‌گردم نه می‌میرم

وداع کنید با نامِ بی‌نامیِ‌تان

چرا که من نه فریدون‌ام

نه ولادیمیرم!»

به مناسبتِ سالگردِ خودکشیِ ولادیمیر مایاکوفسکی

۱۳۳۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

چشمان تاریک

چشمانِ تو شبچراغِ سیاهِ من بود،

مرثیه‌ی دردناکِ من بود

مرثیه‌ی دردناک و وحشتِ تدفینِ زنده‌به‌گوری که منم، من...

□

هزاران پوزه‌ی سردِ یأس،

در خوابِ آغازنشده به‌انجام رسیده‌ی من،

در رویای مارانِ یک‌چشمِ جهنمی فریاد کشیده‌اند.

و تو نگاه و انحناهای اثیریِ پیکرت را همراه بردی

و در جامه‌ی شعله‌ورِ آتشِ خویش،

خاموش و پرصلابت و سنگین

بر جاده‌ی توفان‌زده‌یی گذشتی

که پیکرِ رسوای من با هزاران گُل‌میخِ نگاه‌های کاوشکار،

بر دروازه‌های عظیمش آویخته بود...

□

بگذار سنگینیِ امواجِ دیرگذرِ دریای شبچراغیِ خاطره‌ی تو را

در کوفتگیِ روحِ خود احساس کنم.

بگذار آتشکده‌ی بزرگِ خاموشیِ بی‌ایمانِ تو

مرا در حریقِ فریادهایم خاکستر کند.

خاربوته‌ی کنارِ کویرِ جُستجو باش

تا سایه‌ی من، زخم‌دار و خون‌آلود

به هزاران تیغِ نگاهِ آفتاب‌بارِ تو آویزد...

□

در دهلیز طولانیِ بی‌نشان

هزاران غریوِ وحشت برخاست

هزاران دریچه‌ی گمنام برهم کوفت

هزاران دَرِ راز گشاده شد

و جادوی نگاهِ تو،

گُلِ زردِ شعله را از تارکِ شمعِ نیم‌سوخته ربود...

هزاران غریوِ وحشت در تالابِ سکوت رسوب کرد

هزاران دریچه‌ی گمنام از هم گشود،

و نفسِ تاریکِ شب از هزاران دهان بر رگِ طولانیِ دهلیز دوید

هزاران دَرِ راز بسته شد،

تا من با الماسِ غریوی جگرم را بخراشم

و در پسِ درهای بسته‌ی رازی عبوس

به استخوان‌های نومیدی مبدل شوم.

□

در انتهای اندوهناکِ دهلیزِ بی‌منفذ،

چشمانِ تو شبچراغِ تاریکِ من است.

هزاران قفلِ پولادِ راز بر درهای بسته‌ی سنگین میانِ ما

به‌سانِ مارانِ جادویی نفس می‌زنند.

گُل‌های طلسمِ جادوگرِ رنجِ من از چاه‌های سرزمینِ تو می‌نوشد،

می‌شکفد،

و من لنگرِ بی‌تکانِ نومیدیِ خویشم.

من خشکیده‌ام

من نگاه می‌کنم

من درد می‌کشم

من نفس می‌زنم

من فریاد برمی‌آورم:

ــ چشمانِ تو شبچراغِ سیاهِ من بود.

مرثیه‌ی دردناکِ من بود چشمانِ تو.

مرثیه‌ی دردناک و وحشتِ تدفینِ زنده‌به‌گوری که منم، من...

۱۳۳۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از مرز انزوا

چشمانِ سیاهِ تو فریب‌ات می‌دهند

ای جوینده‌ی بی‌گناه!

ــتو مرا هیچ‌گاه در ظلماتِ پیرامونِ من بازنتوانی یافت؛

چرا که در نگاهِ تو آتشِ اشتیاقی نیست.

مرا روشن‌تر می‌خواهی

از اشتیاقِ به من در برابرِ من پُرشعله‌تر بسوز

ورنه مرا در این ظلمات بازنتوانی‌یافت

ورنه هزاران چشمِ تو فریب‌ات خواهد داد، جوینده‌یِ بی‌گناه!

بایست و چراغِ اشتیاقت را شعله‌ورتر کن.

□

از نگفته‌ها، از نسروده‌ها پُرَم؛

از اندیشه‌های ناشناخته و

اشعاری که بدان‌ها نیندیشیده‌ام.

عقده‌ی اشکِ من دردِ پُری، دردِ سرشاری‌ست.

و باقیِ ناگفته‌ها سکوت نیست، ناله‌یی‌ست.

اکنون زمانِ گریستن است،

اگر تنها بتوان گریست،

یا به رازداری‌ی دامانِ تو اعتمادی اگر بتوان داشت،

یا دستِ کم به درها ــ که در آنان احتمالِ گشودنی هست به روی نابه‌کاران.

با اینهمه به زندانِ من بیا که تنها دریچه‌اش به حیاطِ دیوانه‌خانه می‌گشاید.

اما چگونه، به‌راستی چگونه

در قعرِ شبی این‌چنین بی‌ستاره،

زندانِ مرا ــ بی‌سرود و صدا مانده ــ

باز توانی‌ شناخت؟

□

ما در ظلمتیم

بدان خاطر که کسی به عشقِ ما نسوخت،

ما تنهاییم

چرا که هرگز کسی ما را به جانبِ خود نخواند،

ما خاموشیم

زیرا که دیگر هیچ‌گاه به سوی شما باز نخواهیم آمد،

و گردن‌افراخته

بدان جهت که به هیچ چیز اعتماد نکردیم،

بی‌آنکه بی‌اعتمادی را دوست داشته باشیم.

□

کنارِ حوضِ شکسته درختی بی‌بهار از نیروی عصاره‌ی مدفونِ خویش می‌پوسد.

و ناپاکی آرام‌آرام رخساره‌ها را از تابش بازمی‌دارد.

عشق‌های معصوم، بی‌کار و بی‌انگیزه‌اند.

دوست‌داشتن

از سفرهای دراز تهی‌دست بازمی‌گردد.

زیرِ سرتاق‌های ویران‌سرای مشترک،

زنانِ نفرت‌انگیز،

در حجابِ سیاهِ بی‌پردگیِ خویش

به غمنامه‌ی مرگِ پیام‌آورانِ خدایی جلاد و جبرکار گوش می‌دهند

و بر ناکامیِ گندابِ طعمه‌جوی خویش اشک می‌ریزند.

خدایِ مهربانِ بی‌برده‌ی من جبرکار و خوف‌انگیز نیست،

من و او به مرزهای انزوایی بی‌امید رانده شده‌ایم.

ای هم‌سرنوشتِ زمینیِ شیطانِ آسمان!

تنهاییِ تو و ابدیتِ بی‌گناهی،

بر خاکِ خدا، گیاهِ نورُسته‌یی نیست.

□

هرگز چشمی آرزومند به سرگشتگی‌تان نخواهد گریست،

در این آسمانِ محصور ستاره‌یی جلوه نخواهد کرد

و خدایانِ بیگانه شما را هرگز به پناهِ خود پذیره نخواهند آمد.

چرا که قلب‌ها دیگر جز فریبی آشکاره نیست؛

و در پناهگاهِ آخرین، اژدها بیضه نهاده است.

چون قایقِ بی‌سرنشین،

در شبِ ابری،

دریاهای تاریک را به جانبِ غرقابِ آخرین طی کنیم.

امیدِ درودی نیست...

امیدِ نوازشی نیست...

۱۳۳۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرودِ مردی که تنها به راه می‌رود

۱

در برابرِ هر حماسه من ایستاده بودم.

و مردی که اکنون با دیوارهای اتاقش آوارِ آخرین را انتظار می‌کشد

از پنجره‌ی کوتاهِ کلبه به سپیداری خشک نظر می‌دوزد؛

به سپیدارِ خشکی که مرغی سیاه بر آن آشیان کرده است.

و مردی که روزهمه‌روز از پسِ دریچه‌های حماسه‌اش نگرانِ کوچه بود، اکنون با خود می‌گوید:

«ــ اگر سپیدارِ من بشکفد، مرغِ سیا پرواز خواهد کرد.

«ــ اگر مرغِ سیا بگذرد، سپیدارِ من خواهد شکفت ــ

و دریانوردی که آخرین تخته‌پاره‌ی کشتی را از دست داده است

در قلبِ خود دیگر به بهار باور ندارد،

چرا که هر قلب روسبی‌خانه‌یی‌ست

و دریا را قلب‌ها به حلقه کشیده‌اند.

و مردی که از خوب سخن می‌گفت، در حصارِ بد به زنجیر بسته شد

چرا که خوب فریبی بیش نبود، و بد بی‌حجاب به کوچه نمی‌شد.

چرا که امید تکیه‌گاهی استوار می‌جُست

و هر حصارِ این شهر خشتی پوسیده بود.

و مردی که آخرین تخته‌پاره‌ی کشتی را از دست داده است، در جُستجوی تخته‌پاره‌ی دیگر تلاش نمی‌کند زیرا که تخته‌پاره، کشتی نیست

زیرا که در ساحل

مردِ دریا

بیگانه‌یی بیش نیست.

۲

با من به مرگِ سرداری که از پُشت خنجر خورده است گریه کن.

او با شمشیرِ خویش می‌گوید:

«ــ برای چه بر خاک ریختی

خونِ کسانی را که از یارانِ من سیاهکارتر نبودند؟

و شمشیر با او می‌گوید:

«ــ برای چه یارانی برگزیدی

که بیش از دشمنانِ تو با زشتی سوگند خورده بودند؟

و سردارِ جنگ‌آور که نامش طلسمِ پیروزی‌هاست، تنها، تنها بر سرزمینی بیگانه چنگ بر خاکِ خونین می‌زند:

«ــ کجایید، کجایید هم‌سوگندانِ من؟

شمشیرِ تیزِ من در راهِ شما بود.

ما به راستی سوگند خورده بودیم...»

جوابی نیست؛

آنان اکنون با دروغ پیاله می‌زنند!

«ــ کجایید، کجایید؟

بگذارید در چشمانِتان بنگرم...»

و شمشیر با او می‌گوید:

«ــ راست نگفتند تا در چشمانِ تو نظر بتوانند کرد...

به ستاره‌ها نگاه کن:

هم اکنون شب با همه‌ی ستارگانش از راه در می‌رسد.

به ستاره‌ها نگاه کن

چرا که در زمین پاکی نیست...»

و شب از راه در می‌رسد

بی‌ستاره‌ترینِ شب‌ها!

چرا که در زمین پاکی نیست.

زمین از خوبی و راستی بی‌بهره است

و آسمانِ زمین

بی‌ستاره‌ترینِ آسمان‌هاست!

۳

و مردی که با چاردیوارِ اتاقش آوارِ آخرین را انتظار می‌کشد از دریچه به کوچه می‌نگرد:

از پنجره‌ی رودررو، زنی ترسان و شتابناک، گُلِ سرخی به کوچه می‌افکند.

عابرِ منتظر، بوسه‌یی به جانبِ زن می‌فرستد

و در خانه، مردی با خود می‌اندیشد:

«ــ بانوی من بی‌گمان مرا دوست می‌دارد،

این حقیقت را من از بوسه‌های عطشناکِ لبانش دریافته‌ام...

بانوی من شایسته‌گیِ عشقِ مرا دریافته است!»

۴

و مردی که تنها به راه می‌رود با خود می‌گوید:

«ــ در کوچه می‌بارد و در خانه گرما نیست!

حقیقت از شهرِ زندگان گریخته است؛ من با تمامِ حماسه‌هایم به گورستان خواهم رفت

و تنها

چرا که

به راست‌ْراهیِ کدامین همسفر اطمینان می‌توان داشت؟

همسفری چرا بایدم گزید که هر دم

در تب‌وتابِ وسوسه‌یی به تردید از خود بپرسم:

ــ هان! آیا به آلودنِ مردگانِ پاک کمر نبسته است؟»

و دیگر:

«ــ هوایی که می‌بویم، از نفسِ پُردروغِ همسفرانِ فریبکارِ من گندآلود است!

و به‌راستی

آن را که در این راه قدم بر می‌دارد به همسفری چه حاجت است؟»

۲۸ آبانِ ۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تنها...

اکنون مرا به قربانگاه می‌برند

گوش کنید ای شمایان، در منظری که به تماشا نشسته‌اید

و در شماره، حماقت‌هایِتان از گناهانِ نکرده‌ی من افزون‌تر است!

ــ با شما هرگز مرا پیوندی نبوده است.

بهشتِ شما در آرزوی به برکشیدنِ من، در تبِ دوزخیِ انتظاری بی‌انجام خاکستر خواهد شد؛ تا آتشی آنچنان به دوزخِ خوف‌انگیزِتان ارمغان برم که از تَفِ آن، دوزخیانِ مسکین، آتشِ پیرامونِشان را چون نوشابه‌یی گوارا سرکشند.

چرا که من از هرچه با شماست، از هر آنچه پیوندی با شما داشته است نفرت می‌کنم:

از فرزندان و

از پدرم

از آغوشِ بویناکِتان و

از دست‌هایِتان که دستِ مرا چه بسیار که از سرِ خدعه فشرده است.

از قهر و مهربانیِ‌تان

و از خویشتنم

که ناخواسته، از پیکرهای شما شباهتی به ظاهر برده است...

من از دوری و از نزدیکی در وحشتم.

خداوندانِ شما به سی‌زیفِ بیدادگر خواهند بخشید

من پرومته‌ی نامرادم

که از جگرِ خسته

کلاغانِ بی‌سرنوشت را سفره‌یی گسترده‌ام

غرورِ من در ابدیتِ رنجِ من است

تا به هر سلام و درودِ شما، منقارِ کرکسی را بر جگرگاهِ خود احساس کنم.

نیشِ نیزه‌یی بر پاره‌ی جگرم، از بوسه‌ی لبانِ شما مستی‌بخش‌تر بود

چرا که از لبانِ شما هرگز سخنی جز به‌ناراستی نشنیدم.

و خاری در مردمِ دیدگانم، از نگاهِ خریداریِ‌تان صفابخش‌تر

بدان خاطر که هیچ‌گاه نگاهِ شما در من جز نگاهِ صاحبی به برده‌ی خود نبود...

از مردانِ شما آدم‌کشان را

و از زنانِتان به روسبیان مایل‌ترم.

من از خداوندی که درهای بهشت‌اش را بر شما خواهد گشود، به لعنتی ابدی دلخوش‌ترم.

هم‌نشینی با پرهیزکاران و هم‌بستری با دخترانِ دست‌ناخورده، در بهشتی آنچنان، ارزانیِ شما باد!

من پرومته‌ی نامُرادم

که کلاغانِ بی‌سرنوشت را از جگرِ خسته سفره‌یی جاودان گسترده‌ام.

گوش کنید ای شمایان که در منظر نشسته‌اید

به تماشای قربانیِ بیگانه‌یی که منم ــ :

با شما مرا هرگز پیوندی نبوده است.

۱۳۳۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پشتِ ديوار

تلخیِ این اعتراف چه سوزاننده است که مردی گشن و خشم‌آگین

در پسِ دیوارهای سنگیِ حماسه‌های پُرطبل‌اش

دردناک و تب‌آلود از پای درآمده است. ــ

مردی که شب‌همه‌شب در سنگ‌های خاره گُل می‌تراشید

و اکنون

پُتکِ گرانش را به سویی افکنده است

تا به دستانِ خویش که از عشق و امید و آینده تهی‌ست فرمان دهد:

«ــ کوتاه کنید این عبث را، که ادامه‌ی آن ملال‌انگیز است

چون بحثی ابلهانه بر سرِ هیچ و پوچ...

کوتاه کنید این سرگذشتِ سمج را که در آن، هر شبی

در مقایسه چون لجنی‌ست که در مردابی ته‌نشین شود!»

□

من جویده شدم

و ای افسوس که به دندانِ سبعیت‌ها

و هزار افسوس بدان خاطر که رنجِ جویده شدن را به‌گشاده‌رویی تن در دادم

چرا که می‌پنداشتم بدین‌گونه، یارانِ گرسنه را در قحط‌سالی این‌چنین از گوشتِ تنِ خویش طعامی می‌دهم

و بدین رنج سرخوش بوده‌ام

و این سرخوشی فریبی بیش نبود؛

یا فروشدنی بود در گندابِ پاکنهادیِ خویش

یا مجالی به بی‌رحمیِ ناراستان.

و این یاران دشمنانی بیش نبودند

ناراستانی بیش نبودند.

□

من عمله‌ی مرگِ خود بودم

و ای دریغ که زندگی را دوست می‌داشتم!

آیا تلاشِ من یکسر بر سرِ آن بود

تا ناقوسِ مرگِ خود را پُرصداتر به نوا درآورم؟

من پرواز نکردم

من پَرپَر زدم!

□

در پسِ دیوارهای سنگیِ حماسه‌های من

همه آفتاب‌ها غروب کرده‌اند.

این سوی دیوار، مردی با پُتکِ بی‌تلاش‌اش تنهاست،

به دست‌های خود می‌نگرد

و دست‌هایش از امید و عشق و آینده تهی‌ست.

این سوی شعر، جهانی خالی، جهانی بی‌جنبش و بی‌جنبده، تا ابدیت گسترده است

گهواره‌ی سکون، از کهکشانی تا کهکشانی دیگر در نوسان است

ظلمت، خالیِ سرد را از عصاره‌ی مرگ می‌آکند

و در پُشتِ حماسه‌های پُرنخوت

مردی تنها

بر جنازه‌ی خود می‌گرید

۵ آذرِ ۱۳۳۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

باغ آینه

خوابِ وجين‌گر : خواب چون درفکند از پایم

مثلِ اين است... : مثلِ این است، در این خانه‌ی تار،

حريقِ قلعه‌يی خاموش ... : برای مادرم

کلید : رفتم فرو به فکر و فتاد از کفم سبو

اتفاق : مردی ز بادِ حادثه بنشست

برف : برفِ نو، برفِ نو، سلام، سلام!

شب‌گیر : برای ادیب خوانساری و سِحرِ صدایش

غروبِ «سيارود» : می‌چکد سمفونیِ شب

در دوردست... : در دوردست، آتشی اما نه دودناک

بر سنگ‌فرش : یارانِ ناشناخته‌ام

کیفر : در این‌جا چار زندان است

ماهی : من فکر می‌کنم

کاج : به ابوالفضل نجفی

پُل ِ الله‌وردی‌خان : به فروز و یحیی هدی

شبانه : به اسماعیل صارمی

طرح : برای پروین دولت‌آبادی

فقر : از رنجی خسته‌ام که از آنِ من نیست

مرثيه برای مردگانِ ديگر : ۱

شبانه : به محمود کیانوش

باران : آنگاه بانویِ پُرغرورِ عشقِ خود را دیدم

نیم‌شب : پنجه‌ی سردِ باد در اندیشه‌ی گزندی نیست

شبانه : عشق

زن خفته : کنارِ من چسبیده به من در عظیم‌تر فاصله‌یی از من

لوحِ گور : نه در رفتن حرکت بود

باران : بر شربِ بی‌پولکِ شب

تاشک : بُن‌بستِ سربه‌زیر

معاد : من

بر خاک ِ جدي ايستادم ... : بر خاکِ جدی ایستادم

کوچه : به دکتر مجید حائری

دادخواست : از همه سو،

در بسته... : دیرگاهی‌ست که دستی بداندیش

از شهر سرد... : صحرا آماده‌ی روشن شدن بود

با همسفر : سرکش و سرسبز و پیچنده

باغ آینه : چراغی به دستم چراغی در برابرم.

مرثیه : نیمروز...

نبوغ : برای میهنِ بی‌آب و خاک

شعارِ ناپلئونِ کبير : شعارِ ناپلئونِ کبیر

قصه‌ی دخترای ننه دریا : یکی بود یکی نبود.

خوابِ وجين‌گر

خواب چون درفکند از پایم

خسته می‌خوابم از آغازِ غروب

لیک آن هرزه علف‌ها که به دست

ریشه‌کن می‌کنم از مزرعه، روز،

می‌کَنَم‌ْشان شب در خواب، هنوز...

۱۳۳۸ (؟)

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مثلِ اين است...

مثلِ این است، در این خانه‌ی تار،

هرچه، با من سرِ کین است و عناد:

از کلاغی که بخواند بر بام

تا چراغی که بلرزاند باد.

مثلِ این است که می‌جنبد یأس

بر سکونی که در این ویران‌جاست

مثلِ این است که می‌خواند مرگ

در سکوتی که به غم‌خانه مراست.

مثلِ این است، در او با هر دَم

به‌گریز است نشاطی از من.

مثلِ این است که پوشیده، در اوست

هر چه از بود، ز غم پیراهن.

مثلِ این است که هر خشت در آن

سر نهاده‌ست به زانویِ غمی.

هر ستون کرده از او پای، دراز

به اجاقِ غمِ بیشی و کمی.

مثلِ این است همه چیز در او

سایه در سایه‌ی غم بنهفته‌ست.

همه شب مادرِ غم بر بالین

قصه‌ی مرگ به گوش‌اش گفته‌ست.

مثلِ این است که در ایوانش

هر شب اشباح عزا می‌گیرند

بیوگان لاجرم، از تنگِ غروب

زیرِ هر سرتاق جا می‌گیرند.

مثلِ این است که در آتشِ روز

ظلمتِ سردِ شبش مستتر است

مثلِ این است که از اولِ شب

غمِ فردا پسِ دَر منتظر است.

خانه ویران! که در او، حسرتِ مرگ

اشک می‌ریزد بر هیکلِ زیست!

خانه ویران! که در او، هرچه که هست

رنجِ دیروز و غمِ فردایی‌ست!

27 آذر 1328 در مجله‌ی علمی

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حريقِ قلعه‌يی خاموش ...

برای مادرم

زنی شب تا سحر گریید خاموش.

زنی شب تا سحر نالید، تا من

سحرگاهی بر آرم دست و گردم

چراغی خُرد و آویزم به برزن.

زنی شب تا سحر نالید و ــ افسوس! ــ

مرا آن ناله‌ی خامُش نیفروخت:

حریقِ قلعه‌ی خاموشِ مردم

شبم دامن گرفت و صبحدم سوخت.

حریقِ قلعه‌ی خاموش و مدفون

به خاکستر فرو دهلیز و درگاه

حریقِ قلعه‌ی خاموش ــ آری ــ

نه شب گرییدنِ زن تا سحرگاه.

19 اسفند 1336

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کلید

رفتم فرو به فکر و فتاد از کفم سبو

جوشید در دلم هوسی نغز:

«ــ ای خدا!

«یارم شود به صورت، آیینه‌یی که من

«رخساره‌ی رفیقان بشناسم اندر او!»

بردم سخن به چله‌نشینانِ کوهِ دور.

گفتند تا بیفکنم ــ از نیَّتی که هست ــ

در هشت چاهِ خشکِ سیا، هفت ریگِ سُرخ،

یا زیرِ هشت قلعه کُشَم هفت مارِ کور!

بازآمدم ز راه، پریشان و دل‌شکار

رنجیده‌پای و خسته‌تن و زردروی و سرد،

در سر هزار فکرِ غم و راهِ چاره هیچ

مأیوس پایِ قلعه‌یی افتادم اشکبار.

آمد ز قلعه بیرون پیری سپیدموی

پرسید حال و گفتم.

در من نهاد چشم

گفت:

«ــ این طلسمِ کهنه کلیدش به مُشتِ توست؛

«با کس مپیچ بیهُده، آیینه‌یی بجوی!»

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

اتفاق

مردی ز بادِ حادثه بنشست

مردی چو برقِ حادثه برخاست

آن، ننگ را گُزید و سپر ساخت

وین، نام را، بدونِ سپر خواست.

ابری رسید پیچان‌پیچان

چون خِنگِ یالش آتش، بردشت.

برقی جهید و موکبِ باران

از دشتِ تشنه، تازان بگذشت.

آن پوک‌تپه، نالان‌نالان

لرزید و پاگشاد و فروریخت

و آن شوخ‌بوته، پُرتپش از شوق،

پیچید و با بهار درآمیخت.

پرچینِ یاوه‌مانده شکوفید

و آن طبلِ پُرغریو فروکاست.

مردی ز بادِ حادثه بنشست

مردی چو برقِ حادثه برخاست

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

برف

برفِ نو، برفِ نو، سلام، سلام!

بنشین، خوش نشسته‌ای بر بام.

پاکی آوردی ــ ای امیدِ سپید! ــ

همه آلودگی‌ست این ایام.

راهِ شومی‌ست می‌زند مطرب

تلخ‌واری‌ست می‌چکد در جام

اشک‌واری‌ست می‌کُشد لبخند

ننگ‌واری‌ست می‌تراشد نام

شنبه چون جمعه، پار چون پیرار،

نقشِ همرنگ می‌زند رسام.

مرغِ شادی به دامگاه آمد

به زمانی که برگسیخته دام!

ره به هموارْجای دشت افتاد

ای دریغا که بر نیاید گام!

تشنه آنجا به خاکِ مرگ نشست

کآتش از آب می‌کند پیغام!

کامِ ما حاصلِ آن زمان آمد

که طمع بر گرفته‌ایم از کام...

خام سوزیم، الغرض، بدرود!

تو فرود آی، برفِ تازه، سلام!

1337

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شب‌گیر

برای ادیب خوانساری و سِحرِ صدایش

مرغی از اقصای ظلمت پر گرفت

شب، چرایی گفت و خواب از سر گرفت.

مرغ، وایی کرد، پر بگشود و بست

راهِ شب نشناخت، در ظلمت نشست.

من همان مرغم، به ظلمت باژگون

نغمه‌اش وای، آب‌خوردش جوی خون.

دانه‌اش در دامِ تزویرِ فلک

لانه بر گهواره‌ی جنبانِ شک.

لانه می‌جنبد وز او ارکانِ مرغ،

ژیغ ژیغش می‌خراشد جانِ مرغ.

ای خدا! گر شک نبودی در میان

کی چنین تاریک بود این خاکدان؟

گر نه تن زندانِ تردید آمدی

شب پُراز فانوسِ خورشید آمدی.

من همان مرغم که وای آوازِ او

سوزِ مأیوسان همه از سازِ او

او ز شب در وای و شب دلشاد از اوست

شب، خوش از مرغی که در فریاد از اوست،

گاه بالی می‌زند در قعرِ آن

گاه وایی می‌کشد از سوزِ جان.

خود اگر شب سرخوش از وایش نبود

لاجرم این بند بر پایش نبود.

وای اگر تابد به زندانبانِ ریش

آفتابِ عشقی از محبوسِ خویش!

من همان مرغم، نه افزونم نه کم.

قایقی سرگشته بر دریای غم:

گر امیدم پیش رانَد یک نفس

روحِ دریایم کشانَد بازپس.

گر امیدم وانهد با خویشتن

مدفنِ دریای بی‌پایان و، من!

ور نه خود بازم نهد دریای پیر

گو بیا، امید! و پارویی بگیر!

خود نه از امید رَستم نی ز غم

وین میان خوش دست‌وپایی می‌زنم.

من همان مرغم که پر بگشود و بست

ره ز شب نشناخت، در ظلمت نشست.

نه‌ش غمِ جان است و نه‌ش پروای نام

می‌زند وایی به ظلمت، والسلام.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غروبِ «سيارود»

می‌چکد سمفونیِ شب

آرام

روی دلتنگیِ خاموشِ غروب.

مغرب

از آتشِ افسرده‌ی روز

بی‌صدا می‌سوزد.

می‌برد نغمه‌ی دلتنگی را

بادِ جنوب

تا کند زمزمه بر بامِ هوا.

نیست حرفی به لبانش

لیکن

مانده با خامُشی‌اش مطلب‌ها.

می‌پرد موج‌زنان بازمی‌آید به فرود

همچون آن سایه‌ی لغزانِ شب‌کور،

هی‌هیِ چوپان

از دور.

می‌خزد مار

چون آن جاده‌ی پیچانِ چون مار.

در سراشیبیِ غوغاگرِ رود.

□

بی‌که از خیمه‌ی رازش به‌درآید

وه که می‌خواند

جنگل

چه به‌شور!

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در دوردست...

در دوردست، آتشی اما نه دودناک

در ساحلِ شکفته‌ی دریای سردِ شب

پُرشعله می‌فروزد.

آیا چه اتفاق؟

کاخی‌ست سربلند که می‌سوزد؟

یا خرمنی ــ که مانده ز کینه

در آتشِ نفاق ــ؟

□

هیچ اتفاق نیست!

در دوردست، آتشی اما نه دودناک

در ساحلِ شکفته‌ی شب شعله می‌زند؛

وین‌جا، کنارِ ما، شبِ هول است

در کامِ خویش گرم

وز قصه باخبر.

او را لجاجتی‌ست که، با هرچه پیشِ دست،

روی سیاه را

سازد سیاه‌تر.

□

آری! در این کنار

هیچ اتفاق نیست:

در دوردست آتشی اما نه دودناک،

وین‌جای دودی از اثرِ یک چراغ نیست!

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بر سنگ‌فرش

یارانِ ناشناخته‌ام

چون اخترانِ سوخته

چندان به خاکِ تیره فروریختند سرد

که گفتی

دیگر

زمین

همیشه

شبی بی‌ستاره ماند.

□

آنگاه

من

که بودم

جغدِ سکوتِ لانه‌ی تاریکِ دردِ خویش،

چنگِ زهم‌گسیخته‌زه را

یک سو نهادم

فانوس برگرفته به معبر درآمدم

گشتم میانِ کوچه‌ی مردم

این بانگ با لب‌ام شررافشان:

«ــ آهای!

از پُشتِ شیشه‌ها به خیابان نظر کنید!

خون را به سنگفرش ببینید!...

این خونِ صبحگاه است گویی به سنگفرش

کاین‌گونه می‌تپد دلِ خورشید

در قطره‌های آن...»

□

بادی شتابناک گذر کرد

بر خفتگانِ خاک،

افکند آشیانه‌ی متروکِ زاغ را

از شاخه‌ی برهنه‌ی انجیرِ پیرِ باغ...

«ــ خورشید زنده است!

در این شبِ سیا [که سیاهیِ روسیا

تا قندرونِ کینه بخاید

از پای تا به سر همه جانش شده دهن،]

آهنگِ پُرصلابتِ تپشِ قلبِ خورشید را

من

روشن‌تر

پُرخشم‌تر

پُرضربه‌تر شنیده‌ام از پیش...

از پُشتِ شیشه‌ها به خیابان نظر کنید!

از پُشتِ شیشه‌ها

به خیابان نظر کنید!

از پُشتِ شیشه‌ها به خیابان

نظر کنید!

از پُشتِ شیشه‌ها...

□

نوبرگ‌های خورشید

بر پیچکِ کنارِ درِ باغِ کهنه رُست.

فانوس‌های شوخِ ستاره

آویخت بر رواقِ گذرگاهِ آفتاب...

□

من بازگشتم از راه،

جانم همه امید

قلبم همه تپش.

چنگِ ز هم گسیخته زه را

زه بستم

پای دریچه

بنشستم

وز نغمه‌یی

که خواندم پُرشور

جامِ لبانِ سردِ شهیدانِ کوچه را

با نوشخندِ فتح

شکستم:

«ــ آهای!

این خونِ صبحگاه است گویی به سنگفرش

کاین گونه می‌تپد دلِ خورشید

در قطره‌های آن...

از پُشتِ شیشه‌ها به خیابان نظر کنید

خون را به سنگفرش ببینید!

خون را به سنگفرش

ببینید!

خون را

به سنگفرش...»

۱۳۳۶

زندانِ موقتِ شهربانی

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کیفر

در این‌جا چار زندان است

به هر زندان دوچندان نقب، در هر نقب چندین حجره، در هر حجره چندین مرد در زنجیر...

از این زنجیریان، یک تن، زنش را در تبِ تاریکِ بهتانی به ضربِ دشنه‌یی کشته است.

از این مردان، یکی، در ظهرِ تابستانِ سوزان، نانِ فرزندانِ خود را، بر سرِ برزن،

به خونِ نان‌فروشِ سختِ دندان‌گرد آغشته‌ست.

از اینان، چند کس در خلوتِ یک روزِ باران‌ریز بر راهِ رباخواری نشسته‌اند

کسانی در سکوتِ کوچه از دیوارِ کوتاهی به روی بام جَسته‌اند

کسانی نیم‌شب، در گورهای تازه، دندانِ طلای مردگان را می‌شکسته‌اند.

من اما هیچ‌کس را در شبی تاریک و توفانی

نکشته‌ام

من اما راه بر مردِ رباخواری

نبسته‌ام

من اما نیمه‌های شب

ز بامی بر سرِ بامی نجسته‌ام.

□

در این‌جا چار زندان است

به هر زندان دوچندان نقب و در هر نقب چندین حجره، در هر حجره چندین مرد در زنجیر...

در این زنجیریان هستند مردانی که مُردارِ زنان را دوست می‌دارند.

در این زنجیریان هستند مردانی که در رؤیایِشان هر شب زنی در وحشتِ مرگ از جگر برمی‌کشد فریاد.

من اما، در زنان چیزی نمی‌یابم ــ گر آن همزاد را روزی نیابم ناگهان، خاموش ــ

من اما، در دلِ کهسارِ رؤیاهای خود،

جز انعکاسِ سردِ آهنگِ صبورِ این علف‌های بیابانی که می‌رویند و می‌پوسند و می‌خشکند و می‌ریزند،

با چیزی ندارم گوش.

مرا گر خود نبود این بند، شاید بامدادی، هم‌چو یادی دور و لغزان، می‌گذشتم از ترازِ خاکِ سردِ پست...

جُرم این است!

جُرم این است!

۱۳۳۶

زندانِ موقت

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ماهی

من فکر می‌کنم

هرگز نبوده قلبِ من

اینگونه

گرم و سُرخ:

احساس می‌کنم

در بدترین دقایقِ این شامِ مرگ‌زای

چندین هزار چشمه‌ی خورشید

در دلم

می‌جوشد از یقین؛

احساس می‌کنم

در هر کنار و گوشه‌ی این شوره‌زارِ یأس

چندین هزار جنگلِ شاداب

ناگهان

می‌روید از زمین.

□

آه ای یقینِ گم‌شده، ای ماهیِ گریز

در برکه‌های آینه لغزیده توبه‌تو!

من آبگیرِ صافی‌ام، اینک! به سِحرِ عشق؛

از برکه‌های آینه راهی به من بجو!

□

من فکر می‌کنم

هرگز نبوده

دستِ من

این سان بزرگ و شاد:

احساس می‌کنم

در چشمِ من

به آبشرِ اشکِ سُرخ‌گون

خورشیدِ بی‌غروبِ سرودی کشد نفس؛

احساس می‌کنم

در هر رگم

به هر تپشِ قلبِ من

کنون

بیدارباشِ قافله‌یی می‌زند جرس.

□

آمد شبی برهنه‌ام از در

چو روحِ آب

در سینه‌اش دو ماهی و در دستش آینه

گیسویِ خیسِ او خزه‌بو، چون خزه به‌هم.

من بانگ برکشیدم از آستانِ یأس:

«ــ آه ای یقینِ یافته، بازت نمی‌نهم!»

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کاج

به ابوالفضل نجفی

همچو بوتیمارِ مجروحی ــ نشسته بر لبِ دریاچه‌ی شب ــ می‌خورَد اندوه

شامگاه

اندیشناک و خسته و مغموم.

کاج‌های پیر تاریکند و در اندیشه‌ی تاریک.

من غمین و خسته و اندیشناکم چون غروبِ شوم.

من چنان

چون کاج‌های پیر

تاریکم که پنداری

دیرگاهی هست

تا خورشید

بر جانم نتابیده‌ست.

می‌کشم بی‌نقشه

در غم‌خانه‌ی خود

پای

می‌کشم بی‌وقفه

بر پیشانیِ خود

دست...

□

«ــ ای پیمبرهای سرگردانِ نیکی!

ای پیمبرهای

بی‌تکفیرِ

بی‌زنجیرِ

بی‌شمشیر!

در گذرگاهی چنین از عافیت مهجور،

بی‌کتابی اندر آن از دوزخی سوزان حکایت‌های رعب‌انگیز،

پرچمِ محزونِتان را

سخت

دور می‌بینم که باد افتاده باشد روزی اندر سینه‌ی مغرور!

زهرِ رنج از ناتوانی‌های معصومانه‌تان در دل،

هم‌چو بوتیمار

بر لبِ دریاچه‌ی شب می‌خورم اندوه.

آنچنان چون کاجِ پیری پُرغبارم من، که گویی دیرگاهی رفته کز ابری

نم‌نمی باران نباریده‌ست.

می‌کشم

بی‌نقشه

در غم‌خانه‌ی خود پای...

می‌کشم

بی‌وقفه

بر پیشانیِ خود دست...

۱۳۳۶

زندانِ موقت

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پُل ِ الله‌وردی‌خان

به فروز و یحیی هدی

و به یادِ عزیزی که چه تلخ پایمردی کرد

بادها، ابرِ عبیرآمیز را

ابر، باران‌های حاصلخیز را...

اژدهایی خفته را مانَد

به روی رودِ پیچان

پُل:

پای‌ها در آب و سر بر ساحلی هشته

هشته دُم بر ساحلِ دیگر ــ

نه‌ش به سر اندیشه‌یی از خشکسالی‌هاست

نه‌ش به دل اندیشه از طغیان

نه‌ش سروری با نسیمی خُرد

نه‌ش غروری با تبِ توفان

نه‌ش امیدی می‌پزد در سر

نه‌ش ملالی می‌خلد در جان؛

بندبندِ استخوانش داستان از بی‌خیالی‌هاست...

□

بادها، ابرِ عبیرآمیز را

ابر، باران‌هایِ حاصلخیز را...

معبرِ خورشید و باران

بی‌خیالی هیچ‌اش از باران و از خورشید

بر جای

ایستاده

پُل!

معبرِ بسیار موکب‌های پُرفانوس و پُرجنجالِ شادی‌های عالم‌گیر

معبرِ بسیار موکب‌های اندُهگینِ نالش‌ریزِ سر در زیر؛

خشت خشتِ هیکلش

از نامداری‌های بی‌نامان فروپوشیده

بر جای

ایستاده

پُل!

□

بادها، ابرِ عبیرآمیز را

ابر، باران‌های حاصلخیز را...

گاوِ مجروحی به زیرِ بار

روستایی‌مردی از دنبال

تنگ‌نای گُرده‌ی پُل را به سوی ساحلِ خاموش می‌پیماید اندر مه که

گویی در اجاقِ دودناکِ شام

می‌سوزد.

هم در این هنگام

از فرازِ جان‌پناهِ بی‌خیالِ سرد

مردی در خیال آرام

بر غوغای رودِ تندِ پیچان

چشم

می‌دوزد.

۱۳۳۷

اصفهان - فروردس

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

به اسماعیل صارمی

ای خداوند! از درونِ شب

گوش با زنگِ غریوی وحشت‌انگیزم

گر نشینم منکسر بر جای

ور ز جا چون باد برخیزم،

ای خداوند! از درونِ شب

گوش با زنگِ غریوی وحشت‌انگیزم.

□

می‌کِشم هر ناله‌ی این شامِ خونین را

در ترازوی غریواندیش،

می‌چشم هر صوتِ بی‌هنگامِ مسکین را

در مذاقِ نعره‌جوی خویش.

□

گوش با زنگِ غریوی وحشت‌انگیزم

ای خداوند! از درونِ شب.

گر ندارم جنبشی با جای

ور ندارم قصه‌یی با لب،

گوش با زنگِ غریوی وحشت‌انگیزم

ای خداوند! از درونِ شب.

فروردین ۱۳۳۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

طرح

برای پروین دولت‌آبادی

شب

با گلوی خونین

خوانده‌ست

دیرگاه.

دریا

نشسته سرد.

یک شاخه

در سیاهیِ جنگل

به سوی نور

فریاد می‌کشد.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

فقر

از رنجی خسته‌ام که از آنِ من نیست

بر خاکی نشسته‌ام که از آنِ من نیست

با نامی زیسته‌ام که از آنِ من نیست

از دردی گریسته‌ام که از آنِ من نیست

از لذتی جان‌گرفته‌ام که از آنِ من نیست

به مرگی جان می‌سپارم که از آنِ من نیست.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مرثيه برای مردگانِ ديگر

۱

ارابه‌ها

ارابه‌هایی از آن سوی جهان آمده است.

بی‌غوغای آهن‌ها

که گوش‌های زمانِ ما را انباشته است.

ارابه‌هایی از آن سوی زمان آمده‌است.

□

گرسنگان از جای برنخاستند

چرا که از بارِ ارابه‌ها عطرِ نانِ گرم بر نمی‌خاست؛

برهنگان از جای برنخاستند

چرا که از بارِ ارابه‌ها خش‌خشِ جامه‌هایی بر نمی‌خاست

زندانیان از جای برنخاستند

چرا که محموله‌ی ارابه‌ها نه دار بود نه آزادی

مردگان از جای بر نخاستند

چرا که امید نمی‌رفت فرشتگانی رانندگانِ ارابه‌ها باشند.

ارابه‌هایی از آن سوی جهان آمده است.

بی‌غوغای آهن‌ها

که گوش‌های زمانِ ما را انباشته.

ارابه‌هایی از آن سوی زمان آمده‌اند

بی‌آن‌که امیدی با خود آورده باشند.

۲

دو شبح

ریشه‌ها در خاک

ریشه‌ها در آب

ریشه‌ها در فریاد.

□

شب از ارواحِ سکوت سرشار است

و دست‌هایی که ارواح را می‌رانند

و دست‌هایی که ارواح را به دور

به دوردست

می‌تارانند.

□

ــ دو شبح در ظلمات

تا مرزهای خستگی رقصیده‌اند.

ــ ما رقصیده‌ایم

ما تا مرزهای خستگی رقصیده‌ایم.

ــ دو شبح در ظلمات

در رقصی جادویی، خستگی‌ها را بازنموده‌اند.

ــ ما رقصیده‌ایم

ما خستگی‌ها را بازنموده‌ایم.

□

شب از ارواحِ سکوت

سرشار است

ریشه‌ها

از فریاد و

رقص‌ها

از خستگی.

۳

جزعشق

جز عشقی جنون‌آسا

هر چیزِ این جهانِ شما جنون‌آساست ــ

جز عشقِ

به زنی

که من دوست می‌دارم.

□

چگونه لعنت‌ها

از تقدیس‌ها

لذت‌انگیزتر آمده است!

چگونه مرگ

شادی‌بخش‌تر از زندگی‌ست!

چگونه گرسنگی را

گرم‌تر از نانِ شما

می‌باید پذیرفت!

□

لعنت به شما، که جز عشقِ جنون‌آسا

همه چیزِ این جهانِ شما جنون‌آساست!

۴

اصرار

خسته

شکسته و

دل‌بسته

من هستم

من هستم

من هستم

□

از این فریاد

تا آن فریاد

سکوتی نشسته است.

لب‌بسته در دره‌های سکوت

سرگردانم.

من می‌دانم

من می‌دانم

من می‌دانم

□

جنبشِ شاخه‌یی

از جنگلی خبر می‌دهد

و رقصِ لرزانِ شمعی ناتوان

از سنگینیِ پابرجای هزاران جارِ خاموش،

در خاموشی نشسته‌ام

خسته‌ام

درهم‌شکسته‌ام

من

دل‌بسته‌ام.

۵

از نفرتی لبریز

ما نوشتیم و گریستیم

ما خنده‌کنان به رقص برخاستیم

ما نعره‌زنان از سرِ جان گذشتیم...

کس را پروای ما نبود.

در دوردست

مردی را به دار آویختند.

کسی به تماشا سر برنداشت.

□

ما نشستیم و گریستیم

ما با فریادی

از قالبِ خود

برآمدیم.

۶

فریادی و... دیگر هیچ

فریادی و دیگر هیچ.

چرا که امید آنچنان توانا نیست

که پا بر سرِ یأس بتواند نهاد.

□

بر بسترِ سبزه‌ها خفته‌ایم

با یقینِ سنگ

بر بسترِ سبزه‌ها با عشق پیوند نهاده‌ایم

و با امیدی بی‌شکست

از بسترِ سبزه‌ها

با عشقی به یقینِ سنگ برخاسته‌ایم

اما یأس آنچنان تواناست

که بسترها و سنگ، زمزمه‌یی بیش نیست.

فریادی

و دیگر

هیچ!

۷

فریادی ...

مرا عظیم‌تر از این آرزویی نمانده است

که به جُستجوی فریادی گم‌شده برخیزم.

با یاریِ فانوسی خُرد

یا بی‌یاریِ آن،

در هر جای این زمین

یا هر کجای این آسمان.

فریادی که نیم‌شبی

از سرِ ندانم چه نیازِ ناشناخته از جانِ من برآمد

و به آسمانِ ناپیدا گریخت...

□

ای تمامیِ دروازه‌های جهان!

مرا به بازیافتنِ فریادِ گم‌شده‌ی خویش

مددی کنید!

۲ تیر ۱۳۳۷

درمرگِ ایمرناگی

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

به محمود کیانوش

شب تار

شب بیدار

شب سرشار است.

زیباتر شبی برای مردن.

آسمان را بگو از الماسِ ستارگانش خنجری به من دهد.

□

شب

سراسرِ شب

یکسر

از حماسه‌ی دریای بهانه‌جو بی‌خواب مانده است.

دریای خالی

دریای بی‌نوا...

□

جنگلِ سالخورده به‌سنگینی نفسی کشید و جنبشی کرد

و مرغی که از کرانه‌ی ماسه‌پوشیده پَرکشیده‌بود

غریوکشان

به تالابِ تیره‌گون

درنشست.

تالابِ تاریک

سبک از خواب برآمد

و با لالای بی‌سکونِ دریای بیهوده

باز

به خوابی بی‌رؤیا

فروشد...

□

جنگل با ناله و حماسه بیگانه است

و زخمِ تبر را با لعابِ سبزِ خزه

فرومی‌پوشد.

حماسه‌ی دریا

از وحشتِ سکون و سکوت است.

□

شب تار است

شب بیمار است

از غریوِ دریای وحشت‌زده بیدار است

شب از سایه‌ها و غریوِ دریا سرشار است

زیباتر شبی برای دوست‌داشتن.

با چشمانِ تو مرا به الماسِ ستاره‌ها نیازی نیست.

با آسمان

بگو.

۱۳۳۷/۴/۱۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

باران

آنگاه بانویِ پُرغرورِ عشقِ خود را دیدم

در آستانه‌ی پُرنیلوفر،

که به آسمانِ بارانی می‌اندیشید

و آنگاه بانوی پُرغرورِ عشقِ خود را دیدم

در آستانه‌ی پُرنیلوفرِ باران،

که پیرهنش دستخوشِ بادی شوخ بود

و آنگاه بانوی پُرغرورِ باران را

در آستانه‌ی نیلوفرها،

که از سفرِ دشوارِ آسمان بازمی‌آمد.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نیم‌شب

پنجه‌ی سردِ باد در اندیشه‌ی گزندی نیست

من اما هراسانم:

گویی بانوی سیه‌جامه

فاجعه را

پیشاپیش

بر بامِ خانه می‌گرید.

و پنجه‌ی بی‌خیالِ باد

در این انبانِ خالی

در جُستجوی چیزی‌ست.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

عشق

خاطره‌یی‌ست به انتظارِ حدوث و تجدد نشسته،

چرا که آنان اکنون هر دو خفته‌اند:

در این سویِ بستر

مردی و

زنی

در آن‌سوی.

□

تُندبادی بر درگاه و

تُندباری بر بام.

مردی و زنی خفته.

و در انتظارِ تکرار و حدوث

عشقی

خسته.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

زن خفته

کنارِ من چسبیده به من در عظیم‌تر فاصله‌یی از من

سینه‌اش

به آرامی

از حباب‌های هوا

پُر و خالی

می‌شود.

چشم‌هایش که دوست می‌دارم ــ

زیرِ پلکانِ فروکشیده

نهفته است.

«کجایی؟

چیستی؟

چه می‌خواهی؟»

سینه‌اش

به آرامی

از حباب‌های هوا

پُر و خالی می‌شود.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

لوحِ گور

نه در رفتن حرکت بود

نه در ماندن سکونی.

شاخه‌ها را از ریشه جدایی نبود

و بادِ سخن‌چین

با برگ‌ها رازی چنان نگفت

که بشاید.

دوشیزه‌ی عشقِ من مادری بیگانه است

و ستاره‌ی پُرشتاب

در گذرگاهی مأیوس

بر مداری جاودانه می‌گردد.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

باران

بر شربِ بی‌پولکِ شب

شرابه‌های بی‌دریغِ باران...

□

در کنارِ ما بیگانه‌یی نیست

در کنارِ ما

آشنایی نیست

خانه خاموش است و بر شربِ سیاهِ شب

شرابه‌های سیمینِ باران.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تاشک

بُن‌بستِ سربه‌زیر

تا ابدیت گسترده است

دیوارِ سنگ

از دسترسِ لمس به دور است.

در میدانی که در آن

خوانچه و تابوت

بی‌معارض می‌گذرد

لبخنده و اشک را

مجالِ تأملی نیست.

□

خانه‌ها در معبرِ بادِ نااستوار

استوارند،

درخت، در گذرگاهِ بادِ شوخ وقار می‌فروشد.

«ــ درخت، برادرِ من!

اینک

تبردار از کوره‌راهِ پُرسنگ به زیر می‌آید!»

«ــ ای مسافر، همدردِ من!

به سرمنزلِ یقین اگر فرود آمده‌ای

دیگر تو را تا به سرمنزلِ شک

جز پرت‌گاهی ناگزیر

در پیش نیست!»

□

خانه‌ها در معبرِ بادِ استوار

نااستوارند،

درخت، در معبرِ بادِ جدی

عشوه می‌فروشد...

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

معاد

من

باد و

مادرِ هوا خواهم شد

و گردشِ زمین را

به‌سانِ جنبشِ مولی

در گندابِ تنم احساس

خواهم کرد.

من

خاک و

مولِ زمین خواهم شد

و هوا

به‌سانِ زهدانِ زنی در برم خواهد گرفت.

از سردیِ مرده‌وارِ پیکرِ خاکیِ خویش

رنجه خواهم شد.

از فشارِ شهوتناکِ بازوانِ نسیمیِ خویش

شکنجه خواهم شد.

از دیدارِ خویش عذابِ فراوان خواهم کشید

و سخنانِ همیشه را

در دو گوشِ بی‌رغبتِ خویش

مکرر خواهم کرد.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بر خاک ِ جدي ايستادم ...

بر خاکِ جدی ایستادم

و خاک، به‌سانِ یقینی

استوار بود.

به ستاره شک کردم

و ستاره در اشکِ شکِ من درخشید.

و آنگاه به خورشید شک کردم که ستارگان را

همچون کنیزکانِ سپیدرویی

در حرم‌خانه‌ی پُرجلالش نهان می‌کرد.

□

دیوارها زندان را محدود می‌کند،

دیوارها زندان را محدودتر نمی‌کند.

میانِ دو زندان

درگاهِ خانه‌ی تو آستانه‌ی آزادی‌ست،

لیکن در آستانه

تو را

به قبولِ یکی از این دو

از خود اختیاری نیست.

۱۳۳۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کوچه

به دکتر مجید حائری

دهلیزی لاینقطع

در میانِ دو دیوار،

و خلوتی

که به‌سنگینی

چون پیری عصاکش

از دهلیزِ سکوت

می‌گذرد.

و آنگاه

آفتاب

و سایه‌یی منکسر،

نگران و

منکسر.

خانه‌ها

خانه‌خانه‌ها.

مردمی،

و فریادی از فراز:

ــ شهرِ شطرنجی!

شهرِ شطرنجی!

□

دو دیوار

و دهلیزِ سکوت.

و آنگاه

سایه‌یی که از زوالِ آفتاب دَم می‌زند.

مردمی،

و فریادی از اعماق

ــ مُهره نیستیم!

ما مُهره نیستیم!

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

دادخواست

از همه سو،

از چار جانب،

از آن سو که به‌ظاهر مهِ صبحگاه را مانَد سبک‌خیز و دَم‌دَمی

و حتا از آن سویِ دیگر که هیچ نیست

نه له‌لهِ تشنه‌کامیِ صحرا

نه درخت و نه پرده‌ی وهمی از لعنتِ خدایان، ــ

از چار جانب

راهِ گریز بربسته است.

درازای زمان را

با پاره‌ی زنجیرِ خویش

می‌سنجم

و ثقلِ آفتاب را

با گوی سیاهِ پای‌بند

در دو کفه می‌نهم

و عمر

در این تنگنایِ بی‌حاصل

چه کاهل می‌گذرد!

□

قاضیِ تقدیر

با من ستمی کرده است.

به داوری

میانِ ما را که خواهد گرفت؟

من همه‌ی خدایان را لعنت کرده‌ام

همچنان که مرا

خدایان.

و در زندانی که از آن امیدِ گریز نیست

بداندیشانه

بی‌گناه بوده‌ام!

۱۳۳۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در بسته...

دیرگاهی‌ست که دستی بداندیش

دروازه‌ی کوتاهِ خانه‌ی ما را

نکوفته است.

در آیینه و مهتاب و بستر می‌نگریم

در دست‌های یکدیگر می‌نگریم

و دروازه

ترانه‌ی آرامش‌انگیزش را

در سکوتی ممتد

مکرر می‌کند.

بدین‌گونه

زمزمه‌یی ملال‌آور را به سرودی دیگرگونه مبدل یافته‌ایم

بدین‌گونه

در سرزمینِ بیگانه‌یی که در آن

هر نگاه و هر لبخند

زندانی بود،

لبخند و نگاهی آشنا یافته‌ایم

بدین‌گونه

بر خاکِ پوسیده‌یی که ابرِ پَست

بر آن باریده است

پایگاهی پابرجا یافته‌ایم...

□

آسمان

بالای خانه

بادها را تکرار می‌کند

باغچه از بهاری دیگر آبستن است

و زنبورِ کوچک

گُلِ هر ساله را

در موسمی که باید

دیدار می‌کند.

حیاطِ خانه از عطری هذیانی سرمست است

خرگوشی در علفِ تازه می‌چرد.

و بر سرِ سنگ، حربایی هوشیار

در قلم‌روِ آفتابِ نیم‌جوش

نفس می‌زند.

ابرها و همهمه‌ی دوردستِ شهر

آسمانِ بازیافته را

تکرار می‌کند

همچنان که گنجشک‌ها و

باد و

زمزمه‌ی پُرنیازِ رُستن

که گیاهِ پُرشیرِ بیابانی را

در انتظارِ تابستانی که در راه است

در خوابگاهِ ریشه‌ی سیرابش

بیدار می‌کند.

من در تو نگاه می‌کنم در تو نفس می‌کشم

و زندگی

مرا تکرار می‌کند

به‌سانِ بهار

که آسمان را و علف را.

و پاکیِ آسمان

در رگِ من ادامه می‌یابد.

□

دیرگاهی‌ست که دستی بداندیش

دروازه‌ی کوتاهِ خانه‌ی ما را نکوفته است...

با آنان بگو که با ما

نیازِ شنیدنِشان نیست.

با آنان بگو که با تو

مرا پروای دوزخِ دیدارِ ایشان نیست

تا پرنده‌ی سنگین‌بالِ جادویی را که نغمه‌پردازِ شبانگاه و بامدادِ ایشان است

بر شاخسارِ تازه‌روی خانه‌ی ما مگذاری.

در آیینه و مهتاب و بستر بنگریم

در دست‌های یک‌دیگر بنگریم،

تا دَر، ترانه‌ی آرامش‌انگیزش را

در سرودی جاویدان

مکرر کند.

تا نگاهِ ما

نه در سکوتی پُردرد، نه در فریادی ممتد

که در بهاری پُرجویبار و پُرآفتاب

به ابدیت پیوندد...

فروردین ۱۳۳۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از شهر سرد...

صحرا آماده‌ی روشن شدن بود

و شب از سماجت و اصرار دست می‌کشید.

من خود گُرده‌های دشت را بر ارابه‌یی توفانی درنوردیدم:

این نگاهِ سیاهِ آزمندِ آنان بود تنها

که از روشناییِ صحرا جلو گرفت.

و در آن هنگام که خورشید

عبوس و شکسته‌دل از دشت می‌گذشت

آسمانِ ناگزیر را

به ظلمتِ جاودانه

نفرین کرد.

بادی خشمناک دو لنگه‌ی در را بر هم کوفت

و زنی در انتظارِ شویِ خویش، هراسان از جا برخاست.

چراغ از نفسِ بویناکِ باد فرومُرد

و زن شربِ سیاهی بر گیسوانِ پریشِ خویش افکند.

ما دیگر به جانبِ شهرِ تاریک بازنمی‌گردیم

و من همه‌ی جهان را در پیراهنِ روشنِ تو خلاصه می‌کنم.

□

سپیده‌دمان را دیدم

که بر گُرده‌ی اسبی سرکش بر دروازه‌ی افق به انتظار ایستاده بود

و آنگاه سپیده‌دمان را دیدم که نالان و نفس‌گرفته، از مردمی که

دیگر هوای سخن گفتن به سر نداشتند دیاری ناآشنا را راه می‌پرسید.

و در آن هنگام با خشمی پُرخروش به جانبِ شهرِ آشنا نگریست

و سرزمینِ آنان را به پستی و تاریکیِ جاودانه دشنام گفت.

پدران از گورستان بازگشتند

و زنان، گرسنه بر بوریاها خفته بودند.

کبوتری از بُرجِ کهنه به آسمانِ ناپیدا پرکشید

و مردی جنازه‌ی کودکی مرده‌زاد را بر درگاهِ تاریک نهاد.

ما دیگر به جانبِ شهرِ سرد بازنمی‌گردیم

و من همه‌ی جهان را در پیراهنِ گرمِ تو خلاصه می‌کنم.

□

خنده‌ها چون قصیلِ خشکیده خش‌خشِ مرگ‌آور دارند.

سربازانِ مست در کوچه‌های بُن‌بست عربده می‌کشند

و قحبه‌یی از قعرِ شب با صدای بیمارش آوازی ماتمی می‌خواند.

علف‌های تلخ در مزارعِ گندیده خواهد رُست

و باران‌های زهر به کاریزهای ویران خواهد ریخت،

مرا لحظه‌یی تنها مگذار

مرا از زرهِ نوازشت رویین‌تن کن.

من به ظلمت گردن نمی‌نهم

جهان را همه در پیراهنِ کوچکِ روشنت خلاصه کرده‌ام

و دیگر به جانبِ آنان

باز

نمی‌گردم.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

با همسفر

سرکش و سرسبز و پیچنده

گیاهی

دیوارِ کهنه‌ی باغ را فروپوشیده است.

از این سو دیوار دیگر به جز جرزی از بهار نیست،

که جراحاتِ آجرها را مرهم سبزِ برگ شفا بخشیده است.

و از آن سوی دیگر

گیاهِ پیچنده

چون خیزابی لب‌پرزنان سایبانی بر پی‌گاهِ دیوار افکنده است!

رطوبتِ ویران‌کننده، از تبِ پُرحرارتِ رویشِ گیاه، جرزها را رها می‌کند

و دیوار، در حرارتی کیف‌ناک بر بنیادِ خویش استوارتر می‌گردد

و عابری رنجور در سایه‌فرشِ آن سوی باغ

از خستگیِ راهِ بی‌منظر و بی‌گیاه

می‌آساید...

به همه آن کسان که به عشقی تن در نمی‌دهند چرا که ایمانِ خود را از دست داده‌اند!ــ:

در تنِ من گیاهی خزنده هست

که مرا فتح می‌کند

و من اکنون جز تصویری از او نیستم!

من جزیی از تواَم ای طبیعتِ بی‌دریغی که دیگر نه زمان و نه مرگ، هیچ یک عطشِ مرا از سرچشمه‌ی وجود و خیالت بی‌نیاز نمی‌کند!

□

من چینه‌ام من پیچکم من آمیزه‌ی چینه و پیچکم

تو چینه‌ای تو پیچک‌ای تو آمیزه‌ی مادر و کودکی.

ای دستانِ بی‌غبارِ پُرپرهیزی که مرا به هنگامِ نوازش‌های مادرانه از جفتِ آگاهی به وجودِ دشمنان و سیاه‌دلان غرقه‌ی اندوه می‌کنید! مرا به ایمانِ دورانِ جنینیِ خویش بازگردانید تا دیگرباره با کلماتی که کنون جز از فریب و بدی سخن نمی‌گوید، سرودِ نیکی و راستی بشنوم.

ای همسفر که رازِ قدرت‌های بی‌کرانِ تو بر من پوشیده است! ــ مرا به شهرِ سپیده‌دم، به واحه‌ی پاکی و راستی بازگردان! مرا به دورانِ ناآگاهیِ خویش بازگردان تا علف‌ها به جانبِ من برویند

تا من به‌سانِ کندو با نیشِ شیرینِ هزاران زنبورِ خُرد از عسلِ مقدس آکنده شوم،

تا چون زنی نوبار

با وحشتی کیف‌ناک

نخستین جنبش‌های جنین را به انتظارِ هیجان‌انگیزِ تولدِ نوزادی دلبند مبدل کنم که من او را بازیافتگی خواهم نامید. هم‌بسترِ ظلمانی‌ترین شب‌های از دست‌دادگی! ــ من او را یازیافتگی نام خواهم نهاد.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

باغ آینه

چراغی به دستم چراغی در برابرم.

من به جنگِ سیاهی می‌روم.

گهواره‌های خستگی

از کشاکشِ رفت‌وآمدها

بازایستاده‌اند،

و خورشیدی از اعماق

کهکشان‌های خاکستر شده را روشن می‌کند.

□

فریادهای عاصیِ آذرخش ــ

هنگامی که تگرگ

در بطنِ بی‌قرارِ ابر

نطفه می‌بندد.

و دردِ خاموش‌وارِ تاک ــ

هنگامی که غوره‌ی خُرد

در انتهای شاخسارِ طولانیِ پیچ‌پیچ جوانه می‌زند.

فریادِ من همه گریزِ از درد بود

چرا که من در وحشت‌انگیزترینِ شب‌ها آفتاب را به دعایی نومیدوار طلب می‌کرده‌ام

□

تو از خورشیدها آمده‌ای از سپیده‌دم‌ها آمده‌ای

تو از آینه‌ها و ابریشم‌ها آمده‌ای.

□

در خلئی که نه خدا بود و نه آتش، نگاه و اعتمادِ تو را به دعایی نومیدوار طلب کرده بودم.

جریانی جدی

در فاصله‌ی دو مرگ

در تهیِ میانِ دو تنهایی ــ

[نگاه و اعتمادِ تو بدین‌گونه است!]

□

شادیِ تو بی‌رحم است و بزرگوار

نفس‌ات در دست‌های خالیِ من ترانه و سبزی‌ست

من

برمی‌خیزم!

چراغی در دست، چراغی در دلم.

زنگارِ روحم را صیقل می‌زنم.

آینه‌یی برابرِ آینه‌ات می‌گذارم

تا با تو

ابدیتی بسازم.

۱۳۳۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مرثیه

نیمروز...

نیمروز...

بی‌آن‌که آفتاب را در نصف‌النهارِ خوف‌انگیزش بازببینیم،

در پسِ ابرهای کج، نقاب‌های گول و پرده‌های هزاران‌ریشگیِ باران آیا

زمان از نیم‌وزِ موعود گذشته است

و شبِ جاودانه دیگر، چندان دور نیست؟

و ستارگان، در انتظارِ فرمانِ آخرین به سردی می‌گرایند

تا شبِ جاودانه را غروری به کمال بخشایند؟

□

نیشخندها لبانِ تازه‌تری می‌جویند

و چندان‌که از جُستجوی بی‌حاصل بازمی‌مانند

به لبانِ ما بازمی‌آیند.

□

از راه‌های پُرغبار، مسافرانِ خسته فرامی‌رسند...

«ــ شست‌وشوی پاهای آبلگونِ شما را آبِ عطرآلوده فراهم کرده‌ایم

ای مردانِ خسته

به خانه‌های ما فرود آیید!»

«ــ در بستری حقیر، امیدی به جهان آمده است.

ای باکرگانِ اورشلیم! راهِ بیت‌اللحم کجاست؟»

و زائرانِ خسته، سرودگویان از دروازه‌ی بیت‌اللحم می‌گذرند و در جُل‌جُتای چشم‌به‌راه، جوانه‌ای کاج، در انتظارِ آن‌که به هیأتِ صلیبی درآید، در خاموشیِ شتاب آلوده‌ی خویش، به جانبِ آسمانِ تهی قد می‌کشد.

□

نیمروز...

نیمروز...

«ــ در پسِ ابر و نقاب و پرده، آیا

زمان از نیمروز گذشته است؟

و شبِ جاودانه آیا

دیگر چندان دور نیست؟»

و زمینی که به سردی می‌گراید، دیگر سخنی ندارد.

آنجا که جنگ‌آورانِ کهن گریستند

گریه پاسخی به خاموشیِ ابدی بود.

□

عیسا بر صلیبی بیهوده مرده است.

حنجره‌های تهی، سرودی دیگرگونه می‌خوانند، گویی خداوندِ بیمار درگذشته است.

هان! عزای جاودانه آیا از چه هنگام آغاز گشته است؟

□

رگبارهای اشک، شوره‌زارِ ابدی را باور نمی‌کند.

رگبارِ اشک، شوره‌زارِ ابدی را بارور نمی‌کند

رگبارهای اشک، بی‌حاصل است

و کاجِ سرفرازِ صلیب چنان پُربار است

که مریمِ سوگوار

عیسای مصلوبش را بازنمی‌شناسد.

در انتهای آسمانِ خالی، دیواری عظیم فروریخته است

و فریادِ سرگردانِ تو

دیگر به سوی تو بازنخواهد گشت...

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نبوغ

برای میهنِ بی‌آب و خاک

خلقِ پروس

به خون کشیده شدند

ز خشم ناپلئون،

و ماند بر سرِ هر راه‌کوره‌ی غمناک

گوری چند

بر خاک

بی‌سنگ و بی‌کتیبه و بی‌نام و بی‌نشان

از موکبِ قشونِ بوناپارت

بر معبرِ پروس...

آنگه فردریکِ وطن‌دوست

آراست چون عروس

در جامه‌ی زفاف

زنش را،

تا بازپس ستاند از این رهگذر

مگر

وطنش را

[وین زوجه

راست خواهی

در روزگار خویش

زیباترینِ محصنگان بود

در

اروپ!]

□

هنگامِ شب ــ که رقصِ غم آغاز می‌نهاد

مهتاب

در سکوتش

بر لاشه‌های بی‌کفنِ مردمِ پروس ــ

خاموش شد به حجله‌ی سلطان فردریک

شمعی و شهوتی.

و آن دَم که آفتاب درخشید

بر گورهای گم‌شده‌ی راه و نیمراه

[یعنی به گورها که نشانی به جای ماند

از موکبِ قشونِ بوناپارت

در رزمِ ماگده‌بورگ]ــ

خاک پروس را

شَهِ فاتحِ

گشاده‌دست

بخشید همچو پیرهنی کهنه‌مرده‌ریگ

به سلطان فردریک،

زیرا که مامِ میهنِ خلقِ پروس

بود

سر خیلِ خوشگلانِ اروپای عصرِ خویش!

□

بله...

آن‌وقت

شاهِ فاتحِ بخشنده بازگشت

از کشور پروس،

که سیراب کرده بود

خاکِ آن را

از خونِ شورِ زُبده‌سوارانش،

کامِ خود را

از طعمِ دبشِ بوسه‌ی بانوی او، لوئیز.

و از کنارِ آن همه برخاک‌ماندگان

بگذشت شاد و مست

بگذشت سرفراز

بوناپارت.

می‌رفت و یک ستاره‌ی تابنده‌ی بزرگ

بر هیأتِ رسالت و با کُنیه‌ی نبوغ

می‌تافت بر سرش

پُرشعله، پُرفروغ.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شعارِ ناپلئونِ کبير

شعارِ ناپلئونِ کبیر

در جنگ‌های بزرگِ میهنی

برادرزنانِ افتخاری!

آینده از آنِ هم‌شیرگانِ شماست!

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

قصه‌ی دخترای ننه دریا

یکی بود یکی نبود.

جز خدا هیچی نبود

زیرِ این تاقِ کبود،

نه ستاره

نه سرود.

عموصحرا، تُپُلی

با دو تا لُپِ گُلی

پا و دستش کوچولو

ریش و روحش دوقلو

چپقش خالی و سرد

دلکش دریای درد،

دَرِ باغو بسّه بود

دَمِ باغ نشسّه بود:

«ــ عموصحرا! پسرات کو؟»

«ــ لبِ دریان پسرام.

دخترای ننه‌دریا رو خاطرخوان پسرام.

طفلیا، تنگِ غلاغ‌پر، پاکِشون

خسته و مرده، میان

از سرِ مزرعه‌شون.

تنِشون خسّه‌ی کار

دلِشون مُرده‌ی زار

دسّاشون پینه‌تَرَک

لباساشون نمدک

پاهاشون لُخت و پتی

کج‌کلاشون نمدی،

می‌شینن با دلِ تنگ

لبِ دریا سرِ سنگ.

طفلیا شب تا سحر گریه‌کنون

خوابو از چشمِ به‌دردوخته‌شون پس می‌رونن

توی دریایِ نمور

می‌ریزن اشکای شور

می‌خونن ــ آخ که چه دل‌دوز و چه دل‌سوز می‌خونن! ــ:

«ــ دخترای ننه‌دریا! کومه‌مون سرد و سیاس

چشِ امیدِمون اول به خدا، بعد به شماس.

کوره‌ها سرد شدن

سبزه‌ها زرد شدن

خنده‌ها درد شدن.

از سرِ تپه، شبا

شیهه‌ی اسبای گاری نمیاد،

از دلِ بیشه، غروب

چهچهِ سار و قناری نمیاد،

دیگه از شهرِ سرود

تک‌سواری نمیاد.

دیگه مهتاب نمیاد

کرمِ شب‌تاب نمیاد.

برکت از کومه رفت

رستم از شانومه رفت:

تو هوا وقتی که برق می‌جّه و بارون می‌کنه

کمونِ رنگه‌به‌رنگش دیگه بیرون نمیاد،

رو زمین وقتی که دیب دنیارو پُرخون می‌کنه

سوارِ رخشِ قشنگش دیگه میدون نمیاد.

شبا شب نیس دیگه، یخدونِ غمه

عنکبوتای سیا شب تو هوا تار می‌تنه.

دیگه شب مرواری‌دوزون نمی‌شه

آسمون مثلِ قدیم شب‌ها چراغون نمی‌شه.

غصه‌ی کوچیکِ سردی مثِ اشک ــ

جای هر ستاره سوسو می‌زنه،

سرِ هر شاخه‌ی خشک

از سحر تا دلِ شب جغده که هوهو می‌زنه.

دلا از غصه سیاس

آخه پس خونه‌ی خورشید کجاس؟

قفله؟ وازش می‌کنیم!

قهره؟ نازش می‌کنیم!

می‌کِشیم منتِشو

می‌خریم همتِشو!

مگه زوره؟ به خدا هیچکی به تاریکیِ شب تن نمی‌ده

موشِ کورم که می‌گن دشمنِ نوره، به تیغِ تاریکی گردن نمی‌ده!

دخترای ننه‌دریا! رو زمین عشق نموند

خیلی وخ پیش باروبندیلِشو بست خونه تکوند

دیگه دل مثلِ قدیم عاشق و شیدا نمی‌شه

تو کتابم دیگه اونجور چیزا پیدا نمی‌شه.

دنیا زندون شده: نه عشق، نه امید، نه شور،

برهوتی شده دنیا که تا چِش کار می‌کنه مُرده‌س و گور.

نه امیدی ــ چه امیدی؟ به‌خدا حیفِ امید! ــ

نه چراغی ــ چه چراغی؟ چیزِ خوبی می‌شه دید؟ ــ

نه سلامی ــ چه سلامی؟ همه خون‌تشنه‌ی هم! ــ

نه نشاطی ــ چه نشاطی؟ مگه راهش می‌ده غم؟ ــ:

داش آکل، مردِ لوتی،

ته خندق تو قوتی!

توی باغِ بی‌بی‌جون

جم‌جمک، بلگِ خزون!

دیگه دِه مثلِ قدیم نیس که از آب دُر می‌گرفت

باغاش انگار باهارا از شکوفه گُر می‌گرفت:

آب به چشمه! حالا رعیت سرِ آب خون می‌کنه

واسه چار چیکه‌ی آب، چل‌تا رو بی‌جون می‌کنه.

نعشا می‌گندن و می‌پوسن و شالی می‌سوزه

پای دار، قاتلِ بیچاره همونجور تو هوا چِش می‌دوزه

ــ «چی می‌جوره تو هوا؟

رفته تو فکرِ خدا؟...»

ــ «نه برادر! تو نخِ ابره که بارون بزنه

شالی از خشکی درآد، پوکِ نشا دون بزنه:

اگه بارون بزنه!

آخ! اگه بارون بزنه!».

دخترای ننه‌دریا! دلِمون سرد و سیاس

چِشِ امیدمون اول به خدا بعد به شماس.

اَزَتون پوستِ پیازی نمی‌خایم

خودِتون بسِمونین، بقچه جاهازی نمی‌خایم.

چادرِ یزدی و پاچین نداریم

زیرِ پامون حصیره، قالیچه و قارچین نداریم.

بذارین برکتِ جادوی شما

دِهِ ویرونه رو آباد کنه

شبنمِ موی شما

جیگرِ تشنه‌مونو شاد کنه

شادی از بوی شما مَس شه همینجا بمونه

غم، بره گریه‌کنون، خونه‌ی غم جابمونه...»

□

پسرای عموصحرا، لبِ دریای کبود

زیرِ ابر و مه و دود

شبو از رازِ سیا پُر می‌کنن،

توی دریای نمور

می‌ریزن اشکای شور

کاسه‌ی دریارو پُردُر می‌کنن.

دخترای ننه‌دریا، تَهِ آب

می‌شینن مست و خراب.

نیمه‌عُریون تنِشون

خزه‌ها پیرهنِشون

تنِشون هُرمِ سراب

خنده‌شون غُل‌غُلِ آب

لبِشون تُنگِ نمک

وصلِشون خنده‌ی شک

دلِشون دریای خون،

پای دیفارِ خزه

می‌خونن ضجه‌کنون:

«ــ پسرای عموصحرا لبِتون کاسه‌نبات

صدتا هجرون واسه یه وصلِ شما خمس و زکات!

دریا از اشکِ شما شور شد و رفت

بختِمون از دَمِ در دور شد و رفت.

رازِ عشقو سرِ صحرا نریزین

اشکِتون شوره، تو دریا نریزین!

اگه آب شور بشه، دریا به زمین دَس نمی‌ده

ننه‌دریام دیگه مارو به شما پس نمی‌ده.

دیگه اونوَخ تا قیامت دلِ ما گنجِ غمه

اگه تا عمر داریم گریه کنیم، باز کمه.

پرده زنبوریِ دریا می‌شه بُرجِ غمِ‌مون

عشقِتون دق می‌شه، تا حشر می‌شه هم‌دَمِ‌مون!»

□

مگه دیفارِ خزه موش نداره؟

مگه موش گوش نداره؟ ــ

موشِ دیفار، ننه‌دریا رو خبردار می‌کنه:

ننه‌دریا، کج و کوج

بددل و لوس و لجوج،

جادو در کار می‌کنه. ــ

تا صداشون نرسه

لبِ دریای خزه،

از لجِش، غیه‌کشون ابرا رو بیدار می‌کنه:

اسبای ابرِ سیا

تو هوا شیهه‌کشون،

بشکه‌ی خالیِ رعد

روی بومِ آسمون.

آسمون، غرومب غرومب!

طبلِ آتیش، دودودومب!

نعره‌ی موجِ بلا

می‌ره تا عرشِ خدا؛

صخره‌ها از خوشی فریاد می‌زنن.

دخترا از دلِ آب داد می‌زنن:

«ــ پسرایِ عموصحرا!

دلِ ما پیشِ شماس.

نکنه فکر کنین

حقه زیرِ سرِ ماس:

ننه‌دریای حسود

کرده این آتش و دود!»

□

پسرا، حیف! که جز نعره و دل‌ریسه‌ی باد

هیچ صدای دیگه‌یی

به گوشاشون نمیاد! ــ

غمِشون سنگِ صبور

کج‌کلاشون نمدک

نگاشون خسته و دور

دلِشون غصه‌تَرَک،

تو سیاهی، سوت و کور

گوش می‌دن به موجِ سرد

می‌ریزن اشکای شور

توی دریای نمور...

□

جُم جُمَک برقِ بلا

طبلِ آتیش تو هوا!

خیزخیزک موجِ عبوس

تا دَمِ عرشِ خدا!

نه ستاره نه سرود

لبِ دریای حسود،

زیرِ این تاقِ کبود

جز خدا هیچی نبود

جز خدا هیچی نبود!

۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

لحظه‌ها و همیشه

سرود : برای پرویزِ شاپور

میلاد : نفسِ کوچکِ باد بود و حریرِ نازکِ مهتاب بود و فواره ...

گریزان : برای خانمِ عالیه جهانگیر یوشیج

پایتختِ عطش : آب کم‌جو. تشنگی آور به دست!

ميان ِ ماندن و رفتن... : ميان ِ ماندن و رفتن حکايتي کرديم

سخنی نیست... : به اِولین و ثمین باغچه‌بان

حماسه؟ : در چارراه‌ها خبری نیست:

رهگذران : سر در زیر از شاهراهِ متروک پیش می‌آمدند

کوه‌ها : کوه‌ها با هم‌اند و تنهایند

انگیزه‌های خاموشی : پس آدم، ابوالبشر، به پیرامنِ خویش نظاره کرد

غزلِ ناتمام... : به هر تارِ جانم صد آواز هست

شبانه : اکنون، دیگرباره شبی گذشت.

من مرگ را... : اینک موجِ سنگین‌گذرِ زمان است که در من می‌گذرد.

وصل : ۱

شبانه : به گوهرِ مراد

سرود

برای پرویزِ شاپور

برو، مردِ بیدار؛ اگر نیست کس

که دل با تو دارد، ممان یک نفس!

همه روزگارت به تلخی گذشت

شکر چند جویی، در این تلخ‌دشت؟

به بیهوده جُستن فروکاستی

قبای خستگی بر تن آراستی،

قبایی همه وصله بر وصله بر

قبایی ز نفرت بر او آستر.

همه پایم از خستگی ریش‌ریش

نه راهی نه ذی‌روحی از پُشت و پیش.

نه وقتی ــ که واگردم از رفته‌راه ــ

نه بختی ــ که با سر درافتم به چاه ــ

نه بیم و نه امید و، از پیش و پس

بیابان و خارِ بیابان و بس!

چه حاصل اگر خامُشی بشکنم

که: «یاران، در این دشت تنها، منم»؟

گرفتم به بانگی گلو بردرم

که در دَم بسوزد چو خاکسترم،

گرفتم که تُندر فشاندم؛ چه سود

کز این هیمه نی شعله خیزد نه دود.

گرفتم که فریاد برداشتم

یکی تیغ در جانِ شب کاشتم؛

مرا، تیغِ فریاد بُرَّنده نیست

در آن مُرده‌آباد که‌ش زنده نیست...

برو مردِ بیدار، اگر نیست کس

که دل با تو دارد، ممان یک نفس!

بنه، خواب اگر خوشتر افتادِشان،

که آخر دهد رنج، ره یادِشان.

بهل شب شود چیره، تا بنگری

هم از اشکِشان سر زند اختری.

چو پوسید چون لاشِ گندیده، شب،

کویرِ نفس‌مرده در گورِ تب؛

وُامیدی به جا مانده گر نیز هست

به سودای عُزلت درِ خانه بست،

ببینی که از هولِ شب، اشکِ آب

بتوفد چنان کوره‌ی آفتاب.

برو مردِ بیدار؛ اگر نیست کس

که دل با تو دارد، ممان یک نفس!

تو گُل‌جویی ای مرد و ره پُرخَس است

شِکرخواه را، حرفِ تلخی بس است!

۱۳۳۷ـ۱۳۳۹ تهران

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

میلاد

نفسِ کوچکِ باد بود و حریرِ نازکِ مهتاب بود و فواره و باغ بود

و شبْ‌نیمه‌ی چارمین بود که عروسِ تازه به باغِ مهتاب‌زده فرود آمد از سرا گامزنان

اندیشناک از حرارتی تازه که در رگ‌های کبودِ پستانش می‌گذشت

و این خود به تبِ سنگینِ خاک ماننده بود که لیموی نارس از آن بهره می‌بَرَد

و در چشم‌هایش که به سبزه و مهتاب می‌نگریست نگاهِ شرم بود

از احساسِ عطشی نوشناخت که در تنش می‌سوخت

و این خود عطشی سیری ناپذیر بود چونان ناسیرابيِ جاودانه‌ی علف،

که سرسبزيِ صحرا را مایه به دست می‌دهد

و شرمناکِ خاطره‌یی لغزان و گریزان و دیربه‌دست بود از آن‌چه با تنِ او رفت؛

میانِ او ــ بیگانه با ماجرا ــ و بیگانه‌مردی چنان تند، که با راه‌های تنش آنگونه چالاک یگانه بود

و بدانگونه آزمند بر اندامِ خفته‌ی او دست می‌سود

و جنبش‌اش به نسیمی می‌مانست از بوی علف‌های آفتاب‌خورده پُر،

که پرده‌های شکوفه را به زیر می‌افکَنَد تا دانه‌ی نارس آشکاره شود.

نفسِ کوچکِ باد بود و حریرِ نازکِ مهتاب بود

و فواره‌ی باغ بود که با حرکت‌های بازوهای نازکش بر آبگیرِ خُرد می‌رقصید

و عروسِ تازه بر پهنه‌ی چمن بخفت، در شبْ‌نیمه‌ی چارمین

و در آن دم، من در برگچه‌های نو رُسته بودم

یا در نسیمِ لغزان

و ای‌بسا که در آب‌های ژرف

و نفسِ بادی که شکوفه‌ی کوچک را بر درختِ ستبر می‌جنباند در من ناله می‌کرد

و چشمه‌های روشنِ باران در من می‌گریست

نفسِ کوچکِ باد بود و حریرِ نازکِ مهتاب بود و فواره‌ی باغ بود

و عروسِ تازه که در شبْ‌نیمه‌ی چارمین بر بسترِ علف‌های نو رُسته خفته بود

با آتشی در نهادش، از احساسِ مردی در کنارِ خویش بر خود بلرزید

و من برگ و برکه نبودم

نه باد و نه باران

ای روحِ گیاهی! تنِ من زندانِ تو بود

و عروسِ تازه، پیش از آن که لبانِ پدرم را بر لبانِ خود احساس کند

از روحِ درخت و باد و برکه بار گرفت، در شبْ‌نیمه‌ی چارمین

و من شهری بی‌برگ‌وباد را زندانِ خود کردم

بی‌آنکه خاطره‌ی باد و برگ از من بُگریزد.

چون زاده شدم چشمانم به دو برگِ نارون می‌مانست،

رگانم به ساقه‌ی نیلوفر، دستانم به پنجه‌ی افرا

و روحی لغزنده به‌سانِ باد و برکه، به گونه‌ی باران

و چندان که نارونِ پیر از غضبِ رعد به خاک افتاد دردی جانگزا چونان فریادِ مرگ در من شکست

و من ای طبیعتِ مشقت‌آلوده، ای پدر! فرزندِ تو بودم.

۱۶ اردیبهشتِ ۱۳۳۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

گریزان

برای خانمِ عالیه جهانگیر یوشیج

از کوره‌راهِ تنگ گذشتم

نیز از کنارِ گله‌ی خُردی که

زنگِ برنجیِ بزِ پیش‌آهنگ

از دور، طرحِ تکاپوی خسته‌یی را

با جِنگ جِنگِ لُختش

در ذهنِ آدمی

تصویر می‌نهاد...

□

از پُشتِ بوته، مرغی نالان، هراسناک

پر برکشید و

یک دم

در دره‌های تنگ

موجِ گریزپاییِ پُر وحشت‌اش

چون کاسه‌یی سفالین بشکست

از صخره‌یی به صخره‌یی

از سنگ روی سنگ...

می‌دیدم از کمرکشِ کُهسار

در شیب‌گاهِ دره‌ی تاریک

آن شعله‌ها که در دِه می‌سوخت جای‌جای:

پی‌سوزِ آسیاب

آتش که در اجاق

دودی که از تنور

فانوس‌ها به معبرها

پُرشیب و پیچ‌پیچ...

وآنگاه

دیدم

در پیشِ روی، منظره‌ی کوهسار را

با راهِ پیچ‌پیچان، پیچیده بر کمر.

مشتاق، گفتم:

«ــ ای کوه!

«با خود دلی به سوی تو می‌آورم ز راه

«با قعرِ او حکایتِ ناگفته مرده‌یی.

«آنجا، به دِه، کسانِ مرا دل به من نبود.»

بی‌پاسخی از او گفتم:

«ــ ای کوه!

«رنجی‌ست سوختن

«بی‌التفاتِ قومی، کاندر اجاقِشان

«از سوزِ توست اگر شرری هست،

«بی‌زهرخندِ قومی، کز توست اگر به لب‌هاشان

«امکانِ خنده این‌قدری هست.»

□

بی‌پاسخی از او

مِه بر گُدارِ سرکش می‌پیچید.

از دور، در شبی که می‌آمد

بر تیزه‌ها فرود

سگ‌های گله، بر شبحِ صخره‌ها، به‌شور

لاییدنی مداوم

آغاز کرده بودند.

اعماقِ دره، با نفسِ سردِ شامگاه،

از نغمه‌های کاکلی و سینه‌سرخ‌ها

می‌مانْد بی‌صدا.

گویی به قله‌هایِ ازاکوه اختران

چون دخترانِ گازُر

خاکستری‌قبای هوا را

ــ از خونِ آفتاب بشسته ــ

در نیل می‌زدند.

فانوس‌های دِه

یک آسمانِ دیگر را، در دره‌ی سیاه

اکلیل می‌زدند.

۱۳۳۹ - یوش

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پایتختِ عطش

آب کم‌جو. تشنگی آور به دست!

مولای روم

۱

آفتاب، آتشِ بی‌دریغ است

و رؤیای آبشاران

در مرزِ هر نگاه.

بر درگاهِ هر ثُقبه

سایه‌ها

روسبیانِ آرامش‌اند.

پی‌جوی آن سایه‌ی بزرگم من که عطشِ خشک‌ْدشت را باطل می‌کند.

□

چه پگاه و چه پسین،

اینجا

نیمروز

مظهرِ «هست» است:

آتشِ سوزنده را رنگی و اعتباری نیست

دروازه‌ی امکان بر باران بسته است

شن از حُرمتِ رود و بسترِ شن‌پوشِ خشک‌ْرود از وحشتِ «هرگز» سخن می‌گوید.

بوته‌ی گز به عبث سایه‌یی در خلوتِ خویش می‌جوید.

□

ای شبِ تشنه! خدا کجاست؟

تو

روزِ دیگرگونه‌ای

به رنگی دیگر

که با تو

در آفرینشِ تو

بیدادی رفته است:

تو زنگیِ زمانی.

۲

کنارِ تو را ترک گفته‌ام

و زیرِ این آسمانِ نگونسار که از جنبشِ هر پرنده تهی‌ست و هلالی

کدر چونان مُرده‌ماهیِ سیم‌گونه‌فلسی بر سطحِ بی‌موج‌اش می‌گذرد

به بازجُستِ تو برخاسته‌ام

تا در پایتختِ عطش

در جلوه‌یی دیگر

بازت یابم.

ای آبِ روشن!

تو را با معیارِ عطش می‌سنجم.

□

در این سرابچه

آیا

زورقِ تشنگی‌ست

آنچه مرا به‌سوی شما می‌راند

یا خود

زمزمه‌ی شماست

و من نه به‌خود می‌روم

که زمزمه‌ی شما

به جانبِ خویشم می‌خواند؟

نخلِ من ای واحه‌ی من!

در پناهِ شما چشمه‌سارِ خنکی هست

که خاطره‌اش

عُریانم می‌کند.

۱۸ خردادِ ۱۳۳۹

چابهار

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ميان ِ ماندن و رفتن...

ميان ِ ماندن و رفتن حکايتي کرديم

که آشکارا در پرده‌ي ِ کنايت رفت.

مجال ِ ما همه اين تنگ‌مايه بود و، دريغ

که مايه خود همه در وجه ِ اين حکايت رفت.

۲۸ خرداد ِ ۱۳۳۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سخنی نیست...

به اِولین و ثمین باغچه‌بان

چه بگویم؟ سخنی نیست.

می‌وزد از سرِ امید، نسیمی،

لیک، تا زمزمه‌یی ساز کند

در همه خلوتِ صحرا

به ره‌اش

نارونی نیست.

چه بگویم؟ سخنی نیست.

□

پُشتِ درهای فروبسته

شب از دشنه و دشمن پُر

به کج‌اندیشی

خاموش

نشسته‌ست.

بام‌ها

زیرِ فشارِ شب

کج،

کوچه

از آمدورفتِ شبِ بدچشمِ سمج

خسته‌ست.

□

چه بگویم؟ ــ سخنی نیست.

در همه خلوتِ این شهر، آوا

جز ز موشی که دَرانَد کفنی، نیست.

وندر این ظلمت‌جا

جز سیانوحه‌ی شومُرده زنی، نیست.

ور نسیمی جُنبد

به ره‌اش

نجوا را

نارونی نیست.

چه بگویم؟

سخنی نیست...

۲۷ آذرِ ۱۳۳۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حماسه؟

در چارراه‌ها خبری نیست:

یک عده می‌روند

یک عده خسته بازمی‌آیند

و انسان ــ که کهنه‌رند خدایی‌ست بی‌گمان ــ

بی‌شوق و بی‌امید

برای دو قرصِ نان

کاپوت می‌فروشد

در معبرِ زمان.

□

در کوچه

پُشتِ قوتیِ سیگار

شاعری

اِستاد و بالبداهه نوشت این حماسه را:

«ــ انسان، خداست.

حرفِ من این است.

گر کفر یا حقیقتِ محض است این سخن،

انسان خداست.

آری. این است حرفِ من!»

. . . . . . . . . . . . . . .

از بوقِ یک دوچرخه‌سوارِ الاغِ پست

شاعر ز جای جَست‌و...

...مدادش، نوکش شکست!

۲۸ آذرِ ۱۳۳۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

رهگذران

سر در زیر از شاهراهِ متروک پیش می‌آمدند

و تپه‌های گُل‌پوشِ بهاری

در نظرگاهِ ایشان انتظاری بیهوده می‌بُرد.

به‌کُندی از برابرِ من گذشتند بی‌آنکه به من درنگرند

و من ایشان را بازشناختم

چرا که از جانبِ پدرانِشان پیغامی با من بود.

در رهگذرِ شراب‌آلوده دعایی می‌خواندند

و در مهتابی‌های پُرخاطره

چشمانِ پُرخنده‌ی دختران

یک دَم به‌نظاره،

از بسترهای آشفته به جانبِ ایشان می‌گرایید

□

و دیدم که امید به درگاهِ ناباور بسته بودند

و از پسِ ایشان

جاده‌ی خالی

خسته بود.

□

می‌دانستم که دیگرباره از این راه

باز

نمی‌آیند.

می‌دانستم که دیگرباره از این راه بازنمی‌آیند، چرا که منزلگَهِ مقصودِ ایشان سرابی لغزنده بود.

می‌دانستم.

با ایشان گفتم که:

«ــ هم دراین جای خواهم ایستاد

و چندان که فرزندانِ شما بگذرند

پیغامِ شما خواهم گزاشت.»

اولِ اردیبهشتِ ۱۳۴۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کوه‌ها

کوه‌ها با هم‌اند و تنهایند

همچو ما، باهمانِ تنهایان.

۱۳۳۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

انگیزه‌های خاموشی

پس آدم، ابوالبشر، به پیرامنِ خویش نظاره کرد

و بر زمینِ عُریان نظاره کرد

و به آفتاب که روی درمی‌پوشید نظاره کرد

و در این هنگام، بادهای سرد بر خاکِ برهنه می‌جنبید

و سایه‌ها همه‌جا بر خاک می‌جنبید

و هر چیزِ دیدنی به هیأتِ سایه‌یی درآمده در سایه‌ی عظیم می‌خلید

و روحِ تاریکی بر قالبِ خاک منتشر بود

و هر چیزِ بِسودنی دستمایه‌ی وهمی دیگرگونه بود

و آدم، ابوالبشر، به جُفتِ خویش درنگریست

و او در چشم‌های جُفتِ خویش نظر کرد که در آن ترس و سایه بود

و در خاموشی در او نظر کرد

و تاریکی در جانِ او نشست.

و این نخستین بار بود، بر زمین و در همه آسمان، که گفتنی سخنی ناگفته ماند

پس چون هابیل به قفای خویش نظر کرد قابیل را بدید

و او را چون رعدِ آسمان‌ها خروشان یافت

و او را چون آبِ رودخانه‌ها پیچان یافت

و برادرِ خون‌اش را به‌سانِ سنگِ کوه سرد و سخت یافت

و او را دریافت

و او را با بداندیشی همراه یافت، چون ماده‌میشی که نوزادش در قفای اوست

و او را چون مرغانِ نخجیر با چنگالِ گشوده دید

و برادرِ خون‌اش را به خونِ خویش آزمند یافت

و هابیل در برادرِ خونِ خویش نظر کرد

و در چشمِ او شگفتی و ناباوری بود

و در خاموشی به جانبِ قابیل نظر کرد

و آیینه‌ی مهتاب در جانش با شاخه‌ی نازکِ رگ‌هایش شکست.

و این خود بارِ نخستین نبود، بر زمین و در همه‌ی زمین، که گفتنی‌سخنی بر لبی ناگفته می‌مانْد.

و از آن پس، بسیارها گفتنی هست که ناگفته می‌مانَد

چون ما ــ تو و من ــ به هنگامِ دیدارِ نخستین

که نگاهِ ما به هم درایستاد، و گفتنی‌ها به خاموشی در نشست

و از آن پس چه بسیار گفتنی هست که ناگفته می‌مانَد بر لبِ آدمیان

بدان هنگام که کبوترِ آشتی بر بامِ ایشان می‌نشیند

به هنگامِ اعتراف و به گاهِ وصل

به هنگامِ وداع و ــ از آن بیش ــ بدان هنگام که بازمی‌گردند تا به قفايِ خویش درنگرند...

و از آن پس، گفتنی‌ها، تا ناگفته بمانَد انگیزه‌های بسیار یافت.

۱۵ اسفندِ ۱۳۳۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غزلِ ناتمام...

به هر تارِ جانم صد آواز هست

دریغا که دستی به مضراب نیست.

چو رویا به حسرت گذشتم، که شب

فروخفت و با کس سرِ خواب نیست.

۱۳۳۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

اکنون، دیگرباره شبی گذشت.

به نرمی از برِ من گذشت با تمامی لحظه‌هایش.

چونان باکره‌ی عشقی

که با همه انحناهای تنش

از موی تا به ناخن

تن به نوازشِ دستی گرم رها کند،

بانوی درازگیسو را

در برکه‌یی که یک دَم از گردشِ ماهیِ خواب آشفته نشد

غوطه دادم.

□

به معشوقی می‌مانست، چرا که

با احساسی از شرم در او خیره مانده بودم.

از روشنایی گریزان بود.

گفتم که سحرگاهان در برابرِ آفتاب‌اش بخواهم دید

و چراغ را کُشتم.

چندان که آفتاب برآمد

چنان چون شبنمی

پریده بود.

آذرِ ۱۳۴۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

من مرگ را...

اینک موجِ سنگین‌گذرِ زمان است که در من می‌گذرد.

اینک موجِ سنگین‌گذرِ زمان است که چون جوبارِ آهن در من می‌گذرد.

اینک موجِ سنگین‌گذرِ زمان است که چونان دریایی از پولاد و سنگ در من می‌گذرد.

□

در گذرگاهِ نسیم سرودی دیگرگونه آغاز کردم

در گذرگاهِ باران سرودی دیگرگونه آغاز کردم

در گذرگاهِ سایه سرودی دیگرگونه آغاز کردم.

نیلوفر و باران در تو بود

خنجر و فریادی در من،

فواره و رؤیا در تو بود

تالاب و سیاهی در من.

در گذرگاهت سرودی دیگرگونه آغاز کردم.

□

من برگ را سرودی کردم

سرسبزتر ز بیشه

من موج را سرودی کردم

پُرنبض‌تر ز انسان

من عشق را سرودی کردم

پُرطبل‌تر ز مرگ

سرسبزتر ز جنگل

من برگ را سرودی کردم

پُرتپش‌تر از دلِ دریا

من موج را سرودی کردم

پُرطبل‌تر از حیات

من مرگ را

سرودی کردم.

آذرِ ۱۳۴۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

وصل

۱

در برابرِ بی‌کرانیِ ساکن

جنبشِ کوچکِ گُلبرگ

به پروانه‌یی ماننده بود.

زمان، با گامِ شتابناک برخاست

و در سرگردانی

یله شد.

در باغستانِ خشک

معجزه‌ی وصل

بهاری کرد.

سرابِ عطشان

برکه‌یی صافی شد،

و گنجشکانِ دست‌آموزِ بوسه

شادی را

در خشکسارِ باغ

به رقص آوردند.

۲

اینک! چشمی بی‌دریغ

که فانوسِ اشک‌اش

شوربختیِ مردی را که تنها بودم و تاریک

لبخند می‌زند.

آنک منم که سرگردانی‌هایم را همه

تا بدین قُلّه‌ی جُل‌جُتا

پیموده‌ام

آنک منم

میخِ صلیب از کفِ دستان به دندان برکنده.

آنک منم

پا بر صلیبِ باژگون نهاده

با قامتی به بلندیِ فریاد.

۳

در سرزمینِ حسرت معجزه‌یی فرود آمد

[و این خود دیگرگونه معجزتی بود].

فریاد کردم:

«ــ ای مسافر!

با من از آن زنجیریانِ بخت که چنان سهمناک دوست می‌داشتم

این‌مایه ستیزه چرا رفت؟

با ایشان چه می‌بایدم کرد؟»

«ــ بر ایشان مگیر!»

چنین گفت و چنین کردم.

لایه‌ی تیره فرونشست

آبگیرِ کدر

صافی شد

و سنگریزه‌های زمزمه

در ژرفای زلال

درخشید

دندان‌های خشم

به لبخندی

زیبا شد

رنجِ دیرینه

همه کینه‌هایش را

خندید

پای‌آبله

در چمنزارانِ آفتاب

فرود آمدم

بی‌آنکه از شبِ ناآشتی

داغِ سیاهی بر جگر نهاده باشم.

۴

نه!

هرگز شب را باور نکردم

چرا که

در فراسوهای دهلیزش

به امیدِ دریچه‌یی

دل بسته بودم.

۵

شکوهی در جانم تنوره می‌کشد

گویی از پاک‌ترین هوای کوهستانی

لبالب

قدحی درکشیده‌ام.

در فرصتِ میانِ ستاره‌ها

شلنگ‌انداز

رقصی می‌کنم -

دیوانه

به تماشای من بیا!

دیِ ۱۳۴۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

به گوهرِ مراد

کوچه‌ها باریکن

دُکّونا

بسته‌س،

خونه‌ها تاریکن

تاقا

شیکسته‌س،

از صدا

افتاده

تار و کمونچه

مُرده می‌برن

کوچه به

کوچه.

□

نگا کن!

مُرده‌ها

به مُرده

نمی‌رن،

حتا به

شمعِ جون‌سپرده

نمی‌رن،

شکلِ

فانوسی‌ین

که اگه خاموشه

واسه نَف‌نیس

هَنو

یه عالم نف توشه.

□

جماعت!

من دیگه

حوصله

ندارم

به «خوب»

امید و

از «بد» گله

ندارم.

گرچه از

دیگرون

فاصله

ندارم،

کاری با

کارِ این

قافله

ندارم!

□

کوچه‌ها

باریکن

دُکّونا

بسته‌س،

خونه‌ها

تاریکن

تاقا

شیکسته‌س،

از صدا

افتاده

تار و

کمونچه

مُرده

می‌برن

کوچه به

کوچه...

۱۳۴۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آیدا در آینه

آغاز : بی‌گاهان

شبانه : میانِ خورشیدهای همیشه

من و تو، درخت و بارون ... : من باهارم تو زمین

من و تو... : من و تو یکی دهانیم

از مرگ... : هرگز از مرگ نهراسیده‌ام

خفتگان : به مناسبتِ بیستمین سالِ قیامِ دلیرانه‌ی گتتوی شهرِ ...

سرودِ آن کس که از کوچه به خانه باز می‌گردد : نه در خیال، که رویاروی می‌بینم

تکرار : جنگلِ آینه‌ها به هم در شکست

چهار سرود برای آيدا : ۱

سرودِ پنجم : ۱

آیدا در آینه : لبانت

میعاد : در فراسویِ مرزهای تنت تو را دوست می‌دارم.

جاده، آن سویِ پُل : مرا دیگر انگیزه‌ی سفر نیست.

آغاز

بی‌گاهان

به غربت

به زمانی که خود درنرسیده بود ــ

چنین زاده شدم در بیشه‌ی جانوران و سنگ،

و قلب‌ام

در خلأ

تپیدن آغاز کرد.

□

گهواره‌ی تکرار را ترک گفتم

در سرزمینی بی‌پرنده و بی‌بهار.

نخستین سفرم بازآمدن بود از چشم‌اندازهای امیدفرسای ماسه و خار،

بی‌آنکه با نخستین قدم‌های ناآزموده‌ی نوپاییِ خویش به راهی دور رفته باشم.

نخستین سفرم

بازآمدن بود.

□

دوردست

امیدی نمی‌آموخت.

لرزان

بر پاهای نو راه

رو در افقِ سوزان ایستادم.

دریافتم که بشارتی نیست

چرا که سرابی در میانه بود.

□

دوردست امیدی نمی‌آموخت.

دانستم که بشارتی نیست:

این بی‌کرانه

زندانی چندان عظیم بود

که روح

از شرمِ ناتوانی

در اشک

پنهان می‌شد.

فروردینِ ۱۳۴۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

میانِ خورشیدهای همیشه

زیباییِ تو

لنگری‌ست ــ

خورشیدی که

از سپیده‌دمِ همه ستارگان

بی‌نیازم می‌کند.

نگاهت

شکستِ ستمگری‌ست ــ

نگاهی که عریانیِ روحِ مرا

از مِهر

جامه‌یی کرد

بدانسان که کنونم

شبِ بی‌روزنِ هرگز

چنان نماید که کنایتی طنزآلود بوده است.

و چشمانت با من گفتند

که فردا

روزِ دیگری‌ست ــ

آنک چشمانی که خمیرْمایه‌ی مِهر است!

وینک مِهرِ تو:

نبردْافزاری

تا با تقدیرِ خویش پنجه در پنجه کنم.

□

آفتاب را در فراسوهای افق پنداشته بودم.

به جز عزیمتِ نا به هنگامم گزیری نبود

چنین انگاشته بودم.

آیدا فسخِ عزیمتِ جاودانه بود.

□

میانِ آفتاب‌های همیشه

زیباییِ تو

لنگری‌ست ــ

نگاهت

شکستِ ستم‌گری‌ست ــ

و چشمانت با من گفتند

که فردا

روزِ دیگری‌ست.

شهریور ۱۳۴۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

من و تو، درخت و بارون ...

من باهارم تو زمین

من زمینم تو درخت

من درختم تو باهار ــ

نازِ انگشتای بارونِ تو باغم می‌کنه

میونِ جنگلا تاقم می‌کنه.

تو بزرگی مثِ شب.

اگه مهتاب باشه یا نه

تو بزرگی

مثِ شب.

خودِ مهتابی تو اصلاً، خودِ مهتابی تو.

تازه، وقتی بره مهتاب و

هنوز

شبِ تنها

باید

راهِ دوری‌رو بره تا دَمِ دروازه‌ی روز ــ

مثِ شب گود و بزرگی

مثِ شب.

تازه، روزم که بیاد

تو تمیزی

مثِ شبنم

مثِ صبح.

تو مثِ مخملِ ابری

مثِ بوی علفی

مثِ اون ململِ مه نازکی:

اون ململِ مه

که رو عطرِ علفا، مثلِ بلاتکلیفی

هاج و واج مونده مردد

میونِ موندن و رفتن

میونِ مرگ و حیات.

مثِ برفایی تو.

تازه آبم که بشن برفا و عُریون بشه کوه

مثِ اون قله‌ی مغرورِ بلندی

که به ابرای سیاهی و به بادای بدی می‌خندی...

□

من باهارم تو زمین

من زمینم تو درخت

من درختم تو باهار،

نازِ انگشتای بارونِ تو باغم می‌کنه

میونِ جنگلا تاقم می‌کنه.

مهرِ ۱۳۴۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

من و تو...

من و تو یکی دهانیم

که با همه آوازش

به زیباتر سرودی خواناست.

من و تو یکی دیدگانیم

که دنیا را هر دَم

در منظرِ خویش

تازه‌تر می‌سازد.

نفرتی

از هرآنچه بازِمان دارد

از هرآنچه محصورِمان کند

از هرآنچه واداردِمان

که به دنبال بنگریم، ــ

دستی

که خطی گستاخ به باطل می‌کشد.

□

من و تو یکی شوریم

از هر شعله‌یی برتر،

که هیچگاه شکست را بر ما چیرگی نیست

چرا که از عشق

رویینه‌تنیم.

□

و پرستویی که در سرْپناهِ ما آشیان کرده است

با آمدشدنی شتابناک

خانه را

از خدایی گم‌شده

لبریز می‌کند.

۲۳ دیِ ۱۳۴۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از مرگ...

هرگز از مرگ نهراسیده‌ام

اگرچه دستانش از ابتذال شکننده‌تر بود.

هراسِ من ــ باری ــ همه از مردن در سرزمینی‌ست

که مزدِ گورکن

از بهای آزادیِ آدمی

افزون باشد.

□

جُستن

یافتن

و آنگاه

به اختیار برگزیدن

و از خویشتنِ خویش

بارویی پی‌افکندن ــ

اگر مرگ را از این همه ارزشی بیش‌تر باشد

حاشا حاشا که هرگز از مرگ هراسیده باشم.

دیِ ۱۳۴۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

خفتگان

به مناسبتِ بیستمین سالِ قیامِ دلیرانه‌ی گتتوی شهرِ ورشو

از آن‌ها که رویاروی

با چشمانِ گشاده در مرگ نگریستند،

از برادرانِ سربلند،

در محله‌ی تاریک

یک تن بیدار نیست.

از آن‌ها که خشمِ گردن‌کش را در گِرهِ مشت‌های خالیِ خویش فریاد کردند،

از خواهرانِ دلتنگ،

در محله‌ی تاریک

یک تن بیدار نیست.

از آن‌ها که با عطرِ نانِ گرم و هیاهوی زنگِ تفریح بیگانه ماندند

چرا که مجالِ ایشان در فاصله‌ی گهواره و گور بس کوتاه بود،

از فرزندانِ ترس‌خورده‌ی نومید،

در محله‌ی تاریک

یک تن بیدار نیست.

ای برادران!

شماله‌ها فرود آرید

شاید که چشمِ ستاره‌یی

به شهادت

در میانِ این هیاکلِ نیمی از رنج و نیمی از مرگ که در گذرگاهِ رؤیای ابلیس به خلأ پیوسته‌اند

تصویری چنان بتواند یافت

که شباهتی از یهوه به میراث برده باشد.

□

اینان مرگ را سرودی کرده‌اند.

اینان مرگ را

چندان شکوهمند و بلند آواز داده‌اند

که بهار

چنان چون آواری

بر رگِ دوزخ خزیده است.

ای برادران!

این سنبله‌های سبز

در آستانِ درو سرودی چندان دل‌انگیز خوانده‌اند

که دروگر

از حقارتِ خویش

لب به تَحَسُر گَزیده است.

مشعل‌ها فرود آرید که در سراسرِ گتتوی خاموش

به جز چهره‌ی جلادان

هیچ چیز از خدا شباهت نبرده است.

اینان به مرگ از مرگ شبیه‌ترند.

اینان از مرگی بی‌مرگ شباهت برده‌اند.

سایه‌یی لغزانند که

چون مرگ

بر گستره‌ی غمناکی که خدا به فراموشی سپرده است

جنبشی جاودانه دارند.

۱۶ اسفندِ ۱۳۴۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرودِ آن کس که از کوچه به خانه باز می‌گردد

نه در خیال، که رویاروی می‌بینم

سالیانی بارآور را که آغاز خواهم کرد.

خاطره‌ام که آبستنِ عشقی سرشار است

کیفِ مادر شدن را

در خمیازه‌های انتظاری طولانی

مکرر می‌کند.

□

خانه‌یی آرام و

اشتیاقِ پُرصداقتِ تو

تا نخستین خواننده‌ی هر سرودِ تازه باشی

چنان چون پدری که چشم به راهِ میلادِ نخستین فرزندِ خویش است؛

چرا که هر ترانه

فرزندی‌ست که از نوازشِ دست‌های گرمِ تو

نطفه بسته است...

میزی و چراغی،

کاغذهای سپید و مدادهای تراشیده و از پیش آماده،

و بوسه‌یی

صله‌ی هر سروده‌ی نو.

و تو ای جاذبه‌ی لطیفِ عطش که دشتِ خشک را دریا می‌کنی،

حقیقتی فریبنده‌تر از دروغ،

با زیبایی‌ات ــ باکره‌تر از فریب ــ که اندیشه‌ی مرا

از تمامیِ آفرینش‌ها بارور می‌کند!

در کنارِ تو خود را

من

کودکانه در جامه‌ی نودوزِ نوروزیِ خویش می‌یابم

در آن سالیانِ گم، که زشت‌اند

چرا که خطوطِ اندامِ تو را به یاد ندارند!

□

خانه‌یی آرام و

انتظارِ پُراشتیاقِ تو تا نخستین خواننده‌ی هر سرودِ نو باشی.

خانه‌یی که در آن

سعادت

پاداشِ اعتماد است

و چشمه‌ها و نسیم

در آن می‌رویند.

بامش بوسه و سایه است

و پنجره‌اش به کوچه نمی‌گشاید

و عینک‌ها و پستی‌ها را در آن راه نیست.

□

بگذار از ما

نشانه‌ی زندگی

هم زباله‌یی باد که به کوچه می‌افکنیم

تا از گزندِ اهرمنانِ کتاب‌خوار

ــ که مادربزرگانِ نرینه‌نمای خویش‌اند ــ امانِمان باد.

تو را و مرا

بی‌من و تو

بن‌بستِ خلوتی بس!

که حکایتِ من و آنان غمنامه‌ی دردی مکرر است:

که چون با خونِ خویش پروردمِشان

باری چه کنند

گر از نوشیدنِ خونِ منِشان

گزیر نیست؟

□

تو و اشتیاقِ پُرصداقتِ تو

من و خانه‌مان

میزی و چراغی...

آری

در مرگ‌آورترین لحظه‌ی انتظار

زندگی را در رؤیاهای خویش دنبال می‌گیرم.

در رؤیاها و

در امیدهایم!

۲۴ اردیبهشتِ ۱۳۴۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تکرار

جنگلِ آینه‌ها به هم در شکست

و رسولانی خسته بر این پهنه‌ی نومید فرود آمدند

که کتابِ رسالتِشان

جز سیاهه‌ی آن نام‌ها نبود

که شهادت را

در سرگذشتِ خویش

مکرر کرده بودند.

□

با دستانِ سوخته

غبار از چهره‌ی خورشید سترده بودند

تا رخساره‌ی جلادانِ خود را در آینه‌های خاطره بازشناسند.

تا دریابند که جلادانِ ایشان، همه آن پای در زنجیرانند

که قیامِ درخون تپیده‌ی اینان

چنان چون سرودی در چشم‌اندازِ آزادیِ آنان رُسته بود، ــ

همه آن پای‌ در زنجیرانند که، اینک!

بنگرید

تا چگونه

بی‌ایمان و بی‌سرود

زندانِ خود و اینان را دوستاق‌بانی می‌کنند،

بنگرید!

بنگرید!

□

جنگلِ آینه‌ها به هم درشکست

و رسولانی خسته بر گستره‌ی تاریک فرود آمدند

که فریادِ دردِ ایشان

به هنگامی که شکنجه بر قالبِشان پوست می‌درید

چنین بود:

«ــ کتابِ رسالتِ ما محبت است و زیبایی‌ست

تا بلبل‌های بوسه

بر شاخِ ارغوان بسرایند.

شوربختان را نیک‌فرجام

بردگان را آزاد و

نومیدان را امیدوار خواسته‌ایم

تا تبارِ یزدانیِ انسان

سلطنتِ جاویدانش را

بر قلمروِ خاک

بازیابد.

کتابِ رسالتِ ما محبت است و زیبایی‌ست

تا زهدانِ خاک

از تخمه‌ی کین

بار نبندد.»

□

جنگلِ آیینه فروریخت

و رسولانِ خسته به تبارِ شهیدان پیوستند،

و شاعران به تبارِ شهیدان پیوستند

چونان کبوترانِ آزادْپروازی که به دستِ غلامان ذبح می‌شوند

تا سفره‌ی اربابان را رنگین کنند.

و بدین‌گونه بود

که سرود و زیبایی

زمینی را که دیگر از آنِ انسان نیست

بدرود کرد.

گوری ماند و نوحه‌یی.

و انسان

جاودانه پادربند

به زندانِ بندگی اندر

بمانْد.

۲۵ اسفندِ ۱۳۴۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

چهار سرود برای آيدا

۱

سرودِ مردِ سرگردان

مرا می‌باید که در این خمِ راه

در انتظاری تاب‌سوز

سایه‌گاهی به چوب و سنگ برآرم،

چرا که سرانجام

امید

از سفری به‌دیرانجامیده باز می‌آید.

به زمانی اما

ای دریغ!

که مرا

بامی بر سر نیست

نه گلیمی به زیرِ پای.

از تابِ خورشید

تفتیدن را

سبویی نیست

تا آبش دهم،

و برآسودنِ از خستگی را

بالینی نه

که بنشانمش.

□

مسافرِ چشم‌به‌راهی‌های من

بی‌گاهان از راه بخواهد رسید.

ای همه‌ی امیدها

مرا به برآوردنِ این بام

نیرویی دهید!

۲۹ اردیبهشتِ ۱۳۴۲

۲

سرودِ آشنایی

کیستی که من

اینگونه

به‌اعتماد

نامِ خود را

با تو می‌گویم

کلیدِ خانه‌ام را

در دستت می‌گذارم

نانِ شادی‌هایم را

با تو قسمت می‌کنم

به کنارت می‌نشینم و

بر زانوی تو

اینچنین آرام

به خواب می‌روم؟

□

کیستی که من

اینگونه به جد

در دیارِ رؤیاهای خویش

با تو درنگ می‌کنم؟

۲۹ اردیبهشتِ ۱۳۴۲

۳

کدامین ابلیس

تو را

اینچنین

به گفتنِ نه

وسوسه می‌کند؟

یا اگر خود فرشته‌یی‌ست

از دامِ کدام اهرمن‌ات

بدینگونه

هُشدار می‌دهد؟

تردیدی‌ست این؟

یا خود

گام‌ْصدای بازپسین قدم‌هاست

که غُربت را به جانبِ زادگاهِ آشنایی

فرود می‌آیی؟

۳۰ اردیبهشتِ ۱۳۴۲

۴

سرود برای سپاس و پرستش

بوسه‌های تو

گنجشکَکانِ پُرگوی باغ‌اند

و پستان‌هایت کندوی کوهستان‌هاست

و تنت

رازی‌ست جاودانه

که در خلوتی عظیم

با من‌اش در میان می‌گذارند.

تنِ تو آهنگی‌ست

و تنِ من کلمه‌یی که در آن می‌نشیند

تا نغمه‌یی در وجود آید:

سرودی که تداوم را می‌تپد.

در نگاهت همه‌ی مهربانی‌هاست:

قاصدی که زندگی را خبر می‌دهد.

و در سکوتت همه‌ی صداها:

فریادی که بودن را تجربه می‌کند.

۳۱ اردیبهشتِ ۱۳۴۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرودِ پنجم

۱

سرودِ پنجم سرودِ آشنایی‌های ژرف‌تر است.

سرودِ اندُه‌گزاری‌های من است و

اندوه‌گساریِ او.

نیز

این

سرودِ سپاسی دیگر است

سرودِ ستایشی دیگر:

ستایشِ دستی که مضرابش نوازشی‌ست

و هر تارِ جانِ مرا به سرودی تازه می‌نوازد [و این سخن چه قدیمی‌ست!].

دستی که همچون کودکی

گرم است

و رقصِ شکوهمندی‌ها را

در کشیدگیِ سرْانگشتانِ خویش

ترجمه می‌کند.

آن لبان

از آن پیش‌تر که بگوید

شنیدنی‌ست.

آن دست‌ها

بیش از آنکه گیرنده باشد

می‌بخشد.

آن چشم‌ها

پیش از آنکه نگاهی باشد

تماشایی‌ست.

و این

پاسداشتِ آن سرودِ بزرگ است

که ویرانه را

به نبردِ با ویرانی به پای می‌دارد.

لبی

دستی و چشمی

قلبی که زیبایی را

در این گورستانِ خدایان

به سانِ مذهبی

تعلیم می‌کند.

امیدی

پاکی و ایمانی

زنی

که نان و رختش را

در این قربانگاهِ بی‌عدالت

برخیِ محکومی می‌کند که منم.

۲

جُستن‌اش را پا نفرسودم:

به هنگامی که رشته‌ی دارِ من از هم گسست

چنان چون فرمانِ بخششی فرود آمد. ــ

هم در آن هنگام

که زمین را دیگر

به رهاییِ من امیدی نبود

و مرا به جز این

امکانِ انتقامی

که بداندیشانه بی‌گناه بمانم!

جُستن‌اش را پا نفرسودم.

نه عشقِ نخستین

نه امیدِ آخرین بود

نیز

پیامِ ما لبخندی نبود

نه اشکی.

همچنان که، با یکدیگر چون به سخن در آمدیم

گفتنی‌ها را همه گفته یافتیم

چندان که دیگر هیچ چیز در میانه

ناگفته نمانده بود.

۳

خاک را بدرودی کردم و شهر را

چرا که او، نه در زمین و شهر و نه در دیاران بود.

آسمان را بدرود کردم و مهتاب را

چرا که او، نه عطرِ ستاره نه آوازِ آسمان بود.

نه از جمعِ آدمیان نه از خیلِ فرشتگان بود،

که اینان هیمه‌ی دوزخ‌اند

و آن یکان

در کاری بی‌اراده

به زمزمه‌یی خواب‌آلوده

خدای را

تسبیح می‌گویند.

سرخوش و شادمانه فریاد برداشتم:

«ــ ای شعرهای من، سروده و ناسروده!

سلطنتِ شما را تردیدی نیست

اگر او به تنهایی

خواننده‌ی شما باد!

چرا که او بی‌نیازیِ من است از بازارگان و از همه‌ی خلق

نیز از آن کسان که شعرِ مرا می‌خوانند

تنها بدین انگیزه که مرا به کُندفهمیِ خویش سرزنشی کنند! ــ

چنین است و من این همه را، هم در نخستین نظر بازدانسته‌ام.»

۴

اکنون من و او دو پاره‌ی یک واقعیتیم

در روشنایی زیبا

در تاریکی زیباست.

در روشنایی دوسترش می‌دارم.

و در تاریکی دوسترش می‌دارم.

من به خلوتِ خویش از برایش شعرها می‌خوانم

که از سرِ احتیاط هرگزا بر کاغذی نبشته نمی‌شود.

چرا که چون نوشته آید و بادی به بیرونش افکند

از غضب پوست بر اندامِ خواننده بخواهد درید.

گرچه از قافیه‌های لعنتی در این شعرها نشانی نیست؛

[از آنگونه قافیه‌ها بر گذرگاهِ هر مصراع،

که پنداری حاکمی خُل ناقوس‌بانانی بر سرِ پیچِ هر کوچه برگماشته است

تا چون رهگذری پا به پای اندیشه‌های فرتوتِ پیزُری چُرت‌زنان می‌گذرد

پتک به ناقوس فروکوبند و چرتش را چون چلواری آهارخورده بردرند

تا از یاد نبرد که حاکمِ شهر کیست]

ــ اما خشمِ خواننده‌ی آن شعرها،

از نبودِ ناقوس‌بانانِ خرگردنی از آنگونه نیست.

نیز نه ازآنروی که زنگوله‌ی وزنی چرا به گردنِ این استر آونگ نیست

تا از درازگوشِ نثرش بازشناسند.

نیز نه بدان سبب که فی‌المثل شعری از اینگونه را غزل چرا نامیده‌ام:

۵

غزلِ درود و بدرود

با درودی به خانه می‌آیی و

با بدرودی

خانه را ترک می‌گویی.

ای سازنده!

لحظه‌ی عمرِ من

به جز فاصله‌ی میانِ این درود و بدرود نیست:

این آن لحظه‌ی واقعی‌ست

که لحظه‌ی دیگر را انتظار می‌کشد.

نوسانی در لنگرِ ساعتی‌ست

که لنگر را با نوسانی دیگر به کار می‌کشد.

گامی‌ست پیش از گامی دیگر

که جاده را بیدار می‌کند.

تداومی‌ست که زمانِ مرا می‌سازد

لحظه‌هایی‌ست که عمرِ مرا سرشار می‌کند.

۶

باری، خشم خواننده ازآنروست که ما حقیقت و زیبایی را با معیارِ او نمی‌سنجیم

و بدینگونه آن کوتاه‌اندیش از خواندنِ هر شعر سخت تهی دست بازمی‌گردد.

روزی فی‌المثل، قطعه‌یی ساز کرده بر پاره‌ی کاغذی نوشتم

که قضا را، باد، آن پاره‌کاغذ به کوچه درافکند،

پیشِ پای سیاه‌پوش مردی که از گورستان بازمی‌آمد

به شبِ آدینه، با چشمانی سُرخ و برآماسیده ــ چرا که بر تربتِ والدِ خویش بسیار گریسته بود. ــ

و این است آن قطعه که بادِ سخن‌چین با آن به گورِ پدر گریسته در میان نهاد:

۷

به یک جمجمه

پدرت چون گربه‌ی بالغی

می‌نالید

و مادرت در اندیشه‌ی دردِ لذتناکِ پایان بود

که از رهگذرِ خویش

قنداقه‌ی خالیِ تو را

می‌بایست

تا از دلقکی حقیر

بینبارد،

و ای بسا به رؤیای مادرانه‌ی منگوله‌یی

که بر قبه‌ی شب‌کلاه تو می‌خواست دوخت.

باری ــ

و حرکتِ گاهواره

از اندامِ نالانِ پدرت

آغاز شد.

□

گورستانِ پیر

گرسنه بود،

و درختانِ جوان

کودی می‌جُستند! ــ

ماجرا همه این است

آری

ورنه

نوسانِ مردان و گاهواره‌ها

به جز بهانه‌یی

نیست.

□

اکنون جمجمه‌ات

عُریان

بر همه آن تلاش و تکاپوی بی‌حاصل

فیلسوفانه

لبخندی می‌زند.

به حماقتی خنده می‌زند که تو

از وحشتِ مرگ

بدان تن دردادی:

به زیستن

با غُلی بر پای و

غلاده‌یی بر گردن.

□

زمین

مرا و تو را و اجدادِ ما را به بازی گرفته است.

و اکنون

به انتظارِ آن‌که جازِ شلخته‌ی اسرافیل آغاز شود

هیچ به از نیشخند زدن نیست.

اما من آنگاه نیز بنخواهم جنبید

حتا به گونه‌ی حلاجان،

چرا که میانِ تمامیِ سازها

سُرنا را بسی ناخوش می‌دارم.

۸

من محکومِ شکنجه‌یی مضاعفم:

اینچنین زیستن،

و اینچنین

در میانِ شما زیستن

با شما زیستن

که دیری دوستارِتان بوده‌ام.

□

من از آتش و آب

سر درآوردم.

از توفان و از پرنده.

من از شادی و درد

سر درآوردم،

گُلِ خورشید را اما

هرگز ندانستم

که ظلمت‌گردانِ شب

چگونه تواند شد!

□

دیدم آنان را بی‌شماران

که دل از همه سودایی عُریان کرده بودند

تا انسانیت را از آن

عَلَمی کنند ــ

و در پسِ آن

به هر آنچه انسانی‌ست

تُف می‌کردند!

دیدم آنان را بی‌شماران،

و انگیزه‌های عداوتِشان چندان ابلهانه بود

که مُردگانِ عرصه‌ی جنگ را

از خنده

بی‌تاب می‌کرد؛

و رسم و راهِ کینه‌جویی‌شان چندان دور از مردی و مردمی بود

که لعنتِ ابلیس را

بر می‌انگیخت...

□

ای کلادیوس‌ها!

من برادرِ اوفلیای بی‌دست‌وپایم؛

و امواجِ پهنابی که او را به ابدیت می‌بُرد

مرا به سرزمینِ شما افکنده است.

۹

دربه‌درتر از باد زیستم

در سرزمینی که گیاهی در آن نمی‌روید.

ای تیزخرامان!

لنگیِ پای من

از ناهمواریِ راهِ شما بود.

۱۰

برویم ای یار، ای یگانه‌ی من!

دستِ مرا بگیر!

سخنِ من نه از دردِ ایشان بود،

خود از دردی بود

که ایشانند!

اینان دردند و بودِ خود را

نیازمندِ جراحات به چرک‌اندر نشسته‌اند.

و چنین است

که چون با زخم و فساد و سیاهی به جنگ برخیزی

کمر به کین‌ات استوارتر می‌بندند.

برویم ای یار، ای یگانه‌ی من!

برویم و، دریغا! به هم‌پاییِ این نومیدیِ خوف‌انگیز

به هم‌پاییِ این یقین

که هر چه از ایشان دورتر می‌شویم

حقیقتِ ایشان را آشکاره‌تر

در می‌یابیم!

□

با چه عشق و چه به‌شور

فواره‌های رنگین‌کمان نشا کردم

به ویرانه‌رباطِ نفرتی

که شاخسارانِ هر درختش

انگشتی‌ست که از قعرِ جهنم

به خاطره‌یی اهریمن‌شاد

اشارت می‌کند.

و دریغا ــ ای آشنای خونِ من ای همسفرِ گریز! ــ

آن‌ها که دانستند چه بی‌گناه در این دوزخِ بی‌عدالت سوخته‌ام

در شماره

از گناهانِ تو کم‌ترند!

۱۱

اکنون رَخت به سراچه‌ی آسمانی دیگر خواهم کشید.

آسمانِ آخرین

که ستاره‌ی تنهای آن

تویی.

آسمانِ روشن

سرپوشِ بلورینِ باغی

که تو تنها گُلِ آن، تنها زنبورِ آنی.

باغی که تو

تنها درختِ آنی

و بر آن درخت

گلی‌ست یگانه

که تویی.

ای آسمان و درخت و باغِ من، گُل و زنبور و کندوی من!

با زمزمه‌ی تو

اکنون رخت به گستره‌ی خوابی خواهم کشید

که تنها رؤیای آن

تویی.

۱۲

این است عطرِ خاکستریِ هوا که از نزدیکیِ صبح سخن می‌گوید.

زمین آبستنِ روزی دیگر است.

این است زمزمه‌ی سپیده

این است آفتاب که بر می‌آید.

تک‌تک، ستاره‌ها آب می‌شوند

و شب

بریده‌بریده

به سایه‌های خُرد تجزیه می‌شود

و در پسِ هر چیز

پناهی می‌جوید.

و نسیمِ خنکِ بامدادی

چونان نوازشی‌ست.

□

عشقِ ما دهکده‌یی‌ست که هرگز به خواب نمی‌رود

نه به شبان و

نه به روز،

و جنبش و شورِ حیات

یک دَم در آن فرو نمی‌نشیند.

هنگامِ آن است که دندان‌های تو را

در بوسه‌یی طولانی

چون شیری گرم

بنوشم.

□

تا دستِ تو را به دست آرم

از کدامین کوه می‌بایدم گذشت

تا بگذرم

از کدامین صحرا

از کدامین دریا می‌بایدم گذشت

تا بگذرم.

روزی که این‌چنین به زیبایی آغاز می‌شود

[به هنگامی که آخرین کلماتِ تاریکِ غمنامه‌ی گذشته را با شبی که در گذر است

به فراموشیِ بادِ شبانه سپرده‌ام]،

از برای آن نیست که در حسرتِ تو بگذرد.

تو باد و شکوفه و میوه‌یی، ای همه‌ی فصولِ من!

بر من چنان چون سالی بگذر

تا جاودانگی را آغاز کنم.

۱۱ تیرِ ۱۳۴۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آیدا در آینه

لبانت

به ظرافتِ شعر

شهوانی‌ترینِ بوسه‌ها را به شرمی چنان مبدل می‌کند

که جاندارِ غارنشین از آن سود می‌جوید

تا به صورتِ انسان درآید.

و گونه‌هایت

با دو شیارِ مورّب،

که غرورِ تو را هدایت می‌کنند و

سرنوشتِ مرا

که شب را تحمل کرده‌ام

بی‌آنکه به انتظارِ صبح

مسلح بوده باشم،

و بکارتی سربلند را

از روسبی‌خانه‌های دادوستد

سربه‌مُهر بازآورده‌ام.

هرگز کسی اینگونه فجیع به کشتنِ خود برنخاست که من به زندگی نشستم!

□

و چشمانت رازِ آتش است.

و عشقت پیروزیِ آدمی‌ست

هنگامی که به جنگِ تقدیر می‌شتابد.

و آغوشت

اندک جایی برای زیستن

اندک جایی برای مردن

و گریزِ از شهر

که با هزار انگشت

به وقاحت

پاکیِ آسمان را متهم می‌کند.

□

کوه با نخستین سنگ‌ها آغاز می‌شود

و انسان با نخستین درد.

در من زندانیِ ستمگری بود

که به آوازِ زنجیرش خو نمی‌کرد ــ

من با نخستین نگاهِ تو آغاز شدم.

□

توفان‌ها

در رقصِ عظیمِ تو

به شکوهمندی

نی‌لبکی می‌نوازند،

و ترانه‌ی رگ‌هایت

آفتابِ همیشه را طالع می‌کند.

بگذار چنان از خواب برآیم

که کوچه‌های شهر

حضورِ مرا دریابند.

دستانت آشتی است

و دوستانی که یاری می‌دهند

تا دشمنی

از یاد

برده شود.

پیشانی‌ات آینه‌یی بلند است

تابناک و بلند،

که «خواهرانِ هفتگانه» در آن می‌نگرند

تا به زیباییِ خویش دست یابند.

دو پرنده‌ی بی‌طاقت در سینه‌ات آواز می‌خوانند.

تابستان از کدامین راه فرا خواهد رسید

تا عطش

آب‌ها را گواراتر کند؟

تا در آیینه پدیدار آیی

عمری دراز در آن نگریستم

من برکه‌ها و دریاها را گریستم

ای پری‌وارِ در قالبِ آدمی

که پیکرت جز در خُلواره‌ی ناراستی نمی‌سوزد! ــ

حضورت بهشتی‌ست

که گریزِ از جهنم را توجیه می‌کند،

دریایی که مرا در خود غرق می‌کند

تا از همه گناهان و دروغ

شسته شوم.

و سپیده‌دم با دست‌هایت بیدار می‌شود.

بهمنِ ۱۳۴۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

میعاد

در فراسویِ مرزهای تنت تو را دوست می‌دارم.

آینه‌ها و شب‌پره‌های مشتاق را به من بده

روشنی و شراب را

آسمانِ بلند و کمانِ گشاده‌ی پُل

پرنده‌ها و قوس و قزح را به من بده

و راهِ آخرین را

در پرده‌یی که می‌زنی مکرر کن.

□

در فراسوی مرزهای تنم

تو را دوست می‌دارم.

در آن دوردستِ بعید

که رسالتِ اندام‌ها پایان می‌پذیرد

و شعله و شورِ تپش‌ها و خواهش‌ها

به‌تمامی

فرومی‌نشیند

و هر معنا قالبِ لفظ را وامی‌گذارد

چنان چون روحی

که جسد را در پایانِ سفر،

تا به هجومِ کرکس‌هایِ پایان‌اش وانهد...

□

در فراسوهای عشق

تو را دوست می‌دارم،

در فراسوهای پرده و رنگ.

در فراسوهای پیکرهایِمان

با من وعده‌ی دیداری بده.

اردیبهشتِ ۱۳۴۳

شیرگاه

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

جاده، آن سویِ پُل

مرا دیگر انگیزه‌ی سفر نیست.

مرا دیگر هوای سفری به سر نیست.

قطاری که نیم‌شبان نعره‌کشان از دِهِ ما می‌گذرد

آسمانِ مرا کوچک نمی‌کند

و جاده‌یی که از گُرده‌ی پُل می‌گذرد

آرزوی مرا با خود

به افق‌های دیگر نمی‌برد.

آدم‌ها و بوی‌ناکیِ دنیاهاشان

یکسر

دوزخی‌ست در کتابی

که من آن را

لغت‌به‌لغت

از بَر کرده‌ام

تا رازِ بلندِ انزوا را

دریابم ــ

رازِ عمیقِ چاه را

از ابتذالِ عطش.

بگذار تا مکان‌ها و تاریخ به خواب اندر شود

در آن سوی پُلِ دِه

که به خمیازه‌ی خوابی جاودانه دهان گشوده است

و سرگردانی‌های جُستجو را

در شیب‌گاهِ گُرده‌ی خویش

از کلبه‌ی پابرجای ما

به پیچِ دوردستِ جاده

می‌گریزاند.

مرا دیگر

انگیزه‌ی سفر نیست.

□

حقیقتِ ناباور

چشمانِ بیداری کشیده را بازیافته است:

رؤیای دلپذیرِ زیستن

در خوابی پادرجای‌تر از مرگ،

از آن پیش‌تر که نومیدیِ انتظار

تلخ‌ترین سرودِ تهی‌دستی را باز خوانده باشد.

و انسان به معبدِ ستایش‌های خویش

فرود آمده است.

□

انسانی در قلمروِ شگفت‌زده‌ی نگاهِ من

در قلم‌روِ شگفت‌زده‌ی دستانِ پرستنده‌ام.

انسانی با همه ابعادش ــ فارغ از نزدیکی و بُعد ــ

که دستخوشِ زوایای نگاه نمی‌شود.

با طبیعتِ همه‌گانه بیگانه‌یی

که بیننده را

از سلامتِ نگاهِ خویش

در گمان می‌افکند

چرا که دوری و نزدیکی را

در عظمتِ او

تأثیر نیست

و نگاه‌ها

در آستانِ رؤیتِ او

قانونی ازلی و ابدی را

بر خاک

می‌ریزند...

□

انسان

به معبدِ ستایشِ خویش بازآمده‌است.

انسان به معبدِ ستایشِ خویش

بازآمده‌است.

راهب را دیگر

انگیزه‌ی سفر نیست.

راهب را دیگر

هوای سفری به سر نیست.

اردیبهشتِ ۱۳۴۳

شیرگاه

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ققنوس در باران

سفر : به بانوی صبر و ایثار

مجله‌ی کوچک : به عباس جوانمرد

چشم‌اندازی دیگری : با کلیدی اگر می‌آیی

Postumus : ۱

پاییز : برای غلامحسین ساعدی

سفر

به بانوی صبر و ایثار

آنوش سرکیسیان کَتز

خدای را

مسجدِ من كجاست

ای ناخدای من؟

در كدامین جزیره‌ی آن آبگیرِ ایمن است

كه راهش

از هفت دریای بی‌زنهار می‌گذرد؟

□

از تنگابی پیچاپیچ گذشتیم

با نخستین شام سفر،

كه مزرعِ سبزِ آبگینه بود.

و با كاهشِ شب

ــ كه پنداری

در تنگه‌ی سنگی

جای

خوش‌تر داشت ــ

به دریایی مرده درآمدیم

با آسمان سربیِ كوتاهش

كه موج و باد را

به سكونی جاودانه

مسخ كرده بود،

و آفتابی رطوبت‌زده

كه در فراخیِ بی‌تصمیمیِ خویش

سرگردانی می‌كشید و

در تردیدِ میانِ فرونشستن و برخاستن

به ولنگاری

یله بود.

□

ما به سختی در هوای گندیده‌ی طاعونی دم می زدیم و

عرق‌ریزان

در تلاشی نومیدانه

پارو می‌كشیدم

بر پهنه‌ی خاموشِ دریای پوسیده

كه سراسر

پوشیده ز اجسادی‌ست

كه چشمانِ ایشان

هنوز

از وحشتِ توفانِ بزرگ

برگشاده است

و از آتشِ خشمی كه به هر جنبنده در نگاهِ ایشان است

نیزه‌های شكن‌شكنِ تُندر

جُستن می‌كند.

□

و تنگاب‌ها

و دریاها.

تنگاب‌ها

و دریاهای دیگر...

□

آنگاه به دریایی جوشان در آمدیم

با گرداب‌های هول

و خرسنگ‌های تفته

كه خیزاب‌ها

بر آن

می‌جوشید.

«ــ اینك دریای ابرهاست...

اگر عشق نیست

هرگز هیچ آدمیزاده را

تابِ سفری اینچنین

نیست!»

چنین گفتی

با لبانی كه مدام

پنداری

نامِ گلی را

تكرار می‌كنند.

و از آن هنگام كه سفر را لنگر برگرفتیم

اینك كلام تو بود از لبانی

كه تكرار بهار و باغ است.

و كلام تو در جانِ من نشست

و من آ ن را

حرف

به حرف

باز

گفتم.

كلماتی كه عطرِ دهانِ تو را داشت.

و در آن دوزخ

ــ كه آبِ گندیده

دود كنان

بر تابه‌های تفته‌ی سنگ

می‌سوخت ـ

رطوبتِ دهانت را

از هر یكانِ حرف

چشیدم.

و تو به چربدستی

كشتی را

بر دریای دمه خیزِ جوشان

می‌گذرانیدی.

و كشتی

با سنگینیِ سیّالش،

با غژّاغژِّ دکل‌های بلند

ــ كه از بار غرور بادبان‌ها پَست می‌شد ــ

در گذارِ از دیوارهای پوكِ پیچان

به كابوسی می‌مانست

كه در تبی سنگین

می‌گذرد.

□

امّا

چندان كه روزِ بی‌آفتاب

به زردی نشست،

از پس تنگابی كوتاه

راه

به دریایی دیگر بردیم

كه به پاكی

گفتی

زنگیان

غم غربت را در كاسه‌ی مرجانی آن گریسته‌اند و من اندوهِ ایشان را و تو اندوهِ مرا.

□

و مسجدِ من

در جزیره‌یی‌ست

هم از این دریا.

اما كدامین جزیره، كدامین جزیره، نوحِ من ای ناخدای من؟

تو خود آیا جُستجوی جزیره را

از فرازِ كشتی

كبوتری پرواز می‌دهی؟

یا به گونه‌ای دیگر؟ به راهی دیگر؟

ــ كه در این دریا بار

همه چیزی

به صداقت

از آب

تا مهتاب

گسترده است،

و نقره‌ی كدرِ فَلسِ ماهیان

در آب

ماهی دیگر است

در آسمانی

باژگونه ــ

□

در گستره‌ی خلوتی ابدی

در جزیره‌ی بكری

فرود آمدیم.

گفتی:

«ــ اینت سفر، كه با مقصود فرجامید:

سختینه‌یی به سرانجامی خوش!»

و به سجده

من

پیشانی بر خاك نهادم.

□

خدای را

نا خدای من!

مسجد من كجاست؟

در كدامین دریا

كدامین جزیره؟ــ

آنجا كه من از خویش برفتم تا در پای تو سجده كنم

و مذهبی عتیق را

ــ چونان مومیایی شده‌یی از فراسوهای قرون

به وِردگونه‌یی

جان بخشم.

مسجدِ من كجاست؟

با دستهای عاشقت

آنجا

مرا

مزاری بنا كن!

آذر ۱۳۴۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مجله‌ی کوچک

به عباس جوانمرد

۱

آه، تو می‌دانی

می‌دانی که مرا

سرِ بازگفتنِ بسیاری حرف‌هاست.

هنگامی که کودکان

در پسِ دیوارِ باغ

با سکه‌های فرسوده

بازی‌ کهنه‌ی زندگی را

آماده می‌شوند.

می‌دانی

تو می‌دانی

که مرا

سرِ بازگفتنِ کدامین سخن است

از کدامین درد.

۲

دوره‌های مجله‌ی کوچک ــ

کارنامه‌ی بردگی

با جلدِ زرکوبش...

ای دریغ! ای دریغ

که فقر

چه به‌آسانی احتضارِ فضیلت است

به هنگامی که

تو را

از بودن و ماندن

گزیر نیست.

ماندن

ــ آری! ــ

و اندوهِ خویشتن را

شامگاهان

به چاهساری متروک

درسپردن،

فریادِ دردِ خود را

در نعره‌ی توفان

رها کردن،

و زاریِ جانِ بی‌قرار را

با هیاهوی باران

درآمیختن.

ماندن

آری

ماندن

و به تماشا نشستن

آری

به تماشا نشستن

دروغ را

که عمر

چه شاهانه می‌گذارد

به شهری که

ریا را

پنهان نمی‌کنند

و صداقتِ همشهریان

تنها

در همین است.

۳

به هنگامی که همجنس‌باز و قصاب

بر سرِ تقسیمِ لاشه

خنجر به گلوی یکدیگر نهادند

من جنازه‌ی خود را بر دوش داشتم

و خسته و نومید

گورستانی می‌جُستم.

کارنامه‌ی من

«کارنامه‌ی بردگی»

بود:

دوره‌های مجله‌ی کوچک

با جلدِ زرکوبش!

□

دریغا که فقر

ممنوع ماندن است

از توانایی‌ها

به هیأتِ محکومیتی؛ ــ

ورنه، حدیثِ به هر گامی

ستاره‌ها را

درنوشتن.

ورنه حدیث شادی و

از کهکشان‌ها

برگذشتن،

لبخنده و

از جرقه‌ی هر دندان

آفتابی زادن.

۴

صبحِ پاییزی

دررسیده بود

با بوی گرسنگی

در رهگذرها

و مجله‌ی کوچک

در دست‌ها

با جلدِ طلاکوبش.

لوطی و قصاب

بر سرِ واپسین کفاره‌ی مُردنِ خلق

دست‌وگریبان بودند و

مرا

به خفّتِ از خویش

تابِ نظر کردن در آیینه نبود:

احساس می‌کردم که هر دینار

نه مزدِ شرافتمندانه‌ی کار،

که به رشوت

لقمه‌یی‌ست گلوگیر

تا فریاد برنیارم

از رنجی که می‌برم

از دردی که می‌کشم

۵

ماندن به‌ناگزیر و

به ناگزیری

به تماشا نشستن

که روتاتیف‌ها

چگونه

بزرگ‌ترینِ دروغ‌ها را

به لقمه‌هایی بس کوچک

مبدل می‌کنند.

و دَم فروبستن ــ آری ــ

به هنگامی که سکوت

تنها

نشانه‌ی قبول است و رضایت.

دریغا که فقر

چه به‌آسانی

احتضارِ فضیلت است

به هنگامی که تو را

از بودن و ماندن

چاره نیست؛

بودن و ماندن

و رضا و پذیرش.

۶

در پسِ دیوارِ باغ

کودکان

با سکه‌های کهنه‌بِسوده

بازیِ زندگی را

آماده می‌شوند...

آه، تو می‌دانی

می‌دانی که مرا

سرِ بازگفتنِ کدامین سخن است

از کدامین درد.

۲۳ اسفندِ ۱۳۴۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

چشم‌اندازی دیگری

با کلیدی اگر می‌آیی

تا به دستِ خود

از آهنِ تفته

قفلی بسازم.

گر باز می‌گذاری در را،

تا به همتِ خویش

از سنگ‌پاره‌سنگ

دیواری برآرم. ــ

باری

دل

در این برهوت

دیگرگونه چشم‌اندازی می‌طلبد.

□

قاطع و بُرّنده

تو آن شکوهپاره پاسخی،

به هنگامی که

اینان همه

نیستند

جز سؤالی

خالی

به بلاهت.

□

هم بدانگونه که باد

در حرکتِ شاخساران و برگ‌ها، ــ

از رنگ‌های تو

سایه‌یی‌شان باید

گر بر آن سرند

که حقیقتی یابند.

هم به گونه‌ی باد

ــ که تنها

از جنبشِ شاخساران و برگ‌ها ــ

و عشق

ــ کز هر کُناکِ تو ــ

□

باری

دل

در این برهوت

دیگرگونه چشم‌اندازی می‌طلبد.

خردادِ ۱۳۴۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

Postumus

۱

سنگ

برای سنگر،

آهن

برای شمشیر،

جوهر

برای عشق...

در خود به جُستجویی پیگیر

همت نهاده‌ام

در خود به کاوش‌ام

در خود

ستمگرانه

من چاه می‌کَنَم

من نقب می‌زنم

من حفر می‌کُنَم.

□

در آوازِ من

زنگی بیهوده هست

بیهوده‌تر از

تشنجِ احتضار:

این فریادِ بی‌پناهی‌ زندگی

از ذُروه‌ی دردناکِ یأس

به هنگامی که مرگ

سراپا عُریان

با شهوتِ سوزانش به بسترِ او خزیده است و

جفتِ فصل ناپذیرش

ــ تن ــ

روسبیانه

به تفویضی بی‌قیدانه

نطفه‌ی زهرآگینش را پذیرا می‌شود.

□

در آوازِ من

زنگی بیهوده هست

بیهوده‌تر از تشنجِ احتضار

که در تلاشِ تاراندنِ مرگ

با شتابی دیوانه‌وار

باقیمانده‌ی زندگی را مصرف می‌کند

تا مرگِ کامل فرارسد.

پس زنگِ بلندِ آوازِ من

به کمالِ سکوت می‌نگرد.

□

سنگر برای تسلیم

آهن برای آشتی

جوهر

برای

مرگ!

۱۵ مردادِ ۱۳۴۵

۲

از بیم‌ها پناهی جُستم

به شارستانی که از هر شفقت عاری بود و

در پسِ هر دیوار

کینه‌یی عطشان بود

گوش با آوای پای رهگذری،

و لُختیِ هر خنجر

غلافِ سینه‌یی می‌جُست،

و با هر سینه‌ی مهربان

داغِ خونینِ حسرت بود.

تا پناهی از بیم‌ام باشد

محرابی نیافتم

تا پناهی

از ریشخندِ امیدم باشد.

سهمی را که از خدا داشتم

دیری بود تا مصرف کرده بودم.

پس، صعودِ روان را از تنِ خویش نردبانی کردم.

به‌گشاده‌دستی دست به مصرفِ خود گشودم

تا چندان که با فرازِ تیزه فرودآیم خود را به‌تمامی رها کرده باشم.

تا مرا گُساریده باشم تا به قطره‌ی واپسین.

پس، من، مرا صعودافزار شد؛ سفرتوشه و پای‌ابزار.

من، مرا خورش بود و پوشش بود.

به راهی سخت صعب، مرا بارکش بود به شانه‌های زخمین و پایَکانِ پُرآبله.

تا به استخوان سودم‌اش.

چندان که چون روح به سرمنزل رسید از تن هیچ مانده نبود.

لاجرم به تنهایی‌ِ خود وانهادمش به گونه‌یِ مُردارْلاشه‌یی.

تا در آن فراز از هر آنچه جِسرگونه‌یی باشد میانِ فرودستی و جان،

پیوندی بر جای بنماند.

تن، خسته ماند و رهاشده؛

نردبانِ صعودی بی‌بازگشت ماند.

جان از شوقِ فصلی از این‌دست

خروشی کرد.

□

پس به نظاره نشستم

دور از غوغای آزها و نیازها.

و در پاکیِ خلوتِ خویش نظر کردم که بیشه‌یی باران‌شُسته را می‌مانست.

در نشاطِ دورماندگی از شارستانِ نیازهای فرومایه‌ی تن نظر کردم و در شادی‌ِ جانِ رهاشده.

و در پیرامنِ خویش به هر سویی نظر کردم.

و در خطِ عبوسِ باروی زندانِ شهر نظر کردم.

و در نیزه‌های سبزِ درختانی نظر کردم که به اعماق رُسته بود

و آزمندانه به جانبِ خورشید می‌کوشید

و دستانِ عاشقش در طلبی بی‌انقطاع از بلندیِ انزوای من برمی‌گذشت.

و من چون فریادی به خود بازگشتم

و به سرشکستگی در خود فروشکستم.

و من در خود فروریختم، چنان که آواری در من.

و چنان که کاسه‌ی زهری

در خود فروریختم.

دریغا مسکین‌تنِ من! که پَستَش کردم به خیالی باطل

که بلندی‌ِ روح را به جز این راه نیست.

آنک تنم، به‌خواری بر سرِ راه افکنده!

وینک سپیدارها که به‌سرفرازی از بلندیِ انزوای من بر می‌گذرد

گرچه به انجامِ کار، تابوت اگر نشود اجاقِ پیرزنی را هیمه خواهد بود!

وینک باروی سنگی‌ِ زندان،

به اعماق رُسته و از بلندی‌ها برگذشته،

که در کومه‌های آزاده‌مردم از این‌سان به‌پستی می‌نگرد،

و امید و جسارت را در احشاءِ سیاهِ خویش می‌گوارد!

«ــ آه، باید که بر این اوجِ بی‌بازگشت

در تنهایی بمیرم!»

□

بر دورترین صخره‌ی کوهساران، آنک «هفت‌خواهران»‌اند

که در دل‌ْافساییِ غروبی چنین بیگاه،

در جامه‌های سیاهِ بلند، شیون کردن را آماده می‌شوند.

ستارگان سوگند می‌خورند ــ گر از ایشان بپرسی ــ که مرا دیده‌اند

به هنگامی که بر جنازه‌ی خویش می‌گریستم و

بر شاخسارانِ آسمان

که می‌خشکید

چرا که ریشه‌هایش در قلبِ من بود و

من

مُرداری بیش نبودم

که دور از خویشتن

با خشمی به رنگِ عشق

به حسرت

بر دوردستِ بلندِ تیزه

نگرانِ جانِ اندُه‌گینِ خویش بود.

۱۸ مردادِ ۱۳۴۵

۳

بی‌خیالی و بی‌خبری.

تو بی‌خیال و بی‌خبری

و قابیل ــ برادرِ خونِ تو ــ

راه بر تو می‌بندد

از چار جانب

به خونِ تو

با پریده‌رنگی‌ِ گونه‌هایش

کز خشم نیست

آن‌قدر

کز حسد.

و تو را راهِ گریز نیست

نز ناتوانایی و بربسته‌پایی

آن‌قدر

کز شگفتی.

□

شد آن زمان که به جادوی شور و حال

هر برگ را

بهاری می‌کردی

و چندان که بر پهنه‌ی آبگیرِ غوکان

نسیمِ غروبِ خزانی

زرین‌زرهی می‌گسترد

تو را

از تیغِ دریغ‌ها

ایمنی حاصل بود،

هر پگاهت به دعایی می‌مانست و

هر پسین

به اجابتی،

شادوَرزی

چه ارزان و

چه آسان بود و

عشق

چه رام و

چه زودبه‌دست!

□

به کدام صدا

به کدامین ناله

پاسخی خواهی گفت

وگر

نه به فریادی

به کدامین آواز؟

پریده‌رنگیِ شامگاهان

دنباله‌ی رو در سکوتِ فریادِ وحشتی رو در فزون است.

به کدامین فریاد

پاسخی خواهی گفت؟

۲۰ مردادِ ۱۳۴۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پاییز

برای غلامحسین ساعدی

گویِ طلای گداخته

بر اطلسِ فیروزه‌گون

[سراسرِ چشم‌انداز

در رؤیایی زرین می‌گذرد.]

و شبحِ آزادْگَردِ هَیونی یال‌افشان،

که آخرین غبارِ تابستان را

کاهلانه

از جاده‌ی پُرشیب

بر می‌انگیزد.

و نقشِ رمه‌یی

بر مخملِ نخ‌نما

که به زردی

می‌نشیند.

□

طلا

و لاجورد.

طرحِ پیلی

در ابر و

احساسِ لذتی

از آتش.

چشم‌انداز را

سراسر

در آستانه‌ی خوابی سنگین

رؤیایی زرین می‌گذرد.

۱۳۴۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مرثیه‌های خاک

شعر، رهایی‌ست : شعر

مرثیه : در خاموشیِ فروغ فرخ‌زاد

شبانه : پچپچه را

با چشم‌ها : با چشم‌ها

شامگاهی : ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد

هملت : بودن

و حسرتی : (به پاسخِ استقبالیه‌یی)

تمثیل : به پوران صلح‌کل و سیروس طاهباز

حکایت : اینک آهوبره‌یی

در آستانه : برای م. امید

شعر، رهایی‌ست

شعر

رهایی‌ست

نجات است و آزادی.

تردیدی‌ست

که سرانجام

به یقین می‌گراید

و گلوله‌یی

که به انجامِ کار

شلیک

می‌شود.

آهی به رضای خاطر است

از سرِ آسودگی.

و قاطعیتِ چارپایه است

به هنگامی که سرانجام

از زیرِ پا

به کنار افتد

تا بارِ جسم

زیرِ فشارِ تمامیِ حجمِ خویش

درهم شکند،

اگر آزادیِ جان را

این

راهِ آخرین است.

□

مرا پرنده‌یی بدین دیار هدایت نکرده بود:

من خود از این تیره خاک

رُسته بودم

چون پونه‌ی خودرویی

که بی‌دخالتِ جالیزبان

از رطوبتِ جوباره‌یی.

این‌چنین است که کسان

مرا از آنگونه می‌نگرند

که نان از دست‌رنجِ ایشان می‌خورم

و آنچه به گندِ نفسِ خویش آلوده می‌کنم

هوای کلبه‌ی ایشان است؛

حال آنکه

چون ایشان بدین دیار فراز آمدند

آن

که چهره و دروازه بر ایشان گشود

من بودم!

۱۳۴۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مرثیه

در خاموشیِ فروغ فرخ‌زاد

به جُستجوی تو

بر درگاهِ کوه می‌گریم،

در آستانه‌ی دریا و علف.

به جُستجوی تو

در معبرِ بادها می‌گریم

در چارراهِ فصول،

در چارچوبِ شکسته‌ی پنجره‌یی

که آسمانِ ابرآلوده را

قابی کهنه می‌گیرد.

. . . . . . . . . .

به انتظارِ تصویرِ تو

این دفترِ خالی

تا چند

تا چند

ورق خواهد خورد؟

□

جریانِ باد را پذیرفتن

و عشق را

که خواهرِ مرگ است. ــ

و جاودانگی

رازش را

با تو در میان نهاد.

پس به هیأتِ گنجی درآمدی:

بایسته و آزانگیز

گنجی از آن‌دست

که تملکِ خاک را و دیاران را

از اینسان

دلپذیر کرده است!

□

نامت سپیده‌دمی‌ست که بر پیشانی‌ِ آسمان می‌گذرد

ــ متبرک باد نامِ تو! ــ

و ما همچنان

دوره می‌کنیم

شب را و روز را

هنوز را...

۲۹ بهمنِ ۱۳۴۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

پچپچه را

از آنگونه

سر به‌هم‌اندرآورده سپیدار و صنوبر

باری

که مگرْشان

به‌دسیسه سودایی در سر است

پنداری

که اسباب چیدن را به نجوایند

خود از این‌دست

به هنگامه‌یی

که جلوه‌ی هر چیز و همه چیز چنان است

که دشمنِ دژخویی

در کمین.

و چنان بازمی‌نماید که سکوت

به جز بایسته‌ی ظلمت نیست،

و به اقتضای شب است و سیاهی‌ست تنها

که صداها همه خاموش می‌شود

مگر شبگیر

ــ از آن پیش‌تر که واپسین فغانِ «حق»

با قطره‌ی خونی به نای‌اش اندر پیچد ــ،

مگر ما

من و تو.

□

و بدین نمط

شب را غایتی نیست

نهایتی نیست

و بدین نمط

ستم را

واگوینده‌تر از شب

آیتی نیست.

اردیبهشت ۱۳۴۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

با چشم‌ها

با چشم‌ها

ز حیرتِ این صبحِ نابجای

خشکیده بر دریچه‌ی خورشیدِ چارتاق

بر تارکِ سپیده‌ی این روزِ پابه‌زای،

دستانِ بسته‌ام را

آزاد کردم از

زنجیرهای خواب.

فریاد برکشیدم:

«ــ اینک

چراغ معجزه

مَردُم!

تشخیصِ نیم‌شب را از فجر

در چشم‌های کوردلی‌تان

سویی به جای اگر

مانده‌ست آن‌قدر،

تا

از

کیسه‌تان نرفته تماشا کنید خوب

در آسمانِ شب

پروازِ آفتاب را !

با گوش‌های ناشنوایی‌تان

این طُرفه بشنوید:

در نیم‌پرده‌ی شب

آوازِ آفتاب را!»

«ــ دیدیم

(گفتند خلق، نیمی)

پروازِ روشنش را. آری!»

نیمی به شادی از دل

فریاد برکشیدند:

«ــ با گوشِ جان شنیدیم

آوازِ روشنش را!»

باری

من با دهانِ حیرت گفتم:

«ــ ای یاوه

یاوه

یاوه،

خلایق!

مستید و منگ؟

یا به تظاهر

تزویر می‌کنید؟

از شب هنوز مانده دو دانگی.

ور تایبید و پاک و مسلمان

نماز را

از چاوشان نیامده بانگی!»

□

هر گاوگَندچاله دهانی

آتشفشانِ روشنِ خشمی شد:

«ــ این گول بین که روشنیِ آفتاب را

از ما دلیل می‌طلبد.»

توفانِ خنده‌ها...

«ــ خورشید را گذاشته،

می‌خواهد

با اتکا به ساعتِ شماطه‌دارِ خویش

بیچاره خلق را متقاعد کند

که شب

از نیمه نیز برنگذشته‌ست.»

توفانِ خنده‌ها...

من

درد در رگانم

حسرت در استخوانم

چیزی نظیرِ آتش در جانم

پیچید.

سرتاسرِ وجودِ مرا

گویی

چیزی به هم فشرد

تا قطره‌یی به تفتگیِ خورشید

جوشید از دو چشمم.

از تلخیِ تمامیِ دریاها

در اشکِ ناتوانیِ خود ساغری زدم.

آنان به آفتاب شیفته بودند

زیرا که آفتاب

تنهاترین حقیقتِشان بود

احساسِ واقعیتِشان بود.

با نور و گرمی‌اش

مفهومِ بی‌ریای رفاقت بود

با تابناکی‌اش

مفهومِ بی‌فریبِ صداقت بود.

□

(ای کاش می‌توانستند

از آفتاب یاد بگیرند

که بی‌دریغ باشند

در دردها و شادی‌هاشان

حتا

با نانِ خشکِشان. ــ

و کاردهایشان را

جز از برایِ قسمت کردن

بیرون نیاورند.)

□

افسوس!

آفتاب

مفهومِ بی‌دریغِ عدالت بود و

آنان به عدل شیفته بودند و

اکنون

با آفتاب‌گونه‌یی

آنان را

اینگونه

دل

فریفته بودند!

□

ای کاش می‌توانستم

خونِ رگانِ خود را

من

قطره

قطره

قطره

بگریم

تا باورم کنند.

ای کاش می‌توانستم

ــ یک لحظه می‌توانستم ای کاش ــ

بر شانه‌های خود بنشانم

این خلقِ بی‌شمار را،

گردِ حبابِ خاک بگردانم

تا با دو چشمِ خویش ببینند که خورشیدِشان کجاست

و باورم کنند.

ای کاش

می‌توانستم!

۱۳۴۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شامگاهی

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد

که با همه‌ی جمع چه تنها نشسته‌ای!

ــ تنها نشسته‌ام؟

نه

که تنها فارغ از من و از ما نشسته‌ام.

□

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد

که چه ویران نشسته‌ای!

ــ ویران؟

ویران نشسته‌ام؟

آری،

و به چشم‌اندازِ امیدآبادِ خویش می‌نگرم.

□

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد، که تنها نشسته‌ای

کنارِ دریچه‌ی خُردت.

ــ آسمانِ من

آری

سخت تنگ‌چشمانه به قالب آمد.

□

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد، که اندُه‌گنانه نشسته‌ای

کنارِ دریچه‌ی خُردی که بر آفاقِ مغربی می‌گشاید.

ــ من و خورشید را هنوز

امیدِ دیداری هست،

هر چند روزِ من

آری

به پایانِ خویش نزدیک می‌شود.

□

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد...

۱۳۴۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هملت

بودن

یا نبودن...

بحث در این نیست

وسوسه این است.

□

شرابِ زهرآلوده به جام و

شمشیرِ به‌زهر آب‌دیده

در کفِ دشمن. ــ

همه چیزی

از پیش

روشن است و حساب‌شده

و پرده

در لحظه‌ی معلوم

فرو خواهد افتاد.

پدرم مگر به باغِ جتسمانی خفته بود

که نقشِ من میراثِ اعتمادِ فریب‌کارِ اوست

و بسترِ فریبِ او

کامگاهِ عمویم!

[من این همه را

به‌ناگهان دریافتم،

با نیم‌نگاهی

از سرِ اتفاق

به نظّارگانِ تماشا]

اگر اعتماد

چون شیطانی دیگر

این هابیلِ دیگر را

به جتسمانی دیگر

به بی‌خبری لالا نگفته بود، ــ

خدا را

خدا را!

□

چه فریبی اما،

چه فریبی!

که آن که از پسِ پرده‌ی نیمرنگِ ظلمت به تماشا نشسته

از تمامی‌ِ فاجعه

آگاه است

و غمنامه‌ی مرا

پیشاپیش

حرف به حرف

بازمی‌شناسد.

□

در پسِ پرده‌ی نیمرنگِ تاریکی

چشم‌ها

نظاره‌ی دردِ مرا

سکه‌ها از سیم و زر پرداخته‌اند

تا از طرحِ آزادِ گریستن

در اختلالِ صدا و تنفسِ آن کس

که متظاهرانه

در حقیقت به‌تردید می‌نگرد

لذتی به کف آرند.

از اینان مدد از چه خواهم، که سرانجام

مرا و عموی مرا

به تساوی

در برابرِ خویش به کُرنش می‌خوانند،

هرچند رنجِ من ایشان را ندا درداده باشد که دیگر

کلادیوس

نه نامِ عمّ

که مفهومی‌ست عام.

و پرده...

در لحظه‌ی محتوم...

□

با این همه

از آن زمان که حقیقت

چون روحِ سرگردانِ بی‌آرامی بر من آشکاره شد

و گندِ جهان

چون دودِ مشعلی در صحنه‌های دروغین

منخرینِ مرا آزرد،

بحثی نه

که وسوسه‌یی‌ست این:

بودن

یا

نبودن.

۱۳۴۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

و حسرتی

(به پاسخِ استقبالیه‌یی)

۱

نه

این برف را

دیگر

سرِ بازایستادن نیست،

برفی که بر ابروی و به موی ما می‌نشیند

تا در آستانه‌ی آیینه چنان در خویشتن نظر کنیم

که به وحشت

از بلندِ فریادوارِ گُداری

به اعماقِ مغاک

نظر بردوزی.

باری

مگر آتشِ قطبی را

برافروزی.

که برقِ مهربانِ نگاهت

آفتاب را

بر پولادِ خنجری می‌گشاید

که می‌باید

به دلیری

با دردِ بلندِ شبچراغی‌اش

تاب آرم

به هنگامی که انعطافِ قلبِ مرا

با سختی‌ِ تیغه‌ی خویش

آزمونی می‌کند.

نه

تردیدی بر جای بِنمانده است

مگر قاطعیتِ وجودِ تو

کز سرانجامِ خویش

به تردیدم می‌افکند،

که تو آن جُرعه‌ی آبی

که غلامان

به کبوتران می‌نوشانند

از آن پیش‌تر

که خنجر

به گلوگاهِشان نهند.

۲

کجایی؟ بشنو! بشنو!

من از آنگونه با خویش به مهرم

که بسمل شدن را به جان می‌پذیرم

بس که پاک می‌خواند این آبِ پاکیزه که عطشانش مانده‌ام!

بس که آزاد خواهم شد

از تکرارِ هجاهای همهمه

در کشاکشِ این جنگِ بی‌شکوه!

و پاکیزگی‌ِ این آب

با جانِ پُرعطشم

کوچ را

همسفر خواهد شد.

و وجدان‌های بی‌رونق و خاموشِ قاضیان

که تنها تصویری از دغدغه‌ی عدالت بر آن کشیده‌اند

به خود بازم می‌نهند.

۳

منم آری منم

که از اینگونه تلخ می‌گریم

که اینک

زایشِ من

از پسِ دردی چهل‌ساله

در نگرانی‌ِ این نیمروزِ تفته

در دامانِ تو که اطمینان است و پذیرش است

که نوازش است و بخشش است. ــ

در نگرانی‌ِ این لحظه‌ی یأس،

که سایه‌ها دراز می‌شوند

و شب با قدم‌های کوتاه

دره را می‌انبارد.

ای کاش که دستِ تو پذیرش نبود

نوازش نبود و

بخشش نبود

که این

همه

پیروزیِ حسرت است،

بازآمدنِ همه بینایی‌هاست

به هنگامی که

آفتاب

سفر را

جاودانه

بار بسته است

و دیری نخواهد گذشت

که چشم‌انداز

خاطره‌یی خواهد شد

و حسرتی

و دریغی.

که در این قفس جانوری هست

از نوازشِ دستانت برانگیخته،

که از حرکتِ آرامِ این سیاه‌جامه مسافر

به خشمی حیوانی می‌خروشد.

۴

با خشم و جدل زیستم.

و به هنگامی که قاضیان

اثباتِ آن را که در عدالتِ ایشان شایبه‌ی اشتباه نیست

انسانیت را محکوم می‌کردند

و امیران

نمایشِ قدرت را

شمشیر بر گردنِ محکوم می‌زدند،

محتضر را

سر بر زانوی خویش نهادم.

و به هنگامی که همگنانِ من

عشق را

در رؤیای زیستن

اصرار می‌کردند

من ایستاده بودم

تا زمان

لنگ‌لنگان

از برابرم بگذرد،

و اکنون

در آستانه‌ی ظلمت

زمان به ریشخند ایستاده است

تا منش از برابر بگذرم

و در سیاهی فروشوم

به دریغ و حسرت چشم بر قفا دوخته

آنجا که تو ایستاده‌ای.

۵

من درد بوده‌ام همه

من درد بوده‌ام.

گفتی پوست‌واره‌یی

استوار به دردی،

چونان طبل

خالی و فریادگر

[درونِ مرا

که خراشید

تام

تام از درد

بینبارد؟]

و هر اندامم از شکنجه‌ی فسفرینِ درد

مشخص بود.

در تمامتِ بیداریِ خویش

هر نماد و نمود را

با احساسِ عمیقِ درد

دریافتم.

عشق آمد و دردم از جان گریخت

خود در آن دَم که به خواب می‌رفتم.

آغاز از پایان آغاز شد.

تقدیرِ من است این همه، یا سرنوشتِ توست

یا لعنتی‌ست جاودانه؟

که این فروکشِ درد

خود انگیزه‌ی دردی دیگر بود؛

که هنگامی به آزادیِ عشق اعتراف می‌کردی

که جنازه‌ی محبوس را

از زندان می‌بردند.

نگاه کن، ای!

نگاه کن

که چگونه

فریادِ خشمِ من از نگاهم شعله می‌کشد

چنان که پنداری

تندیسی عظیم

با ریه‌های پولادینِ خویش

نفس می‌کشد.

از کجا آمده‌ای

ای که می‌باید

اکنونت را

این‌چنین

به دردی تاریک کننده

غرقه کنی! ــ

از کجا آمده‌ای؟

و ملال در من جمع می‌آید

و کینه‌یی دَم‌افزون

به شمارِ حلقه‌های زنجیرم،

چون آب‌ها

راکد و تیره

که در ماندابی.

۶

نفسِ خشم‌آگینِ مرا

تُند و بریده

در آغوش می‌فشاری

و من احساس می‌کنم که رها می‌شوم

و عشق

مرگِ رهایی‌بخشِ مرا

از تمامیِ تلخی‌ها

می‌آکند.

بهشتِ من جنگلِ شوکران‌هاست

و شهادتِ مرا پایانی نیست.

۱۰ تیرماه ۱۳۴۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تمثیل

به پوران صلح‌کل و سیروس طاهباز

برای تمام صفا و محبتشان

در یکی فریاد

زیستن ــ

[پروازِ عصیانی‌ِ فوّاره‌یی

که خلاصی‌اش از خاک

نیست

و رهایی را

تجربه‌یی می‌کند.]

و شُکوهِ مردن

در فواره‌ی فریادی ــ

[زمینت

دیوانه‌آسا

با خویش می‌کشد

تا باروری را

دست‌مایه‌یی کند؛

که شهیدان و عاصیان

یارانند

که بارآوری را

بارانند

بارآورانند.]

زمین را

بارانِ برکت‌ها شدن ــ

[مرگِ فوّاره

از این‌دست است.]

ورنه خاک

از تو

باتلاقی خواهد شد

چون به گونه‌ی جوبارانِ حقیر مُرده باشی.

□

فریادی شو تا باران

وگرنه

مُرداران!

۲۰ مرداد ۱۳۴۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حکایت

اینک آهوبره‌یی

که مجالِ خود را

به تمامی

زمان‌مایه‌ی جُستجویش کردم.

□

خسته خسته و

پای‌آبله

تَنگ‌خُلق و

تهی‌دست

از پَست‌ْپُشته‌های سنگ

فرود می‌آیم

و آفتاب بر خط‌الرأسِ برترین پشته نشسته است

تا شب

چالاک‌تَرَک

بر دامنه دامن گُستَرَد.

□

اکنون کمندِ باطل را رها می‌کنم

که احساسِ بطلانش

خِفت

پنداری بر گردنِ من خود می‌فشارد،

که آنک آهوبره

آنک!

زیرِ سایبانِ من ایستاده است

کنارِ سبوی آب

و با زبانِ خشکش

بر جدارِ نمورِ سبو

لیسه می‌کشد؛

آهوبره‌یی

که مجالِ خود را به‌تمامی

زیان‌مایه‌ی جُستجویش کردم

و زلالی‌ِ محبتش

در خطوطِ مهربانی

که چشمانش را تصویر می‌کند

آشکار است.

□

آفتاب در آن سوی تپه

فروتر می‌نشیند.

مرا زمان‌مایه به آخر رسیده

که شب بر سرِ دست آمده است

و در سبو

جز به میزانِ سیرابیِ یک تن

آب نیست.

۱۳۴۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در آستانه

برای م. امید

نگر

تا به چشمِ زردِ خورشید اندر

نظر

نکنی

که‌ت افسون

نکند.

بر چشم‌های خود

از دستِ خویش

سایبانی کن

نظاره‌ی آسمان را

تا کلنگانِ مهاجر را

ببینی

که بلند

از چارراهِ فصول

در معبرِ بادها

رو در جنوب

همواره

در سفرند.

□

دیدگان را به دست

نقابی کن

تا آفتابِ نارنجی

به نگاهیت

افسون

نکند،

تا کلنگانِ مهاجر را

ببینی

بال‌دربال

که از دریاها همی گذرند. ــ

از دریاها و

به کوه

که خوش به‌غرور ایستاده است؛

و به توده‌ی نمناکِ کاه

بر سفره‌ی بی‌رونقِ مزرعه؛

و به قیل و قالِ کلاغان

در خرمن‌جای متروک؛

و به رسم‌ها و

بر آیین‌ها،

بر سرزمین‌ها.

و بر بامِ خاموشِ تو

بر سرت؛

و بر جانِ اندُه‌گینِ تو

که غمین نشسته‌ای

هم از آنگونه

به زندانِ سال‌های خویش.

و چندان که بازپسین شعله‌ی شهپرهاشان

در آتشِ آفتابِ مغربی

خاکستر شود،

اندوه را ببینی

با سایه‌ی درازش

که پاهم‌پای غروب

لغزان

لغزان

به خانه درآید

و کنارِ تو

در پسِ پنجره بنشیند.

او به دستِ سپیدِ بیمارگونه

دستِ پیرِ تو را...

و غروب

بالِ سیاهش را...

۱۳۴۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شکفتن در مه

نامه : بدان زمان که شود تیره روزگار، پدر!

که زندانِ مرا بارو مباد : که زندانِ مرا بارو مباد

عقوبت : برای ایرج گُُردی

صبوحی : برای م. آزرم

رستگاران : در غریوِ سنگینِ ماشین‌ها و اختلاطِ اذان و جاز

فصلِ دیگر : بی‌آنکه دیده بیند،

سرود برای مردِ روشن که به سایه رفت : قناعت‌وار

پدران و فرزندان : هستی

نامه

بدان زمان که شود تیره روزگار، پدر!

سراب و هستو روشن شود به پیشِ نظر.

مرا ــ به جانِ تو ــ از دیرباز می‌دیدم

که روزِ تجربه از یاد می‌بری یکسر

سلاحِ مردمی از دست می‌گذاری باز

به دل نمانَد هیچ‌ات ز رادمردی اثر

مرا به دامِ عدو مانده‌ای به کامِ عدو

بدان امید که رادی نهم ز دست مگر؟

نه گفته بودم صدره که نان و نور، مرا

گر از طریق بپیچم شرنگِ باد و شرر؟

کنون من ایدر در حبس و بندِ خصم نی‌اَم

که بند بگسلد از پای من بخواهم اگر:

به سایه‌دستی بندم ز پای بگشاید

به سایه‌دستی بردارَدَم کلون از در.

من از بلندی‌ِ ایمانِ خویشتن ماندم

در این بلند که سیمرغ را بریزد پر.

چه درد اگر تو به خود می‌زنی به درد انگشت؟

چه سجن اگر تو به خود می‌کنی به سجن مقر؟

به پهن دریا دیدی که مردمِ چالاک

برآورند ز اعماقِ آبِ تیره دُرَر

به قصه نیز شنیدی که رفت و در ظلمات

کنارِ چشمه‌ی جاوید جُست اسکندر

هم این ترانه شنفتی که حق و جاهِ کسان

نمی‌دهند کسان را به تخت و در بستر.

نه سعدِ سلمانم من که ناله بردارم

که پستی آمد از این برکشیده با من بر.

چو گاهِ رفعتم از رفعتی نصیب نبود

کنون چه مویم کافتاده‌ام به پست اندر؟

مرا حکایتِ پیرار و پار پنداری

ز یاد رفته که با ما نه خشک بود نه تر؟

نه جخ شباهتِمان با درختِ باروری

که یک بدان سال افتاده از ثمر دیگر،

که سالیانِ دراز است کاین حکایتِ فقر

حکایتی‌ست که تکرار می‌شود به‌کرر.

نه فقر، باش بگویمت چیست تا دانی:

وقیح‌مایه درختی که می‌شکوفد بر

در آن وقاحتِ شورابه، کز خجالتِ آب

به تنگبالی بر خاک تن زند آذر!

تو هم به پرده‌ی مایی پدر. مگردان راه

مکن نوای غریبانه سر به زیر و زبر.

چه‌ت اوفتاده؟ که می‌ترسی ار گشایی چشم

تو را مِس آید رؤیای پُرتلألؤِ زر؟

چه‌ت اوفتاده؟ که می‌ترسی ار به خود جُنبی

ز عرشِ شعله درافتی به فرشِ خاکستر؟

به وحشتی که بیفتی ز تختِ چوبیِ خویش

به خاک ریزدت احجارِ کاغذین‌افسر؟

تو را که کسوتِ زرتارِ زرپرستی نیست

کلاهِ خویش‌پرستی چه می‌نهی بر سر؟

تو را که پایه بر آب است و کارمایه خراب

چه پی فکندن در سیل‌بارِ این بندر؟

تو کز معامله جز باد دستگیرت نیست

حدیثِ بادفروشان چه می‌کنی باور؟

حکایتی عجب است این! ندیده‌ای که چه‌سان

به تیغِ کینه فکندندِمان به کوی و گذر؟

چراغِ علم ندیدی به هر کجا کُشتند

زدند آتش هر جا به نامه و دفتر؟

زمین ز خونِ رفیقانِ من خضاب گرفت

چنین به سردی در سرخی‌ِ شفق منگر!

یکی به دفترِ مشرق ببین پدر، که نبشت

به هر صحیفه سرودی ز فتحِ تازه‌بشر!

□

بدان زمان که به گیلان به خاک و خون غلتند

به پایمردی، یارانِ من به زندان در،

مرا تو درسِ فرومایه بودن آموزی

که توبه‌نامه نویسم به کامِ دشمن بر؟

نجاتِ تن را زنجیرِ روحِ خویش کنم

ز راستی بنشانم فریب را برتر؟

ز صبحِ تابان برتابم ــ ای دریغا ــ روی

به شامِ تیره‌ی رو در سفر سپارم سر؟

قبای دیبه به مسکوکِ قلب بفروشم

شرف سرانه دهم وانگهی خرم جُلِ خر؟

□

مرا به پندِ فرومایه جانِ خود مگزای

که تفته نایدم آهن بدین حقیر آذر:

تو راهِ راحتِ جان گیر و من مقامِ مصاف

تو جای امن و امان گیر و من طریقِ خطر!

۱۳۳۳

زندانِ قصر

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

که زندانِ مرا بارو مباد

که زندانِ مرا بارو مباد

جز پوستی که بر استخوانم.

بارویی آری،

اما

گِرد بر گِردِ جهان

نه فراگردِ تنهاییِ جانم.

آه

آرزو! آرزو!

□

پیازینه پوستوار حصاری

که با خلوتِ خویش چون به خالی بنشینم

هفت دربازه فراز آید

بر نیاز و تعلقِ جان.

فروبسته باد

آری فروبسته باد و

فروبسته‌تر،

و با هر دربازه

هفت قفلِ آهن‌جوشِ گران!

آه

آرزو! آرزو!

۱۳۴۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

عقوبت

برای ایرج گُُردی

میوه بر شاخه شدم

سنگپاره در کفِ کودک.

طلسمِ معجزتی

مگر پناه دهد از گزندِ خویشتنم

چنین که

دستِ تطاول به خود گشاده

منم!

□

بالابلند!

بر جلوخانِ منظرم

چون گردشِ اطلسیِ ابر

قدم بردار.

از هجومِ پرنده‌ی بی‌پناهی

چون به خانه بازآیم

پیش از آن که در بگشایم

بر تختگاهِ ایوان

جلوه‌یی کن

با رُخساری که باران و زمزمه است.

چنان کن که مجالی اَندَکَک را درخور است،

که تبردارِ واقعه را

دیگر

دستِ خسته

به فرمان

نیست.

□

که گفته است

من آخرین بازمانده‌ی فرزانگانِ زمینم؟ ــ

من آن غولِ زیبایم که در استوای شب ایستاده است

غریقِ زلالیِ همه آب‌های جهان،

و چشم‌اندازِ شیطنتش

خاستگاهِ ستاره‌یی‌ست.

در انتهای زمینم کومه‌یی هست، ــ

آنجا که

پادرجاییِ خاک

همچون رقصِ سراب

بر فریبِ عطش

تکیه می‌کند.

در مفصلِ انسان و خدا

آری

در مفصلِ خاک و پوکم کومه‌یی نااستوار هست،

و بادی که بر لُجِّه‌ی تاریک می‌گذرد

بر ایوانِ بی‌رونقِ سردم

جاروب می‌کشد.

بردگانِ عالی‌جاه را دیده‌ام من

در کاخ‌های بلند

که قلاده‌های زرین به گردن داشته‌اند

و آزاده‌مَردُم را

در جامه‌های مرقع

که سرودگویان

پیاده به مقتل می‌رفته‌اند.

□

خانه‌ی من در انتهای جهان است

در مفصلِ خاک و

پوک.

با ما گفته بودند:

«آن کلامِ مقدس را

با شما خواهیم آموخت،

لیکن به خاطرِ آن

عقوبتی جانفرسای را

تحمل می‌بایدِتان کرد.»

عقوبتِ جانکاه را چندان تاب آوردیم

آری

که کلامِ مقدسِمان

باری

از خاطر

گریخت !

۱۳۴۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

صبوحی

برای م. آزرم

به پرواز

شک کرده بودم

به هنگامی که شانه‌هایم

از وبالِ بال

خمیده بود،

و در پاکبازیِ معصومانه‌ی گرگ و میش

شب‌کورِ گرسنه‌چشمِ حریص

بال می‌زد.

به پرواز

شک کرده بودم من.

□

سحرگاهان

سِحرِ شیری‌رنگیِ نامِ بزرگ

در تجلی بود.

با مریمی که می‌شکفت گفتم: «شوقِ دیدارِ خدایت هست؟»

بی‌که به پاسخ آوایی برآرد

خستگی باز زادن را

به خوابی سنگین

فرو شد

همچنان

که تجلّی ساحرانه‌ی نامِ بزرگ؛

و شک

بر شانه‌های خمیده‌ام

جای‌نشینِ سنگینی‌ِ توانمندِ بالی شد

که دیگر بارَش

به پرواز

احساسِ نیازی

نبود.

۱۳۴۷ توس

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

رستگاران

در غریوِ سنگینِ ماشین‌ها و اختلاطِ اذان و جاز

آوازِ قُمری‌ِ کوچکی را

شنیدم،

چنان که از پسِ پرده‌یی آمیزه‌ی ابر و دود

تابشِ تک‌ستاره‌یی.

□

آنجا که گنه‌کاران

با میراثِ کمرشکنِ معصومیتِ خویش

بر درگاهِ بلند

پیشانیِ‌ درد

بر آستانه می‌نهند و

بارانِ بی‌حاصلِ اشک

بر خاک،

و رهایی و رستگاری را

از چارسویِ بسیطِ زمین

پای‌درزنجیر و گم‌کرده‌راه می‌آیند،

گوش بر هیبتِ توفانی‌ِ فریادهای نیاز و اذکارِ بی‌سخاوت بسته

دو قُمری

بر کنگره‌ی سرد

دانه در دهانِ یکدیگر می‌گذارند

و عشق

بر گردِ ایشان

حصاری دیگر است.

۱۳۴۹ توس

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

فصلِ دیگر

بی‌آنکه دیده بیند،

در باغ

احساس می‌توان کرد

در طرحِ پیچ‌پیچِ مخالف‌سرای باد

یأسِ موقرانه‌ی برگی که

بی‌شتاب

بر خاک می‌نشیند.

□

بر شیشه‌های پنجره

آشوبِ شبنم است.

ره بر نگاه نیست

تا با درون درآیی و در خویش بنگری.

با آفتاب و آتش

دیگر

گرمی و نور نیست،

تا هیمه‌خاکِ سرد بکاوی

در

رؤیای اخگری.

□

این

فصلِ دیگری‌ست

که سرمایش

از درون

درکِ صریحِ زیبایی را

پیچیده می‌کند.

یادش به خیر پاییز

با آن

توفانِ رنگ و رنگ

که برپا

در دیده می‌کند!

□

هم برقرارِ منقلِ اَرزیزِ آفتاب،

خاموش نیست کوره

چو دی‌سال:

خاموش

خود

منم!

مطلب از این قرار است:

چیزی فسرده است و نمی‌سوزد

امسال

در سینه

در تنم!

۱۳۴۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرود برای مردِ روشن که به سایه رفت

قناعت‌وار

تکیده بود

باریک و بلند

چون پیامی دشوار

که در لغتی

با چشمانی

از سوآل و

عسل

و رُخساری برتافته

از حقیقت و

باد.

مردی با گردشِ آب

مردی مختصر

که خلاصه‌ی خود بود.

خرخاکی‌ها در جنازه‌ات به سوءِظن می‌نگرند.

□

پیش از آن که خشمِ صاعقه خاکسترش کند

تسمه از گُرده‌ی گاوِ توفان کشیده بود.

آزمونِ ایمان‌های کهن را

بر قفلِ معجرهای عتیق

دندان فرسوده بود.

بر پرت‌افتاده‌ترینِ راه‌ها

پوزار کشیده بود

رهگذری نامنتظر

که هر بیشه و هر پُل آوازش را می‌شناخت.

□

جاده‌ها با خاطره‌ی قدم‌های تو بیدار می‌مانند

که روز را پیشباز می‌رفتی،

هرچند

سپیده

تو را

از آن پیش‌تر دمید

که خروسان

بانگِ سحر کنند.

□

مرغی در بال‌هایش شکفت

زنی در پستان‌هایش

باغی در درختش.

ما در عتابِ تو می‌شکوفیم

در شتابت

ما در کتابِ تو می‌شکوفیم

در دفاع از لبخندِ تو

که یقین است و باور است.

دریا به جُرعه‌یی که تو از چاه خورده‌ای حسادت می‌کند.

تهران ۱۳۴۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پدران و فرزندان

هستی

بر سطح می‌گذشت

غریبانه

موج‌وار

دادش در جیب و

بی‌دادش بر کف

که ناموس و قانون است این.

□

زندگی

خاموشی و نشخوار بود و

گورزادِ ظلمت‌ها بودن

(اگر سرِ آن نداشتی

که به آتشِ قرابینه

روشن شوی!)

که درک

در آن کتابتِ تصویری

دو چشم بود

به کهنه‌پاره‌یی بربسته

(که محکومان را

از دیرباز

چنین بر دار کرده‌اند).

□

چشمانِ پدرم

اشک را نشناختند

چرا که جهان را هرگز

با تصورِ آفتاب

تصویر نکرده بود.

می‌گفت «عاری» و

خود نمی‌دانست.

فرزندان گفتند «نع!»

دیری به انتظار نشستند

از آسمان سرودی برنیامد ــ

قلاده‌هاشان

بی‌گفتار

ترانه‌یی آغاز کرد

و تاریخ

توالی فاجعه شد.

۱۳۴۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ابراهیم در آتش

شبانه : در نیست

شبانه : اگر که بیهده زیباست شب

نشانه : شغالی

برخاستن : چرا شبگیر می‌گرید؟

در میدان : آنچه به دید می‌آید و

شبانه : مردی چنگ در آسمان افکند،

تابستان : پردگیانِ باغ

شبانه : کلیدِ بزرگِ نقره

شبانه : مرا

تعویذ : به چرک می‌نشیند

سرودِ ابراهیم در آتش : در اعدامِ مهدی رضایی در میدانِ تیرِ چیتگر

غریبانه : دیری‌ست تا سوزِ غریبِ مهاجم

ترانه تاریک : بر زمینه‌ی سُربی‌ صبح

واپسين تير ترکش آنچنان که می‌گويند : من کلامِ آخرین را

بر سرمای درون : همه

از این گونه مردن... : می‌خواهم خوابِ اقاقیاها را بمیرم.

محاق : به گوهر مراد

درآمیختن : مجال

اشارتی : به ایران درودی

مجال : جوجه‌یی در آشیانه

ميلاد آن که عاشقانه بر خاک مُرد : در شهادتِ احمد زِیبَرُم در پس‌کوچه‌های نازی‌آباد

شبانه

در نیست

راه نیست

شب نیست

ماه نیست

نه روز و

نه آفتاب،

ما

بیرونِ زمان

ایستاده‌ایم

با دشنه‌ی تلخی

در گُرده‌هایِمان.

هیچ‌کس

با هیچ‌کس

سخن نمی‌گوید

که خاموشی

به هزار زبان

در سخن است.

در مردگانِ خویش

نظر می‌بندیم

با طرحِ خنده‌یی،

و نوبتِ خود را انتظار می‌کشیم

بی‌هیچ

خنده‌یی!

۱۵ فروردینِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

اگر که بیهده زیباست شب

برای چه زیباست

شب

برای که زیباست؟ ــ

شب و

رودِ بی‌انحنای ستارگان

که سرد می‌گذرد.

و سوگوارانِ درازگیسو

بر دو جانبِ رود

یادآوردِ کدام خاطره را

با قصیده‌ی نفس‌گیرِ غوکان

تعزیتی می‌کنند

به هنگامی که هر سپیده

به صدای هم‌آوازِ دوازده گلوله

سوراخ

می‌شود؟

□

اگر که بیهده زیباست شب

برای که زیباست شب

برای چه زیباست؟

۲۶ اسفندِ ۱۳۵۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نشانه

شغالی

گَر

ماهِ بلند را دشنام گفت ــ

پیرانِشان مگر

نجات از بیماری را

تجویزی اینچنین فرموده بودند.

فرزانه در خیالِ خودی را

لیک

که به تُندر

پارس می‌کند،

گمان مدار که به قانونِ بوعلی

حتا

جنون را

نشانی از این آشکاره‌تر

به دست کرده باشند.

۱۳۵۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

برخاستن

چرا شبگیر می‌گرید؟

من این را پرسیده‌ام

من این را می‌پرسم.

□

عفونتت از صبری‌ست

که پیشه کرده‌ای

به هاویه‌ی وَهن.

تو ایوبی

که از این پیش اگر

به پای

برخاسته بودی

خضروارت

به هر قدم

سبزینه‌ی چمنی

به خاک

می‌گسترد،

و بادِ دامانت

تندبادی

تا نظمِ کاغذینِ گُل‌بوته‌های خار

بروبد.

من این را گفته‌ام

همیشه

همیشه من این را می‌گویم.

۲۵ تیرِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در میدان

آنچه به دید می‌آید و

آنچه به دیده می‌گذرد.

آنجا که سپاهیان

مشقِ قتال می‌کنند

گستره‌ی چمنی می‌تواند باشد،

و کودکان

رنگین‌کمانی

رقصنده و

پُرفریاد.

□

اما آن

که در برابرِ فرمانِ واپسین

لبخند می‌گشاید،

تنها

می‌تواند

لبخندی باشد

در برابرِ «آتش!»

۱۳۵۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

مردی چنگ در آسمان افکند،

هنگامی که خونش فریاد و

دهانش بسته بود.

خنجی خونین

بر چهره‌ی ناباورِ آبی! ــ

عاشقان

چنینند.

□

کنارِ شب

خیمه برافراز،

اما چون ماه برآید

شمشیر

از نیام

برآر

و در کنارت

بگذار.

۱۳۵۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تابستان

پردگیانِ باغ

از پسِ معجر

عابرِ خسته را

به آستینِ سبز

بوسه‌یی می‌فرستند.

□

بر گُرده‌ی باد

گَرده‌ی بویی دیگر است.

درختِ تناور

امسال

چه میوه خواهد داد

تا پرندگان را

به قفس

نیاز

نماند؟

۲۵ تیرِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

کلیدِ بزرگِ نقره

در آبگیرِ سرد

شکسته‌ست.

دروازه‌ی تاریک

بسته‌ست.

«ــ مسافرِ تنها !

با آتشِ حقیرت

در سایه‌سارِ بید

چشم‌انتظارِ کدام

سپیده‌دمی؟»

هلالِ روشن

در آبگیرِ سرد

شکسته‌ست

و دروازه‌ی نقره‌کوب

با هفت قفلِ جادو

بسته‌ست.

۱۳۴۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

مرا

تو

بی‌سببی

نیستی.

به‌راستی

صلتِ کدام قصیده‌ای

ای غزل؟

ستاره‌بارانِ جوابِ کدام سلامی

به آفتاب

از دریچه‌ی تاریک؟

کلام از نگاهِ تو شکل می‌بندد.

خوشا نظربازیا که تو آغاز می‌کنی!

□

پسِ پُشتِ مردمکانت

فریادِ کدام زندانی‌ست

که آزادی را

به لبانِ برآماسیده

گُلِ سرخی پرتاب می‌کند؟ ــ

ورنه

این ستاره‌بازی

حاشا

چیزی بدهکارِ آفتاب نیست.

□

نگاه از صدای تو ایمن می‌شود.

چه مؤمنانه نامِ مرا آواز می‌کنی!

□

و دلت

کبوترِ آشتی‌ست،

در خون تپیده

به بامِ تلخ.

با این همه

چه بالا

چه بلند

پرواز می‌کنی!

فروردینِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تعویذ

به چرک می‌نشیند

خنده

به نوارِ زخم‌بندی‌اش ار

ببندی.

رهایش کن

رهایش کن

اگر چند

قیلوله‌ی دیو

آشفته می‌شود.

□

چمن است این

چمن است

با لکه‌های آتش‌خونِ گُل

بگو چمن است این، تیماجِ سبزِ میرِ غضب نیست

حتا اگر

دیری‌ست

تا بهار

بر این مَسلخ

برنگذشته باشد.

□

تا خنده‌ی مجروحت به چرک اندر ننشیند

رهایش کن

چون ما

رهایش کن!

۲۶ تیرِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرودِ ابراهیم در آتش

در اعدامِ مهدی رضایی در میدانِ تیرِ چیتگر

در آوارِ خونینِ گرگ‌ومیش

دیگرگونه مردی آنک،

که خاک را سبز می‌خواست

و عشق را شایسته‌ی زیباترینِ زنان

که این‌اش

به نظر

هدیّتی نه چنان کم‌بها بود

که خاک و سنگ را بشاید.

چه مردی! چه مردی!

که می‌گفت

قلب را شایسته‌تر آن

که به هفت شمشیرِ عشق

در خون نشیند

و گلو را بایسته‌تر آن

که زیباترینِ نام‌ها را

بگوید.

و شیرآهن‌کوه مردی از اینگونه عاشق

میدانِ خونینِ سرنوشت

به پاشنه‌ی آشیل

درنوشت.ــ

رویینه‌تنی

که رازِ مرگش

اندوهِ عشق و

غمِ تنهایی بود.

□

«ــ آه، اسفندیارِ مغموم!

تو را آن به که چشم

فروپوشیده باشی!»

□

«ــ آیا نه

یکی نه

بسنده بود

که سرنوشتِ مرا بسازد؟

من

تنها فریاد زدم

نه!

من از

فرورفتن

تن زدم.

صدایی بودم من

ــ شکلی میانِ اشکال ــ،

و معنایی یافتم.

من بودم

و شدم،

نه زانگونه که غنچه‌یی

گُلی

یا ریشه‌یی

که جوانه‌یی

یا یکی دانه

که جنگلی ــ

راست بدانگونه

که عامی‌مردی

شهیدی؛

تا آسمان بر او نماز بَرَد.

□

من بی‌نوا بند‌گکی سربراه

نبودم

و راهِ بهشتِ مینوی من

بُز روِ طوع و خاکساری

نبود:

مرا دیگرگونه خدایی می‌بایست

شایسته‌ی آفرینه‌یی

که نواله‌ی ناگزیر را

گردن

کج نمی‌کند.

و خدایی

دیگرگونه

آفریدم».

□

دریغا شیرآهن‌کوه مردا

که تو بودی،

و کوهوار

پیش از آن که به خاک افتی

نستوه و استوار

مُرده بودی.

اما نه خدا و نه شیطان ــ

سرنوشتِ تو را

بُتی رقم زد

که دیگران

می‌پرستیدند.

بُتی که

دیگران‌اش

می‌پرستیدند.

۱۳۵۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غریبانه

دیری‌ست تا سوزِ غریبِ مهاجم

پا سست کرده است،

و اکنون

یالِ بلند یابویی تنها

که در خلنگزارِ تیره

به فریادِ مرغی تنها

گوش می‌جُنباند

جز از نسیمِ مهربانِ ولایت

آشفته نمی‌شود.

من این را می‌دانم، برادران!

من این را می‌بینم

هر چند

میانِ من و خلنگزارانِ خاموش

اکنون

بناهای آسمان‌سای است و

درّه‌های غریو

که گیاه و پرنده

در آن

رویش و پروازِ حسرت است.

□

بر آسمان

اما

سرودی بلند می‌گذرد

با دنباله‌ی طنین‌اش، برادران!

من این‌جا پا سفت کرده‌ام که همین را بگویم

اگر چند

دور از آن جای که می‌باید باشم

زندانیِ سرکشِ جانِ خویشم و

بی من

آفتاب

بر شالیزارانِ دره‌ی زیراب

غریب و دلشکسته می‌گذرد.

□

بر آسمان سرودی بلند می‌گذرد

با دنباله‌ی طنین‌اش، برادران!

من این‌جا مانده‌ام از اصلِ خود به دور

که همین را بگویم؛

و بدین رسالت

دیری‌ست

تا مرگ را

فریفته‌ام.

بر آسمان

سرودی بلند می‌گذرد.

۳۱ شهریورِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه تاریک

بر زمینه‌ی سُربی‌ صبح

سوار

خاموش ایستاده است

و یالِ بلندِ اسبش در باد

پریشان می‌شود.

□

خدایا خدایا

سواران نباید ایستاده باشند

هنگامی که

حادثه اخطار می‌شود.

□

کنارِ پرچینِ سوخته

دختر

خاموش ایستاده است

و دامنِ نازکش در باد

تکان می‌خورد.

خدایا خدایا

دختران نباید خاموش بمانند

هنگامی که مردان

نومید و خسته

پیر می‌شوند.

۱۳۵۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

واپسين تير ترکش آنچنان که می‌گويند

من کلامِ آخرین را

بر زبان جاری کردم

همچون خونِ بی‌منطقِ قربانی

بر مذبح

یا همچون خونِ سیاوش

(خونِ هر روزِ آفتابی که هنوز برنیامده است

که هنوز دیری به طلوع‌اش مانده است

یا که خود هرگز برنیاید).

همچون تعهدی جوشان

کلامِ آخرین را

بر زبان

جاری کردم

و ایستادم

تا طنین‌اش

با باد

پرت‌افتاده‌ترین قلعه‌ی خاک را

بگشاید.

□

اسمِ اعظم

(آنچنان

که حافظ گفت)

و کلامِ آخر

(آنچنان

که من می‌گویم).

همچون واپسین نفسِ بره‌یی معصوم

بر سنگِ بی‌عطوفتِ قربانگاه جاری شد

و بوی خون

بی‌قرار

در باد

گذشت.

۲۰ مهرِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بر سرمای درون

همه

لرزشِ دست و دلم

از آن بود

که عشق

پناهی گردد،

پروازی نه

گریزگاهی گردد.

آی عشق آی عشق

چهره‌ی آبی‌ات پیدا نیست.

□

و خنکای مرهمی

بر شعله‌ی زخمی

نه شورِ شعله

بر سرمای درون.

آی عشق آی عشق

چهره‌ی سُرخ‌ات پیدا نیست.

□

غبارِ تیره‌ی تسکینی

بر حضورِ وَهن

و دنجِ رهایی

بر گریزِ حضور،

سیاهی

بر آرامشِ آبی

و سبزه‌ی برگچه

بر ارغوان

آی عشق آی عشق

رنگِ آشنایت

پیدا نیست.

۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از این گونه مردن...

می‌خواهم خوابِ اقاقیاها را بمیرم.

خیال‌گونه

در نسیمی کوتاه

که به تردید می‌گذرد

خوابِ اقاقیاها را

بمیرم.

□

می‌خواهم نفسِ سنگینِ اطلسی‌ها را پرواز گیرم.

در باغچه‌های تابستان،

خیس و گرم

به نخستین ساعاتِ عصر

نفسِ اطلسی‌ها را

پرواز گیرم.

□

حتا اگر

زنبقِ کبودِ کارد

بر سینه‌ام

گُل دهد ــ

می‌خواهم خوابِ اقاقیاها را بمیرم در آخرین فرصتِ گُل،

و عبورِ سنگینِ اطلسی‌ها باشم

بر تالارِ ارسی

به ساعتِ هفتِ عصر.

۱۸ آذرِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

محاق

به گوهر مراد

به نوکردنِ ماه

بر بام شدم

با عقیق و سبزه و آینه.

داسی سرد بر آسمان گذشت

که پروازِ کبوتر ممنوع است.

صنوبرها به نجوا چیزی گفتند

و گزمگان به هیاهو شمشیر در پرندگان نهادند.

ماه

برنیامد.

۹ آبانِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

درآمیختن

مجال

بی‌رحمانه اندک بود و

واقعه

سخت

نامنتظر.

از بهار

حظِّ تماشایی نچشیدیم،

که قفس

باغ را پژمرده می‌کند.

□

از آفتاب و نفس

چنان بریده خواهم شد

که لب از بوسه‌ی ناسیراب.

برهنه

بگو برهنه به خاکم کنند

سراپا برهنه

بدانگونه که عشق را نماز می‌بریم، ــ

که بی‌شایبه‌ی حجابی

با خاک

عاشقانه

درآمیختن می‌خواهم.

دی‌ماه ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

اشارتی

به ایران درودی

پیش از تو

صورتگران

بسیار

از آمیزه‌ی برگ‌ها

آهوان برآوردند؛

یا در خطوطِ کوهپایه‌یی

رمه‌یی

که شبان‌اش در کج و کوجِ ابر و ستیغِ کوه

نهان است؛

یا به سیری و سادگی

در جنگلِ پُرنگارِ مه‌آلود

گوزنی را گرسنه

که ماغ می‌کشد.

تو خطوطِ شباهت را تصویر کن:

آه و آهن و آهکِ زنده

دود و دروغ و درد را. ــ

که خاموشی

تقوای ما نیست.

□

سکوتِ آب

می‌تواند خشکی باشد و فریادِ عطش؛

سکوتِ گندم

می‌تواند گرسنگی باشد و غریوِ پیروزمندِ قحط؛

همچنان که سکوتِ آفتاب

ظلمات است ــ

اما سکوتِ آدمی فقدانِ جهان و خداست:

غریو را

تصویر کن!

عصرِ مرا

در منحنی‌ تازیانه به نیش‌خطِ رنج؛

همسایه‌ی مرا

بیگانه با امید و خدا؛

و حرمتِ ما را

که به دینار و درم برکشیده‌اند و فروخته.

□

تمامی‌ِ الفاظِ جهان را در اختیار داشتیم و

آن نگفتیم

که به کار آید

چرا که تنها یک سخن

یک سخن در میانه نبود:

ــ آزادی!

ما نگفتیم

تو تصویرش کن!

۱۴ اسفندِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مجال

جوجه‌یی در آشیانه

گُلی در جزیره

ستاره‌یی در کهکشان.

□

با پیشانی بلندت به جِرمی اندیشیدی

که در پوسته می‌رُست

تا باغچه را

به نغمه

سرشار کند

همچنان که عصاره‌ی خاک

از دهلیزِ ساقه می‌گذشت

تا چشم‌اندازِ تابستانه را

به رنگی دیگر

بیاراید

بر جزیره‌یی که می‌گذرد

با گردشِ تپنده‌ی روزان و شبان

از برابرِ خورشیدی

که در خود

می‌سوزد.

□

تو میلاد را

دیگربار

در نظامِ قوانینش دوره می‌کنی،

و موریانه‌ی تاریک

تپش‌های زمانت را

می‌شمارد.

۹ آبانِ ۱۳۵۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ميلاد آن که عاشقانه بر خاک مُرد

در شهادتِ احمد زِیبَرُم در پس‌کوچه‌های نازی‌آباد

۱

نگاه کن چه فروتنانه بر خاک می‌گستَرَد

آن که نهالِ نازکِ دستانش

از عشق

خداست

و پیشِ عصیانش

بالای جهنم

پست است.

آن کو به یکی «آری» می‌میرد

نه به زخمِ صد خنجر،

و مرگش در نمی‌رسد

مگر آن که از تبِ وهن

دق کند.

قلعه‌یی عظیم

که طلسمِ دروازه‌اش

کلامِ کوچکِ دوستی‌ست.

۲

انکارِ عشق را

چنین که به سرسختی پا سفت کرده‌ای

دشنه‌یی مگر

به آستین‌اندر

نهان کرده باشی. ــ

که عاشق

اعتراف را چنان به فریاد آمد

که وجودش همه

بانگی شد.

۳

نگاه کن

چه فروتنانه بر درگاهِ نجابت به خاک می‌شکند

رخساره‌یی که توفان‌اش

مسخ نیارست کرد.

چه فروتنانه بر آستانه‌ی تو به خاک می‌افتد

آن که در کمرگاهِ دریا

دست حلقه توانست کرد.

نگاه کن

چه بزرگوارانه در پای تو سر نهاد

آن که مرگش میلادِ پُرهیاهای هزار شهزاده بود.

نگاه کن!

۱۳۵۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

دشنه در دیس

ضیافت : حماسه‌ی جنگل‌های سیاهکل

شبانه : برای ضیاءالدین جاوید

در شب : فردا تمام را سخن از او بود. ــ

گفتی که باد مرده‌ست ... : گفتی که:

فراقی : چه بی‌تابانه می‌خواهمت ای دوری‌ات آزمونِ تلخِ زنده ...

شبانه : شانه‌ات مُجابم می‌کند

زبانِ دیگر : مگو

هنوز در فکر آن کلاغم : برای اسماعیل خویی

خطابه‌ی تدفین : برای چه‌گوارا

شکاف : در اعدامِ خسرو گلسرخی

سِمیرُمی : برای هوشنگ کشاورز

سپیده‌دم : به هزار زبان

ترانه آبی : برای ع. پاشایی

از منظر : به نیلوفر پاشایی، از عموی خسته‌اش

باران : تارهای بی‌کوک و

شبانه : زیباترین تماشاست

ترانه‌ی بزرگ‌ترين آرزو : آه اگر آزادی سرودی می‌خواند

پریدن : رها شدن بر گُرده‌ی باد است و

ضیافت

حماسه‌ی جنگل‌های سیاهکل

راوی

اما

تنها

یکی خنجرِ کج بر سفره‌ی سور

در دیسِ بزرگِ بَدَل‌ْچینی.

میزبان

سرورانِ من! سرورانِ من!

جداً بی‌تعارف!

راوی

میهمانان را

غلامان

از میناهای عتیق

زهر در جام می‌کنند.

لبخندِشان

لاله و تزویر است.

انعام را

به طلب

دامن فراز کرده‌اند

که مرگِ بی‌دردسر

تقدیم می‌کنند.

مردگان را به رَف‌ها چیده‌اند

زندگان را به یخدان‌ها.

گِرد

بر سفره‌ی سور

ما در چهره‌های بی‌خونِ هم‌کاسگان می‌نگریم:

شگفتا!

ما

کیانیم؟ ــ

نه بر رَف چیدگانیم کز مردگانیم

نه از صندوقیانیم کز زندگانیم؛

تنها

درگاهِ خونین و فرشِ خون‌آلوده شهادت می‌دهد

که برهنه‌پای

بر جادّه‌یی از شمشیر گذشته‌ایم...

مدعیان

... که بر سفره فرودآیید؟

زنان را به زردابه‌ی درد

مُطَلاّ کرده‌اند!

دلقک

باغِ

بی‌تندیسِ فرشتگان

زیباییِ ناتمامی‌ست!

خنده‌های ریشخندآمیز

ولگرد

[شتابان نزدیک و به همان سرعت دور می‌شود]

گزمه‌ها قِدّیسانند

گزمه‌ها قِدّیسانند

گزمه‌ها قِدّیسانند

گزمه‌ها قِدّـ

قطع با صدای گلوله

[سکوتِ ممتد.

طبل و سنجِ عزاداران از خیلی دور.

صدای قدم‌های عزاداران که به‌آهستگی در حرکتند، در زمینه‌ی خطبه‌ی مداح.

صدای سنج و طبل گهگاه بسیار ضعیف شنیده می‌شود.]

مداح

[سنگین و حماسی]

با طنینِ سرودی خوش بدرقه‌اش کنید

که شیطان

فرشته‌ی برتر بود

مجاور و همدم.

هراس به خود نگذاشت

گرچه بال‌هایش جاودانگی‌اش بود،

فریاد کرد «نه»

اگرچه می‌دانست

این

غریوِ نومیدانه‌ی مرغی شکسته‌پَر است

که سقوط می‌کند.

شرمسارِ خود نبود و

سرافکنده

در پناهِ سردِ سایه‌ها نگذشت:

راهش در آفتاب بود

اگرچند می‌گُداخت

و طعمِ خون و گُدازه‌ی مِس داشت؛

و گردن افراشته،

هرچند

آن که سر به گریبان درکشد

از دشنامِ کبودِ دار

ایمن است.

راوی

[با همان لحن]

گفتندش:

«ــ چنان باشد

که آوازِ کَرَّک را انکار کنی

و زمزمه‌ی آبی را

که در رهایی

می‌سُراید.»

ولگرد

لیکن این خُردْنُمون

حقیقتِ عظیمِ جهان است.

و عظمتِ هر خورشید

در مهجوری‌ چشم

خُردی اختر می‌نماید،

و ماه

ناخنِ کاغذینِ کودکی

که نخستین‌بار

سکه‌یی‌ش به مشت اندر نهاده‌اند

تا به مقراضش

بچینند.

ماه

ناخنِ کوچک

و تک‌شاهیِ سیمینِ فریب! ــ

اما آن کو بپذیرد

خویشتن را انکار کرده است.

این تاج نیست کز میانِ دو شیر برداری،

بوسه بر کاکُلِ خورشید است

که جانت را می‌طلبد

و خاکسترِ استخوانت

شیربهای آن است.

مداح

زنان

عشق‌ها را آورده بودند،

اندام‌هایشان

از حرارتِ پذیرفتن و پروردن

تب‌دار می‌نمود،

طلب

از کمرگاه‌هاشان زبانه می‌کشید

و غایت رهایی

بر عُریانی‌شان

جامه‌ی عصمت بود.

زنانِ عاشق

[با خود در نوحه]

ریشه

فروترین ریشه

از دلِ خاک ندا داد:

«ــ عطرِ دورترین غنچه

می‌باید

عسل شود!»

مداح

مادران

در طلبِ شما

عشق‌های از یاد رفته را باز آفریده‌اند،

که خونِ شما

تجربه‌یی سربلند بوده است.

مادران

ریشه، فروترین ریشه

از دلِ خاک

نداد داد:

«ــ عطرِ دورترین غنچه

می‌باید عسل شود!»

آه، فرزندان!

فرزندانِ گرم و کوچکِ خاک

ــ که بی‌گناه مرده‌اید

تا غرفه‌های بهشت را

بر والدانِ خویش

در بگشایید! ــ

ما آن غرفه را هم‌اکنون به چشم می‌بینیم

بر زمین و، نه در سرابِ لرزانِ بهشتی فریبناک،

با دیوارهای آهن و

سایه‌های سنگ

و در پناهِ درختانی

سایه‌گستر

که عطرِ گیاهی‌اش یادآورِ خونِ شماست

که در ریشه‌های ایثاری عمیق

می‌گذرد.

مداح

مردان از راه‌کوره‌های سبز

به زیر می‌آیند.

عشق را چونان خزه‌یی

که بر صخره

ناگزیر است

بر پیکره‌های خویش می‌آرند

و زخم را بر سینه‌هایشان.

چشمانِشان عاطفه و نفرت است

و دندان‌های اراده‌ی خندانِشان

دشنه‌ی معلقِ ماه است

در شبِ راهزن.

از انبوهیِ عبوس

به سیاهی

نقبی سرد می‌بُرند

(آن‌جا که آلش و اَفرا بیهوده رُسته است

و رُستن

وظیفه‌یی‌ست

که خاک

خمیازه‌کشان انجام می‌دهد

اگرچند آفتاب

با تیغِ براقش

هر صبح

بندِ نافِ گیاهی نورُسته را قطع می‌کند؛

خود به روزگاری

که شرف

نُدرتی‌ست

بُهت‌انگیز

که نه آسایشِ خفتگان

که سکونِ مردگان را

آشفته می‌کند.)

خطیب

خودشیفتگان، ای خودشیفتگان!

قِدّیس وانمودن را

چه لازم است

که پُشت بر مغربِ روزی چنین سنگین‌گذر

بنشینید

و سر

در مجمرِ زرّینِ آفتاب

بگذارید؟

چه لازم است

چنان بنشینید

که آفتاب

هاله بر گِردِ صورت‌هاتان شود؟

که آن دشنه‌ی پنهان‌ْآشکار

از پیش

حجّت

به حَقّانیتِ این رسالتِ یزدانی

تمام کرده است!

[دُهُلِ بزرگ که با ضربه‌های چهارتایی از خیلی دور به گوش می‌رسد ناگهان قطع می‌شود. سکوتِ سنگینِ ممتد.]

راوی

دُروج

استوار نشسته است

بر سکوی عظیمِ سنگ

و از کنجِ دهانش

تُف‌خنده‌ی رضایت

بر چانه می‌دود.

ایلچیان

از دریا تا دریا، بر چارگوشه‌ی مُلک

هر دری را به تفحّص می‌کوبند

و جارچیان از پسِ ایشان بانگ بر می‌دارند:

[از دور و نزدیک درهایی به‌شدت کوفته می‌شود]

جارچی‌ها

[در فواصل و با حجم‌های مختلف]

«ــ باکرگانی

شایسته‌ی خداوندگار!

باکرگانی شایسته

شایسته‌ی خداوندگار!»

دلقک

[پنداری با خود]

که باغِ عفونت

میراثی گران است!

باغِ عفونت

باغِ عفونت

باغِ عفونت...

راوی

امّا

رعشه‌افکن

پرسشی

تنوره‌کشان

گِرد بر گِردِ تو

از آفاق

برمی‌آید:

شهادت داده‌اند

که وسعتِ بی‌حدودِ زمان را

در گردشِ چارهجاییِ‌ سال دریافته‌ای،

شهادت داده‌ای

که رازِ خدا را

در قالبِ آدمی به چشم دیده‌ای

و تداوم را

در عشق.

مدعیان

هنگامی که آفتاب

در پولکِ پوکِ برف

هجّی می‌شود

آیا بهار را

از بوی تلخِ برگ‌های خشک

که به گُلخن می‌سوزد

تبسمی به لب خواهد گذشت؟

دلقک

نیشخندی

آری.

گزمه‌ها قِدّیسانند!

گزمه‌ها

قِدّیسانند!

مدعیان

... و حقیقتِ مطلقِ جهان، اکنون

به جز این دو چشمِ بداندیشِ خون‌چکان نیست ــ

یک مدعی

این دو چشمِ خیره

بر این سر

که از پسِ شیشه و سنگ

دزدانه

تو را می‌پاید.

دلقک

می‌دانم!

و به صداقتِ چشمانِ خویش اگر اعتماد می‌داشتم

دیری از این پیش دانسته بودم

که آنچه در پاکی آسمان نقش بسته است

به جز تصویرِ دوردستِ من نیست.

خطیب

تو می‌باید خامُشی بگزینی

به جز دروغ‌ات اگر پیامی

نمی‌تواند بود،

اما اگرت مجالِ آن هست

که به آزادی

ناله‌یی کنی

فریادی درافکن

و جانت را به‌تمامی

پشتوانه‌ی پرتابِ آن کن!

بهارِ ۱۳۵۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

برای ضیاءالدین جاوید

یَلِه

بر نازُکای چمن

رها شده باشی

پا در خُنکای شوخِ چشمه‌یی،

و زنجره

زنجیره‌ی بلورینِ صدایش را ببافد.

در تجرّدِ شب

واپسین وحشتِ جانت

ناآگاهی از سرنوشتِ ستاره باشد

غمِ سنگینت

تلخی ساقه‌ی علفی که به دندان می‌فشری.

همچون حبابی ناپایدار

تصویرِ کاملِ گنبدِ آسمان باشی

و رویینه

به جادویی که اسفندیار.

مسیرِ سوزانِ شهابی

خطِّ رحیل به چشمت زند،

و در ایمن‌تر کُنجِ گمانت

به خیالِ سستِ یکی تلنگر

آبگینه‌ی عمرت

خاموش

درهم شکند.

مهرِ ۱۳۵۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در شب

فردا تمام را سخن از او بود. ــ

گفتند:

«ــ بر زمینه‌ی تاریکِ آسمان

تنها

سیاهی شنلش نقش بسته است،

و تا زمانِ درازی

جز جِنْگ جِنْگِ لُختِ رکابش بر آهنِ سَگَکِ تَنگِ اسب

و تیک و تاکِ رو به افولِ سُمَش به سنگ

نشنیده گوشِ شبْ‌بیداران

آوازی.»

تنها، یکی دو تنی گفتند:

«ــ از هیبتِ سکوتِ به‌ناهنگام در شگفت،

از پشتِ قابِ پنجره در کوچه دیده‌یم،

انبوهِ ظلمتی متفکر را

که می‌گذشته است

و اسبِ خسته‌یی را از دنبال

می‌کشیده است

و سگ‌ها

احساسِ رازناکِ حضوری غریب را

تا دیرگاه در شبِ پاییزی

لاییده‌اند؛

زیرا چنان سکوتِ شگرفی با او بر دشت نقش بسته‌ست

کآوازِ رویِشِ نگرانِ جوانه‌ها بر توسه‌های آن سویِ تالاب

چون غریو

در گوش‌ها نشسته‌ست!»

□

یادش به خیر مادرم!

از پیش

در جهد بود دایم، تا پایه‌کَن کند

دیوارِ اندُهی که، یقین داشت

در دلم

مرگش به جای خالی‌اش احداث می‌کند. ــ

خندید و

آنچنان که تو گفتی من نیستم مخاطبِ او

گفت:

«ــ می‌دانی؟

این جور وقت‌هاست

که مرگ، زلّه، در نهایتِ نفرت

از پوچیِ وظیفه‌ی شرم‌آورش

ملال

احساس می‌کند!»

بهمنِ ۱۳۵۳

بازسروده در ۱۳ خردادِ ۱۳۷۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

گفتی که باد مرده‌ست ...

گفتی که:

«ــ باد، مُرده‌ست!

از جای برنکنده یکی سقفِ رازپوش

بر آسیابِ خون،

نشکسته در به قلعه‌ی بی‌داد،

بر خاک نفکنیده یکی کاخ

باژگون

مُرده‌ست باد!»

گفتی:

«ــ بر تیزه‌های کوه

با پیکرش، فروشده در خون،

افسرده است باد!»

تو بارها و بارها

با زندگی‌ت

شرمساری

از مردگان کشیده‌ای.

(این را، من

همچون تبی

ــ دُرُست

همچون تبی که خون به رگم خشک می‌کند ــ

احساس کرده‌ام.)

□

وقتی که بی‌امید و پریشان

گفتی:

«ــ مُرده‌ست باد!

بر تیزه‌های کوه

با پیکرِ کشیده‌به‌خونش

افسرده است باد!» ــ

آنان که سهمِ هواشان را

با دوستاقبان معاوضه کردند

در دخمه‌های تسمه و زرداب،

گفتند در جواب تو، با کبرِ دردِشان:

«ــ زنده است باد!

تازَنده است باد!

توفانِ آخرین را

در کارگاهِ فکرتِ رعدْاندیش

ترسیم می‌کند،

کبرِ کثیفِ کوهِ غلط را

بر خاک افکنیدن

تعلیم می‌کند.»

(آنان

ایمانِشان

ملاطی

از خون و پاره‌سنگ و عقاب است.)

□

گفتند:

«ــ باد زنده‌ست،

بیدارِ کارِ خویش

هشیارِ کارِ خویش!»

گفتی:

«ــ نه! مُرده

باد!

زخمی عظیم مُهلک

از کوه خورده

باد!»

تو بارها و بارها

با زندگی‌ت

شرمساری

از مُردگان کشیده‌ای،

این را من

همچون تبی که خون به رگم خشک می‌کند

احساس کرده‌ام.

۸ بهمنِ ۱۳۵۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

فراقی

چه بی‌تابانه می‌خواهمت ای دوری‌ات آزمونِ تلخِ زنده‌به‌گوری!

چه بی‌تابانه تو را طلب می‌کنم!

بر پُشتِ سمندی

گویی

نوزین

که قرارش نیست.

و فاصله

تجربه‌یی بیهوده است.

بوی پیرهنت،

این‌جا

و اکنون. ــ

کوه‌ها در فاصله

سردند.

دست

در کوچه و بستر

حضورِ مأنوسِ دستِ تو را می‌جوید،

و به راه اندیشیدن

یأس را

رَج می‌زند.

بی‌نجوای انگشتانت

فقط. ــ

و جهان از هر سلامی خالی‌ست.

فروردینِ ۱۳۵۴

رم

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

شانه‌ات مُجابم می‌کند

در بستری که عشق

تشنگی‌ست

زلالِ شانه‌هایت

همچنانم عطش می‌دهد

در بستری که عشق

مُجابش کرده است.

اردیبهشتِ ۱۳۵۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

زبانِ دیگر

مگو

کلام

بی‌چیز و نارساست

بانگِ اذان

خالیِ‌ نومید را مرثیه می‌گوید، ــ

وَیْلٌ لِلْمُکَذّبین!

□

. . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . .

به نمادی ریاضت‌کشانه قناعت کن

قلندرانه به هویی،

همچنان که «تو»

ابلاغِ ژرفِ محبت است

و «سُرخی»

حُرمتی

که نمازش می‌بری.

□

از کلامت بازداشتند

آنچنان که کودک را

از بازیچه،

و بر گُرده‌ی خاموشِ مفاهیم از تاراجِ معابدی بازمی‌آیند

که نمازِ آخرین را

به زیارت می‌رفتیم.

چگونه با کلماتی سخن باید گفت کهِ‌شان به زباله‌دان افکنده‌اند؟

ــ با «چرک‌ْتابی»

از «سپیدی»

از آنگونه که شاعران

با ظلماتِ بی‌عدالتِ مرگِ خویش از طبیعتِ آفتاب سخن گفتند.

پاییزِ ۱۳۵۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هنوز در فکر آن کلاغم

برای اسماعیل خویی

هنوز

در فکرِ آن کلاغم در دره‌های یوش:

با قیچی سیاهش

بر زردی‌ِ برشته‌ی گندمزار

با خِش‌خِشی مضاعف

از آسمانِ کاغذی مات

قوسی بُرید کج،

و رو به کوهِ نزدیک

با غار غارِ خشکِ گلویش

چیزی گفت

که کوه‌ها

بی‌حوصله

در زِلِّ آفتاب

تا دیرگاهی آن را

با حیرت

در کَلّه‌های سنگی‌شان

تکرار می‌کردند.

□

گاهی سوآل می‌کنم از خود که

یک کلاغ

با آن حضورِ قاطعِ بی‌تخفیف

وقتی

صلاتِ ظهر

با رنگِ سوگوارِ مُصرّش

بر زردیِ برشته‌ی گندمزاری بال می‌کشد

تا از فرازِ چند سپیدار بگذرد،

با آن خروش و خشم

چه دارد بگوید

با کوه‌های پیر

کاین عابدانِ خسته‌ی خواب‌آلود

در نیمروزِ تابستانی

تا دیرگاهی آن را با هم

تکرار کنند؟

شهریورِ ۱۳۵۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

خطابه‌ی تدفین

برای چه‌گوارا

غافلان

هم‌سازند،

تنها توفان

کودکانِ ناهمگون می‌زاید.

هم‌ساز

سایه‌سانانند،

محتاط

در مرزهای آفتاب.

در هیأتِ زندگان

مردگانند.

وینان

دل به دریا افگنانند،

به‌پای دارنده‌ی آتش‌ها

زندگانی

دوشادوشِ مرگ

پیشاپیشِ مرگ

هماره زنده از آن سپس که با مرگ

و همواره بدان نام

که زیسته بودند،

که تباهی

از درگاهِ بلندِ خاطره‌شان

شرمسار و سرافکنده می‌گذرد.

کاشفانِ چشمه

کاشفانِ فروتنِ شوکران

جویندگانِ شادی

در مِجْری‌ِ آتشفشان‌ها

شعبده‌بازانِ لبخند

در شبکلاهِ درد

با جاپایی ژرف‌تر از شادی

در گذرگاهِ پرندگان.

□

در برابرِ تُندر می‌ایستند

خانه را روشن می‌کنند.

و می‌میرند.

۲۵ اردیبهشتِ ۱۳۵۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شکاف

در اعدامِ خسرو گلسرخی

زاده شدن

بر نیزه‌ی تاریک

همچون میلادِ گشاده‌ی زخمی.

سِفْرِ یگانه‌ی فرصت را

سراسر

در سلسله پیمودن.

بر شعله‌ی خویش

سوختن

تا جرقّه‌ی واپسین،

بر شعله‌ی حُرمتی

که در خاکِ راهش

یافته‌اند

بردگان

این‌چنین.

اینچنین سُرخ و لوند

بر خاربوته‌ی خون

شکفتن

وینچنین گردن‌فراز

بر تازیانه‌زارِ تحقیر

گذشتن

و راه را تا غایتِ نفرت

بریدن. ــ

آه، از که سخن می‌گویم؟

ما بی‌چرازندگانیم

آنان به چِرامرگِ خود آگاهانند.

۱۳۵۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سِمیرُمی

برای هوشنگ کشاورز

با سُم‌ضربه‌ی رقصانِ اسبش می‌گذرد

از کوچه‌ی سرپوشیده

سواری،

بر تَسمه‌بندِ قَرابینش

برقِ هر سکّه

ستاره‌یی

بالای خرمنی

در شبِ بی‌نسیم

در شبِ ایلاتیِ عشقی.

چار سوار از تَنگ دراومد

چار تفنگ بر دوشِشون.

دختر از مهتابی نظاره می‌کند

و از عبورِ سوار

خاطره‌یی

همچون داغِ خاموشِ زخمی.

چارتا مادیون پُشتِ مسجد

چار جنازه پُشتِشون.

شهریورِ ۱۳۵۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سپیده‌دم

به هزار زبان

وَلْوَله بود.

بیداری

از افق به افق می‌گذشت

و همچنان که آوازِ دوردستِ گردونه‌ی آفتاب

نزدیک می‌شد

وَلْوَله‌ی پراکنده

شکل می‌گرفت

تا یکپارچه

به سرودی روشن بدل شود.

پیش‌ْبازیان

تسبیح‌گوی

به مطلعِ آفتاب می‌رفتند

و من

خاموش و بی‌خویش

با خلوتِ ایوانِ چوبین

بیگانه می‌شدم.

مردادِ ۱۳۵۵

بهنمیر

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه آبی

برای ع. پاشایی

قیلوله‌ی ناگزیر

در تاق‌تاقیِ‌ حوضخانه،

تا سال‌ها بعد

آبی را

مفهومی از وطن دهد.

امیرزاده‌یی تنها

با تکرارِ چشم‌های بادامِ تلخش

در هزار آینه‌ی شش‌گوشِ کاشی.

لالای نجواوارِ فوّاره‌یی خُرد

که بر وقفه‌ی خواب‌آلوده‌ی اطلسی‌ها

می‌گذشت

تا سال‌ها بعد

آبی را

مفهومی

ناگاه

از وطن دهد.

امیرزاده‌یی تنها

با تکرارِ چشم‌های بادامِ تلخش

در هزار آینه‌ی شش‌گوشِ کاشی.

روز

بر نوکِ پنجه می‌گذشت

از نیزه‌های سوزانِ نقره

به کج‌ترین سایه،

تا سال‌ها بعد

تکرّرِ آبی را

عاشقانه

مفهومی از وطن دهد

تاق‌تاقی‌های قیلوله

و نجوای خواب‌آلوده‌ی فوّاره‌یی مردّد

بر سکوتِ اطلسی‌های تشنه

و تکرارِ ناباورِ هزاران بادامِ تلخ

در هزار آینه‌ی شش‌گوشِ کاشی

سال‌ها بعد

سال‌ها بعد

به نیمروزی گرم

ناگاه

خاطره‌ی دوردستِ حوضخانه.

آه امیرزاده‌ی کاشی‌ها

با اشک‌های آبی‌ات!

آذرِ ۱۳۵۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از منظر

به نیلوفر پاشایی، از عموی خسته‌اش

در دلِ مِه

لنگان

زارعی شکسته می‌گذرد

پادرپای سگی

گامی گاه در پس و

گاه گامی در پیش.

وضوح و مِه

در مرزِ ویرانی

در جدالند،

با تو در این لکّه‌ی قانعِ آفتاب امّا

مرا

پروای زمان نیست.

خسته

با کولباری از یاد امّا،

بی‌گوشه‌ی بامی بر سر

دیگربار.

اما اکنون بر چارراهِ زمان ایستاده‌ایم

و آنجا که بادها را اندیشه‌ی فریبی در سر نیست

به راهی که هر خروسِ بادنمات اشارت می‌دهد

باور کن!

کوچه‌ی ما تنگ نیست

شادمانه باش!

و شاهراهِ ما

از منظرِ تمامی آزادی‌ها می‌گذرد!

دیِ ۱۳۵۵

رم

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

باران

تارهای بی‌کوک و

کمانِ بادِ ولنگار

باران را

گو بی‌آهنگ ببار!

غبارآلوده، از جهان

تصویری باژگونه در آبگینه‌ی بی‌قرار

باران را

گو بی‌مقصود ببار!

لبخندِ بی‌صدای صد هزار حباب

در فرار

باران را

گو به ریشخند ببار!

□

چون تارها کشیده و کمانکشِ باد آزموده‌تر شود

و نجوای بی‌کوک به ملال انجامد،

باران را رها کن و

خاک را بگذار

تا با همه گلویش

سبز بخواند

باران را اکنون

گو بازیگوشانه ببار!

۲۶ دیِ ۱۳۵۵

رم

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

زیباترین تماشاست

وقتی

شبانه

بادها

از شش جهت به سوی تو می‌آیند،

و از شکوهمندیِ یأس‌انگیزش

پروازِ شامگاهی‌ دُرناها را

پنداری

یکسر به‌سوی ماه است.

□

زنگار خورده باشد و بی‌حاصل

هرچند

از دیرباز

آن چنگِ تیزْپاسخِ احساس

در قعرِ جانِ تو، ــ

پروازِ شامگاهی دُرناها

و بازگشتِ بادها

در گورِ خاطرِ تو

غباری

از سنگی می‌روبد،

چیزِ نهفته‌یی‌ت می‌آموزد:

چیزی که ای‌بسا می‌دانسته‌ای،

چیزی که

بی‌گمان

به زمان‌های دوردست

می‌دانسته‌ای.

دیِ ۱۳۵۵

رم

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه‌ی بزرگ‌ترين آرزو

آه اگر آزادی سرودی می‌خواند

کوچک

همچون گلوگاهِ پرنده‌یی،

هیچ‌کجا دیواری فروریخته بر جای نمی‌ماند.

سالیانِ بسیار نمی‌بایست

دریافتن را

که هر ویرانه نشانی از غیابِ انسانی‌ست

که حضورِ انسان

آبادانی‌ست.

□

همچون زخمی

همه عُمر

خونابه چکنده

همچون زخمی

همه عُمر

به دردی خشک تپنده،

به نعره‌یی

چشم بر جهان گشوده

به نفرتی

از خود شونده، ــ

غیابِ بزرگ چنین بود

سرگذشتِ ویرانه چنین بود.

□

آه اگر آزادی سرودی می‌خواند

کوچک

کوچک‌تر حتا

از گلوگاهِ یکی پرنده!

دیِ ۱۳۵۵

رم

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پریدن

رها شدن بر گُرده‌ی باد است و

با بی‌ثباتی سیماب‌وارِ هوا برآمدن

به اعتمادِ استقامتِ بال‌های خویش؛

ورنه مسأله‌یی نیست:

پرنده‌ی نوپرواز

بر آسمانِ بلند

سرانجام

پَر باز می‌کند.

جهانِ عبوس را به قواره‌ی همّتِ خود بُریدن است،

آزادگی را به شهامت آزمودن است و

رهایی را اقبال کردن

حتا اگر زندان

پناهِ ایمنِ آشیانه است

و گرم‌ْجای بی‌خیالی‌ سینه‌ی مادر،

حتا اگر زندان

بالشِ گرمی‌ست

از بافه‌ی عنکبوت و تارَکِ پیله.

رهایی را شایسته بودن است

حتا اگر رهایی

دامِ باشه و قِرقی‌ست

یا معبرِ پُردردِ پیکانی

از کمانی؛

وگرنه مسأله‌یی نیست:

پرنده‌ی نوپرواز

بر آسمانِ بلند

سرانجام

پَر باز می‌کند.

۲۱ آذرِ ۱۳۵۶

نیوجرسی

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه‌های کوچک غربت

بچه‌های اعماق : گفتار برای یک ترانه، در شهادتِ احمد زیبرم

مترسک : برای آنی و تقی مدرسی

هجرانی : چه هنگام می‌زیسته‌ام؟

هجرانی : تلخ

هجرانی : که‌ایم و کجاییم

هجرانی : شبِ ایرانشهر

هجرانی : غم

ترانه‌ی کوچک : ــ تو کجایی؟

آخر بازی : عاشقان

هجرانی : سینِ هفتم

صبح : ولرم و

در این بن‌بست : دهانت را می‌بویند

عاشقانه : آنکه می‌گوید دوستت می‌دارم

ترانه‌ی همسفران : سرِ دوراهی

خطابه‌ی آسان، در اميد : به رامین شهروند

شبانه : نه

رستاخیز : من تمامی‌ مُردگان بودم:

در لحظه : به تو دست می‌سایم و جهان را درمی‌یابم،

عاشقانه : بیتوته‌ی کوتاهی‌ست جهان

شبانه : گویی

بچه‌های اعماق

گفتار برای یک ترانه، در شهادتِ احمد زیبرم

به علیرضا اسپهبد

در شهرِ بی‌خیابان می‌بالند

در شبکه‌ی مورگی پس‌کوچه و بُن‌بست،

آغشته‌ی دودِ کوره و قاچاق و زردزخم

قابِ رنگین در جیب و تیرکمان در دست،

بچه‌های اعماق

بچه‌های اعماق

باتلاقِ تقدیرِ بی‌ترحم در پیش و

دشنامِ پدرانِ خسته در پُشت،

نفرینِ مادرانِ بی‌حوصله در گوش و

هیچ از امید و فردا در مشت،

بچه‌های اعماق

بچه‌های اعماق

□

بر جنگلِ بی‌بهار می‌شکفند

بر درختانِ بی‌ریشه میوه می‌آرند،

بچه‌های اعماق

بچه‌های اعماق

با حنجره‌ی خونین می‌خوانند و از پا درآمدنا

درفشی بلند به کف دارند

بچه‌های اعماق

بچه‌های اعماق

۱۳۵۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مترسک

برای آنی و تقی مدرسی

جایی پنهان در این شبِ قیرین

اِستاده به جا، مترسکی باید؛

نه‌ش چشم، ولی چنان که می‌بیند

نه‌ش گوش، ولی چنان که می‌پاید.

بی‌ریشه، ولی چنان به جا سُتوار

که‌ش خود به تَبَر کَنی ز جای، اِلاّک.

چون گردوی پیرِ ریشه در اعماق

می نعره زند که از من است این خاک.

چون شبگذری ببیندش، دزدی‌ش

چون سایه به شب نهفته پندارد

کز حیله نفس به سینه درچیده‌ست

تا رهگذرش مترسک انگارد.

□

آری، همه شب یکی خموش آنجاست

با خالی‌ بودِ خویش رودررو.

گر مَشعله نیز می‌کشد عابر

ره می‌نبرد که در چه کار است او.

۲۸ اسفندِ ۱۳۵۶

پرینستون

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هجرانی

چه هنگام می‌زیسته‌ام؟

کدام مجموعه‌ی پیوسته‌ی روزها و شبان را

من ــ

اگر این آفتاب

هم آن مشعلِ کال است

بی‌شبنم و بی‌شفق

که نخستین سحرگاهِ جهان را آزموده است.

چه هنگام می‌زیسته‌ام،

کدام بالیدن و کاستن را

من

که آسمانِ خودم

چترِ سرم نیست؟ ــ

آسمانی از فیروزه نیشابور

با رگه‌های سبزِ شاخساران،

همچون فریادِ واژگونِ جنگلی

در دریاچه‌یی،

آزاد و رَها

همچون آینه‌یی

که تکثیرت می‌کند.

□

بگذار

آفتابِ من

پیرهنم باشد

و آسمانِ من

آن کهنه‌کرباسِ بی‌رنگ.

بگذار

بر زمینِ خود بایستم

بر خاکی از بُراده‌ی‌ الماس و رعشه‌ی‌ درد.

بگذار سرزمینم را

زیرِ پای خود احساس کنم

و صدای رویشِ خود را بشنوم:

رُپ‌رُپه‌ی طبل‌های خون را

در چیتگر

و نعره‌ی ببرهای عاشق را

در دیلمان.

وگرنه چه هنگام می‌زیسته‌ام؟

کدام مجموعه‌ی پیوسته‌ی روزها و شبان را من؟

۱۵ اسفندِ ۱۳۵۶

پرینستون

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هجرانی

تلخ

چون قرابه‌ی زهری

خورشید از خراشِ خونینِ گلو می‌گذرد.

سپیدار

دلقکِ دیلاقی‌ست

بی‌مایه

با شلوارِ ابلق و شولای سبزش،

که سپیدیِ خسته‌ْخانه را

مضمونی دریده کوک می‌کند.

□

مرمرِ خشکِ آبدانِ بی‌ثمر

آیینه‌ی عریانیِ‌ شیرین نمی‌شود،

و تیشه‌ی کوه‌کن

بی‌امان‌ْتَرَک اکنون

پایانِ جهان را

در نبضی بی‌رؤیا تبیره می‌کوبد.

□

کُند

همچون دشنه‌یی زنگاربسته

فرصت

از بریدگی‌های خونبارِ عصب می‌گذرد.

۱۳ تیرِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هجرانی

که‌ایم و کجاییم

چه می‌گوییم و در چه کاریم؟

پاسخی کو؟

به انتظارِ پاسخی

عصب می‌کِشیم

و به لطمه‌ی پژواکی

کوهوار

درهم می‌شکنیم.

آذرِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هجرانی

شبِ ایرانشهر

جهان را بنگر سراسر

که به رختِ رخوتِ خوابِ خرابِ خود

از خویش بیگانه است.

و ما را بنگر

بیدار

که هُشیوارانِ غمِ خویشیم.

خشم‌آگین و پرخاشگر

از اندوهِ تلخِ خویش پاسداری می‌کنیم،

نگهبانِ عبوسِ رنجِ خویشیم

تا از قابِ سیاهِ وظیفه‌یی که بر گِردِ آن کشیده‌ایم

خطا نکند.

و جهان را بنگر

جهان را

در رخوتِ معصومانه‌ی خوابش

که از خویش چه بیگانه است!

□

ماه می‌گذرد

در انتهای مدارِ سردش.

ما مانده‌ایم و

روز

نمی‌آید.

۲۳ آذرِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هجرانی

غم

اینجا نه

که آنجاست

دل

امّا

در سرمای این سیاه‌خانه می‌تپد.

در این غُربتِ ناشاد

یأسی‌ست اشتیاق

که در فراسوهای طاقت می‌گذرد.

بادامِ بی‌مغزی می‌شکنیم

یادِ دیاران را

و تلخای دوزخ

در هر رگِمان می‌گذرد.

دیِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه‌ی کوچک

ــ تو کجایی؟

در گستره‌ی بی‌مرزِ این جهان

تو کجایی؟

ــ من در دورترین جای جهان ایستاده‌ام:

کنارِ تو.

□

ــ تو کجایی؟

در گستره‌ی ناپاکِ این جهان

تو کجایی؟

ــ من در پاک‌ترین مُقامِ جهان ایستاده‌ام:

بر سبزه‌شورِ این رودِ بزرگ که می‌سُراید

برای تو.

دیِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آخر بازی

عاشقان

سرشکسته گذشتند،

شرمسارِ ترانه‌های بی‌هنگامِ خویش.

و کوچه‌ها

بی‌زمزمه ماند و صدای پا.

سربازان

شکسته گذشتند،

خسته

بر اسبانِ تشریح،

و لَتّه‌های بی‌رنگِ غروری

نگونسار

بر نیزه‌هایشان.

□

تو را چه سود

فخر به فلک بَر

فروختن

هنگامی که

هر غبارِ راهِ لعنت‌شده نفرینَت می‌کند؟

تو را چه سود از باغ و درخت

که با یاس‌ها

به داس سخن گفته‌ای.

آنجا که قدم برنهاده باشی

گیاه

از رُستن تن می‌زند

چرا که تو

تقوای خاک و آب را

هرگز

باور نداشتی.

□

فغان! که سرگذشتِ ما

سرودِ بی‌اعتقادِ سربازانِ تو بود

که از فتحِ قلعه‌ی روسبیان

بازمی‌آمدند.

باش تا نفرینِ دوزخ از تو چه سازد،

که مادرانِ سیاه‌پوش

ــ داغدارانِ زیباترین فرزندانِ آفتاب و باد ــ

هنوز از سجاده‌ها

سر برنگرفته‌اند!

۲۶ دیِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هجرانی

سینِ هفتم

سیبِ سُرخی‌ست،

حسرتا

که مرا

نصیب

ازاین سُفره‌ی سُنّت

سروری نیست.

شرابی مردافکن در جامِ هواست،

شگفتا

که مرا

بدین مستی

شوری نیست.

سبوی سبزه‌پوش

در قابِ پنجره ــ

آه

چنان دورم

که گویی جز نقشِ بی‌جانی نیست.

و کلامی مهربان

در نخستین دیدارِ بامدادی ــ

فغان

که در پسِ پاسخ و لبخند

دلِ خندانی نیست.

بهاری دیگر آمده است

آری

اما برای آن زمستان‌ها که گذشت

نامی نیست

نامی نیست.

اسفندِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

صبح

ولرم و

کاهلانه

آبدانه‌های چرکی‌ِ بارانِ تابستانی

بر برگ‌های بی‌عشوه‌ی خطمی

به ساعتِ پنجِ صبح.

در مزارِ شهیدان

هنوز

خطیبانِ حرفه‌یی درخوابند.

حفره‌ی معلقِ فریادها

در هوا

خالی‌ست.

و گُلگون‌کفنان

به خستگی

در گور

گُرده تعویض می‌کنند.

□

به تردید

آبله‌های باران

بر الواحِ سَرسَری

به ساعتِ پنجِ صبح.

۲ اردیبهشتِ ۱۳۵۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در این بن‌بست

دهانت را می‌بویند

مبادا که گفته باشی دوستت می‌دارم.

دلت را می‌بویند

روزگارِ غریبی‌ست، نازنین

و عشق را

کنارِ تیرکِ راهبند

تازیانه می‌زنند.

عشق را در پستوی خانه نهان باید کرد

در این بُن‌بستِ کج‌وپیچِ سرما

آتش را

به سوخت‌بارِ سرود و شعر

فروزان می‌دارند.

به اندیشیدن خطر مکن.

روزگارِ غریبی‌ست، نازنین

آن که بر در می‌کوبد شباهنگام

به کُشتنِ چراغ آمده است.

نور را در پستوی خانه نهان باید کرد

آنک قصابانند

بر گذرگاه‌ها مستقر

با کُنده و ساتوری خون‌آلود

روزگارِ غریبی‌ست، نازنین

و تبسم را بر لب‌ها جراحی می‌کنند

و ترانه را بر دهان.

شوق را در پستوی خانه نهان باید کرد

کبابِ قناری

بر آتشِ سوسن و یاس

روزگارِ غریبی‌ست، نازنین

ابلیسِ پیروزْمست

سورِ عزای ما را بر سفره نشسته است.

خدا را در پستوی خانه نهان باید کرد

۳۱ تیرِ ۱۳۵۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

عاشقانه

آنکه می‌گوید دوستت می‌دارم

خنیاگرِ غمگینی‌ست

که آوازش را از دست داده است.

ای کاش عشق را

زبانِ سخن بود

هزار کاکُلی شاد

در چشمانِ توست

هزار قناری خاموش

در گلوی من.

عشق را

ای کاش زبانِ سخن بود

□

آنکه می‌گوید دوستت می‌دارم

دلِ اندُه‌گینِ شبی‌ست

که مهتابش را می‌جوید.

ای کاش عشق را

زبانِ سخن بود

هزار آفتابِ خندان در خرامِ توست

هزار ستاره‌ی گریان

در تمنای من.

عشق را

ای کاش زبانِ سخن بود

۳۱ تیرِ ۱۳۵۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه‌ی همسفران

سرِ دوراهی

یه قلعه بود

یه خشت از مهتاب و

یه خشت از سنگ

سرِ دوراهی

یه قلعه بود

یه خشت از شادی و

یه خشت از جنگ

□

سرِ دوراهی

یه قلعه بود

دو خشت از اشک و

دو خشت از خنده

سرِ دوراهی

یه قلعه بود

سه خشت از شغال و

یه خشت از پرنده.

۱۳۵۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

خطابه‌ی آسان، در اميد

به رامین شهروند

وطن کجاست که آوازِ آشنای تو چنین دور می‌نماید؟

امید کجاست

تا خود

جهان

به قرار

بازآید؟

هان، سنجیده باش

که نومیدان را معادی مقدر نیست!

□

معشوق در ذره‌ذره‌ی جانِ توست

که باور داشته‌ای،

و رستاخیز

در چشم‌اندازِ همیشه‌ی تو

به کار است.

در زیجِ جُستجو

ایستاده‌ی ابدی باش

تا سفرِ بی‌انجامِ ستارگان بر تو گذر کند،

که زمین

از اینگونه حقارت‌بار نمی‌مانْد

اگر آدمی

به هنگام

دیده‌ی حیرت می‌گشود.

□

زیستن

و ولایتِ والای انسان بر خاک را

نماز بردن؛

زیستن

و معجزه کردن؛

ورنه

میلادِ تو جز خاطره‌ی دردی بیهوده چیست

هم از آن دست که مرگت،

هم از آن دست که عبورِ قطارِ عقیمِ اَسترانِ تو

از فاصله‌ی کویری میلاد و مرگت؟

مُعجزه کن مُعجزه کن

که مُعجزه

تنها

دست‌کارِ توست

اگر دادگر باشی؛

که در این گُستره

گُرگانند

مشتاقِ بردریدنِ بی‌دادگرانه‌ی آن

که دریدن نمی‌تواند. ــ

و دادگری

معجزه‌ی نهایی‌ست.

و کاش در این جهان

مردگان را

روزی ویژه بود،

تا چون از برابرِ این همه اجساد گذر می‌کنیم

تنها دستمالی برابرِ بینی نگیریم:

این پُرآزار

گندِ جهان نیست

تعفنِ بی‌داد است.

□

و حضورِ گرانبهای ما

هر یک

چهره در چهره‌ی جهان

(این آیینه‌یی که از بودِ خود آگاه نیست

مگر آن دَم که در او درنگرند) ــ

تو

یا من،

آدمی‌یی

انسانی

هر که خواهد گو باش

تنها

آگاه از دست‌کارِ عظیمِ نگاهِ خویش ــ

تا جهان

از این دست

بی‌رنگ و غم‌انگیز نماند

تا جهان

از این دست

پلشت و نفرت‌خیز نماند.

□

یکی

از دریچه‌ی ممنوعِ خانه

بر آن تلِّ خشکِ خاک نظر کن:

آه، اگر امید می‌داشتی

آن خُشکسار

کنون اینگونه

از باغ و بهار

بی‌برگ نبود

و آنجا که سکوت به ماتم نشسته

مرغی می‌خوانْد.

□

نه

نومیدْمردم را

معادی مقدّر نیست.

چاووشیِ‌ امیدانگیزِ توست

بی‌گمان

که این قافله را به وطن می‌رساند.

۲۳ تیرِ ۱۳۵۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

نه

تو را برنتراشیده‌ام از حسرت‌های خویش:

پارینه‌تر از سنگ

تُردتر از ساقه‌ی تازه‌روی یکی علف.

تو را برنکشیده‌ام از خشمِ خویش:

ناتوانیِ‌ خِرَد

از برآمدن،

گُر کشیدن

در مجمرِ بی‌تابی.

تو را بر نَسَخته‌ام به وزنه‌ی اندوهِ خویش:

پَرِّ کاهی

در کفّه‌ی حرمان،

کوه

در سنجشِ بیهودگی.

□

تو را برگزیده‌ام

رَغمارَغمِ بیداد.

گفتی دوستت می‌دارم

و قاعده

دیگر شد.

کفایت مکن ای فرمانِ «شدن»،

مکرّر شو

مکرّر شو!

۱۷ مردادِ ۱۳۵۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

رستاخیز

من تمامی‌ مُردگان بودم:

مُرده‌ی پرندگانی که می‌خوانند

و خاموشند،

مُرده‌ی زیباترینِ جانوران

بر خاک و در آب،

مُرده‌ی آدمیان

از بد و خوب.

من آن‌جا بودم

در گذشته

بی‌سرود. ــ

با من رازی نبود

نه تبسمی

نه حسرتی.

به‌مهر

مرا

بی‌گاه

در خواب دیدی

و با تو

بیدار شدم.

۱۹ مردادِ ۱۳۵۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در لحظه

به تو دست می‌سایم و جهان را درمی‌یابم،

به تو می‌اندیشم

و زمان را لمس می‌کنم

معلق و بی‌انتها

عُریان.

می‌وزم، می‌بارم، می‌تابم.

آسمانم

ستارگان و زمین،

و گندمِ عطرآگینی که دانه می‌بندد

رقصان

در جانِ سبزِ خویش.

□

از تو عبور می‌کنم

چنان که تُندری از شب. ــ

می‌درخشم

و فرومی‌ریزم.

۱۹ مردادِ ۱۳۵۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

عاشقانه

بیتوته‌ی کوتاهی‌ست جهان

در فاصله‌ی گناه و دوزخ

خورشید

همچون دشنامی برمی‌آید

و روز

شرمساری جبران‌ناپذیری‌ست.

آه

پیش از آنکه در اشک غرقه شوم

چیزی بگوی

درخت،

جهلِ معصیت‌بارِ نیاکان است

و نسیم

وسوسه‌یی‌ست نابکار.

مهتاب پاییزی

کفری‌ست که جهان را می‌آلاید.

چیزی بگوی

پیش از آنکه در اشک غرقه شوم

چیزی بگوی

هر دریچه‌ی نغز

بر چشم‌اندازِ عقوبتی می‌گشاید.

عشق

رطوبتِ چندش‌انگیزِ پلشتی‌ست

و آسمان

سرپناهی

تا به خاک بنشینی و

بر سرنوشتِ خویش

گریه ساز کنی.

آه

پیش از آن که در اشک غرقه شوم چیزی بگوی،

هر چه باشد

چشمه‌ها

از تابوت می‌جوشند

و سوگوارانِ ژولیده آبروی جهان‌اند.

عصمت به آینه مفروش

که فاجران نیازمندتران‌اند.

خامُش منشین

خدا را

پیش از آن که در اشک غرقه شوم

از عشق

چیزی بگوی!

۲۳ مردادِ ۱۳۵۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

گویی

همیشه چنین است

ای غریوِ طلب ــ:

تو در آتشِ سردِ خود می‌سوزی

و خاکسترت

نقره‌ی ماه است

تا تو را

در کمالِ بَدرِ تو نیز

باور نکنند.

□

چه استجابتِ غمناکی!

زخم‌ات

از آن

بَدرِ تمام بود

تا مجوسان

بر گُرده‌ی ارواحِ کهن

به قلعه درتازند.

همیشه چنین بوده؟

همیشه چنین است؟

مردادِ ۱۳۵۹

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مدایح بی‌صله

روزنامه‌ی انقلابی : هنگامی که مسلسل به غشغشه افتاد

و چون نوبت ِ ملاحان... : و چون نوبتِ ملاحانِ ما فرارسد

ميان ِ کتاب‌ها گشتم : میانِ کتاب‌ها گشتم

خواب‌آلوده هنوز... : خواب‌آلوده هنوز

من هم‌دست ِ توده‌ام : من همدستِ توده‌ام

پیغام : پسرِ خوبم، ماهان

جهان را که آفريد : «ــ جهان را که آفرید؟»

نمي‌توانم زيبا نباشم : نمی‌توانم زیبا نباشم

نمی‌خواستم... : نمی‌خواستم نامِ چنگیز را بدانم

در جدال با خاموشی : ۱

انديشيدن... : اندیشیدن

سحر به بانگِ زحمت و جنون : سحر به بانگِ زحمت و جنون

جخ امروز از مادر نزاده‌ام... : جخ امروز

تو باعث شده‌ای... : تو باعث شده‌ای که آدمی از آدمی بهراسد.

دست زی دست نمی‌رسد : دست زی دست نمی‌رسد

هميشه همان... : همیشه همان...

سلاخی می‌گريست... : سلاخی

پس آنگاه زمین... : به شاهرخ جنابیان

شبانه : به فریادی خراشنده

اين صدا : این صدا

بُهتان مگوی : بُهتان مگوی

غمم مدد نکرد : غمم مدد نکرد:

با «برونی‌يفسکی»، شاعر لهستانی : آنگاه که شماطه‌ی مقدر به صدا درآید

کریه اکنون... : «کریه» اکنون صفتی اَبتَر است

سپیده‌دم : بانگ‌دربانگ

کویری : برای «زیور»ِ کلیدر

کجا بود آن جهان... : کجا بود آن جهان

بوتیمار : چه لازم است بگویم

ترانه‌ی اشک و آفتاب : ــ دریا دریا

بِسوده‌ترين کلام است دوست‌داشتن... : بِسوده‌ترین کلام است

تنها اگر دمی... : تنها

مردِ مصلوب... : مردِ مصلوب

جاني پُر از زخم... : جانی پُراز زخمِ به‌چرک درنشسته ــ

شبِ غوک : خِش‌خشِ بی خا و شینِ برگ از نسیم

ترجمانِ فاجعه : گفتارِ فیلمی در بابِ نقاشی‌های سال‌های دهه‌ی ۶۰ عل ...

در کوچه‌ی آشتی‌کُنان : پیش می‌آید و پیش می‌آید

سرودِ قدیمیِ قحطسالی : برای جواد مجابی

ترانه‌ی اندوهبارِ سه حماسه : برای عمران صلاحی

شبانه : کی بود و چگونه بود

دوستت می‌دارم بی... : دوستت می‌دارم بی‌آنکه بخواهمت.

سرودِ آوارگان : برای پری‌یوش گنجی

نلسن ماندلا : تو آن سوی زمینی در قفسِ سوزانت

يک مايه در دو مقام : به لئوناردو آلیشان

پرتوی که می‌تابد از کجاست؟ : پرتوی که می‌تابد از کجاست؟

حوای دیگر : می‌شناسی ــ به خود گفته‌ام ــ

ای کاش آب بودم... : به مفتون امینی

تِک‌تِکِ ناگزیر را برمشمار... : کی با فنای تن ز تو کس دور می‌شود؟

توازیِ ردِّ ممتّدِ... : توازیِ ردِّ ممتّدِ دو چرخِ یکی گردونه

چشم‌های ديوار : چشم‌های دیوار چشم‌های دریچه چشم‌های در

شيهه و سم‌ْضربه... : شيهه و سم‌ْضربه.

پاییزِ سن‌هوزه : برای منیژه قوامی

روزنامه‌ی انقلابی

هنگامی که مسلسل به غشغشه افتاد

مرگ برابرِ من نشسته بود

ــ آن سوی میزِ کنکاشِ «چه باید کرد و چگونه» ــ

و نمونه‌های چاپخانه را اصلاح می‌کرد.

از خاطرم گذشت که: «چرا برنمی‌خیزد پس؟

مگر نه قرار است

که خون بیاید و

چرخِ چاپ را

بگرداند؟

۱۳۶۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

و چون نوبت ِ ملاحان...

و چون نوبتِ ملاحانِ ما فرارسد

آن خونریزِ بیدادگر

در جزیره‌ی مغناتیس

بر دو پای

استوار بایستد

زخمِ آخرین را

خنجری برهنه به دندانش.

پس دریا

به بانگی خاموش

ایشان را آواز دردهد.

ملاحان

از زیباترینِ دختران

دست بازدارند

و در بالاخانه‌های محقرِ میکده‌ی بارانداز

به خود رها کنند،

خوابگردْوار

در زورق‌های زنگار

پارو بردارند.

و به جانبِ میعادِ مقدّرِ ظلمت

شتاب کنند.

آذرِ ۱۳۵۷

لندن

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ميان ِ کتاب‌ها گشتم

میانِ کتاب‌ها گشتم

میانِ روزنامه‌های پوسیده‌ی پُرغبار،

در خاطراتِ خویش

در حافظه‌یی که دیگر مدد نمی‌کند

خود را جُستم و فردا را.

عجبا!

جُستجوگرم من

نه جُستجو شونده.

من این‌جایم و آینده

در مشت‌های من.

۱۳۶۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

خواب‌آلوده هنوز...

خواب‌آلوده هنوز

در بستری سپید

صبحِ کاذب

در بورانِ پاکیزه‌ی قطبی.

و تکبیرِ پُرغریوِ قافله

که: «رسیدیم

آنک چراغ و آتشِ مقصد!»

□

ــ گرگ‌ها

بی‌قرار از خُمارِ خون

حلقه بر بارافکنِ قافله تنگ می‌کنند

و از سرخوشی

دندان به گوش و گردنِ یکدیگر می‌فشرند.

«ــ هان!

چند قرن، چند قرن به انتظار بوده‌اید؟»

□

و بر سفره‌ی قطبی

قافله‌ی مُردگان

نمازِ استجابت را آماده می‌شود

شاد از آن که سرانجام به مقصد رسیده است.

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

من هم‌دست ِ توده‌ام

من همدستِ توده‌ام

تا آن دَم که توطئه می‌کند گسستنِ زنجیر را

تا آن دَم که زیرِ لب می‌خندد

دلش غنج می‌زند

و به ریشِ جادوگر آبِ دهن پرتاب می‌کند.

اما برادری ندارم

هیچگاه برادری از آن دست نداشته‌ام

که بگوید «آری»:

ناکسی که به طاعون آری بگوید و

نانِ آلوده‌اش را بپذیرد.

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پیغام

پسرِ خوبم، ماهان

پاشو

برو آن کوچه‌ی پایینی،

خانه‌ای هست که سکّو دارد

پیرمردی لاغر می‌بینی

روی سکّوی دَمِ خانه نشسته‌ست

با قبای قدکِ گُل‌ناری؛

غصه‌ی عالم بر شانه‌ی مفلوکش

پنداری.

شاید از چشمانِ ترکمنی‌ش

زودتر بشناسی‌ش.

می‌روی پیش و

بلند

(گوش‌هایش آخر

تازگی قدری سنگین شده)

می‌گویی: «قورقومّی!»

سر تکان خواهد داد

با تأثر به تو لبخندی خواهد زد

و تو را خواهد بوسید،

و تو آن وقت به او خواهی گفت

نوه‌ی کوچکِ من هستی و اسمت ماهان

و برایش از من پیغامی داری.

(خودِ او اسمش مختوم‌قلی‌ست

سعی کن یادت باشد.)

بعد، از قولِ من

این‌ها را

یک‌به‌یک خدمتِ او خواهی گفت:

ــ آه، مختوم‌قلی

این چه رؤیای شگفتی‌ست که در بی‌خوابی می‌گذرد

بر دو چشمِ نگرانِ من؟

این چه پیغامِ پُراز رَمزِ پُر از رازی‌ست

که کشد عربده بی‌گفتار

اینچنین از تَکِ کابوسِ شبانِ من؟

خوابِ سنگینِ پریشانی‌ست

لیک اشارت به مجازش نیست

به گمانِ من.

خواب می‌بینم

چند تن مَردیم

در ظلمتِ قیرینِ شبانگاهی

که به گورستانی بی‌تاریخ

پِیِ چیزی می‌گردیم.

شبِ پُر رازی‌ست:

ظلماتی راکد

در فراسوی مکان،

و مکان

پنداری

مقبره‌ی پوده‌ی بی‌آغازی‌ست

در سرانجامِ زمان.

دیرگاهی‌ست زمین مُرده‌ست

و به قندیلِ کبود

روشنانِ فلکی

در فسادِ ظلمات افسرده‌ست.

ما ولیکن

گویی می‌دانیم

که به دنبالِ چه‌ایم،

لیک اگر چند بدان

نمی‌اندیشم

در عمل گویی مردانی هستیم

کز اراده‌ی خود پیشیم.

راستی را

هر چند

شعله‌ی سردی آنسان که بر آن بتوان انگشت نهاد

سببِ غلغله‌ی جوششِ ما نیست،

هیچ انگیزه‌ی بیرون و درون نیز

مانعِ کوششِ ما نیست:

بیل و کج‌بیل و کلنگ

بی‌امان در کار است

تا ز رازی که به کشف‌اش می‌کوشیم

پرده بردارد.

(آه، مختوم‌قلی

بارها دیده‌ام این رؤیا را

با سری خالی

با نگاهی عُریان.)

□

ناگهان

مدخلِ سردابی

آنک!

(همگی

مات و حیرت‌زده در یکدیگر می‌نگریم.

نه، غلط بودم آنگاه که گفتم می‌دانستیم

که به دنبالِ چه‌ایم!)

مشعلی بر می‌افروزم

می‌خزم در سرداب

و بدان منظرِ خوف

چشم برمی‌دوزم:

خفته بر چربی و پوسیدگیِ‌ تیره‌مغاک

پدرانم را می‌بینم یک‌یک

مُرده و خاک‌شده،

استخوان‌ها همگی از پی و گوشت

رُفته و پاک‌شده.

چشم‌هاشان را می‌بینم تنها

که هنوز

زنده است و نگران می‌گردد

در تهِ کاسه‌ی خشکیده‌ی خویش.

من به زانو در می‌آیم

و سرافکنده به‌زاری می‌گویم:

«پدران، ای پدران!

نگرانی‌تان از چیست؟

ما خطاهامان را معترفیم.

به مکافاتِ خطاهاست که اکنون اینسان سرگردانیم

در زمان‌هایی مجهول

به دیاری همه هول

به فضایی همه بیم

وزنِ زنجیر کمرهامان را می‌شکند

زخم‌های تنِمان خون می‌بارد

و چنان باری از خفّتمان بر دوش است

که نه اشکی بر چشم توانیم آورد از شرم

و نه آهی بر لب از بیم...

نگرانی‌تان از چیست؟

ما خطاهامان را معترفیم

و به جبرانِ خطاهامان می‌کوشیم.»

پدران

اما

در پاسخ

با نگاهی از نفرت

سوی من می‌نگرند

ــ با نگاهی که به آهی می‌ماند ــ

و به آرامی

در کاسه‌ی سر

چشم‌هاشان را

می‌بینم

(انگورکِ چندی از قیر)

که به حسرت می‌جوشد

می‌کشد راه و فرو می‌چکد آهسته به خاک

و به حسرت می‌ماسد ــ

و تمام!

□

همه رؤیایم این است.

شاید این رؤیا اخطاری باشد.

شاید این رؤیا می‌گوید کفاره‌ی نادانیِ ما چندان سنگین است

که به جبرانش دیری باید

هر زمان منتظرِ فاجعه‌یی دیگر باشیم.

من نمی‌دانم تعبیرش چیست

یا اشارت به چه دارد، اما

همه‌ی زندگی من شده این وحشت

این کابوس

این تکرار.

با خودم می‌گویم:

«قصه‌ی بی‌سروته!

من نباید در فکرش باشم.

علتش معلوم است:

بس‌که لاینقطع از مُرده و از قاری

بس‌که لاینقطع از گور و کفن، مرگ و عزاداری

شاید

صبح تا شام سخن می‌گویند...

نه،

با کمی کوشش

از خاطره پاکش خواهم کرد!»

اما

لحظه‌یی دیگر

این رؤیا

باز ازنو!

لحظه‌یی دیگر و

پیمودنِ این راهِ دراز

از نو!

□

راستی را

مختوم

من به تقدیر و به پیشانی و اینگونه اباطیل

ندارم باور.

اگر از من شنوایی داری

می‌گویم

هر کسی قطره‌ی خُردی‌ست در این رودِ عظیم

که به تنهایی بی‌معنی و بی‌خاصیت است،

و فشارِ آب است

آن ناچاری

که جهت‌بخشِ حقیقی‌ست.

ابلهان

بگذار

اسمش را

تقدیر کنند.

□

حرفِ من این است:

قطره‌ها باید آگاه شوند

که به هم‌کوشی

بی‌شک

می‌توان بر جهتِ تقدیری فایق شد.

بی‌گمان ناآگاهی‌ست

آنچه آسان‌جو را وامی‌دارد

که سراشیبی را

نام بگذارد تقدیر

و مقدّر را

چیزی پندارد

که نمی‌یابد تغییر.

رودِ سردرشیب این را مفتِ خود می‌شمرد؛

رودِ سردرشیب

به همین ناآگاهی زنده‌ست،

و به نیروی همین باورِ تقدیری

زنده و تازَنده‌ست.

اینچنین است که ما هم ــ من و تو ــ

سرنوشتی اینسان می‌یابیم:

تو

غمین و مأیوس

می‌نشینی ساعت‌ها

سر سکّو

جلوِ خانه‌ی تاریکت

غرقِ اندیشه‌ی بی‌حاصلیِ این همه سال

که چه بیهوده گذشت؛

و من

این گوشه

در این فکرِ عبث

که بیابم جایی هم‌نفسی:

غمگُساری که غمی بگذارم با او

باری از دل بردارم با او.

و در این ساعت

رود

سرخوش از باورِ تقدیری‌ آسان‌جویان

همچنان در تک و در تاز است؛

که چنین باور

تا هست

عمرِ آن بهره‌کشِ قحبه دراز است.

□

آه، مختوم‌قلی

من گهگاه

سردستی

به لغت‌نامه

نگاهی می‌اندازم:

چه معادل‌ها دارد پیروزی! (محشر!)

چه معادل‌ها دارد شادی!

چه معادل‌ها انسان!

چه معادل‌ها آزادی!

مترادف‌هاشان

چه طنینِ پُر و پیمانی دارد!

وای، مختوم‌قلی

شعر سرودن با آن‌ها

چه شکوه و هیجانی دارد!

نه!

من نمی‌خواهم باشم

تنها

نوحه‌خوانی گریان. ــ

می‌بینی؟

کارِ من این شده است

که بیایم به اتاقم هر شام

و به خاموشی خورشیدی دیگر

کلماتی دیگر گریه کنم.

گاه با خود می‌گویم:

«سهمِ ما

پنداری

شادی نیست.

لوحِ پیشانی ما مُهرِ که را خورده؟ خدا یا شیطان؟»

باز می‌گویم:

«هرچند

دائماً مرثیه‌یی هست که بنویسی

یا غریوِ دردی

که دلت را بچلاند در مشتش،

و به هر حالی

هست

دائماً اشکِ غمی گُرده‌شکن در چشم

که سراپای جهان را لرزان بنگری از پُشتش ــ

هرچند

نابکارانی هستند آن‌سو

(چیره‌دستانی در حرفه‌ی «کَت‌بسته به مَقتَل بردن»)

و دلیرانی دریادل این سو

(چربدستانی در صنعتِ «زیبا مردن») ــ

همه‌جا هست اگر چند

(به خود می‌گویم باز)

پُلِ متروکی بر بسترِ خُشک‌آبی

در یکی جاده‌ی کم آمدوشد

که پسین‌منزل و پایانِ رهِ مردمِ دریادل باشد،

باز

زیرِ پُل

دریا

از جوش نمی‌ماند

زیرِ پُل

دریا

پُرصلابت‌تر می‌خواند.»

□

روزگاری

با خود

دردمندانه می‌اندیشیدم

که پیام از توفان‌ها نرسید

و نسیمی که فرازآمد از گردنه‌های صعب

بر جسدهایی بیهوده وزید ــ

به جسدهایی

آونگ

بر امیدی موهوم‌ـ

لیک اکنون دیگر

مختوم

من هراسم نیست

اگر این رؤیا در خوابِ پریشانِ شبی می‌گذرد

یا به هذیانِ تبی

یا به چشمی بیدار

یا به جانی مغموم...

نه

من هراسم نیست:

ز نگاه و ز سخن عاری

شب‌نهادانی از قعرِ قرون آمده‌اند

آری

که دلِ پُرتپشِ نور اندیشان را

وصله‌ی چکمه‌ی خود می‌خواهند،

و چو بر خاک در افکندندت

باور دارند

که سعادت با ایشان به جهان آمده است.

باشد! باشد!

من هراسم نیست،

چون سرانجامِ پُراز نکبتِ هر تیره‌روانی را

که جنایت را چون مذهبِ حق موعظه فرماید می‌دانم چیست

خوب می‌دانم چیست.

۲۰ تیرِ ۱۳۶۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

جهان را که آفريد

«ــ جهان را که آفرید؟»

«ــ جهان را؟

من

آفریدم!

بجز آن که چون من‌اش انگشتانِ معجزه‌گر باشد

که را توانِ آفرینشِ این هست؟

جهان را

من آفریدم.»

«ــ جهان را

چگونه آفریدی؟»

«ــ چگونه؟

به لطفِ کودکانه‌ی اعجاز!

به جز آن که رؤیتی چو من‌اش باشد

(تعادلِ ظریفِ یکی ناممکن

در ذُروه‌ی امکان)

که را طاقتِ پاسخ گفتنِ این هست؟

به کرشمه دست برآورده

جهان را

به اُلگوی خویش

بریدم.»

□

مرا اما محرابی نیست،

که پرستشِ من

همه

«برخورداربودن» است.

مرا بر محرابی کتابی نیست،

که زبانِ من

همه

«امکانِ سرودن» است.

مرا بر آسمان و زمین

قرار

نیست

چرا که مرا

مَنیّتی در کار نیست:

نه منم من.

به زبانِ تو سخن می‌گویم

و در تو می‌گذرم.

فرصتی تپنده‌ام در فاصله‌ی میلاد و مرگ

تا معجزه را

امکانِ عشوه

بردوام مانَد.

۳ تیرِ ۱۳۶۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نمي‌توانم زيبا نباشم

نمی‌توانم زیبا نباشم

عشوه‌یی نباشم در تجلیِ جاودانه.

چنان زیبایم من

که گذرگاهم را بهاری نابه‌خویش آذین می‌کند:

در جهانِ پیرامنم

هرگز

خون

عُریانی‌ جان نیست

و کبک را

هراسناکیِ‌ سُرب

از خرام

باز

نمی‌دارد.

چنان زیبایم من

که الله‌اکبر

وصفی‌ست ناگزیر

که از من می‌کنی.

زهری بی‌پادزهرم در معرضِ تو.

جهان اگر زیباست

مجیزِ حضورِ مرا می‌گوید. ــ

ابلهامردا

عدوی تو نیستم من

انکارِ تواَم.

۱۳۶۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نمی‌خواستم...

نمی‌خواستم نامِ چنگیز را بدانم

نمی‌خواستم نامِ نادر را بدانم

نامِ شاهان را

محمدِ خواجه و تیمورِ لنگ،

نامِ خِفَت‌دهندگان را نمی‌خواستم و

خِفَت‌چشندگان را.

می‌خواستم نامِ تو را بدانم.

و تنها نامی را که می‌خواستم

ندانستم.

۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در جدال با خاموشی

۱

من بامدادم سرانجام

خسته

بی آنکه جز با خویشتن به جنگ برخاسته باشم.

هرچند جنگی از این فرساینده‌تر نیست،

که پیش از آنکه باره برانگیزی

آگاهی

که سایه‌ی عظیمِ کرکسی گشوده‌بال

بر سراسرِ میدان گذشته است

تقدیر از تو گُدازی خون‌آلوده به خاک اندر کرده است

و تو را دیگر

از شکست و مرگ

گزیر

نیست.

من بامدادم

شهروندی با اندام و هوشی متوسط.

نَسبَم با یک حلقه به آوارگانِ کابل می‌پیوندد.

نامِ کوچکم عربی‌ست

نامِ قبیله‌یی‌ام تُرکی

کُنیَتَم پارسی.

نامِ قبیله‌یی‌ام شرمسارِ تاریخ است

و نامِ کوچکم را دوست نمی‌دارم

(تنها هنگامی که تواَم آواز می‌دهی

این نام زیباترین کلامِ جهان است

و آن صدا غمناک‌ترین آوازِ استمداد).

در شبِ سنگینِ برفی بی‌امان

بدین رُباط فرود آمدم

هم از نخست پیرانه خسته.

در خانه‌یی دلگیر انتظارِ مرا می‌کشیدند

کنارِ سقاخانه‌ی آینه

نزدیکِ خانقاهِ درویشان.

(بدین سبب است شاید

که سایه‌ی ابلیس را

هم از اول

همواره در کمینِ خود یافته‌ام).

در پنج‌سالگی

هنوز از ضربه‌ی ناباورِ میلادِ خویش پریشان بودم

و با شغشغه‌ی لوکِ مست و حضورِ ارواحیِ خزندگانِ زهرآگین برمی‌بالیدم

بی‌ریشه

بر خاکی شور

در برهوتی دورافتاده‌تر از خاطره‌ی غبارآلودِ آخرین رشته‌ی نخل‌ها بر حاشیه‌ی آخرین خُشک‌رود.

در پنج‌سالگی

بادیه در کف

در ریگزارِ عُریان به دنبالِ نقشِ سراب می‌دویدم

پیشاپیشِ خواهرم که هنوز

با جذبه‌ی کهربایی مرد

بیگانه بود.

نخستین‌بار که در برابرِ چشمانم هابیلِ مغموم از خویشتن تازیانه خورد شش‌ساله بودم.

و تشریفات

سخت درخور بود:

صفِ سربازان بود با آرایشِ خاموشِ پیادگانِ سردِ شطرنج،

و شکوهِ پرچمِ رنگین‌ْرقص

و داردارِ شیپور و رُپ‌رُپه‌ی فرصت‌سوزِ طبل

تا هابیل از شنیدنِ زاری خویش زردرویی نبرد.

□

بامدادم من

خسته از با خویش جنگیدن

خسته‌ی سقاخانه و خانقاه و سراب

خسته‌ی کویر و تازیانه و تحمیل

خسته‌ی خجلت از خود بردنِ هابیل.

دیری‌ست تا دَم بر نیاورده‌ام اما اکنون

هنگامِ آن است که از جگر فریادی برآرم

که سرانجام اینک شیطان که بر من دست می‌گشاید.

صفِ پیادگانِ سرد آراسته است

و پرچم

با هیبتِ رنگین

برافراشته.

تشریفات در ذُروه‌ی کمال است و بی‌نقصی

راست در خورِ انسانی که برآنند

تا همچون فتیله‌ی پُردودِ شمعی بی‌بها

به مقراضش بچینند.

در برابرِ صفِ سردَم واداشته‌اند

و دهان‌بندِ زردوز آماده است

بر سینی‌ حلبی

کنارِ دسته‌یی ریحان و پیازی مُشت‌کوب.

آنک نشمه‌ی نایب که پیش می‌آید عُریان

با خالِ پُرکرشمه‌ی اَنگِ وطن بر شرم‌گاهش

وینک رُپ‌رُپه‌ی طبل:

تشریفات آغاز می‌شود

هنگامِ آن است که تمامتِ نفرتم را به نعره‌یی بی‌پایان تُف کنم.

من بامدادِ نخستین و آخرینم

هابیلم من

بر سکّوی تحقیر

شرفِ کیهانم من

تازیانه‌خورده‌ی خویش

که آتشِ سیاهِ اندوهم

دوزخ را

از بضاعتِ ناچیزش شرمسار می‌کند.

۲

در بیمارستانی که بسترِ من در آن به جزیره‌یی در بی‌کرانگی می‌مانَد

گیج و حیرت‌زده به هر سویی چشم می‌گردانم:

این بیمارستان از آنِ خنازیریان نیست.

سلاطونیان و زنانِ پرستارش لازم و ملزومِ عشرتی بی‌نشاطند.

جذامیان آزادانه می‌خرامند، با پلک‌های نیم‌جویده

و دو قلب در کیسه‌ی فتق

و چرکابه‌یی از شاش و خاکشی در رگ

با جاروهای پَر بر سرنیزه‌ها

به گردگیریِ ویرانه.

راهروها با احساسِ سهمگینِ حضورِ سایه‌یی هیولا که فرمانِ سکوت می‌دهد

محورِ خوابگاه‌هایی‌ست با حلقه‌های آهن در دیوارهای سنگ

و تازیانه و شمشیر بر دیوار.

اسهالیان

شرم را در باغچه‌های پُرگُل به قناره می‌کشند

و قلبِ عافیت در اتاقِ عمل می‌تپد

در تشتکِ خلاب و پنبه

میانِ خُرناسه‌ی کفتارها زیرِ میزِ جراح.

اینجا قلبِ سالم را زالو تجویز می‌کنند

تا سرخوش و شاد همچون قناری مستی

به شیرین‌ترین ترانه‌ی جانت نغمه سردهی تا آستانِ مرگ

که می‌دانی

امنیت

بلالِ شیرْدانه‌یی‌ست

که در قفس به نصیب می‌رسد،

تا استوارِ پاسدارخانه برگِ امان در کَفَت نهد

و قوطی مُسکن‌ها را در جیبِ روپوشت:

ــ یکی صبح یکی شب، با عشق!

□

اکنون شبِ خسته از پناهِ شمشادها می‌گذرد

و در آشپزخانه

هم‌اکنون

دستیارِ جراح

برای صبحانه‌ی سرپزشک

شاعری گردنکش را عریان می‌کند

(کسی را اعتراضی هست؟)

و در نعش‌کشی که به گورستان می‌رود

مردگانِ رسمی هنوز تقلایی دارند

و نبض‌ها و زبان‌ها را هنوز

از تبِ خشم کوبش و آتشی هست.

□

عُریان بر میزِ عمل چاربندم

اما باید نعره‌یی برکشم

شرفِ کیهانم آخر

هابیلم من

و در کدوکاسه‌ی جمجمه‌ام

چاشتِ سرپزشک را نواله‌یی هست.

به غریوی تلخ

نواله را به کامش زهرِ افعی خواهم کرد،

بامدادم آخر

طلیعه‌ی آفتابم.

۲۰ تیرِ ۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

انديشيدن...

اندیشیدن

در سکوت.

آن که می‌اندیشد

به‌ناچار دَم فرو می‌بندد

اما آنگاه که زمانه

زخم‌خورده و معصوم

به شهادتش طلبد

به هزار زبان سخن خواهد گفت.

۱۳۶۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سحر به بانگِ زحمت و جنون

سحر به بانگِ زحمت و جنون

ز خوابِ ناز چشم باز می‌کنم.

کنارِ تخت چاشت حاضر است

ــ بیاتِ وَهن و مغزِ خر ــ

به عادتِ همیشه دست سوی آن دراز می‌کنم.

تمامِ روز را پکر

به کارِ هضمِ چاشتی چنین غروب می‌کنم،

شب از شگفتِ این‌که فکر

باز

روشن است

به کورچشمی‌ حسود لمسِ چوب می‌کنم.

۱۳۶۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

جخ امروز از مادر نزاده‌ام...

جخ امروز

از مادر نزاده‌ام

نه

عمرِ جهان بر من گذشته است.

نزدیک‌ترین خاطره‌ام خاطره‌ی قرن‌هاست.

بارها به خونِمان کشیدند

به یاد آر،

و تنها دست‌آوردِ کشتار

نان‌پاره‌ی بی‌قاتقِ سفره‌ی بی‌برکتِ ما بود.

اعراب فریبم دادند

بُرجِ موریانه را به دستانِ پُرپینه‌ی خویش بر ایشان در گشودم،

مرا و همگان را بر نطعِ سیاه نشاندند و

گردن زدند.

نماز گزاردم و قتلِ عام شدم

که رافضی‌ام دانستند.

نماز گزاردم و قتلِ عام شدم

که قِرمَطی‌ام دانستند.

آنگاه قرار نهادند که ما و برادرانِمان یکدیگر را بکشیم و

این

کوتاه‌ترین طریقِ وصولِ به بهشت بود!

به یاد آر

که تنها دست‌آوردِ کشتار

جُل‌پاره‌ی بی‌قدرِ عورتِ ما بود.

خوش‌بینیِ‌ برادرت تُرکان را آواز داد

تو را و مرا گردن زدند.

سفاهتِ من چنگیزیان را آواز داد

تو را و همگان را گردن زدند.

یوغِ ورزاو بر گردنِمان نهادند.

گاوآهن بر ما بستند

بر گُرده‌مان نشستند

و گورستانی چندان بی‌مرز شیار کردند

که بازماندگان را

هنوز از چشم

خونابه روان است.

کوچِ غریب را به یاد آر

از غُربتی به غُربتِ دیگر،

تا جُستجوی ایمان

تنها فضیلتِ ما باشد.

به یاد آر:

تاریخِ ما بی‌قراری بود

نه باوری

نه وطنی.

□

نه،

جخ امروز

از مادر

نزاده‌ام.

۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تو باعث شده‌ای...

تو باعث شده‌ای که آدمی از آدمی بهراسد.

تراشنده‌ی آن گَنده‌بُتی تو

که مرا به وهن در برابرش به زانو می‌افکنند.

تو جانِ مرا از تلخی و درد آکنده‌ای

و من تو را دوست داشته‌ام

با بازوهایم و در سرودهایم.

تو مهیب‌ترین دشمنی مرا

و تو را من ستوده‌ام،

رنج برده‌ام ای دریغ

و تو را

ستوده‌ام.

۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

دست زی دست نمی‌رسد

دست زی دست نمی‌رسد

که سدِّ سفاهتی سیمانی در میان است:

«ما» در ذهنت می‌گذرد «آن‌ها» بر زبانت

نگران و ترس‌ْمُرده

چون دهن بگشایی!

کابوست آشفته‌تر باد!

باشد که چو از خواب برآیی

تعبیرش را تدبیری کنی.

۱۱ خردادِ ۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هميشه همان...

همیشه همان...

اندوه

همان:

تیری به جگر درنشسته تا سوفار.

تسلای خاطر

همان:

مرثیه‌یی ساز کردن. ــ

غم همان و غم‌واژه همان

نامِ صاحب‌ْمرثیه

دیگر.

□

همیشه همان

شگرد

همان...

شب همان و ظلمت همان

تا «چراغ»

همچنان نمادِ امید بماند.

راه

همان و

از راه ماندن

همان،

تا چون به لفظِ «سوار» رسی

مخاطب پندارد نجات‌دهنده‌یی در راه است.

و چنین است و بود

که کتابِ لغت نیز

به بازجویان سپرده شد

تا هر واژه را که معنایی داشت

به بند کشند

و واژگانِ بی‌آرِش را

به شاعران بگذارند.

و واژه‌ها

به گنهکار و بی‌گناه

تقسیم شد،

به آزاده و بی‌معنی

سیاسی و بی‌معنی

نمادین و بی‌معنی

ناروا و بی‌معنی. ــ

و شاعران

از بی‌آرِش‌ترینِ الفاظ

چندان گناه‌واژه تراشیدند

که بازجویانِ به‌تنگ‌آمده

شیوه دیگر کردند،

و از آن پس،

سخن‌گفتن

نفسِ جنایت شد.

۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سلاخی می‌گريست...

سلاخی

می‌گريست

به قناری کوچکی

دل باخته بود.

۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پس آنگاه زمین...

به شاهرخ جنابیان

پس آنگاه زمین به سخن درآمد

و آدمی، خسته و تنها و اندیشناک بر سرِ سنگی نشسته بود پشیمان از کردوکار خویش

و زمینِ به سخن درآمده با او چنین می‌گفت:

ــ به تو نان دادم من، و علف به گوسفندان و به گاوانِ تو، و برگ‌های نازکِ ترّه که قاتقِ نان کنی.

انسان گفت: ــ می‌دانم.

پس زمین گفت: ــ به هر گونه صدا من با تو به سخن درآمدم: با نسیم و باد، و با جوشیدنِ چشمه‌ها از سنگ، و با ریزشِ آبشاران؛ و با فروغلتیدنِ بهمنان از کوه آنگاه که سخت بی‌خبرت می‌یافتم، و به کوسِ تُندر و ترقه‌ی توفان.

انسان گفت: ــ می‌دانم می‌دانم، اما چگونه می‌توانستم رازِ پیامِ تو را دریابم؟

پس زمین با او، با انسان، چنین گفت:

ــ نه خود این سهل بود، که پیام‌گزاران نیز اندک نبودند.

تو می‌دانستی که من‌ات به پرستندگی عاشقم. نیز نه به گونه‌ی عاشقی بختیار، که زرخریده‌وار کنیزککی برای تو بودم به رای خویش. که تو را چندان دوست می‌داشتم که چون دست بر من می‌گشودی تن و جانم به هزار نغمه‌ی خوش جوابگوی تو می‌شد. همچون نوعروسی در رختِ زفاف، که ناله‌های تن‌آزردگی‌اش به ترانه‌ی کشف و کامیاری بدل شود یا چنگی که هر زخمه را به زیر و بَمی دلپذیر دیگرگونه جوابی گوید. ــ آی، چه عروسی، که هر بار سربه‌مُهر با بسترِ تو درآمد! (چنین می‌گفت زمین.) در کدامین بادیه چاهی کردی که به آبی گوارا کامیابت نکردم؟ کجا به دستانِ خشونت‌باری که انتظارِ سوزانِ نوازشِ حاصلخیزش با من است گاوآهن در من نهادی که خرمنی پُربار پاداشت ندادم؟

انسان دیگرباره گفت: ــ رازِ پیامت را اما چگونه می‌توانستم دریابم؟

ــ می‌دانستی که من‌ات عاشقانه دوست می‌دارم (زمین به پاسخِ او گفت). می‌دانستی. و تو را من پیغام کردم از پسِ پیغام به هزار آوا، که دل از آسمان بردار که وحی از خاک می‌رسد. پیغامت کردم از پسِ پیغام که مقامِ تو جایگاهِ بندگان نیست، که در این گستره شهریاری تو؛ و آنچه تو را به شهریاری برداشت نه عنایتِ آسمان که مهرِ زمین است. ــ آه که مرا در مرتبتِ خاکساریِ عاشقانه، بر گستره‌ی نامتناهی‌ کیهان خوش سلطنتی بود، که سرسبز و آباد از قدرت‌های جادویی‌ِ تو بودم از آن پیش‌تر که تو پادشاهِ جانِ من به خربندگی آسمان دست‌ها بر سینه و پیشانی به خاک بر نهی و مرا چنین به خواری درافکنی.

انسان، اندیشناک و خسته و شرمسار، از ژرفاهای درد ناله‌یی کرد. و زمین، هم از آنگونه در سخن بود:

ــ به‌تمامی از آنِ تو بودم و تسلیمِ تو، چون چاردیواری‌ خانه‌ی کوچکی.

تو را عشقِ من آن‌مایه توانایی داد که بر همه سَر شوی. دریغا، پنداری گناهِ من همه آن بود که زیرِ پای تو بودم!

تا از خونِ من پرورده شوی به دردمندی دندان بر جگر فشردم همچون مادری که دردِ مکیده شدن را تا نوزاده‌ی دامنِ خود را از عصاره‌ی جانِ خویش نوشاکی دهد.

تو را آموختم من که به جُستجوی سنگِ آهن و روی، سینه‌ی عاشقم را بردری. و این همه از برای آن بود تا تو را در نوازشِ پُرخشونتی که از دستانت چشم داشتم افزاری به دست داده باشم. اما تو روی از من برتافتی، که آهن و مس را از سنگپاره کُشنده‌تر یافتی که هابیل را در خون کشیده بود. و خاک را از قربانیانِ بدکنشی‌های خویش بارور کردی.

آه، زمینِ تنهامانده! زمینِ رهاشده با تنهایی‌ خویش!

انسان زیرِ لب گفت: ــ تقدیر چنین بود. مگر آسمان قربانی‌یی می‌خواست.

ــ نه، که مرا گورستانی می‌خواهد! (چنین گفت زمین).

و تو بی‌احساسِ عمیقِ سرشکستگی چگونه از «تقدیر» سخن می‌گویی که جز بهانه‌ی تسلیمِ بی‌همتان نیست؟

آن افسونکار به تو می‌آموزد که عدالت از عشق والاتر است. ــ دریغا که اگر عشق به کار می‌بود هرگز ستمی در وجود نمی‌آمد تا به عدالتی نابکارانه از آن‌دست نیازی پدید افتد. ــ آنگاه چشمانِ تو را بر بسته شمشیری در کَفَت می‌گذارد، هم از آهنی که من به تو دادم تا تیغه‌ی گاوآهن کنی!

اینک گورستانی که آسمان از عدالت ساخته است!

دریغا ویرانِ بی‌حاصلی که منم!

□

شب و باران در ویرانه‌ها به گفتگو بودند که باد دررسید، میانه‌به‌هم‌زن و پُرهیاهو.

دیری نگذشت که خلاف در ایشان افتاد و غوغا بالا گرفت بر سراسرِ خاک، و به خاموشباش‌های پُرغریوِ تُندر حرمت نگذاشتند.

□

زمین گفت: ــ اکنون به دوراهه‌ی تفریق رسیده‌ایم.

تو را جز زردرویی کشیدن از بی‌حاصلی‌ خویش گزیر نیست؛ پس اکنون که به تقدیرِ فریبکار گردن نهاده‌ای مردانه باش!

اما مرا که ویرانِ توام هنوز در این مدارِ سرد کار به پایان نرسیده است:

هم‌چون زنی عاشق که به بسترِ معشوقِ ازدست‌رفته‌ی خویش می‌خزد تا بوی او را دریابد، سال‌همه‌سال به مُقامِ نخستین بازمی‌آیم با اشک‌های خاطره.

یادِ بهاران بر من فرود می‌آید بی‌آنکه از شخمی تازه بار برگرفته باشم و گسترشِ ریشه‌یی را در بطنِ خود احساس کنم؛ و ابرها با خس و خاری که در آغوشم خواهند نهاد، با اشک‌های عقیمِ خویش به تسلایم خواهند کوشید.

جانِ مرا اما تسلایی مقدر نیست:

به غیابِ دردناکِ تو سلطانِ شکسته‌ی کهکشان‌ها خواهم اندیشید که به افسونِ پلیدی از پای درآمدی؛

و ردِّ انگشتانت را

بر تنِ نومیدِ خویش

در خاطره‌یی گریان

جُستجو

خواهم کرد.

تابستانهای ۱۳۴۳ و ۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

به فریادی خراشنده

بر بامِ ظلمتِ بیمار

کودکی

تکبیر می‌گوید

گرسنه‌روسبی‌یی

می‌گرید

آلوده‌دامنی

از پیروزیِ بردگانِ دلیر

سخن می‌گوید.

□

لُجِّه‌ی قطران و قیر

بی‌کرانه نیست

سنگین‌گذر است.

روز اما پایدار نمانَد نیز

که خورشید

چراغِ گذرگاهِ ظلماتی دیگر است:

بر بامِ ظلمتِ بیمار

آن که کسوف را تکبیر می‌کشد

نوزادی بی‌سر است.

و زمزمه‌ی ما

هرگز آخرین سرود نیست

هر چند بارها

دعای پیش از مرگ بوده است.

۸ مهرِ ۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

اين صدا

این صدا

دیگر

آوازِ آن پرنده‌ی‌ آتشین نیز نیست

که خود از نخست‌اش باور نمی‌داشتم ــ

آهن

اکنون

نِشترِ نفرتی شده‌است

که دردِ حقارتش را

در گلوگاهِ تو می‌کاود.

□

این ژیغ ژیغِ سینه‌دَر

دیگر

آوازِ آن غلتکِ بی‌افسار نیز نیست

که خود از نخست‌اش باور نمی‌داشتم ــ

غلتکِ کج‌پیچ

اکنون

درهم شکننده‌ی بردگانی شده‌است

که روزی

با چشمانِ بربسته

به حرکت

نیرویش داده‌اند.

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بُهتان مگوی

بُهتان مگوی

که آفتاب را با ظلمت نبردی در میان است.

آفتاب از حضورِ ظلمت دلتنگ نیست

با ظلمت در جنگ نیست.

ظلمت را به نبرد آهنگ نیست،

چندان که آفتاب تیغ برکشد

او را مجالِ درنگ نیست.

همین بس که یاری‌اش مدهی

سواری‌اش مدهی.

دیِ ۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غمم مدد نکرد

غمم مدد نکرد:

چنان از مرزهای تکاثُف برگذشت

که کس به اندُهناکی‌ جانِ پُردریغم

ره نبرد.

نگاهم به خلأ خیره ماند

گفتند

به ملالِ گذشته می‌اندیشد.

از سخن بازماندم

گفتند

مانا کفگیرِ روغنْ‌زبانی‌اش

به تَهِ دیگ آمده.

اشکی حلقه به چشمم نبست،

گفتند

به خاک افتادنِ آن همه سَروَش

به هیچ نیست.

بی‌خود از خویش

صیحه بر نیاوردم،

گفتند

در حضور

متظاهِر مِهر است

اما چون برفتی

خاطر

بروفتی.

□

پس

سوگوارانِ حِرفت

عزاخانه تُهی کردند:

به عرض دادنِ اندوه

سر جنبانده،

درمانده از درکِ مرگی چنین

شورابه‌ی بی‌حاصل به پهنای رُخساره بردوانده،

آیینِ پرستشِ مُردگانِ مرگ را

سیاه پوشیده،

القای غمی بی‌مغز را

مویه‌کُنان

جامه

به قامت

بردریده.

□

چون با خود خالی ماندم

تصویرِ عظیمِ غیابش را

پیشِ نگاه نهادم

و ابر و ابرینه‌ی زمستانی‌ِ تمامتِ عمر

یکجا

در جانم

به هم درفشرد

هر چند که بی‌مرزینگیِ دریای اشک نیز مرا

به زدودنِ تلخی‌ درد

مددی

نکرد.

آنگاه بی‌احساسِ سرزنشی هیچ

آیینه‌ی بُهتانِ عظیم را بازتابِ نگاهِ خود کردم:

سرخیِ‌ حیلت‌بازِ چشمانش را،

کم قدری‌ِ آبگینه‌ی سستِ خُل‌ْمستی‌ ناکامش را.

کاش ای کاش می‌بودی، دوست،

تا به چشم ببینی

به جان بچشی

سرانجامش را

(گرچه از آن دشوارتر است

که یکی، بر خاکِ شکست،

سورْمستی‌ِ دوقازیِ حریفی بی‌بها را

نظاره کند). ــ

□

شاهدِ مرگِ خویش بود

پیش از آن‌که مرگ از جامش گلویی تر کند.

اما غریوِ مرگ را به گوش می‌شنید

(انفجارِ بی‌حوصله‌ی خفّتِ جاودانه را

در پیچ‌وتابِ ریشخندی بی‌امان):

«ــ در برزخِ احتضار رها می‌کنمت تا بکِشی!

ننگِ حیاتت را

تلخ‌تر از زخمِ خنجر

بچشی

قطره‌به‌قطره

چکه‌به‌چکه...

تو خود این سُنّت نهاده‌ای

که مرگ

تنها

شایسته‌ی راستان باشد.»

۴ دیِ ۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

با «برونی‌يفسکی»، شاعر لهستانی

آنگاه که شماطه‌ی مقدر به صدا درآید

شیون مکن

سوگندت می‌دهم

شیون مکن

که شیون‌ات به تردیدم می‌افکند.

رقصِ لنگری در فضای مقدّر و، آنگاه

نومیدیِ شیون‌ْآفرینی از آن‌دست؟ ــ

نه، سنجیده‌تر آن که خود برگزینی و

شماطه را خود به قرار آری.

مرگِ مقدر

آن لحظه‌ی منجمد نیست

که بدان باور داری

خایف و لرزان

بارها از این پیش

این سخن را

با تو

در میان نهاده‌ام.

□

حمّالِ شکی بوده‌ام من

که در امکانِ تو نمی‌گنجد

و کفایتِ باورِ آن‌ات نیست.

کجا دانستی که رَبعِ آسمان

گُنجینه‌یی‌ست ناپایدار

سقفِ لایدرک

شادَرْوانی بی‌اعتماد و

سرپناهی بی‌مُتکا تو را،

وجودِ تو را

که مسافری یک‌شبه‌ای

در معرضِ باران و بادی بی‌هنگام.

□

شماطه‌ی لحظه‌ی مقدر. ــ

به دوزخ‌اش افکن

آه

به دوزخ‌اش اندرافکن!

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کریه اکنون...

«کریه» اکنون صفتی اَبتَر است

چرا که به تنهایی گویای خون‌تشنگی نیست.

تحمیق و گرانجانی را افاده نمی‌کند

نه مفت‌خوارگی را

نه خودبارگی را.

تاریخ

ادیب نیست

لغت‌نامه‌ها را اما

اصلاح می‌کند.

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سپیده‌دم

بانگ‌دربانگ

خروسان می‌خوانند.

تا دوردست‌های گمان اما

در این پهنه‌ی ماسه و شوراب

روستایی نیست.

روز است که دیگرباره بازمی‌گردد

یادآورِ صبح و سلام و سبزه،

و تحقیر است که هر سپیده‌دم

از نو

اختراع می‌شود

در تجربه‌ی گریانِ همیشه.

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کویری

برای «زیور»ِ کلیدر

به وسیله‌ی محمود دولت‌آبادی

نیمی‌ش آتش و نیمی اشک

می‌زند زار

زنی

بر گهواره‌ی خالی

گُلم وای!

در اتاقی که در آن

مردی هرگز

عریان نکرده حسرتِ جانش را

بر پینه‌های کهنه‌نِهالی

گُلم وای

گُلم!

در قلعه‌ی ویران

به بیراهه‌ی ریگ

رقصان در هُرمِ سراب

به بی‌خیالی.

گُلم وای

گُلم وای

گُلم!

۱۳۶۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کجا بود آن جهان...

کجا بود آن جهان

که کنون به خاطره‌ام راه بربسته است؟ ــ:

آتشبازیِ بی‌دریغِ شادی و سرشاری

در نُه‌توهای بی‌روزنِ آن فقرِ صادق.

قصری از آن دست پُرنگار و به‌آیین

که تنها

سر پناهکی بود و

بوریایی و

بس.

کجا شد آن تنعمِ بی‌اسباب و خواسته؟

کی گذشت و کجا

آن وقعه‌ی ناباور

که نان‌پاره‌ی ما بردگانِ گردنکش را

نان‌خورشی نبود

چرا که لئامتِ هر وعده‌ی گَمِج

بی‌نیازیِ هفته‌یی بود

که گاه به ماهی می‌کشید و

گاه

دزدانه

از مرزهای خاطره

می‌گریخت،

و ما را

حضورِ ما

کفایت بود؟

دودی که از اجاقِ کلبه بر نمی‌آمد

نه نشانه‌ی خاموشی‌ِ دیگدان

که تاراندنِ شورچشمان را

کَلَکی بود

پنداری.

تن از سرمستیِ جان تغذیه می‌کرد

چنان که پروانه از طراوتِ گُل.

و ما دو

دست در انبانِ جادوییِ شاه‌سلیمان

بی‌تاب‌ترینِ گرسنگان را

در خوانچه‌های رنگین‌کمان

ضیافت می‌کردیم.

□

هنوز آسمان از انعکاسِ هلهله‌ی ستایشِ ما

(که بی‌ادعاتر کسانیم)

سنگین است.

این آتشبازیِ بی‌دریغ

چراغانِ حُرمتِ کیست؟

لیکن خدای را

با من بگوی کجا شد آن قصرِ پُرنگارِ به‌آیین

که کنون

مرا

زندانِ زنده‌بیزاری‌ست

و هر صبح و شامم

در ویرانه‌هایش

به رگبارِ نفرت می‌بندند.

□

کجایی تو؟

که‌ام من؟

و جغرافیای ما

کجاست؟

۲۵ بهمنِ ۱۳۶۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بوتیمار

چه لازم است بگویم

که چه مایه می‌خواهمت؟

چشمانت ستاره است و

دلت شک.

□

جرعه‌یی نوشیدم و خشکید.

دریاچه‌ی شیرین

با آن عطش که مرا بود

برنمی‌آمد،

می‌دانستم.

چه لازم بود بگویم

که چه مایه می‌خواستمش؟

۱۳۶۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه‌ی اشک و آفتاب

ــ دریا دریا

چه‌ت اوفتاد

که گریستی؟

ــ تاریک‌تَرَک یافتم از آفتاب

خود را.

ــ پی‌سوزِ اندیشه را

چه‌ت اوفتاد

که برافراشتی؟

ــ تابان‌تَرَک یافتم از آفتاب

خود را.

خردادِ ۱۳۶۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بِسوده‌ترين کلام است دوست‌داشتن...

بِسوده‌ترین کلام است

دوست‌داشتن.

رذل

آزارِ ناتوان را

دوست می‌دارد

لئیم

پشیز را و

بزدل

قدرت و پیروزی را.

آن نابِسوده را

که بر زبانِ ماست

کجا آموخته‌ایم؟

تیرِ ۱۳۶۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تنها اگر دمی...

تنها

اگر دمی

کوتاه آیم از تکرارِ این پیشِ پا افتاده‌ترین سخن که «دوستت می‌دارم»

چون تندیسی بی‌ثبات بر پایه‌های ماسه

به خاک درمی‌غلتی

و پیش از آنکه لطمه‌ی درد درهم‌ات شکند

به سکوت

می‌پیوندی.

پس، از تو چه خواهد ماند

چون من بگذرم؟

تعویذِ ناگزیرِ تداومِ تو

تنها

تکرارِ «دوستت می‌دارم» است؟

با اینهمه

بغضم اگر بترکد... ــ

نه

پَرِّ کاهی حتا بر آب بنخواهد رفت

می‌دانم!

تیرِ ۱۳۶۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

مردِ مصلوب...

مردِ مصلوب

دیگر بار به خود آمد.

درد

موجاموج از جریحه‌ی دست و پایش به درونش می‌دوید

در حفره‌ی یخ‌زده‌ی قلبش

در تصادمی عظیم

منفجر می‌شد

و آذرخشِ چشمک‌زنِ گُدازه‌ی ملتهبش

ژرفاهای دور از دسترسِ درکِ او از لامتناهی حیاتش را

روشن می‌کرد.

دیگربار نالید:

«ــ پدر، ای مهرِ بی‌دریغ،

چنان که خود بدین رسالتم برگزیدی چنین تنهایم به خود وانهاده‌ای؟

مرا طاقتِ این درد نیست

آزادم کن آزادم کن، آزادم کن ای پدر!»

و دردِ عُریان

تُندروار

در کهکشانِ سنگینِ تنش

از آفاق تا آفاق

به نعره درآمد که:

«ــ بیهوده مگوی!

دست من است آن

که سلطنتِ مقدرت را

بر خاک

تثبیت

می‌کند.

جاودانگی‌ست این

که به جسمِ شکننده‌ی تو می‌خَلَد

تا نامت اَبَدُالاباد

افسونِ جادوییِ‌ نسخ بر فسخِ اعتبارِ زمین شود.

به جز این‌ات راهی نیست:

با دردِ جاودانه شدن تاب آر ای لحظه‌ی ناچیز!»

□

و در آن دم در بازارِ اورشلیم

به راسته‌ی ریس‌بافان پیچید مردِ سرگشته.

لبانِ تاریکش بر هم فشرده بود و

چشمانِ تلخش از نگاه تهی:

پنداری به اعماقِ تاریکِ درونِ خویش می‌نگریست.

در جانِ خود تنها بود

پنداری

تنها

در جانِ خود

به تنهایی‌ خویش می‌گریست.

□

مردِ مصلوب

دیگربار

به خود آمد.

جسمش سنگین‌تر از سنگینای زمین

بر مِسمارِ جراحاتِ زنده‌ی دستانش آویخته بود:

«ــ سَبُکم سبکبارم کن ای پدر!

به گذارِ از این گذرگاهِ درد

یاری‌ام کن یاری‌ام کن یاری‌ام کن!»

و جاودانگی

رنجیده خاطر و خوار

در کهکشانِ بی‌مرزِ دردِ او

به شکایت

سر به کوه و اقیانوس کوفت نعره‌کشان که:

«ــ یاوه منال!

تو را در خود می‌گُوارم من تا من شوی.

جاودانه شدن را به دردِ جویده‌شدن تاب آر!»

□

و در آن هنگام

برابرِ دکه‌ی ریس‌فروشِ یهودی

تاریک ایستاده بود مردِ تلخ، انبانچه‌ی سی‌پاره‌ی نقره در مُشتش.

حلقه‌ی ریسمانی را که از سبد بر داشت مقاومت آزمود

و انبانچه‌ی نفرت را

به دامنِ مردِ یهودی پرتاب کرد مرد تلخ.

□

مرد مصلوب

از لُجِّه‌ها‌ی سیاهِ بی‌خویشی برآمد دیگربار سایه‌ی مصلوب:

«ــ به ابدیت می‌پیوندم.

من آبستنِ جاودانگی‌ام، جاودانگی آبستنِ من.

فرزند و مادرِ تواَمانم من،

اَب و اِبنم

مرا با شکوهِ تسبیح و تعظیم از خاطر می‌گذرانند

و چون خواهند نامم به زبان آرند

زانوی خاکساری بر خاک می‌گذارند:

El Cristo Rey!»

«Viva, Viva el Cristo Rey!

و درد

در جانِ سایه

به تبسمی عمیق شکوفید.

□

مردِ تلخ که بر شاخه‌ی خشکِ انجیربُنی وحشی نشسته بود سری جنباند و با خود گفت:

«ــ چنین است آری.

می‌بایست از لحظه

از آستانه‌ی زمان تردید

بگذرد

و به گستره‌ی جاودانگی درآید.

زایشِ دردناکی‌ست اما از آن گزیر نیست.

بارِ ایمان و وظیفه شانه می‌شکند، مردانه باش!»

حلقه‌ی تسلیم را گردن نهاد و خود را

در فضا رها کرد.

با تبسمی.

□

شبح مصلوب در دل گفت:

«ــ جسمی خُرد و خونین

در رواقِ بلندِ سلطنتِ ابدی...

اینک، منم !

شاهِ شاهان!

حُکمِ جاودانه‌ی فسخم بر نسخِ اعتبارِ زمین!»

درد و جاودانگی به هم در نگریستند پیروزشاد

و دست در دستِ یکدیگر نهادند

و شبحِ مصلوب در تلخای سردِ دلش اندیشید:

«ــ اما به نزدیکِ خویش چه‌ام من؟

ابدیتِ شرمساری و سرافکندگی!

روشناییِ مشکوکِ من از فروغِ آن مردِ اسخریوتی‌ست که دمی پیش

به سقوطِ در فضای سیاهِ بی‌انتهای ملعنت گردن نهاد.

انسانی برتر از آفریدگانِ خویش

برتر از اَب و اِبن و روحُ‌القدس.

پیش از آنکه جسمش را فدیه‌ی من و خداوندِ پدر کند

فروتنانه به فروشدن تن درداد

تا کَفِّه‌ی خدایی ما چنین بلند برآید.

نورِ ابدیتِ من

سربه‌زیر

در سایه‌سارِ گردن‌فرازِ شهامتِ او گام بر خواهد داشت!»

با آهی تلخ

کوتاه و تلخ

سرِ خارآذینِ شبح بر سینه شکست و

«مسیحیت»

شد.

□

کامیاب و سیر

درد شتابان گذشت و

درمانده و حیران

جاودانگی

سر به زیر افکند.

زمین بر خود بلرزید

توفان به عصیان زنجیر برگسیخت

و خورشید

از شرمساری

چهره در دامنِ تاریکِ کسوف نهان کرد.

زیرِ خاک‌پُشته‌ی خاموش

سوگواران به زانو درآمدند

و جاودانگی

سربندِ سیاهش را بر ایشان گسترد.

۳۱ شهریورِ ۱۳۶۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

جاني پُر از زخم...

جانی پُراز زخمِ به‌چرک درنشسته ــ

چنینم.

اما فردای تو چه خواهد بود

گر به‌ناگاه

هم در این شبِ بی‌تسلا

پلاس برچینم؟ ــ

تداومِ بی‌علاجِ دلشوره‌یی سمج

یا طنینِ سرگردانِ لطمه‌ی صدایی تنها؟

هر چند صدا بر آب خواهد غلتید

و آب بر خاک می‌گذرد

که پژواکی‌ست پُراعتماد

از بشارتِ جاودانگی.

۳ خردادِ ۱۳۶۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبِ غوک

خِش‌خشِ بی خا و شینِ برگ از نسیم

در زمینه و

وِرِّ بی واو و رای غوکی بی‌جفت

از برکه‌ی همسایه ــ

چه شبی چه شبی!

شرمساری را به آفتابِ پرده‌دَر واگذار

که هنوز از ظلماتِ خجلت‌پوش

نفسی باقی‌ست.

دیوِ عربده در خواب است،

حالی سکوت را بنگر.

آه

چه زلالی!

چه فرصتی!

چه شبی!

۲۶ تیرِ ۱۳۶۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترجمانِ فاجعه

گفتارِ فیلمی در بابِ نقاشی‌های سال‌های دهه‌ی ۶۰ علی‌رضا اسپهبد

صحنه چه می‌تواند گفت

به هنگامی که از بازیگر و بازی

تهی است؟

این‌جا مطلقِ زیبایی به کار نیست

که کاغذِ دیوارپوش نیز

می‌باید

زیبا باشد.

در غیابِ انسان

جهان را هویتی نیست،

در غیابِ تاریخ

هنر

عشوه‌ی بی‌عار و دردی‌ست،

دهانِ بسته

وحشتِ فریبکار از لُو رفتن است،

دستِ بسته

بازداشتنِ آدمی‌ست از اعجازش،

خونِ ریخته

حُرمتی به مزبله افکنده است

مابه‌اِزای سیرخواری شکمباره‌یی.

هنر شهادتی‌ست از سرِ صدق:

نوری که فاجعه را ترجمه می‌کند

تا آدمی

حشمتِ موهونش را بازشناسد.

نور

شب‌کور...

نور

شب‌کور...

نور

شب‌کور...

نور

شب‌کور...

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در کوچه‌ی آشتی‌کُنان

پیش می‌آید و پیش می‌آید

به ضرب‌ْآهنگِ طبلی از درون پنداری،

خیره در چشمانت

بی‌پروای تو

که راه بر او بربسته‌ای انگاری.

در تو می‌رسد از تو برمی‌گذرد بی‌آنکه واپس نگرد

در گذرگاهِ بی‌پرهیزِ آشتی‌کُنان پنداری،

بی‌آنکه به‌راستی بگذرد

چرا که عبورش تکراری‌ست بی‌پایان انگاری.

یکی بیش نیست

گرچه صفی بی‌انتها را مانَد

ــ تداومِ انعکاسی در آیینه‌های رودررو پنداری ــ

و به هر اصطکاکِ ناملموس اما

چیزی از تو می‌کاهد در تو

بی‌اینکه تو خود دریابی

انگاری.

چهره‌درچهره بازش نمی‌شناسی

چنان است که رهگذری بیگانه، پنداری،

اما چندان که واپس نگری

در شگفت با خود می‌گویی:

ــ سخت آشنا می‌نماید

دیروز است انگاری.

۹ اردیبهشتِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرودِ قدیمیِ قحطسالی

برای جواد مجابی

سالِ بی‌باران

جُل‌پاره‌یی‌ست نان

به رنگِ بی‌حُرمتِ دل‌زدگی

به طعمِ دشنامی دشخوار و

به بوی تقلب.

ترجیح می‌دهی که نبویی نچشی،

ببینی که گرسنه به بالین سر نهادن

گُواراتر از فرو دادنِ آن ناگُوار است.

□

سالِ بی‌باران

آب

نومیدی‌ست.

شرافتِ عطش است و

تشریفِ پلیدی

توجیهِ تیمم.

به جِدّ می‌گویی: «خوشا عَطْشان مردن،

که لب تر کردن از این

گردن نهادن به خفّتِ تسلیم است.»

تشنه را گرچه از آب ناگزیر است و گشنه را از نان،

سیرِ گشنگی‌ام سیرابِ عطش

گر آب این است و نان است آن!

۱۶ اردیبهشتِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه‌ی اندوهبارِ سه حماسه

برای عمران صلاحی

«ــ مرگ را پروای آن نیست

که به انگیزه‌یی اندیشد.»

اینو یکی می‌گُف

که سرِ پیچِ خیابون وایساده بود.

«ــ زندگی را فرصتی آنقَدَر نیست

که در آیینه به قدمتِ خویش بنگرد

یا از لبخنده و اشک

یکی را سنجیده گُزین کند.»

اینو یکی می‌گُف

که سرِ سه‌راهی وایساده بود.

«ــ عشق را مجالی نیست

حتا آنقدر که بگوید

برای چه دوستت می‌دارد.»

والاّهِه اینم یکی دیگه می‌گُف:

سروِ لرزونی که

راست

وسطِ چارراهِ هر وَرْ باد

وایساده بود.

۱۶ اردیبهشتِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

کی بود و چگونه بود

که نسیم

از خِرامِ تو می‌گفت؟

از آخرین میلادِ کوچکت

چند گاه می‌گذرد؟

کی بود و چگونه بود

که آتش

شورِ سوزانِ مرا قصه می‌کرد؟

از آتش‌فشانِ پیشین

چند گاه می‌گذرد؟

کی بود و چگونه بود

که آب

از انعطافِ ما می‌گفت؟

به توفیدنِ دیگرباره‌ی دریا

چند گاه باقی‌ست؟

کی بود و چگونه بود

که زیرِ قدم‌هامان

خاک

حقیقتی انکارناپذیر بود؟

به زایشِ دیگرباره‌ی امید

چند گاه باقی‌ست؟

۲۰ خردادِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

دوستت می‌دارم بی...

دوستت می‌دارم بی‌آنکه بخواهمت.

□

سال‌گَشتگی‌ست این

که به خود درپیچی ابروار

بِغُرّی بی‌آنکه بباری؟

سال‌گشتگی‌ست این

که بخواهی‌اش

بی‌اینکه بیفشاری‌اش؟

سال‌گشتگی‌ست این؟

خواستن‌اش

تمنایِ هر رگ

بی‌آنکه در میان باشد

خواهشی حتا؟

نهایتِ عاشقی‌ست این؟

آن وعده‌ی دیدارِ در فراسوی پیکرها؟

۲۲ خردادِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرودِ آوارگان

برای پری‌یوش گنجی

در معبرِ من

دیگر

هیچ چیز نجوا نمی‌کند:

نه نسیم و نه درخت

نه آبی درگذر.

شِرِّه شِرِّه نوحه‌یی گسیخته می‌جنبد

تنها

سیاه‌تر از شب

بر گرده‌ی سرگردانیِ‌ باد.

□

دور

شهرِ من آنجاست

تنها مانده

در غروبی هموار

که آسان نمی‌گذرد. ــ

شهرِ تاریک

با دو دریچه‌ی مهربان

که بازگشتِ دردناکِ مرا انتظار می‌کشد

در پس‌کوچه‌ی پنهان.

۲۸ خردادِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نلسن ماندلا

تو آن سوی زمینی در قفسِ سوزانت

من این سوی:

و خطِ رابطِ ما فارغ از شایبه‌ی زمان است

کوتاه‌ترین فاصله‌ی جهان است.

زی من به اعتماد دستی دراز کن

ای همسایه‌ی درد.

مَردَنگیِ شمعی لرزانی تو در وقاحتِ باد،

خُنیاگرِ مدیحی ازیادرفته‌ایم ما

در اُرجوزِه‌ی وَهن.

نه تو تنها

خوش‌نشینِ نُه‌توی ایثاری

که عاشقان

همه

خویشاوندانند

تا بیگانه نه انگاری.

با ما به اعتماد سرودی ساز کن

ای همسایه‌ی درد.

بهمنِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

يک مايه در دو مقام

به لئوناردو آلیشان

۱

دلم کَپَک زده، آه

که سطری بنویسم از تنگیِ‌ دل،

همچون مهتاب‌زده‌یی از قبیله‌ی آرش بر چَکادِ صخره‌یی

زِهِ جان کشیده تا بُنِ گوش

به رها کردنِ فریادِ آخرین.

□

کاش دلتنگی نیز نامِ کوچکی می‌داشت

تا به جانش می‌خواندی:

نامِ کوچکی

تا به مهر آوازش می‌دادی،

همچون مرگ

که نامِ کوچکِ زندگی‌ست

و بر سکّوبِ وداع‌اش به زبان می‌آوری

هنگامی که قطاربان

آخرین سوتش را بدمد

و فانوسِ سبز

به تکان درآید:

نامی به کوتاهیِ‌ آهی

که در غوغای آهنگینِ غلتیدنِ سنگینِ پولاد بر پولاد

به لب‌جُنبه‌یی بَدَل می‌شود:

به کلامی گفته و ناشنیده انگاشته

یا ناگفته‌یی شنیده پنداشته.

□

سطری

شَطری

شعری

نجوایی یا فریادی گلودَر

که به گوشی برسد یا نرسد

و مخاطبی بشنود یا نشنود

و کسی دریابد یا نه

که «چرا فریاد؟»

یا «با چه مایه از نیاز؟»

و کسی دریابد یا نه

که «مفهومی بود این یا مصداقی؟

صوت‌واژه‌یی بود این در آستانه‌ی زایشی یا فرسایشی؟

ناله‌ی مرگی بود این یا میلادی؟

فرمانِ رحیلِ قبیله‌مردی بود این یا نامردی؟

خانی که به وادی برکت راه می‌نماید

یا خائنی که به کج‌راهه‌ی نامرادی می‌کشاند؟»

و چه بر جای می‌مانَد آنگاه

که پیکانِ فریاد

از چِلّه

رها شود؟ ــ:

نیازی ارضا شده؟

پرتابه‌یی

به در از خویش

یا زخمی دیگر

به آماجِ خویشتن؟

و بگو با من بگو با من:

که می‌شنود

و تازه

چه تفسیر می‌کند؟

۲

غریوی رعدآسا

از اعماقِ نهانگاهِ طاقت‌زدگی:

غریوِ شوریده‌حال‌گونه‌یی گریخته از خویش

از بُرج‌واره‌ی بامی بی‌حفاظ...

غریوی

بی‌هیچ مفهومِ آشکار در گمان

بی‌هیچ معادلی در قاموسی، بی‌هیچ اشارتی به مصداقی.

به یکی «نه»

غریوکشِ شوریده‌حال را غُربت‌گیرتر می‌کنی:

به یکی «آری» اما

ــ چون با غرورِ همزبانی در او نظر کنی

خود به پژواکِ غریوی رهاتر از او بَدَل می‌شوی:

به شیهه‌واره‌ی دردی بی‌مرزتر از غریوِ شوریده‌سرِ به بام و بارو گریخته‌ــ:

و بیگارِ دلتنگی را

به مشغله‌ی جنون‌اش

میخ‌کوب می‌کنی.

۹ مردادِ ۱۳۶۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پرتوی که می‌تابد از کجاست؟

پرتوی که می‌تابد از کجاست؟

یکی نگاه کن

در کجای کهکشان می‌سوزد این چراغِ ستاره تا ژرفای پنهانِ ظلمات را به اعتراف بنشاند:

انفجارِ خورشیدِ آخرین

به نمایشِ اعماقِ غیاب

در ابعادِ دلهره.

□

آن

ماه نیست

دریچه‌ی تجربه است

تا یقین کنی که در فراسوی این جهازِ شکسته‌سُکّان نیز

آنچه می‌شنوی سازِ کَج‌کوکِ سکوت است.

تا

یقین کنی.

تنها

ماییم

ــ من و تو ــ

نظّارِگانِ خاموشِ این خلأ

دل‌افسردگانِ پادرجای

حیرانِ دریچه‌های انجمادِ همسفران.

دستادست ایستاده‌ایم

حیرانیم اما از ظلماتِ سردِ جهان وحشت نمی‌کنیم

نه

وحشت نمی‌کنیم.

تو را من در تابشِ فروتنِ این چراغ می‌بینم آن‌جا که تویی،

مرا تو در ظلمتکده‌ی ویران‌سرای من در می‌یابی

این‌جا که منم.

۵ شهریورِ ۱۳۶۸

خانه‌ی دهکده

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حوای دیگر

می‌شناسی ــ به خود گفته‌ام ــ

همانم که تو را سُفته‌ام

بسی پیش از آنکه خدا را تنهایی‌ آدمکش بر سرِ رحم آرد:

بسی پیش از آن که جانِ آدم را

پوک‌ترین استخوانِ تنش همدمی شود بُرَنده

جامه به سیب و گندم بَردَرنده

ازراه‌دربَرنده

یا آزادکننده به گردنکشی. ــ

غضروف‌پاره‌ی جُداسری.

□

می‌شناسی ــ به خود گفته‌ام ــ

همانم که تو را ساخته‌ام تو را پرداخته‌ام

غَرّه‌سرترین و خاکسارترین. ــ

مهری بی‌داعیه به راهت آورد

گرفت‌ات

آزادت کرد

بازت داشت

بر پایت داشت

و آنگاه

گردن‌فراز

به پای غرورآفرینَت سر گذاشت.

□

می‌شناسی، می‌دانم همانم.

۵ شهریورِ ۱۳۶۸

خانه‌ی دهکده

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ای کاش آب بودم...

به مفتون امینی

وسواسِ مهربانِ شعر

ای کاش آب بودم

گر می‌شد آن باشی که خود می‌خواهی. ــ

آدمی بودن

حسرتا!

مشکلی‌ست در مرزِ ناممکن. نمی‌بینی؟

ای کاش آب بودم ــ به خود می‌گویم ــ

نهالی نازک به درختی گَشن رساندن را

(ــ تا به زخمِ تبر بر خاک‌اش افکنند

در آتش سوختن را؟)

یا نشای سستِ کاجی را سرسبزی‌ جاودانه بخشیدن

(ــ از آن پیش‌تر که صلیبی‌ش آلوده کنند

به لخته‌لخته‌ی خونی بی‌حاصل؟)

یا به سیراب کردنِ لب‌تشنه‌یی

رضایتِ خاطری احساس کردن

(ــ حتا اگرش به زانو نشانده‌اند

در میدانی جوشان از آفتاب و عربده

تا به شمشیری گردنش بزنند؟

حیرت‌ات را بر نمی‌انگیزد

قابیلِ برادرِ خود شدن

یا جلادِ دیگراندیشان؟

یا درختی بالیده‌نابالیده را

حتا

هیمه‌یی انگاشتن بی‌جان؟)

□

می‌دانم می‌دانم می‌دانم

با اینهمه کاش ای‌کاش آب می‌بودم

گر توانستمی آن باشم که دلخواهِ من است.

آه

کاش هنوز

به بی‌خبری

قطره‌یی بودم پاک

از نَم‌باری

به کوهپایه‌یی

نه در این اقیانوسِ کشاکشِ بی‌داد

سرگشته‌موجِ بی‌مایه‌یی.

۳۰ شهریورِ ۱۳۶۸

خانه‌ی دهکده

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

تِک‌تِکِ ناگزیر را برمشمار...

کی با فنای تن ز تو کس دور می‌شود؟

شمع از گُداختن همگی نور می‌شود

حفیظ اصفهانی

تِک‌تِکِ ناگزیر را برمشمار که مهره‌های شمرده

نیم‌شمرده به جام می‌ریزد

به سکوتِ رامشگری گوش‌دار که واقعه‌یی چنان پُرملاط را حکایت می‌کند به صیغه‌ی ماضی

که قائمه‌های حقیقتی سرشار بود

گرچه چندین پُرخار.

به غیاب اندیشه مکن

گَشت و مَشتِ بی‌تاب و قرارِ این نگاه را دریاب

نگرانِ اندیشناکی‌ فردای تو

به صیغه‌ی حال.

نه

به غیابِ من منگر که هرگز حضوری به‌کمال نیز نبوده‌ام،

به طنینِ آوایی گوش‌دار که

تنها

به کوکِ زیر و بَمِ موسیقایی نامِ توست

اسماءِ طلسماتِ حرفاحرفِ نامِ تو را می‌داند

و از ژرفاهای ظلمات تا پَشَنگِ شعشعه‌ی الماس‌گونِ تاجِ بلندِ آخرین خورشید

تو را

تو را

تو را

همچنان تو را

می‌خواند.

۲۱ آبانِ ۱۳۶۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

توازیِ ردِّ ممتّدِ...

توازیِ ردِّ ممتّدِ دو چرخِ یکی گردونه

در علفزار...

□

جز بازگشت به چه می‌انجامد

راهی که پیموده‌ام؟

به کجا؟

سامانش کدام رُباطِ بی‌سامانی‌ست

با نهالِ خُشکی کَج‌مَج

کنارِ آبدانی تشنه، انباشته به آخال

درازگوشی سوده‌پُشت در ابری از مگس

و کجاوه‌یی درهم‌شکسته؟ ــ:

کجاست باراندازِ این تلاشِ به‌جان‌خریده به نقدِ تمامتِ عمر؟

کدام است دست‌آوردِ این همه راه؟ ــ:

کَرگوشان را

به چاووشی

ترانه‌یی خواندن

و کوران را

به ره‌آورد

عروسکانی رنگین از کولبارِ وصله‌بروصله برآوردن؟

۲۸ آبانِ ۱۳۶۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

چشم‌های ديوار

چشم‌های دیوار چشم‌های دریچه چشم‌های در

چشم‌هایِ آب چشم‌های نسیم چشم‌های کوه

چشم‌های خیر و چشم‌های شر

چشم‌های ریجه و رَخت و پَخت

چشمِ دریا و چشمِ ماهی

چشم‌های درخت

چشم‌های برگ و ریشه

چشم‌های برکه و نیزار

چشمِ سنگ و چشم‌های شیشه

چشمِ رشک

چشم‌های نگرانی

چشم‌های اشک

بُهت‌زده در ما می‌نگرند

نه ازآنرو که تو را دوست می‌دارم من

ازآنرو که ما

جهان را دوست می‌داریم.

۱۱ آذرِ ۱۳۶۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شيهه و سم‌ْضربه...

شيهه و سم‌ْضربه.

چهار سمندِ سرخوش

در شيبِ علف‌چَرِ رودررو:

دوردستِ تاريخ

در فاصله‌ی يک سنگ‌انداز.

۲۹ مردادِ ۱۳۶۹

سن‌هوزه

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

پاییزِ سن‌هوزه

برای منیژه قوامی

[آیدا با حیرت گفت: ــ درختِ لیموتُرش را

ببین که این وقتِ سال غرقِ شکوفه شده!

مگر پاییز نیست؟]

گرما و سرما در تعادلِ محض است و

همه چیزی در خاموشیِ مطلق

تا هیچ چیز پارسنگِ هم‌سنگیِ کفه‌ها نشود

و شاهینَکِ میزان

به وسواسِ تمام

لحظاتِ شباروزی کامل را

دادگرانه

میانِ روز و شبی که یکی در گذر است و یکی در راه

تقسیم کند

و اکنون

زمینِ مادر

در مدارش

سَبُک‌پای

از دروازه‌ی پاییز

می‌گذرد.

□

پگاه

چون چشم می‌گشایم

عطرِ شکوفه‌های چترِ بی‌ادعای لیموی تُرش

یورتِ هم‌سایگان را

به‌ناز

با هم پیوسته است.

آنگاه در می‌یابم

به یقین

که ماه نیز

شبِ دوش

می‌باید

بَدرِ تمام

بوده باشد!

□

کنارِ جهانِ مهربان

به مورمورِ اغواگرِ برکه می‌نگرم،

چشم بر هم می‌نهم

و برانگیخته از بلوغی رخوتناک

به دعوتِ مقاومت‌ناپذیرِ آب

محتاطانه

به سایه‌ی سوزانِ اندامش

انگشت

فرومی‌برم.

احساسِ عمیقِ مشارکت.

۱۰ شهریورِ ۱۳۶۹

سن‌هوزه

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در آستانه

حکایت : مطرب درآمد

هاسمیک : با آیدا،

ظلماتِ مطلقِ نابینایی : به ایرج کابلی

حجمِ قیرینِ نه‌درکجایی... : به واحد اسکندری

درپيچيده به خويش... : به زرین‌تاج و نورالدین سالمی

طبيعتِ بی‌جان : به میترا اسپهبد

در آستانه : باید اِستاد و فرود آمد

خلاصه‌ی احوال : چیزی به جا نماند

آن روز در اين وادی... : به یادِ زنده‌ی جاودان مرتضا کیوان

خاطره : شب

بر کدام جنازه زار می‌زند...؟ : بر کدام جنازه زار می‌زند این ساز؟

ما نیز... : به محمدجواد گلبن

قناری گفت... : به هوشنگ گلشیری

نه عادلانه نه زيبا بود... : نه عادلانه نه زیبا بود

آن روی ديگرت... : آن روی دیگرت

یکی کودک بودن... : به ایسای شاعر

ترانه : بر این کناره تا کرانه‌ی آمودریا

سِفْرِ شُهود : زمین را انعطافی نبود

قفس قفس اين قفس... : قفس

جوشان از خشم... : جوشان از خشم

بوسه : لب را با لب

گدایانِ بیابانی : سربه‌سر سرتاسر در سراسرِ دشت

ببر : آن دَلاّدَلِّ حیات

طرح‌های زمستانی : ۱

طرحِ بارانی : به جمشید لطفی

میلاد : ناگهان

قصه‌ی مردی که لب نداشت : یه مردی بود حسین‌قلی

حکایت

مطرب درآمد

با چکاوکِ سرزنده‌یی بر دسته‌ی سازش.

مهمانانِ سرخوشی

به پایکوبی برخاستند.

از چشمِ ینگه‌ی مغموم

آنگاه

یادِ سوزانِ عشقی ممنوع را

قطره‌یی

به زیر غلتید.

□

عروس را

بازوی آز با خود برد.

سرخوشانِ خسته پراکندند.

مطرب بازگشت

با ساز و

آخرین زخمه‌ها در سرش

شاباشِ کلان در کلاهش.

تالارِ آشوب تهی ماند

با سفره‌ی چیل و

کرسی‌ باژگون و

سکّوبِ خاموشِ نوازندگان

و چکاوکی مُرده

بر فرشِ سردِ آجُرش.

۶ فروردینِ ۱۳۶۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

هاسمیک

با آیدا،

در ستایشِ بانوی «مادر»

با خوشه‌های یاس آمده بودی

تأییدِ حضورت

کس را به شانه بر

باری نمی‌نهاد.

بلورِ سرانگشتانت که ده هِلالَکِ ماه بود

در معرضِ خورشید از حکایتِ مردی می‌گفت

که صفای مکاشفه بود

و هراسِ بیشه‌ی غُربت را

هجا به هجا

دریافته بود.

□

می‌خفتی

می‌آمدیم و می‌دیدیم

که جانت

ترنمِ بی‌گناهی‌ست

راست همچون سازی در توفانِ سازها

که تنها

به صدای خویش

گوش نمی‌دهد:

کلافی سردرخویش

گشوده می‌شود،

نغمه‌یی هوش‌رُبا

که جز در استدراکِ همگان

خودی نمی‌نماید.

نگاهت نمی‌کردیم، دریغا!

به مایه‌یی شیفته بودیم که در پسِ پُشتِ حضورِ مهتابی‌ات

حیات را

به کنایه درمی‌یافت.

کی چنین بربالیده بودی ای هِلالکِ ناخن‌هایت ده‌بار بلورِ حیات!

به کدام ساعتِ سعد

بربالیده بودی؟

آذرِ ۱۳۶۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ظلماتِ مطلقِ نابینایی

به ایرج کابلی

ظلماتِ مطلقِ نابینایی.

احساسِ مرگ‌زای تنهایی.

«ــ چه ساعتی‌ست؟ (از ذهنت می‌گذرد)

چه روزی

چه ماهی

از چه سالِ کدام قرنِ کدام تاریخِ کدام سیاره؟»

تک‌سُرفه‌یی ناگاه

تنگ از کنارِ تو.

آه، احساسِ رهایی‌بخشِ همچراغی!

۱ مهرِ ۱۳۷۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حجمِ قیرینِ نه‌درکجایی...

به واحد اسکندری

حجمِ قیرینِ نه‌درکجایی،

نادَرکجایی و بی‌درزمانی.

و آنگاه

احساسِ سرانگشتانِ نیازِ کسی را جُستن

در زمان و مکان

به مهربانی:

«ــ من هم اینجا هستم!»

پچپچه‌یی که غلتاغلت تکرار می‌شود

تا دوردست‌های لامکانی.

□

کشفِ سحابی‌ مرموزِ هم‌داستانی

در تلنگرِ زودگذرِ شهابی انسانی.

۱ مهرِ ۱۳۷۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

درپيچيده به خويش...

به زرین‌تاج و نورالدین سالمی

درپیچیده به خویش جنین‌وار

که پیرامنت انکارِ تو می‌کند،

در چنبره‌ی خوفِ سیاهی به زهدان ماننده

در ظلماتی از غلظتِ سُرخِ کینه یا تحقیر.

«ــ رها شو تا به معرکه‌ی جدال درآیی

حتا به هیأتِ شکل‌نایافته جنینی!»

میلادت مبارک ای واحدِ آماری

ای قربانیِ کاهشِ نوزادْمرگی!

۱ مهرِ ۱۳۷۰

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

طبيعتِ بی‌جان

به میترا اسپهبد

دسته‌ی کاغذ

بر میز

در نخستین نگاهِ آفتاب.

کتابی مبهم و

سیگاری خاکسترشده کنارِ فنجانِ چای از یادرفته.

بحثی ممنوع

در ذهن.

آذرِ ۱۳۷۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

در آستانه

باید اِستاد و فرود آمد

بر آستانِ دری که کوبه ندارد،

چرا که اگر به‌گاه آمده‌باشی دربان به انتظارِ توست و

اگر بی‌گاه

به درکوفتن‌ات پاسخی نمی‌آید.

کوتاه است در،

پس آن به که فروتن باشی.

آیینه‌یی نیک‌پرداخته توانی بود

آنجا

تا آراستگی را

پیش از درآمدن

در خود نظری کنی

هرچند که غلغله‌ی آن سوی در زاده‌ی توهمِ توست نه انبوهی‌ِ مهمانان،

که آنجا

تو را

کسی به انتظار نیست.

که آنجا

جنبش شاید،

اما جُنبنده‌یی در کار نیست:

نه ارواح و نه اشباح و نه قدیسانِ کافورینه به کف

نه عفریتانِ آتشین‌گاوسر به مشت

نه شیطانِ بُهتان‌خورده با کلاهِ بوقیِ منگوله‌دارش

نه ملغمه‌ی بی‌قانونِ مطلق‌های مُتنافی. ــ

تنها تو

آنجا موجودیتِ مطلقی،

موجودیتِ محض،

چرا که در غیابِ خود ادامه می‌یابی و غیابت

حضورِ قاطعِ اعجاز است.

گذارت از آستانه‌ی ناگزیر

فروچکیدن قطره‌ قطرانی‌ست در نامتناهی‌ ظلمات:

«ــ دریغا

ای‌کاش ای‌کاش

قضاوتی قضاوتی قضاوتی

درکار درکار درکار

می‌بود!» ــ

شاید اگرت توانِ شنفتن بود

پژواکِ آوازِ فروچکیدنِ خود را در تالارِ خاموشِ کهکشان‌های بی‌خورشیدــ

چون هُرَّستِ آوارِ دریغ

می‌شنیدی:

«ــ کاشکی کاشکی

داوری داوری داوری

درکار درکار درکار درکار...»

اما داوری آن سوی در نشسته است، بی‌ردای شومِ قاضیان.

ذاتش درایت و انصاف

هیأتش زمان. ــ

و خاطره‌ات تا جاودانِ جاویدان در گذرگاهِ ادوار داوری خواهد شد.

□

بدرود!

بدرود! (چنین گوید بامدادِ شاعر:)

رقصان می‌گذرم از آستانه‌ی اجبار

شادمانه و شاکر.

از بیرون به درون آمدم:

از منظر

به نظّاره به ناظر. ــ

نه به هیأتِ گیاهی نه به هیأتِ پروانه‌یی نه به هیأتِ سنگی نه به هیأتِ برکه‌یی، ــ

من به هیأتِ «ما» زاده شدم

به هیأتِ پُرشکوهِ انسان

تا در بهارِ گیاه به تماشای رنگین‌کمانِ پروانه بنشینم

غرورِ کوه را دریابم و هیبتِ دریا را بشنوم

تا شریطه‌ی خود را بشناسم و جهان را به قدرِ همت و فرصتِ خویش معنا دهم

که کارستانی از این‌دست

از توانِ درخت و پرنده و صخره و آبشار

بیرون است.

انسان زاده شدن تجسّدِ وظیفه بود:

توانِ دوست‌داشتن و دوست‌داشته‌شدن

توانِ شنفتن

توانِ دیدن و گفتن

توانِ اندُهگین و شادمان‌شدن

توانِ خندیدن به وسعتِ دل، توانِ گریستن از سُویدای جان

توانِ گردن به غرور برافراشتن در ارتفاعِ شُکوهناکِ فروتنی

توانِ جلیلِ به دوش بردنِ بارِ امانت

و توانِ غمناکِ تحملِ تنهایی

تنهایی

تنهایی

تنهایی عریان.

انسان

دشواری وظیفه است.

□

دستانِ بسته‌ام آزاد نبود تا هر چشم‌انداز را به جان دربرکشم

هر نغمه و هر چشمه و هر پرنده

هر بَدرِ کامل و هر پَگاهِ دیگر

هر قلّه و هر درخت و هر انسانِ دیگر را.

رخصتِ زیستن را دست‌بسته دهان‌بسته گذشتم دست و دهان بسته

گذشتیم

و منظرِ جهان را

تنها

از رخنه‌ی تنگ‌چشمی‌ حصارِ شرارت دیدیم و

اکنون

آنک دَرِ کوتاهِ بی‌کوبه در برابر و

آنک اشارتِ دربانِ منتظر! ــ

دالانِ تنگی را که درنوشته‌ام

به وداع

فراپُشت می‌نگرم:

فرصت کوتاه بود و سفر جانکاه بود

اما یگانه بود و هیچ کم نداشت.

به جان منت پذیرم و حق گزارم!

(چنین گفت بامدادِ خسته.)

۲۹ آبانِ ۱۳۷۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

خلاصه‌ی احوال

چیزی به جا نماند

حتا

که نفرینی

بدرقه‌ی راهم کند.

با اذانِ بی‌هنگامِ پدر

به جهان آمدم

در دستانِ ماماچه‌پلیدک

که قضا را

وضو ساخته بود.

هوا را مصرف کردم

اقیانوس را مصرف کردم

سیاره را مصرف کردم

خدا را مصرف کردم

و لعنت شدن را، بر جای،

چیزی به جای بِنَماندم.

۴ آبانِ ۱۳۷۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آن روز در اين وادی...

به یادِ زنده‌ی جاودان مرتضا کیوان

آن روز در این وادی پاتاوه گشادیم

که مرده‌یی اینجا در خاک نهادیم.

چراغش به پُفی مُرد و

ظلمت به جانش درنشست

اما

چشم‌اندازِ جهان

همچنان شناور ماند

در روزِ جهان.

مُردِ‌گان

در شبِ خویش

از مشاهده بی‌بهره می‌مانند

اما بندِ نافِ پیوند

هم از آن‌دست

به جای است. ــ

یکی واگَرد و به دیروز نگاهی کن:

آن سوی فرداها بود که جهان به آینده پا نهاد.

۷ فروردینِ ۱۳۷۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

خاطره

شب

سراسر

زنجيرِ زنجره بود

تا سحر،

سحرگه

به‌ناگاه با قُشَعْريره‌ی درد

در لطمه‌ی جانِ ما

جنگل

از خواب واگشود

مژگانِ حيرانِ برگش را

پلکِ آشفته‌ی مرگش را،

و نعره‌ی اُزگَلِ ارّه‌ زنجيری

سُرخ

بر سبزیِ‌ نگرانِ دره

فروريخت.

□

تا به کسالتِ زردِ تابستان پناه آريم

دلشکسته

به‌ترکِ کوه گفتيم.

۱۲ شهريورِ ۱۳۷۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بر کدام جنازه زار می‌زند...؟

بر کدام جنازه زار می‌زند این ساز؟

بر کدام مُرده‌ی پنهان می‌گرید

این سازِ بی‌زمان؟

در کدام غار

بر کدام تاریخ می‌موید این سیم و زِه، این پنجه‌ی نادان؟

بگذار برخیزد مردمِ بی‌لبخند

بگذار برخیزد!

زاری در باغچه بس تلخ است

زاری بر چشمه‌ی صافی

زاری بر لقاحِ شکوفه بس تلخ است

زاری بر شراعِ بلندِ نسیم

زاری بر سپیدارِ سبزبالا بس تلخ است.

بر برکه‌ی لاجوردینِ ماهی و باد چه می‌کند این مدیحه‌گوی تباهی؟

مطربِ گورخانه به شهر اندر چه می‌کند

زیرِ دریچه‌های بی‌گناهی؟

بگذار برخیزد مردمِ بی‌لبخند

بگذار برخیزد!

۱۸ شهریورِ ۱۳۷۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ما نیز...

به محمدجواد گلبن

ما نیز روزگاری

لحظه‌یی سالی قرنی هزاره‌یی ازاین پیش‌تَرَک

هم در این‌جای ایستاده بودیم،

بر این سیّاره بر این خاک

در مجالی تنگ ــ هم‌ازاین‌دست ــ

در حریرِ ظلمات، در کتانِ آفتاب

در ایوانِ گسترده‌ی مهتاب

در تارهای باران

در شادَرْوانِ بوران

در حجله‌ی شادی

در حصارِ اندوه

تنها با خود

تنها با دیگران

یگانه در عشق

یگانه در سرود

سرشار از حیات

سرشار از مرگ.

□

ما نیز گذشته‌ایم

چون تو بر این سیاره بر این خاک

در مجالِ تنگِ سالی چند

هم از این‌جا که تو ایستاده‌ای اکنون

فروتن یا فرومایه

خندان یا غمین

سبک‌پای یا گران‌بار

آزاد یا گرفتار.

□

ما نیز

روزگاری

آری.

آری

ما نیز

روزگاری...

۲۲ مهرِ ۱۳۷۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

قناری گفت...

به هوشنگ گلشیری

قناری گفت: ــ کُره‌ی ما

کُره‌ی قفس‌ها با میله‌های زرین و چینه‌دانِ چینی.

ماهی‌ سُرخِ سفره‌ی هفت‌سین‌اش به محیطی تعبیر کرد

که هر بهار

متبلور می‌شود.

کرکس گفت: ــ سیاره‌ی من

سیاره‌ی بی‌همتایی که در آن

مرگ

مائده می‌آفریند.

کوسه گفت: ــ زمین

سفره‌ی برکت‌خیزِ اقیانوس‌ها.

انسان سخنی نگفت

تنها او بود که جامه به تن داشت

و آستینش از اشک تَر بود.

۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نه عادلانه نه زيبا بود...

نه عادلانه نه زیبا بود

جهان

پیش از آن که ما به صحنه برآییم.

به عدلِ دست‌نایافته اندیشیدیم

و زیبایی

در وجود آمد.

۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آن روی ديگرت...

آن روی دیگرت

زشتی‌ هلاکت‌باری‌ست

ای نیمرخِ حیات‌بخشِ ژانوس!

۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

یکی کودک بودن...

به ایسای شاعر

یکی کودک بودن

آه!

یکی کودک بودن در لحظه‌ی غرشِ آن توپِ آشتی

و گردشِ مبهوتِ سیبِ سُرخ

بر آیینه.

یکی کودک بودن

در این روزِ دبستانِ بسته

و خِش‌خشِ نخستین برفِ سنگین‌بار

بر آدمکِ سردِ باغچه.

□

در این روزِ بی‌امتیاز

تنها

مگر

یکی کودک بودن.

۲۶ فروردینِ ۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ترانه

بر این کناره تا کرانه‌ی آمودریا

آبی می‌گذشت که دگر نیست:

رودی که به روزگارانِ دراز سُرید و از یاد شد

رودی که فروخشکید و بر باد شد.

بر این امواج تا رودبارانِ سند

زورقی می‌گذشت که دگر نیست:

زورقی که روزی چند در خاطری نقش بست

وانگه به خرسنگی برآمد و درهم شکست.

بر این زورق از بندری به شهرْبندری

زورق‌بانی پارو می‌کشید که دگر نیست:

پاروکشی که هر سفر شوریده دختری‌ش دیده به راه داشت

که به امیدی مبهم نهالِ آرزویی به دل می‌کاشت.

بر این رودِ پادرجای

امیدی درخشید که دگر نیست:

امیدِ سعادتی که پابرجا می‌نمود

لیکن در بسترِ خویش به جز خوابی گذرا نبود.

تیرِ ۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سِفْرِ شُهود

زمین را انعطافی نبود

سیاره‌یی آتی بود

لُکِّه سنگی بود

آونگ

که هنوز مدار نمی‌شناخت زمین،

و سرگذشتِ سُرخش

تنها

التهابی درک‌ناشده بود

فراپیشِ زمان.

سنگ‌پاره‌یی بی‌تمیز که در خُشکای خمیره‌اش هنوز

«خود» را خبر از «خویشتن» نبود،

که هنوز نه بهشتی بود

نه ماری و سیبی،

نه انجیربُنی که برگش

درزِ گندم را

شرم آموزد

از آن پس که بشکافد

از آن پس که سنگ‌پاره واشِکافد

و زمین به اُلگوی ما شیار و تخمه شود:

سیّاره‌یی به عشوه گریزان

بر مدارِ خشک و خیس‌اش

نا‌ آگاه از میلاد و

بی‌خبر از مرگ.

چه به یکدیگر ماننده! شگفتا، چه به یکدیگر ماننده!

□

حضوری مشکوک در درون و

حضوری مشکوک در برون

مرزی مشکوک میانِ برون و درون ــ

عشق را چگونه بازشناختی؟

کجا پنهان بود حضورِ چنین آگاهت

بر آن توده‌ی بی‌ادراک

در آن رُستاقِ کوتاهنوز؟

خفته‌ی بیدارِ کدام بستر بودی

کدام بسترِ ناگشوده؟

نوزاده‌ی بالغِ کدام مادر بودی

کدام دوشیزه‌ْمادرِ نابِسوده؟

سنگ

از تو

خاکِ بُستانی شدن چگونه آموخت؟

خاک

از تو

شیارِ پذیرا شدن چگونه آموخت؟

بذر

از شیار

امانِ محبت جُستن

جهان را

مَضیفِ مهربانِ گرسنگی خواستن

زنبور و پرنده را

بشارتِ شهد و سرود آوردن

ریشه را در ظلمات

به ضیافتِ آب و آفتاب بردن

چشم

بر جلوه‌ی هستی گشودن و

چشم از حیات بربستن و

باز

گرسنه گداوار

دیده به زندگی گشودن

مردن و بازآمدن و دیگرباره بمردن...

این همه را

از کجا آموختی؟

□

آن پاره‌سنگِ بی‌نشان بودم من در آن التهابِ نخستین

آن پاره‌ْسکونِ خاموش بودم من در آن ملالِ بی‌خویشتنی

آن بوده‌ی بی‌مکان بودم من

آن باشنده‌ی بی‌زمان. ــ

به کدام ذکرم آزاد کردی

به کدام طلسمِ اعظم

به کدام لمسِ سرانگشتِ جادوی؟

از کجا دریافتی درختِ اسفندگان

بهاران را با احساسِ سبزِ تو سلام می‌گوید

و ببرِ بیشه

غرورش را در آیینه‌ی احساسِ تو می‌آراید؟

از کجا دانستی؟

□

هنوز این آن پرسشِ سوزان است،

و چراغِ کهکشان را

به پُفی چه دردناک خاموش می‌کند اندوهِ این ندانستن:

برگِ بی‌ظرافتِ آن باغِ هرگزتاهنوز

عشق را

ناشناخته

بَرابَرْنهادِ آزرم

چگونه کرد؟

(هنوز

این

آن پرسشِ سوزان است.)

۷ دیِ ۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

قفس قفس اين قفس...

قفس

قفس این قفس این قفس...

پرنده

در خوابش از یاد می‌بَرَد

من اما در خواب می‌بینمش،

که خود

به بیداری

نقشی به کمالم

از قفس.

□

از ما دو

کدام؟ ــ

تو که زندانت تو را زمزمه می‌کند

یا من

که غریوِ خود را نیز

نمی‌شنوم؟

تو که زندانت مرا غریو می‌کشد،

یا من

که زمزمه‌ی تو

در این بهارانم

مجالِ باغ و دماغِ سبزه‌زار نمی‌دهد؟ ــ

از ما دو

کدام؟

□

قفس

این زمزمه

این غریو

این بهاران

این قفس این قفس این قفس ای امان!

۲۲ فروردینِ ۱۳۷۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

جوشان از خشم...

جوشان از خشم

مسلسل را به زمین کوفت

دندان به دندان بَرفشرده

کلوخ‌ْپاره‌یی برداشت با دشنامی زشت

و با دشنامی زشت

بَرابَریان را هدف گرفت.

هم‌سنگران خنده‌ها نهان کردند.

سهراب گفت:

ــ آه! دیدی؟

سرانجام

او نیز...

۱۱ اردیبهشتِ ۱۳۷۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

بوسه

لب را با لب

در این سکوت

در این خاموشی‌ گویا

گویاتر از هرآنچه شگفت‌انگیزتر کرامتِ آدمی به شمار است

در رشته‌ی بی‌انتهای معجزتی که اوست...

در این اعترافِ خاموش،

در این «همان»

که توانَد در میان نهاد

با لبی

لبی

بی‌وساطتِ آنچه شنودن را باید...

آن احساسِ عمیقِ امان، در این پیرانه‌سر

که هنوز

پرواز در تداوم است

هم ازآنگونه کز آغاز:

رابطه‌یی معجزآیت

از یقینی که در آن آشیان گذشت

در پایانِ این بهاران

تا گمانی که به خاطری گذرد

در آغازِ یکی خزان.

۱۵ خردادِ ۱۳۷۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

گدایانِ بیابانی

سربه‌سر سرتاسر در سراسرِ دشت

راه به پایان بُرده‌اند

گدایانِ بیابانی.

پای‌آبله

مُرده‌اند

بر دو راهه‌ها همه،

در تساوی‌ فاصله با تو ــ ای نزدیک‌ترین چای‌خانه‌ی اُتراق! ــ

از لَه‌لَهِ سوزانِ بادِ سام

تا لاه‌لاهِ بی‌امانِ سوزِ زمستانی

گدایانِ بیابانی.

۲۸ مردادِ ۱۳۷۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ببر

آن دَلاّدَلِّ حیات

که استتارِ مراقبتش

در زخمِ خاک

سراسر

نفسی فروخورده را مانَد.

سایه و زرد

مرگِ خاموش را مانَد،

مرگِ خفته را و قیلوله‌ی خوف را.

هر کَشاله‌اش کِیفی بی‌قرار است

نهان

در اعصابِ گرسنگی،

سایه‌ی بهمنی

به خویش اندر چپیده به هیأتِ اعماق.

هر سکون‌اش

لحظه‌ی مقدرِ چنگالِ نامنتظر،

جلگه‌ی برف‌پوش

سراسر

اعلامِ حضورِ پنهانش:

به خون درغلتیدنِ خفتگانِ بی‌خبری

در گُرده‌گاهِ تاریخ.

□

ای به خوابِ خرگوران فروشده

به نوازشِ دستانِ شرورِ یکی بدنهاد!

ای زنجیرِ خواب گسسته به آوازِ پای رهگذری خوش‌سگال!

۱۷ آذرِ ۱۳۷۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

طرح‌های زمستانی

۱

چرکمرد‌گیِ‌ پُرجوش و جنجالِ کلاغان و

سپیدی‌ِ درازگوی برف...

ته‌سُفره‌ی تکانیده به مرزِ کَرت

تنها حادثه است.

مردِ پُشتِ دریچه‌ی زردتاب

به خورجینِ کنارِ در می‌نگرد.

جهان

اندوه‌گن

رها شده با خویش.

و در آن سوی نهالستانِ عریان

هیچ چیز از واقعه سخنی نمی‌گوید.

۲۱ بهمنِ ۱۳۷۵

۲

آسمان

بی‌گذر از شفق

به تاریکی درنشست.

دودِ رقیق

از در و درزِ بام

بوی تپاله می‌پراکَنَد.

کنارِ چراغِ کلبه

نقلی ناشنیده می‌گوید بوته‌ی زرد و سُرخِ سَربند

و در تَویله‌ی تاریک

هنوز از گُرده‌ی یابوی خسته

بخار بر می‌خیزد.

۳۱ بهمنِ ۱۳۷۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

طرحِ بارانی

به جمشید لطفی

منطقِ لطیفِ شادی

چیزی به دُمبِ سکوتِ سیاسنگینِ فضا آویخت

تا لحظه‌ی‌ انفجارِ کبریتِ خفه در صندوقِ افق

خاموشی شود

و عبورِ فصیحِ موکبِ رگبار

بیاغازد.

برق و

ناوکِ پُرانکسارِ پولادِ سپید و

طبله‌طبله

غَلتِ بی‌کوکِ طبلِ رعد

بر بسترِ تشنه‌ی خاک.

خاک و

پای‌کوبانِ فصیحِ نوباوگانِ شادِ باران

در بارانی‌های خیسِ خویش.

آنگاه

جهان به‌تمامی:

زمین و زمان به‌تمامی و

آسمان به‌تمامی.

و آنگاه

سکوتِ مقدسِ خورشیدِ بشسته‌روی

بر سجاده‌ی خاک،

و درنگِ سنگینِ ساتورِ خونین

در قربانگاهِ بی‌داعیه‌ی فلق.

درنگِ سنگینِ ساتورِ خونین و

نزولِ لَختالَختِ تاریکی

چون خواب،

چونان لغزشِ خاکستری‌ خوابی بی‌گاه

بر خاک.

۲۸ فروردینِ ۱۳۷۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

میلاد

ناگهان

عشق

آفتاب‌وار

نقاب برافکند

و بام و در

به صوتِ تجلی

درآکند،

شعشعه‌ی آذرخش‌وار

فروکاست

و انسان

برخاست.

۵ اردیبهشتِ ۱۳۷۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

قصه‌ی مردی که لب نداشت

یه مردی بود حسین‌قلی

چشاش سیا لُپاش گُلی

غُصه و قرض و تب نداشت

اما واسه خنده لب نداشت. ــ

خنده‌ی بی‌لب کی دیده؟

مهتابِ بی‌شب کی دیده؟

لب که نباشه خنده نیس

پَر نباشه پرنده نیس.

□

شبای درازِ بی‌سحر

حسین‌قلی نِشِس پکر

تو رختخوابش دمرو

تا بوقِ سگ اوهو اوهو.

تمومِ دنیا جَم شدن

هِی راس شدن هِی خم شدن

فرمایشا طبق طبق

همگی به دورش وَقّ و وقّ

بستن به نافش چپ و راس

جوشونده‌ی ملاپیناس

دَم‌اش دادن جوون و پیر

نصیحتای بی‌نظیر:

«ــ حسین‌قلی غصه‌خورَک

خنده نداری به درک!

خنده که شادی نمی‌شه

عیشِ دومادی نمی‌شه.

خنده‌ی لب پِشکِ خَره

خنده‌ی دل تاجِ سره،

خنده‌ی لب خاک و گِله

خنده‌ی اصلی به دِله...»

حیف که وقتی خوابه دل

وز هوسی خرابه دل،

وقتی که هوای دل پَسه

اسیرِ چنگِ هوسه،

دلسوزی از قصه جداس

هرچی بگی بادِ هواس!

□

حسین‌قلی با اشک و آه

رف دَمِ باغچه لبِ چاه

گُف: «ــ ننه‌چاه، هلاکتم

مرده‌ی خُلقِ پاکتم!

حسرتِ جونم رُ دیدی

لبتو امونت نمیدی؟

لبتو بِدِه خنده کنم

یه عیشِ پاینده کنم.»

ننه‌چاهه گُف: «ــ حسین‌قلی

یاوه نگو، مگه تو خُلی؟

اگه لَبمو بِدَم به تو

صبح، چه امونَت چه گرو،

واسه‌یی که لب تَر بکنن

چی‌چی تو سماور بکنن؟

«ضو» بگیرن «رَت» بگیرن

وضو بی‌طاهارت بگیرن؟

ظهر که می‌باس آب بکشن

بالای باهارخواب بکشن،

یا شب میان آب ببرن

سبو رُ به سرداب ببرن،

سطلو که بالا کشیدن

لبِ چاهو این‌جا ندیدن

کجا بذارن که جا باشه

لایقِ سطلِ ما باشه؟»

دید که نه وال‌ّلا، حق می‌گه

گرچه یه خورده لَق می‌گه.

□

حسین‌قلی با اشک و آ

رَف لبِ حوضِ ماهیا

گُف: «ــ باباحوضِ تَرتَری

به آرزوم راه می‌بری؟

میدی که امانت ببرم

راهی به حاجت ببرم

لب‌تو روُ مَرد و مردونه

با خودم یه ساعت ببرم؟»

حوض‌ْبابا غصه‌دار شد

غم به دلش هَوار شد

گُف: «ــ بَبَه جان، بِگَم چی

اگر نَخوام که همچی

نشکنه قلبِ نازِت

غم نکنه درازِت:

حوض که لبش نباشه

اوضاش به هم می‌پاشه

آبش می‌ره تو پِی‌گا

به‌کُل می‌رُمبه از جا.»

دید که نه وال‌ّلا، حَقّه

فوقش یه خورده لَقّه.

□

حسین‌قلی اوهون‌اوهون

رَف تو حیاط، به پُشتِ بون

گُف: «ــ بیا و ثواب بکن

یه خیرِ بی‌حساب بکن:

آباد شِه خونِمونت

سالم بمونه جونت!

با خُلقِ بی‌بائونه‌ت

لبِتو بده اَمونت

باش یه شیکم بخندم

غصه رُ بار ببندم

نشاطِ یامُف بکنم

کفشِ غمو چَن ساعتی

جلوِ پاهاش جُف بکنم.»

بون به صدا دراومد

به اشک و آ دراومد:

«ــ حسین‌قلی، فدات شَم،

وصله‌ی کفشِ پات شَم

می‌بینی چی کردی با ما

که خجلتیم سراپا؟

اگه لبِ من نباشه

جا نُوْدونی م کجا شِه؟

بارون که شُرشُرو شِه

تو مُخِ دیفار فرو شِه

دیفار که نَم کشینِه

یِه‌هُوْ از پا نِشینه،

هر بابایی میدونه

خونه که رو پاش نمونه

کارِ بونشم خرابه

پُلش اون ورِ آبه.

دیگه چه بونی چه کَشکی؟

آب که نبود چه مَشکی؟»

دید که نه والّ‌لا، حق می‌گه

فوقش یه خورده لَق می‌گه.

□

حسین‌قلی، زار و زبون

وِیْلِه‌زَنون گریه‌کنون

لبش نبود خنده می‌خواس

شادی پاینده می‌خواس.

پاشد و به بازارچه دوید

سفره و دستارچه خرید

مُچ‌پیچ و کولبار و سبد

سبوچه و لولِنگ و نمد

دوید این سرِ بازار

دوید اون سرِ بازار

اول خدا رُ یاد کرد

سه تا سِکّه جدا کرد

آجیلِ کارگشا گرفت

از هم دیگه سَوا گرفت

که حاجتش روا بِشه

گِرَه‌ش ایشال‌ّلا وابشه

بعد سرِ کیسه واکرد

سکه‌ها رو جدا کرد

عرض به حضورِ سرورم

چی بخرم چی‌چی نخرم:

خرید انواعِ چیزا

کیشمیشا و مَویزا،

تا نخوری ندانی

حلوای تَن‌تَنانی،

لواشک و مشغولاتی

آجیلای قاتی‌پاتی

اَرده و پادرازی

پنیرِ لقمه‌ْقاضی،

خانُمایی که شومایین

آقایونی که شومایین:

با هَف عصای شیش‌منی

با هف‌تا کفشِ آهنی

تو دشتِ نه آب نه علف

راهِشو کشید و رفت و رَف

هر جا نگاش کشیده شد

هیچ‌چی جز این دیده نشد:

خشکه‌کلوخ و خار و خس

تپه و کوهِ لُخت و بس:

قطارِ کوهای کبود

مثِ شترای تشنه بود

پستونِ خشکِ تپه‌ها

مثِ پیره‌زن وختِ دعا.

«ــ حسین‌قلی غصه‌خورک

خنده نداشتی به درک!

خوشی بیخِ دندونت نبود

راهِ بیابونت چی بود؟

راهِ درازِ بی‌حیا

روز راه بیا شب راه بیا

هف روز و شب بکوب‌بکوب

نه صُب خوابیدی نه غروب

سفره‌ی بی‌نونو ببین

دشت و بیابونو ببین:

کوزه‌ی خشکت سرِ راه

چشمِ سیات حلقه‌ی چاه

خوبه که امیدت به خداس

وگرنه لاشخور تو هواس!»

□

حسین‌قلی، تِلُوخورون

گُشنه و تشنه نِصبِه‌جون

خَسّه خَسّه پا می‌کشید

تا به لبِ دریا رسید.

از همه چی وامونده بود

فقط‌م یه دریا مونده بود.

«ــ ببین، دریای لَم‌لَم

فدای هیکلت شَم

نمی‌شه عِزتت کم

از اون لبِ درازوت

درازتر از دو بازوت

یه چیزی خِیرِ ما کُن

حسرتِ ما دوا کُن:

لبی بِده اَمونت

دعا کنیم به جونت.»

«ــ دلت خوشِه حسین‌قلی

سرِ پا نشسته چوتولی.

فدای موی بورِت!

کو عقلت کو شعورِت؟

ضررای کارو جَم بزن

بساطِ ما رو هم نزن!

مَچِّده و مناره‌ش

یه دریاس و کناره‌ش.

لبِشو بدم، کو ساحلش؟

کو جیگَرَکی‌ش کو جاهلش؟

کو سایبونش کو مشتریش؟

کو فوفولش و کو نازپَری‌ش؟

کو نازفروش و نازخرِش؟

کو عشوه‌یی‌ش کو چِش‌چَرِش؟»

□

حسین‌قلی، حسرت به دل

یه پاش رو خاک یه پاش تو گِل

دَساش از پاهاش درازتَرَک

برگشت خونه‌ش به حالِ سگ.

دید سرِ کوچه راه‌به‌راه

باغچه و حوض و بوم و چاه

هِرتِه‌زَنون ریسه می‌رن

می‌خونن و بشکن می‌زنن:

«ــ آی خنده خنده خنده

رسیدی به عرضِ بنده؟

دشت و هامونو دیدی؟

زمین و زَمونو دیدی؟

انارِ گُلگون می‌خندید؟

پِسّه‌ی خندون می‌خندید؟

خنده زدن لب نمی‌خواد

داریه و دُمبَک نمی‌خواد:

یه دل می‌خواد که شاد باشه

از بندِ غم آزاد باشه

یه بُر عروسِ غصه رُ

به تَئنایی دوماد باشه!

حسین‌قلی!

حسین‌قلی!

حسین‌قلی حسین‌قلی حسین‌قلی!»

تابستانِ ۱۳۳۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

حدیث بی‌قراری ماهان

سراسرِ روز : سراسرِ روز

نوروز در زمستان : سالی

می‌دانستند دندان برای... : می‌دانستند دندان برای تبسم نیز هست و

از خود با خويش : برای عباس جعفری

آشتی : «ــ اقیانوس است آن:

غرشِ خامِ تندرهای پوده... : در معرفی‌ ندا ابکاری

زنان و مردانِ سوزان... : زنان و مردانِ سوزان

ما فریاد می‌زدیم... : ما فریاد می‌زدیم: «چراغ! چراغ!»

The Day After : در واپسین دم

سرودِ ششم : شگفتا

شب‌بیداران : همه شب حیرانش بودم،

شبانه : ــ بی‌آرزو چه می‌کنی ای دوست؟

شرقاشرقِ شادیانه... : شرقاشرقِ شادیانه به اوجِ آسمان

نگران، آن دو چشمان است... : نگران،

با تخلصِ خونينِ بامداد : مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که خروسِ سحرگهی

چاهِ شغاد را ماننده... : چاهِ شغاد را ماننده

چون فورانِ فحل‌ْمستِ آتش... : یاد مختاری و پوینده

نخستين که در جهان ديدم... : به دکتر جهانگیر رأفت

نخستين از غلظه‌ی پنيرک... : نخستین

کژمژ و بی‌انتها... : کژمژ و بی‌انتها

سراسرِ روز

سراسرِ روز

پیرزنانی آراسته

آسان‌گیر و مهربان و خندان از برابرِ خوابگاهِ من گذشتند.

نیم‌شب پلنگکِ پُرهیاهوی قاشقکی برخاست

از خیالم گذشت که پیرزنان باید به پایکوبی برخاسته باشند.

سحرگاهان پرستار گفت بیمارِ اتاقِ مجاور مُرده است.

پاریس، بیمارستانِ لاری بوآزیه

۱۳۵۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نوروز در زمستان

سالی

نوروز

بی‌چلچله بی‌بنفشه می‌آید،

بی‌جنبشِ سردِ برگِ نارنج بر آب

بی گردشِ مُرغانه‌ی رنگین بر آینه.

سالی

نوروز

بی‌گندمِ سبز و سفره می‌آید،

بی‌پیغامِ خموشِ ماهی از تُنگِ بلور

بی‌رقصِ عفیفِ شعله در مردنگی.

سالی

نوروز

همراهِ به‌درکوبی‌ مردانی

سنگینی‌ بارِ سال‌هاشان بر دوش:

تا لاله‌ی سوخته به یاد آرد باز

نامِ ممنوع‌اش را

و تاقچه‌ی گناه

دیگر بار

با احساسِ کتاب‌های ممنوع

تقدیس شود.

در معبرِ قتلِ عام

شمع‌های خاطره افروخته خواهد شد.

دروازه‌های بسته

به‌ناگاه

فراز خواهد شد

دستانِ اشتیاق

از دریچه‌ها دراز خواهد شد

لبانِ فراموشی

به خنده باز خواهد شد

و بهار

در معبری از غریو

تا شهرِ خسته

پیش‌باز خواهد شد.

سالی

آری

بی‌گاهان

نوروز

چنین

آغاز خواهد شد.

نوروزِ ۱۳۵۶ و پاییزِ ۱۳۷۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

می‌دانستند دندان برای...

می‌دانستند دندان برای تبسم نیز هست و

تنها

بردریدند.

□

چند دریا اشک می‌باید

تا در عزای اُردواُردو مُرده بگرییم؟

چه مایه نفرت لازم است

تا بر این دوزخ‌دوزخ نابکاری بشوریم؟

۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

از خود با خويش

برای عباس جعفری

اکنون که چنین

زبانِ ناخشکیده به کام اندر کشیده خموشم

از خود می‌پرسم:

«ــ هرآنچه گفته باید باشم

گفته‌ام آیا؟»

در من اما، او

(چه کند؟)

دهان و لبی می‌بیند ماهی‌وار

بی‌امان در کار

و آوایی نه.

«ــ عصمتِ نابکارِ آب و بلور آیا

(از خویش می‌پرسم)

در این قضاوتِ مشکوک

به گمراهی‌ مرسومِ قاضیان‌اش نمی‌کشاند؟»

زمانه‌یی‌ست که

آری

کوته‌ْبانگی الکنان نیز

لامحاله خیانتی عظیم به شمار است.ــ

نکند در خلوتِ بی‌تعارفِ خویش با خود گفته باشد:

«ــ ای لعنتِ ابلیس بر تو بامدادِ پُرتلبیس باد!

می‌بینی که نیامِ پُرتکلفِ نام‌آوری دغل‌کارانه‌ات

حتا

از شمشیرِ چوبینِ کودکانِ حلب‌آباد نیز

بی‌بهره‌تر است؟»

بر این باور است شاید

(چه کند؟)

که حرفی به میان آوردن را

از سرِ خودنمایی

درگیرِ تلاشِ پُروسواسِ گزینشِ الفاظی هرچه فاخرترم؟:

فضاحتِ دستیابی به فصاحتِ هرچه شگفت‌انگیزتر

به گرماگرمِ هنگامه‌یی

که در آن

حتا

خروشی بی‌خویش

از خراشِ حنجره‌یی خونین

به‌نیروتر از هر کلامِ بلیغ است

سنجیده و برسخته.

□

نگران و تلخ می‌گوید:

«ــ پس شعر؟

بر این قُلّه

سخت بی‌گاه

خامش نشسته‌ای.

زمان در سکوت می‌گذرد تشنه‌ْکامِ کلامی و

تو خاموش اینسان؟»

می‌گویم:

« مگر تالارِ بینش و معرفتت را جویای آذینی تازه باشی،

ور نه کدام شعر؟

زمانه

پیچِ سیاهِ گردنه را

به هیأتِ فریادی پسِ پُشت می‌گذارد: ــ

به هیأتِ زوزه‌ی دردی

یا غریوِ رجزخوانِ سفاهت،

به هیأتِ فریادِ دهشتی

یا هُرَّستِ شکستِ توهمی،

به هیأتِ هُرّای دیوانگانِ تیمارخانه به آتش کشیده

یا انفجارِ تُندری که کنون را در خود می‌خروشد؛

یا خود به هیأتِ فریادِ دیرباورِ ناگاه

حصارِ قلعه‌ی نجدِ سوسمار و شتر را

چندین پوک و پوسیده یافتن.

فریادِ رهایی و

از پوچ‌پایگی به در جستن،

یا بیداری‌ کوتوالانِ حُمق را

آژیرِ دَربندان شدن

در پوچ‌پایگی امان جُستن...

تشنه‌کامِ کلامند؟

نه!

اینجا

سخن

به کار

نیست،

نه آن را که در جُبّه و دستار

فضاحت می‌کند

نه آن را که در جامه‌ی عالِم

تعلیمِ سفاهت می‌کند

نه آن را که در خرقه‌ی پوسیده

فخر به حماقت می‌کند

نه آن را که چون تو

در این وانفسا

احساسِ نیاز

به بلاغت می‌کند.»

□

هِی بر خود می‌زنم که مگر در واپسین مجالِ سخن

هرآنچه می‌توانستم گفته باشم گفته‌ام؟

ــ نمی‌دانم.

این‌قدر هست که در آوارِ صدا، در لُجّه‌ی غریوِ خویش مدفون شده‌ام

و این

فرومُردنِ غمناکِ فتیله‌یی مغرور را مانَد

در انباره‌ی پُرروغنِ چراغش.

۳۰ مردادِ ۱۳۶۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

آشتی

«ــ اقیانوس است آن:

ژرفا و بی‌کرانگی،

پرواز و گردابه و خیزاب

بی آنکه بداند.

کوه است این:

شُکوهِ پادرجایی،

فراز و فرود و گردنکشی

بی اینکه بداند.

مرا اما

انسان آفریده‌ای:

ذره‌ی بی شکوهی

گدای پَشم و پِشکِ جانوران،

تا تو را به خواری تسبیح گوید

از وحشتِ قهرت بر خود بلرزد

بیگانه از خود چنگ در تو زند

تا تو

کُل باشی.

مرا انسان آفریده‌ای:

شرمسارِ هر لغزشِ ناگزیرِ تنش

سرگردانِ عرصاتِ دوزخ و سرنگونِ چاهسارهای عَفِن:

یا خشنودِ گردن نهادن به غلامی‌ تو

سرگردانِ باغی بی‌صفا با گل‌های کاغذین.

فانی‌ام آفریده‌ای

پس هرگزت دوستی نخواهد بود که پیمان به آخر برد.

بر خود مبال که اشرفِ آفرینگانِ تواَم من:

با من

خدایی را

شکوهی مقدّر نیست.»

□

«ــ نقشِ غلط مخوان

هان!

اقیانوس نیستی تو

جلوه‌ی سیالِ ظلماتِ درون.

کوه نیستی

خشکینه‌ی بی‌انعطافیِ محض.

انسانی تو

سرمستِ خُمبِ فرزانگی‌یی

که هنوز از آن قطره‌یی بیش درنکشیده

از مُعماهای َ سیاه سر برآورده

هستی

معنای خود را با تو محک می‌زند.

از دوزخ و بهشت و فرش و عرش برمی‌گذری

و دایره‌ی حضورت

جهان را

در آغوش می‌گیرد.

نامِ تواَم من

به یاوه معنایم مکن!»

فروردینِ ۱۳۶۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

غرشِ خامِ تندرهای پوده...

در معرفی‌ ندا ابکاری

غرشِ خامِ تندرهای پوده گذشت

و تندبارهای عنان‌گسسته فرونشست.

اینک چشمه‌سارِ زمزمه:

زلال

(چرا که از صافی‌های اعماق می‌جوشد)

وخروشان

(چرا که ریشه‌هایش دریاست)

□

هنگامی که مُجابم کرد

دختربچه‌یی بیش نبود:

نهالی خُرد

در معرضی بی‌آفتاب.

از خود می‌پرسیدم:

«ــ آیا چون مشّاطه‌یی سفیه

صفای کودکانه‌اش را

به پیرایه و آرایه‌ی فوت و فنِ سخن‌وری مخدوش نمی‌کنم؟»

باز با خود می‌گفتم:

«ــ بودن دیگر است و شدن دیگر...

آن که شد

باری

از شدن‌تر باز نخواهد ماند:

کشیده‌گام و سرودخوان به راه ادامه خواهد داد

و قانونِ زرینِ خود را

در گستره‌ی اعتمادِ خویش مستقر خواهد کرد.»

□

هنگامی که مُجابم کرد

نهالی خُرد بود

در معرضی بی‌آفتاب.

کنونش درختی می‌بینم بربالیده و گسترده‌شاخسار

که سایه‌اش به فتحِ زمینِ سوزان می‌رود. ــ

نگاهش کنید!

۱۸ بهمنِ ۱۳۶۴

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

زنان و مردانِ سوزان...

زنان و مردانِ سوزان

هنوز

دردناک‌ترین ترانه‌هاشان را نخوانده‌اند.

سکوت سرشار است.

سکوتِ بی‌تاب

از انتظار

چه سرشار است!

۱۸ خردادِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

ما فریاد می‌زدیم...

ما فریاد می‌زدیم: «چراغ! چراغ!»

و ایشان درنمی‌یافتند.

سیاهی‌ چشمِشان

سپیدی‌ کدری بود اسفنج‌وار

شکافته

لایه‌بر لایه‌بر

شباهت برده از جسمیّتِ مغزشان.

گناهی‌شان نبود:

از جَنَمی دیگر بودند.

۲۱ خردادِ ۱۳۶۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

The Day After

در واپسین دم

واپسین خردمندِ غمخوارِ حیات

ارابه‌ی جنگی را تمهیدی کرد

که از دودِ سوختِ رانه و احتراقِ خرجِ سلاحش

اکسیری می‌ساخت

که خاک را بارورتر می‌کرد و

فضا را از آلودگی مانع می‌شد!

۲ بهمنِ ۱۳۷۱

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

سرودِ ششم

شگفتا

که نبودیم

عشقِ ما

در ما

حضورِمان داد.

پیوندیم اکنون

آشنا

چون خنده با لب و اشک با چشم

واقعه‌ی نخستین دمِ ماضی.

□

غریویم و غوغا

اکنون،

نه کلامی به مثابهِ مصداقی

که صوتی به نشانه‌ی رازی.

□

هزار معبد به یکی شهر...

بشنو:

گو یکی باشد معبد به همه دهر

تا من آنجا برم نماز

که تو باشی.

چندان دخیل مبند که بخشکانی‌ام از شرمِ ناتوانی‌ خویش:

درختِ معجزه نیستم

تنها یکی درختم

نوجی در آبکندی،

و جز اینم هنری نیست

که آشیانِ تو باشم،

تختت و

تابوتت.

□

یادگاریم و خاطره اکنون. ــ

دو پرنده

یادمانِ پروازی

و گلویی خاموش

یادمانِ آوازی.

۹ فروردینِ ۱۳۷۲

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شب‌بیداران

همه شب حیرانش بودم،

حیرانِ شهرِ بیدار

که پیسوزِ چشمانش می‌سوخت و

اندیشه‌ی خوابش به سر نبود

و نجوای اورادش

لَخت لَخت

آسمانِ سیاه را می‌انباشت

چون لَتِرمَه باتلاقی دمه‌بوناک

که فضا را.

حیران بودم همه شب

شهرِ بیدار را

که آوازِ دهانش

تنها

همهمه‌ی عَفِنِ اذکارش بود:

شهرِ بی‌خواب

با پیسوزِ پُردودِ بیداری‌اش

در شبِ قدری چنان. ــ

در شبِ قدری.

□

گفتم: «بنخفتی، شهر!

همه شب

به نجوا

نگرانِ چه بودی؟»

گفتند:

«برآمدنِ روز را

به دعا

شب‌زنده‌داری کردیم.

مگر به یُمنِ دعا

آفتاب

برآید.»

گفتم: «حاجت‌ْروا شدید

که آنک سپیده!»

به آهی گفتند: «کنون

به جمعیتِ خاطر

دل به دریای خواب می‌زنیم

که حاجتِ نومیدانه

چنین معجزآیت

برآمد.»

۸ فروردینِ ۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شبانه

ــ بی‌آرزو چه می‌کنی ای دوست؟

ــ به ملال،

در خود به ملال

با یکی مُرده سخن می‌گویم.

شب، خامُش اِستاده هوا

وز آخرین هیاهوی پرند‌گانِ کوچ

دیرگاه‌ها می‌گذرد.

اشکِ بی‌بهانه‌ام آیا

تلخه‌ی این تالاب نیست؟

□

ــ از این گونه

بی‌اشک

به چه می‌گریی؟

ــ مگر آن زمستانِ خاموشِ خشک

در من است.

به هر اندازه که بیگانه‌وار

به شانه‌بَرَت سَر نهم

سنگ‌باری آشناست

سنگ‌باری آشناست غم.

۲۲ خردادِ ۱۳۷۳

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

شرقاشرقِ شادیانه...

شرقاشرقِ شادیانه به اوجِ آسمان

شبنمِ خستگی بر پیشانیِ مادر و

کاکلِ پریشانِ آدمی

در نقطه‌ی خجسته‌ی میلادش.

۱۳۷۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نگران، آن دو چشمان است...

نگران،

آن دو چشمان است،

دورسوی آن دو سهیل که بر سیبستانِ حیاتِ من می‌نگرد

تا از سبزینه‌ی نارسِ خویش

سُرخ برآید.

سخت‌گیر و آسان‌مهر

در فراز کن که سهیل می‌زند!

□

سهیلانِ من‌اند

ستارگانِ هماره بیدارم،

و دروازه‌های افق

بر نگرانی‌شان گشوده است.

بیمارستان مهرداد

13 بهمن ۱۳۷۵

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

با تخلصِ خونينِ بامداد

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که خروسِ سحرگهی

بانگی همه از بلور سرمی‌داد ــ

گوش به بانگِ خروسان درسپردم

هم از لحظه‌ی تُردِ میلادِ خویش.

□

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که پوپکِ زردخال

بی‌شانه‌ی نقره به صحرا سرمی‌نهاد ــ

به چشم، تاجی به‌خاک‌افگنده جُستم

هم از لحظه‌ی نگرانِ میلادِ خویش.

□

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که کبکِ خرامان

خنده‌ی غفلت به دامنه سرمی‌داد ــ

به درکشیدنِ جامِ قهقهه همت نهادم

هم از لحظه‌ی گریانِ میلادِ خویش.

□

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که درختِ بهارپوش

رختِ غبارآلوده به قامت می‌آراست ــ

چشم‌براهِ خزانِ تلخ نشستم

هم از لحظه‌ی نومیدِ میلادِ خویش.

□

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که هَزارِ سیاه‌پوش

بر شاخسارِ خزانی ترانه‌ی بدرود ساز می‌کرد ــ

با تخلصِ سُرخِ بامداد به پایان بردم

لحظه‌لحظه‌ی تلخِ انتظارِ خویش.

۲۷ آذر ۱۳۷۶

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

چاهِ شغاد را ماننده...

چاهِ شغاد را ماننده

حنجره‌یی پُرخنجر در خاطره‌ی من است:

چون اندیشه به گورابِ تلخِ یادی درافتد

فریاد

شرحه‌شرحه برمی‌آید.

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

چون فورانِ فحل‌ْمستِ آتش...

یاد مختاری و پوینده

چون فورانِ فحل‌ْمستِ آتش بر کُره‌ی خمیری

به جانبِ ماهِ آهکی غریو می‌کشیدیم.

حنجره‌ی خون‌فشانِمان

دشنامیه‌های عصب را کفرِ شفافِ عصیان بود

ای مرارتِ بی‌فرجامِ حیات‌، ای مرارتِ بی‌حاصل!

غلظه‌ی خونِ اسارتِ مستمر در میدانچه‌های تلخِ ورید

در میدانچه‌های سنگی‌ بی‌عطوفت...

ــ فریبِمان مده‌اِی!

حیاتِ ما سهمِ تو از لذتِ کُشتارِ قصابانه بود.

لعنت و شرم بر تو باد!

۱۳۷۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نخستين که در جهان ديدم...

به دکتر جهانگیر رأفت

نخستین که در جهان دیدم

از شادی غریو بر کشیدم:

«منم، آه

آن معجزتِ نهایی

بر سیاره‌ی کوچکِ آب و گیاه!»

آنگاه که در جهان زیستم

از شگفتی بر خود تپیدم:

میراث‌خوارِ آن سفاهتِ ناباور بودن

که به چشم و به گوش می‌دیدم و می‌شنیدم!

چندان که در پیرامنِ خویشتن دیدم

به ناباوری گریه در گلو شکسته بودم:

بنگر چه درشتناک تیغ بر سرِ من آخته

آن که باورِ بی‌دریغ در او بسته بودم.

اکنون که سراچه‌ی اعجاز پسِ پُشت می‌گذارم

بجز آهِ حسرتی با من نیست:

تَبَری غرقه‌ی خون

بر سکوی باورِ بی‌یقین و

باریکه‌ی خونی که از بلندای یقین جاریست.

۱۲ اسفندِ ۱۳۷۷

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

نخستين از غلظه‌ی پنيرک...

نخستین

از غلظه‌ی پنیرک و مامازی سر برآورد.

(نخستین خورشید...

بی‌خبر...)

و دومین

از جیفه‌زارِ مداهنت سر برکرد.

(دیگر روز...

از جیفه‌زارِ مداهنت...

خورشیدِ روزِ دیگر...)

سومین

اندوهِ انتظار را بود از اندوهِ انتظار بی‌خبر.

و چارمین

حیرتِ بی‌حاصلی را بود

از حیرتِ بی‌حاصلی

بهره سوته‌تر.

پنجمین

آهِ سیاهی را مانستی

یکی آهِ سیاه را.

آنگاه

خورشیدِ ششم

ملالِ مکرر شد:

آونگِ یکی ماهِ ناتمام

به بدل چینیِ کاسه‌ی آسمانی شکسته درآویخته.

و آنگاه

خورشیدِ هفتمین در اشکی بی‌قرار غوطه خورد:

اشکی بی‌قرار،

بدری سیاقلم

جویده‌جویده ریخته‌واریخته.

□

و بیهوده

ما

هنوز

انتظاری بی‌تاب می‌بردیم:

ما

هنوز

هشتمین خورشید را چشم همی‌داشتیم:

(شاید را و مگر را

بر دروازه‌ی طلوع) ــ

که خورشیدِ نخستین

هم به تکرار سر برآورد

تا عرصه کند

آسمانِ پیرزاد را

به بازی‌بازی

در غلظه‌ی بوناکِ پنیرک و مامازی.

۲۴ فروردینِ ۱۳۷۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

کژمژ و بی‌انتها...

کژمژ و بی‌انتها

به طولِ زمان‌های پیش و پس

ستونِ استخوان‌ها

چشم‌خانه‌ها تهی

دنده‌ها عریان

دهان

یکی برنامده فریاد

فرو ریخته دندان‌ها همه،

سوتِ خارج‌خوانِ ترانه‌ی روزگارانِ از یادرفته

در وزشِ بادِ کهن

فرونستاده هنوز

از کیِ باستان.

بادِ اعصارِ کهن در جمجمه‌های روفته

بر ستونِ بی‌انتهای آهکین

فروشده در ماسه‌های انتظاری بدوی.

دفترهای سپیدِ بی‌گناهی

به تشتی چوبین

بر سر

معطل مانده بر دروازه‌ی عبور:

نخِ پَرکی چرکین

بر سوراخِ جوالدوزی.

اما خیالت را هنوز

فراگردِ بسترم حضوری به کمال بود

از آن پیش‌تر که خوابم به ژرفاهای ژرف اندرکشد.

گفتم اینک ترجمانِ حیات

تا قیلوله را بی‌بایست نپنداری.

آنگاه دانستم

که مرگ

پایان نیست.

۱۳۷۸

© www.shamlou.org سایت رسمی احمد شاملو

احمد شاملو

آهن‌ها و احساس

آیدا،‌درخت، خنجر و خاطره

23

قطع‌نامه

هوای تازه

باغ آینه

لحظه‌ها و همیشه

آیدا در آینه

ققنوس در باران

مرثیه‌های خاک

شکفتن در مه

ابراهیم در آتش

دشنه در دیس

ترانه‌های کوچک غربت

مدایح بی‌صله

در آستانه

حدیث بی‌قراری ماهان