معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ عمعق بخاری

امیرالشعرا شهاب‌الدین عَمعَق بُخاری (زادهٔ ۴۴۰ هجری قمری در بخارا، درگذشتهٔ ۵۴۲ یا ۵۴۳ قمری) مُکَنی به ابوالنجیب و ملقب به شهاب الدین و امیرالشعراء، از شاعران پارسی گوی سدهٔ پنجم و ششم قمری در ماوراءالنهر است. او به درگاه پادشاهان آل افراسیاب تعلق داشت و چند تن از امیران آن را مدح کرده‌است. اشعار وی آکنده از صنایع بدیعی است. او بخصوص در تشبیه چیره‌دست است. عمعق عمری دراز (بیشتر از صد سال) یافت. انوری ابیوردی عمعق را در شعر اهل خراسان خود به عنوان استاد سخن یاد می‌کند و مصرعی از شعر او : «خاک خون آلود ای باد به اصفهان بر» را تضمین می‌کند. تخلص او را برخی «عمیق» و «عمیقی» گفته‌اند، ولی گویا تخلصش در اصل «عقعق» (که نام مرغی است هشیار) بوده و بعدها توسط رونویسان به صورت عمعق (که ظاهراً کلمه‌ای است بی‌معنی) درآمده.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در مدح شمس‌الملک نصر : نماز شام، چو پنهان شد آتش اندر آب

شمارهٔ ۲ - قصیده : عنان همت مخلوق اگر به دست قضاست

شمارهٔ ۳ - در مدح شمس الملک : خوشاباد سحرگاهی، که بر گلشن گذر دارد

شمارهٔ ۴ - قصیده ناتمام التزام مور و موی : اگر موری سخن گوید، و گر مویی روان دارد

شمارهٔ ۵ - در مدح نصیرالدوله نصر : الا یا مشعبد شمال معنبر

شمارهٔ ۶ - در مدح نصر بن ابراهیم : سپیده دم، چو از گردون نهان شد گوهرین پیکر

شمارهٔ ۷ - در مدح خاقان ملک خضر : نسیم زلف آن سیمین صنوبر

شمارهٔ ۸ - در مدح نصیر الدوله ناصرالدین ابوالحسن نصر

شمارهٔ ۹ - قصیدهٔ ناتمام در مدح ملک تاج الملوک محمود

شمارهٔ ۱۰ - در نکوهش اغل نام : ای آفتاب ملک، رهی خفته بود دوش

شمارهٔ ۱۱ - تغزل : دوش آن صنم سنگدل سیم بنا گوش

شمارهٔ ۱۲ - در نکوهش اغل نام : دهانت، ای اغل، گنده ریش، گنده بغل

شمارهٔ ۱۳ - در مدح شمس الملک : رسول بخت بمن بنده دوش داد پیام

شمارهٔ ۱۴ - در مدح ابوالمظفر ابراهیم : مست و شادان در آمد از در تیم

شمارهٔ ۱۵ - در مدح نصر : خیال آن صنم سرو قد سیم ذقن

شمارهٔ ۱۶ - قصیده ناتمام در مدح الب ارسلان : به گردون برین بر شد، ز فخر این ملکت ایران

شمارهٔ ۱۷ - در مدح کمال الدین محمود : زهی دولت! زهی ملکت! زهی همت! زهی سلطان!

شمارهٔ ۱۸ - قصیده ناتمام در مدح شمس المک ناصر الدین نصر

شمارهٔ ۱ - در مدح شمس‌الملک نصر

نماز شام، چو پنهان شد آتش اندر آب

سپهر چهره بپوشید زیر پر غراب

چو بر کشید سر از باختر علامت شب

فرو کشید عَلَم‌دار آفتاب طناب

هوا نهان شد در زیر خیمه ازرق

زمین نهان شد در زیر خرقه سنجاب

هوای مشرق تاری تر از شب شبه‌گون

کنار مغرب رنگین تر از عقیق مذاب

یکی ز جامه عباسیان فگنده ردا

یکی ز مطرد نستوریان کشیده حجاب

چنان نمود اثر آفتاب و ظلمت شب

چو از عمامه مصقول چهره اعراب

یکی چو عارض معشوق زیر سایه زلف

یکی چو چشمه خورشید زیر چتر سحاب

ز نور و ظلمت بر روی آسمان و زمین

هوا ز قوس و قزح در هزار گونه خضاب

یکی چو آینه‌ای زیر پرده ظلمات

یکی چو برگ سمن زیر لاله سیراب

نماز شام پدید آمده ز روی فلک

خیال‌وار کواکب، چو مهره لعاب

من و نگار من از بهر دیدن مه نو

دو دیده دوخته بر روی گوهرین دولاب

چو دو مهندس زیرک، که بنگرند به جهد

دقیق‌های مطالع به شکل اسطرلاب

بت مرا، ز نشاط نظاره مه عید

چکیده به گل احمر هزار قطره گلاب

ورا، ز دیدن مه، هر دو دیده پر ز خیال

مرا، ز دیدن او، دیده پر مه و مهتاب

گهی به گوش همی بر نهاد مرزنگوش

گهی ز درج عقیقین نمود در خوشاب

ز بس اشارت انگشت دلبران بهلال

همه هوا قلم سیم شد، به شکل شهاب

یکی به برگ سمن بر نگاشته نرگس

یکی به لاله همی‌برنگاشته عناب

هلال عید پدید آمد از سپهر کبود

چو شمع زرین، پیش زمردین محراب

فلک چو چشمه آب و مه نو اندر وی

به سان ماهی زرین میان چشمه آب

گهی نهان شد و گاهی همی‌نمود جمال

چو نور عارض فردوسیان به زیر نقاب

به سان زورق زرین میانه دریا

گهی بر اوج پر از موج و گاه در غرقاب

همی‌شد از پی رزم و ز بهر بزم ملک

گهی چو دشنه زرین، گهی چو جام شراب

شه مظفر منصور، نصر، ناصردین

ابوالحسن، که زاحسانش عاجزست حساب

جمال صدر و نظام زمانه شمس الملک

قوام حق و شه شرق، پادشاه رقاب

به جاه قبله اسلام و قوت ایمان

به جود مقصد اسلاف و قبله اعقاب

اگر به جرم فلک بنگرد، به چشم رضا

وگر به روی زمین خط کشد، ز روی خطاب

چو مهر گردد، از مهر، مهرهای فلک

چو ذره گردد، از قهر، ذره‌های تراب

به بزم و رزم درون آب و آتشست، چنانک

به صلح و جنگ به کردار رحمتست و عذاب

نه عرض جاه وی اندیشه را کند تمکین

نه ارز جود وی اوهام را دهد پایاب

مطیع رایت منصور اوست فتح و ظفر

معین رای دلارای اوست صدق و صواب

ز روی علم و هنر نادری‌ست در هر نوع

ز روی فضل و ادب آیتی‌ست در هر باب

درین صحیفه فهرست گنج‌های علوم

در آن سفینه کتاب نوادر و آداب

ایا نبرده سواری، که بر فلک بی‌تو

کسی نیارد کردن به تیغ و تیر عتاب

به روزگار تو تیغ تو یادگاری ماند

که حجتست به نزد همه اولوالالباب

چه گفت؟ گفت که: بخشش نه کوشش است به جهد

نه ملکت اندر شمشیر و نیزه بود و نشاب

بلی، که دولت ایزد دهد، ولیکن مرد

حریص باید و کوشا بجستن اسباب

زمین سراسر گنجست و درش ناپیدا

جهان سراسر کامست و کام او نایاب

اگر جهان همه پر گنج و تخت و تاج شود

چو رنج نبود نتوانش دید جز در خواب

بیا، بیا و ببین مرد را به روز مصاف

بیا، بیا و ببین مرد را به گاه ضراب

بدان گهی، که دلیران شوند سوی مصاف

بدان گهی، که یلان آهنین کنند ثیاب

زمین چو دریا گردد ز موج خون و سرشک

هوا چو هاویه گردد ز دود دوزخ تاب

میان میدان سرهای شیر مردان را

تپان و غلتان بینی، چو گوی در طبطاب

هِزَبْرْوار تو بر پشت باد پای سمند

چو اژدها، که سواری کند به پشت عقاب

چو ابر در گردون و چو ماه در صحرا

چو کوه در زمین و چون نهنگ در گرداب

چو کوه وقت سکون و چو سیل در گه سیر

چو سنگ وقت درنگ و چو آب وقت شتاب

همی‌روی به مصاف اندرون چو عزرائیل

فتاده پیش تو در، کشتگان به سان زباب

یکی به ضربت تیغ و یکی به طعنه رمح

یکی به زخم عمود و یکی به زخم رکاب

ز عکس جوشن میدان چو دامن مریخ

ز خون دشمن ساعد چو آلت قصاب

ز بیم حمله تو هر زمان بجوشد خون

ز خاک کالبد و جان رستم و سهراب

ایا شهی، که جهان را به کام تست مآل

و یا شهی، که زمان را به حکم تست مآب

چو رزم سازی، عالم کنی پر از کشته

چو بزم سازی، گیتی کنی پر از می ناب

خدایگانا، شاها، مظفرا، ملکا،

مه مبارک بگسست صحبت از احباب

قرار کرد تمام و به وقت کرد خرام

کنون بخواه تو جام و بگیر زلف بتاب

خجسته بادت عید، ای خجسته عید جهان

خدات داد بدین رنج روزه مزد و ثواب

همیشه تا که بود سرخ لاله و می و گل

همیشه تا که بود سبز سرو و مورد و سداب

چو سرو سبز ببال و چو سنگ سخت بپای

چو ابر تند ببار و چو آفتاب بتاب

همه جهان بگشای و همه هنر بنمای

همه جمال ببین و همه جلال بیاب

شمارهٔ ۲ - قصیده

عنان همت مخلوق اگر به دست قضاست

چرا دل تو چراگاه چون و چند و چراست؟

گر اعتقاد درست است، اعتراض محال

ور اعتراض ثواب است، اضطراب خطاست

بلاست جستن بیشی و پیشدستی باز

همیشه همت ما مبتلای این دو بلاست

به جدّ و جَهد نگردد زیادت و نُقصان

هر آنچه بر من و بر تو ز روزگار قضاست

کمال جویی و دانی که مرد راست کمال

ز راستی و درستی چنین کی آید راست؟

صفات خاص خداوند بنده را نسزد

به هیچ حال خدایی و بندگی نه رواست

طریق آز دراز است و بار حرص گران

به زیر هر نفسی صد هزارگونه بلاست

اگر به دندان ذره کنی هزاران کوه

هر آینه نشود غیر آنچه یزدان خواست

قضا قضاست و شاهد درست، قاضی عدل

ترا بدانچه قضا اقتضا نمود رضاست

به هیچ حال من از زیر بند او نجهم

به هر صفت که بر آرد مرا، رضا و سزاست

جز آنکه طعنه و تعریض دوستان نشاط

برین دلم بتر از صد هزار تیر جفاست

بپریم همه کس سرزنش کنند همی

گناه من چه درین؟ از خدای باید خواست

نه اختیار من است این، چو اختیار کسی‌ست

که هر چه بر من و تو حکم کرد، حکم رواست

نماز شام، شب عید، چون طلایهٔ ماه

بر آمد از فلک و نور شمع روز بکاست

سپهر تیره بیاراست رخ به مروارید

چنانکه گفتی دریای لؤلؤ لالاست

مه وثاق من، از بهر دیدن مه نو

دُژَم نمود سر زلف و از برم برخاست

دو دیده چون دو گهر بر رخ فلک بر دوخت

رخ سپهر به شمع رخان خود آراست

به چشم نیک بدید آخر، آن مه خندان

مهی که سایهٔ موی است، یا سهیل و سهاست

چون ماه دید، به عادت بگفت: آنک ماه

به شرم گفتمش: ای ماه‌چهره، ماه کجاست؟

به نوک آن قلم سیمگون اشارت کرد

بگفت: آنک، در زیر زهرهٔ زهراست

نگاه کردم، نی ماه دیدم و نه فلک

بدین چه گفتم و گویم همی خدای گواست

نگار من ز سر کودکی و تنگدلی،

چه گفت؟ گفت که: بینایی از خدای عطاست

حقیقت است که پیری رسول عاقبت است

همیشه از بر پیری نهایت است و فناست

به شوخ‌چشمی نگذاشتی جوانی و عمر

کنون که پیر شدی، در دلت همان سوداست

ترا چه وقت تماشا و عشرت است و سفر؟

ترا نه پایهٔ آسایش و نماز و دعاست

ز خویشتن تو برنجی همی و ماز عنا

نصیب ما همه از دولت تو رنج و عناست

جهان بمان به جوانان و درد سر بگسل

که کار عالم، تا هست، خار با خرماست

چو پرده حرم حرمت از میان برخاست

دهن ببستم، چونانکه عادت حکماست

ز راه دین سخن تلخ او نمودم خوش

از آنکه در سخن راست راستی پیداست

غلام پیر شهی‌ام، که صد هزاران پیر

ز فرّ بخت جوانش جوان دل و برناست

شنیدم که: به ده سال جور و ظلم ملوک

به از دو روزهٔ سرسام و فتنه و غوغاست

کنون شد این مثل، ای پادشه، مرا معلوم

به امتی که هلاک است و ملکتی که هباست

به هفته‌ای که مثال و خطاب تو بگسست

از آن طرف حداوش و او ز جندونساست

بر اهل قبله بر، از کافران رسید آن ظلم

کز آتش و تف خورشید روی بسته گیاست

نجست هیچ کس، الا اسیر یا مجروح

نماند هیچ زن، الا فضیحت و رسواست

سواد ساحت فرغانهٔ بهشت‌آیین

چو کربلا همه آثار مشهد شهراست

کز آب چشم اسیران و موج خون شهید

نبات‌هاش تبر خون و خاک‌هاش حناست

هزار مسجد و محراب خالی‌ست و خراب

هزار منبر اسلام بی‌دعا و ثناست

شمارهٔ ۳ - در مدح شمس الملک

خوشاباد سحرگاهی، که بر گلشن گذر دارد

که هر فصلی و هر وقتی یکی حال دگر دارد

گهی بر عارض هامون ز برگ لاله گل پوشد

گهی بر ساحت صحرا ز نقش گل صور دارد

دم عیسیست، پنداری، که مرده زنده گرداند

پی خضرست، پنداری که عالم پر خضر دارد

سحرگه باد شبگیری بگل بر، ساحری سازد

چنان گویی کلید سحر در دست سحر دارد

نسیم باد فردوسست گویی، کز نسیم او

رخ باغ و کنار راغ چون فردوس فر دارد

نگاران بهشتی را نقاب از چهره بگشاید

عروسان بهاری را حجاب از روی بر دارد

گهی بر گل گل افشاند، گهی بر گل گهر ریزد

گهی در دل مکان دارد، گهی در سر مقر دارد

الا، یا باد روح افزای چهرانگیز مشک افشان

خبر ده: کان نگار ما ز حال ما خبر دارد؟

چو ما هر شب سر مژگان به در دیده آراید؟

چو ما هر شب رخ و عارض پر از یاقوت تر دارد؟

رسول زلف معشوقی، که چون جنبش پذیری تو

ز مشکین زلف معشوقان نسیم تو اثر دارد

شراب بوی وصلی تو، که روح از تو طرب گیرد

مگر از جوهر جانی؟ که جان از تو خطر دارد

همه مر روح را مانی، اگر از روح گل بارد

همه اندیشه را مانی، اگر اندیشه پر دارد

ضمیر عاشقانی تو، که یک ساعت نیاسایی

امید وصل معشوقت همیشه در سفر دارد

الا، یا جفت تنهایی و یار روز نومیدی

مبادا جان آن کس کز تو جان را دوست تر دارد

بجان دردارمت، زیرا که اطراف تو هر روزی

بخاک حضرت میمون عالی بر، گذر دارد

مبارک حضرت شاه سمرقند، آن خداوندی

که از قدرت مثالش را فلک بر فرق سر دارد

جمال ملک، خاقان معظم، کز جلال او

قضا در پرده غیب از حریم او حذر دارد

خداوند خداوندان، جهاندار جهانداران

که ملک و عز و جاه و جود میراث از پدر دارد

هوای او بهر جشنی هزاران شوشتر بندد

زمین او بهر گامی هزاران کاشغر دارد

بصلح اندر، چو رای او طریق مصلحت جوید

بجنگ اندر، چو تیغ او نشان شور و شر دارد

یکی از دولت و اقبال منشور شرف بخشد

یکی از نصرة و توفیق تأیید و ظفر دارد

نشاط زربدی مرسوم پیش شاه هر عیدی

ازین معنی همی بنده رخان مانند زر دارد

خداوندی، که تا جاهست، جاه از وی شرف گیرد

خداوندی، که تا جودست، جود از وی خطر دارد

خط قوس و قزح گه گه پدید آید نمایش را

که اندر طاعتش هر کس ز یاقوتی کمر دارد

ایا فخر همه شاهان و عذر نیک بد خواهان

بد اندیش تو در شریان ز اندیشه شرر دارد

خجسته پادشاهی تو، رعیت را و ملکت را

خجسته باد جان آن که او چون تو پسر دارد

بهارست، ای بهار ملک و عیدست، ای عماد دین

بخواه آن می که بوی مشک و رنگ معصفر دارد

بشارت باد از ایزد همیشه جان آن کس را

که نام و سیرتش زنده چو تو فرخ سیر دارد

بقا بادت بفر ملک، چندانی که تو خواهی

که دولت زین سپس صد عید ازین فرخنده تر دارد

شمارهٔ ۴ - قصیده ناتمام التزام مور و موی

اگر موری سخن گوید، و گر مویی روان دارد

من آن مور سخن گویم، من آن مویم که جان دارد

تنم چون سایه مویست و دل چون دیده موران

ز هجر غالیه مویی، که چون موران میان دارد

اگر مر آب و آتش را مکان ممکن بود مویی

من آن مویم که در توفان و در دوزخ مکان دارد

اگر با موی و با موری شبانروزی شوم همره

نه موی از من خبر یابد، نه مور از من نشان دارد

به چشم مور در گنجم، ز بس زاری و بس سستی

اگر خواهد مرا موری بچشم اندر نهان دارد

من آن مورم که از زاری مرا مویی بپوشاند

من آن مویم که از سستی کم از موری توان دارد

منم چون مور از اندوه از هر موی خون افشان

نه مویی کو گره گیرد، نه موری کو میان دارد

بیک جزو از هزاران جزو یک ذره نسنجم من

که از ارزیز و از آهن تن من استخوان دارد

فراق دوست بر عارض همی بنگاردم گویی

هر آن نقشی که روز باد روی آبدان دارد

ز خون دیدگان گه گه مخطط می کنم عارض

چنان پیراهن گلگون، که سال و مه کمان دارد

گه از عارض بر افروزم هر آنچ اندر جگر دارم

گه از دیده فرو بارم هر آنچ اندر دهان دارد

خیال ترک من هر شب شبیخون آورد بر من

چو چشم خستگان چشمم همه شب خون فشان دارد

سحرگه چون خیال او مرا پیرایه بربندد

از آن گوهر که بوی مشک و رنگ ناردان دارد

مرا گوید: بخر مارا، اگر زر و گهر داری

گهر بستان ازین چشمم، که زر سیم رخان دارد

از آن گوهر که من دارم درین دیده ندارد کس

مگر شمشیر گوهردار شاه خسروان دارد

شمارهٔ ۵ - در مدح نصیرالدوله نصر

الا یا مشعبد شمال معنبر

بخار بخوری تو، یا گرد عنبر؟

نه روحی، ولیکن چو روحی مصفا

نه نوری، ولیکن چو نوری منور

چو آرام گیری هوای تو بی جان

چو جنبش پذیری فضا بر تو جانور

نفسهای فردوسیانی بصنعت

روانهای روحانیانی بگوهر

چه خلقی؟ که نه جسم داری و نه جان

چه مرغی؟ که نه بال داری و نه پر

همی پویی و پای تو در تو پنهان

همی پری و پر تو در تو مضمر

ز اشکال تو روی دریا منقش

ز آثار تو روی صحرا مسطر

رسول بهشتی ز عالم بعالم

برید بهاری ز کشور بکشور

نسیم تو نافه گشاید بصحرا

صریر تو دستان زند بر صنوبر

گه از لطف گردی تو برهان عیسی

گه از سحر گردی تو ارتنگ آزر

بخاک اندرت صد هزاران مطرا

بآب اندرت صد هزاران زره ور

الا، ای خجسته براق سلیمان

یکی بر سر کوی معشوق بگذر

یکی صورت انگیز بر خاکش از خون

نزار و جگر خسته و زرد و لاغر

یکی صورتی چون هلال مزور

یکی صورتی چون خیال مزور

خروشان و جوشان و بریان و گریان

بری گشته از خواب و بیزار از خور

در آویخته از خیالی معرا

شمن وار پیشش نشسته چو عنبر

گذشته بنا گوشش از گوشه پا

رسیده دو زانوش بر تارک سر

همه پیش پیراهن او مخطط

همه خاک پیراهن او معصفر

روان گشته رنجور از درد هجران

زبان گشته مجروح از یاد دلبر

چو خوی قطره قطره برخساره از خون

چو دل پاره پاره شده جامه در بر

ز داغ درونش جوارح جراحت

ز پیکان هجرانش افگار پیکر

شکسته ز احداث گردونش گردن

بریده زمانه بخنجرش حنجر

بحالی که گر بر صفت بگذرانی

شرر بارد از کلک و توفان ز دفتر

الا باد مشکین، چو این نقش کردی

در آویزش از دامن آن ستمگر

بگویش که: بر خون این سوخته دل

چه عذر آوری پیش دادار داور؟

اگر شرط مهر آزمایی نداری

کم از پرسشی، باری، از حال چاکر

بیا، ای صنم، بر سر راه یاری

یکی بر سر راه بگری و بگذر

ببین چون ره صید مجروح راهم

منقط ز بس قطره های مقطر

فرازش ز خونم چو کوه تبر خون

نشیبش ز اشکم چو آغار فرغر

همه خاک و خاره چو لعل بدخشی

همه سنگ ریزه چو یاقوت احمر

هوا پر ز دل پارهای معلق

زمین پر ز بیجادهای معصفر

یکی از علمهای گلگون منقش

یکی از نقطهای زرین مشجر

شجرها نگر چون شررهای سوزان

شمرها نگر چون صدفهای گوهر

هماوار بعضی و بعضی کیاگن

چو اندر مغاک چغندر چغندر

بخروارها خاک بین همچو روین

بفرسنگها سنگ بین همچو اخگر

همه سنگ و چشمه است بر کوه و صحرا

همه خاک و خونست و بر وادی و جر

از آن سنگ پر خون و خاک عقیقین

بپرس، ای نگارین، همه حال کهتر

کزان سان که من بر فراق تو رفتم

برادر رود زیر بار برادر؟

بدان، ای نگارین، که بردندم از تو

بدانسان که آرند اسیران ز کافر

چو بیمار بر پشت حمال نالان

دو لب از تفش خشک و دو آستین تر

زمانی ستاده، چو بر طور موسی

زمانی نشسته، چو دجال بر خر

خری بد نژادی، خری بد طبیعت

خری چفته بالای مصروع منظر

خری زیر من چون خیزد و ولیکن

برو من چنان چون کلاوی اعور

دو دستش چنان چون دو چوگان گلگون

دو پایش چو دو خر کمان کمانگر

همه پشتش، از گوش تا دم، مغربل

همه خامش، از پای تا سر، مجدر

بخفتی گر از باد پالانش بودی

بماندی گر از سایه بودیش افسر

ز هر موی او دیده ای رسته گریان

بهر دیده ای نوحه کردی بر آخر

زمانی فتادی چو مصروع بیخود

زمانی معلق زدی چون کبوتر

دو بی طاقت و دو ضعیف و دو بیدل

دو بیچاره و دو حزین و دو مضطر

همی ره بریدیم چون مار بشکم

که این هر دو بر ره عجب مانده رهبر

مرا گفتیی: دست بر کتف گردون

ورا گفتیی: پای بر پای لنگر

شنیدم که: عیسی چو بر آسمان شد

پیاده شد و ماند خر را هم ایدر

مرا با چنین خر بمعراج عیسی

ببردند با جان پاکان برابر

بدشتی رسیدم بمانند دریا

که کس جز ملایک ندیدیش معبر

نه خورشید کردی رسومش مساحت

نه تقدیر کردی حدودش مقدر

گیاش، از درشتی، چو دندان افعی

هواش، از عفونت، چو کام غضنفر

ز آبش اجل رسته وز باد پیکان

ز خاکش خسک رسته وز خار خنجر

نه جز دیو در ساحتش کس مساعد

نه جز وحش در وحشتش خلق یاور

همی رفتمی در چنین حال لرزان

چو کتف یتیمان عریان در آذر

حصاری پدید آمد از دور، گفتی

سپهرست رسته ز فولاد و مرمر

نشیبش ز الماس گسترده مفرش

فرازش ز کافور پیچیده چادر

ببالاش پوشیده افلاک و انجم

بدامانش پنهان شده خاور و خور

نه خورشید را سوی بالای او ره

نه اندیشه را سوی پهنای او در

یکی صورتی چون جهانی بپهنا

بر آورده پیکر بفرق دو پیکر

ز وادیش عالم پر از تف دوزخ

ز بادش دو دیده پر از نیش نشتر

هوایی پر از آسمانهای سیمین

زمینی پر از بوستانهای بی بر

درین بوستان خاره و خار گلشن

در آن آسمان چشم نخجیر اختر

چو روحانیان بر بساط بهشتی

بر آن سیم غلتان پلنگان بربر

نگاران خلدند، گفتی غزالان

گرازان و تازان بر آن فرش عبقر

طریقی بر آن آسمان، چون صراطی

چو موی سر زلف خوبان کشمر

بباریکی پای موران، ولیکن

بتنگی و تاریکی دیده ذر

بجایی مسلسل چو هنجار ماران

بجایی شده راست چون خط محور

چو شکل هلالی بصرح ممرد

چو شکل دوالی بسد سکندر

رهی چون شهابی بپهنای گردون

رهی چون طنابی فرو هشته از بر

رهی هم بکردار زنار راهب

بر آویخته طرف محراب و منبر

رهی تنگ ازان سان، که گویی مهندس

نمونه خطی بر نگارد بمسطر

چو بر روی حراقه بر، کرم پیله

همی رفتمی من بر آن راه منکر

چو دیوانه بر نردبان دوالین

چو مصروع سر مست بر شاخ عرعر

گهی دوخته پای بر پشت ماهی

گهی برده سر بر رخ نجم ازهر

عدیل و رفیق من اندر چنین ره

یکی اژدهایی خروشان چو تندر

بقوت چو گردون، بصولت چو دریا

بتندی چو توفان، بتیزی چو صرصر

شکنهای او چون نهنگان سیمین

ولیکن در آمیخته یک بدیگر

چو پیلان و برگستوانهای چینی

پراگنده بر بوی دریای اخضر

چنان اژدهایی که از سهم و وهمش

فسرده شدی بحر و بگداختی بر

من اندر کنارش پشیمان و حیران

همی رفتمی همچو عاصی بمحشر

ازین سان شدم تا یکی سنگلاخی

چو قعر جهنم مخوف و مقعر

یکی وادیی چون یکی کنج دوزخ

درون گنده مشتی خسیس و محقر

گروهی چو یک مشت عفریت عریان

بکنجی چو گور جهودان خیبر

چو دیوان بمطمورهای سلیمان

چو رهبان بکنج ستودان قیصر

سلب سایه و سنگ فرش و غذا غم

هنر فتنه و فخر شور و شرف شر

چون نسناس ناکس، چو خنزیر خیره

چو یاجوج بی حد، چو ماجوج بی مر

سواران، ولی بر نمد زین و چارخ

شجاعان، ولیکن بفسق و بساغر

همه غافل از حکم دین و شریعت

همه بی خبر از خدا و پیمبر

نه هرگز کسی دیده هنجار قبله

نه هرگز شنیده کس الله اکبر

چو دیوان بندی همه پیر و برنا

چو غولان دشتی همه ماده و نر

چو زاغان بصحرا، چو ماغان بوادی

چو سیمرغ در که، چو نخجیر درجر

گروهی کریهان سگ طبع سگ خو

گروهی خسیسان خس خوار خس بر

بیک روزه نان جمله درویش، لیکن

ز سنگ و سگ و ترف و بچه توانگر

بیک تای نان آن کند دیده زن

بیک استخوان این خورد خون مادر

همه دیو چهران و دیوانه طبعان

همه سگ پرستان گوساله پرور

بهر زیر سنگی گروهی برهنه

خزیده بیک دیگر اندر، سراسر

جلا گاه ابلیس بودست گویی

هم از وی برد جانور رخت بی مر

چه دارند این قوم بند سلیمان؟

اگر نیستی سهم شاه مظفر

ملک ناصر حق و سلطان مشرق

که جمشید ملکست و خورشید لشکر

خداوند عالم، شهنشاه عادل

نصیر دول، نصر با نصرة و فر

بزرگی، که اندر شروط تفاخر

بزرگیش بگذاشت غایت ز جوهر

بدان جا رسیده که گوینده گوید:

نه خالق، ولیکن ز مخلوق برتر

چه عزست؟ کان مر ورا نیست زیبا

چه جاهست؟ کان مر ورانیست در خور

جهان را بدو گوهر ناموافق

بتوفیق ایزد بکرد او مسخر

یکی کلک روشن تن تیره صورت

یکی تیغ خون خوار یاقوت پیکر

دو گوهر که هرگز مثالش نیابند

یکی خاک میدان، یکی مشک اذفر

یکی دولت افشاند از تاج محنت

یکی آتش انگیزد از آب کوثر

ایا پادشاهی، که از دولت تو

جوان گشت باز این جهان معمر

فلک زان شرف، تا شود خاک پایت

شود هر شبی چون بساط مدبر

بروزی که بخت آزمایند مردان

برد هر کس از کرده خویش کیفر

زمین گردد از نعل اسبان مقرنس

هوا گردد از گرد میدان مغبر

یکی پوشد از چتر فیروزه خفتان

یکی بندد از فرش بیجاده بر زر

جهان گردد از خون مردان چو دریا

تو چون نوح و کشتی تو خنگ رهور

گهی همچو خورشید بر روی گردون

گهی چون فرامرز بر پشت اشقر

بنوک سنان بستری موی دشمن

بگرز گران بشکنی ترگ و مغفر

بدانگه که حمله بری بر معادی

چو ثعبان موسی، چو شیر دلاور

سر کینه جویان بتن در گریزد

زره بر کتف گردد از بیم چادر

ایا پادشاهی، که از سهم تیغت

مؤنث شود در رحمها مذکر

زمین ار چو دوزخ شود، یا چو دریا

زمان ار چو حنظل شود، یا چو شکر

منم بر زبان و دل خویش ایمن

ز ریبت مصفا ز شبهت مطهر

ز گفتار بد گوی چون گرگ یوسف

ز تلبیس بد خواه چون شیر مادر

میان من و دشمن من شریعت

طریقی نهادست سهل و میسر

اگر گشت راضی باحکام ایزد

و گر سر نتابد ز دین پیمبر

بحکم نیاگان او باز گردم

سیاوخش وار اندر آیم بآذر

همی تا موافق نگشت آب و آتش

همی تا مساعد نشد نفع با ضر

همی تا جهان گردد از نور ظلمت

زمانی مصفا، زمانی مکدر

بقا بادت، ای شاه، در عز و دولت

سر چتر تو گشته با چرخ همبر

همیشه دو چشمت به ترک پری‌رخ

همیشه دو دستت به زلف معنبر

رخ بدسگال تو از آب دریا

دل دشمن تو پر آتش چو مجمر

شمارهٔ ۶ - در مدح نصر بن ابراهیم

سپیده دم، چو از گردون نهان شد گوهرین پیکر

زمین ساجگون بنهاد تاج عاجگون بر سر

هوای قیر گون بر چد نقاب قیرگون از رخ

برآمد روز روشن تاب از فیروزه گون منظر

شعاع صبح زرین کرد ارکان فلک یک ره

ضیای روز سیمین کرد اطراف زمین یکسر

ز تیغ کوه خورشید جهان افروز شد پیدا

بسان چتر یاقوتین بلشکرگاه اسکندر

هوا را ناگهان بدرید گویی گوشه دامن

زمین را ناگهان بگسست گویی گوشه چنبر

شعاع روشنی روز چون شمشاد بر مینا

شعاع چشمه خورشید چون یاقوت بر مرمر

عبادتگاه موسی شد زنور این همه عالم

تماشاگاه کسری شد ز عکس آن همه کشور

جهان هشیار و من غافل، ز بیداری چو مخموران

نشسته پیش شمع اندر نهاده خامه و دفتر

بدریاهای معنی در، فرو رفته چو غواصان

گرفته دامن امید و گم کرده ره معبر

دو صورت همچو روح و جان، من و شمع از دل و دیده

همی سوزیم و می گرییم بر دیدار یک دیگر

یکی را دیده چون دوزخ، یکی را طبع چون توفان

بپیش عکس آن دوزخ بسان ذره آذر

قطار قطرهای اشک بر رخساره هر دو

یکی چون رشته رشته در، یکی چن صفحه صفحه زر

نشسته ما چو دو عاشق یکی سوزان، یکی گریان

زغم بر دوخته دیده، چو دو پیکر بدو پیکر

بصد نیرنگ و صد افسون بروز آورده این شب را

که ناگاهان پدید آمد ز دور آن لعبت دلبر

برسم تهنیت کرده گشاده درج یاقوتین

ز بهر خدمت از عمدا شکسته قد چون عرعر

بخرمنهای لاله برفشانده دامن لؤلؤ

بچنبرهای مشک اندر نهاده توده عنبر

بمشکین سلسله بسته کنار روضه رضوان

بیاقوتین عرق کشته بخار چشمه کوثر

زدوده عارضش گفتی که: سیمین آسمانستی

قطار قطرهای خوی برو چون گوهرین اختر

زدیدارش وثاق من همه پر لاله و پر گل

ز گفتارش کنار من همه پر در و پر شکر

چو ماهی، گر کسی دیدست هرگز ماه مشکین خط

چو سروی، گر کسی دیدست هرگز سرو سیمین بر

ز روز وصل معشوقان، ز بند زلف دلبندان

هزاران بار خرم تر، هزاران بار شیرین تر

ازینسان آن نگار من در آمد سوی من ناگه

کمر بگشاد و بنشستیم، هر دو خسته دل هم بر

ز زلف و چهره شیرینش مغز و چشم من هزمان

یکی پر ناف آهو شد، یکی پر صورت آزر

مرا گوید که: ای بیدل، چرایی این چنین غافل؟

چو مستی مانده اندر گل، نشسته عاجز و مضطر

جهان را گر خزان آمد زمردهاش زرین شد

همی بر وی بگرید ابر همچون مهربان مادر

تو باری از چه غمگینی؟ دژم رویی و زرین رخ

مگرتان هر دو را بودست این فصل خزان زرگر؟

بیا، تا سوی میدان عید را آریم روی اکنون

کزان جا هر زمان بوی بهار آید همی ایدر

دو عید فرخست اکنون و فرخ باد ساعاتش

یکی اضحی و دیگر عید روی شاه نیک اختر

ملک نصر بن ابراهیم، کز بس نصرت و دولت

جهانش کمترین بنده است و دولت کمترین چاکر

عماد عدل، شمس الملک، کندر ملت و دولت

دلیل صنع یزدانست و عون دین پیغمبر

امیر عالم عادل، همایون خضر، کز خضرت

جهانش کمترین بنده است و دولت کهترین کهتر

بزرگ اصل و کریم اطراف، صافی طبع، کافر کف

بدیع آثار، عالی قدر، میمون فال، فرخ فر

نکو کردار، کشوردار، گوهر بار، دریا دل

جهان آرای، فرخ رای، حق فرمان، حق گستر

نه ملکت را چنو سلطان، نه دولت را چنو برهان

نه عالم را چنان خسرو، نه گیتی را چنو داور

و گر بر آتش دوزخ ز کفش سایه ای افتد

هزاران سوخته در حین بر آرد سر ز خاکستر

بچشم او چه یک ذره، چه یک قطره، چه یک دریا

ببیش او چه یک مرد و چه یک امت، چه یک لشکر

جهان آرای فرخ روز، خسرو فر، فرمان ران

ولایت بخش، کشور دار، دشمن بند، دین پرور

بروز رزم چون توفان، بروز بزم چون دریا

بگاه جنگ فرمان ران، بگاه صلح فرمان بر

شهی، کندر همه ملکش ز عدل او نبیند کس

ز باغی کژ شده دیوار و باغی اوفتاده در

بمحشر دشمنانش را زمین یکسر برانگیزد

کمر بسته، جگر خست، دهان خشک و دو دیده تر

مظفر رایت عالیش، هر گه چهره بنماید

بروز آزمون جنگ، مردان را بمیدان در

زمین پیروزه گون گردد، هوا بیجاده گون گردد

همه عالم نگون گردد، جهان آید بزیر اندر

فلک را بگسلد چنبر، زمین را بشکند ارکان

بقا را سست گردد پا، اجل را تیز گردد پر

خجسته کرد عید خلق دیدار خجسته او

خجسته باد این روز و شب از روزش خجسته تر

شمارهٔ ۷ - در مدح خاقان ملک خضر

نسیم زلف آن سیمین صنوبر

مرا بر کرد دوش از خوابگه سر

گل افشانان ببالینم گذر کرد

پیامی داد ازان معشوق دلبر

عتاب آمیز گفت: ای سست پیمان

نیاید گفتهای تو برابر

میان ما و تو عهد این چنین بود

که چون من دیگری گیری تو در بر؟

شب تاریک و من ز اندیشه تو

چو نفت اندوده مرغی پیش آذر

گه اندر موج خون گم کرده هنجار

گه اندر بحر غم گم کرده معبر

عقیقین ابر توفان بار چشمم

جهان کردست پر بیجاده تر

ز آه من اگر بگداختی کوه

بنرخ خاک بودی در و گوهر

چو دریاییست هر شب خانه من

چو کشتی آتشین سوزنده بستر

نه دریا از تف کشتی شود خشک

نه کشتی از غم دریا شود تر

میان آب و آتش مانده حیران

خیالت در دل و دیده مصور

ز شب یک نیمه چون فرزند عمران

دگر نیمه ز شب فرزند آزر

بدین حالم من و فارغ تو از من

بشرط دوستی این نیست در خور

مرا گر خط فرود آمد بعارض

نگردد زان جمال من مزور

بخورشید اندر اینک هم سیاهیست

ولیکن عالم از نورش منور

همانم من بحسن اندر، که بودم

چه شد گر بر سمن بررست عنبر؟

مرا موران مشکین اند بر گل

بگرد عارض خورشید پیکر

و گر بر گل بنفشه سایه افگند

نه بر آتش بر آید عود و عنبر؟

نبینی نو بهار از نور خورشید

پدید آید بگل بر، مور بی مر؟

خداوندم همی خواندی، چه افتاد

که اکنون بنده نپسندی و چاکر؟

کنون گر تیره شد آن ماه رخسار

و گر تاری شد آن گل برگ احمر

همان انگار کندر موکب شاه

بپوشید آفتابم گرد لشکر

و یا مر عارض سیمین ما را

سیه کردست روز جنگ مغفر

مرا زین سبزی عارض، درین فصل

هزاران رونقست و زینت و فر

که بر سبزه بود زین پس بصحرا

نشاط و ز نزهت شاه مظفر

جمال ملک، خاقان معظم

خجسته طلعت و فرخنده اختر

ملک خضر، آنکه یک انگشت رادش

هزاران کوثرست و بحر اخضر

خداوند خداوندان گیتی

شه شاهان هفت اقلیم یکسر

جمال مجلس و میدان و مرکب

نظام مسجد و محراب منبر

نه قدرش را پذیرد هفت گردون

نه جاهش را بس آید هفت کشور

خداوندی، که خاک پای او را

بدیده در کشد، در روم، قیصر

ز حکم او زمانه طوق سازد

بگرد گردن چرخ مدور

برای و رسم و تدبیر و شجاعت

بجاه و جود و فضل و اصل و گوهر

ندانم من ز مخلوقاتش امروز

همال او جزو، الله اکبر!

جهان را نو نظامی داد جاهت

چو مر اسلام را جاه پیمبر

سعادت با رضای تست مقرون

سلامت در هوای تست مضمر

جهان را طاعت تو درختیست

که اقبالش گلست و دولتش بر

کسی، کندر خلاف دولت تو

زید، ز اکنون بگیتی تا بمحشر

بجای موی روید بر تنش مار

بجای خوی چکد مغز سر از سر

ایا جمشید ملک و شیر دیدار

ایا مه طلعت و خورشید منظر

بهار فرخ آمد تا بشادی

کند مقصود تو با تو مقرر

بیاراید جهان را از پی تو

چو هیکلهای چین از نقش آزر

بصحرا بر فشاند لاله و گل

بلاله در چکاند لؤلؤ تر

کند مر آب دیده را مصعد

کند مر خاک تیره را معنبر

بلاله زارها برگسترد سیم

بسبزه زارها برگسترد زر

بگلبن بر، عماری بندد از گل

در آذر گون ستان بفروزد آذر

هوا عنبر فرو ریزد بصحرا

فلک پروین فرو ریزد بساغر

ترا گوید که: اکنون شاد بنشین

که تاریخ جهان نو گشت از سر

ز نعمت ناز بین وز بخت می بال

ز دولت کام یاب از بخت بر خور

بد اندیش تو از اندیشه تو

همه ساله حزین و خوار و مضطر

ز جاه و دولت و اقبال درویش

ز گنج و گوهر دیده توانگر

شمارهٔ ۸ - در مدح نصیر الدوله ناصرالدین ابوالحسن نصر

خیز، ای بت بهشتی، آن جام می بیار

کار دی بهشت کرد جهان را بهشت وار

نقش خورنقست همه باغ و بوستان

فرش ستبرقست همه دشت و کوهسار

فرشی فگنده دشت، پر از نقش بافرین

تاجی نهاده باغ، پر از در افتخار

آن چون بهار خانه چین پر از نقش چین

این چون نگار خانه مانی پر از نگار

آن افسر مرصع شاخ سمن نگر

و آن پرده موشح گلهای کامگار

این چون عذار حورا پر گوهرین سرشک

و آن چون بساط خلد پر از عنبرین عذار

گلبن عروس وار بیاراست خویشتن

ابرش مشاطه وار همی شوید از غبار

گاهی طویله بندد از گوهرین صدف

گاهی نقاب پوشد از پرده بخار

آن لاله نهفته در و آب چشم ابر

گویی که جامهای عقیقست پر عقار

یا شعلهای آتش ترست اندر آب

یا موجهای لعل بدخشیست در شرار

یا لعبتان باغ بهشتی شدند باز

آراسته بدرو گهر گوش و گوشوار

آن از ردای رضوان پوشید قرطه ای

وین از پر فریشتگان دوخته ازار

آن لوحهای موسی بر گرد کوه و دشت

و آن صفحهای مانی بر سرو و بر چنار

از ژاله نقش این همه پر گوهر بدیع

وز لاله فرش آن همه یاقوت آبدار

رنگست، رنگ رنگ، همه کوهسار و دشت

طیره است، طرفه طرفه، همه طرف جویبار

یک کوهسار نعره نخجیر جفت جوی

یک مرغزار ناله مرغان زار زار

هامون ستاره رخ شد و گردون ستاره بخش

صحرا ستاره بر شد و گلبن ستاره بار

عالم شده بوصل چنین نوبهار خوش

من زار و دور از آن رخ مانند نو بهار

ای نوبهار عاشق، آمد بهار نو

نو بنده دور مانده از آن روی چون بهار

روزی هزار بار بپیش خیال تو

دیده کنم بجای سرشک، ای صنم، نثار

ما را چو روزگار فراموش کرده ای

یارا، شکایت از تو کنم یا ز روزگار؟

گر آرزوی روی تو جرمیست عفو کن

ور انتظار وصل تو خونیست در گذار

گرد وداعگاه تو،ای دوست، روز و شب

یعقوب وار مانده خروشان و سوگوار

پیرامنم ز آب دو دیده چو آبگیر

پیراهنم ز خون دو چشمم چو لاله زار

نه بر وصال روی تو ای دوست، دسترس

نه بر دریغ و حسرت هجران تو قرار

گه لاله بر دمد بر خم بر، ز خون دل

گه سبزه بر دمد، زنم دیده بر کنار

هر قطره ای کز آب دو چشمم فرو چکد

گردد ز آتش دلم اندر زمان شرار

ای یادگار مانده مرا یاد روی خویش

یاد رهی نوشته تو بر پشت یادگار

از تو بیاد روی تو خرسند گشته ام

زان پس که می بداشتمت در دل استوار

گر یک نفس فراق تو اندیشه کردمی

گشتی ز بیم هجر دل و جان من فگار

اکنون تو دوری از من و من بی تو زنده ام

سختا که آدمیست بر احداث روزگار!

شرطیست مر مرا که: نگیرم بجز تو دوست

عهدیست مر مرا که: نخواهم بجز تو یار

گر کالبد بخاک رساند مرا فراق

در زیر خاک باشمت، ای دوست، خواستار

ما بندگان شاه جهانیم و نیک عهد

جز نیک عهد نبود نزدیک شهریار

شاه جهان، سپهر هنر، آفتاب جود

سلطان شرق، ناصر دین، شمسه تبار

گنج محاسن و سر اخیار، ابوالحسن

نصر، آن نصیر دولت، منصور کردگار

شاهی، که تا خدای جهان را بیافرید

چون او ندید چشم ستاره بزرگوار

از جود او نهایت موجود شد نهان

وز فضل او کمال شرف گشت آشکار

اندازه هنر هنر او کند پدید

آوازه خرد خرد او کند عیار

فخرست ملک را بچنو شاه ملک بخش

عزست بخت را بچنو شاه تاجدار

نی در خرد قیاسش معقول در خرد

نی در هنر صفاتش معدود در شمار

معلوم اوست هر چه معانیست در علوم

موروث اوست هر چه نهانیست در بحار

آثار عدل او چو ستاره است بی عدد

دریای جود او چو سپهرست بی کنار

رایش چو اصل پاکش پاکیزه از عیوب

رسمش چو اعتقادش تابنده تر زنار

گر باد جاه او بزمین بر گذر کند

ور گرد موکبش بفلک بر کند گذار

این توتیای چشم شرف گردد از شرف

و آن یک قبول عالم اقبال از افتخار

ای خسروی، که دولت و اقبال روز و شب

دارند گرد درگه میمون تو قرار

این از منازعان تو صافی کند جهان

و آن از مخالفان تو خالی کند دیار

ابری تو روز بزم و هزبری تو روز رزم

نیلی بروز بخشش و پیلی بروز کار

میدان پر اژدها شود از تو بروز جنگ

مجلس پر آفتاب بود از تو روز بار

شمشیر تو قضای بدست، ای ملک، که او

نه در قراب راحت دارد، نه در قرار

تا او پدید نامد معلوم کس نشد

خورشید خون فشان و سپهر سرشک بار

گر ذوالفقار معجز دین بود، ای ملک

تیغ ذوالفقار و صفات تو ذوالفقار

روزی که گرد معرکه تیره کند هوا

گردد زمین چو قیر و فلک تار همچو قار

کیمخت کوه بگسلد از زخم بانگ کوس

گوش زمانه کر شود از هول گیر و دار

بی مهر چهرهای دلیران شود زریر

بی باده چشمهای شجاعان کند خمار

بر حلقهای جوشن خون مبارزان

گردد چو لعل خرده بپیروزه بر نگار

شوریده پیل وار در آیی تو در مصاف

چون شیر گرسنه که شتابد پی شکار

گه گرد بر فشانی بر گوشه فلک

گه آب بر جهانی در دیده سوار

گاهی کنی ز کشته همه روی دشت کوه

گاهی کنی بنیزه همه روی کوه غار

از موج خون کنی تو پر جبرئیل سرخ

وز جان بدسگال رخ آفتاب تار

هر حمله ای که آری بوسه دهد ز جان

بر نعل توسن تو جان سفندیار

از جود دست تو عجب آید مرا همی

تا بر عنان چگونه کنی دست استوار؟

رمح تو بند حادثه بگشاید از سپهر

گرز تو برج کنگره بر دارد از حصار

آسیب نعل اسب تو اندر زمین جنگ

بر آسمان زمین دگر سازد از غبار

گور افگند بباد و سوار افگند بعکس

تیغ تو در نبرد و خدنگ تو در شکار

ور عکس تیغ تو بهوا روشنی دهد

ارواح کشتگان شود اندر هوا فگار

ای کار زار کرده بر اعدای ملک خویش

وای آن کسی که پیش تو آید بکار زار

تو سایه خدایی و از روی حفظ خلق

نشگفت اگر عذاب تو باشد خدای وار

ابلیس را خدای تعالی عزیز کرد

آنگه چنانکه خواست لعین کردو خاکسار

چندین هزار دست بر آورده در دعا

با یا رب و تضرع و زاری و زینهار

هرگز خدای ضایع کی ماند، ای ملک؟

خوش زی و عمر خویش بشادی همی گذار

رنجه مباش هرگز، زین پس بدولتت

از لشکر تو یک تن وز دشمنان هزار

ای خسروی، که دولت بی رنج و گنج تو

از جان بد سگال بر آرد همی دمار

من بنده گر زیاد تو جان پرورم ز دور

حاسد چه خواهد از من رنجور دل فگار؟

تا آب و خاک و آتش و باد، این چهار ضد

با یک دگر بطبع نگردند سازگار

تا هر شبی کنار فلک گردد از نجوم

چون چشم عشق بازان پر در شاهوار

شاه جهان مظفر و منصور باد و باد

از عمر شادمانه و از ملک شاد خوار

درگاه او ز جاه شده قبله ملوک

میدان او ز فخر شده مقصد کبار

نیکو سگال دولت او همچو او عزیز

بدخواه جان او شده از غم ذلیل و خوار

چشمش همه بقد سواران سرو قد

دستش همه بزلف نگاران گل عذار

شمارهٔ ۹ - قصیدهٔ ناتمام در مدح ملک تاج الملوک محمود

وقت گل سوری، خیز ای نگار

بر گل سوری می سوری بیار

بربط سُغدی را گردن بگیر

زخمهٔ زیر و بم او برگمار

زان می نوشین، که چو جانم بدی

گر شدی اندر تن من پایدار

آنکه بود در تن آزادگان

از همه شادی و طرب دستیار

گوهر جود است، که گردد بدو

از گهر مردم جود آشکار

گر نبدی خاصیت او به جود

جای نبودیش کف شهریار

خسرو محمود شهنشاه دهر

تاج ملوک و ملک شهریار

آتش سوزنده به هنگام رزم

مهر فروزنده به هنگام بار

آنکه ازو باغ بهار است ملک

کف زر افشانش ابر بهار

شمارهٔ ۱۰ - در نکوهش اغل نام

ای آفتاب ملک، رهی خفته بود دوش

غایب شده ز عقل و جدا مانده ای ز هوش

وقت سحر، که چشم شود باز از قضا

دیدم بکوی خلقی ماننده سروش

گفتند بنده را که: اغل را شه جهان

از بندگان بنده زنی هدیه داد دوش

حکم خدای و حکم خداوند نافذست

من بنده مطیعم و فرمان بر خموش

لیکن ستم بود بکنار چنان سگی

سرو ستاره عارض و خورشید لاله پوش

او زن بمزد باشد و این عورتان ما

هنجار زن بمزدند ایدون و زن فروش

داماد او چگونه بود آنکه مرو را

صد غرچه بیش گاده بود بر ره غموش؟

از گوش تابگوش دهانی نهاده باز

چون ماهیان کر بمیان پار گین زوش

رویی چو روی دیو و دهانی چو کون مغ

گوشی چو باد بیزن و کونی چو گاو دوش

ای کون تو دریده تر از چارغ بلیس

جز ما نیافتی بهمه شهر دست خوش؟

تا هیچ زن نیابی آن کن که مر تراست

از فرق تابساق وز پایشنه تا بگوش

تا ریش تو سپید نشد شوی داشتی

اکنون ز بی زنیت چرا باید این خروش؟

تا کون تو بستن فرسود و ریش گشت

خواهی کسی که داری در پیش، کن تو توش

اندر جهان ز جانوران هیچ کس نماند

کز . . . او نیامد در کون تو دروش

اندر ستور گاه و کیلی ازان من

صد سگ تو و به از تو سگ روسبی فروش

ای مادر و تبار و کسکهات روسبی

این یک حدیث بشنو و چون سگ تو دار هوش

آغوش زنت هرگز بی پور من مباد

تا بشکفد بنفشه و شب بوی و پیلگوش

شمارهٔ ۱۱ - تغزل

دوش آن صنم سنگدل سیم بنا گوش

آمد بر من تنگ دل و خسته و مدهوش

دو نرگس مخمور چو دو نایژه خون

دو لعل گهر پوش چو دو ناوچه نوش

ای عارض سیمینش پر از قطره سیماب

ای زلفک مشکینش پر از عنبر پر جوش

دو لب چو دو تا لعل و دو یاقوت شکر بار

دو رخ چو دو گلبرگ و دو خورشید زره پوش

از خون رخ رنگینش پر از جدول تقویم

وز اشک پر از گوهر ناسفته بناگوش

غرقه شده از خون دل آن چهره شیرینش

تیره شد از گرد غم آن صورت نیکوش

آمد بر من، گفت: زهی یار وفادار

بس زود شد این بیعت و سوگند فراموش

ما را ببها عرضه کند پیش تو نخاس

تو سنگدل از دور همی بینی و خاموش

ای راه خرد بسته، گهی چند بره آی

وی سد جفا بسته، زمانی بوفا کوش

بی قدرترین کس منم امروز بر تو

یاد آیدت آن گه که تهی ماند آگوش

بس خون که فرو ریزی شبگیر ببالین

آن شب که مرا جویی از دامن شب پوش

شمارهٔ ۱۲ - در نکوهش اغل نام

دهانت، ای اغل، گنده ریش، گنده بغل

همی کند همه شب گوه سگ به دندان حل

همه جهان زره کون همی ریند و تو باز

گه از دهان ریی و گه ز کون و گه ز بغل

به پیش شاه چنانی که پیش آدم دیو

میان بزم چنان چون میان کعبه هبل

خیال توست خیال اجل ز روی قیاس

مثال توست مثال قضای بد به مثل

گران و بی‌نمک و ناخوشی چو دل و نیاز

نبهره و بدی و ناروا چو سیم دغل

بغور چون تو بود باده ای بیک من آرد

بهند چون تو بود یک رمه بیک آجل

بزرگ مردی کندر جهاز مادر تو

هزار گربه اعور بد و سگ ارجل

سپاه لیفه شلوار اگر تو عرض کنی

سپاه ذره نیارند کرد با تو جدل

کلی و شل شوی، ای شلف قحبه زن، که ز تو

سر نشاطم کل گشت و دست عشرت شل

دهانت چون سر و سر همچو ریش و ریش چو کون

دلت چو دوزخ و دوزخ چو نیلگون مخمل

ز هشت گوهر نایاب و هفت جرم لطیف

بیافریدت گویی خدای عزوجل

ز خاک محنت و آب نیاز وآتش غم

ز گوه فربه و از بیخ پشم و گند بغل

بیاو عورت و شبهای بر خر دجال(؟)

ز آب پشت بود هر شبی میان و حل

بآفتابی مانی تو، ای سگ بدو پای

که گه بشرق و بغربست و گه بحوت و حمل

مگر که یک کل نبود که غر نباشد و تاز

هزار غر بود اندر جهان که نبود کل

زنت چو مادر و مادرت روسبی چو زنت

پدرت چون تو و تو چون پدرت گنده بغل

بکنج کاف . . . مادر تو گم گردد

کلید خرجک و . . . حمار و پای جمل

رخت چنان که بگه بر زحل بدست بلیس

مثال صورت محنت نگاشت دست اجل

بریش همچو یکی خرس مرده ای تو در آب

بنوک سبلت چو خار چفته بر سر تل

فغان از آن لب و دندان که گفته ای بقیاس

سفالهای شکسته است در یکی مزبل

ایا باصل سگ و کوز کوه و ظلمت کفر

بزور مور و بدیدار مار و نحس ز حل

ز کون خویش و کس زن بود ترا نفقات

مرا ز صلت شاهان وجد و هزل و غزل

ایا برنگ شتر غاز تر و گند پیاز

که طبع را چو سپرزی و دیده را چو سبل

بدان که مرد ز غربت رسد بحد کمال

سفر برد بعلو مرد را ز حد سفل

غریب رانه بسست آن صفت که هست شهید

بقول شمع شریعت محمد مرسل؟

سفر دلیل جمال و سعادت و شرفست

سفر دلیل کمال و بزرگی است و محل

مرا اگر نبدی غربت و فراق وطن

کجا بدی شرف خدمت عماد دول؟

شمارهٔ ۱۳ - در مدح شمس الملک

رسول بخت بمن بنده دوش داد پیام

بدان گهی که فلک زد بدل ضیا بظلام

سپاه روز بر افگند خر گه از صحرا

زدند لشکر شب گرد کوه و دشت خیام

چه گفت؟ گفت که: ای تیره خاطر از چه چنین

همی بسر بری این عمر خویش در ناکام؟

یکی بصحرا بیرون شو و عجایب بین

مگر که آید اندیشهات را فرجام

چو این سخن بشنیدم بجستم از شادی

برون شدم سوی صحرا چو مرغ جسته ز دام

نگاه کردم، دیدم فلک چو آینه ای

که خیره کردی از عکس دیده اوهام

جهان بصورت دیبای قیر گشته درست

گرفته موجش بالای آسمان چو غمام

هوا چو خر گه سیماب بر کشیده بچرخ

فلک چو خیمه دیبای بر زده بمقام

یکی بصورت افعی لاجوردین تن

یکی بگونه پیل زمردین اندام

همه هوا علم قیرگون زده، چپ و راست

نشانده گوهر ناسفته بر سر اعلام

خیال وار، چو ماه مقنع از سر کوه

ز روی چرخ همی تافت زهره و بهرام

مجره گشته بکردار مسندی ز بلور

سپهر گشته بکردار گنبدی زرخام

همه سراسر گردون ز کوکب زرین

چو پشت کره اشهب ز گوهرینه ستام

شب سیاه بر افگند طیلسان سیاه

خطیب وار بمنبر بر آمد آن هنگام

درخش کیوان صمصام وار در بر او

بنات نعش بسان حمایل صمصام

زبان بحمد خداوند بر گشاد و بگفت:

تبارک اسمک، یاذوالجلال والاکرام

سپاس و شکر ترا کین همه بدایع صنع

همی نباشد جز با قضای تو بقوام

درین تفکر بودم که: این چه شایبه بود؟

وزین سپس سخن او کجا گذارد گام؟

که روی سوی بخارا نهاد و گفت بمهر:

ایا بخارا، برتو درود باد و سلام

بدست دولت و اقبال و اتفاق قضا

همیشه خرم و آباد بادی و پدرام

چنین شنیدم کندر کتابها لقبت

مدینه المحفوظست و قبة الاسلام

نسیم باد تو مشکست و آب ابر تو شیر

هوات کان مرادست وخاک معدن کام

بخار بوی تو نافه گشاید اندر مغز

نسیم کام تو شکر فشاند اندر کام

تو همچو بیت المعموری و همه قومت

همیشه در تو چو روحانیان گرفته مقام

نه در تو تیرگی اعتقاد اندر دین

نه در تو تازگی اختلاف در احکام

ز بس بزرگی تو خادمان مسجد هات

بشهرهای دگر خاطبان سزند و امام

ایا بخارا، چندین بزرگواری تو

ترا چه مایه ثنایست و عز و جاه و مقام؟

که ایزدت بچنین شاهزاده کرد عزیز

که بهترین ملوکست و برترین کرام

شه مظفر پیروز بخت دولتیار

بلند همت بسیار دان نیکو نام

چراغ دولت و شمع سپاه و شمسه ملک

قوام دین و جمال جهان و فخر انام

برای و رسم نگهدار لشکر ایمان

بداد و عدل نگهبان قسمت قسام

نکات بزله او شد دلیل بحر علوم

حروف نکته او شد کلید گنج کلام

بروز بزم بود آفتاب گوهر بار

بروز رزم بود اژدهای جان انجام

مخالفان ورا روز حرب او از بیم

بجای قطره خون زهره بر دمد زمسام

بدست فتح فرستد بدوستان اخبار

بپای مرگ فرستد بدشمنان پیغام

همیشه تا ببهاران زمین شود خرم

ستاره بارد باد از شکوفه بادام

بقات باد بسی تا که سال و مه شمری

مبارکت مه و سال و مبارکت ایام

قضا موافق و اقبال جفت و دهر مطیع

زمانه چاکر و دولت رهی و بخت غلام

شمارهٔ ۱۴ - در مدح ابوالمظفر ابراهیم

مست و شادان در آمد از در تیم

کرده بیجاده جای در یتیم

زیر خط زبر جدش میمی

زیر زلف معنبرش صد جیم

زیر آن جیم طوبی و فردوس

زیر این میم کوثر و تسنیم

پشتم از جیم او چو جیم دو تا

بر من از میم او جهان چون میم

از نسیم گل و کلاله او

گل سوری همی ربود نسیم

چشمکانش چنانکه یوسف گفت:

ان ربی بکیدهن علیم

زلفکانش بجنگ من چون شست

او چو صیاد و من چو ماهی شیم

گه ببوسه دم مسیح نمود

گه بعارض نمود دست کلیم

از پی سی و دو ستاره او

رخم از خون چو جدول تقویم

گفت: مژده ترا، که عدل ملک

کرد عالم بخلق خویش و سیم

. . .

در بهشت و تو در میان جحیم

بی گنه مانده هشت سال بهند

چون گنه گار در عذاب الیم

چشمه مرغزار آهو شد

چشم بر روی شیر نر از بیم

زان براهیم باغ گشت آتش

زین براهیم خلد گشت جحیم

عالم از داد خسرو عادل

مانده در صد هزار ناز و نعیم

عیب وجرم تو آن که پر هنری

اینت عیب بزرگ و جرم عظیم!

دل چو کانون سینه چون آتش

کار نا مستقیم و حال سقیم

چه کنی حال خویش را پنهان؟

چه زنی طبل خیره زیر گلیم؟

نه همانا که هر که دید ترا

از هنر کرد بر همه تقدیم؟

حال خود شاه را بگوی و مترس

و توکل علی العزیز رحیم

ملک تاج بخش ملک ستان

قطب دین بوالمظفر ابراهیم

فتح با رایتش همیشه قرین

جود با راحتش همیشه ندیم

نعل پای کمیت ادهم او

چرخ را طوق و ماه را دیهیم

زخم او کوه را دو پاره کند

عدل او موی را کند بدو نیم

خشم او کل من علیها فان

عفو او یحیی العظام وهی رمیم

گر فلک سر بتابد از امرش

باز پس تر شود ز دیو رجیم

ملکا، خسروا، خداوندا

چشم عالم ندید چون تو کریم

گر بیاد تو می گرفتندی

نآمدی هرگز آیت تحریم

ملک هرگز ندید چون تو ملک

چون بزادی تو ملک گشت عقیم

شیر در تب همیشه از بیمت

زرد کرده چو دشمنانت دیم

سعد و نحس جهان همه یکسر

در سر تیغ تو نهاد حکیم

فکر من مدح تو نیارد گفت

مگرش فضل تو کند تعلیم

داد بنده عطا تو نیز بده

تا رهد این دل از عذاب الیم

تا بود کعبه و منا و صفا

تا بود معشر و مقام و حطیم

مر ترا باد در جلال مقام

دولتت باد سال و ماه مقیم

دشمنت باد همچو بنده اسیر

مانده در دست روزگار لئیم

شمارهٔ ۱۵ - در مدح نصر

خیال آن صنم سرو قد سیم ذقن

بخواب دوش یکی صورتی نمود بمن

هلال وار رخ روشنش گرفته خسوف

کمند وار قد راستش گرفته شکن

هزار شعله آتش فروخته در دل

هزار چشمه توفان گشاده کرده ز تن

نه بر دو عارض گل رنگ او نشانه گل

نه گرد سینه سیمین او نسیم سمن

سمنش سوخته و ریخته گلش در گل

یکی ز درد و دریغ ویکی زیاد محن

رخی، که بود چو جان فریشته رخشان

ز خاک و خون شده همچون لباس اهریمن

شهیدوار بخون اندرون گرفته مقام

غریب وار بخاک اندرون گرفته وطن

یکی سرشک و هزاران هزار درد و دریغ

یکی دریغ و هزاران هزار گونه حزن

گشاده بر رخ بیجاده گون طویله در

گرفته در عرق گوهرین عقیق یمن

چه گفت؟ گفت: دریغا امید من، که مرا

غلط فتاد همی در وفا و مهر تو ظن

گمان نبرده بدم من که تو بدین زودی

صبور وار ببندی زیاد بنده دهن

هنوز نرگس سیراب من ندیده جهان

هنوز سوسن آزاد من ندیده چمن

هنوز ناچده از بوستان من کس گل

هنوز ناشده سیر این لبان من زلبن

بخاک تیره سپردی مرا بدست اجل

بدل گزیدی کمتر کسی زمن بر من

کنار پر گل من رفته بر کنار زمین

تو در کنار سمن سینگان سیم بدن

بنفشه موی مرا خاک بر گشاده گره

تو با بنفشه عذاران گره زده دامن

همان کسم که بدی صورتم جمال بهار

همان کسم که بدی عارضم نگارختن

همان کسم که مرا هر که دیدمی گفتی:

سهیل مشکین زلفی و ماه زهره ذقن

کنون بزیر زمینم چو صد هزار غریب

گرفته آن تن مسکین من بگل مسکن

ز خاک و خشت همی کرده بستر و بالین

ز درد و حسرت کرده ازار و پیراهن

چو چشمهای یتیمان ز آب دیده لحد

چو جامهای شهیدان بخون بشسته کفن

نه کس بیارد روزی بروزگار یاد

نه کس بگردد روزی مرا بپیرامن

بزیر خاک فراموش گشته از دل خلق

ستم رسیده ز جور زمانه ریمن

گرفته یاد ترا دوست وار اندر بر

نهاده عهد ترا طوق وار برگردن

ایا بچنگ اجل در سپرده مان بحیل

و یا بدام بلا درفگنده مان بفتن

صنم بدیم و شمن تاکنون و باز کنون

خیال تو صنمست و روان تو چو شمن

گذاشتیم و گذشتیم و آمدیم و شدیم

تو شاد زی و بکن نوش باده روشن

کنون دلیل بهارست و روزگار نشاط

نشاط کن، که جهان پر گلست و پر سوسن

بخواه جام و بر افروز آذر برزین

که پر شمامه کافور شد که و برزن

رسوم بهمن و بهمنجنه است و روز سده

الا، ببهمن پیش آر قبله بهمن

زمین صحفیه سیمست و ابر گنج گهر

درخت قبه کافور و سنگ در عدن

ملک درخش همی بارد وفلک الماس

ز خاک سنگ همی روید وز آب آهن

شمامهای بلورست شاخ هر گلبن

خزینهای عبیرست خاک هر معدن

بخواه آن گهر پاک نابسوده، که اوست

بیان قدرت در شان قادر ذوالمن

از آنکه چون بفرازد شعاع آن بفلک

کند کنار نگارینش خلد بر گلشن

اگر فروخته باشد بود چو زرین کوه

چو آرمیده بود باز بسدین خرمن

شبی که او بنماید بخلق صورت خویش

عقیق بار گلست از میان مشک ختن

شعاعهاش پدید آرد از زمین یاقوت

شرارهاش برویاند از زمین روین

زبانهاش چو شمشیرهای خون آلود

برزمگه بکف شهریار شیر اوژن

شه مظفر منصور، نصر، ناصرحق

که پادشاه زمینست و شهریار زمن

امان خلق خدای و امین دین رسول

نظام حجت و حق و قوام دین و سنن

بزرگوار کسی، کز بزرگی ملکت

بتیغ دولت بر کند اصل و بیخ فتن

مبارک اختر شاهی، که از ملوک و راست

زمانه زیر مراد و جهان بزیر منن

بدست دولت اسلام را دهد تعلیم

بفرق همت افلاک را کند روزن

چه سد آهن پیشش، چه کاغذین دیوار

چه کوه زرین پیشش، چه دانه ارزن

شجاعت و هنر و جود و جاه و دولت او

جمال و خوبی و خلق کریم و خلق حسن

خدای دادست این دولتش بفضل عطا

برغم حاسد بدخواه و کوری دشمن

ایا گزیده سواری، که در صف میدان

شوند مردان پیشت زنان آبستن

هزار لشکر باشی تو در یکی میدان

هزار رستم باشی تو در یکی جوشن

نهنگ کوه او باری و شیر آهن خای

هزبر خون افشانی و پیل کوه فگن

سوار تیغ گزاری، شجاع حیدر زخم

سپهر گرز گرایی، سهیل ناچخ زن

تبارک الله! روزی که در مصاف آیی

نشسته قارون کردار بر که قارن

شعاع تیغ تو مر جان کند همه میدان

نهیب زخم تو سندان کند خزاد کن

ز گرز رستم بیشست تازیانه تو

چنانکه نیزه رستم تراکم از سوزن

بروزگار تو باطل شد، ای ملک، یکسر

فسانهای فرامرز و قصه بیژن

جهان تویی و سر تیغ تست دولت وملک

چنانکه خواهی زی و چنانکه خواهی زن

بدست دولت شخص موافقان بردار

بتیغ نصرة بیخ مخالفان بر کن

همیشه تا بدلایل جداست روز از شب

همیشه تا بحقیقت بهست مرد از زن

همیشه باش با نشاط آزمای و جان پرور

جهان گشای، ولایت ستان و خصم افگن

شمارهٔ ۱۶ - قصیده ناتمام در مدح الب ارسلان

به گردون برین بر شد، ز فخر این ملکت ایران

که گسترد از برش سایه خجسته رایت سلطان

اگر ویران شد این ایران ز جور ترکمانان بد

ز عدل شاه نیک‌اختر به ساعت گردد آبادان

خداوند جهان، الب ارسلان، سلطان دین‌پرور

که با عدلش نماند جور یک‌سر عدل نوشروان

خداوندی، که در سود و زیان خشنودی و خشمش

یکی لهوی‌ست بی‌اَندُه، یکی دردی‌ست بی‌درمان

به هول رعد و گشت باد و خشم ابر آزاری

به زور پیل و سهم شیر و مکر گرگ پردستان

به هنگام درنگ اندر همه چون کوه بر هامون

به هنگام شتاب اندر همه چون چرخ در جولان

قوی چون سد اسکندر، سیه‌دل چون شب تاری

همه آشفته چون دریا، به قدر قطرهٔ باران

به یک حمله، که سلطان کرد همچون شیر بر آهو

ز خون خصم دریا شد، به یک ساعت همه میدان

چو سهم رایتت بیند معادی زود بگریزد

چو اهریمن، که بگریزد ز سهم آیت فرقان

به چونین فتح فرخنده، که دادت ایزد داور

تو شادی کن، که دشمن گشت زار و خسته و حیران

همی تا چرخ زنگاری به گرد مرکز ناری

همی گردد گه و بی‌گه، به شادی‌ها و بر احزان

تو یار شادمانی باش، تا دشمن خوردانده

تو جفت تندرستی باش، تا دشمن بُوَد نالان

شمارهٔ ۱۷ - در مدح کمال الدین محمود

زهی دولت! زهی ملکت! زهی همت! زهی سلطان!

زهی حشمت! زهی نعمت! زهی قدرت! زهی امکان!

سپاس آن را که توفیقش موافق گشت با دولت

بتابید چنین دولت، به اقبال چنین سلطان

چنین سلطان، که چشم ملک در علم چنو کمتر

ندیدست و نبیند نیز زیر گنبد گردان

خداوندی، که تا ملکت شرف پذرفت از ایامش

جمال افزود ازو گیتی، جلال افزود ازو گیهان

مظفر شد سپاه دین و ایمن شد طریق حق

منور شد رخ اسلام و روشن شد ره ایمان

هزاران صورت جان است در شمشیر او پیدا

هزاران صورت جاه است در اقبال او پنهان

جماد ار جانور گردد، به فر او، عجب نبود

که از بیمش همی گردد هزاران جانور بی‌جان

فلک قدر ملک دیدار گردون فر دریا دل

جهان آرای ملک افروز کشور گیر فرمان ران

سپهر دانش و دولت، بهار ملکت و ملت

جمال مسجد و منبر، نظام مجلس و میدان

ز شاهان و جهانداران کرا بود این چنین حجت؟

ز سلطانان و جباران کرا بود این چنین برهان؟

وی اندر دار ملک خویش و دشمن درختا عاجز

وی اندر صدرو بر اعدا ز بیمش پیرهن زندان

زهی همت! که چون دستش موافق گشت بارایش

جهانی را براندازد به یک ساعت، به یک فرمان

نه دیبا ماند اندر چین، نه گوهر ماند اندر که

نه لؤلؤ ماند اندر بحر و نه زر ماند اندر کان

الا، یا دولت عالی، همیشه شادمان بادی

که عالم را تو کردستی بدین شادی چنین شادان

نعیم تو جهان نو بنا کردست، کندر وی

صفت گردد همی عاجز، خرد گردد همی حیران

یکی عالم پدید آمد، که فردوس برین گویی

نهان خویش بنمود از حجاب غیب ناگاهان

مرصع کرد تقدیرش به فرّ آفرین صورت

منقش کرد اقبالش به تأیید شرف ارکان

ز رایت‌ها و آذین‌ها همه وادی بهشت‌آیین

ز ایوان‌ها و میدان‌ها همه صحنش نگارستان

یکی از خرمن دیبا، چو قصر و قبه قیصر

یکی از گنج مروارید، همچون تاج نوشروان

هوا در زرّ و در دیبا نهفته صورت گردون

سپهر اندر رواق و طاق گم کرده ره دوران

فلک کردار منظرها، بر اطراف صنوبرها

ارم کردار طارم‌ها، به کیوان بر زده ایوان

زره‌زلفان مشکین‌خط به صحرا دایره بسته

فگنده گوی یاقوتین به پیش عنبرین چوگان

یکی با ساغر زرین، یکی با جام یاقوتین

یکی با بیضهٔ عنبر، یکی با دستهٔ ریحان

نگاران چون بتان خلد هر یک با دگر زینت

درختان چون درخت خلد هر یک با دگر الحان

زهی نهمت! که از بهر غرور دین و دنیا را

جهانی را کنی آباد و گنجی را کنی ویران

مروت را و همت را به جایی بر رسانیدی

که اندر وَهمِ مخلوقان نگنجد وصف این و آن

همی تا چشم مهجوران کنار از خون کند دریا

همی تا زلف دلبندان بساط گل کند میدان

به ملک اندر بزی چندان که از اقبال و جاه تو

چو تو گردند فرزندان فرزندان فرزندان

شمارهٔ ۱۸ - قصیده ناتمام در مدح شمس المک ناصر الدین نصر

ای نگار، از بس که اندر دلبری دستان کنی

هر زمان ما را به عشق خویش سرگردان کنی

عاشقی با تو خطر کردن بود با جان خویش

زانکه نپسندی تو دل تنها و قصد جان کنی

گه ز گرد مشک بر خورشید نقاشی کنی

گه ز عنبر بر گل صد برگ بر، جولان کنی

گاه سنبل را حجاب تودهٔ نسرین کنی

گاه میدان را نقاب خرمن مرجان کنی

بند دل‌ها بگسلی، چون زلف بر بند افگنی

نرخ لؤلؤ بشکنی، چون آن دو لب خندان کنی

دیده روید مجلس، ار تو پای در مجلس نهی

گل دمد میدان، اگر تو روی زی میدان کنی

بخت خدمتگار گشت آن را که تو خدمت کنی

چرخ فرمان بر بود آن را که تو فرمان کنی

زلف شهرآشوب تو بر گل همی جولان کند

تو همی گرد روان و جان و دل جولان کنی

آیت حسنی، که هر گه روی بنمایی به خلق

دیده‌های خلق را یکسر نگارستان کنی

ای صنوبر قد، ندانی تو چگونه فتنه‌ای

یا همی دانی، به عمدا خویش را نادان کنی

گه کنار دلبران چون حلقهٔ گوهر کنی

گاه چشم بیدلان چون چشمهٔ توفان کنی

هر زمان در دلبری بندی دگرگون افگنی

هر زمان در جادویی رنگی به دیگرسان کنی

خستگی‌های سر زلف توبه ناگشته، تو

خط فرود آری به من، تا درد بی‌درمان کنی

خوش بدی، خوشتر شدی، زین پس بسی خوش‌تر شوی

خوب‌رویا، جَهد کن تا سیرت خوبان کنی

دل فشانم پیش زلفت، جان فشانم پیش خط

هر چه خواهی کن، که تو هر چه بخواهی آن کنی

خدمت خاک کف پای تو از دیده کنم

زان که امروز، ای صنم، تو خدمت سلطان کنی

شاه شمس الملک، نصر، آن ناصر دین رسول

آن امینی، کز امانش عهدهٔ ایمان کنی

حافظ اسلام و سلطان زمین و شاه شرق

بوالحسن نصر، آن که احسانش ز کف برهان کنی

آن بزرگی، کز بزرگی پستش آید پیش چشم

گر تو قدرش را قرین گنبد گردان کنی

ور دوال تازیانه‌اش را زنی بر شاخ خشک

در زمان آن را عصای موسی عمران کنی

ور به روی آسمان داری تو گرز شیرسار

شیر گردون را مطیع شیر شادروان کنی

ای خداوندی، که ایزد مر ترا زان بر گزید

تا همه دشوارها بر بندگان آسان کنی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : خواهم همه را کور ز عشق رویت

شمارهٔ ۲ : ای شاه، بهار دشمنانت دی باد

شمارهٔ ۳ : تا دیده بر آن عارض گلگون افتاد

شمارهٔ ۴ : نه دل ز تمنای تو در بر گنجد

شمارهٔ ۵ : تا زلف تو کفر را خریداری کرد

شمارهٔ ۶ : آن سبزه که از عارض او خاسته شد

شمارهٔ ۷ : هر دیده که عاشقست خوابش مدهید

شمارهٔ ۸ : تا بود همیشه خون روان بود از دل

شمارهٔ ۹ : از واقعه روز پسین می ترسم

شمارهٔ ۱۰ : چون نعره زنان قصد بکوی تو کنم

شمارهٔ ۱۱ : نوری ز جمال خود بروزن فگنم

شمارهٔ ۱۲ : خط تو، که چون مشک شد از خامه حسن

شمارهٔ ۱۳ : مردان سازند جای در خانه زین

شمارهٔ ۱۴ : رفتیم ز خدمت تو، دل خون کرده

شمارهٔ ۱۵ : با یارم اگر نیست ره دیداری

شمارهٔ ۱۶ : نه در ره اقرار قراری داری

شمارهٔ ۱۷ : ای چنگ، سرافگنده چو هر ممتحنی

شمارهٔ ۱۸ : یک دم نشود که در دم افزون نکنی

شمارهٔ ۱

خواهم همه را کور ز عشق رویت

تا من نگرم بس برخ نیکویت

یا خود خواهم همی دو چشم خود کور

تا دیدن دیگری نبینم سویت

شمارهٔ ۲

ای شاه، بهار دشمنانت دی باد

در دست تو بند زلف و جام می باد

چشم عدو از خون جگر رنگین باد

هر جا که روی تو نصرة اندر پی باد

شمارهٔ ۳

تا دیده بر آن عارض گلگون افتاد

چشمم ز سرشک چشمه خون افتاد

هر راز، که در پرده دل پنهان بود

با خون دلم ز پرده بیرون افتاد

شمارهٔ ۴

نه دل ز تمنای تو در بر گنجد

نه عشق ز سودای تو در سر گنجد

ای موی میان، از کمرت در رشکم

کان جا که وی است موی کی در گنجد؟

شمارهٔ ۵

تا زلف تو کفر را خریداری کرد

تسبیح ز روی شوق زناری کرد

کعبه ز سر شوق ببت خانه شتافت

بت زنده شد و ترا پرستاری کرد

شمارهٔ ۶

آن سبزه که از عارض او خاسته شد

تا ظن نبری که حسن آن کاسته شد

در باغ رخش بهر تماشای دلم

گل بود و بسبزه نیز آراسته شد

شمارهٔ ۷

هر دیده که عاشقست خوابش مدهید

هر دل که در آتشست آبش مدهید

دل از بر من رمیده، از بهر خدای

گر آید و در زند جوابش مدهید

شمارهٔ ۸

تا بود همیشه خون روان بود از دل

وین بیشه تمام ارغوان بود از دل

بر هر سر خار صد نشان بود از دل

با این همه عشق سرگران بود از دل

شمارهٔ ۹

از واقعه روز پسین می ترسم

از حادثه زیر زمین می ترسم

گویند مرا: از چه سبب می ترسی؟

از مرگ گلو گیر چنین می ترسم

شمارهٔ ۱۰

چون نعره زنان قصد بکوی تو کنم

جان در سر کار آرزوی تو کنم

در هر نفسم هزارجان می باید

تا رقص کنان نثار روی تو کنم

شمارهٔ ۱۱

نوری ز جمال خود بروزن فگنم

برقی ز وصال خود بخرمن فگنم

من خار ره تو و خس باغ توام

در هم فگنم، زود بگلخن فگنم

شمارهٔ ۱۲

خط تو، که چون مشک شد از خامه حسن

طغرای ملاحتست و سر نامه حسن

خورشید، کزوست گرم هنگامه حسن

در نیل زد از رشک رخت جامه حسن

شمارهٔ ۱۳

مردان سازند جای در خانه زین

باشند زنان خانه نشین همچو نگین

بر عکس بود کار من بی دل و دین

در خانه زین زن و منم خانه نشین

شمارهٔ ۱۴

رفتیم ز خدمت تو، دل خون کرده

دل خون شده و ز دیده بیرون کرده

قد چو الف بعشق تو نون کرده

خاک ره پشت موزه گلگون کرده

شمارهٔ ۱۵

با یارم اگر نیست ره دیداری

آرید ببالین منش یک باری

تا گر من خسته دل نبینم رویش

او خسته خویش را ببیند باری

شمارهٔ ۱۶

نه در ره اقرار قراری داری

نه از صف انکار کناری داری

می پنداری که کار تو سرسری است؟

کوته نظرا، دراز کاری داری

شمارهٔ ۱۷

ای چنگ، سرافگنده چو هر ممتحنی

در پای کشان زلف چو محبوب منی

گر حلق تراست خشک، پس در چه فنی؟

هم خشک زبانی تو و هم تر سخنی

شمارهٔ ۱۸

یک دم نشود که در دم افزون نکنی

چو عادت خویت این بود، چون نکنی؟

دلداری  من یقین که داری در دل

لیکن نکنی، تا جگرم خون نکنی

مقطعات و اشعار پراکنده

شمارهٔ ۱ : هزاران قبّه‌ی عالی ، کشیده سر به ابر اندر

شمارهٔ ۲ : خشم تو آبست، اگر در آب موج آتشست

شمارهٔ ۳ : آن نه زلفست آنکه او برعارض رخشان نهار

شمارهٔ ۴ : بویی که از بهار نسیم صبا برد

شمارهٔ ۵ : گله ها دارم و نگویم از آنک

شمارهٔ ۶ : روز رزم او چو رایتهای او صف بر کشند

شمارهٔ ۷ : ای عارض تو چون گل و زلف تو چو سنبل

شمارهٔ ۸ : با جام باده در وطن امروز بر فروز

شمارهٔ ۹ : کند گر تموج هیولای اولی

شمارهٔ ۱۰ : بسکه بخشد کف تو دروگهر

شمارهٔ ۱۱ : اندر زمانه جود تو تنگی رها نکرد

شمارهٔ ۱۲ : گرفت آب کاشه ز سرمای سخت

شمارهٔ ۱۳ : گر نیستی درون دلم آتش فراق

شمارهٔ ۱۴ : بعمان قدرت فلک چون حباب

شمارهٔ ۱۵ : به بزم وصال تو هر جرعه‌ای

شمارهٔ ۱۶ : جهان چو چشم نگاران خرگهی گردد

شمارهٔ ۱۷ : مردم چشمم چو مرکز پلک چون برهون شود

شمارهٔ ۱۸ : ندانم چه بردی برین بازی نرد؟

شمارهٔ ۱۹ : هرگز نبود خار بشوری چو نمک

شمارهٔ ۲۰ : سیرم از خوان سیه‌کاسه گردون، هرچند

شمارهٔ ۲۱ : سیمرغ وقت بود، ولیکن ز پنچ مرغ

شمارهٔ ۲۲ : ازین سپس تو ببینی دوان دوان در دشت

شمارهٔ ۲۳ : هنگام آنکه گل دمد از خاک بوستان

شمارهٔ ۲۴ : گویی که هست مردم چشمم چو آبخو

شمارهٔ ۲۵ : همیشه بود نعمتت را خورنده

شمارهٔ ۲۶ : این سر و تاج غزان و آن کت مهراج هند

شمارهٔ ۲۷ : غم تو خجسته بادا، که غمی‌ست جاودانی

شمارهٔ ۲۸ : چند پویی به گرد عالم چند؟

شمارهٔ ۱

هزاران قبّه‌ی عالی ، کشیده سر به ابر اندر

که کردی کمترین قبه سپهر برترین دروا

چو گرگ ظلم را کشتی بزور بازوی عدلت

زانبوهی شده صحرای اقلیم تو چون کمرا

یکی دبه در افگندی بزیر پای اشتربان

یکی بر چهره مالیدی مهار ماده ما را

شمارهٔ ۲

خشم تو آبست، اگر در آب موج آتشست

حلم تو خاکست، اگر در خاک کوه آهنست

چنگ عزرائیل را ماند سر شمشیر تو

زانکه عزرائیل را دایم عقیقین دامنست

رزمگاه تو بمحشر گاه ماند کندرو

مرد نشناسد که مردست از نهیبت یا زنست

شمارهٔ ۳

آن نه زلفست آنکه او برعارض رخشان نهار

صورت ظلمست کو بر عدل نوشیروان نهاد

توبه و سوگند ما را تاب از هم باز کرد

زلف را تا تاب داد و بر رخ رخشان نهاد

بوسه گر بر سنگ بدهد سنگ گردد چون شکر

یا رب، این چندین حلاوت بر لبی نتوان نهاد!

شمارهٔ ۴

بویی که از بهار نسیم صبا برد

گویی همی ز طره دلار ما برد

شمشاد طوق فاخته گردد بکوهسار

خلخال لاله کبک دری را عطا برد

باشد صواب باده، چو از ناف یاسمین

باد شمال نافه مشک ختا برد

شمارهٔ ۵

گله ها دارم و نگویم از آنک

عشق را مهر بر دهن باشد

عاشقان را چو کرم ابریشم

جامه هم گور و هم کفن باشد

عاشقی کز بلا بیندیشد

عاشق جان خویشتن باشد

شمارهٔ ۶

روز رزم او چو رایتهای او صف بر کشند

اختران از بیم سر در نیلگون چادر کشند

تیغ جان آهنج او چون بر کشد سر از نیام

خلق باید تا بمیدانش تن بی سر کشند

خون فشاند بر فلک چندان که حوران بهشت

از پی آن تا نیالایند، دامن بر کشند

سایه گرزش اگر بر کوه آهن برفتد

کوه آهن ذره گردد، کت به پشت در کشند

ای خداوندی که هر جایی که تو لشکر کشی

بر اثر پیروزی و فتح و ظفر لشکر کشند

شمارهٔ ۷

ای عارض تو چون گل و زلف تو چو سنبل

من شیفته و فتنه آن سنبل و آن گل

زلفین تو قیریست بر انگیخته از عاج

رخسار تو شیریست بر آمیخته بامل

زلفین تو زاغیست بر آویخته هموار

دو ماه بمنقار و دو خورشید بچنگل

شمارهٔ ۸

با جام باده در وطن امروز بر فروز

آن گوهری که هست مدد در صفای جان

قد بلند او بمثل مثل نارون

رنگ عجیب او بصفت رنگ ناردان

بیگانه از ستاره ولیکن ستاره بار

بی بهره از عقیق ولیکن عقیق سان

رخشان ترست پیکرش از جنس آفتاب

پیچان ترست قالبش از شاخ خیزران

در گوش او ز گوهر چرخست گوشوار

بر فرق او ز مشک سیاهست طیلسان

شنگرف را بگونه دلیل معینست

لیکن همی نماید زنگار ازو دخان

چون خاطر کریم صفا اندرو پدید

چون همت بلند جوادی درو عیان

چون بر زمین ز پیکر خود سایه افگند

سوی سپهر پشه زرین شود روان

نقصان کجا رسد بطبایع ز روزگار؟

تا اوست بر سپاه طبایع خدایگان

شمارهٔ ۹

کند گر تموج هیولای اولی

تلاطم نماید مزاج از طبایع

و راز نفس کل عقل کلی شکیبد

بر افتد زاوتاد رسم صنایع

سپهر ملاعب بساط مزور

چو برجنبد، افراد گردند ضایع

شمارهٔ ۱۰

بسکه بخشد کف تو دروگهر

بحر شرمنده گشته و فاوا

شمارهٔ ۱۱

اندر زمانه جود تو تنگی رها نکرد

بیمست ازین سخن دهن و چشم تنگ را

شمارهٔ ۱۲

گرفت آب کاشه ز سرمای سخت

چو زرین ورق گشت برگ درخت

شمارهٔ ۱۳

گر نیستی درون دلم آتش فراق

کم هر زمان بسوزد از و استخوان و پوست

چندان بگریمی، که مرا آب چشم من

برداردی روان و ببردی به کوی دوست

شمارهٔ ۱۴

بعمان قدرت فلک چون حباب

ز دریای جاهت جهان بیله ایست

شمارهٔ ۱۵

به بزم وصال تو هر جرعه‌ای

که دولت به نایم فرو می‌کند

چو خواهم که گیرم به کف، تخت بد

دگرباره اندر سبو می‌کند

شمارهٔ ۱۶

جهان چو چشم نگاران خرگهی گردد

که از خمار شبانه نشاط خواب کنند

شمارهٔ ۱۷

مردم چشمم چو مرکز پلک چون برهون شود

مرکز و برهون ز عشقت هر شبی گلگون شود

شمارهٔ ۱۸

ندانم چه بردی برین بازی نرد؟

که برد ترا هر دو گیتیست بورک

شمارهٔ ۱۹

هرگز نبود خار بشوری چو نمک

وز کاه چگونه می بسازند کسک؟

شمارهٔ ۲۰

سیرم از خوان سیه‌کاسه گردون، هرچند

قرص مِهر و مَهَم آرایش خوان می‌بینم

آنچنان خسته‌ام از دست خسیسان کامروز

مرهم از خستن شمشیر و سنان می‌بینم

شمارهٔ ۲۱

سیمرغ وقت بود، ولیکن ز پنچ مرغ

ترکیب داده بودش جبار ذوالمنن

همت ز باز و تگ ز غراب و فر از همای

طوق شغب ر فاخته، قوت ز کرگدن

شمارهٔ ۲۲

ازین سپس تو ببینی دوان دوان در دشت

بکفش و موزه در افگنده صد هزار سیان

شمارهٔ ۲۳

هنگام آنکه گل دمد از خاک بوستان

رفت آن گل شکفته و در خاک شد نهان

هنگام آنکه شاخ شجر نم کشد ز ابر

بی آب ماند نرگس آن تازه بوستان

با جام باده در وطن امروز بر فروز

آن گوهری که هست مدد در صفای جان

قد بلند او به مثل مثل نارون

رنگ عجیب او به صفت رنگ ناردان

بیگانه از ستاره ولیکن ستاره بار

بی بهره از عقیق ولیکن عقیق سان

رخشان تر است پیکرش از جنس آفتاب

پیچان تر است قالبش از شاخ خیزران

در گوش او ز گوهر چرخ است گوشوار

بر فرق او ز مشک سیاهست طیلسان

شنگرف را به گونه دلیل معین ست

لیکن همی نماید زنگار ازودخان

چون خاطر کریم صفا اندرو پدید

چون همت بلند جوادی درو عیان

چون بر زمین ز پیکر خود سایه افگند

سوی سپهر پشه ی زرین شود روان

نقصان کجا رسد به طبایع ز روزگار؟

تا اوست بر سپاه طبایع خدایگان

شمارهٔ ۲۴

گویی که هست مردم چشمم چو آبخو

یا خود چو ماهی است که دارد در آب خو

شمارهٔ ۲۵

همیشه بود نعمتت را خورنده

ز آزاد و بنده، چه خرد و چه رنده

شمارهٔ ۲۶

این سر و تاج غزان و آن کت مهراج هند

این کله خان چین وآن کمر قیصری

شمارهٔ ۲۷

غم تو خجسته بادا، که غمی‌ست جاودانی

ندهم چنین غمی را به هزار شادمانی

منم آنکه خدمت تو کنم و نمی‌توانم

تویی آنکه چاره من نکنی و می‌توانی

شمارهٔ ۲۸

چند پویی به گرد عالم چند؟

چند کوبی طریق پویایی؟

تا کی از بهر قوت و شهوت نفس

همچو کاسانه می‌نیاسایی؟

دیوان اشعار

قصاید

رباعیات

مقطعات و اشعار پراکنده

عمعق بخاری

دیوان اشعار