معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ امیر معزی

امیرالشعراء ابوعبداﷲ محمد معزی نیشابوری فرزند امیرالشعراء عبدالملک برهانی نیشابوری از شاعران دربار الب ارسلان بود. او خود برای نظامی عروضی از پدرش سخن رانده است که «پدر من امیرالشعراء برهانی رحمه اﷲ در اول دولت ملکشاه به شهر قزوین از عالم فنا به دار بقا تحویل کرد و در آن قطعه -که سخت معروف است- مرا به سلطان ملکشاه سپرد، در این بیت: من رفتم و فرزند من آمد خلف صدق او را به خدا و به خداوند سپردم ...» او در ادامه به چگونگی راه یافتن خود به دربار ملکشاه سلجوقی به پایمردی علاءالدوله امیرعلی فرامرز ندیم و داماد ملکشاه اشاره می‌کند که چگونه روزی سلطان به عزم دیدن هلال رمضان بیرون می‌رود و ماه را پیش از دیگران می‌بیند و معزی که در این وقت حاضر بوده این رباعی را می‌گوید: ای ماه چو ابروان یاری گویی یا نی چون کمان شهریاری گویی نعلی زده از زر عیاری گویی در گوش سپهر گوشواری گویی سلطان را این رباعی خوش می‌آید و از راه انعام اسبی به شاعر می بخشد و معزی این رباعی را میگوید: چون آتش خاطر مرا شاه بدید از خاک مرا بر زبر ماه کشید چون آب یکی ترانه از من بشنید چون باد یکی مرکب خاصم بخشید سلطان بر او احسانها می‌کند و به رتبه‌اش می‌افزاید و فرمان می‌دهد تا او را به لقب امیرمعزی بخوانند منسوب به خود سلطان که لقب معزالدنیا و الدین داشت. پس از آن امیرمعزی شهرتی فراوان به دست آورد و از مقربان درگاه سلطان گردید و صاحب جاه و جلال شد چنانکه عوفی در لباب الالباب نویسد: «سه کس از شعرا در سه دولت اقبالها دیدند و قبولها یافتند چنانکه کس را آن مرتبه میسر نبود، یکی رودکی در عهد سامانیان و عنصری در دولت محمودیان و معزی در دولت سلطان ملکشاه.» معزی تا پایان عهد ملکشاه یعنی تا سال ۴۸۵ ه.ق در خدمت این پادشاه بود بعد از وفات او و آشفتگی کار جانشینان وی، معزی مدتی از عمر خود را در هرات و نیشابور و اصفهان به سر برد و سرگرم مدح امرای مختلف این نواحی بود تا آن که سنجر به سلطنت رسید و امیرمعزی بدو پیوست و از این پس تا پایان حیات در خدمت سنجر بود. عوفی درباره ٔ مرگ امیرمعزی نوشته است که روزی سلطان سنجر در خرگاه بود، ناگاه تیری از کمان شاه جدا شد و به امیرمعزی اصابت کرد و او در حال جان سپرد. بنا به تحقیقی که عباس اقبال در مقدمهٔ دیوان معزی کرده قول عوفی بر این که معزی بعد از اصابت تیر در حال بمرد درست نیست و معزی مدتها بعد از این واقعه زنده بوده است. اما از مرثیه‌ای که سنایی در مرگ معزی گفته معلوم می‌شود که معزی سرانجام به همان زخم تیر بدرود حیات گفته است و تاریخ مرگ او بنا به تحقیقات اقبال و صفا بین ۵۱۸ و ۵۲۱ ه.ق بوده است. ویژگی عمده شعر معزی سادگی آن است. کوششی که او در سرودن غزلهای نغز به کار برده -اگر چه فاقد سادگی و شیرینی غزلهای فرخی است- مسلماً وسیله مؤثری در پیشرفت فن غزل‌سرایی شده است. با این حال انوری در این بیت او را به تقلید از عنصری و فرخی متهم کرده است: کس دانم از اکابر گردن کشان نظم کو را صریح خون دو دیوان به گردن است

قصاید

شمارهٔ ۱ : با نصرت و فتح و ظفر و دولت والا

شمارهٔ ۲ : ای کرده فتح و نصرت در مشرق آشکارا

شمارهٔ ۳ : ای اصل ملک و دولت ای تاج دین و دنیا

شمارهٔ ۴ : ای جهانداری که هستی پادشاهی را سزا

شمارهٔ ۵ : آفتاب اندر شرف شد بر جهان فرمانروا

شمارهٔ ۶ : ایا ستارهٔ خوبان خَلُّخ و یغما

شمارهٔ ۷ : هرکه آن چشم دژم بیند و آن زلف دوتا

شمارهٔ ۸ : باز آمد و آورد خزان لشکر سرما

شمارهٔ ۹ : آمدگه وداع چو تاریک شد هوا

شمارهٔ ۱۰ : برآمد ساج‌گون ابری ز روی ساج‌گون دریا

شمارهٔ ۱۱ : ایا سرو قد ترک سیمین قفا

شمارهٔ ۱۲ : همیشه باد بقا و سلامت بُت ما

شمارهٔ ۱۳ : یافتی بر خوان اگر جویی رضای مرتضا

شمارهٔ ۱۴ : باغ شد از ابر پر ز لؤلؤ لالا

شمارهٔ ۱۵ : بودم میان خلق یکی مرد پارسا

شمارهٔ ۱۶ : طال اللّیالی بَعدَکُم و اَبیَضَّ عَینی مِن بُکا

شمارهٔ ۱۷ : هزار شکر کنم دولت مؤیّد را

شمارهٔ ۱۸ : گوهری گویا کزو شد دیده پرگوهر مرا

شمارهٔ ۱۹ : چو عاشق شد دل و جانم رخ و زلفین جانان را

شمارهٔ ۲۰ : دیدم به ره آن نگار خندان را

شمارهٔ ۲۱ : تا رای بود نصرت دین ناصر دین را

شمارهٔ ۲۲ : ستاره سجده برد طلعت منیر تو را

شمارهٔ ۲۳ : سال چون نو گشت فرزند نو آمد شاه را

شمارهٔ ۲۴ : چو آ‌تش فلکی شد نهفته زیر حجاب

شمارهٔ ۲۵ : بر ماه لاله ‌داری و بر لاله مشک ناب

شمارهٔ ۲۶ : به فال فرّخ و عزم درست و رأی صواب

شمارهٔ ۲۷ : شدست باغ پر از رشته‌های در خوشاب

شمارهٔ ۲۸ : آفتابی را همی ماند رخش عنبر نقاب

شمارهٔ ۲۹ : ماه است جام باده و شاه است آفتاب

شمارهٔ ۳۰ : نرگس پرخواب او از چشم من بردست خواب

شمارهٔ ۳۱ : منت ایزد را که روشن شد ز نور آفتاب

شمارهٔ ۳۲ : چون ز بُرج شیر سوی خوشه آمد آفتاب

شمارهٔ ۳۳ : اگر نشاط ‌کند دهر واجب‌ است و صواب

شمارهٔ ۳۴ : ای زمین را رای تو چون آسمان را آفتاب

شمارهٔ ۳۵ : ای زلف و عارض تو به هم ابر و آفتاب

شمارهٔ ۳۶ : ز بسکه ماند دل و چشم من در آتش و آب

شمارهٔ ۳۷ : آسمان است آن یا عالم پر تصویرست

شمارهٔ ۳۸ : ای به عدل تو جهان یافته از جور نجات

شمارهٔ ۳۹ : خدای عرش گواه و زمانه آگاه است

شمارهٔ ۴۰ : چه سنت است‌ که در شهر زینت زَمَنَ است

شمارهٔ ۴۱ : هفت کشور در خط فرمان سلطان سنجرست

شمارهٔ ۴۲ : اگرچه ناموران را تفاخر از هنرست

شمارهٔ ۴۳ : فرخ آن شاهی که هر ماهیش فتحی دیگرست

شمارهٔ ۴۴ : ایام و‌َرد و موسم عید پیمبرست

شمارهٔ ۴۵ : ایام نشاط است که عید است و بهار است

شمارهٔ ۴۶ : عید ا‌َضْحیٰ رسم و آیین خلیل آزرست

شمارهٔ ۴۷ : رای ملک آرای خاتون آفتاب دیگرست

شمارهٔ ۴۸ : این چه شادی است‌ که زو در همه عالم خبرست

شمارهٔ ۴۹ : زلف و چشم دلبر من لاعِبَ است و ساحرست

شمارهٔ ۵۰ : جشن عید اندر شریعت سنت پیغمبرست

شمارهٔ ۵۱ : آن‌روی نه روی‌است گل سرخ به‌بارست

شمارهٔ ۵۲ : سنگین‌دلی که بر دل احرار قادرست

شمارهٔ ۵۳ : ای دلبری که زلف تو دام است و چنبرست

شمارهٔ ۵۴ : اگر سرای لباساتیان خرابات است

شمارهٔ ۵۵ : ای شده ملک و دین ز کلک تو راست

شمارهٔ ۵۶ : بتی‌که قامت او سرو را بماند راست

شمارهٔ ۵۷ : یافت از یزدان ملک سلطان به شادی هرچه خواست

شمارهٔ ۵۸ : خداوندی که تاج دین و دنیاست

شمارهٔ ۵۹ : ای خسروی که مشرق و مغرب بهم توراست

شمارهٔ ۶۰ : ای صاحب اعلی دل تو عالم اعلاست

شمارهٔ ۶۱ : آن خداوندی که او بر پادشاهان پادشاست

شمارهٔ ۶۲ : ای سروری‌ که قول تو چون وحی منزل است

شمارهٔ ۶۳ : روی آن تُرک جهان آرای ماه روشن است

شمارهٔ ۶۴ : از زین‌ دین عراق و خراسان مزین است

شمارهٔ ۶۵ : تا هست جهان دولت سلطان جهان است

شمارهٔ ۶۶ : سدید ملک ملک عارض خراسان است

شمارهٔ ۶۷ : تا که اسلام و شریعت به جهان آیین است

شمارهٔ ۶۸ : چه گوهرست که کانش خُم دَهاقین است

شمارهٔ ۶۹ : تاج دنیا و دین خداوند است

شمارهٔ ۷۰ : شاه جهان که خسرو فرخنده اخترست

شمارهٔ ۷۱ : صنم من پسری لاله رخ و سیمبرست

شمارهٔ ۷۲ : کف دست موسای پیغمبرست

شمارهٔ ۷۳ : چه صورت است که بی‌جان بدیع رفتارست

شمارهٔ ۷۴ : با من امروز آن شکر لب را زبانی دیگرست

شمارهٔ ۷۵ : فرخ ملک مشرق مهمان وزیرست

شمارهٔ ۷۶ : شاهی که عدل و جود همه روزگار اوست

شمارهٔ ۷۷ : ای آفتاب شاهی تخت آسمان توست

شمارهٔ ۷۸ : سروی به‌راستی چو تو در جویبار نیست

شمارهٔ ۷۹ : هر دل که جای دوستی شهریار نیست

شمارهٔ ۸۰ : ذوالجلال‌ است آن‌ که در وصف جلالش بار نیست

شمارهٔ ۸۱ : عالم چو بوی عافیت شهریار یافت

شمارهٔ ۸۲ : یاد باد آن شب‌ که یارم دل ز منزل برگرفت

شمارهٔ ۸۳ : هر نور و هر نظام که ملک جهان‌ گرفت

شمارهٔ ۸۴ : خسروا می خور که خرم جشن افریدون رسید

شمارهٔ ۸۵ : چون خُلد شد خراسان با شادی مُخلٌد

شمارهٔ ۸۶ : تا جهان باشد خداوند جهان خاتون بود

شمارهٔ ۸۷ : ماه‌کند بر فلک ستایش آن خَدّ

شمارهٔ ۸۸ : به فال فرخ و روز مبارک از بغداد

شمارهٔ ۸۹ : ای شاد ز تو خلق و تو از دولت خود شاد

شمارهٔ ۹۰ : از دولت عالی به سعادت ستدم داد

شمارهٔ ۹۱ : در معزالدین ملکشاه آفتاب دین و داد

شمارهٔ ۹۲ : خلعت سلطان عالم آفتاب دین و داد

شمارهٔ ۹۳ : ای آمده ناگه به نشابور ز بغداد

شمارهٔ ۹۴ : به گل یاسمن دوش پیغام داد

شمارهٔ ۹۵ : ای صلاح ملک و دین در عالم‌ کون و فساد

شمارهٔ ۹۶ : بقای شهریار تاجور باد

شمارهٔ ۹۷ : همیشه دولت و اقبال شاه سنجر باد

شمارهٔ ۹۸ : جاودان‌گیتی به‌ حکم شاه‌گیتی دار باد

شمارهٔ ۹۹ : خدایگان جهانی خدای یار تو باد

شمارهٔ ۱۰۰ : عید و آدینه بهم بر پادشا فرخنده باد

شمارهٔ ۱۰۱ : دولت و دین را خدای فر و بها داد

شمارهٔ ۱۰۲ : دولت موافقان تو را جاه و مال داد

شمارهٔ ۱۰۳ : شهی که گوهر و دینار رایگانی داد

شمارهٔ ۱۰۴ : هرکس که دل بر آن صنم دلستان نهاد

شمارهٔ ۱۰۵ : تا نگار من ز سنبل بر سمن پر چین نهاد

شمارهٔ ۱۰۶ : بتی کاو نسبت از نوشاد دارد

شمارهٔ ۱۰۷ : ترکی‌که دو لب شیرین چون شهد و شکر دارد

شمارهٔ ۱۰۸ : مَلِک سنجر جهانداری به میراث از پدر دارد

شمارهٔ ۱۰۹ : ز مشرق تا حد مشرق شناسد هرکه دین دارد

شمارهٔ ۱۱۰ : بتی که او نسب از لعبتان چین دارد

شمارهٔ ۱۱۱ : هر روزکه خورشید سر ازکوه برآرد

شمارهٔ ۱۱۲ : تا شهریار دادگر آهنگ شام کرد

شمارهٔ ۱۱۳ : آن خداوند که آفاق به یک فرمان کرد

شمارهٔ ۱۱۴ : ازگل همی نگارم سنبل برآورد

شمارهٔ ۱۱۵ : چیست آن‌گوهرکه ارکان دست خمّار آورد

شمارهٔ ۱۱۶ : بر گل از سنبل نگارم دام مادام آورد

شمارهٔ ۱۱۷ : بهاری ‌کز دو رخسارش همی شمس و قمر خیزد

شمارهٔ ۱۱۸ : ز فَرّ باد فروردین جهان چو خلد رضوان شد

شمارهٔ ۱۱۹ : شه مشرق ملک سنجر به دارالملک باز آمد

شمارهٔ ۱۲۰ : اَلمِنهٔ لله که به‌ اقبال خداوند

شمارهٔ ۱۲۱ : ماه من جَزع مرا بر زر عقیق افشان‌کند

شمارهٔ ۱۲۲ : ترک من چون زلف بگشاید جهان مشکین‌ کند

شمارهٔ ۱۲۳ : این شوخ سواران‌ که دل خلق ستانند

شمارهٔ ۱۲۴ : بتان چین و ختن سروران درگاهند

شمارهٔ ۱۲۵ : ز بهر عید نگارا همی چه سوزی عود

شمارهٔ ۱۲۶ : ایا شهی‌ که چو تو کس ندید و کس نشنود

شمارهٔ ۱۲۷ : ماه را ماند که اندر صدرهٔ دیبا بود

شمارهٔ ۱۲۸ : اگر چه خرمی عالم از بهار بود

شمارهٔ ۱۲۹ : تا دلم عاشق آن لعل شکربار بود

شمارهٔ ۱۳۰ : تا بنفشستان جانان گرد لالستان بود

شمارهٔ ۱۳۱ : تا جهان باشد خداوندش ملک سلطان بود

شمارهٔ ۱۳۲ : روی او ماه است اگر بر ماه مشک افشان بود

شمارهٔ ۱۳۳ : تاگه عز بندگآن در دین و در ایمان بود

شمارهٔ ۱۳۴ : آمد آن فصلی ‌کزو طبع جهان دیگر شود

شمارهٔ ۱۳۵ : ای خداوندی که گر عزم تو بر گردون شود

شمارهٔ ۱۳۶ : چیست آن آبی‌ که رخ را گونهٔ آذر دهد

شمارهٔ ۱۳۷ : تا شه عالم به بهروزی و پیروزی رسید

شمارهٔ ۱۳۸ : جشن خزان به‌خدمت شاه جهان رسید

شمارهٔ ۱۳۹ : برمعین دین پیغمبر مبارک باد عید

شمارهٔ ۱۴۰ : تا مبارک رایت شاه جهان آمد پدید

شمارهٔ ۱۴۱ : گوهر سلجوق کز نور بخارا در رسید

شمارهٔ ۱۴۲ : شاه سنجر چون ز میدان جانب ایوان رسید

شمارهٔ ۱۴۳ : بنازد جان اسکندر به سلطان جهان سنجر

شمارهٔ ۱۴۴ : ای به سلطانی نشسته با فتوح و با ظفر

شمارهٔ ۱۴۵ : اگر ندیدی در مشک تابدار قمر

شمارهٔ ۱۴۶ : قمر شد با سر زلفش مقامر

شمارهٔ ۱۴۷ : فرخنده باد عید شهنشاه دادگر

شمارهٔ ۱۴۸ : رمضان شد چو غریبان به سفر بار دگر

شمارهٔ ۱۴۹ : نه بود و نه هست و نه باشد دگر

شمارهٔ ۱۵۰ : کس ندید و کس نخواهد دید تا محشر دگر

شمارهٔ ۱۵۱ : باز آمد از شکار به پیروزی و ظفر

شمارهٔ ۱۵۲ : عید عرب و سنت و آیین پیمبر

شمارهٔ ۱۵۳ : مانَد به صنوبر قدِ آن تُرکِ سَمَن‌ بر

شمارهٔ ۱۵۴ : به‌گوش بر منه ای ترک زلف تافته سر

شمارهٔ ۱۵۵ : جهان خواهد شد از خوبی چنان تا هفته دیگر

شمارهٔ ۱۵۶ : بردیم ماه روزه به نیک اختری به‌سر

شمارهٔ ۱۵۷ : همیشه پرشکن است آن دو زلف حلقه‌ پذیر

شمارهٔ ۱۵۸ : تا ز یاقوت و زبرجد گیتی است و سیم و زر

شمارهٔ ۱۵۹ : چو آفتاب و مَه است آن نگار سیمین‌بر

شمارهٔ ۱۶۰ : کردگار دادگر هر ماه بر فتحی دگر

شمارهٔ ۱۶۱ : به فرخی و خوشی بر خدایگان بشر

شمارهٔ ۱۶۲ : زلف سیه تو ای بت دلبر

شمارهٔ ۱۶۳ : فرخنده باد و میمون این مجلس منور

شمارهٔ ۱۶۴ : خدای هر چه دهد بنده را ز فتح و ظفر

شمارهٔ ۱۶۵ : بر طرف مه از عنبر چنبر کشد آن دلبر

شمارهٔ ۱۶۶ : ای شه پیروزبخت ای خسرو پیروزگر

شمارهٔ ۱۶۷ : آن مشک تابدار چه چیز است بر قمر

شمارهٔ ۱۶۸ : رای خاقان معظم شهریار دا‌دگر

شمارهٔ ۱۶۹ : هرکس ‌که دید چهرهٔ آن ترک سیمبر

شمارهٔ ۱۷۰ : شمسِ ملوکِ عالم، شهزادهٔ مظفر

شمارهٔ ۱۷۱ : فری عید مسلمانان و فرخ جشن پیغمبر

شمارهٔ ۱۷۲ : گر نکشی سر ز برم ای پسر

شمارهٔ ۱۷۳ : عشق آن سنگین دل سیمین‌بر زرین‌کمر

شمارهٔ ۱۷۴ : سوگند خورده‌ام به سر زلف آن پسر

شمارهٔ ۱۷۵ : آن شمع چه شمع است که برنامه و دفتر

شمارهٔ ۱۷۶ : ای ز روی تو جهان را همه فیروزی و فر

شمارهٔ ۱۷۷ : صد زره دارد ز سنبل بر گل آن شیرین پسر

شمارهٔ ۱۷۸ : ای رفته مدتی به سعادت سوی سفر

شمارهٔ ۱۷۹ : تهنیت‌ گویند شاهان را به جشن نامور

شمارهٔ ۱۸۰ : چه‌ گویی اندرین چرخ مُدور

شمارهٔ ۱۸۱ : چو بشنید فرخنده عید پیمبر

شمارهٔ ۱۸۲ : زین مبارک‌تر به عمر اندر نباشد روزگار

شمارهٔ ۱۸۳ : ای ز دارٍُالملک رفته مدتی سوی سفر

شمارهٔ ۱۸۴ : آفرین بر خسروی‌ کاو را چنین باشد وزیر

شمارهٔ ۱۸۵ : گرچه آمد داستان خسرو شیرین به سر

شمارهٔ ۱۸۶ : چون شمردم در سفر یک نیمه از ماه صفر

شمارهٔ ۱۸۷ : عزیزست و پاینده دین پیمبر

شمارهٔ ۱۸۸ : صبوح مرا خوش کن ای خوش پسر

شمارهٔ ۱۸۹ : گفتم به عقل دوش‌ که یا اَحسَن‌الصُّور

شمارهٔ ۱۹۰ : همیشه بر گل و نسرین دو زلف آن بت دلبر

شمارهٔ ۱۹۱ : سوال کردم از اقبال دوش وقت سحر

شمارهٔ ۱۹۲ : عاشق آنم‌که عنابش همی بارد شکر

شمارهٔ ۱۹۳ : شغل دولت بی‌خطر شدکار ملت با خطر

شمارهٔ ۱۹۴ : در هر چمن از گردش خورشید منور

شمارهٔ ۱۹۵ : گر ز حضرت به‌ سوی خلد برین رفت پدر

شمارهٔ ۱۹۶ : ماه تابان دیده‌ای تابان ز سرو جانور

شمارهٔ ۱۹۷ : ایا نوشته هنرنامه‌ها فزون ز هزار

شمارهٔ ۱۹۸ : بر فتح همی دور کند گنبد دوار

شمارهٔ ۱۹۹ : ای آمده ز مشرق پیروز و کامکار

شمارهٔ ۲۰۰ : تا باغ زرد روی شد از گشت روزگار

شمارهٔ ۲۰۱ : تا خزان زد خیمهٔ کافورگون در کوهسار

شمارهٔ ۲۰۲ : مشک و شنگرف است‌ گویی بیخته بر کوهسار

شمارهٔ ۲۰۳ : تا که جز یزدان به عالم در نباشد کردگار

شمارهٔ ۲۰۴ : آهن و نی جون پدید آمد ز صنع‌کردگار

شمارهٔ ۲۰۵ : توانگری و جوانی و عشق و بوی بهار

شمارهٔ ۲۰۶ : چون عقیق آبدارست وکمند تابدار

شمارهٔ ۲۰۷ : مستی و عاشقی و جوانی و نوبهار

شمارهٔ ۲۰۸ : چه جوهر است ‌که آن را ز آهن است حصار

شمارهٔ ۲۰۹ : مبارک آمد بازی بدیع طرفه شکار

شمارهٔ ۲۱۰ : ای جهان را از قوام‌الدین مبارک یادگار

شمارهٔ ۲۱۱ : بازآمد از سفر به حضر صدر روزگار

شمارهٔ ۲۱۲ : چون شمردم یازده منزل ز راه روزگار

شمارهٔ ۲۱۳ : این مهرگان فرخ و جشن بزرگوار

شمارهٔ ۲۱۴ : از هیبت شمشیر تو ای شاه جهاندار

شمارهٔ ۲۱۵ : هرکه را باشد ز دولت بخت نیک آموزگار

شمارهٔ ۲۱۶ : امسال در آفاق دو عید است به یک بار

شمارهٔ ۲۱۷ : چیست آن‌ کوه زمین‌پیما و باد راهوار

شمارهٔ ۲۱۸ : ای تاج دین و دنیا ای فخر روزگار

شمارهٔ ۲۱۹ : بی‌روح پیکری است‌ گه جنگ جان شکار

شمارهٔ ۲۲۰ : چون وزارت یافت صدر روزگار از شهریار

شمارهٔ ۲۲۱ : راز نهان خویش جهان کرد آشکار

شمارهٔ ۲۲۲ : پوشیده نیست واقعهٔ تیر شهریار

شمارهٔ ۲۲۳ : چون ز سلطانان گیتی شهریاراست اختیار

شمارهٔ ۲۲۴ : حَبَّذا این باغ خرم وین همایون روزگار

شمارهٔ ۲۲۵ : تا گه از جم یادگارست این همایون روزگار

شمارهٔ ۲۲۶ : هر جهانداری که باشد رای او سوی شک‌ار

شمارهٔ ۲۲۷ : دل بی‌قرار دارم از آن زلف بی‌قرار

شمارهٔ ۲۲۸ : تا باد خزان حُلّه برون کرد ز گلزار

شمارهٔ ۲۲۹ : ای جوان دولت جهاندار ای همایون شهریار

شمارهٔ ۲۳۰ : آن زلف مشکبار بر آن روی چون نگار

شمارهٔ ۲۳۱ : دیدم شبی به خواب درختی بزرگوار

شمارهٔ ۲۳۲ : چون عقیق آبدار است و کمند تابدار

شمارهٔ ۲۳۳ : هست شکر بار یاقوت تو ای عیار یار

شمارهٔ ۲۳۴ : بنگر این پیروزه‌گون دریای ناپیدا کنار

شمارهٔ ۲۳۵ : تا طَیْلسان سبز برافکند جویبار

شمارهٔ ۲۳۶ : تا خزان زد خیمهٔ‌ کافورگون بر کوهسار

شمارهٔ ۲۳۷ : شکر یزدان را که از فر وزیر شهریار

شمارهٔ ۲۳۸ : گل و مَه است همانا شکفته عارض یار

شمارهٔ ۲۳۹ : ربود از دلم آن زلف بی‌قرار، قرار

شمارهٔ ۲۴۰ : ای پرنگار گشته ز تو ‌دور روزگار

شمارهٔ ۲۴۱ : آسمان بی مدار است این حصار استوار

شمارهٔ ۲۴۲ : الا ای گردش گردون دوّار

شمارهٔ ۲۴۳ : زان دو رشته دُرّ مکنون زان دو لعل آبدار

شمارهٔ ۲۴۴ : شادیم و کامکار که شاد است و کامکار

شمارهٔ ۲۴۵ : از بهر وفاداری آمد بر من یار

شمارهٔ ۲۴۶ : خیمه‌ها بین زده به صحرا بر

شمارهٔ ۲۴۷ : ای تازه‌ تر از برک گل تازه به بر بر

شمارهٔ ۲۴۸ : ترک نزاید چنو به کاشغر اندر

شمارهٔ ۲۴۹ : دو شب‌ گویی که یکجای است‌ گرد یک بهار اندر

شمارهٔ ۲۵۰ : برآورد دولت جهانی دگر

شمارهٔ ۲۵۱ : با نصرت و فتح و ظفر آمد به نشابور

شمارهٔ ۲۵۲ : ای امیر مظفر منصور

شمارهٔ ۲۵۳ : تا رایت منصور تو ای خسرو منصور

شمارهٔ ۲۵۴ : از رایت منصور تو ای خسرو منصور

شمارهٔ ۲۵۵ : هرگز که شنیدست چنین بزم ‌و چنین سور

شمارهٔ ۲۵۶ : از خلد گرفت بوستان نور

شمارهٔ ۲۵۷ : پیر شد طبع جهان از گردش‌ گردون پیر

شمارهٔ ۲۵۸ : همی بنازد تیغ و نگین و تاج و سریر

شمارهٔ ۲۵۹ : کنون‌ که خور به ترازو رسید و آمد تیر

شمارهٔ ۲۶۰ : پیام دادم نزدیک آن بت کشمیر

شمارهٔ ۲۶۱ : ای چو جد و پدر اندر خور دیهیم و سریر

شمارهٔ ۲۶۲ : ز بهر تهنیت عید پیش من شبگیر

شمارهٔ ۲۶۳ : چه پیکرست ز تیر سپهر یافته تیر

شمارهٔ ۲۶۴ : عید و آدینه بهٔک بار رسیدند فراز

شمارهٔ ۲۶۵ : همی جویم نگاری را که دارم چون دل و جانش

شمارهٔ ۲۶۶ : این منم یافته مقصود و مراد دل خویش

شمارهٔ ۲۶۷ : ای شاه همه عالم و فخرگهر خویش

شمارهٔ ۲۶۸ : تا روزگار خویش بریدیم ز یار خویش

شمارهٔ ۲۶۹ : ای سیمتن مکن تن من چون میان خویش

شمارهٔ ۲۷۰ : روزی همی گذشتم جُزوی غزل به کف

شمارهٔ ۲۷۱ : ای یافته اسلام به اقبال تو رونق

شمارهٔ ۲۷۲ : چرا همی بگزینی تو بر وصال فراق

شمارهٔ ۲۷۳ : خدایگان وزیران تویی به استحقاق

شمارهٔ ۲۷۴ : آمد به ‌فرخی و سعادت به دار ملک

شمارهٔ ۲۷۵ : نشاط باد همه روزگار فخرالملک

شمارهٔ ۲۷۶ : خدایگان جهانی و شاه با فرهنگ

شمارهٔ ۲۷۷ : شراب باید و آتش رباب باید و چنگ

شمارهٔ ۲۷۸ : آمد آن ماه دو هفته با قبای هفت رنگ

شمارهٔ ۲۷۹ : برکش ای ترک بر اسب طرب و شادی تنگ

شمارهٔ ۲۸۰ : ای نگاری‌ که به حسن از تو زند حور مثل

شمارهٔ ۲۸۱ : شهی‌که دولت باقی بدوگرفت جلال

شمارهٔ ۲۸۲ : عید را با مهرگان هست اتفاق و اتصال

شمارهٔ ۲۸۳ : تکاوری که قوی‌تر ز رخش رستم زال

شمارهٔ ۲۸۴ : بگذشت مه روزه و آمد مه شوال

شمارهٔ ۲۸۵ : به درّ و مشک ز ابر بهار و باد شمال

شمارهٔ ۲۸۶ : چند خوانم مدح مخلوقان ز بهر جاه و مال

شمارهٔ ۲۸۷ : مرا خیال تو هر شب دهد امید وصال

شمارهٔ ۲۸۸ : اهل ملت چون به شب دیدند بر گردون هلال

شمارهٔ ۲۸۹ : عاشق بدری شدم کز عشق او گشتم هلال

شمارهٔ ۲۹۰ : عزیز کرد مرا باز در محل قبول

شمارهٔ ۲۹۱ : رسید عید همایون و روزه کرد رحیل

شمارهٔ ۲۹۲ : گهی ز مشک زند برگل شگفته رقم

شمارهٔ ۲۹۳ : شهی‌ که هست همه عالمش به زیر علم

شمارهٔ ۲۹۴ : ز عقدهٔ ذَنب آخر برست شمس عجم

شمارهٔ ۲۹۵ : ای قاعدهٔ ملک به فرمان تو محکم

شمارهٔ ۲۹۶ : آن چنبر پرحلقه و ان حلقه پرخم

شمارهٔ ۲۹۷ : هفت چیز از خسرو عالم همی نازد به هم

شمارهٔ ۲۹۸ : موسم عید و لب دجله و بغداد خُرَم

شمارهٔ ۲۹۹ : فرخنده باد و خرم نوروز شاه عالم

شمارهٔ ۳۰۰ : ایا گرفته عراقین را به نوک قلم

شمارهٔ ۳۰۱ : پیش از این بار خدایان و بزرگان عجم

شمارهٔ ۳۰۲ : از مشک اگر ندیدی بر پرنیان علم

شمارهٔ ۳۰۳ : جاوید ز یادِ خسروِ عالم

شمارهٔ ۳۰۴ : ای شهریارِ گیتی ای پادشاهِ عالم

شمارهٔ ۳۰۵ : رسید عید و ز قندیل نار داد به جام

شمارهٔ ۳۰۶ : هست زلف و دهن و قد تو ای سیم اندام

شمارهٔ ۳۰۷ : منت خدای را که برون آمد از غمام

شمارهٔ ۳۰۸ : حلم باید مرد را تا کار او گیرد نظام

شمارهٔ ۳۰۹ : ای به توفیق و هدایت دین یزدان را قوام

شمارهٔ ۳۱۰ : کی توان‌ گفتن که شد ملک شهنشه بی‌نظام

شمارهٔ ۳۱۱ : ای ز شاهی و جوانی شاد و از دولت به کام

شمارهٔ ۳۱۲ : دوش با سیمین صنوبر در نهان سر داشتم

شمارهٔ ۳۱۳ : سزد گر سر فرازد ملک و شایدگر بنازد د‌ین

شمارهٔ ۳۱۴ : چون پدید آمد مبارک ماه نو بر آسمان

شمارهٔ ۳۱۵ : عَمد‌ا همی‌ نهان کند آن ماه سیم‌تن

شمارهٔ ۳۱۶ : چون قوام‌الدین و فخرالدین ندیدم میهمان

شمارهٔ ۳۱۷ : شادند همه خلق به عید عرب اکنون

شمارهٔ ۳۱۸ : نرگس ز نشاط ماه فروردین

شمارهٔ ۳۱۹ : ایا ای جوهر علوی گرفته چرخ را دامن

شمارهٔ ۳۲۰ : ای ساربان منزل مکن جز در دیار یار من

شمارهٔ ۳۲۱ : ای ماه لاله روی من ای سرو سیم‌تن

شمارهٔ ۳۲۲ : نباشد اصلی در عشق یار توبه من

شمارهٔ ۳۲۳ : ای برشکسته سنبل مشکین به نسترن

شمارهٔ ۳۲۴ : خیال صورت جانان شکست توبهٔ من

شمارهٔ ۳۲۵ : عید باکوکبهٔ خویش درآمد به جهان

شمارهٔ ۳۲۶ : هست آفتاب روی زمین خسرو زمان

شمارهٔ ۳۲۷ : آنچه‌ کرد امسال در روم و عرب شاه جهان

شمارهٔ ۳۲۸ : چون بهشت است این همایون بزم سلطان جهان

شمارهٔ ۳۲۹ : چیست آن دریا که هست از بخشش او در جهان

شمارهٔ ۳۳۰ : طبع‌ گیتی سرد گشت از باد فصل مهرگان

شمارهٔ ۳۳۱ : زرگری سازد همی باد خزان اندر رزان

شمارهٔ ۳۳۲ : جهان به کام تو باد ای خدایگان جهان

شمارهٔ ۳۳۳ : رای سلطان معظم خسرو خسرونشان

شمارهٔ ۳۳۴ : ای گوهری که سنگ یمانی توراست کان

شمارهٔ ۳۳۵ : بشکفت و تازه گشت دگرباره اصفهان

شمارهٔ ۳۳۶ : از دورهای گردون وز صنع‌های یزدان

شمارهٔ ۳۳۷ : دو گوهرند سزاوار مجلس و میدان

شمارهٔ ۳۳۸ : بر قاعدهٔ ملت پیغمبر یزدان

شمارهٔ ۳۳۹ : مرا درست شد از آفریدگار جهان

شمارهٔ ۳۴۰ : خدایگان جهان شاکر از خدای جهان

شمارهٔ ۳۴۱ : چون برآرم به زبان نام خداوند جهان

شمارهٔ ۳۴۲ : هر آن عاقل‌که او بندد دل اندر طاعت یزدان

شمارهٔ ۳۴۳ : تا فرّ نوبهار بیاراست بوستان

شمارهٔ ۳۴۴ : چو لالستان همی بینم شکفته عارض جانان

شمارهٔ ۳۴۵ : ای جهانداری که از تو تازه باشد جاودان

شمارهٔ ۳۴۶ : معزِّ ِ دین ِ یزدان است سلطان

شمارهٔ ۳۴۷ : جاودان باد دولت سلطان

شمارهٔ ۳۴۸ : جهان پیر دیگرباره تازه گشت و جوان

شمارهٔ ۳۴۹ : از هیبت و نهیب تو ای خسرو جهان

شمارهٔ ۳۵۰ : ای شکفته سنبل و شمشاد تو بر ارغوان

شمارهٔ ۳۵۱ : هر جهانداری بود پاینده از بخت جوان

شمارهٔ ۳۵۲ : سزد گر بشنود توحید یزدان

شمارهٔ ۳۵۳ : منت خدای را که به‌فرّ خدایگان

شمارهٔ ۳۵۴ : پرنیان بافد همی باد صبا در بوستان

شمارهٔ ۳۵۵ : همایون جشن پیغمبر شعار ملت یزدان

شمارهٔ ۳۵۶ : تازه و نو شد ز فر باد فروردین جهان

شمارهٔ ۳۵۷ : همی تا دولت و ملک است در ایران و در توران

شمارهٔ ۳۵۸ : بنگر به صبوح مجلس سلطان

شمارهٔ ۳۵۹ : گفتم مرا بوسه ده ای ماهِ دلستان

شمارهٔ ۳۶۰ : جهان و هرچه در اوست آشکار و نهان

شمارهٔ ۳۶۱ : مریز خون من ای بت به روزگار خزان

شمارهٔ ۳۶۲ : شد ز تاثیر سپهر سرکش نامهربان

شمارهٔ ۳۶۳ : همان بِه است که امروز خوش خوریم جهان

شمارهٔ ۳۶۴ : صنع خدای و عدل وزیر خدایگان

شمارهٔ ۳۶۵ : بت من است نگاری‌ که قامت و دل آن

شمارهٔ ۳۶۶ : باد نوروزی همه کلّه زند در بوستان

شمارهٔ ۳۶۷ : سمن‌ْبری که دلم تنگ ‌کرد هم‌چو دهان

شمارهٔ ۳۶۸ : چون نماز شام پروین نور زد بر آسمان

شمارهٔ ۳۶۹ : کیمیا دارد مگر با خویشتن باد خزان

شمارهٔ ۳۷۰ : خطّ است ‌گرد عارض آن ماه دلستان

شمارهٔ ۳۷۱ : آنچه من بر چهره دارم یار دارد در میان

شمارهٔ ۳۷۲ : آدینه و صبح و عید قربان

شمارهٔ ۳۷۳ : ای دو رخ تو پروین وی دو لب تو مرجان

شمارهٔ ۳۷۴ : دوش رفتم به خیمهٔ جانان

شمارهٔ ۳۷۵ : از فضل و کفایت ز همه لشکر سلطان

شمارهٔ ۳۷۶ : لاغری یار من است از همه خوبان جهان

شمارهٔ ۳۷۷ : المنهٔ لله که خورشید خراسان

شمارهٔ ۳۷۸ : چون‌کرد پیش‌آهنگ را در زیر محمل ساربان

شمارهٔ ۳۷۹ : بوستان شد زرد روی از وصل باد مهرگان

شمارهٔ ۳۸۰ : یک امشب زبهر من ای ساربان

شمارهٔ ۳۸۱ : به دارالملک باز آمد تن آسان

شمارهٔ ۳۸۲ : ماهرویا روی در اقبال دارد بوستان

شمارهٔ ۳۸۳ : نوروز بساط نو گسترد به گلزاران

شمارهٔ ۳۸۴ : ای شاه تاج‌داران وی تاج شهریاران

شمارهٔ ۳۸۵ : نوروز بساط نو گسترد به گلزاران

شمارهٔ ۳۸۶ : شدست روز همه خلق فَرّخ و میمون

شمارهٔ ۳۸۷ : خدایا دور کن چشم بد از این دولت میمون

شمارهٔ ۳۸۸ : جشنی‌ است بس مبارک عیدی‌ است بس همایون

شمارهٔ ۳۸۹ : آن غالیه گون‌ زلف بر آن عارض گلگون

شمارهٔ ۳۹۰ : صنع یزدان بی‌چگونه و چون

شمارهٔ ۳۹۱ : این روزگار فرخ وین موسم همایون

شمارهٔ ۳۹۲ : بتی ‌که حور بهشتی شود بر او مفتون

شمارهٔ ۳۹۳ : یکی جادوست صورت‌گر دلیل گنبد گردون

شمارهٔ ۳۹۴ : خدای ماست خداوند آسمان و زمین

شمارهٔ ۳۹۵ : جهان را یادگارست از سلاطین

شمارهٔ ۳۹۶ : نگار من خط مشکین کشید بر نسرین

شمارهٔ ۳۹۷ : شد خراسان به‌سان خلد برین

شمارهٔ ۳۹۸ : در زلف تو گویی‌که فکند ای صنم چین

شمارهٔ ۳۹۹ : عید قربان و ماه فروردین

شمارهٔ ۴۰۰ : ای به ملک و دولت و شاهی سزای آفرین

شمارهٔ ۴۰۱ : آمد آن فصلی کز او خرم شود روی زمین

شمارهٔ ۴۰۲ : فزود قیمت دینار و قدر دانش و دین

شمارهٔ ۴۰۳ : آفرین‌باد آفرین بر خسرو روی زمین

شمارهٔ ۴۰۴ : بیافرید خداوند آسمان و زمین

شمارهٔ ۴۰۵ : ای ساقی نو آیین پیش آر جام زرین

شمارهٔ ۴۰۶ : همچو خورشید فلک روشن همی دارد زمین

شمارهٔ ۴۰۷ : زمان چو خلد برین شد زمین چو چرخ برین

شمارهٔ ۴۰۸ : ای مبارک فخر امت ای همایون مجددین

شمارهٔ ۴۰۹ : از آن دندان چون پروین مرا شد دیده پر پروین

شمارهٔ ۴۱۰ : دو محمد آفرید ایزد سزای آفرین

شمارهٔ ۴۱۱ : خدایگان زمان است و شهریار زمین

شمارهٔ ۴۱۲ : زباغ و راغ به آسیب لشکر تِشرین

شمارهٔ ۴۱۳ : تو راست روی چو نسرین تازه‌ ای بت‌چین

شمارهٔ ۴۱۴ : آن بت که هست چهرهٔ خور پیش او رهین

شمارهٔ ۴۱۵ : همی فرازد دولت همی فزاید دین

شمارهٔ ۴۱۶ : زهی خجسته و فرخنده باد فروردین

شمارهٔ ۴۱۷ : ایا معزی برهانی این جمال ببین

شمارهٔ ۴۱۸ : باد میمون و مبارک بر شه روی زمین

شمارهٔ ۴۱۹ : چنانکه ناصر دین هست پادشاه زمین

شمارهٔ ۴۲۰ : نگاه کرد خدای اندر آسمان و زمین

شمارهٔ ۴۲۱ : دو چشم تو هستند فتّان و جادو

شمارهٔ ۴۲۲ : سمنبری‌ که فسونگر شدست عبهر او

شمارهٔ ۴۲۳ : آن جهانداری که اصل دولت است ایام او

شمارهٔ ۴۲۴ : آمد رسول عید و مه روزه نام او

شمارهٔ ۴۲۵ : تا دین مصطفی است تو هستی قوام او

شمارهٔ ۴۲۶ : ای روزگار ساخته آموزگار تو

شمارهٔ ۴۲۷ : ای آسمان مُسَخّر حکمِ روانِ تو

شمارهٔ ۴۲۸ : ای تخت و گاه پادشهی جایگاه تو

شمارهٔ ۴۲۹ : ای چرخ پیر بندهٔ تدبیر و رای تو

شمارهٔ ۴۳۰ : ای صدر دین و نصرت دین در بقای تو

شمارهٔ ۴۳۱ : نوبهار و آفتابی ای مبارک پادشاه

شمارهٔ ۴۳۲ : گشاده‌روی و میان بسته بامدادِ پگاه

شمارهٔ ۴۳۳ : گرفت صدر وزارت جمال و حشمت و جاه

شمارهٔ ۴۳۴ : صدهزاران سال میمون باد جشن مهرماه

شمارهٔ ۴۳۵ : شاها به خدمت آمد فرخنده مهرگانی

شمارهٔ ۴۳۶ : فرخنده باد و میمون بر شاه عیدِ اَضحی

شمارهٔ ۴۳۷ : ای تو را بر مه و زهره ز شب تیره ردی

شمارهٔ ۴۳۸ : ایا تن تو همه ساله پیش روح فدی

شمارهٔ ۴۳۹ : تا به ‌سلامت ‌به حِلّه ‌آمد سَلْمیٰ

شمارهٔ ۴۴۰ : هست‌ گویی به حکم بار خدای

شمارهٔ ۴۴۱ : شهریارا بر سر دولت نثاری کرده‌ای

شمارهٔ ۴۴۲ : آن بت مجلس فروز امروز اگر با ماستی

شمارهٔ ۴۴۳ : اگر به داد بود نام شاه دادگری

شمارهٔ ۴۴۴ : ای به رخسار و به عارض آفتاب و مشتری

شمارهٔ ۴۴۵ : ترک من دارد شکفته گُلستان بر مشتری

شمارهٔ ۴۴۶ : گشت تابنده ز گردون معالی قَمَری

شمارهٔ ۴۴۷ : ماه است ساقی و قدح باده مشتری

شمارهٔ ۴۴۸ : چیست آن رخشنده و پاک و زدوده‌ گوهری

شمارهٔ ۴۴۹ : تیره شد ماه خرد بر آسمان مهتری

شمارهٔ ۴۵۰ : چون سخن گوید یابم ز دهانش خبری

شمارهٔ ۴۵۱ : نبود چون تو مَلِک در جهان جهانداری

شمارهٔ ۴۵۲ : ای جُسته جفاکاری جَسته ز وفاداری

شمارهٔ ۴۵۳ : ایا شاهی‌که عالم را همی زیر عَلَم داری

شمارهٔ ۴۵۴ : ای بر سمن از مشک به عمدا زده خالی

شمارهٔ ۴۵۵ : بر هوا ابر بهاری سیم پالاید همی

شمارهٔ ۴۵۶ : سمنبرا، صنما، یارِ غمگسار منی

شمارهٔ ۴۵۷ : ای زلف دلبر من پربند و پرشکنی

شمارهٔ ۴۵۸ : مخوان فسانهٔ افراسیاب تورانی

شمارهٔ ۴۵۹ : ایا شهریاری که صاحب قرانی

شمارهٔ ۴۶۰ : چو تو ندید و نبیند زمانه سلطانی

شمارهٔ ۴۶۱ : شهنشه ملک شاه الب ارسلانی

شمارهٔ ۴۶۲ : دلم چون دهان کرد کوچک دهانی

شمارهٔ ۴۶۳ : نگارا ماه‌ گردونی سوارا سرو بستانی

شمارهٔ ۴۶۴ : رسد هر ساعت از دولت نشانی

شمارهٔ ۴۶۵ : دل بری ای زلف جانان و ستم بر جان ‌کنی

شمارهٔ ۴۶۶ : ای خداوندی که تاج دین پیغمبر تویی

شمارهٔ ۴۶۷ : ای خداوندی که در روی زمین داور تویی

شمارهٔ ۱

با نصرت و فتح و ظفر و دولت والا

بنگر علم شاه جهان بر سر بالا

لشکر شده آسوده و تِرمَذ شده ایمن

نصرت شده پیوسته و دولت شده والا

فتح آمده و تهنیت آورده جهان را

سلطان جهانگیر به این فتح مهنا

بشکفته به دین داری او جان پیمبر

نازنده به فرزندی او آدم و حوا

بهروزی او در همه گیتی شده معروف

پیروزی او در همه عالم شده پیدا

رزمش‌ همه با نصرت و رسمش همه‌ نیکو

روزش همه با دولت و کارش همه زیبا

ای شاه غلامان تو دارند به اقطاع

چین و خُتَن و کاشغر و خَلُخٌ و یغما

بر بیعت و پیمان تو صد نامه رسیدست

از مکه و غزنین و سمرقند و بخارا

از موکب تو کوه نماید همه هامون

وز لشکر تو شهر نماید همه صحرا

آنجاکه تَف توست چه جیحون و چه هامون

وانجا که صف توست چه جنگ و چه‌تماشا

تاگَرد سپاه تو برآمد ز خراسان

یک باره به اِدبار فرو شد سر اعدا

زین نصرت و زین فتح‌ که دیدند و شنیدند

دیگر به خراسان نبود غارت و غوغا

نشگفت اگر از بیم توشیران بگریزند

کز هیبت تو موم شود آهن و خارا

تا دست تو دریا بود و تیغ تو آتش

نشگفت نهیب و خطر از آتش و دریا

هر شاه‌ که یک راه زتیغ تو بترسد

از ملک و ولایت نبود نیز شکیبا

سو‌دش نکند تعبیهٔ قلعه و لشکر

آن به‌ که‌ کند با سرِ تیغِ تو مدارا

گر تعبیه‌سازی به‌سوی روم دگر بار

زُنّار چو افسار کنی بر سر ترسا

فرمان تو مسجد کند از خانهٔ رُهبان

شمشیر تو خَرزین‌ کند از چوبِ چلیپا

شاها، مَلِکا، جملهٔ آفاق تو داری

شد دیدهٔ دین از ظفر و فتح تو بینا

بیم است ز شیران جهان وز تو رعایت

عذرست ز شاهان جهان وز تو مُحابا

شادند و سرافراز به عدل تو خداوند

چه‌ خویش و چه بیگانه‌ و چه پیر و چه برنا

تا، بنده معزی ز فتوح تو سخن‌ گفت

زیر قدمش گشت ثَری همچو ثُریا

هر شعر پسندیده که در مدح تو گوید

باشد چو یکی عقد پر از لؤلؤِ لالا

تا عقل شناسنده تمام است به دانش

تا مهر فروزنده بلندست به جَوزا

زیر علم فتح تو بادا همه عالم

زیر قدم عدل تو بادا همه دنیا

شمشیر تو برنده و دست تو دهنده

فرمان تو پاینده و بخت تو توانا

شمارهٔ ۲

ای کرده فتح و نصرت در مشرق آشکارا

بگذشته زآب جیحون وآتش زده در اعدا

با خیل‌خیل لشکر چون سیل‌سیل باران

با فوج‌فوج موکب چون موج‌موج دریا

از توده‌توده آهن چون کوه کرده هامون

وزگونه‌گونه رایت چون شهرکرده صحرا

بنهفته هر غلامت دیبا به زیر آهن

پوشیده هر ندیمت آهن به جای دیبا

ماهان بزمگاهت در کف گرفته کیوان

مریخ‌وار بسته هر یک میان به جوزا

شمشیر جنگیانت در خون شده مغرق

چونانکه برگذاری بیجاده را به مینا

از سنگ منجنیقت بشکسته حصن دشمن

چونانکه از تجلی بشکست طور سینا

از جمع پادشاهان کس را نبود هرگز

فتحی بدین بزرگی در وَهم و در تمنا

تو عادلی و دانا وز عدل و دانش تو

هم ملک شد مزین هم فتح شد مهیا

ای‌گشته همچو مشرق مغرب به تو مزین

وی‌ گشته همچو ایران توران به تو مُهَنّا

فتحی چنین که یابد جز پادشاه عادل

ملکی چنین که‌ گیرد جز شهریار دانا

زین فتح نوکه کردی ملت‌گرفت قوت

زین ملک نو که بردی دولت ‌گرفت بالا

هست اندرین سعادت تأیید ملک و دولت

هست اندرین بشارت تاریخ دین و دنیا

از نعل بادپایان وز خون خاکساران

گرد و بخار از ایدر رفته است تا بخارا

از روی جنگجویان وز موی شیرگران

بی‌نرخ شد به توران‌کافور و مشک سارا

همچون بنات نعشند از هم گسسته اکنون

قومی‌که بر خلافت بودند چون ثریا

خشمت نکردکس را الا به‌حق عقوبت

عفوت نکرد کس را الا به‌حق محابا

از خانیان گروهی کز خط شدند بیرون

جنگ‌آوران یغما جانشان زدند یغما

از تیغ شیر مردان تن‌شان شدست عبرت

وزپای ژنده پیلان سرشان شدست رسوا

در قلعه بود خصمت سیمرغ‌وار پنهان

پیش تو آمد آخرگنجشک‌وار پیدا

نصرت همی طلب کرد از کین تو ولیکن

در آرزوی نصرت مقهور‌ شد مفاجا

بگرفتی و سپردی مُلکَش به‌پای لشکر

بگشادی و سپردی گنجش به‌دست غوغا

از هیبت تو آخر جون آب‌گشت آتش

وز دولت تو آخر چون موم‌ گشت خارا

فال موافقانت فرخنده گشت و میمون

لاف مخالفانت بیهوده گشت و سودا

گر باد بود دشمن بی‌باد گشت خرمن

ور خار بود حاسد بی‌خارگشت خرما

قحط ستم ز توران امسال برگرفتی

گر پار برگرفتی زانطاکیه چلیپا

اینجا ز فر عدلت ایمن شدست مومن

وانجا ز سَهم تیغت ترسان شدست ترسا

خانان همی به خدمت بوسند سم است

چونانکه بت‌پرستان سُم خر مسیحا

بیم سرش نباشد هرکس که او به مهرت

از دل‌ کند تَقَرّب وز جان‌ کند تَوَلّا

ای شهریار عادل می خور که خصم بددل

چون مرغ نیم‌بسمل در دام توست ا‌درواا

از ملک رفته بیرون بگذشته زاب جیحون

رخ زرد و دیده پرخون بر درد ناشکیبا

ملکی گرفته‌ای تو چون تازه بوستانی

با دوستان همی‌کن در بوستان تماشا

منسوخ شد به‌گیتی زین داستان و قصه

هم قِصهٔ سکندر هم داستان دارا

فتح تو گویم اکنون هر ساعتی مکرّر

مدح تو گویم اکنون هر لحظه‌ای مُثَنّا

من بنده گر ز خدمت یک چند دور بودم

باز آمدم به خدمت با شعرهای زیبا

از ترس راه و گرما وز بیم آب جیحون

بودم قریب یک ماه دلتنگ و ناتوانا

مدح تو حرز کردم تا یافتم سلامت

از بیم آب جیحون وز ترس راه و گرما

چون فتح تو شنیدم بر فتح در رسیدم

پیروزی تو دیدم در مشرق آشکارا

تا عالم است شاها پیروز باش و خرم

با بندگان یکدل با چاکران یکتا

آراسته سپاهت وافروخته مصافت

از دلبران خلخ وز نیکوان یغما

دو دست تو گرفته دو چیز روح پرور

یک‌دست زلف دلبر، یک‌دست جام صهبا

بر هر صفت‌که باشی رای تو باد عالی

در هر وطن که مانی ملک تو باد والا

شمارهٔ ۳

ای اصل ملک و دولت ای تاج دین و دنیا

ای عابده چون مریم ای زاهده چو زهرا

ای قبلهٔ دو دولت هر دو پناه عالم

ای مادر دو خسرو هر دو جمال دنیا

شاه جهان محمد شاه زمانه سنجر

از دولت بلندت دارند بخت برنا

آن شاه در بزرگی صد عالم است مفرد

وین شاه در دلیری صد عالم است تنها

زین دو پسر به حشمت‌ کس با تو نیست همسر

زین دو گهر به دولت کس نیست با تو همتا

شاید که سرفرازی تا جاودان بنازی

زان پادشاه عادل زین شهریار دانا

سلطان ملک به جنّت‌ گوید همی ز شادی

شکر تو پیش آدم‌، مدح تو پیش حوّا

از جود تو جهان را خیرست و نفع و راحت

گویی‌که هست جودت خورشید و ابرو دریا

باز آوری به احسان جان رمیده از تن

احسان توست‌ گویی همچون دم مسیحا

از بس دعا که کردی پنهان به پیش ایزد

شد در میان شاهان صلح و صلاح پیدا

آن شاه زیر رایت دارد هزار بهمن

وین شاه ا‌در رکابت‌ا دارد هزار دارا

گر دهر هست سرکش با تو کند تواضع

ور چرخ هست توسن با تو کند مدارا

توقیع تو عزیزست از شام تا به غزنین

فرمان تو روان است از هند تا به صنعا

رشک آید از رکابت ناهید را به میزان

شرم آید از کلاهت خورشید را به جوزا

طوق است نعل اسبت درگردن مجره

تاج است خاک پایت بر تارک ثُریّا

کردند آشکارا معجز به عالم اندر

عیسی به بیت مَقدِس موسی به طور سینا

تو نیستی پیمبر لیکن به فرّ دولت

کردی هزار مُعجِز در عالم آشکارا

چون تافت فر بختت با مادر و برادر

رستند با سلامت هر دو ز چنگ اَعدا

زان پس که در بیابان بودند هر دو حیران

کردند با تو اکنون در باغ دین تماشا

شد کفر هر دو ایمان شد درد هر دو درمان

شد رنج هر دو راحت شد خار هر دو خرما

این داستان و قصه‌گر بنگری عجب‌تر

از داستان یوسف وز قصهٔ زلیخا

بگزید من رهی را سلطان ملک به‌خدمت

از مادحان زیرک وز ساعران دانا

سی سال پیش شاهان‌ گفتم ثنا و مدحت

چون بندگان یکدل چون چاکران یکتا

حورا به‌خلد رضوان پیرایه بر فشاند

چون شعر من بخواند در مجلس تو حَورا

ای آفتابِ عالم فخرِ نژادِ آدم

جاوید باش و خرم برکام دل توانا

شادی به تو مُخَلّد شاهی به تو مؤیّد

ملت به تو مزین دولت به تو مهنا

امروز داده دولت دادِ تو از سعادت

یزدانت کرده روزی حور و بهشت فردا

شمارهٔ ۴

ای جهانداری که هستی پادشاهی را سزا

در جهانداری نباشد چون تو هرگز پادشا

از بشارتهای دولت وز اشارتهای بخت

شاه پیروز اختری و خسرو فرمانروا

پادشاهی یافته است از نام تو عز و شرف

شهریاری یافته است از رای تو نور و نوا

هم به دنیا از تو آبادست دین کردگار

هم به عقبی از تو خشنودست جان مصطفا

تیغ تو در قهر دشمن نایب است از ذوالفقار

تا تو اندر نصرت دین نایبی از مرتضا

از-‌لطافت گر سما دارد تفضل بر زمین

از وجود تو زمین دارد تفضل بر سما

مشتری با دولت پیروز تو بیگانه نیست

در بلندی و سعادت هر دو هستند آشنا

از تو بهترگوش ما نشنید و هرگز نشنود

وز تو نیکوتر ندیدست و نبیند چشم ما

گر دلیلی باید این را هست کردارت دلیل

ور گواهی باید این را هست کردارت گوا

چند خوانند از فریدون و سکندر داستان

کو فریدون گو ببین و کو سکندر گو بیا

تا بیاموزند هر دو همت بی‌غایتی

تا بیندوزند هر دو نعمت بی‌منتها

هرکه دل یکتا کند در بیعت و پیمان تو

دورگردون بشت او را کرد نتواند دو تا

جود و عدل تو شناسم زندگانی را سبب

راست‌گویی جود تو آب است و عدل تو هوا

گر به چشم نصرت اندر توتیا باید همی

گرد اسبت بس بود درچشم نصرت توتیا

ور به جسم دولت اندر کیمیا باید همی

خاک پایت بس بود در دست دولت کیمیا

جان به تن پیوسته باشد تا درو مهرت بود

چون ز مهر تو جدا گردد ز تن‌ گردد جدا

گر نبودی مهر و کینت کی بدی سود و زیان

ور نبودی خشم و عَفوَت کی بدی خوف و رَجا

اعتقاد تو شها نیک است بر خرد و بزرگ

بر تو تاوان نیست گر ناید ز بدخواهان وفا

نیست تاوان بر سرشک ابر و نور آفتاب

گر ز خارستان و شورستان برون ناید گیا

چون شود بیجاده گون شمشیر مینارنگ تو

روی هامون لعل گردد روی دشمن کهربا

کافران و ساحران را اژدها آمد به چشم

درکف تو تیغ تو واندرکف موسی عصا

سحر و کفر از فعل این و فعل آن ناچیز گشت

سٍحْر خورد آن اژدها و کُفر خورد این اژدها

تاکه از تشبیه شکل آسمان و آفتاب

هست چون پیروزه‌گون دولاب زرین آسیا

در سرای پادشاهی بر سریر خسروی

جاودان بادت به پیروزی و بهروزی بقا

در همه حالی موافق با مراد تو قدر

در همه کاری برابر با رضای تو قضا

شمارهٔ ۵

آفتاب اندر شرف شد بر جهان فرمانروا

کرد دیگرگون زمین و کرد دیگرسان هوا

داد فرمان تا کند در باغ نقاشی سحاب

کرد یاری تا کند در راغ عَطّاری صبا

گلبن از یاقوت رمّانی نهد بر سر کلاه

یاسمین از پرنیان سبز بر بندد قبا

هرکجا باشد بیابانی ز بی‌آبی چو تیه

ابر نوروزی زند بر سنگ چون موسی عصا

تا کنند از مرکبان در موج فوجی تاختن

تا کنند از آهوان در سیل خیلی آشنا

هست در عالم خلایق راکنون وقت‌نظر

هست در صحرا بهایم را کنون جای چرا

سرخ شد منقار کبک و سبز شد سم ‌گوزن

تا توانگر گشت کوه از لاله و دشت از گیا

شنبلید و لالهٔ نعمان به روی سبزه بر

هست پنداری به مینا در، عقیق و کهربا

خصم سوسن‌ گشت نرگس‌ چشم او زان شد دُژم

عاشق‌ گل شد بنفشه‌ پشت او زان شد دو تا

بلبلان وقت سحر گویی همی دستان زنند

پیش تخت ناصرالدین مطربان خوش نوا

قمریان‌ گویی همی‌گویند شاه شرق را

روز آدینه خطیبان بر سر منبر دعا

شاه روزافروز ابوا‌لحارث ملک ‌سنجر که هست

پادشا گوهر خداوندی‌، عجم را پادشا

آن جهانگیری که هست او بر سریر مملکت

آفتاب خسروی بر آسمان کبریا

بازوی دولت خطاب و افسر ملت لقب

از ملوک عالم او دارد که هست او را سزا

بازوی نصرت به این بازو همی گردد قوی

افسر ملت به این افسر همی‌گیرد بها

بخت عالی چون به درگاهش رسد هر بامداد

خاک درگاهش به ‌چشم اندر کشد چون توتیا

شکر او گویند در خُلد برین با یکدگر

هر زمان جان ملک ‌سلطان و جان مصطفا

آن همی‌گوید که صافی شد به‌ عدلش ملک من

وین همی‌گوید که باقی شد به تیغش دین ما

او سلیمان است و تیغ تیز او انگشتری

وین مبارک پی وزیر‌ش آصف‌ بن‌ برخیا

پهلوانان سپاهش روز بزم و روز رزم

چون پری و دیو در فرمان او فرمانروا

رای هر یک عالم آراید همی چون آفتاب

خشم هر یک دشمن او بارد همی چون اژدها

عز دین جان معزالدین بیفروزد همی

زان ‌کجا کردست با فرزند او عهد و وفا

تیغ تیز نصرت‌الدین نایب است از ذوالفقار

زانکه او در نصرت دین نایب است از مرتضا

از لطافت آسمان تفضیل دارد بر زمین

هست با هر دو به تایید و سعادت آشنا

گر دلیلی باید این را طالع او بس دلیل

ور گواهی باید آن را طینت او بس ‌گوا

شد ز رای این وزیر و دانش این دو امیر

کار این خسرو عجب چون معجزات انبیا

ای فزوده گوهر سلجوق را عز و شرف

داده ملک و دولت مُوروث را نور و نوا

رنجِ قارون است حاسد را ز تو روز نبرد

گنج قارون است سائل را ز تو روز عطا

با عنا باشد کسی ‌کز حکم تو تابد عنان

بی‌هوی باشد کسی کش سوی تو باشد هوا

بادِ عدل تو بگرداند بلا از دوستان

آتش شمشیر تو بر دشمنان بارد بلا

درگه میمون توکعبه است و دستت ز‌مزم است

پایهٔ تخت تو رکن است و رکاب تو صفا

گر به خواب اندر ببیند رایت تو رآی هند

ور نبرد لشکر تو بشنود خان ختا

از فَزَع شوریده‌ گردد رآی را تدبیر و رآی

وز نهیب اندیشهٔ خان ختا گردد خطا

بر سریرِ خسروی بادت بقای سَرمدی

تا بود خاک و هوا و آب و آتش را بقا

دشمنت را باد همچون آسیا پر آب چشم

تا همی‌گردد سپهر آبگون چون آسیا

تهنیت ‌کرده تو را میران به صد جشن چنین

شاعران ‌گفته به هر جشنی تو را مدح و ثنا

شمارهٔ ۶

ایا ستارهٔ خوبان خَلُّخ و یغما

به دلبری دل ما را همی زنی یغما

چو تو نگار دل افروز نیست ‌در خَلُّخ

چو تو سوار سرافراز نیست در یغما

غنوده همچو دل تنگ ماست دیدهٔ تو

خمیده همچو سر زلف توست قامت ما

شکنجِ زلف تو شب را همی دهد سیهی

فروغ روی تو مه را همی دهد سیما

همی حسد برد از صورت تو حور بهشت

همی خِجِل شود از طلعت تو ماه سَما

ز مُشک سلسله داری نهاده بر خورشید

ز شیر دایره داری کشیده بر دیبا

به ارغوان تو بَر هست سنبل خوشبوی

به پرنیان تو بر هست عنبر سارا

گرفته‌ای تو به یاقوت لُؤلُؤ مَکنون

نهفته‌ای تو به هاروت زُهرهٔ زهرا

تویی به حسن چو لیلی منم تو را مجنون

منم به عشق چو وامق تویی مرا عَذ‌را

سر مرا همه ساله ز عشق توست خمار

دل مرا همه روزه به روی توست هوا

خمار تو به سر اندر بود به جای خرد

هوای تو به دل اندر بود به جای وفا

سخن به وصف تو گردد همی بزرگ خطر

غزل به ‌نَعت تو گردد همی تمام بها

هر آن غزل‌که تو را گویم ای غزال لطیف

بود مقدمهٔ مدح سَیّد الرّوءسا

مُعین مُلکِ مَلک‌بوالمحاسن مُحسن

کریم خوب سیر مهتر خجسته لقا

بزرگواری‌، آزاده‌ای‌، خداوندی

که از کفایت او چشم عقل شد بینا

از آن قِبل‌ که صبا را ز دست او اثرست

جهان گشاده و خرم شود ز دست صبا

رجا و خوف خلایق بود ز همّت او

بود به همّت او بازگشت خوف و رجا

به رأی پاک هنر را همی‌کند یاری

به رسم خوب خرد را همی دهد یارا

نه دولت است و چو دولت ندانمش مانند

نه ایزدست و جو ایزد نبنمش همتا

ایا مُتابعِ فرمان تو همیشه قَدَر

و یا موافق تدبیر تو همیشه قضا

به مهر توست یمین خلیفه خورده یمین

به وصل توست رضی الامام داده رضا

بزرگی و کرم از تو گرفت رونق و فر

چو تو کریم کدام و چو تو بزرگ کجا

خدا به شخص تو از کبریا نهاد سرشت

که در نهاد و سرشت تو نیست کبر ‌و ریا

بود ز ملک تو طَغرای شاه را زینت

بود زمهر تو اجرام چرخ را بالا

به‌ خامهٔ تو شود حُجّت فتوح‌، روان

به نامهٔ تو شود حاجت ملوک‌، روا

قمر ز قبضهٔ شمشیر توست ناایمن

زُحَل ز پیکر پیکان توست ناپروا

سزد خدنگ تو را پَر زبانهٔ مرّیخ

سزد کمان تو را ز‌ه قلادهٔ جوزا

ز نوکِ نیزهٔ تو کافران همی ترسند

از آن قِبَل لقبِ کافران بود تَرسا

بدان زمانه که موسی نمود معجز خویش

شکست جادویی جادوان به‌ دست عصا

به تیغ و کِلک دل دشمنان تو بشکستی

نه چوب جانورت بود و نه یدِ بیضا

ایا چو دست تو دریا بزرگ و بابخشش

و یا چو رای تو گردون بلند و با پهنا

ز نور روی تو اختر بتابد از گردون

ز مهر دست تو گوهر برآید از دریا

چو شاعر از تو نعم بشنود رسد به نعم

چو زایر از تو بلی بشنود رهد ز بلا

شریف حضرت تو کعبهٔ بزرگان است

دل تو چشمهٔ زمزم ‌کف تو رکن و صفا

اگر ز حاتم طی شاعران سخن رانند

دهند جمله ‌گواهی بر او به جود و سخا

تو را به دست ‌گهربار بر ده انگشت است

که بر سخاوت ‌وجود تو گشته‌اند گوا

بلند بختا در مدح تو قصاید من

مرصع است به یاقوت و لولو لالا

ستوده دارم عقل و گزیده دارم بخت

که عقل من‌ نه عِقاب است و خط من نه خطا

هر آن گهی که ثنای تو پرورد طبعم

کند ثنای تو بر طبع من به ‌طبع‌ ثنا

امارت شعرا با هزار خلعت خوب

به اهتمام تو دادست شهریار مرا

که یافته است مگر من به ‌فر دولت تو

هزار خلعت شاه و اَمارت شعرا

همیشه تا که بود دهر را صلاح و فساد

همیشه تا که بود خلق را بقا و فنا

صلا‌ح کار معادیت باد جمله فساد

فنای عمر موا‌لیت‌ باد جمله بقا

سه چیز باد تو را جاودان و بی‌پایان

تن درست و دل شاد و دولت برنا

شمارهٔ ۷

هرکه آن چشم دژم بیند و آن زلف دوتا

اگر آشفته و شوریده شود هست روا

منم اینک شده آشفتهٔ آن چشم دُژَم

منم اینک شده شوریدهٔ آن زلف دو تا

هوش‌من درلب ماهی است به قده سروسهی

نوش من بر کف سروی است به رخ‌ ماه سما

تا بری‌گشت ز من هوش ز من‌گشت بری

تا جدا گشت ز من نوش ز من‌ گشت جدا

گر خطاکرد و جفا جان و دل و دین من است

روی برتافتن از صحبت او نیست روا

به خطائی تن و جان را نتوان داد ز دست

به جفائی دل و دین را نتوان کرد رها

بت من‌کودک و نازک لب و نازک دهن است

زو خطایم چو صواب است و جفایم چو وفا

برنگردم به جفا از دهن کوچک او

وز لب نازک او بازنگردم به جفا

شکری از لب اوگرچه به صد دینارست

سه شکر را بدهم من به همه حال بها

که به یک بار بهای سه شکر زان دو لبش

به عطا یافتم از همت فَخرُالامرا

مَجْدِ دولت سرِ میران و بزرگان عَجَم

تاج دین سرور فرخ پی فرخنده لقا

بومحمد که به پیروزی ازو یافته‌اند

آل محمود منیعی شرف و عز و علا

آن هنرمند که در جاه ندارد مانند

وان جوانمرد که در جود ندارد همتا

نام حَسّان و منیع از پدرش زنده شدست

که نبیره به هنر زنده کند نام نیا

پدرانش را تا خالد اگر برشَمُرم

همه باشند سراسر امراء و وزرا

چار چیز از عرب و از عجمش میراث است

ز عرب جود و شجاعت ز عجم فرّ و بها

قمر از شمس درخشنده ضیا وام ‌کند

وز دلش وام ‌کند شمس درخشنده ضیا

عکس خورشید بدزدد ز فلک ابر بهار

جامهٔ حور بیارد ز جَنان باد صبا

تا مگر حاجب او سازد از آن عکس‌ کمر

تا مگر ساقی او دوزد از آن جامه قبا

در مسیر قَدَمش چشم‌ گشادست قَدَر

بر صریر قلمش گوش نهادست قضا

هم قدر را ز مسیر قدمش هست شرف

هم قضا را به صریر قلمش هست رضا

تا بدین شهر ز عدل و نظرش بهره رسید

دفع‌ کرد ایزد از این شهر همه رنج و بلا

ای مقیمان نشابور بخواهید مدام

حشمت او گه و بیگاه ز ایزد به دعا

که اگر شهر شما را نبود حشمت او

سخت بی‌رونق و بی‌قد‌ر بود شهر شما

منم آن شکرگزاری‌ که به سعی‌ کَرَمش

داد سَعد فلکی‌ کار مرا نور و نوا

نقطهٔ همتش آورد به یک بار برون

دل رنجور من از دایرهٔ خوف و رجا

چون به دریای معانی و معالی بگذشت

کرد چون لؤلو مکنون سخن من به سَخا

جز کریمی نکند لولو مکنون ز سخن

جز کلیمی نکند صورت ثُعبان ز عصا

هر کریمی ‌که عطا داد مرا درخور من

بعد از آن داد که بشنید دو صدگونه ثنا

تاج دین است سرافراز کریمان جهان

که ثنا را ز کریمی به سَلَم داد عطا

گرچه خدمتگر شاهانم و استاد سخن

ورچه مدّاح بزرگانم و میر شعرا

هیچ مَمْدُوح در آفاق نیابم به ازو

که به سه شعر دهد سیصد دینار مرا

گر بر این حال دلیلی و گواهی شرط است

شکر من هست دلیل و کرمش هست‌ گوا

ای یک احسان تو رخشنده تر از ده خورشید

ای ده انگشت تو بخشنده‌تر از صد دریا

صفت ذات خدای است جلال تو مگر

که بر او هیچ‌ کسی را نرسد چون و چرا

چیست از رحمت و انصاف وز تحقیق نظر

که نکردی تو در این شهر به‌جای ضُعفا

عدل کردی و ز عدل است تو را در دو جهان

رحمت و ‌مَحمِدَت از خالق و مخلوق‌، جزا

همچنین باش و پشیمان مشو از کردهٔ خویش

کانچه امروز بکاری به‌بر آید فردا

گر بتابی تو از این شهر سوی خانه عنان

آتش و دود دل خلق برآید ز قفا

اندر این شهر ثواب تو به یک ساله مقام

بیش از آن آن است‌ که صدساله کنی حجّ و غَزا

یک زمستان دگرباش درین شهر مقیم

عزم رفتن مکن و داغ مَنِه بر دل ما

تا بدان وقت که از خاک ‌گیا بر روید

مده این امّت دل سوخته را سر به ‌گیا

ای سخنهای تو اصلی همه بی‌ز‌رق و فریب

وی صِلَت‌ های تو طبعی همه بی‌روی و ریا

من زُ شکر تو یکی خانهٔ نو ساخته‌ام

که به ‌دیوار و به سقفش نرسد دست فنا

خانهٔ شکر تو را تا که بقا خواهد بود

خانهٔ دولت و اقبال تو را باد بقا

ظفرت زیر عَلَم باد و طَرب زیر نگین

تا هوا زیر اثیرست و زمین زیر هوا

همچنین بادی با حشمت و با نعمت و ناز

خرّم و تازه رخ و شاد دل و کامروا

شمارهٔ ۸

باز آمد و آورد خزان لشکر سرما

بشکست و هزیمت شد از او لشکر گرما

آری چو فلَک بند خزان را بگشاید

بندد در گرما و گشاید در سرما

گه باد گشاید صفت دیبهٔ زَربَفت

گه ابر گشاید صفتِ لُؤلُؤ لالا

گه سیم بود بر رخ صحرا و گهی زر

بیجاده و مینا نبود بر رخ صحرا

گویی فلک پیر گشاید به تَعَمُّد

سیم از بر بیجاده و زر از بر مینا

چون کرد هوا غالیه‌گون پیرهن خویش

گردد سلب کوه به کافور مطرّا

گلزار شود همچو جهودان عباپوش

کهسار چو موسی بنماید ید بیضا

از هجر سَمَن باز چنان سرو شود تار

کز عشق نگارین صنمی شد نفس ما

تُرکی‌ که چنو کس نه نگارید و نه پرورد

پروردهٔ رضوان و نگاریدهٔ حورا

در پرده حنا بسته همه ساده رخ او

وز مُشک عَلَم ساخته بر پردهٔ دیبا

در صورت زیباش همه خلق نبینند

در پردهٔ دیبا سزد آن صورت زیبا

دیدم ‌گه عشرت خط آن شَمسهٔ خَلُّخ

دیدم ‌گه خلوت بر آن دلبر یغما

آن همچو عبیری به سر سوسن و نسرین

وین همچو حریری سلب آهن و خارا

بنگر تو بر آن روی درخشنده چو فرقد

بنگر تو بدان عارض رخشنده چو جوزا

بر دامن فَرقَد شب تاریک مُعَقّد

پیرامَنِ جَوزا گل صدبرگ مجزّا

بندد کمر و سَجده کند زلف سیاهش

چون از لب و انگشت‌ کند شکل چلیبا

زلفش به صفت چون دل ترسا سیه آمد

در پیش چلیبا نه عجب سجدهٔ ترسا

در دل طرب است آن بت و در دیده بهار است

یک ساعت ازو نیست دل و دیده شکیبا

هر طبع که پژمرده و پیر است ز هجر‌ش

از دوستی خواجه شود تازه و برنا

کافی شَرَفُ‌المُلک که هست او ز کفایت

تا روز قیامت شرف آدم و حوا

بوسعد محمّد، فلک سعد و مَحامِد

تاج همه احرار به آلاء و به نعما

شد حجت عقل از دل صافیش مبیّن

شد صورت جود از کف کافیش مُهیّا

در عقد حساب است یکی امت مفرد

در نقد علوم است یکی عالم تنها

گر مرتبه و فخر بزرگان هنرمند

از دولت عالی بود و همت والا

نقش علم دولت او هست دو پیکر

خاک قدم همت او هست ثریا

ای دین پیمبر ز کمال تو مهنّا

وی ملک شهنشه ز خصال تو مهنا

شایسته چو اقبالی و بایسته چو دولت

رخشنده چو خورشیدی و بخشنده چو دریا

تو جان لطیفی و جهان جسم ‌کثیف است

تو شمع فروزانی و گیتی شب یلدا

هنگام غضب با تو کند دهر تواضع

هنگام جدل با توکند عقل‌، مدارا

چون عیش کنی از تو برد روح لطافت

چون نوش کنی از تو کند عقل تماشا

از هستی بدخواه تو الّا خبری نیست

خود نیست وگر هست بگو هست چو عنقا

گر مرد به نزدیک تو خواهنده بیاید

جود تو کند خواستن از مرد تقاضا

تا محضر از امروز و از آن روز که آید

حقا که دهد عمر تو را مژدهٔ فردا

کلک تو کلید در هر روزهٔ روزی است

از چرخ فرستاده به تو زُهرهٔ زَهرا

سازندهٔ ملک است و طرازندهٔ دولت

نازنده دین است و نگارندهٔ دنیا

هست آگه نیک و بد و آفاق نبیند

حقاکه شگفت است و عجیب است ز بینا

آرد گه انعام و برد گاهِ عَداوت

جان در تن آحباب و روان از تن آعدا

کلکی به جهان در که شنیده است که آن ‌کلک

گاهی ملک الموت بود گاه مسیحا

ای آنکه به مدح تو مرا هست تقرب

وی آنکه به شکر تو مرا هست تولّا

در خدمت تو پشت دوتا دارم لیکن

در مهر و وفای تو دلی دارم یکتا

ور کار به دعوی نشود راست درین شعر

هر بیت دلیل است مرا روشن و پیدا

تا راحت ِ ر‌َیحان بود از قطرهٔ باران

تا غارت غوغا بود ازگنبد خضرا

خوش باد نکوخواه تو در راحت ریحان

بد باد بداندیش تو از غارت غوغا

همواره همی باش سبک طبع و خوش ایام

با مطرب و قوال سبکدست و خوش آوا

بزم تو چو گردون و چمن کرده‌ نگاری

چون ماه به رخساره و چون سرو به بالا

گشته خجل از رنگ لبش بادهٔ سوری

برده حسد از بوی خَطَش عَنبر سارا

رویت سوی خدمتگر و چشمت سوی دلبر

گوشت سوی خُنیاگر و دستت سوی صَهبا

شمارهٔ ۹

آمدگه وداع چو تاریک شد هوا

آن مه‌ که هست جان و دلم را بدو هوا

گرمی‌ گرفته از جگر گرم او زمین

سردی‌ گرفته از نفس سرد من هوا

ماه تمام او شده چون آسمان کبود

شَکل شهاب او شده چون ماه نو دو تا

چون شاخ‌شاخ سنبل و چون جوی‌جوی سیم

زلف و سِرِشکش از بر یاقوت و کَهْرُبا

مانند زنگی‌ای که بر آتش همی تپد

زلفش در آب دیده همی‌ کرد آشنا

بنشست نرم‌نرم و همی‌گفت زارزار

با آشنا چنین نکند هرگز آشنا

ای از خَطِ وفا شده بی‌حُجّتی برون

بیگانه‌وار صف زده در مَحْضر جفا

بردی سر از وفا و نبردی وفا به سر

به زین بود به مذهب آزادگان وفا

از من بری مشو که من از دل شوم بری

وز من جدا مشو که من از جان شوم جدا

از جان و دل به طبع توان بودنت رهی

لیکن چو جان و دل نتوان کردنت رها

فرمان‌ بر و مرو که کند رنجه روزگار

دست تو از عنان و دل و دست از عنا

در بر مراد دل ز بر دل همی روی

بودنْت‌ْ تا چه مدّت و رفتنْت‌ْ تاکجا

گفتم‌که ای مرا ز دل و جان عزیزتر

جان و دلم مکن به بلا خیره مبتلا

از چشم خویش چشمهٔ زمزم مکن‌که هست

رخسار و حُجرهٔ تو مرا کعبه و صفا

تو دیدهٔ منی و نخواهم کنار خویش

از دیده‌ گشته خالی و از خون دل مَلا

لیکن ز نزد تو به ضرورت همی روم

در شرع‌ْ کارها به ضرورت بود روا

بودن خطاست ایدر و آن خوبتر که من

گیرم ره صواب و گذارم ره خطا

اینجا نه حشمت است مرا و نه نعمت است

جایی روم‌ که حشمت و نعمت بود مرا

مردم به شهر خویش ندارد بسی خطر

گوهر به‌ کان خویش ندارد بسی بها

گر جان ما به ما بگذارند مدتی

خرّم شود به وصل دگرباره جان ما

گاه است اگر وداع کنیم وز چشم خویش

باریم گوهری که همی بارد از سما

مه بود دلبر من و چون کردمش وداع

ره پیش روی‌ کردم و مه در پس قَفا

دیدم جهان چو هاویه پردود و پر شرر

دود آمده به زیر و شرر رفته بر عَلا

بر خاک برفتاده به هم موکب ظلم‌

بر چرخ ایستاده به هم لشکر ضیا

روی زمین ببسته ز جسمانیان نظر

روی فلک گرفته ز روحانیان صفا

اندر هوا شهاب تو گفتی همی رود

در پیکر شیاطین‌ْ ارواحِ انبیا

گردون چو مرغزار و درو ماه نو چو داس

گفتی که مرغزار همی بدرود گیا

گرد آمده ثریّا بر چرخ زودگرد

چون دانه‌های سیمین بر چرخ آسیا

سیل مَجّره همچو رهی کاشکاره کرد

موسی میان بحر چون بر آب زد عصا

اندر شبی چنین که فلک بود مُسْتَوی

دیدم رهی روان شده از خطّ اِستِوا

در غارهاش یافته طاغوت مُستقرّ

بر پشته‌هاش یافته عِفریت مُتّکا

گرماش چون حرارت مَحْرور در تموز

سرماش چون رطوبت مرطوب در شَتا

پُر شیر و اژدها همهٔ بیشه‌های او

چون ناب شیر شَرزه و دندان اژدها

شورابه‌های بی‌مزهٔ ناخوش اندرو

همچون دهان صاحب عِلّت به ناشتا

گفتی سرابهاش چو صَرْحِ مُمَرّدست

از زیر پای آب در آن همچو آسیا

ریگ اندرو چو آتش و گرد اندرو چو دود

مردم چو مرغ و باد مخالف چو گردنا

دیدم سماک را ز بلندیش چون سَمَک

دیدم سهیل را ز معالیش جون سها

گاهی ز بیم ذُوبعه خواندم همی فسون

گاهی ز ترس وسوسه‌کردم همی دعا

پرهیز کرده بودم و سوگند خورده نیز

کز بهرکام دل نشوم طعمهٔ بلا

از بس‌ که کرد چشم تو نیرنگ و جادویی

برهیز من هدر شد و سوگند من هَبا

پشتم دو تا نه از پی آن شد که عشق تو

باری بر او نهاد ز اندیشه و عَنا

گم شد دلم ز دست و به‌ خاک اندر اوفتاد

کردم ز بهر جستن او پشت را دو تا

تا عشق تو رها نکند جان من ز دست

من‌کی‌کنم ز دست سر زلف تو رها

دُرّ گرانبهایی و دارم تو را عزیز

آری عزیز باشد دُرّ گرانبها

بودم درین تفکر و اندیشه کز فلک

آواز داد دولت و گفتا که مَرحَبا

ای از پی مراد به‌ حضرت نهاده روی

رایت سوی امید و امیدت سوی قضا

شعرت همه معانی و لفظت همه نُکَت

طبعت همه مدایح و دَرجَت همه ثنا

زودا که پادشا کُنَدَت بر مراد دل

دیدار و خدمت شرف‌الملک پادشا

بوسعد، نجم سعد و محمد، سپهر حمد

کز سعد و حمد یافت معالی وکبریا

صدری که در شمایل و اخلاق لطف او

از کِبریاست محض نه‌ کِبرست و نه ریا

معلوم شد که نام فتوت به ذات او

مختوم شد چنانکه نبوت به مصطفا

ملک زمین به‌ کلک و بنانش قرار یافت

چون دین به ضربت و شرفِ تیغِ مرتضا

بینم همی معاینه از مُکرَمات او

هرچ آن شنیده‌ام زکرامات اولیا

دنیا چو بوستان شد و ذاتش درو چو گُل

انعام او مَطَر شد و احسان او صبا

بی‌آرزوی مدحش و بی‌شوق دیدنش

اندر زبان و دیده بَکَم باشد و بُکا

ای شغل مهتران ز کمال تو با نَسَق

وی‌ کار کِهتران ز نَوال تو با نوا

خاک سُم ستور تو سادات ملک را

در مغز عنبر آرد و در چشم توتیا

مدح تو خاک در کف مادِح چو زر کند

گویی‌ که هست مدح تو جزوی زکیمیا

از تو سوال کرد ندانند سائلان

کز وهم سائلانت زیادت بود عطا

فردا خدای عرش به عقبی دهد ثواب

آن را که همت تو به دنیا دهد جزا

دست مبارک تو سخای مصورست

هرگز ندید‌ام که مصور بود سخا

گر طعنه‌ای زنند تو را دشمنان به‌قصد

چون‌ گرد و چون غبار شد اندر هوا هبا

بر آسمان ملک تویی همچو آفتاب

از گرد و از غبار چه نقصان بود تو را

وهم تو در کفایت اگر مرکبی بود

در مرغزار دین و دیانت کند چرا

نقصان و طعنه بر تو روا نیست همچنان

چون و چرا بر ایزد بیچون و بی چرا

نقص تو گشت باز سوی دشمنان تو

کوه است بانگ و نقص تو درکوه چون صدا

پاک آفرید شخص تو را کردگار فرد

آلوده کی شود به سخنهای ناسزا

در ملک شاه خدمت تو بی‌خیانتی است

چون ‌در سَحر عبادتِ پیرانِ پارسا

این یک دو مه‌ که بر سر ما بندگان گذشت

بودیم سر به سر همه با ناله و بُکا

پر گشت‌ گوش ما همه زاری ز خلق دون

گه رنج و گه سلامت و گه خشم و گه رضا

فارغ نداشتیم زبان از ثنا و شکر

بیش از دعا و شکر چه باشد به دست ما

منت خدای راکه همی بینمت به‌ کام

در خانه سعادت و بر مسند سنا

با من دل است و دیده و جان‌ گر رضا دهی

از دیده تحفه سازم و از جان و دل فدا

فخر آورم به حضرت درگاه تو همی

چونانک رومیان به صلیب و کَلیْسیَا

در خدمت و ثنای تو پاک است سر من

بر سر من بسنده بود شعر من‌ گوا

تا از سپهر چیره صلاح آید و فساد

تا بر زمین تیره بقا باشد و فنا

بادا فساد آن‌ که نخواهد تو را صلاح

بادا فنای آن که نخواهد تو را بقا

یار تو باد صحت و یار عدو مَرَض

جفت تو باد راحت و جفت عدو بلا

احوال تو چو رسم تو بی‌نقص و غایت است

اقبال تو چو عقل تو بی‌حد و منتها

خندان همیشه بخت تو از شرفه شرف

نازان همیشه عمر تو در روضهٔ رضا

شمارهٔ ۱۰

برآمد ساج‌گون ابری ز روی ساج‌گون دریا

بخار مرکز خاکی نقاب قبّهٔ خضرا

چو پیوندد به هم‌ گویی‌ که در دشت است سیمابی

چو از هم بگسلد گویی مگر کشتی است در دریا

گهی چون‌ خرمن‌ مشک‌ است بر پیروزه‌ گون مَفرَش

گهی چون تودهٔ ریگ است بر زنگارگون صحرا

گهی چون شاخ نیلوفر میان باغ پُر نرگس

گهی چون تلّ خاکستر فراز کوه پر مینا

گهی کافور بار آید چه بر کوه و چه بر هامون

گهی لؤلؤ فشان آید چه بر خار و چه بر خارا

گه لؤلؤ پراگندن بود چون عاملی حایر

گه ‌کافور پاشیدن بود چون عاقلی شیدا

ازو هر ساعتی جیحون شود پر تختهٔ نقره

وزو هر ساعتی دریا شود پر لُؤلُؤ لالا

چو بگراید سوی بالا برآرد گوهر از پستی

چو باز آید سوی پستی فشاند گوهر از بالا

گهی با خاک در بیعت‌ گهی با باد در کشتی

گهی با آب در صحبت، گهی با آتش ا‌َنْدَروا

کجا خورشید رخشان را بپوشد زیر دامن در

بدان ماندکه اهریمن همی پوشد ید بیضا

چو نور چشمهٔ خورشید زیر او برون تابد

تو گویی نور قندیل است زیر جامهٔ ترسا

نماید تیره و‌ گریان ز بیم باد نوروزی

چو چشمِ دشمنِ دولت ز بیم خواجه والا

عمید دولت عالیّ و جمشید قوی دولت

هنرمندی کزو نازند اصل آدم و حوا

سخا بر دست او مفتون چو بر لیلی بود مجنون

سخن بر لفظِ او عاشق چو بر وامق بود عَذرا

نه‌گردون ‌است ‌و در رفعت چو گردون ‌است بی‌آفت

نه یزدان است و در قدرت چو یزدان است بی همتا

چنو اسرار او روشن چنو آثار او نیکو

چنو گفتارِ او شیرین چنو کردارِ او زیبا

نهد تدبیر او ‌دایم قدم بر تارک ‌کیوان

نهد فرمانِ او دایم عَلَم بر عالمِ بالا

به ‌جنب دست او دریا نماید خاک بی‌بخشش

به جنبِ رای او گردون نماید تنگ بی پهنا

ز اعیان برگزید او را به جود و همت عالی

خداوند همه شاهان معزّالدّین و الدّنیا

صفاهان گشت ازو خرّم چو باغ از فرّ فروردین

کنون خرمای بی‌خارست و باشد خار با خرما

نه هر والی چو او باشد، به ‌کف کافی، به دل عادل

نه هر بیتی بود کعبه نه هر طوری بود سینا

جوانمردا جوانبختا به تدبیر و خردمندی

همان کردی تو با دشمن که ذُوالقَرنَین با دارا

تویی شایستهٔ دولت چو سر را روح نفسانی

تویی بایستهٔ ملت چو دل را نقطه سودا

مراد جزئی و کلی تویی در سیرت و سامان

وجود عِلوی و سِفلی تویی در صورت و سیما

بداندیشان تو هستند از چنگ قضا خسته

همه پالوده و حیران به بیغوله درون رسوا

به چشم اندر همه سوزن، به‌حلق اندر همه نشتر

به مغز اندر همه ‌گرمی، به قلب اندر همه سرما

الا یا مهتر مقبل عمید مشتری طالع

عطارد پیش تو خواهد که بنشیند به ‌استیفا

حکیم حضرت سلطان چو پیش تو شود حاضر

جواز بخت او باشد فراز فرقد و جوزا

چو ‌دیدار تو را بیند معزی پور برهانی

ز بهر دیدنت خواهد همیشه دیده بینا

مدیح و آفرین تو همی تابد ز دیوانش

چنان کز گنبد گردون بتابد زهرهٔ زهرا

همیشه تا که سیسنبر بود در ساحت بستان

همیشه تاکه ‌کاهر‌با بود در صخرهٔ صمّا

سر مداح تو بادا به سبزی همچو سیسنبر

رخ بدخواه تو بادا به زردی همچو کاهر‌با

ز یزدان عمر تو باقی ز سلطان بخت تو عالی

ز دی امروز تو خوشتر ز امروز توبه فردا

شمارهٔ ۱۱

ایا سرو قد ترک سیمین قفا

ندیدم به هجران تو جز جفا

ببستی دلم را به بند دو زلف

نخواهی نمودن مرا زان رها

چگونه گذارم بر این روزگار

تو از من جدا و من از دل جدا

رخ لعل تو کرده رویم زریر

قد سرو توکرده پشتم دو تا

چنان گریم اندر فراق تو من

که بر آس گردون کنم آسیا

بلای من از عشق تو خاسته است

منم روز و شب بر بلا مبتلا

بود رنج بی‌گنج بس بی‌نَسَق

بود هجر بی‌وصل بس بی‌بها

چو بیماری از هجر پیدا شود

نباشد بجز وصل آن را شفا

بود از بس محنت اندر فرح

بود از پس شدّت اندر رَخا

هر آن درد کان نکبتی را ندید

ندانم جز از جود خواجه دوا

جمال دول، ناصر دین و داد

سپهر وفا شمس دین بوالوفا

به آزادمردی دری برگشاد

که بازار آزادگان شد روا

سعادت همی زو ستاند مدد

کفایت همی زو فزاید بها

بود زیر حکمش همیشه قدر

بود پیش امرش همیشه قضا

نه در رسم او راه ‌گیرد نفاق

نه در راه او راه یابد ریا

بود ملک را دولتش قهرمان

بود جاه را خدمتش کیمیا

بود تنگ با نعمت او زمین

بود پست با همت او سما

مر ابرار را حضرتش مستقر

مر اَحْرار را درگهش مُلْتَجا

تو گویی سرشت وی آمد کرم

توگویی حیات وی آمد حیا

تویی صاحب سود را مقتدی

تویی نایب فضل را مقتدا

ز انعام تو منبسط شد زمین

در ایام تو مندرس شد فنا

سخاوت تو داری پدر بر پدر

مروت تو داری نیا بر نیا

تویی مفضل‌ ملت ایزدی

تویی مُنعِم دولت پادشا

ز رحمت فرستی به سائل درم

به صد خیل بخشی به زائر عطا

بجز فضل تو هر چه‌گویم هدر

بجز مدح تو هر چه گویم هَبا

شمارهٔ ۱۲

همیشه باد بقا و سلامت بُت ما

که از وصالش ما را سلامت است و بقا

بتی که عارض او هست چون‌ گل سوری

کشیده بر گل سوری‌اش عنبر سارا

ز بهر لعل شکربار او همی بارند

ز چشم خویش گهر عاشقان ناپروا

شکرفروش به شهر اندرون چنین باید

که مردمان شَکَرش را گهر دهند بها

شوند آهن و دیبا به‌ گفتگوی اندر

چو او به رزم زره پوشد و به بزم قبا

به روز رزمش دیبا بِه‌ آید از آهن

به روز بزمش آهن بِهْ آید از دیبا

گهی ز چشم زند تیر بر دل عُشّاق

گهی ز دست زند تیغ بر سر اعدا

جو بنگریم همه ساله عالمی باشند

ز چشم او به نفیر و زدست او به بلا

مکن به سرو و مه آن دلفریب را تشبیه

که او جداست به خوبی و سرو و ماه جدا

زره نپوشد و جوشن به رزم سرو بلند

قدح نگیرد و ساغر به بزم بَدْر سما

نه ماه باشد همتای آن نگار و نه سرو

جو بزم و رزم‌ کند پیش میر بی‌همتا

معین دولت عالی نصیر ملت حقّ

که پهلوان ملوک است و سَیِّدُالاُمرا

امیر زاده امیری که لشکری باشد

به روز رزم سواری ز لشکرش تنها

قضا چو نادرهٔ نو پدید خواهد کرد

ضمیر او به فِراست سَبَق برد ز قضا

به خنجر وکف او هرکه بنگرد بیند

مُبَشّری ز ظفر یا مُفَسّری ز سَخا

سپهر تا به ابد ننگرد به عین سَخَط

ز بهر او نگرد ساعتی به عین رضا

ز فر مجلس او آسمان شدست زمین

ز نقش رایت او بوستان شدست هوا

دلی نماند به مازندران ز هیبت او

که هست پیچش و ماز اندر آن زکین و جفا

ز هیبت او شیران همی‌گذر نکنند

به مرغزاری کاسبان او کنند چَرا

وگرگنند گذر چون به داغ او نگرند

ز چشم چشمه‌ کنند و ز موی جسم‌ گیا

گر آدم از هنرش داشتی به خلد خبر

بر او نکردی ابلیس کَید خویش روا

وگر ضمیر سلیمان چو رای او بودی

نگین ملک نکردی به دست دیو رها

وگر سعادت او تافتی بر اسکندر

به ظلمت اندر ره یافتی بر آب بقا

ایا مروت تو بر فتوت تو دلیل

ایا شمایل تو بر فضایل تو گَوا

ز رسم توست همه رسم مردمی ظاهر

ز اصل توست همه اصل مهتری پیدا

ولی ز توست توانگر عدو ز توست هلاک

چه مردمی تو که داری صِناعت دریا

بُوَد وِفاق تو دروازهٔ حیات ابد

بود نِفاق تو دندانهٔ کلید فنا

که دید بر هنر تو گذشته باد محال‌؟

که دید بر سخن تو نشسته‌گرد خطا؟

نمایش هنر توست جهل را مقطع

گشایش سخن توست ‌عقل را مبدا

هزار بار فزون گفت خسرو ماضی

کِه داد دادِ هنر، یک به یک به مجلس ما

چنان محل که تورا بود پیس آن خسرو

نبود هیچ کسی را ز جملهٔ نُدَما

اگر به‌دست فنا بند عمر او بگسست

ز بند عمر تو کوتاه باد دست عَنا

جهان تو خوش بخور امروز و دل مبند در آنْکْ

چگونه بود جهان دی و چون بود فردا

چه باک از آنکه‌ گشاید ره جفا دشمن

چو بست با تو فلک محضری به شرط وفا

اگر چو شیر نهد دشمنی به جنگ تو روی

خورد به عاقبت از دست روزگار قفا

به نعمت توکه از یکدگر شریفترند

عطای تو ز قبول و قبول تو ز عطا

معزی آنکه به مدح و ثنا معزالدین

عزیز کردش و دادش اَمارت شُعرا

به خدمت آمد و ازکارگاه خاطر خویش

به بارگاه تو آورد حلهٔ دیبا

جه حله باسد ازین به‌که تا زمانه بود

نگار او نکند گردش زمانه هَبا

همیشه تاکه امامان خبر دهند همی

هم از مسیح دعا و هم از کلیم عصا

ز تو عصا و قلم جاودانه معجز باد

چو ازکلیم عصا و چو از مسیح دعا

طرب سریر تورا سجده کرده در مجلس

ظفر رکاب تو را بوسه داده در هَیجا

بهارخانهٔ چین کرده در بهار و خزان

خجسته بزم تو خُوبان خَلُّخُ و یغما

تو ناقد سخن و برکف تو ناقد عقل

جه ناقدی که خرد خوانَدَش همی صهبا

ز تو فتوت و از مهتران درود و سلام

ز تو مروّت و ازکِهتران دعا و ثنا

سه چیز باد تو را جاودان و بی‌پایان

تنِ درست و دلِ شاد و دولتِ برنا

شمارهٔ ۱۳

یافتی بر خوان اگر جویی رضای مرتضا

لا فَتی اِلّا علی بر خوا‌نْد هر دم مُصطفا

ور همی خواهی ‌که گردی ایمن از هَلْ‌ منْ‌ مَزید

شرح یُوفون و یُخافون یاد کن از هَل أتی

آن‌که داماد نبی بود و وصی بود و ولی

در موالاتش وصیت نیست شرط اولیا

گر علی بعد از سنین بنشست او را زان چه نقص

هیچ نقصان نامد‌ش بعد از سنین اندر سنا

مرتضی را چه زیان ‌گر بود بَعْدَ‌الاختیار

مصطفی را چه زیان‌ گر بود بعد‌الانبیا

حب یاران پیمبر فرض باشد بی‌خلاف

لیکن از بهر قرابت هست حیدر مقتدا

بود با زهرا و حیدر حجت پیغمبری

لاجرم بنشاند پیغمبر سزایی با سزا

آن که چون آمد به دستش ذوالفقار جانشکار

گشت معجز درکفش چون درکف موسی عصا

آمد آواز منادی لافتی الا علی

وانگهی لا سیف الا ذوالفقار آمد ندا

وان دو فرزند عزیزش چون ‌حسین و چون حسن

هر دو اندر کعبهٔ جود و کرم رکن و صفا

آن یکی کشته به زهر بددلان در اختفاء

وان دگر گشته پی دفع البَلایا در بلا

آن یکی را جان ز تن‌ گشته جدا اندر حجاز

وان دگر را سر جداگشته ز تن درکربلا

آن ‌که دادی بوسه بر روی و قَفای او رسول

گرد بر رویش نشست و شمر ملعون در قفا

وانکه حیدر گیسوان او نهادی بر دو چشم

چشم او در آب غرق وگیسوان اندر دما

روز محشر داد بستاند خدا از قاتلانش

تو بده داد و مباش از حب مقتولان جدا

خدمت آن کن که فخر عِتْر‌َت پیغمبرست

سید سادات ذواه‌لفخرین و تاج اه‌لاه‌صفیا

قبلهٔ اقبال بوطاهر مُطَهّر بِن‌ علی

الامام بن الامام المرتضی بن المرتضا

هست هرکس در سیاست مُفْتَخَر واو مفتخر

هست هر کس در ریاست مُقْتَدی واو مقتدا

طالعش را هر زمان اقبال گوید السلام

طلعتش را هر زمان خورشید گوید مرحبا

نیست اندر سیرت و رای و رسوم او خَلَل

نیست اندر خاطر و خط و خطاب او خطا

در همایون روزگار او رعایا ایمنند

روز و شب از حادثات روزگار پر جفا

پیش حِلمش ذرّهٔ صغری بود میخ زمین

پیش رویش عالم سُفلی بود قُطبِ سَما

فضل او بی‌غایت است و سِرِّ او بی‌غایله

حال او بی‌منت است و جود او بی‌منتها

سائلان را بی‌تغافل زود فرماید جواب

شاعران را بی‌نسیه‌ نقد فرماید عطا

بخشش مال است‌ کار سید عالم همی

کوشش خعرست شغل مهتر فرمانروا

مال او را نصرت دین است در دنیا بدل

خیر او را جنت عَدن است در عُقبی جزا

کردگار او را دهد فردا ثواب بی‌حساب

تا که امروز او همی بخشد عطای بی‌ریا

ای متابع‌ گشته فرمان تو را حکم قدر

ای موافق گشته تدبیر تورا امر قضا

مهتری چون‌گوهرست ورای تو او را چو رنگ

گوهری کان را نباشد رنگ باشد بی‌بها

کبریای محض بی‌کبر و ریا دادت خدای

هست مستغنی زکِبر آن کس که دارد کِبریا

اختیار خاندان دین تویی وقت هنر

افتخار دودمان دولتی وقت سَخا

پادشاه دل به هر تدبیر اگر باشد خرد

مر تو را زیبد اگر شاهی کنی بر پادشا

ای همیشه الفت تو دفع آفت را اساس

ای همیشه همّت تو درد و مِحنت را دوا

طالع میمون بود پیش صلات تو صلات

نعمت قارون بود نزد هَبات تو هبا

هرکه بر جاهت‌کمین سازد ز تن سازدکمان

هرکه در پیشت رهی باشد ز غم باشد رها

روز و شب خوان نکوخواه تو باشد خرمی

سال و مه بر خون بدخواه توگردد آسیا

بر فلک کردست دولت صُفّهٔ آن سرفراز

بر زحل کردست گردون گردن این گردنا

درگه تو هست بنیان شرف را قاعده

مجلس تو هست حَملان‌ کَرَم را کیمیا

خار باغ توست در دست حکیمان سرخ‌گل

خاک پای توست بر چشم کریمان‌، توتیا

مهتراگر عارضی بر عَرض تو سایه فکند

بدر را گه‌گه پدید آید خُسوف اندر ضیا

عارض از عرض تو زایل‌ گشت چون شد متصل

از خدای ما اجابت وز مسلمانان دعا

خدمت تو مخلصانه کرد برهانی به دل

یافت از اقبال تو هم ملتجا هم مرتجا

کرد خواهم خدمت تو مخلصانه چون پدر

تا به اقبال توگردم مقبل اندر مبتدا

خاطر من چون هوا و مدح تو چون آتش است

گر بود آتش مصعد سال و ماه اندر هوا

تا شود برگ درختان کَهرُبا رنگ از خزان

تا شود شاخ درختان مشتری سان از صبا

طلعت مداح تو بادا به فر مشتری

جهرهٔ بدخواه تو بادا به رنگ کهربا

در سرای دین و دولت دایمی بادت درنگ

بر سریر سود و سُؤدَد، سرمدی بادت بقا

شمارهٔ ۱۴

باغ شد از ابر پر ز لؤلؤ لالا

راغ شد از باد پر ز عنبر سارا

شد به هوا درگسسته رشتهٔ گوهر

شد به زمین برگشاده اَزهَر دیبا

کوه ز لاله‌گرفت سرخی بُسََّد

دشت ز سبزه گرفت سبزی مینا

طَرف چمن هست پرهلال و دو پیکر

شاخ ‌سَمَن‌ هست پر سُهیل و ثُریّا

در شده با شنبلید لاله به عشرت

درشده با خیری ارغوان به تماشا

چون رخ مجنون نهاده بر رخ لیلی

چون لب وامق نهاده بر لب عَذْرا

گلبن تا تازه شد چو لعبت دلبر

بلبل بیچاره شد چو عاشق شیدا

سیل ز بالا نهاد روی به پستی

مهر ز پستی نهاد روی به بالا

برق درخشان چو تیغ خسرو عالم

ابر درا‌فشان چو دست مهتر والا

عارض دنیا جمال دین ثقه‌الملک

بار خدای نژاد آدم و حوا

خواجه ابوجعفر آن که از هنر او

دهر مزین شده است و ملک مُهنّا

از صفت مهتری هر آنجه بباید

دارد و در مهتری ندارد همتا

پست بود پیش او بلندی گردون

خُرد بود پیش او بزرگی دنیا

با نظرش بر دمد بنفشه ز آهن

با کرمش بشکفد شکوفه ز خارا

زیر رکابش ز روم تا به سمرقند

زیر حُسامش ز شام تا به بخارا

بحرْ بَرِ جود او چو قطره به جیحون

کوه بَرِ حلم او چو صخره به صحرا

پیش مثالش کند ستاره تواضع

پیش مرادش کند زمانه مدارا

هست مقدس عطای او ز توقف

هست منزّه سَخای او ز تقاضا

ای همه ناراستی ز کِلکِ تو پنهان

وی همه آزادگی ز طبع تو پیدا

تاجوران را به مهر توست تَقرب

ناموران را به شُکر توست تولّا

چاکری توست آز را شده مَقطَع

بندگی توست ناز را شده مَبد‌ا

از دلِ تو نور یافت چشمه خورشید

وز سر تو سبز گشت گنبد خَضر‌ا

هست دو چشم هنر به رسم تو روشن

هست زبان خرد به مدح تو گویا

مُعتَکِف درگهت چه بخت و چه دولت

مُعتَرفِ دا‌نشت چه پیر و چه برنا

همت تو هست همچو رای تو عالی

دولت تو هست همچو بخت تو والا

کِلک تو در مَر‌تَبِت‌ چو مهر سلیمان

دست تو در معجزه چو باد مسیحا

خاک قدمهای توست عَنبر اَ‌شهَب‌

نقش‌ قلم‌های توست لؤلؤ لالا

قاهر اعداست دولت تو وزین روی

فکرت و سودا رسید قسمت اعدا

قهر بر آن گمرهان قضای خدایی‌است

باز نگردد قضا به فکرت و سودا

ایزد دادار مهر و کین تو گویی

از شب قدر آفرید و از شب یلدا

زانکه به مهرت بود تقرّب مؤمن

زانکه به کینت بود تفاخر ترسا

بار خدا ز فرّ جود تو شعرم

هست‌ ‌کشیده عَلَم به عالم اعلا

لفظ من از اِهتمام توست مُهَذّب

طبع من از اهتزاز توست مُصّفا

قامت من پیش تو دوتاست ولیکن

هست دلم در وفا و مهر تو یکتا

خاطر من جَنّت است و مهر تو رضوان

شکر تو طوبی و آفرین تو حورا

تا که همی بُرج زهره باشد میزان

تا که همی برج مهر باشد جَوزا

چاکر بخت تو باد مهر مُنَوّر

بندهٔ رای تو باد زُهرهٔ زهرا

بزم تو افروخته به شمسهٔ خَلُّخ

رزم تو آراسته به دلبر یغما

بر سر تو تاج بخت و افسر دولت

درکف تو زلف یار و ساغر صهبا

رسم تو زیبا و روزگار تو خرم

بر تو خجسته بهار خرم و زیبا

شمارهٔ ۱۵

بودم میان خلق یکی مرد پارسا

قلّاش کرد نرگس جمّاش تو مرا

از غمزهٔ تو در دلم افتاد وسوسه

با وسوسه جگونه توان بود بارسا

پرهیز کرده بودم و سوگند خورده نیز

کز بهر کام دل نشوم فتنهٔ بلا

از بس که کرد چشم تو نیرنگ و جادویی

برهیز من هَدَر شد و سوگند من هَبا

ای چون هوا لطیف چه داری همی عجب

گر هست سوی تو دل و شخص مرا هوی

شخص و دلم ز عشق تو ذره است و آتش است

باشد هوای ذره و آتش سوی هوا

پشتم دو تا نه از پی‌ آن شد که عشق تو

باری برو نهاد زاندیشه و عنا

گم شد دلم ز دست و به خاک اندر اوفتاد

کردم ز بهر جستن او پشت را دو تا

گر آشناست با سر زلف تو دست من

شایدکه هست عشق تو با جانم آشنا

تا عشق تو رها نکند جان من ز دست

من‌کی‌کنم ز دست‌ سر زلف تو رها

دادم هر آنچه داشتم اندر بهای تو

تا بهره‌ور شدم ز تو از مزد و از بها

دُرّ گرانبهایی و دارم تو را عزیز

آری عزیز باشد دُرّ گرانبها

تو مُفرَدی ز خلق جهان و نه ممکن است

کاندر جهان‌ نگاری‌ همتا بود تورا

گر داشتم رخ از غم هجر تو بر زمین

دارم سر از خیال و نشاط تو بر سَما

ور بر مراد خویش دلم پادشا نبود

شد پادشا به دولت دستور پادشا

صدری که او امیر مجیر و مؤیدست

در ملک و دولت ملک و دین مصطفا

پروردگار شاه عجم صاحبی که هست

هم‌کنیتِ ملکشَه و هم نام‌ِ مرتضا

بی‌آنکه داد مهر نبوت بدو خدای

دارد یقین و عصمت و تأیید انبیا

فرخ‌لقاست بر همه خلق و خجسته‌پی

چون پی خجسته باشد فرّخ بود لقا

اندر ذُکاء و فِطنَت او خیره شد خرد

گویی‌که هست فطرتش از فِطنَت و ذُکا

اندر کف مبارک او نی صدف شدست

ز انسان که چوب درکف موسی شد اژدها

بی‌آرزوی مدحش و بی‌حرص دیدنش

اندر زبان و دیده بَکَم باشد و بُکا

آرد به دست نعمت و نعمت دهد ز دست

منت بود ذخیره و نعمت بود جدا

خورشید اگر ز همت او داشتی فلک

بودی به شکل خُردتر از کوکب سُها

خالق ز نور خو‌یش سرشته است جوهرش

تا عقل او ز روضهٔ حکمت‌ کند چرا

چون و چرا بدو نرسد خلق را از آنک

هست او ز نور خالق بی‌چون و بی‌چرا

گر در نَوال حاتم طی بود پیشرو

ور در علوم‌ صاحب ری بود مُقتدا

اکنون هزار حاتم و صاحب زیادت است

از جان و دل به خدمت او کرده التجا

کار ملک چو معجز پیغمبران شدست

تا هست کار او چو کرامات اولیا

او هست یار شرع و ملک شهریار شرق

در شرع و شرق هست سزا درخور سزا

ای صاحبی‌ که اهل سخن را به مدح تو

بازارها روان شد و گفتارها روا

روی و ریاست هرچه به‌ گیتی مروّت است

وندر مروّت تو نه روی است و نه ریا

تو بر هنر سواری و در چشم روزگار

خاک سُم سمند تو سرمه است و توتیا

رکن شریعتی و صفای هُدی ز توست

زین روی ‌درگه تو چو رکن است و چون صفا

هر روز کافتاب سر از کوه بر زند

چون طلعت تو بیند گوید که مَرحبا

افزون از آنکه نور بود ماه را ازو

او را بود ز طلعت میمون تو ضیا

گویند کوه و چشمه بود در میان بحر

آنان که کرده‌اند به بحر اندرون شنا

این ممکن است زانکه تو در بحر طبع خویش

هم‌کوه حِلم داری و هم چشمهٔ سخا

گر عرش و فرش بلقیس آورد سوی جَمْ

فرزند بَر‌خیا به یکی لحظه از سَبا

اکنون همی نثار فرستد روان خویش

از عرش پیش فرش تو فرزند برخیا

نام تو و پدرت حسین بود و هم علی

خفته یکی به‌کوفه و دیگر به‌کربلا

آراسته است نامه و دفتر بدین دو نام

تا اشتقاق هر دو ز حُسن است و از علا

هر صورتی‌ کز آتش و بادست و آب و خاک

او را پس از بقا به ضرورت بود فنا

تو صورتی ز نوری و دهر از تو روشن است

اَرجُو که بی‌فنا بُوَدَت در جهان بقا

تا آسمان به‌گردش و تا اختران به سیر

دارند با تو بیعت و با بخت تو وفا

هر کس‌ که با تو قصد جفا و ستم‌کند

از آسمان ستم کشد از اختران جفا

وانکس که بر خلاف تو آرد به رزم روی

او را بود نُحُوست و اِد‌بار در قَفا

ور بایدت گواهی از یار تاکنون

طغرل تکین بس است و قَدَرخان بر این‌ گوا

هر دو بساختند و به رزم تو تاختند

گردن فراختند و ز کِبر و ز کِبریا

آن را گمان نبود که گرید بر او اجل

وین را خبر نبود که خندد بر او قضا

قومی برآمدند به بی‌دادی از چِگِل

اندر عدد جو مورچه بی‌حد و انتها

گفتند تا زمان غنیمت غنی شوم

گر کار کار ما بُوَد و دست‌ دستِ ما

نابرده یک‌ گروه غنیمت سوی خُتَن

بردند صدگروه هزیمت سوی ختا

آن قوم را دِماغ ز بیداد بود پر

دلشان و دیده‌شان تهی از شرم و از حیا

چون کوه بود داد تو در رزم لاجرم

بیداد بازگشت بدان کوه چون صدا

شد بر زمین دل همه‌شان سُفتهٔ سِنان

چون آمد از سپهر به تو سفتهٔ سنا

چون مرغ بر هوا شده بودند کامکار

گشتند عاجز از قفس و دام و گردنا

سرهای خانیان شده گَردان به آب چشم

گفتی به آب چشم همی‌ گردد آسیا

آلوده گشت گَردن گردان به خون دل

گفتی فرو ز دست به شنگرف توتیا

فرمان شاه شرق سر خصم را ز تن

چون گندنا زدود به تیغ چو گندنا

هر یک فکنده از سر و تن مغفر و زره

وز بیم جان‌گرفته به‌کف رکوه و عصا

از اُ‌وزگند تا به هری‌ گر نظرکنی

درکوهسار و قلعه و در شهر و روستا

با بخت شاه دولت تو مرد افکنده است

افکنده باد آنکه بود دشمن شما

این حال روشن است چو خورشید درجهان

خورشید راکه‌گفت‌که چون است یاکجا

باران همت تو گسست از زمانه قحط

باد سعادت تو بِبُرد از جهان غلا

شد تازه روی عالم و از تازگی‌که هست

گویی که کرده اند به تصویرش ابتدا

برداشته است کوه ز سر سیمگون ‌کلاه

واندر شدست باغ به زنگارگون قبا

چون تیره گشت آب به جوی اندر ازکَدَر

چون آب گشت تیره به خم اندر ازصفا

گلهای زرد گویی رُ‌هبان فروخته است

قندیلهای زرین اندر کلیسیا

بر یاسمین و نسترن و ارغوان و گل

هر شب هزار دستان سازد همی غنا

برگل زند ترانه و بر ارغوان غزل

بر نسترن شبانی و بر یاسمین نوا

از سبزه و بنفشه نگر دشت را سَلَب

وز شَنبَلیده و لاله نگر کوه را رَدا

مینا مُرّصع است تو گویی به لاجورد

مرجان مُوشّحَ است تو گویی به کهربا

این خرّمی اگر ز صبا حاصل آمدست

لطف نسیم طبع تو دارد مگر صبا

ای ملک را ز حشمت و فرمان تو شرف

ای خلق را به همت و احسان تو ربا

هرکاو به لفظ جزل تو را افرین‌ کند

از جود تو عطای جَزیلش بود جزا

هرگه‌ که من به نظم ثنای تو گفته‌ام

توگفته‌ای به نثر مرا بیشتر ثنا

تو بر سر ملا بستایی همی مرا

من چون‌کنم ستایش تو بر سر مَلا

گر رفت در ثنای تو تاخیر مدتی

هرگز نرفت روزی تقصیر در دعا

صحرای دولت تو خوش و سبز و خرم است

نتوان گرفت بیهده در خانه انزوا

از جود تو به‌ شُکرم اگرچه مرا نبود

ترویج در معیشت و تسلیم در عطا

تا بیدرنگ مشکل وصعب است بر طبیب

بردن ز مرد پیر تب رَ‌بع در شِتا

اندیشهٔ تو باد طبیبی که بی‌درنگ

درد نیاز پیر و جوان را کند دوا

خندان همیشه بخت تو از شَر‌فهٔ شرف

نازان همیشه عمر تو در روضهٔ رضا

آراسته به عمر تو چندانکه در جهان

عمران شدست و آباد تا خطّ اِ‌ستِوا

شمارهٔ ۱۶

طال اللّیالی بَعدَکُم و اَبیَضَّ عَینی مِن بُکا

یا حَبّذا اَیّا مَنا فی وَصلکم یا حَبّذا

آه از غم آن خوش پسر کز هجر او عمرم به سر

رفت و نیامد زو خبر جز حسرت و رنج و عَنا

اندر فراق دلبرم حیران شد این دل در برَم

از دست او گر جان برم‌ گویم هنیئاً مرحبا

دوش ‌آن نگارین روی من ‌آمد به‌ مستی سوی من

تا شد ز رویش ‌کوی من چون طور سینا پُر ضیا

تیره شبی چون هاویه دادی نشان زاویه

چون قطره‌های راویه پیدا کواکب بر سما

نور از کواکب کاسته دود از جهان برخاسته

چون مردم بی‌خواسته عالم ز زینت بینوا

بر جانب مشرق شفق چون لاله بر سیمین طبق

کوکب به‌گردش چون عرق بر عارض معشوق ما

انجم چو زرّ جعفری بر گنبد نیلوفری

چون دستهٔ ‌گل مشتری چون نقطهٔ سیمین سُها

مانند ماه یکشبه زُهره چو زرّین ‌مَشرَبه

با نور و ظلمت چون شَبَه آمیخته با کُهربا

جِرم قمر چون مهوشی جوزا چو حور دلکشی

مریخ همچون آتشی پروین چو چرخ آسیا

گفتم چو دیدم آسمان آراسته چون بوستان

سُبحانَ مَن اَسری بِنا لَیلاً اِلی بَدرِ الدُّجا

لَمّا توَلّی وحدهُ والصّبرُ وَلّی مُدبرٌ

أهدی إلینا نَفحَة مِن اَرضِهِ ریح الصّبا

دلبند من با مشعله با صد خروش و مشغله

می‌شد چو مه در سنبله بر مرکبی چون اژدها

زیبا کُمیتی‌ کز سَمَک یک‌گام دارد تا فلک

بیش آید از وهم ملک پیش آید از سرّ قضا

همچون نهنگ و شیر نر یابی ورا در بحر و بَر

آید ز بالا چون قَدَر پرّد ز پستی چون دعا

اندر بیابانی که دی از سهم او آورد خوی

آن باد پای سنگ پی تنها همی‌ کردی چرا

کردم ز دیده پرگهر روی بیابان سر به‌سر

گفتم به دریاها مگر اسبش نداند آشنا

چون راند مرکب در میان راهی پدید آمد چنان

گفتی که موسی ناگهان بر آب دریا زد عصا

عاجز شدم درکار خود ماندم جدا از یار خود

یاربّ خَلِّصنی فَقَد أُحرِقتُ فِی نارِالهوی

رای دگر کرد آن پسر وز من حذر کرد آن پسر

عزم سفر کرد آن پسر عزمش ندانم تا کجا

جانا کجا خواهی شدن‌، کی باز خواهی آمدن

بی روی تو یک دَم‌ زدن دانی مرا نَبوَد بقا

قُل اِنَّ حال ذُو خَطَر والقول فِیهِ مُختَصر

جاءَ القَضا عَمیَ البَصر اُشکر اِلهاً مُنعِما

دل برده‌ای جانا روا گر جان بری فرمان تو را

از تو وفا کردن عطا وز من جفا کردن خطا

مولای رای تو منم شیدای جای تو منم

واندر هوای تو منم چون ذرّه‌ای اندر هوا

جز راه عشقت نسپرم گر جان ‌خُوهی فرمانبرم

جان پیش خدمت اورم نندیشم از جور و جفا

دانی نکو نبود چنین تو شادمان و من حزین

من رنجه دل تو نازنین تو در طَرَب‌ من ‌در بلا

گر گیر این اشکم کمی کی باشمی از غم‌، غَمی

بر من اگر یک دم دمی یابم ازین عِلّت شفا

دل‌خستهٔ روی توام جان بستهٔ موی توام

پیوسته در کوی توام از روی تو مانده جدا

بر من نگارا رَه زدی جان و دل از من بِستَدَی

آری نکویی را بَدی آخر روان باشد روا

ای مه ز رخسارت خِجِل وی راحت و آرام دل

کردم همه جُرمت بِحِل‌ّ گرچه ز غم‌ کُشتی مرا

اِنّا غَفَرنا ذَنبَکم قُوُلوا فَأوحی رَبُّکُم

إن تَنتَهوا ا‌یُغفَرا‌ لَکُم ماقَد سَلَف عَن ما مَضی

ای‌ گشته محکم حَزم تو سوی بخارا عزم تو

وی من غلام بزم تو با دوستان خوش لقا

رو رو بُتا با قافله بردار زاد و راحِله

منزل گذار و مرحله وانزِل علی صَدر الوری

گر دولتت یاری کند بختت وفاداری کند

باشد خریداری کند فرزند فخرالدّین تو را

عالم برو نازد همی دولت بدو یازد همی

گوی‌ شرف بازد همی باروی چون‌ شَمس‌ الضّحی

یابی بهر حالی اثر از صاحب عادل عمر

آن مرکز فضل و هنر آن مَعدِن علم و سخا

آن سرفراز محترم وان مقتدای محتشم

آن قبلهٔ جود و کرم وان‌ کعبهٔ فضل و عطا

زین المعالی جَدّه والله لولا سعدَه

طال اللّیالی بَعدَه‌ُ إن جاءَ مَن قَد فِی الهَوی

شمارهٔ ۱۷

هزار شکر کنم دولت مؤیّد را

که داد باز به من دلبر سَهی قد را

از آتش دل مشتاق و از بلای فراق

فرو گذاشته بودم وُثاق و مرقد را

چو ماه روی من آمد کنون بحمدالله

به نور وصل بَدَل ‌کرده نار مُوقَد را

بتی که چنبر خورشید کرد عنبر و ند

که ‌کرد چنبر خورشید عنبر و نَدْ را

وگر به عُقْده رأس اندرون گرفت قمر

مر ا‌َهْرمن به حمایت گرفت فَرْ‌قَد را

وگر به ناصیت روز شب مُعَقّد شد

اسیر گشت دل من شب مُعَقّد را

وگر به ساحت‌ گلزار یافت مورچه راه

گرفت مورچه دامن گل مُورّد را

وگر ز مشک سرشته نوشت دست جمال

به‌گرد تختهٔ سیمین حروف ابجد را

وگر طراز مدیح من است بر دفتر

محلّ مَجْد و عُلوّ مِهتَر مؤیّد را

کمال دولت عالی سَرِ فضایل و جود

ابوالرضا فضل‌اللهِ محمد را

مُقَدَّمی که جهانی است فرد از حکمت

مطیع‌ گشته جهان این جهان مفرد را

مدام خدمت او سنت مؤکد شد

قضا فریفته شد سُنّت مؤکّد را

ز بُورضاست جهان را همیشه نور و نوا

چنانکه زینت و زیب از رضاست مَشْهد را

که را خبر بود از سد جاه و حشمت او

هبا و هَزْل شِمارَد سِکندری سد را

ایا ستارهٔ احسان و آفتاب سَخا

که آسمان تو بینم سریر و مسند را

تو آن‌کسی که چو مهد ملوک مهدی‌وار

همی نظام دهی عالم مُمَهّد را

به‌ دین پاک تو جایی بلند یافته‌ای

به جِدّ و جهد أب و جَدّ نیافتی جد را

حروف ابجد اگر تا ابد کنی تضعیف

فزون از آن به تو فخرست مر أب و جَدّ را

تو آن کسی که ز نام تو یافت استحقاق

کمال دولت عالی بقای سرمد را

به روزگار تو گر نصرِ احمد آید باز

خجل ‌کنند عبید تو نصرِ احمد را

چو از عدم به وجود آمدی، عدم کردی

به جود خویش وجود نهایت و حد را

به زیر پای تو خاک زمین شود عَسْجُد

از آنکه دست تو چون خاک‌ کرد عَسجَد را

کجا بود شَبَه خامهٔ تو چون شب قدر

چه قدر باشد مر لؤلؤ و زَبَرجَد را

چو مَدّ کلک به روز و به شب مسلسل کرد

زمانه لعبت دو دیده کرد آن مد را

به مد کلک تو بر شرق و غرب محتاج است

هر آن‌ که هست سزاوار کوس و مِطرَد را

خدای خواست به اقبال و سروری مدام

که بر تو وقف‌ کند سروری و سَؤدد را

مجرّدست دل تو ز رنج مخلوقات

مجرّبست سخا آن دل مجرّد را

ز خدمت تو شناسد سداد و سؤدَد خویش

هر ان‌کسی‌که شناسد ز ابیض‌، اَ‌سوَد را

هر آن یدی‌ که نویسد به مدح تو یک حرف

دهان دهر ببوسد بنان آن ید را

همشه غاشیه ی بخت آن‌ کشد فرقد

که از زیارت بخت تو برکشد قد را

من آن معزّی برهانیم که نشر کنم

به فرّ دولت تو شعرهای بی‌رد را

به اهتمام تو سال دگر تمام کنم

نگاشته به مدیح تو صد مُجَلّد را

ز خدمت تو به حدّی رسم‌ که‌ گویی تو

ایا غلام بیار آن امیر اوحَد را

به حق آن‌که تو را تربیت خدای‌کند

که تربیت‌ کنی این بندهٔ مؤیّد را

همیشه تا که بود منبع بُخار بِحار

چو مرکزست اثیر آتش مُصَعَّد را

مباد سور و سرور از سرای تو زایل

نشانه باد سریر تو بُرو مورد را

مساعد تو سعادت‌، موافق تو فلک

ضمیر و رای تو مطلوب فال اسعد را

شمارهٔ ۱۸

گوهری گویا کزو شد دیده پرگوهر مرا

کرد مشکین چنبر او پشت چون چنبر مرا

عشق او سیمین و زرّین ‌کرد روی و موی من

او همی خواهد که بِفریبد به سیم و زر مرا

تا مرا دل آس شد در آسیای عشق او

هست پنداری غبار آسیا بر سر مرا

دیدهٔ چون عَبهَرش بسته همه خون در تنم

تا همه تن زرد شد چون دیدهٔ عبهر مرا

از سرشک و از تپانچه چهرهٔ من شد چُنا‌نک

گر ببیند باز نشناسد ز نیلوفر مرا

زاب چشم و آذر دل هر شبی تا بامداد

قطره و شعله است در بالین و در بستر مرا

پیش داور بردم او را فتنه شد داور بر او

تا ز رشکش داوری افتاد با داور مرا

چون ز درد دل بنالیدم مرا باور نداشت

کاشکی دیدی دلم تا داشتی باور مرا

گر طبیبان ازگل و شَکّر علاج دل کنند

او چرا درد دل آورد از گل و شَکّر مرا

هر زمان آرد به عَمد‌ا زلف را نزدیک لب

تا نماید دود دوزخ بر لب کوثر مرا

تاکه او از شب همی زنجیر سازدگرد روز

عشق او چون حلقه دارد روز و شب بر در مرا

گر ز عشقش فتنهٔ یأجوج خیزد در دلم

بس بود جاه سَدیدی سَدّ اسکندر مرا

جاه آن صاحب که او شمس‌الشّرف دارد لقب

وز شرف‌کردست با شمس و فلک همسر مرا

آنکه ایزد همچنانک او را به صُنع لطف خویش

کُنیت صِدّیق داد و نام پیغمبر مرا

جان پاک میر ابوحاتم همی‌گوید به خُلد

کز نشاط اوست ناز و شادی و مَفخَر مرا

گرچه بی‌پیکر مرا در روضهٔ رضوان خوش است

آرزو آید همی از بهر او پیکر مرا

بر سر او باشدی هر ساعتی پرواز من

گر دهندی بر مثال مرغ بال و پر مرا

گفت‌گیتی از مرادش برنگردم تا بود

آب و خاک و باد و آتش عنصر و گوهر مرا

گفت آتش گرچه من رخشنده و سوزنده‌ام

نار خشم او کند انگشت و خاکستر مرا

بادگفت از خلق او من بهره‌ای کردم نهان

تا لقب باشد جهان آرای جان پرور مرا

آب‌گفتا گر مرا بودی صفای طبع او

کس ندیدی تیره در دریا و در فَرغَر مرا

خاک‌گفتا گر مرا بودی ز حلم او نصیب

بر هوا هرگز نبردی جنبش صَرصَر مرا

خسرو مشرق همی‌گوید که از تدبیر اوست

در جهانداری مُسلّم خاتم و افسر مرا

تا سپهدار مرا باشد چو او فرمانبری

شهریاران جهان باشند فرمانبر مرا

تاکه شد مخدوم من در لشکر من پهلوان

جرخ لشکرگَه شد و سَیّارگان لشکر مرا

از نهیب تیغ مخدومم به هند و ترک و روم

طاعت است از رأی و از فَغفُور و از قیصر مرا

یاور من فتح و نصرت باشد اندرکارزار

تا بود در فتح و نصرت تیغ او یاور مرا

صاحب عادل همی‌گوید که از دیدار اوست

روشنایی هر زمان افزون به چشم اندر مرا

تا همه خلق جهان را زندگانی درخورست

هست همچون زندگانی مهر او درخور مرا

عِزّ دین‌گوید همی تا او وزیر من شدست

عز و پیروزی است ازگردون و از اختر مرا

از مبارک رای او هرمه که بر من بگذرد

نصرتی دیگر بود بر دشمن دیگر مرا

گه بود بر نیزه پیش من سرگردنگشان

گه بود بر حنجر گردنکشان خنجر مرا

از نهیب تیغ من چون زرکند رخسار زرد

گر به رزم اندر ببیند پورِ زالِ زر مرا

آنحه بشنیدم به ایام ملوک روزگار

هست صد چندان به ایام ملک سنجر مرا

تا مرا دستور بوبکرست باشد کی عجب

گر بود عزم عُمَر با صولت حیدر مرا

رونق کار من از تدبیر دستور من است

هیچ دستوری نباشد زین مبارکتر مرا

باد فروردین همی گوید که از اقبال اوست

باشد اندر زینت آفاق یاریگر مرا

چون مزین کرد آفاق از نگار و رنگ من

ایمنی باشد ز باد مهر و شهریور مرا

ابرگفتا ازکفش با ناله و با شورشم

گرگوا خواهی ببین با برق و با تندر مرا

کو‌ه گفت از شرم حلمش عاشقم بر ماه دی

زانکه ابر از ماه دی بر سرکشد چادَر مرا

بلبل شیدا همی‌گویدکه اندر باغ او

پیشه شد رامشگری بر سرو و بر عرعر مرا

گفت نرگس می‌بهٔاد او خورم زیراکه او

برکف سیمین نهد برکف همی ساغر مرا

گفت لاله من دل خصمان او سوزم همی

زانکه خشمش بهره داد از دود و از اخگر مرا

کشتی دولت همی‌ گوید که در دریای مُلْک

رای او بس بادبان و حلم او لنگر مرا

بخت‌ گوید گر به ‌نامش خطبه خوانم بر فلک

عرش و کرسی بس نباشد کرسی و منبر مرا

جود او گوید که من بخشنده بحرم زانکه هست

از کف او کشتی و از حِلم او لنگر مرا

اسب اوگویدکه تا بر من سوارست آفتاب

گاه جولان هست دور گنبد اَخضَر مرا

ای همه ساله سخاگسترکف میمون تو

وقف شد بر مدح تو طبع سخن‌ گستر مرا

گر ز یحیی و ز جعفر هست در بخشش مثل

یاد ناید با تو از یحیی و از جعفر مرا

در باک و مشک ناب از بهر سکر و مدح تو

در ضمیر و در قَلَم شد مُدغَم و مُضمَر مرا

من مقیمی چون توانم بود در خدمت‌که نیست

خیمه و خرگاه و اسب و اشتر و استر مرا

در هر آن دولت که من بودم به اقبال کمال

بوده‌ایی مُنکر همه معروف سرتاسر مرا

وندران حضرت زنیرنگ و دروغ این و آن

هست بی‌معروف سرتاسر همه منکر مرا

پیش تو در دوستداری محضری آورده‌ام

تا چو خوانی محضرم خوانی نکو محضر مرا

مقبلی تو دست بر دامان تو مقبل زدم

این وصیت هم پدر کردست هم مادر مرا

تا بود در شعر من ‌نَعتِ نگار آزری

باد نامت حِرز ابراهیم بِن‌ آزر مرا

تا مدایح باشد اندر دفتر و دیوان من

باد پُر مدح تو هم دیوان و هم دفتر مرا

از سعادت باد تا محشر بقای جسم تو

در ثنای تو زبان پُر مدح تا محشر مرا

چون قَهستانی تو را چاکر بسی در مهتری

پیش تو چون فرّخی در شاعری چاکر مرا

شمارهٔ ۱۹

چو عاشق شد دل و جانم رخ و زلفین جانان را

دل و جان را خطرنبود دل این را باد و جان آن‌را

من‌ از جانان دل و دین را به حیلت چون نگه دارم

که ایزد بر دل و جانم مسلط‌ کرد جانان را

نگارینی که چون بینی لب و دندان شیرینش

به شَکّر برورش دادند گویی دُرّ و مرجان را

به دندان و لب شیرین مسلم نیست دل بردن

جز آن یاقوت لب، معشوقِ مروارید دندان را

ازو بستان‌شود موکب‌که او سروی‌است موکب را

وز او گردون شود ایوان که او ماهی است ایوان را

چه ماه است او که رشک‌ست از رخ او ماه گردون را

چه ‌سرو است‌ او که ‌شرم ‌است ازقد او سرو بستان را

بسی‌گلهای رنگین است بر رخسار سیمینش

که رنگ ‌و بوی آن ‌گلها خجل دارد گلستان را

به‌کار آیدگل افشان را چنان گلهای نشکفته

که از خوبی و زیبایی بیاراید گل افشان را

به غارت برد دلها را بتی چون یوسف چاهی

که از عَنْبَر رَسَن سازد همی چاه زَنَخْدان را

چَهَش زندان دلهاگشت ‌و فرد‌وس‌ است رخسارش

شگفت است این‌ که شد فردوس ‌مسکن چاه و زندان را

غنوده چشم فتانش همی پیکان زند در دل

نشان بررخ پدید آید همی آن زخم پیکان را

سپاه فتنه‌انگیزان اگر بینند چشم او

به ‌گاه فتنه شاگردی کنند آن چشم فتان را

دل چون‌گوی من زلفین چون چوگان آن بت را

همی جوید همه ساله چو جوگان ‌گوی ‌گردان را

ندارم بس عجب‌ گر خم چوگان‌ گوی را جوید

من از گویی عجب دارم ‌که جوید خَمّ چوگان را

ز هجرانش مرا دردست و از وصلش مرا درمان

مگر هجران و وصل او سبب شد درد و درمان را

کجا باشد مرا آرام بی روی دلارامی

که چندینی اثر باشد ز عشقش وصل و هجران را

اگر شد بر دلم سلطان ازین‌کارم عجب ناید

که در عشق و هوای او دلم سُخرَه است شیطان را

غزل بر نام او گویم‌که هست او بر دلم سلطان

ثنا بر نام او ا‌خوانم‌ا‌ که دستور است سلطان را

نظام د‌ولت عالی نظام‌الملک یبغو بیک

که تا محشر نظام است او به حشمت دین یزدان را

محمد بن سلیمان آن هنرمندی‌که نایب شد

به دین اندر محمد را به ملک اندر سلیمان را

جهان آرای دستوری که هرگز تا جهان باشد

چون او صاحب نخواهد بود ایران را و توران را

ظهور اوست در توران حضور اوست در ایران

بدو تا جاودان فخرست توران را و ایران را

چو شد گسترده بر اهل خراسان سایهٔ عدلش

فزود آرامش و رامش به عدل او خراسان را

گرفته است از همه اجرام‌، کیوان برترین جایی

بدان ماند که قدر او بلندی داد کیوان را

به لفظ او ز پاکی آب حَیوان نسبتی دارد

که عمر جاودان دادن، صفت شد آب حَیوان را

کف رادش همی ماند ‌دم عیسیّ مریم را

دل پاکش همی ماند کف موسی عمران را

نبات خاک سرتاسر همه زرّ و دِرَم بودی

اگر دستش مدد دادی ز جود خویش باران را

زند در مَعن و در نُعمان نوالش هر زمان طعنه

اگر باشد در این ایّام رِجعَت مَعن و نُعمان را

کجا غالب بود عفوش شمارد آب آتش را

کجا محکم شود عزمش سناسد موم سندان را

ز عزم او نباشد فَسخ هرگز عهد و بیعت را

ز رای او نباشد نقض هرگز شرط و پیمان را

نهیب خشم او ترسان‌ کند در روم قیصر را

خیال چهر او شادان کند ‌در ترک خاقان را

عدولی نیست ‌در حکمش هنرمندان دولت را

گریزی نیست از رایش خداوندان فرمان را

وزیران آل ساسان را اگر بودند بسیاری

وگر بودند بسیاری مشیران آل سامان را

نبود از عدل و از انصاف مهتر زو و بهتر زو

مشیری آل سامان را وزیری آل ساسان را

ایا شایسته و در خور سرای ملک و دولت را

چو هرمز قُوس و ماهی را چو زُهْره ثَور و میزان‌را

نه هر صدری به صدر اندر چنو نزدیک‌، سلطان را

بود بایستهٔ تمکین را بود شایسته امکان را

سواری کاردان باید صف پیکار وکوشش را

ستوری کوه سان باید تک ناوَرد و جولان را

گر از دانش بود پایه بزرگان مُمَیّز را

ور از حکمت بود مایه حکیمان سخندان را

تو داری پایهٔ اکبر تو داری مایهٔ اکثر

نبود این پایه آصِف را نبود این مایه لُقمان را

اگر زنده شدی رستم که رکنی بود مردی را

وگر باز آمدی دستان که اصلی بود دستان را

غلامان تو کردندی به مردی طیره رستم را

دلیران تو دادندی ز دَستان توبه دَستان را

یکی تیغ است گوهر دار طبع پاکت از تیزی

که با او آشنایی نیست هرگزسنگ وسوهان را

چو کلک تو به توقیعات در دیوان روان گردد

صریرش در سجود آرد همی اصحاب دیوان را

مداد‌ش قیر و قطران است و دارد قیمت‌گوهر

وگرچه قیمت‌ گوهر نباشد قیر و قَطران را

وعید و وعد یزدان است حل و عقد او گویی

که خوف و امن ازو باشد سپاه کفر و ایمان را

جو مدّ و نقش او با نامه و منشور شد پیدا

کلید و قفل شد پیدا در توفیق و خِذلان را

ایا پیرایهٔ فاخر زگفتار تو تحسین را

و یا سرمایه وافر ز کردار تو احسان را

بخنداند همی فر تو روی روز روشن را

بگریاند همی جود تو چشم ابر نیسان را

سواران معالی را یکی میدان کشیدستی

که در خاطر نهایت نیست طول و عرض میدان را

اگر مَدحَت نگوید دل طراوت کی بود دل را

وگر مهرت نجوید جان حلاوت کی بود جان را

کنم منظوم مدح تو به‌لفظی‌کان بود آسان

که در دلها فزون باشد حلاوت لفظ آسان را

چو بهر من ز تو اعزاز و اکرام است هر روزی

تو را هرگز نگویم آنچه قطران‌ گفت مَملان را

که از تو در نکوکاری مرا شُکرست بسیاری

ز مملان ابن وهسودان شکایت بود قطران را

به حضرت نیست‌گسترده بساط رامش و عشرت

زمستان چون توانم کرد مسکن مَرو شهجان را

چو از باد زمستانی شود بی‌برگ هر شاخی

چنان بایدکه در خانه کنم برگی زمستان را

ز مرو شاهجان یابم بسوی خانه ‌دستوری

گر از حالم کنی آگه شهنشاه جهانبان را

همی تا حال سیارات و ارکان هست دیگرگون

همی تا طبع یکسان نیست فروردین و آبان را

وفاق و سازگاری باد با طبع و مزاج تو

چه فرور‌دین و آبان را چه سیارات و ارکان را

به نور طلعت تو چشم روشن باد خسرو را

ز حسن همت تو طبع خرّم باد اعیان را

جمالت باد بی‌آفت کمالت باد بی‌نقصان

بدین هر ‌دو مبادا راه‌، آفت را و نقصان را

همیشه پنج تن را باد مسکن در سرای تو

ندیم و زائر و مداح و دانشمند و مهمان را

تو اندر دست و بر پای ایستاده پیش تو سروی

کزو رشک آید اندر خُلد حُورالعین و رضوان را

شمارهٔ ۲۰

دیدم به ره آن نگار خندان را

آن ماه رخ ستاره دندان را

بر ماه دو هفته تافته عمدا

مشکین دو رسن چه زنخدان را

چوگان زده پیش خلق در میدان

دلها همه گوی کرده چوگان را

بوی گل و مشک داده از باده

بیجاده و دُرّ و شَکّر افشان را

ره داده به سوی زر و بیجا‌ده

از جام و پیاله آب حیوان را

در کار کشیده اهلِ طاعت را

وز کار ببرده اهل عصیان را

وان غمزهٔ کافرین به‌ یک لحظه

افکنده و بسته صد مسلمان را

از سنبل او بلا دل و دین را

وز نرگس او خطر تن و جان را

بالاش چو سرو و ساخته مسکن

بر سرو به جادویی گلستان را

شرم از رخ او هزار تَکْسین را

رشک از خط او هزار خاقان را

گفتم که کرایی ای بت دلبر

گفتا که نصیر ملک سلطان را

گفتم که امیر ابومحمد را

کاو تاج شدست دین یزدان را

فرخنده منیع کز هنرمندیش

فخر و شرف است آل حَسّان را

تفضیل نهیم بر عراق اکنون

با حشمت و جاه او خراسان را

بیننده همی ز شهر نشناسد

پیرامَن‌ْ شهر او بیابان را

عین الدوله رسید مهمانش

تا شاد کند صدور و اعیان را

اندازه پدید نیست در دولت

پیروزی میزبان و مهمان را

زیبد که ز جان ثنا کنیم این را

شاید که ز دل وفا کنیم آن را

کایشان داند قدر گفتارم

یا رب تو نگاه داری ایشان را

ای مجد و نصیرتان گه مفخر

مر دولت و ملک شاه ایران را

بخت تو نهاد در ازل خوانی

وز عقل طعام ساخت مر آن را

گویی که ز خوان او گه قسمت

یک لقمه همی رسید لقمان را

هرچند ز دست پور دستان شد

ناموس شکسته شاه توران را

دست تو چو بندگان دهد بوسه

گر زنده کنند پور دَستان را

از مرکب تو همی عجب دارم

کاو تیره کند ز گَرد میدان را

شایسته بود چهار خِصلت را

ناوَرد و تَک و شتاب و جولان را

دادست به تَک سُمِ چو سندانش

کی باشد فعل باد سندان را

ره نیست به مرو در ز انصافش

بیدادی خشک ریش تاوان را

عدل تو سبب شد اندرین بقعت

آسایش و امن و نرخ ارزان را

از عدل تو پیش مصطفی خالد

دادست به خلد مژده رضوان را

اصل است گه شجاعت و مردی

تیر و تبرت شکار و میدان را

فخرست گه کفایت و مردی

دست و قلمت نثار و دیوان را

قطب است‌گه لطافت و شادی

جام و قدحت شراب و ایوان را

همتای تو نیست داور عادل

بغداد و ری و قم و سپاهان را

شایسته تو را ریاست و میری

چون ملک پیمبری سلیمان را

میراث به دست صاحب میراث

شک نیست درین سخن سخندان را

سی سال‌ گذشت و آخر از غفلت

تَنبیه‌ فتاد چرخ گردان را

حق ‌داد به دست باز حقور را

ده باز به دست داد دهقان را

میرا تو به پایه‌ای رسیدستی

کان پایه نبود مَعن‌ و نُعمان را

تا جدول و دفتر مَدیحَت را

حق داد معزّی ثنا خوان را

در نظم سخن چنانکه گفته است او

ختم است سخوران کیهان را

کردی تو به جای او بسی احسان

او گفت ثنای خوب احسان را

احسان تو را شمار نشناسد

چون برگ درخت قطره باران را

گر سعی کنی به مال دیوانی

شکر تو کند طراز دیوان را

در خانهٔ خویش سازد از سعی‌ات

هم برگ و ذخیرهٔ زمستان را

تا قبلهٔ اهل دل بود کعبه

درگاه تو باد قبله اعیان را

فرمان تو جزم باد و جباران

مُنقاد و مطیع گشته فرمان را

تا نور فزاید از مه و زُهره

بُرج سَرَطان و بُرج میزان را

از جاه تو رشک باد هر ساعت

بر چرخ بلند ماه تابان را

در بزم تو با ‌فرشتگان آرند

بوبکر و عُمر، علّی و عثمان را

شمارهٔ ۲۱

تا رای بود نصرت دین ناصر دین را

در نصرت او رای بود روح امین را

تا پادشه روی زمین باشد سنجر

بر هفت فلک فخر بود روی زمین را

شاهی که به ماهی به سپاهی بگشاید

صد شهرگرانمایه و صدحص‌ه حصین را

با خصم برابر زند اندر صف پیکار

بی‌ آنکه کند چاره شبیخون و کمین را

چون نیزه زند نرم‌کند پیل دمان را

چون تیغ زند رام‌ کند شیر عَرین را

هرگز ظفر از عزم متینش نبود دور

گویی‌که ظفر بنده شد آن عزم متین را

هرگز خرد از رای رزینش نکشد سر

گویی‌که خرد سخره شد آن رآی رزین را

ای شاه فلک خاتم و خورشید نگینت

پیروزی و اقبال تو مُهرست نگین را

در دایرهٔ ملک تویی نقطهٔ مفرد

ره نیست در این دایره همتا و قرین را

از طین چو تویی آمد و چون احمد مُرسَل

بر مرکز نورست شرف جوهر طین را

هنگام سواری ز سواران مبارز

شایسته‌ تر از تو نبود مرکب و زین را

در معرکه برهان مبین تیغ تو بیند

چون چشم نهد خصم تو برهان مبین را

بدخواه لعین را بود از هیبت نامت

قهری‌که ز لا حول بود دیو لعین را

سهم‌ است ز پیکان تو در بتکدهٔ هند

بیم است ز تُرکان تو بتخانهٔ چین را

گرد سپه وگوهر شمشیر تو در رزم

گویی که دخان شر رست آتش کین را

در خاک بسی‌گنج دفین است نهاده

شاهان هنرمند و امیران گزین را

تو گنج همی از قبل بخشش خواهی

در خاک چه تاثیر بود گنج دفین را

هرگز نبود چون تو ملک تا به قیامت

افروختن دولت و پروردن دین را

دیندار و جوانمرد و جهانگیر و دلیری

وین است علامت ملک باز پسین را

امروز در این بزم که چون خلد برین است

ماند می صافی ز خوشی ماء معین را

دیدار همایو‌نت‌ فزایندهٔ جان است

هم خواجهٔ نیکودل و هم خواجهٔ مُعین را

وز فر تو امروز فزون زانکه همه روز

شادی و نشاط است هم آن را و هم این را

هرگه ‌که نهد بنده جبین پیش تو بر خاک

تفضیل نهد بر همه اندام جبین را

همواره دلش مدح تو را هست مهیا

چونانکه مهیاست صدف دُرّ ثمین را

تا در دل مخلوق‌گمان است و یقین است

شکر تو مدد باد گمان را و یقین را

تا نام مکان است و مکین است در آفاق

عدل تو سبب باد مکان را و مکین را

چون چرخ برین از تو زمین باد مُزَیّن

تا دور بود گرد زمین‌،چرخ برین را

شمارهٔ ۲۲

ستاره سجده برد طلعت منیر تو را

زمانه بوسه دهد بایهٔ سریر تو را

موافق است قضا بخت کامکار تو را

مسخرست عدو تیغ شیرگیر تو را

خدایگان جهان بی‌نظیر چون تو سزد

که نافرید خدای جهان نظیر تو را

بشیر تو دل توست و تویی بشیر بشر

بشارت است به نیک اختری بشیر تو را

نصیر توست خدا و تویی به‌ او منصور

قضا همیشه به نصرت بود نصیر تو را

اسیر توست به خاک اندرون مخالف تو

همی ز خاک به آتش برند اسیر تو را

رهی پذیرد رای تو و سعادت بخت

همی پذیرد رای رهی پذپر تو را

ضمیر و فکرت تو هست در مصالح خلق

به عقل وصف‌کنم فکرت و ضمیر تو را

ز عدل تو نگزیرد زمانه را هرگز

به روح وصف‌کنم عدل ناگزیر تو را

ز فرِّ طلعتِ تو هر شب آفتاب فلک

همی سجود کند طلعت منیر تو را

چو آمدی تو خداوند میهمان وزیر

سزدکه سجده برد آسمان وزیر تو را

به روزگار تو برنا و پیر شد دلشاد

که هست دولت برنا وزیر پیر تو را

ز مشتری و عطارد همی ندانم باز

دل وزیرِ تو را وکفِ دبیرِ تو را

بمان همیشه به ملک اندرون عزیز و بزرگ

که خوار کرد فلک دشمن حقیر تو را

نشان شاهی و دولت تو باش تا محشر

نشانه گشت دل بد سگال تیر تو را

شمارهٔ ۲۳

سال چون نو گشت فرزند نو آمد شاه را

شاه نیکو روی نیکوعهد نیکوخواه را

خواست یزدان تا ز نسل شاه بنماید به ‌خلق

چون ملکشاه و چو طغرلشاه و سلطانشاه ‌را

خواست دولت تا بود چون آفتاب و مشتری

آسمانی نو به برج پادشاهی ماه را

زین طرب نشگفت اگر زینت فزاید در جهان

رایت و تیغ و نگین و تاج و تخت و گاه را

ای جهانداری که ایوان تو و میدان تو

قبله و محراب شد عز و جلال و جاه را

در هنر پیشی ز اسکندر که هنگام هنر

سجده باید کرد پیش تو چون او پنجاه را

عدل و انصاف تو اندر بیشهٔ ایران زمین

آشتی داده است با شیر ژیان روباه را

رسم تو رونق دهد رسم بزرگان را همی

همچو یاقوتی که او قیمت دهد اشباه را

شیرمردان بینم اندر خدمت درگاه تو

طوق در گردن فکنده طوع بی‌اکراه را

دوستان و دشمنانت در جهان مستوجب اند

شادی پاداشن و تیمار بادافراه را

حلق و فرق بدسگالت جای آه و آهن است

درخور آمد فرقش آهن را و حلقش آه را

کامکاری کی بود در پیش تیغت خصم را

پایداری کی بود در پیش صرصر کاه را

هرکه جوید کین تو، کوتاه ‌گردد مد‌تش

کین تو گویی سبب شد مدت ‌کوتاه را

دشمن تو در نهان شش چیز دارد روز و شب

تیر و تیغ و نیزه و زندان و بند و چاه را

بر هر آن صحرا که لشکرگه زند شاه جهان

ابر سقائی کند هر روز لشکرگاه را

‌عنبرین بینم همی ا‌فواه خلق از مدح تو

بوی عنبر داد گویی مدح تو اَفواه را

بنده از راه حوادث با سلامت بگذرد

چون ز مدح و آفرینت توشه سازد راه را

سیرت و رسم تو را بر هر هنر تقدیم باد

تا بود بر هر سخن تقدیم بسم‌الله را

سال و ماه تو همیشه فرخ و فرخنده باد

تا که در تقویم تاریخ است سال و ماه را

شمارهٔ ۲۴

چو آ‌تش فلکی شد نهفته زیر حجاب

زدود بست فلک بر رخ زمانه نقاب

درآمد از در من برگرفته دلبر من

ز روی خویش نقاب و ز موی خویش حجاب

خبر گرفته‌ که من بر عزیمت سفرم

فرو نهادم و برداشتم دل از اَحباب

عرق‌ گرفته جبینش ز داغ فُرقَتِ من

چو بر چکیده به گلبرگ قطره‌های گلاب

کشیده زلف گره‌ ‌گیر در میان دو لب

چو خوشه عِنَب‌ اندر میانهٔ عَنّاب

به سرو برشده دارد ز مشک تافته خم

به تیر آخته دارد ز شیر تافته تاب

فرو زده به دو بادام صدهزار الماس

برون شده سر الماسها به دُرّ خوشاب

ز های و هوی غریوش هزار دل چو دلم

بر آتش غم و تیمار بیش‌ گشته کباب

دراز کرد زبان عتاب وگفت مرا

که ای به لفظ خطا با فراق‌ کرده خطاب

تورا که گفت که اندر حضر به‌این زودی

ز وصل عزم بگردان‌، ز دوست روی بتاب

شباب و یار مساعد خوشست هر دو به هم

مبر ز یار مساعد به روزگار شباب

بباش و رنجه مکن دست را به‌بند عنان

بپا و رنجه مکن پای را به رنج رکاب

به‌کوه و دشت چه تازی میان ژاله و برق

که وقت طارَم خرگاه و آتش است و شراب

همی نبینی کز باد بهمنی در و دشت

شدست معدن کافور و چشمهٔ سیماب

جواب دادم و گفتم که ای شکر لب من

مکن دراز به خشم اندرون زبان عِتاب

نخست کس نه تویی‌ کز فراق دیدستم

نخست کس نه منم کز سفر کشید عذاب

سفر اگر همه دشت است باشدش پایان

فراق اگر همه بحرست باشدش پایاب

زنم چرا نزنم دست در عِنان صلاح

کنم چرا نکنم پای در رکاب صواب

ز باد و بهمن و سرما چه باک بود مرا

که هست در دل و طبع من از دو آتش آب

یکی ز عشق تو و دیگر از تفکر شعر

شعاع و شعله هر دو رسیده تا به سحاب

من از خدای به شکرم تو صبر کن که دهد

مرا به شکر جزای و تو را به صبر ثواب

بیا و دست در آگوش من حمایل کن

که دیرگشت و بپا ایستاده‌اند اصحاب

دوید تا بر من پشت کرد چون چوگان

دلم ز بیم جدایی چو گوی در طَبطَاب

فرو سِتُرد ز رخسار خون دیده به‌دست

به‌ خون دیده ده انگشت خویش‌کرد خَضاب

وداع کردم و بر جان و دل نگاریدم

حساب وصلش و دیدم شبی چو روز حساب

شبی که بود ز بس تیرگی زمین و هوا

چو ر‌وز بازپسین سر به سر سیاهی ناب

خمیده ماه به شکل‌ کمان زرّین نور

جهنده رَجم شیاطین چو بُسّدین نشاب

خیال نور کواکب میان ظلمت شب

چنانکه پَرّ حواصِل میان پرّ غُراب

بساط پروین‌ گفتی میان نَطع‌ کبود

پیاله‌های بلورست درکف لعّاب

بَناتِ نَعش پراکنده بر کران سپهر

چو بیضه‌های شترمرغ در میان سراب

نجوم جَوزا همچون حمایل زرّین

فرو گذاشته از روی جامهٔ حُجّاب

مَجرّه همچو رهی کاشکاره شد در بحر

چو زد کلیم پیمبر عصای خویش بر آب

ستور من به چنین شب همی نمود هنر

همی نوشت شَخ و سنگ بر نشیب و عقاب

به نیکویی چو تَذَرو و به فرّخی چو همای

به رهبری چو کلنگ و به‌ سرکشی چو عقاب

دونده‌تر گه رفتن ز باد برگردون

جهندهٔ ترگه جستن ز تیر در پرتاب

دو چشم او چو دو لؤلؤ برآمده ز صدف

دو گوش او چو دو خنجر برآخته ز قِراب

دلیروار به پیش اندرون گرفت رهی

همه نشیمن افعیّ و خوابگاه ذِئاب

گه اندرو زد مه بیم و گه ز باد بلا

گهی زشیر نهیب وگهی ز دزد نهاب

فتاده نالهٔ غولان گمره اندر دشت

چنانکه نعرهٔ شیران شَرزَه اندر غاب

به روی سنگ سیه بر نشسته برف سفید

چو موی قاقم بر روی جامهٔ سنجاب

نموده دیو به چشمم ز دور پیکر خویش

چو در جحیم دل کافران به‌روز عقاب

گذر نکرد به پیش دلم چو دید که هست

دلم سپهر و شهاب اندرو مدیح شهاب

شهابِ دینِ خدا مُقْتَدیٰ مؤیّد ملک

ظهیر دولت و پیرایهٔ اولوالالباب

کریم بار خدایی‌ که اهل حکمت را

به حکم عقل ز درگاه او سزد محراب

کتاب و کِلک همه کاتبان ستوده شود

چو کلک او بنگارد صحیفهٔ به‌کتاب

چو نیزه گیرد و شمشیر ازو بیاموزند

یلان رزم و سران سپه طعان و ضراب

به بخشش کف او ساعتی وفا نکند

اگر ستاره درم‌ گردد و فلک ضراب

بود چو فایده در لفظ اگر نگاه کنی

ز نیکویی لقبش در میانهٔ القاب

بود چو واسطه در عِقد اگر قیاس کنی

ز روشنی نسبش در میانهٔ انساب

ایا ز غایت احسانت‌ گرم‌ گشته قلوب

و یا ز قوّت فرمانت نرم‌ گشته رقاب

شعاع بخت تو تا آدم است بر اسلاف

لباس جاه تو تا محشرست بر أعقاب

به زیر هر هنرت جوهری است از حکمت

به زیر هر سخنت دفتری است از آداب

به طبع جغد شود هر که دشمن تو بود

که جغدوار نجوید مگر دیار خراب

بر ضمیر تو زیبد منجمان تو را

مَجرّه تخته و ماه دو هفته اُسطُرلاب

هزار دانهٔ گوهر بود به بیداری

ز ابر جود تو یک قطره دیدن اندر خواب

اگر سؤال کند سائلی ز رجعت روح

کفِ جواد تو او را کفایت است جواب

اگر تُراب ز دست تو یابدی باران

به جای سبزه زَبَرجَد برون دمد ز تراب

بر آن زمین‌ که تو را آرزوی صید بود

حسود را حسد آید در آن زمین ز کِلاب

ز خیمهٔ ظفرت نقش نسترد گردون

چگونه یارد از دشمنی گسست طناب

مجالسند به لفظ اندرون ولیّ وعدوت

که آن همیشه مُصیب است و این همیشه مُصاب

در آفرین تو ماند به روی حورالعین

قصیده‌های چو آب من از ملاحت و آب

چون من به مدح تو مشکین‌ کنم صحیفهٔ سیم

سبب کند به معانی مُسَبّب الاسباب

ز بهر روی تو فالی گرفتم از مُصحَف

برآمد آیت «طوبی لَهُم و حُسن مآب‌»

به‌ وقت آن‌ که به حج حاجیان شتاب کنند

چو حاجیان سوی درگاهت آمدم به‌ شتاب

اگر قبول‌ کنی خویشتن به موسم حج

کنم ز بهر تو قربان برین مبارک باب

اگرچه هست به چشمت مرا ز تو اعزاز

وگرچه هست به نعمت‌ مرا ز تو اَنجاب

بدین قصیده سزد گر زیادتی یابم

که لفظهاش بدیع است و وصفهاش عِجاب

به وزن وقافیت آن که عَسجُدی گوید:

«‌غلام‌وار میان بسته و گشاده نقاب‌»

همیشه تا که به عشق اندرون خبر گویند

ز حال عُروه و عَفرا و حال دَعد و رُباب

به شش دلیل طرب مجلس تو خرّم باد

به نای و بربط و تنبور و طبل و چنگ و رباب

همیشه تا که به وصف اندرون مجرّه بود

چو جوی شیر و فلک چون زمردین دولاب

سر عدوت چو دولاب باد گرداگرد

دو جوی خون به‌ رخش پر ز درد و حسرت‌ و تاب

بنان تو گه بخشش مُقَسّمُ الارزاق

نهان تو گه کوشش مفتح الابواب

سرای مادح تو چون خزاین مَلِکان

ز بَدره‌های زر سرخ و رزمه‌های ثیاب

شمارهٔ ۲۵

بر ماه لاله ‌داری و بر لاله مشک ناب

در مشک حلقه‌داری و در حلقه بند و تاب

میگون لب است و مغزم از آن می پر از خُمار

گلگون رخ است و چشمم از آن‌ گل پر از گلاب

خصم من است زلفش وگر نیست پس چرا

دارد حلال خونم و دارد حرام خواب

از آب روی اوست همه آتش دلم

کس دیده آتشی‌که بود قوتش به آب

او ساکن دل است و خراب است مسکنش

آسوده ساکنی است‌ که شد مسکنش خراب

جستم ز راه عشق و ببستم ره خطا

جستم مدیح میر وگشادم در صواب

میر بزرگوار عبیدالله آن که هست

در ملک شه موید و در دین حق شهاب

و‌حی است آفرینش و آن وحی را مدام

هفت اخترند کاتب و هفت آسمان کتاب

اندر حریم دولت او جای ساخته است

در چشم خویش بچهٔ ‌گنجشک را عقاب

گر بر غراب همت او سایه‌گسترد

طاوس‌وار جلوه دهد خویش را غُراب

ایمان و کفر گشت‌ گل مهر و کین او

کان اصل راحت آمد و این مایهٔ عذاب

زو مهر او طلب‌که به‌دنیا و آخرت

دولت دهد مرادت و ایزد دهد ثواب

انگشت او زبان شد و جود اندرو سخن

زر هست از او سوال و همه خلق را جواب

جامی ز سیم پاک فرستاد نزد من

پر عود خام و عنبر سارا و مشک ناب

یک شکل او مدور و یک شکل او دراز

چون پاره پاره ابر سیه پیش آفتاب

گفتی که هست عارض سیمین دلبرم

در زیر زلف بسته از او بر قصب نقاب

پیروزه روی موم بیاراسته به مهر

مهری شریف تر ز دعاهای مستجاب

کردم بدین کرامت بر جود او ثنا

خوردم بدین لطافت بر یاد او شراب

روشن شد از مدایح او طبع من چنانک

چرخ از ستاره و صدف از لؤلؤ خوشاب

توفیق خواستم ز خداوند تا کنم

در ‌شیب‌ شکر نعمت و احسا‌نش چون شباب

تا قبله سازم آنجا کاورا بود عنان

تا کعبه سازم آنجا کاو را بود رکاب

در حلم و جود باد درنگ و شتاب او

تا خاک را درنگ بود باد را شتاب

از همتش به اهل معالی رسیده باد

اِنعام بی‌نهایت و اِحسان بی‌حساب

شمارهٔ ۲۶

به فال فرّخ و عزم درست و رأی صواب

سفر گزیدم و کردم سوی رحیل شتاب

نماز شام که از شب نقاب بست هوا

رسید نزد من آن آفتاب مشک نقاب

روان او شده بی‌بند و جَعد او پُربند

میان او شده بی‌تاب و زلف او پُر تاب

به شاخِ سِدره به رغم شکوفهٔ بادام

همی فشاند ز بادام لؤلؤ خوشاب

همی‌کشید و همی‌کند او چو دلشدگان

زگل بنفشه و سنبل به ‌فندق از عنّاب

به مهرگفت مراکای شکسته بیعت من

سفرگزیده به عزم درست ورای صواب

اگر دل تو به تحقیق جایگاه وفاست

دلم متاب و ازین جایگاه روی متاب

هر آن‌کسی که نباشد به‌شهر و خانهٔ خویش

بود غریب وکشد نوحه بر غریب غراب

مشو ز خانه جدا و مجوی رنج سفر

که کس نخواهد و نگریزد از اُ‌ولوالالباب

جواب دادم و گفتم ز بهر رفتن من

تو را بسی سخنان رفت‌، گوش‌دار جواب

تو تشنه‌ای و منم چون سراب و معلوم است

که تشنه را نبود هیچ فایده ز سراب

وداع کن که هم‌اکنون که من بخواهم رفت

گسسته دل ز نشابور و صحبت احباب

مراست شکر و تو را صبر کردگار دهد

مرا به شکر جزا و تو را به صبر ثواب

بگفتم این سخن و در برش ‌گرفتم تنگ

قضا میان من و او ز هجرکرده حجاب

بدان قضا چو رضا دادم اندر آن ساعت

نشستم از بَرِ دیو جهنده همچو شهاب

گه شتاب چو صَر‌صَر ‌گه درنگ چو کوه

گه فراز کبوتر گه نشیب عقاب

تکاور شَبه رنگ و به شب زمین پیمای

شبی‌ که بود ز قطرانش‌ مَعجَر و جُلباب

زمانه توسن هامون ‌گرفته در سنبل

هوا حواصِل‌ گردون نهفته در سنجاب

زمین چو غالیه‌ای بیخته بر او زنگار

فلک چو آینه‌ای ریخته بر او سیماب

چو آهنین سپری چرخ درکف برجیس

بر آن سپر چو یکی‌ کوکبه ز نقرهٔ ناب

به‌جای خانه و آواز عود دشت و جبل

به‌جای نقل و می ناب شوره و شوراب

ستارگان چو درم ها زده ز نقرهٔ سیم

سپید و روشن‌ گردون چو دکّهٔ ضَرّاب

فلک چو آب شمر ایستاده و مریخ

چنانکه شعلهٔ آتش بود میانهٔ آب

بسیط چرخ چو میدان سبز و زهره چو گوی

چگونه گویی کرده به زغفرانش‌ خَضاب

سپهر چون کف قلّاب و اندرو کیوان

بگونهٔ درمی قلب در کف قَلاّب

چو بحر ژرف سپهر و چو لنگری زرین

فتاده در بن بحر آفتاب روشن تاب

ز اوج خویش عَطارُد چنان نمود همی

که از عقیق یکی مهره درکف لعاب

مه چهارده جون آسیای سیمین بود

سپهر گردان همچون زمرّدین دولاب

فلک چو مسجد و ماه دو هفته چون قندیل

بَناتِ نَعش چو منبر، مَجَرّه چون محراب

سپهر گفتی چون لاژورد تقویم است

مَجَّره جدول تقویم و مه چو اُ‌صْطُرلاب

مثال پروین گفتی که شاخ طوبی بود

مثال جوزا مانند سیمگون اَکواب

بهشت بود سپهر و مجرّه جوی بهشت‌

بزرگ و خُرد کواکب کواعبِ اَتراب

ستور من به‌چنین شب همی سپرد رهی

رهی خوش و سبک آهنگ و بی‌بلا و عِقاب

نه بیم ژالهٔ برف و نه ترس باد سموم

نه هول دزد کمین و نه سهم غول و ذِئاب

ز بس‌کَلاب و مزارع ز بس شبان و رمه

پر از خروش خروس و پر از نفیر کلاب

ز لاله گفتی شنگرف‌گون شده است جَبَل

ز سبزه‌گفتی زنگارگون شدست تراب

هزار نافه ز هر بقعه‌ای‌ گشوده صبا

هزار عُقده به هر منزلی‌ گسسته سحاب

مرا شتاب گرفته به‌ حضرت شرفی

چو حاجیان که نمایند سوی کعبه شتاب

به‌ گوش دل ز سعادت همی شنیدم من

که حضرت شرف‌الملک هست حُسن مآب

امین حضرت ابوسعد کز سعادت او

فزوده حشمت اسلاف و دولت اَعقاب

بزرگ بار خدایی که رسم و سیرت اوست

فَذلک خرد اندر جریدهٔ آداب

ستوده خصلت و نیک اخترست در هر فن

بلندهمت و نام‌آورست در هر باب

کجا زبان و بنانش بیان کنند سخن

سخنور اندر باید شدن سوی کُتّاب

حساب دانش او راکرانه پیدا نیست

اگرچه ملک زمین را به دست اوست حساب

ز نقش خامهٔ او هست استواری ملک

چو استواری اعضای مردم از اعصاب

ز بهر خیمهٔ بختش به عالم عِلُوی

هم از فلک فلکه است و هم از نجوم طناب

نشاط خلق جهان از ثیاب و زر باسد

نشاط اوست ز خواهندگان زرّ و ثیاب

اگر قیاس کنی پیش چشم همت او

چه گنج خانهٔ قارون چه نیم پرّ ذباب

اَیا کریمی ‌کاندر حریم دولت تو

ندیم غُرمْ شود شیر شرزه اندر غاب

کسی که با تو به میدان فضل بازد گوی

همی دَوَد دل او همچو گوی در طَبْطاب

بسا کسا که همی لاف زد ز درگه خویش

به درگه تو کنون خَرّ راکعاً وأناب

در آن وطن که ز ارباب عقل انجمن است

تویی به حجت تحقیق سَیّدالالباب

ز توست مَفخرِ احرار و سروران عَجَم

چنان کجا که رسول است مَفخَرُالاعراب

ز کافیان جهان هر که یافته است به حق

هم از خلیفه لقب هم ز شهریار خطاب

ز تاب خشم تو رگهای دشمن اندر تن

ز هم گسسته شود همچو توزی از مهتاب

ثنا و شکر تو دارد همی به بسم‌الله

هم افتتاح کلام و هم ابتدای کتاب

همیشه محتشمان را به رای روشن توست

به نزد شاه و وزیرش قبول و رونق و آب

از آن ‌گروه یکی را چو رای تو نبود

نه از مخاطبه‌اش رونق است و نز القاب

که یار علت ‌کین تو دل ضعیف بود

نه از قَرَنفل سودش بود نه از جلّاب

مخالفان تو را در مصافگاه اجل

همیشه هست به‌ شمشیر مرگ ضرب رقاب

فراق حضرت تو جان من بفرسودست

گواست بر دل من بنده ایزد وهاب

به‌جان تو که درو هیچگه نبود مرا

فراغتی ز شراب و کباب و چنگ و رباب

رباب نالهٔ من بود و چنگ قامت من

سرشک من چو شراب و دلم به سان‌کباب

همه ثنای تو گفتم به وقت بیداری

همه لقای تو دیدم چو بودم اندر خواب

سپاس دارم از ایزدْ کنون که شاد شدم

بدین همایون بیت و بدین مبارک باب

گذشته رفت و زین پس مرا نخواهد بود

ز خدمت تو فراق و ز حضرت تو ذِهاب

همیشه تا که مصیب و مصاب در عالم

همی بود ز قضای مُسَبّبُ الاسباب

موافقان تو باشند شادمان و مُصیب

مخالفان تو باشند مستمند و مصاب

تو را مباد تهی از چهار چیز دو دست

ز کِلک و خاتم و زلف نگار و جام شراب

شمارهٔ ۲۷

شدست باغ پر از رشته‌های در خوشاب

شدست راغ پر از توده‌های عنبر ناب

به باغ و راغ مگر ابر و باد داشته‌اند

به توده عنبر ناب و به رشته درِّ خوشاب

چمن شدست چو محراب و عندلیبب همی

زَبور خواند داود وار در محراب

هوا ز ابر جو پوشید جوشن و خُفتان

ز عکس خویش کمان کرده مهر روشن تاب

سرشک ابر گلاب و شکوفه کافور است

جو صَندل است به جوی و به فَرغَر اندر آب

هنوز ناشده طبع جهان به‌ غایت گرم

معالج است به کافور و صندل است و گلاب

ز غنچهٔ‌ گل و از شاخ بید باد صبا

زُمّردین پیکان کرد و بُسَّدین نشّاب

میان سبزه نگر برگ لالهٔ نُعمان

میان لالهٔ نُعمان نگر سرشک سحاب

یکی چنانکه به زنگار برزنی شنگرف

یکی چنانکه به شنگرف برزنی سیماب

همی شود مَطَر اندر تُراب مروارید

به فعل و طبع نگر چون صدف شدست تراب

همی ز سیل بهاری شود سراب چو بحر

چنانکه بحر شود پیش جود خواجه سراب

غیاث دولت سلطان قوام دین رسول

نظامِ مُلک جهان سَیِّدِ اولوالالباب

وزیر شاه زمن سید زمانه که هست

به داد و دانش و دین چون پیمبر و اصحاب

بزرگوار وزیری که دست همت او

ز روی دولت و اقبال برگرفت -‌اب

حساب ملک جهان‌ گرچه زیر حلقهٔ اوست

برون شدست هنرهای او ز حد حساب

شهاب هست به لون و به شکل چون قلمش

فلک به قوّت آن دیو را زند به شهاب

حوادث فلکی در برابر نظرش

چنان بود که قصب‌ در برابر مهتاب

وزارت از قدم او فزود قیمت و قَدر

کفایت از قلم او گرفت رونق و آب

شتاب چرخ کجا عزم اوست هست درنگ

درنگ خاک کجا عزم اوست هست شتاب

اگرچه پست‌ کند کوه پیل مست به یشک

وگرچه ریزه کند سنگ شیر شرزه به‌ ناب

ایا گزیده چو طاعت به‌ روزگار مُشیب

آیا ستوده چو نعمت به‌ روزگار شباب

ز توست تا گه آدم جلالتِ اَسلاف

ز توست تا گه محشر سعادت اعقاب

دو دست بُخل ز جود تو بر شدست بلند

دو چشم جور ز عدل تو ‌در شدست به خواب

همیشه اسب نشاط تو هست در ناورد

همیشه تیر بقای تو هست در پرتاب

شود به امن تو آهو به ره ندیم هژبر

شود به فر تو تیهو به چَه‌ْ قرین عقاب

نه کوه حلم تو را دیده هیچکس پایان

نه بحر جود تو را دید هیچ کس پاباب

مگر که مهر تو ایمان شدست و کین تو کفر

که مهر و کین تو بر خلق رحمت‌ است و عذاب

بر آب دیده سر دشمنت همی‌ گردد

بلی چو دیده بود رود سر بود دولاب

ز رای توست صلاح و صواب عالم را

چو رای تو نبود کی بود صلاح و صواب

تویی مجیب و همه خلق سائلان تواند

مباد منقطع از عالم این سوال و جواب

سرای پردهٔ فرمان و ملک خسرو را

به شرق و غرب کشیدست همت تو طناب

به سوی غرب سبک کرده بود پار عنان

همی‌ گران کند امسال سوی شرق رکاب

همی ز جیحون امسال بگذرد بر فتح

چنانکه پار گذشت از فرات و دجله ز آب

چو ژرف درنگریم از ضمیر و فکرت توست

فتوح او به جهان اندرون شگفت و عجاب

مگر جهان فلک است و فتوح شاه نجوم

ضمیر و فکرت توست آفتاب و اصطرلاب

سخن دراز چه باید که دین و دنیا را

دو بیت کرد قضای مسبب‌الاسباب

یکی است بیت که از همت تو دارد وزن

یکی است بیت که از دولت تو دارد باب

ز اهل شعر و ادب هرکجا نکو سخن است

تویی مصنف شعر و مولف آداب

همی کنند ثنای تو افتتاح کلام

همی کنند مدیح تو ابتدای کتاب

مرا مدیح تو تفسیر آیت دین است

چه آیت! آیت طوبی لهم و حسن مآب

ز آفرین تو آراسته است دیوانم

درین جهان به ثناء و در آن جهان به ثواب

همیشه تا که حدیث معاشران جهان

همی ز چنگ و رباب‌ است و از شراب و کباب

دل و سرشک و قد و ناله ی حسود تو باد

همیشه همچو کباب و شراب و چنگ و رباب

ز کردگار به توفیق باد بر تو سلام

ز روزگار به اقبال باد بر تو خطاب

خراب کردهٔ هر کس تو کرده‌ای آباد

مباد تا ابد آباد کردهٔ تو خراب

خجسته بادت و فرخنده جشن نوروزی

موافقانت مصیب و مخالفانت مصاب

شمارهٔ ۲۸

آفتابی را همی ماند رخش عنبر نقاب

هیچکس دیدست عنبر را نقاب از آفتاب

گر نقاب آفتاب و آسمان شاید ز ابر

آفتاب دلبران را شاید از عنبر نقاب

ساحر و عطار شد زلفش که هر چون بنگرم

پیشه دارد سِحر صِرف و مایه دارد مشک ناب

زآنکه خَمّ جَعْد او پشت مرا دارد به خَم

زانکه تاب زلف او جان مرا دارد به تاب

ظلم کردست آنکه اندر جعدش آوردست خم

جور کردست آنکه اندر زلفش افکندست تاب

آب رویش هر زمان اندر دلم آتش زند

تا دلم بر آتش هجران او گردد کباب

من چو خواهم کرد فریاد آب از آتش برکشم

او چو خواهد خورد تشویر آذر افروزد ز آب

کار صبر من شد از تیمار زلف او ضعیف

جای خواب من شد از وسواس چشم او خراب

صبر من بشکست آری بشکند تیمار صبر

خواب من بگسست‌ آری بگسلد وسواس خواب

زان نهفته در شکر بار تو در یاقوت سرخ

چشم ‌من ‌همچون ‌سحاب ‌و لعل‌ باران چون سحاب

گر به چشم اندر سرشکم لعل‌گون شد باک نیست

در دلم مدح خداوند است چون درّ خوشاب

نصر میر مومنین پروردگار ملک و دین

ملک سلطان را مؤیّد دین یزدان را شهاب

آن خداوندی که بر آرامگاه دولتش

ره به دستوری همی یابد دعای مستجاب

مَرْکَب اقبال او را در چراگاه بقا

عِقد و خَلخال همه حوران عِنان است و رکاب

رای او را هست‌گویی از بلندی و ضیاء

هم به گردون اتصال و هم به‌خورشید انتساب

حلم‌ او ‌دادست گویی خاک هامون را درنگ

جود او دادست گویی دور گردون را شتاب

اختر فرزانگی را با دلش هست اقتران

لشکر آزادگی را با کَفَش هست اِقتراب

حضرت او تا بود اعیان ملت را مآل

مجلس او تا بود ارکان دولت را مآب

ملت پیغمبری هرگز نیابد اِنقطاع

دولت شاهنشهی هرگز نبید انقلاب

آفتاب از آسمان در بُرج پیروزی رسید

سجده برد ایوا‌نش را حتی توارَت بِا‌لحجاب

پیش کیکاووس اگر بودی چو تو یک محتشم

هرگز از توران به ایران نامدی افراسیاب

ای مؤثر در همه کس همچو اَ‌جرام سپهر

ای ‌گرامی بر همه‌ کس همچو ایّام شباب

حق‌گزاری همچو آب و کامکاری همچو باد

سرفرازی همچو آتش بردباری چون تُراب

ذوالفقار بوتراب از آسمان آمد به‌زیر

هست گویی کلک تو چون ذوالفقار بوتُراب

از توکافی تر نبیند هیچکس در هیچ فن

وز تو عاقل تر نیابد هیچکس در هیچ باب

مرد اگرچه فضل دارد عاجز آید با تو هم

باز اگر چه صید گیرد عاجز آید با عُقاب

درگناه و در نیاز از توست هرکس را سؤال

زانکه جز بخشایش و بخشش نفرمایی جواب

آهن دولت تو را نرم است و هستی زین سبب

همچو داود پیمبر صاحب فَصلُ‌ا‌لخِطاب

در حساب عمر تو گردون تفاریقی نبشت

کان تفاریقش فذلک دارد از یوم‌الحساب

تا مرا مهر تو همچون خون به‌ رگ‌ها شد درون

از مشام من به ‌جای خوی همی آید گلاب

هست و خواهد بود از مدح و ثنای تو مرا

اندرین گیتی بزرگی و اندران گیتی ثواب

تا مصیب‌است آنکه بر فرقش همی پرد همای

تا مصاب است آن‌که بر مرگش همی غُرّد غُراب

نیکخواهت باد بر نعمت مهنا و مصیب

بدسگالت باد در مِحنت مُعزّا و مصاب

در دو دست تو دو چیز دلگشای جانفزا

در یکی زلف بتان و در یکی جام شراب

شمارهٔ ۲۹

ماه است جام باده و شاه است آفتاب

سیارگان سپاه و فلک مجلس شراب

بر دست شهریار نهادست جام می

چون گوهر گداخته بر دست آفتاب

شاهی که پیش از آدم و دیدار آدمی

دولت همی نمود به‌دیدار او شتاب

صاحبقِران عدل که گردون به‌صد قِران

چون او نیاورد ملکی مالک الرقاب

ای داوری که چون بنشستی به تخت ملک

کردی ز نصرت و ظفر و فتح‌، فتح باب

بی‌دولت بلند تو عالم خراب بود

آباد شد به دولت تو عالم خراب

یک خطبه بی‌خطاب تو اندر جهان‌ کجاست

در هیچ خطبه‌ای نسزد جز تو را خطاب

گر بر تذرو سایهٔ عدل تو اوفتد

پیش تذرو سجده کند هر زمان عقاب

خدمت‌کند عنان و رکاب تورا فلک

چون دست در عنان زنی و پای در رکاب

آواز کوس تو چو سوی آسمان رسد

لبیک و مرحبا بود از آسمان جواب

تدبیر تو به تیر تو ماند از آن‌ کجا

هرگز نشد ز شست تو یک تیر ناصواب

پیش تو زرّ ناب چو دشمن شدست خوار

زان است روی دشمن تو همجو زرناب

رنج آمدست در دو جهان قسم دشمنت

اینجا کشید محنت و آنجا کشد عذاب

ایزد دعای سوختگان را بود مجیب

پس چون دعای دشمن تو نیست مستجاب

شاها تو را خدای به شاهنشهی و عدل

امروز داد دولت و فردا دهد ثواب

تعبیر خواب خویش سعادت کند همی

هر خسروی که روی تو بیند همی به خواب

زین پیش چهرهٔ طرب اندر نقاب بود

از باده خوردن تو برون آمد از نقاب

بفزود ملک را ز نشاط تو آب و قدر

چون چشم را ز روشنی و چشمه را ز آب

زاندیشهٔ ستایش تو خاطر رهی

همچون صدف شدست بر از لؤلؤ خوشاب

تا گل نشان‌ کند به چمن بر همی صبا

تا درفشان‌ کند به سمن بر همی سحاب

تا روی نیکوان بود از قطره‌های خون

چونانکه برچکد به‌گل سرخ برگلاب

فارغ مباد دست تو از جام پر نَبیدْ

خالی مباد بزم تو از چنگ و از رباب

بر هرکه دشمن تو بود کام دل‌بران

بر هر چه همت تو بود کام دل بیاب

تا آسمان بماند با آسمان بمان

تا مشتری بتابد با مشتری بتاب

شمارهٔ ۳۰

نرگس پرخواب او از چشم من بردست خواب

سنبل پر تاب او در پشتم آور‌دست تاب

چشم‌من‌پرخواب‌ازآن شد پشت‌من پرتاب ازاین

وین دو حال از هر ‌دو پنداری همی بینم بخواب

آن چو سَحّاران اگر پیشه ندارد سِحر صرف

وین چو عَطّاران اگر مایه ندارد مشک ناب

چیست‌چندان رنگ‌وزرق ازسِحر آن برمشتری

چیست چندان رنگ و بوی از عطر این بر آفتاب

گر میان عاشق و معشوق هنگام طرب

شرم و حشمت را شراب از پیش بردارد حجاب

خویشتن را در حجاب شرم و حشمت‌تُرک من

بیشتر پوشد همی چون بیشتر نوشد شراب

راست پنداری‌که کافور وگلاب است ای شگفت

چون شکفته‌ عارضش خوی‌ گیر‌د از شرم‌ و عتاب

من دلی ‌دارم ز عشقش گرم و پیش او شوم

تا مگر بنشاند این گرمی به کافور و گلاب

وصف خوبان را به چشم اندر خیال روی او

چون مه اندر آینه است و چون ستاره اندر آب

گر خیال او نه ماه است و ستاره پس چراست

نور او آسان نمای و وصل او دشوار یاب

عاشقان را گر وصال و صحبت آن ماهروی

خوشترست از عمر و مال و تندرستی و شباب

عاقلان را از وصال و صحبت او خوشترست

خدمت سلطان اعظم خسرو مالک رقاب

کعبهٔ محمودیان و قبلهٔ مسعودیان

فخر سلطانان علاء دین و دنیا بوشهاب

بادشاه تاجور بهرامشاه نامور

آنکه از نامش بزرگی یافت القاب و خطاب

آنکه او را هست ابراهیم بن مسعود جد

وانکه او را هست مسعو‌دبن ابراهیم باب

رسم او چون رسم محمودست جد جد او

بت‌پرستان کشتن و بتخانه‌ها کردن خراب

آن‌که اندر دولت او مستجاب آمد دعا

برتر آمد دولت او از دعای مستجاب

پیش تیغ او نقاب از روی بگشاید ظفر

چون ز گرد رزم بر روی هوا بندد نقاب

از غراب آموخت رفتن دشمنش در ز‌یر بند

زانکه بودش مرغوای بد ز آواز غراب

شد کباب از خنجر او بدسگالان را جگر

هرکجا خنجر بود آتش جگر باشد کباب

بر زمین هند و سِند از هیبت شمشیر او

شیر غرنده نگردد یک زمان غایب ز غاب

کرد خالی عدل او زاولستان از اضطرار

کرد صافی تیغ او هندوستان از اضطراب

زانکه دارد بی‌فساد و بی‌خیانت ملک خویش

محتسب در ملک او شد بی‌نیاز از احتساب

گرچه میراث آمد او را شاهی از جد و پدر

آلت شاهی به نفس‌ خویش کرده است اکتساب

خیمهٔ اقبال او را بر سپهر لاژورد

هم بساط ‌است از مَجَرّه، هم طناب ‌است از شهاب

کان یکی باشد سپید و پهن چون سیمین بساط

واندگر باشد دراز و زرد چون زرین طناب

در وفا و شکر او از بُست تا اقصای هند

یک‌دلند و یک‌زبان خرد و بزرگ و شیخ و شاب

کرده اند اوصاف او را افتتاح هر کلام

کرده‌اند اخبار او را ابتدای هرکتاب

ای مبارک خسروی‌کز عدل تو یابد امان

سینه دُرّاج و کبک از چِنگَل باز و عقاب

خلق را بهتر غنیمت‌ عدل توست از بهر آنک

آشتی دادست عدل تو غَنَم را با ذِئاب

ملک و عمرت را چه باک ازکید و مکر دشمنان

کوه و دریا را چه باک از سایهٔ پر ذُباب

شیر پر دل راکند فر جبین تو جبان

خصم مخطی راکند رای مصیب تو مصاب

آهن پولاد با عزمت ندارد محکمی

آذر خَرّاد با خشمت ندارد التهاب

بهره از طبع تو گیرد، زان سبک باشد هوا

مایه از حلم تو یابد زان‌گران باشد تراب

چرخ اگر جانی نبودی شمس اگر گفتی سخن

شیر اگر سُخره نبودی بحر اگر بودی خوش آب

از علا و نور و از سهم و سخا با هر چهار

گر تورا مانند و همتا کردمی بودی صواب

این صفت هرگز نباشد دلپسند از هیچ روی

وین سخن هرگز نباشد دلپذیر از هیچ باب

زانکه چرخ و شمس و شعر و بحر در جنب تو اند

چون‌ زمین‌ و چون‌ سُها و چون گوزن و چون سراب

گاه رعد از بهر تیغ تو زند بر برق بانگ

گاه برق از بهر جود تو بخندد بر سحاب

برق با جود تو گویی ابر را گوید مبار

رعد با تیغ تو گویی برق را گوید متاب

آنچه در هیجا تو کردستی به شمشیر و به تیر

پیل نتواند بی‌شک و شیر نتواند به‌ناب

نام تو مد‌روس کرد آوازهٔ اسفندیار

ذکر تو منسوخ کرد افسانهٔ افراسیاب

فتح را چون بر د‌ر غزنین سبک کردی عنان

رزم را چون بر لب سیحون‌گران کردی رکاب

از ملک تایید بود آغاز رزمت را مدد

وز فلک لبیک بود آواز کوست را جواب

جوش بود از جیش تو د‌ر سومنات و مو‌لتان

گرد بود از رزم تو در پنجشیر و اندراب

پای پیلان را ز مغز حاسدان کردی طلی

موی اسبان را به ‌خون دشمنان کردی خضاب

معجز موسی است ‌گفتی ر‌مح تو گاه طعان

دست بویحیی است ‌گفتی تیغ تو گاه ضِراب

آن یکی را ‌در جبین جاودان جستی سنان

وین دگر را از روان راویان ‌کردی قراب

چون نبود اندر خور باران رحمت دشمنت

بر سرش بارید شمشیر تو باران عذاب

روح بی‌ جسمش معذّب شد به‌ زندان سَقَر

جسم بی‌روحش مُنَقَّط شد به دندان گلاب

در هزیمت شد کسی بیچاره و مسکین بماند

نیزه در دستش عصا گشت و کماندانش جراب

او ندامت خورد و عمرش اوفتاد اندر نهیب

او هزیمت ‌گشت و مالش اوفتاد اندر نهاب

معصیت در کین توست و طاعت اندر مهر تو

دوستانت را ثواب و دشمنانت را عقاب

آفرین بر بارهٔ آهو تک شبرنگ تو

آنکه در اعجاز رفتارش بود عجز دَواب

گاه جستن برق را با او نباشد هیچ زور

گاه رفتن باد را با او نباشد هیچ تاب

گردن ماهی بساید چون ازو خواهی درنگ

دامن صَرصَر بگیرد چون ازو جویی شتاب

شهریارا، گرچه از انعام تو هنگام مدح

شاعران را هم ذَهَب تشریف باشد هم ثیاب

دوست تر دارد معزی از ثیاب و از ذ‌هب

خاک پای قاصدانت در ایاب و در ذهاب

تاکه از لفظ سما باشد سمو را انشقاق

تاکه از بحر هزج باشد رجز را انشعاب

انشقاق و انشعاب یُمن و یُسر اندر جهان

از یمین و از یسارت باد تا یوم‌الحساب

تا چمن پژمرده گردد د‌ر مه کانون و د‌ی

تا هوا تفسیده گردد ‌در مه ایلول و آب

سال و مه باد از نَوالت بندگان را آب و نان

روز و شب باد از قبولت بندگان را جاه و آب

در مَظالِم ملک را توقیع تو حَبلُ‌المتین

در ضیافت خلق را احسان تو حُسن المآب

سوی کیوان رفته از میدان و از ایوان تو

نعرهٔ‌کوس و تبیره نالهٔ چنگ و رباب

خون خصم و آب رز د‌ر خنجر و در ساغرت

همچو در مینا و لؤلؤ لعل و یاقوت مُذاب

شمارهٔ ۳۱

منت ایزد را که روشن شد ز نور آفتاب

آسمان دولت و ملک شه مالک رقاب

از ‌خراسان آفتاب آید همی سوی عراق

از عراق آمد کنون سوی خراسان آفتاب

آفتابی بر سپهر فضل صافی از غبار

آفتابی در بروج سَعد خالی از حجاب

آفتابی اختیار دولت صاحب قِران

آفتابی افتخار ملت صاحب کتاب

سَیّد ‌نیا معین دین پیغمر که هست

همچو داود پیمبر صاحب فصل‌الخطاب

صاحب عادل نصیر دولت عالی که هست

حمد و نُصرت را ز نام و کُنیتِ او انشعاب

صدر عالم قبلهٔ اولاد آدم کز شرف

پیش از آدم بود عالم را به عدل او شتاب

با رسوم او جهان از یاد بگذارد همی

آنچه از فخر و شرف دیدست از صدر و شهاب

کار گیتی چون مُفَوّض کرد شاهنشه بدوی

حال گیتی استقامت یافت بعد از انقلاب

هست شاهنشاه صاحب دولت و صاحب قِران

رای صاحب دولت و صاحب قِران باشد صواب

مستجاب آمد دعای خلق در ایام او

تا ز رفعت قدر او شد چون دعای مستجاب

گر منوچهربن ایرج را چنو بودی وزیر

ملک ایران کی گرفتی مدتی افراسیاب

باش تا در راه درگاهش سبک گردد عنان

باش تا سوی شهنشاهش گران گردد رکاب

باش تا از راه امر و نهی بگشاید گره

باش تا از روی حل و عقد بگشاید نقاب

باش تا مُسْتَقْبَلان آیند پیش موکبش

آرزومند قبولش امتی از شیخ و شاب

سروران دولت او سرکشیده بر فلک

کافیان خدمت او رخ نهاده بر تراب

ای مبارک ابر رحمت‌، بر همه‌ گیتی ببار

ای همایون بدر دولت‌، بر همه عالم بتاب

در کفایت نام جوی از پادشاه نامجوی

در وزارت کامیاب از پادشاه کامیاب

مدت سی سال در ملک سلاطین کرده‌ای

منت شاهان و شکر رادمردان اکتساب

کدخدایی کن خداوند جهان را مدتی

تا جهان خالی کنی از اضطرار و اضطراب

دولت سلطان محمد گر ز تو ترتیب یافت

ملک سلطان سنجر اکنون از تو یابد جاه و آب

آهوان را گر ز دندان کِلاب آفت رسید

ور بود آشوب میشان را ز دندان ذِئاب

میش و آهو هر دو از عدل تو اکنون ایمند

هم ز چنگال ذِئاب و هم ز دندان کِلاب

در مسالک نیست با امن تو رسم بدرقه

در ممالک نیست با امن تو جای احتساب

عفو تو چون چیره گردد آب از آتش برکند

خشم تو چون تیز گردد آتش انگیزد ز آب

ور رسد پیغام تو یک راه سوی آسمان

مرحبا با حَبّذا از آسمان گیرد جواب

دوستان و دشمنانت را ز مهر و کین توست

در بهشت امید رحمت در سَقَر بیم عذاب

خُلد را بیند به خواب آن کاو تو را بیند به باد

بخت را بیند به یاد آن کاو تو را بیند به خواب

آسمان تا دامن محشر نبودی پایدار

گر به‌قدر تو نبودی آسمان را انتساب

تیر ترکان تو را پر عقاب آمد به کار

زان شرف شد در جهان شاه همه مرغان عقاب

حاتم و نعمان و مَعن امروز اگر پیدا شوند

هرسه راگاه جوانمردی نباشد با تو تاب

همت تو بشکند بازار ایشان همچنانک

مهر تابان بشکند بازار نور ماهتاب

بخت میمون تو چون بر هفت گردون خیمه زد

اختران بستند با تختت طناب اندر طناب

بند و زندان ساخت چون صاحب خبر کیوان پیر

تا کند در بند و زندان دشمنانت را عقاب

مشتری بر خیر و طاعت داشت در دنیا تو را

تا به خیر و طاعت از یزدان تو را باشد ثواب

بر مثال جنگیان مِرّیخ شد پرخاشجوی

تا به قهر بد سگالت برکشد تیر از قِراب

آفتاب از بهر آن تا تو ببخشی روز بزم

کرد سنگ خاره را پرگوهر و پر زرّ ناب

زهره شد چون مطربان رامش فزای ورودزن

تا زند هنگام رامش پیش تو چنگ و رباب

ای به نفس خویش تنها امتی همچون خلیل

مقبل فی کل فن، معجز فی کل باب

ای نیابت داده در علم و جوانمردی تو را

تا به خیر و طاعت از یزدان تو را باشد ثواب

عذر من بپذیر اگرچه هستم از تقصیر خویش

هم سزاوار ملامت، هم سزاوار عتاب

از وصالت ‌گشت فالم سعد چون فرّ همای

گر ز هجرت بود حالم تیره چون پر غراب

اندر این مدت که بودم من ز دیدار تو فرد

جفت بودم با رباب و باکباب و با شراب

بود اشکم چون شراب لعل در زرینه جام

ناله جون زیر رباب و دل چو بر آ‌تس‌کباب

شکر یزد‌ان را که روزی کرد ازین خدمت مرا

لذت خیرالمنال و راحت حسن‌المآب

تا مدیح تو همی‌گویم به‌هنگام ‌مشیب

گر ثنای تو همی گفتم به‌ ایام شباب

تا همی از مهر رخشان بر زمین باشد شعاع

تا همی از بحر جوشان بر هوا پاشد سحاب

مهر رخشان باد پیش رای تو همچون سها

بحر جوشان باد پیش دست تو همچون سراب

آنکه دل شادت نخواهد باد عیش او دژم

وان که آبادت نخواهد باد عمر او خراب

باغ اکرام تو را ریحان همه بو و لطف

ابر ا‌نعام تو را باران همه زر و ثیاب

روز و شب در خدمت تو ماه رویانی عجب

هر یکی را صنع یزدان دا‌ده شش چیز عجاب

چهرهٔ خوب و لب شیرین و بالای بلند

چشم مخمور و دهان تنگ و زلفین به تاب

باد با بخت تو سعدین فلک رااقتران

تا به یزدان بندگان را در سجودست ا‌قتراب

رای تو در دولت سلطان به هرکاری مصیب

دشمنان دولت از رای مصیب تو مصاب

تا گه محشر به توقیعات در دیوان شاه

کرده اقلام تو هفت اقلیم پر درّ خوشاب

شمارهٔ ۳۲

چون ز بُرج شیر سوی خوشه آمد آفتاب

شد به ابر اندر نهان «حتی توارت بالحجاب»

ابر شد مانند چشم عاشقان اندر سِرشک

مهر شد مانند روی دلبران اندر نقاب

آمد آن خیل بهاری را کنون وقت مَشیب

آمد آن فصل خزانی را کنون روز شباب

ماه مهر آویخت زرّین حلقه در گوش چمن

تا به حنّا کرد گلبن دست زنگاری خضاب

باغ رنگ بی‌نفس دارد ز بیم ماه دی

تودهٔ کافور سوده زان همی ریزد سحاب

کوه را بر تارک اکنون هست ترک از سیمِ خام

باغ را برگردن اکنون عِقد هست از زرّ ناب

آن یکی را داد ابر از رایت مصری ردا

وین دگر را داد باد از مُلحَم رومی ثیاب

هندوی گندا شدست اندر میان باغ ماغ

نقرهٔ خارا شدست اندر میان حوض آب

برق چون بنمود چهره آتش اندر شد به کوه

زاغ چون بگشاد دیده بلبل اندر شد به ‌خواب

گشت پنهان لالهٔ شنگرف‌گون در زیر برف

گشت پنهان سوسن کافورگون اندر رضاب

آن یکی چون بدسگال دولت صاحبقِران

واندگر چون دوستدار خسرو مالک رقاب

خسرو عادل ملک فخرالمعالی بوعلی

داور هوشنگْ هوش و شاه پیغمبر خطاب

آن که کمتر خادم او برتر از اسفندیار

وانکه کمتر چاکر او برتر از افراسیاب

از مبارک نام او دارد معالی اِنشقاق

وز مؤید بخت او دارد سعادت انشعاب

موکب اجلال او را آمد از شعرا لگام

خیمهٔ فرمان او را آمد از طوبی طناب

میش با شمشیر تیزش سر فرازد بر پلنگ

بره با فرمان عزمش چیره گردد بر ذئاب

خاک هامون با وجودش برتر از اوج زُحَل

گنج قارون پیش خودش کمتر از پر ذباب

بر امید ترکش او زودتر بالد خدنگ

بر فراق دشمن او زارتر نالد رباب

دشمنانش را ز غسلین است در دوزخ طعام

دوستانش را ز تَسنیم است در جنت شراب

از سراب آبگون کس را نباشد منفعت

زانکه اندر شاً‌ن بدخواهان او آمد سراب

جاه و حشمت نیست الا در همایون درگهش

همچنان لارَطب و یابس نیست الا در کتاب

گر چون او یزدان به همت آفریدی دیگری

آمدستی بی‌نیازی خلق را از اکتساب

ای خداوندی که هستی جعفری و لنگری

داری از جعفر ظفر تا روز محشر فتح باب

چون تویی باید که دارد حیدر کرار غم

چون تویی باید که دارد جعفر طَیّار باب

پادشاهان نامه و نام تو را بر سر نهند

تا به نام توست شاهی و شرف را انتساب

مرکب تو همچو آب و آتش و خاک است و باد

در نشیب و در فراز و در درنگ و در شتاب

بفکند باد سبک را چون سبک سازی عنان

بشکند کوه گران را چون گران سازی رکاب

چون بپرّانی عقاب و باشه و شاهین و باز

هر یکی را در سر ‌چَنگَل بود صیدی عِجاب

زهره باشد صید باشه تیر باشد صید باز

مهر باشد صید شاهین مه بود صید عقاب

نیزهٔ سندان گذار و تیر خارا خوار تو

هر دو چون تقدیر یزدان است در رفتن صواب

زان یکی روز سیاست سروران را اضطرار

زین دگر روز شجاعت خسروان را اضطراب

هست چوگان تو مانند شهابی تیز ر‌جم

وان مدور گوی تو مانند جرم آفتاب

کی ربایند از تو شاهان ‌گوی هنگام نبرد

تا تو داری روز میدان آفتاب اندر شهاب

ای همیشه پیش تدبیر تو شاهان چون عبید

وی همیشه پیش شمشیر تو شیران چون ‌کلاب

تاکه جود تو به قزوین نیست یک ساکن فقیر

تا که عدل تو به قزوین نیست یک مسکن خراب

با جوال گوهر و صندوق زر بیرون شود

هر که او آید به قزوین با عصا و با جِراب

با پدر بودم به هر بقعت مهنّا و مصیب

بی‌پدر گشتم به هر مجلس معزا و مصاب

خسروا، بودم در این بقعت غریب و نوسفر

بر غریب و نوسفر ناگاه غُرّان شد غراب

پشت چون پشت یتیم بی‌پدر در انکسار

چشم چون چشم غریب نوسفر ‌در انسکاب

بر وفایش بود دعوی از قضا و از قَدَر

نیست ‌کس را با قضا و با قدر جنگ و عِتاب

جندگیرم من حببباب عمر او پنجا و شش

نیست دیدارش مرا روزی الی یو‌م ‌الحساب

گر پسندی پیش تو خدمت‌کنم همچون پدر

کز پدر فرزند را نیکوتر آید انتساب

من رهی را بی‌همایون طلعت تو مدتی

دیده اندر چشم خون‌ گشت و دل اندر بر کباب

گر به خدمت قصد کردم‌ گفت د‌ربان بار نیست

ور فرستادم یکی مدحت ندادندم جواب

رنگ رخسارم به زردی بود مانند ذهب

زانکه جز حرمان ندیدم د‌ر ایاب و در ذهاب

بر امید دیدن تو هر شبی کردم دعا

آن دعا را دوش‌ کرد ایزد تعالی مستجاب

تا که جان دارم خداوندا بدین عالی بساط

بارم از دریای خاطر هر زمان دُرِّ خوشاب

دولت پاینده را گویم که اِسْجد و ا‌قْتَرب

گر بیابم اختصاصی بر بساط اقتراب

تا بود تأثیر گردون گه صلاح و گه فساد

بدسگالان تو را بادا عقاب بی‌ثواب

مهرگان آمد خداوندا به شادی بگذران

آفتاب عالمی بر جملهٔ عالم بتاب

شهر گیر و ‌در گشای و دین پرست و کین ستان

ملک ‌دار و ملک بخش و کام جوی و کام یاب

شمارهٔ ۳۳

اگر نشاط ‌کند دهر واجب‌ است و صواب

که کرد خسرو روی زمین نشاط شراب

رخ نشاط برون آمد از نقاب امروز

جو آتشی‌که مر او را زآب هست نقاب

اگر کسی صفت باده و پیاله کند

پیاله آب فسردست و باده آتش ناب

اگر چه آتش با آب ضد یکدگرند

به‌دست شاه موافق شدند آتش و آب

معزّ دین پیمبر مغیث امت او

شه ملوک زمین مالک قلوب و رقاب

شهی که داد خدایش بزرگوار سه چیز

ضمیر روشن و عزم درست و رای صواب

هنر ندارد قیمت مگر به سیرت او

صدف ندارد قیمت مگر به درّ خوشاب

سزد بقای دل و دولتش که چشم ستم

ز دولت و دل بیدار او شد اندر خواب

اگر زمانه سوالی کند که نصرت چیست

زمانه را ندهد جز به تیغ تیز جواب

فتوح همچو نجوم است و ملک همچو سیهر

ظفر منجم و شمشیر او چو اُسطرلاب

شدست تیغ وکف او در جحیم و نعیم

کز آن بلای نهیب است و زین امید ثواب

همی به‌تیغ اجل وهم او مخالف را

چنان زند که زند جرخ دیو را به شهاب

ایا ستودف صفت خسروی که درگه توست

جهان و خلق جهان را چو قبله و محراب

خراب بود جهان پیش ازین به‌دست ملوک

کنون به دست تو آباد شد جهان خراب

به فرّ عدل تو شد جای عندلیب و تذرو

همان زمین که بدی جای جغد و جای غُراب

بلند رای تو گوهر همی‌کند ز حَجَر

خجسته همت تو زر همی کند زتراب

برین حدیث شها شهر تو دلیل بس است

که از عمارت او یافت ملک رونق و آب

به دولت تو منجم بدو کشیده رقم

به همت تو مهندس برو نهاده طناب

سعادت ابدی کرده خاک او چو عبیر

عنایت فلکی کرده آب او چو گلاب

نوشته دست زمانه برو به خط قضا

حساب دولت و اقبال تا به روز حساب

نکرد هیچکس از جمع خسروان به درنگ

چنین وطن‌ که همی همتت‌ کند به شتاب

سحاب عدل تو بارنده شد برو نه عجب

اگر به عدل تو دیوار او رسد به سحاب

بساز شاها مانند این مبارک شهر

هزار شهر و زهر شهرکام خویش بیاب

همیشه تا که همی تابد آفتاب از چرخ

زتخت دولت‌ شاهی چو آفتاب بتاب

به شش دلیل طرب مجلس تو خرّم باد

به نای و بربط و تنبور و طبل و چنگ و رباب

به روزگار تو، ده شین بزرگ باد و عزیز

ز قدرت و ز قضای مُسبَّب الاسباب

شکار و شهر نو و شهریاری و شمشیر

شباب و شاب و شاهی و شکر و شعر و شراب

شمارهٔ ۳۴

ای زمین را رای تو چون آسمان را آفتاب

عزم تو عزم درست و رای تو رای صواب

شهریار شهرگیری پادشاه ملک بخش

خسرو معجز فتوحی داور مالک رقاب

تا پدید آمد در ایام تو تاریخ فتوح

در کتب مَدروس گشت افسانهٔ افراسیاب

دین و دنیا را تو کردستی پناه از اضطرار

ملک و ملت را تو دادستی امان از اضطراب

در تن هر شاه اوردست فرمان تو خم

در دل هر شیر شمشیر تو افکندست تاب

چون هوا بندد نقاب ازگرد عالی موکبت

روزگار از چهرهٔ اقبال بگشاید نقاب

هرکجا کوس تو آوازی دهد در شرق و غرب

از ظفر، لبیک یابد هم در آن ساعت جواب

مرکب تو همچو آب و آتش است و خاک و باد

در نشیب و در فراز و در درنگ و در شتاب

زو دل حاسد سبک‌ گردد سر ‌دشمن گران

چون سبک کردی عنان و چون گران کردی رکاب

عدل تو آب است ازین معنی که مخلوقات را

هرگز از عدل تو نگریزد چو نگزیرد ز آب

چون شود بیدار پیروزی کند تعبیر خویش

هرکه او یک شب خیال عدل تو بیند بخواب

فیلسوفان آفتاب و شیر خوانندت‌ که هست

طالع تو شیر و صاحب طالع تو آفتاب

کی تواند حاسدی با تو چَخَیدن خیر خیر

سایه بر ‌دریای چین چون افکند پر ذباب

غول و دیوست از قیاس‌ آنکس که باتو سرکشد

تیغ تو چون صاعقه‌ است و تیر تو همچون‌ شهاب

ای پسندیده چو نعمت ای ستو‌ده چون خرد

ای گرانمایه چو دولت ای گرامی چون شباب

ابر نعمت برکسی باردکه توگویی ببار

بدر دولت برکسی تابد که تو گویی بتاب

روز بهروزی‌ کسی بیند که توگویی ببین

گنج پیروزی‌ کسی یابد که تو گویی بیاب

ذوالفقار بوتراب اندر عرب گر مدتی

کافران را کشت و پنهان کرد کفر اندر تراب

هم بدان معنی کنون شمشیر گوهردار توست

در عرب و اندر عجم چون ذوالفقار بوتراب

بر تن و جان تو هر مومن دعا گوید همی

وان دعا در دولت تو هست وقتی مستجاب

طبع من بنده به اقبال تو چون دریا شدست

واندرو مدح و ثنای توست چون در خوشاب

هر چه آبادست بر روی زمین ملک تو باد

تا عدو را کالبد زیر زمین گردد خراب

باد دائم در دو دست تو دو چیز دلگشای

در یکی زلف بتان و در یکی جام شراب

شمارهٔ ۳۵

ای زلف و عارض تو به هم ابر و آفتاب

با بوی مشک و رنگ بَقَم ابر و آفتاب

بایسته آفرید و بدیع آفریدگار

هم زلف و عارض تو به ‌هم ابر و آفتاب

گه‌گه ز رَشک زلف تو و شرم عارضت

باشند جفت حسرت و غم ابر و آفتاب

از غم بود که گاه نهار و گه کسوف

دارند روی خویش دژم ابر و افتاب

در چهرهٔ بدایع اگر خصل ‌بشمرند

در پیش خط و خد تو کم ابر و افتاب

پس چون کنند گاه بدایع برابری

با خَط و خَدّ چون تو صنم ابر و آفتاب

در دست تو چو باغ اِرم ‌گشت و شهر عاد

چون شهر عاد و باغ ارم ابرو آفتاب

ساحر شدی مگر که نمایی همی به سِحْر

از رنگ و نقش عُقْده و خَم ابرو آفتاب

از برف و شَنْبلید کشیدند در غمت

بر موی و روی خلق رقم ابرو آفتاب

هرچند نادرست به هم برف و شَنْبَلید

آور‌ه‌اند هر دو به هم ابر و آفتاب

تو همچو آفتابی و اسب تو همچو ابر

دلها سپرده زیر قدم ابر و آفتاب

چون تو شوی سوار به‌خدمت همی شوند

اندر رکاب صدر عجم ابر و آفتاب

فرخ مجیر دولت عالی علی که هست

دست و دلش ز جود و کرم ابر و آفتاب

صَدْ‌ری که پیش هِمّت و احسان او شدند

از جملهٔ عبید و خدم ابر و آفتاب

بخت و قضا روند همی بر مراد او

چون بر مراد موسی و جم ابر و آفتاب

درگاه او حَرَم شد و هستند در طواف

چون حاجیان به گِرد حرم ابر و آفتاب

دارند بر فلک ز یمین و ضمیر او

رادیّ و روشنی به سَلَم ابر و آفتاب

با او به‌گاه بخشش اگر همسری‌ کنند

بر خویشتن کنند ستم ابر و آفتاب

آرند فوج‌ فوج به جنگ مخالفانش

از زنگ و ترک خیل و حشم ابر و آفتاب

خشک است و تیره شهر بداندیش او مگر

زان شهر باز شد به عدم ابر و آفتاب

وز بهر تخت تو ز پرند بنفش و زرد

بر آسمان زنند خِیَم ابر و آفتاب

با عدل او دریغ ندارند ظل و نور

در مرغزارها به غنم ابر و آفتاب

بی‌عدل او نه سایه دهند و نه روشنی

اندر اجم به شیر اجم ابرو آفتاب

ای زیر امر و نهی تو قومی که از شرف

دارند زیر قدر و همم ابر و آفتاب

هرگز به روزگار تو از سیل و از سموم

ننموده‌اند رنج و الم ابر و آفتاب

مولع‌ترند تا که وجود تو دیده‌اند

بر قطع قحط و منع ظُلَمْ ابر و آفتاب

گر دهر بی‌رضای تو روزی به‌کس دهد

زان ‌مکرمت خورند ندم ابر و آفتاب

باریدنی به شرط و شعاعی به‌ اعتدال

کردند قسم تو ز قسم ابر و آفتاب

اندر ازل به مصلحت روزگار تو

گویی که خورده‌اند قسم ابر و آفتاب

دارند روز بزم تو و روز رزم تو

بر دست و دیده آتش و نم ابر و آفتاب

چون در زمین معرکه دیدند ز آسمان

در موکب تو کوس و علم ابر و آفتاب

تیغ تو ابر بود و سپر آفتاب بود

کردند جنگیان تو خم ابر و آفتاب

گفتی عذاب صاعقه بار است و خصم سوز

از بلخ تا به‌کالف زم ابر و آفتاب

در باغ عمر خصم تو جستند مدتی

نه لون یافتند و نه شم ابر و آفتاب

در آب و در نبات به‌تاثیر فعل خویش

کردند نوش خصم تو سم ابر و آفتاب

ای ملک پروری که نیارند زد همی

بیش سخاو رای تو دم ابر و آفتاب

گر طبع و خاطر تو بدیدی طبایعی

نشناختی به وصف قدم ابر و آفتاب

در باغها به جود تو در تیر و در بهار

دینارگسترند و درم ابر و آفتاب

وز بهر بخشش تو کند آب و خاک را

بر در وزر دهان و شکم ابر و آفتاب

فرخ دوات و دست تو هست آفتاب و ابر

طرفه است جایگاه و قلم ابر و آفتاب

وین طرفه تر،‌که جان و دلم راگسسته‌اند

در زیر بار شُکر و نِعَم ابر و آفتاب

بردی به جود تیرگی از طبع من چنانک

از طبع روزگار هرم ابر و آفتاب

سودای مال هم تو بری از دماغ من

جون از مزاج دهر سقم ابر و آفتاب

بارنده شد زبانم و رخشنده خاطرم

گویی مراست در دل و فَمْ‌ ابر و آفتاب

تا آرزوی مرد کشاورز و گازرست

همواره ازپی تف و نم ابر و آفتاب

تا در خورند تربیت و نفع خلق را

از راه عقل و روی حکم ابر و آفتاب

شخص مبارک تو حکم باد درکرم

راضی شده به حکم حکم ابر و آفتاب

گفته تورا بشیر بشر چرخ و مشتری

خوانده تورا امام اُ‌مم ابر و آفتاب

مجلس‌گه شراب وکف ساغر تورا

خال آسمان و زهره و عم ابر و آفتاب

زایوان تو شنیده به‌شادی هزار عید

آوای زیر و نالهٔ بم ابر و آفتاب

شمارهٔ ۳۶

ز بسکه ماند دل و چشم من در آتش و آب

گشاده در دل و در چشم من بر آتش و آب

به نیک و بد ز دل و چشم من جدا نشود

چگونه باشد چشم و دل اندر آتش و آب

چرا دو عارض و چشم مرا مرصع‌ کرد

اگر به طبع نگشته است زرگر آتش و آب

از آن سبس که دلم در جوار خدمت اوست

شدست در دل و چشمم مجاور آتش و آب

اگر بشوید مر زلف را و خشک‌کند

شود ز زلفش پر مشک و عنبر آتش و آب

برآب و آتش اگر سایه افکند زلفش

شود ز شکلش مانند چنبر آتش و آب

علاحده رخ و سیمای اوست در زلفش

ز مشک دید کسی چون زره در آتش و آب

نویسم ار صفت هجر او به دفتر در

بگیرد از صفتش روی دفتر آتش و آب

دلم ز دلبر چون شاد و خوش بود که بود

نصب چشم و دل من ز دلبر آتش و آب

گر اشک و آهم پیدا شود بگیرد پاک

ز چشم و از دل من هفت‌ کشور آتش و آب

همیشه از دل و از چشم من به رشک آید

به قعر هاویه و حوض کوثر آتش و آب

بترسم از دم و آهم که سرد و خشک شوند

چو بر خلیل و کلیم پیمبر آتش و آب

اگر ز عشق دگرکس سپر بر آب افکند

من از فراق فکندم سپر بر آتش و آب

ز عشق کار بدان جایگه رسیده مرا

که پیش خواجه روم‌ کرده بر سر آتش و آب

خدایگانی کز تیغ او در آهن و سنگ

بود همیشه ز هیبت اثر در آتش و آب

اگر سیاست و انعام او ندیدستی

گه فروغ و گه سیل بنگر آتش و آب

ز خلق و خلقش اگر بهره‌ور شود گردد

هوا و خاک منیر و معطر آتش و آب

هوا و آتش و آب ار به کین او کوشند

شود کثیف هوا و مُکَدَّر آتش و آب

هواش جوی و میندیش ویشک پیل بکن

ثناش جوی و بنه روی بستر آتش و آب

از آن‌ کجا سپر مُلْکَت است خدمت او

بدو سپار دلت را و بِسْپَر آتش و آب

چو خاک تیره و چون باد بی‌وطن‌ گردد

شود مقابل اقبال او گر آتش و آب

نَعوذ بِالله اگر داد و عدل او نَبُوَد

بسوزدی به بر ملک یکسر آتش و آب

اگر نه عدلش بودی گرفتی از فتنه

دیار باختر و مرز خاور آتش و آب

اگر نبودی آثار او که دانستی

که راند از دل فولاد جوهر آتش و آب

ایا وزیری کاعدای ملک تو دارند

زکینه در دل و در دیده همبر آتش و آب

ز جسم و طبع تو بردند پایه و مایه

چه بر اثیر و چه بر بحر اَخضَر آتش و آب

از آن در آب و در آتش حیات و موت بود

کجا ز کِلک و کَفَت شد مصوّر آتش وآب

حسود و دشمن ملک تو را ببرد و بسوخت

به غرق و حَرق از آن شد دلاور آتش و آب

به ناصح تو قضا و قدر زیان نکند

کجا پلنگ و نهنگ و سمندر آتش و آب

کدام شاخ‌که از مهر و کینت‌ او پرورد

که شاخ ‌کینه و مهرت دهد بر آتش و آب

حکایت از دل و از چشم دشمن تو کنند

هماره زان جَهد از برق و تندر آتش و آب

به دستش اندر شمشیر ترک‌تاز ببین

ندیدی ار تو به یک جای همبر آتش و آب

بساختند چو عدلت به داوری برخاست

ز فرّ عدل تو بی‌ نُصح و داور آتش و آب

کجا که عزم تو و حَزْم تو بود باشد

مُعطّل انجم و چرخ و مُزّور آتش و آب

روان و جان و دل و جسم بدسگال تورا

عدیل ذُلّ و هَوان است و یاور آتش و آب

گر آب و آتش جوید خلاف و خشم تو را

برد ز خشم و خلاف تو کیفر آ‌تش و آب

به‌هیچ حال برون آری ارکنی تدبیر

به عنف و لطف ز سدّ سکندر آتش و آب

رضا و خشم تو مستور نَبْوَ‌د اندر دل

چگونه مانَد هرگز مُسَتّر آتش و آب

کَفَت بر آب و بر آتش‌ گر افکند مایه

شوند ساخته چون دو برادر آتش و آب

از آنکه تا همهٔ عمر خدمت تو کند

ز بهر خدمت تو شد مصوّر آتش و آب

عجب نباشد اگر ز آرزوی خدمت تو

زمین شود شنوا و سخنور آتش و آب

به پیش همت تو روز بخشش تو بود

حقیر خاک و هوا و مُحَقّر آتش و آب

گر آب و آتش با تو به‌ کین برون‌آیند

ز کلک و کفّ تو گردد مُبَتّر آتش و آب

اگر نبودی انصاف تو رسانیدی

شرار موج حوادث به اختر آتش و آب

اگر ندارد تقدیر خشم و عفو تو کس

شگفت نیست که نبود مقدّر آتش و آب

برابری نکند باکف تو هرگز ابر

به طبع باشد هرگز برابر آتش و آب

حذر ز آب و ز آتش کنند در هِمّت

همی‌کنند ز شهزاده سَنجر آتش و آب

نگاه داشتی از آب و آتشش زین پس

نگاه دار کنون زو به صف در آتش و آب

همی بباری بر جان بدسگالان بر

به روز رزم به حنجر ز خنجر آتش و آب

بر آب وآتش تیغ توگر خلاف‌کند

شود ز هیبت تیغ تو مضطر آتش و آب

چو جوهرست حُسام تو کاندرو دایم

عیان ستاره و دُرّست و مُضمَر آتش و آب

شهاب شکل و فلک صورت و مَجرّه صفت

به رخ‌ زبرجد و مینا به پیکر آتش و آب

تف‌ است و نم همه در جان و جسم خصم و حسود

عَرَض بود تف و نم چون که جوهر آتش و آب

ز آب وگوهر آتش جدا نداند شد

تو جمع دیدی در هیچ‌ گوهر آتش و آب

همیشه کینه کش و ملک‌پرورست وکه دید

که کینه‌کش بود و ملک پرور آتش و آب

ستم بر آتش و آب است و بس شگفت بود

که دادگر بود و عدل‌گستر آتش و آب

همیشه تا که جهان از عناصر و ارکان

هوا و خاک شناسیم و دیگر آتش و آب

عدْوتْ بر سر خاک است و نیز باد به دست

مطیع خاک و هوا و مُسّخر آتش و آب

شمارهٔ ۳۷

آسمان است آن یا عالم پر تصویرست

نوبهارست آن یا جنت پر نخجیرست

قطب مُلک است آن یا دایرهٔ گردون است

رکن دین است آن یا معجزهٔ تقدیرست

نقطهٔ قطب زمین را صفتش پرگارست

آیت دین هُدی را صُوَرش تصویرست

نیست فرخار و همه صورت او فرخارست

نیست‌ کشمیر و همه پیکر او کشمیرست

جنتی را که بر آن مرتبه و دیدارست

عالمی را که بدین قاعده و تفسیرست

یافتم پرده‌سرایی که خداوند مرا

داد شاهی که بلند اختر و کشور گیرست

هرکجا نوبت درگاه معین‌الملک است

دشمنان را زفَزَع نوبت گیراگیرست

بر بزرگان جهانش شرف و تقدیم است

گرچه در عصر و زمان بر صفت تأخیرست

فضل الحمد ز تکبیر بسی بیشترست

گرچه در خواندن الحمد پس از تکبیرست

ای خداوند قوی رای مبارک تدبیر

هست تقدیر بدانسان که تورا تدبیرست

تا جهان بوده هر آن خواب که نیکو دیدند

دیدن روی تو اکنون همه را تعبیرست

خلق تو خلق ملک رسم تو رسم بشرست

بخت تو بخت جوان عقل تو عقل پیرست

کوه با حلم تو کمتر ز یکی مثقال است

بحر باجود توکمتر ز یکی قطمیرست

مال هر کس را توفیر بود بی‌بخشش

نعمت و مال تورا بخشش بی‌توفیرببت

قلم فرخ تو درکف فرخندهٔ تو

راست گویی به کف مشتری اندر تیرست

در جهان تیر و کمان‌گر قلم فرخ توست

پشت دشمن چو کمان دارد و خود چون تیرست

دشمن تو به مثل‌ کودک اندک سال است

دولت دشمن تو مادر اندک شیرست

شعبده کردن و تزویر کسادست امروز

زانکه اقبال تو بی‌شعبده و تزویرست

اندرین دولت و اقبال که ایزد به تو داد

هرکه تشویش نماید ز در تشویرست

وانکه او با توکنون راه عداوت سپرد

نیست هشیار که دیوانه بی‌زنجیرست

وانکه در کاستن خصم تو باقی بگذاشت

اندر افزودن اقبال تو بی‌تقصیرست

صد یک از مرتبهٔ خویش ندیدی تو هنوز

باش کز روز تو وقت سحر و شبگیرست

به دعای تو در اسلام گشادست زبان

هرکه را بر سر کرسی قصص و تذکیرست

دل مطهر شود آن را که تو را گوید مدح

گفتن مدح تو دل را زگنه تطهیرست

به‌دل و دیده معزی رهی و بندهٔ توست

لاجرم بر شعرای همه عالم میرست

تا ز قانون شمار عجم و گردش سال

دی پس از آذر و خرداد ز پیش تیرست

شادمان باش و طرب‌ کن به سماع بم و زیر

که بداندیش تو در زاری و غم چون زیرست

شمارهٔ ۳۸

ای به عدل تو جهان یافته از جور نجات

دولت و ملک ملک را زبقای تو ثبات

گر بنازند وزیران‌ کُفات از تو سزد

زانکه هم شمس وزیرانی و هم صدر کفات

آن وزیری تو که از بعد رسول قُرَشی

بر تو زیبد که دهد اهل شریعت صلوات

با تو یک ساعت اگر رای زدی اسکندر

از پی چشمهٔ حیوان نشدی در ظُلَمات

چون بدیدی به حقیقت خرد و فضل تو را

خوردی از چشمهٔ فضل و خردت آب حیات

هست دایم زده انگشت تو ای صدر روان

هر یکی بیشتر از دجله و جیحون و فرات

سر فرازد اَمَل و تازه شود روی امید

چون تو در دست قلم گیری و در پیش دوات

برکات همه عالم بود اندر قلمت

چون به توقیع کند در کف رادت حرکات

کوکب سعد چو در بُرج شرف سیر کند

عالمی را بود اندر حرکاتش برکات

عین دیوان ادب را تو چنان داری یاد

که ادیبان به از آن یاد ندارند صفات

صاحب جمهره در عهد تو گر زنده شود

بدل جمهره از شرم تو خواند ادوات

بر تو باید که سخن عرضه کند مرد سخن

که مقادیر سخن را تو شناسی درجات

منم آن بنده که باغ دلم از خدمت توست

تازه و سبز چنانک از دم نوروز نبات

از رضای تو سرافراخته تا روز جزا

در وفای تو دل افروخته تا روز وفات

نیست بر رای تو پوشیده که یک سال مقیم

بوده‌ام در وطنی خشک و تهی از حسنات

سوی درگاه تو از خانه بدان آمده‌ام

تاکنم شغل بنین ساخته و شغل بنات

تا گهر آرد دستم چه مرا گویی خُذْ

تا گهر بارد طبعم چه مرا گویی هات‌

غم اِفلاس همی تیره‌ کند خاطر من

که دهد جز تو مرا از غم افلاس نجات

به سرِ تو که به‌ من بنده مُهنّا نرسید

صِلَت تو که به‌خط پار مرا بود برات

از تو امسال صِلت نقد همی دارم چشم

تا کنم در کتب شکر تو عنوان صلات

تا به‌ شرع اندر تکبیر صلوت است و سلام

باد شکر تو فریضه چو صیام و چو صلوات

همه انبوهی زوار به‌ درگاه تو باد

همچو انبوهی حجاج به‌ دشت عرفات

شمارهٔ ۳۹

خدای عرش گواه و زمانه آگاه است

که دین عزیز به سلطان دین ملکشاه است

شهی که خاطر پاک و ضمیر روشن او

ز هر هنرکه خدا آفریده آگاه است

اگر به افسر و گاه است فخر هر ملکی

به فرّ طلعت او فخرِ افسر و گاه است

ملوک روی سوی درگهش نهادستند

که قبله‌گاه ملوک خجسته درگاه است

فتوح او به عدد هست اگر حساب کنند

فزون از آن‌که حروف سخن در افّواه است

ایا شهی‌که تورا در صفات پادشهی

کمال صد مَلِک است و جمال صد شاه است

ز خدمت تو شهان را سعادت و شرف است

ز طاعت تو جهان را جلالت و جاه است

زگَرد موکب تو روی ماه پرخاک است

ز نعل مرکب تو روی خاک پُرماه است

اگر ستاره پرستش کند تورا وقت است

اگر زمانه ستایش کند تو را گاه است

رضا و خشم تو مانند مشتری و زُحَل

همیشه سعد نکوخواه و نحس بدخواست

به‌خدمت تو دو تا هست خدمت ملکان

از آنکه با تو دل روزگار یکتا هست

چرا نهد عدوی تو خلاف را سرو بن

که جای او سردارست یا بن چاه است

مخالفان تو با آه و آهنند ندیم

سر و زبان همه زیر آهن وآه است

هر آن عدو که سپاهش گران‌تر از کوه است

چو پیش تیغ تو آید سبکتر از کاه است

بسا کسا که همی‌گفت شیر شرزه منم

کنون ز بیم تو بیچاره‌تر ز روباه است

ز تو جدا نشود دولت تو یکساعت

که با تو دولت تو همنشین و همراه است

دلیل توست بهر جای عِصمت یزدان

برین دلیل دلیل اِعتَصَمتَ بِالله است

خجسته باد شب و روز و ماه و هفتهٔ تو

همیشه تاکه شب و روز و هفته و ماه است

به‌دولت اندر عمری دراز باد تو را

که دست بد ز تو و دولت تو کوتاه است

شمار ملک تو صد بار صد زیادت باد

که حدّ عمر تو پنجاه بار پنجاه است

شمارهٔ ۴۰

چه سنت است‌ که در شهر زینت زَمَنَ است

رسول شادی و جشن رسول ذوالمِنَن است

خجسته موسم عیدست کاندرین موسم

بر آسمان سعادت ز انجُم انجمن است

اگرچه تهنیت از دیگران به نثر نکوست

ز من به نظم نکوتر که نظم‌ کار من است

سزای تهنیت اندر جهان به نظم و به نثر

نظام دین پیمبر مظفر حسن است

قوام ملت یزدان و یادگار قوام

که فخر ملک زمین است و سید زَمَنَ است

یکی مبارک سروست باغ دولت را

که صدر ملک و بساط وزارتش چمن است

به فال‌ گیر و غنیمت شمر شمایل او

که در شمایل او بوی سوسن و سمن است

مثال او ز نوائب امان مظلوم است

حدیث او ز حوادث نجات مُمتَحَنَ است

وفای او مدد اجتماع ‌دین و دل است

رضای او سبب اتصال جان و تن است

ز طَعن و ضرب فلک دولتش ندارد باک

که عصمت مَلَک‌ُالعرش پیش او مِجَن است

جمال طلعت اوگرچه در نشابورست

حجاب عزّت او در حجاز و در یمن است

نسیم حضرت او گرچه در خراسان است

طراز دولت او در طراز و در خُتَنَ است

اگر نوشتهٔ او بر سپهر عرضه کنند

سپهر محو کند هر چه بر زمین مِحَنَ است

اگرچه نیست‌ کنون در میان شغل ملوک

نشسته شاد به‌حکم و مراد خویشتن است

به روزگار به اندیشه‌ای به دولت او

تقرّب ملک ملک بخش تیغ زن است

سبک شکست به اقبال او سپاه گران

درست‌ گشت که اقبال او سپه شکنست

چو حشمت‌ گهر خواجهٔ بزرگ بدوست

به مهر اول دل خرد و بزرگ مُرتَهَنَ است

همه به طُوع خداوند خویش خوانندش

مگر سه شاه‌ که شاهی بهر سه مُقتَرنَ است

نگر گمان نبری کاو به جود و حشمت و جاه

ز جنس حاتم و نُعمان و سیف ذوالیَزنَ است

که روح هر یک از ایشان به عالم ارواح

ز بهر خدمت او در تأسف بدن است

بلند بختا، بیدار دل خداوندا

دو چشم خلق ز بیداری تو دروسن است

ز بس‌ که در دل تو فطنت است‌ گوناگون

گمان برم که مگر فطرت تو از فِطَنَ است

شده به عدل تو پرورده ملک تاجوران

که ملک کودک و خُر‌دست و عدل تو لَبَنَ است

بِحار همت و شمشیر احتشام تو را

زآفتاب و مَجرّه سفینه و سفن است

مگرکه بخت تو نیرو دهندهٔ ضعفاست

که در حمایت او صَعوه‌ همچو کرگدن است

مگر فلک صنم خویش‌ کرد بخت تو را

که پیش او به‌عبادت خمیده چون شَمَنَ است

به خاک پای ستور تو ماه مشتاق است

به آب دست تو بر عاشق است و مُفتَتَنَ است

ز بهر دوستی هر دو در منازل خویش

به‌ شکل‌ گاه چو نعل‌ است و گاه چون لگن‌ است

گه وقار چوکوه است حلم تو لیکن

گه نَوال دل تو چو بحر موج‌زن است

منافع همه‌ گیتی در آفرینش توست

که‌ کوه و بحر تو را در میان پیرهن است

د‌لی ‌که نیست به دام محبت تو شکار

به صیدگاه اجل صیدگیر اهرمن است

مُعَلََّقَ است وگرفتار و عاجز و گردان

دل عدوت‌ ز بس‌کاندرو فریب و فن است

گهی چو مرغ هوا و گهی چو مرغ به‌دام

گهی چو مرغ قفس گه چو مرغ بابزن است

کرا خلاف تو افکند برنخیزد نیز

که دستبرد خلاف تو جمله را رسن است

چه زنده‌ای که مخالف شود تو را یک روز

چه مرده‌ای که ز صد سال باز در کفن است

به دست لطف نهادست در دل تو خدای

خزینه‌ای که درو گنج عقل مُختَزن است

به هیچ حادثه نقصان نگیرد از پی آنک

بر او قضا و قدر پاسبان و مُؤتَمَن است

چو نیست دست فِتَن را به روزگار تو راه

چه باک داری اگر روزگار پرفِتَنَ است

فرایض و سُنَن آراسته به‌ طاعت توست

که طاعت تو طراز فرایض و سُنَن است

نسیم طاعت تو گر رسد به هند و به‌ روم

شود خدای‌پرست آن که عابدالوثَن است

مدیحت از صدف و نافه زاد و پنداری

که درّ و مشک مرا در ضمیر و در دهن است

ز شعر مدح تو هر بیت‌ گوهری است ثَمین

که مشتریش سپهرست ومشتری ثَمَن است

چنین‌ گهر نه به دریا به‌ دست غوّاص است

چنین‌ گهر نه به‌ خشکی به‌دست کوهکن است

رسید عید بیفروز جام از آن‌گهری

که نافع همه اعضا و رافعُ الحَزَن است

میی‌ برنگ عقیق یَمَن‌ که چون ز قدح

دهد فروغ توگویی ستارهٔ یمن است

سماع توبه شکن‌خواه وزین گهر بستان

ز دست آنکه خداوند زلف پرشکن است

مهی چون یوسف چاهی که از پی دل خلق

چهی چو سیم سپیدش میانهٔ ذَقَن است

بتی‌که چون به رخ و قامتش نگاه‌کنند

گمان کنند که گلنار بار ناروَن است

بهار چین کن از روز بزم خانهٔ خویش

وگرچه خانهٔ تو چون بهار بَرهَمَن است

همیشه تا که بود جای عندلیب چمن

همیشه تا که زغن را مقام مرزغن است

تو در چمن همه آواز عندلیب شنو

به مَرزَغَن‌ تن اعدات طعمهٔ زغن است

همیشه تا ز قضا و قدر بهر وطنی

بقای پیر و جوان و فنای مرد و زن است

به هر وطن‌که تو باشی عزیز باش و شریف

که با تو عزّ و شرف همنشین و هموطن است

هزار عید بمان‌ کز پی نشاط تو عید

هزار سال دگر بر امید آمدن است

شمارهٔ ۴۱

هفت کشور در خط فرمان سلطان سنجرست

هفت‌گردون در کف پیمان سلطان سنجر است

جز خداوندی که عالم بندهٔ تقدیر اوست

کیست در عالم‌ که او سلطان سلطان سنجر است

گرچه‌گیتی روشنی‌گیرد ز نور آفتاب

نور او یک ذره از ایمان سلطان سنجرست

ورچه دریا در همه وقتی مثل باشد به جود

جود او یک قطره از احسان سلطان سنجرست

زحمت روزِشمار و رحمت دارُالقَرار

هر دو در میدان و در ایوان سلطان سنجرست

هند و ترکستان و خوارزم و عراق و روم و شام

هرکه ‌دارد بندهٔ فرمان سلطان سنجرست

گرچه فرسنگی بود بالای میدان ملوک

از حَلَب تاکاشغر میدان سلطان سنجرست

از لب دریای مغرب تا لب دریای چین

کیست کاو را زهرهٔ عِصیان سلطان سنجرست

عاریت دارند شاهان مُلک را در شرق و غرب

زانکه شرق و غرب‌گیتی آنِ سلطان سنجرست

خلق را معلوم‌گشت از رزم غزنین و عراق

کایتِ فتح و ظفر در شأن سلطان سنجرست

گر بجویی در عراق و بقعهٔ غزنین هنوز

زخم تیغ ونیزه و پیکان سلطان سنجرست

شاه را گر حجت و برهان بباید در هنر

تیغ و بازو حجت و برهان سلطان سنجرست

اندرین ایام تاریخ ظفر باید نبشت

زانکه دوران ظفر دوران سلطان سنجرست

هر دلیری کاو نگرداند ز شیر شَرزَه روی

روی او بر شیر شادُروان سلطان سنجرست

هرکه در دنیا سزای حاجب و دربان شدست

خاک پای حاجب و دربان سلطان سنجرست

در جهان ابری که از بخشش نیاساید همی

دست گوهربارِ زرافشانِ سلطان سنجرست

در بلاد هند و زابل همچو روزی خوارگان

خسرو هندوستان بر خوان سلطان سنجرست

در دیار ماوَراء‌النَّهر همچون بندگان

خان ترکستان ستایش‌خوان سلطان سنجرست

ملک و دیوان را همی هر روز بفزاید نظام

تا نظام‌الملک در دیوان سلطان سنجرست

هست سلطان سنجر اکنون ازکرم مهمان او

گرچه عالم سر به سر مهمان سلطان سنجرست

تا سواران در خم چوگان بگردانند گوی

گوی دولت در خم چوگان سلطان سنجرست

تا جهان را از عطای ایزدی باشد بقا

در جهانداری بقای جان سلطان سنجرست

شمارهٔ ۴۲

اگرچه ناموران را تفاخر از هنرست

تفاخر هنر از شهریار نامورست

جلال دولت عالی جمال ملت حق

که پادشاه جهان است و خسرو بشرست

اگر زمانه بنازد ز عدل او نه شگفت

که عدل او ز حوادث زمانه را سپرست

به گِرد رایت او گَرد گر ظفر خواهی

که ‌گرد رایت عالیش آیت ظفرست

همیشه روشنی از رای اوست عالم را

مگر که عالم چشم است ورای او بصر است

خجسته دولت او آفتاب را ماند

که هم به خاور از او نور و هم به باختر است

اگر خرد ز دل آید دلش همه خردست

و گر هنر ز تن آید تنش همه هنرست

نه بی‌ستایش او بر زبان کس سخن است

نه بی‌ پرستش او بر میان کس کمر است

از آن بود نظر مشتری خجسته به فال

که بخت فرخ او را به مشتری نظرست

مناز خیره به قومی که پیشتر بودند

به شاه ناز کز ایشان به ملک بیشتر است

پدرش بود به دولت زیاده از دگران

به دین و دا‌نش و داد او زیاده از پدرست

خدایگانا فتح تو از میان فتوح

به قدر و جاه چو سَبْع‌ُالمَثانی از سُوَرست

تو آن شهی که هوای تو داد بی‌ستم است

تو آن شهی‌ که رضای تو نفع بی‌ضررست

ز روی عقل جهان چون تن است کان تن را

مراد تو چو سر ورای تو چو چشم سرست

خدای عرش به حکم تو کرد گنج ملوک

اگر چه بیش تو گنج ملوک بی‌خطرست

مگر مراد تو جزوی است از قضا و قدر

که حَلّ و عَقدِ جهان از قضا و از قَدَرست

زمانه را دو درست از بدی و از نیکی

حُسام و کِلک تو قفل و کلید آن دو درست

به شرق و غرب ز احسان وجود تو صفت است

به بر و بحر ز انصاف و عدل تو سمرست

بسا کسا که چو آتش به کینهٔ تو شتافت

کنون دو دیده پر از دود و دل پر از شررست

مگر عداوت تو آتش جگرسوز است

که سال و ماه عدوی تو سوخته جگرست

شریف حضرت تو هست‌ کعبهٔ شاهان

سریر تو چو مقام و رکاب تو حَجَرست

به مدح توست سزاوار هر کجا نُکَت است

به تاج توست سزاوار هرکجا گهرست

مدایح تو همه مدح ما بیفروزد

که طبع ما صدف است و مدیح تو دررست

به جز خدای تعالی هرآنچه هست دگر

همه سراسر زیرست و بخت تو زبرست

تو را ز بخت و جهان را ز عدل تو هر روز

بشارتی دگرست و سعادتی دگرست

همیشه تا که زمانه نتیجهٔ فلک است

همیشه تا که مُحرّم مُقدّم صفرست

جهان تو گیر و ولایت تو بخش و شاه تو باش

ز دهر مگذر اگرچه که دهر در گذرست

برو به کام دل خو‌یش هر کجا خواهی

که کردگار تو را یار و بخت راهبرست

شمارهٔ ۴۳

فرخ آن شاهی که هر ماهیش فتحی دیگرست

فتح او از یکدگر زیباتر و نیکوترست

در جهانداری فتوح او طراز دولت است

در مسلمانی خطاب او جمال منبرست

تیغ او در عالم از شاهی بساطی‌گسترید

طول او گر بنگری از باختر تا خاورست

از نبوت بود معجز هرچه پیغمبر بکرد

بی‌نبوت کار او چون معجز پیغمبرست

چند خوانیم از سمرها نصرت اسکندری

با چنین نصرت چه جای نصرت اسکندرست

ترک حد مشرق است و روم حد مغرب است

هر د‌و ‌دارد شهریار و حق به‌دست حقورست

فتح او در مشرق و مغرب چو روز روشن است

روز را مُنْکِر شدن در عقل کاری مُنْکَرست

صید کردن دوست دارد دولت پیروز او

لاجرم در دام او هر روز صیدی دیگرست

گر ز صید او نشان باید همی در شرق و غرب

خانهٔ خان صید گاه او و صیدش قیصرست

از بشارتهای فتحش در عرب واندر عجم

رایت اندر رایت است و لشکر اندر لشکرست

زانچه امسال از نبرد او به ترکستان رسید

تاگه محشر به ترکستان نهیب محشرست

تاکه عکس خنجرش درکشور توران فتاد

د‌شمنان دولتش را خنجر اندر حنجرست

موی در تنشان ز ترس تیر او چون خنجرست

مغز در سرشان ز بیم تیغ او چون نشترست

بیشه توران پر از شیران آهن پوش اوست

قد هر شیری به آن ماند کز آهن عرعرست

رنگ خون دشمنان بر پیکر شمشیرشان

راست گویی چون شقایق رسته بر نیلوفرست

از شرار تیغ ایشان بر زمین دشمنان

آب چون خون روان و خاک چون خاکسترست

‌در ‌دل و در دست و ‌در شمشر ایشان قوتی است

از جهانداری که ‌داد او جهان را داورست

تا سر تیغش همی جوید صلاح ملک و دین

سر دهد بر باد هر کاو را فسادی در سر است

طلعت سلطان ز نعمتهای یزدان نعمتی است

واندرین گفتار هر دیندار با من یاورست

هر که شکر نعمت یزدان‌ گزارد مومن است

وانکه اندر نعمتش کفران نماید کافرست

دشمن از تیغ ملکشاهی حذرکرد و برفت

زانکه تیغش صاعقه ‌است‌ و دشمنش دیو اختر است

خصم مسکین پیش خسرو کی تواند ایستاد

پشه ‌کی جولان کند جایی‌ که باد صرصر است

هست شیر فربه اندر دام و بند شهریار

کی ‌گراید پیش صیدی کو چو میش لاغرست

از شکار بچه‌ ی گنجشک کی یاد آورد

همت بازی که د‌راجش به چنگال اندر است

فتح شش ‌کشور به دولت شاه را حاصل شده است

سال مستقبل امید فتح هفتم ‌کشور است

نصرت او هر زمان بیش است و خصم او کم است

تا حُسامش خصمْ فرسای است و نصرت پرورست

هم به فر و هم به هیبت هم به ‌ارج ‌و هم به جاه

منظرش چون پیکرش زیباتر از هر منظر است

هم به دین و هم به دانش هم به فتح و هم به عدل

مخبرش چون بنگری نیکوتر از هر مخبر است

خسروا شاها نهایت نیست آثار تو را

کاندر آثار تو دریای سخن بی‌معبر است

هست نام و نامهٔ تو افسر و تاج ملوک

تا تورا از دولت و اقبال تاج و افسرست

در دو چشم فتح ‌گرد رزم تو چون توتیا است

در دماغ ملک بوی بزم تو چون عنبرست

گر خرامی سوی بزم و گر شتابی سوی رزم

مر تو را در ساغر و تیغ از دو گونه لب تر است

جانگزای است آن یکی گوهر که اندر تیغ توست

جان فزای است این دگر گوهر که اندر ساغرست

تازه بار از مدح و فتحت دفتر و د‌یوان و درج

تا که مدح و فتح را دیوان و درج و دفتر است

خاک و باد و آب و آذر زیر فرمان تو باد

تا که طبع ما ز خاک و باد و آب و آذر است

عدل تو غایب مباد از خلق عالم زان کجا

خلق را عدل تو چون جان و جوانی درخور است

شمارهٔ ۴۴

ایام و‌َرد و موسم عید پیمبرست

گیتی ز بوی هر دو سراسر معطرست

گلزارها به آمدن آن مزین است

محراب‌ها به آمدن این منوّر ست

آن مونس و حریف می و نَقل مجلس است

وین همره خطیب و مُصّلی و منبرست

آن با عقیق و بُسّد و یاقوت وکهرباست

وین با گلاب و غالیه و عود و عنبرست

در بزم آب انگور آن را مسلم است

در شرع خون قربان این را میسرست

هرجند خرمند ز هر دو جهانیان

مقصود هر دو خرّمی شاه سنجرست

شاه و خدایگان همهٔ خسروان شرق

آن خسروی که ناصر دین پیمبر است

او تاج ملت و عَضُد دولت است از آنْکْ

بر دشمنان ملت و دولت مظفرست

از عدل و از سخاوت او بهره یاب شد

چندانکه بر بسیط زمین شهر و کشور است

ملک جهان رسید ز جدّ و پدر به او

زین روی همچو جد و پدر ملک‌پرورست

هم در جهان ز جدّ و پدر هست یادگار

هم در صلاح ملک سهیم برادرست

گر آفتاب نور همی‌گسترد به روز

دیدار او به روز و به شب نورگسترست

لشکر بود میانهٔ صف پشت سروران

او از هنر میانهٔ صف پشت لشکرست

هرگز زگرد لشکر او روی برمتاب

کان توتیای دیدهٔ گردون و اختر است

اسبی که هست خسرو عالم برو سوار

گویی ‌که باد زیر سلیمان مسخر است

خسرو براو نشسته به ناورد تاختن

دریای اخضرست‌که بر چرخ اخضرست

تیغی‌که برکشد ملک شرق از نیام

گویی ‌که صاعقه است نه شمشیر و خنجرست

اندر نیام خویش کبودست چون سپهر

و اندر میان معرکه مریخ پیکر است

تیری که مرغ‌وار بپرد ز شست شاه

شاهین نصرت است و مخالف کبوترست

در کارزار طعمهٔ او نقطهٔ دل است

در صید آشیانهٔ او دیدهٔ سرست

رفتار او صواب بود هرکجا رود

کاورا قضا همیشه ره آموز و رهبرست

ای خسروی‌ که‌ گفتن نام تو در مدیح

چون در نمازگفتن الله اکبرست

گویی ز بهر نصرت اسلام و قهر کفر

تو حیدریّ و تیغ تو شمشیر حیدرست

واندر زمانه قصه و اخبار فتح تو

معروف‌تر ز قصه و اخبار خیبرست

همواره دوستان تو را چهره چون‌ گل است

پیوسته دشمنان تو را روی چون زرست

بر چهره آن جماعت و بر روی این‌ گروه

گوی رضا و خشم تو گلکار و زرگرست

هرچند در بلاد خراسان مقام توست

سهم تو در ولایت فَغْفُور و قیصرست

پرنقش آزر است ز گل باغ و بوستان

در موسمی‌که جشن براهیم آزر است

ایوان تو به بزم بهاری منقش است

میدان تو به رزم سپهری مصور ست

عیشی خوش است با گل و با عید خلق را

می ‌نوش ‌کن ‌که می به چنین وقت خوشتر است

از چنبر وفای تو بیرون مباد بخت

تا آسمان آینه‌گون همچو چنبر است

زیر نگین و زیر رکاب تو باد ملک

تا خاک زیر آب و هوا زیر آذر است

چون روز عید باد همه روزگار تو

که ایام دشمنان تو چون روز محشر است

شمارهٔ ۴۵

ایام نشاط است که عید است و بهار است

گیتی همه پربوی‌ گل و رنگ و نگار است

در هر وطنی خرمی از موکب عیدست

در هر چمنی تازگی از باد بهارست

تا باد بهاری به سوی باغ گذر کرد

بر شاخ درختان‌ گل و نسرین که به‌ بار است

بر طرف چمن شاخ درختان ز شکوفه

مانند بت سیمبر مُشک عِذارست

گشته است بنفشه چو یکی عاشق مهجور

کز هجر سرافکنده و از عشق نزار است

نرگس قدح باده نهادست به ‌کف بر

زان است که در دیدهٔ او خواب و خمارست

بر سبزه و لاله به لب جوی و سر کوه

از مرغ جغانه است و ز نخجیر قطار است

گرد آمدن مرغ و به هم رفتن نخجیر

از بهرشکار مَلِک شیر شکار ست

سنجر که به خنجر دل بدخواه بسوزد

زیرا که تف خنجر او صاعقه بار است

آن شاه جهانگیر که از تاختن او

بر قیصر و فغفور جهان همچو حصار است

از موکب او تا به در هند نهیب است

و ز لشکر او تا به حد روم غبار است

بر اسب ‌گه رزم همه مردی و زورست

بر تخت‌گه بار همه حلم و وقارست

بحری است‌ گهربخش‌ که بر تخت نشسته است

شیری است عدو سوز که بر اسب سوار است

در خدمت او شخص ادب راست مزاج است

در مد‌حت او زرّ سخن پاک عیار است

تاجند تبارش ز شرف بر سر شاهان

او از هنر و روزبهی تاج تبارست

تا کرد عیان دولت او صورت دولت

‌چرخ آینه گون است و قضا آینه‌دارست

همواره بود تعبیهٔ دولت او راست

کان تعبیه را قاعده تا روز شمارست

ای شاه ز تو تخت همی شکرگزارد

هرچند کزو هر ملکی شکرگزارست

بر نام تو از تاجوران خطبه و سکه است

هرجا که در اسلام بلادست و دیارست

هر خیل ز ترکان تو چون سیل جبال است

هر فوج ز گردان تو چون موج بحارست

از روضهٔ عدل تو در آفاق نسیم است

وز آتش خشم تو در اقطار شرارست

مانندهٔ آب است حُسام تو ولیکن

این است که از خون اعادیش بخارست

ز اندیشهٔ روزی ننهد بار به دل بر

هر بنده‌که او را سوی درگاه تو بارست

آن کس که برفت از در تو بیهده روزی

تا از در تو دور شدست از دردارست

ای ناصر دین نبی و یار شریعت

ایزد به همه کار تو را ناصر و یار است

اَجرام فلک را به هوای تو مسیر است

زیرا که فلک را به مدار تو مدارست

با حد وکنار است همه چیز به‌ گیتی

فیروزی و اقبال تو بی‌حدّ و کنارست

تا نصرت و یمن است تو را سوی یمین است

تا راحت و یسر است تو را سوی یسار است

دمساز موالیت می و نالهٔ زیرست

همراه مَعادیت غم و نالهٔ زار است

عید آمد و بگذشت همه روز به شادی

وقت طرب و خرمی و جام عقار است

تا یازده مه اهل طرب را به سعادت

در مجلس تو با می و مطرب سر و کارست

اقرار دهد هر که حریف است در این کار

کز مجلس عا‌لیت بر این جمله قرار است

تا روز رونده است و شب اندر پی روزست

تا خار خَلنده است وگل اندر بی خارست

از دولت تو جان ولی تازه چو گل باد

کز هیبت تو روز عدو چون شب تارست

خوش باد همه روز تو چون عید و چو نوروز

کز فرّ تو هر روز گل بزم به بارست

شمارهٔ ۴۶

عید ا‌َضْحیٰ رسم و آیین خلیل آزرست

عیدفطر اندر شریعت سنت پیغمبرست

هر دو عید ملت است و زینت است اسلام را

عید دولت طلعت میمون سلطان سنجرست

عید ملت خلق را باشد به ‌سال اندر دو روز

طلعت او خلق را هر روز عیدی د‌یگرست

آن جهانگیری ‌که آرام جهان از تیغ اوست

وان جهانداری که داد او جهان را ‌داورست

آن‌ که شاهان را به ایرانشهر سر بر نام اوست

وان که خاقان را به توران نامهٔ او بر سرست

شاه والا همت است و شاه نیکو سیرت است

شاه عالی رُتبَت است و شاه پبروز اخترست

گوهر سلطان ملک تاج سر شاهنشه است

دولت او گوهر تاج است و تاج‌گوهرست

حشمت اسلاف او از نام او تا آدم است

دولت ا‌عقاب او از فر او تا محشرست

در جهان یا زیر ‌دست اوست یا از دست اوست

هرکه در شاهی سزای ملک و تاج و افسرست

خطبه را هست از خطاب نام او عز و شرف

هرکجا ‌در مشرق و مغرب خطیب و منبرست

آنچه بگرفت از جهان و از پدر میراث ‌یافت

هر ‌دو حقی واجب‌است و حق به‌دست حقورست

خسروی را نیست د‌رخور هر که عهدش بشکند

وانکه در عهدش بماند خسروی را درخورست

او به ایران است و عزمش بر در انطاکیه

او به مروست و نهیبش بر درکالنجرست

از شمار لشکر او وهم مردم عاجزست

وهم مردم کی بود چندانکه او را لشکرست

گر شگفتیهای رزم او سراسر بشمری

بیش باشد زان سگفتیها که در هر دفترست

قصهٔ اسکندر از دفتر چرا خوانی همی

با فتوح او چه جای قصهٔ اسکندرست

آسمان آراسته است از رایت مه پیکرش

از سم اسبان او روی زمین مه پیکرست

هست مهر وکین او چون نوش و زهر از بهرآنک

کینه او جانگزای و مهر او جان پرورست

هیچ کس را در جهان از آب و آذر چاره نیست

زانکه تیغ او به‌رنگ‌آب و فعل آذرست

چون ببالاید به ‌خون بدسگالان تیغ او

ارغوان و لاله‌ گویی رسته‌ از نیلوفرست

ابر نیسان را سر اندر چنبر فرمان اوست

در هوا قوس قزح‌ از بهر آن چون چنبر است

گر به ‌دریا در سکون ‌کشتی از لنگر بود

این جهان دریا و او کشتی و عدلش لنگر است

ای خداوندی ‌که عالی رایت رای تو را

خسرو سیارگان چون بندگان خدمتگرست

از دل و جان هر که پنهان نیست در فرمان تو

آشکارا از بن دندان تو را فرمانبرست

هر کجا سازی مقام آنجا بود شادی مقیم

چون به‌شادی ایدری اسباب شادی ایدرست

باده باید خواست از دست بتان آزری

اندرین موسم‌ که آئین خلیل آزر است

خاصه در فصلی که بر اطراف جوی از باد سرد

پاره پاره ‌سیم و پولاد و بلور ومرمر است

در میان خانه‌ها ازگوهر مجلس فروز

توده توده بُسّد و یاقوت و لعل اَحمَرست

گوهری کاورا برادر ماه و خواهر مشتری است

گوهری کاورا پدر سنگ است و آهن مادرست

از فروغش خانه همچون بوستان خرم است

قد او در بوستان مانند زرین عرعرست

گرچه‌ رخشان‌ است بیش‌ رای او همچون رهی‌ است

ورچه سوزان است پیش چشم او خاکستر است

تا که جای تیر و خنجر هست رزم جنگیان

تاکه بزم باده‌خواران جای جام و ساغرست

تا قیامت فخر جام و ساغر از دست تو باد

همچنان‌ کز بازوی تو فخر تیر و خنجرست

باد عدلت‌ کار ساز و یاور خلق جهان

کایزدت در هر مقامی کارساز و یاورست

عهد تو خوش باد و خرم ‌کز مدار آسمان

روزت از روز و شب از شب خوشتر و خرمترست

شمارهٔ ۴۷

رای ملک آرای خاتون آفتاب دیگرست

بر زمین از آفتاب آسمان روشنترست

کرد روشن عالمی از رای ملک آرای خویش

آن خداوندی که سلطان جهان را مادرست

هست فارغ دل ز احوال خراسان و عراق

تا محمد د‌ر عراق و در خراسان سنجر ست

از پدر گیتی به فرزندان او میراث ماند

خصم او رفت از میان و حق به‌دست حقورست

گرچه‌ سلطان و ملک را هست لشکر بیشمار

هر دو خسرو را دعای او فزون از لشکر است

تاکه عهد و بیعت هر دو بدو هست استوار

هر دو را شادی ز عهد و بیعت یکدیگرست

هر دو را نور وفاداری و نیکی در دل است

هر دو را تاج جهانداری و شاهی بر سرست

عیش هر دو خرم است و وصل هر دو فرخ است

عهد هر دو محکم‌ است و عقد هر دو درخور است

ای سرافرازی که زیر آسمان چنبری

پشت خاتونان به ‌خدمت پیش تو چون چنبر است

مصلحت‌ بُرج ‌است و عقل تو در آن چون ‌کوکب است

مملکت ‌درج ‌است و عدل‌ تو در آن چون ‌گوهرست

از عجایب هست در ایام فرزندان تو

هرچه در افسانهٔ کیخسرو و اسکندر است

درکف تایید و نصرت رای تو جون رایت است

بر سر اقبال و دولت نام تو چون افسر است

خاک درگاه تو چشم فتح را چون توتیاست

گرد اسبان تو مغز ملک را چون عنبر است

در مقام توست عز و نصرت اسلام و دین

هر مسلمان کاو بقای تو نخواهد کافرست

تا چهارم‌کشور از خعرات تو ه‌معمور شد

اختیار جملهٔ عالم چهارم کشور است

آنچه در مرو و نشابور از عمارت کرده‌ای

بر زبان خلق شیر و شرح آن تا محشر است

ازطرب روی نکوخواهانت چون لاله است وگل

وز شکنجه روی بدخواها‌نت چون نیلوفر ست

جاه و زهد تو بیاراید همی دنیا و دین

زهد تو دین‌پرور و جاه تو دنیا پرورست

هست عمر دوستانت همچو شاخ بارور

باز عمر دشمنانت همچو تخم بی‌بر ست

خرمی‌ کن تا هزاران سال در ایام عید

زانکه عید اندر شریعت سنت پیغمبر ست

شاد باش از اختر سلطان و از بخت بلند

کاین یکی فرخنده‌بخت و آن‌یکی نیک‌اخترست

شمارهٔ ۴۸

این چه شادی است‌ که زو در همه عالم خبرست

وین چه شکرست‌ که زو در همه عالم اثرست

این چه بادست که او را ز نعیم است نسیم

وین چه ابرست‌ که او را ز سعادت مَطَرست

وین چه سورست که پنداری جشنی است بزرگ

وین چه جشن است‌ که پنداری عید دگرست

جشن ایام بود رسم جم و افریدون

جشن اسلام بقای مَلِک دادگرست

سخت شادند بدین جشن همه ناموران

شرف‌الدین ز همه ناموران شاد ترست

قبلهٔ دولت بوطاهر سعدبن علی

که دل طاهر او قبلهٔ عقل و هنرست

آن‌که در دولت و ملت به بزرگی مثل است

وان‌ که در مشرق و مغرب ز کریمی سَمَرست

علم با منفعتش‌ گویی‌ کان علم علی است

عدل بی‌غایت او گویی عدل عمرست

ذات او راست صفات ملکی و بشری

که به سیرت ملک است او و به صورت بشرست

روشنی‌ گیرد از اندیشهٔ او چشم خرد

زانکه اندیشهٔ او چشم خرد را بصرست

منظر دولت او را ز مجره است شرف

آتش همت او را ز ثریا شررست

درگهش کعبهٔ فضل است و کفش زمزم جود

قدمش رکن و مقام است و رکابش حَجَرست

قلمش هست چو تیری سر پیکان بدو شاخ

وان دو شاخش ز روانی چو قضا و قدرست

تیر هرگز نشنیدم که ‌کند فعل سپر

تیر او خلق جهان را ز بلاها سپرست

آنچه او بخشد در دُرج معالی است دُرَر

وانچه او داند در دُرج معانی غُررست

لاجرم سال و مه از دانش و از بخشش او

دُرج و دَرج فضلا پر غُرر و پر دُرَرست

ای همامی که به‌ خورشید همی مانی راست

که تو در خاوری و نور تو در باخترست

از پی زینت اسبان و غلامان تو را

بر فلک صورت جوزا چو لگام و کمرست

ملک باغ است و قضا ابر و اَمَل باد صبا

بخت عالی شجر و رسم تو بار شجرست

مهتری چون دل و انصاف تو چون نور ‌دل است

سروری چون سر و اقبال تو چون چشم سرست

بهر احباب تو از دهر قبول است و خطر

به رخ اعدای تو از چرخ نهیب و خطرست

هر شبی را سحری هست به نزدیکی روز

شب اعدای تورا روز قیامت سحرست

گر ستودست فتوح و ظفر اندر همه جای

را‌ی و تدبیر تو قانون فتوح و ظفرست

آن‌ کجا ‌در سفری جاه تو باشد به‌ حضر

وان کجا در حضری نام تو اندر سفرست

با چنین جاه و چنین نام که در ملک تو راست

حضر تو سفرست و سفر تو حضرست

روح را از مدد و مَکرِمت توست بقا

همچنان ‌کز مدد روح بقای صُوُرست

کردگار از سِیَر خوب تو بنمود به‌ خلق

هر بشارت که ز آمرزش او در سورست

تا بود سورهٔ الفاتحه عنوان سُوُر

سیرت خوب تو عنوان کتاب سیرست

گر پسر نیست تو را نام نکو هست تو را

مرد را نام نکو به ز هزاران پسرست

دستگیر ضعفا باش به افضال وکرم

که تو را بر ضعفا رحمت و مهر پدرست

خاصه اکنون که شه شرق به‌ کار ضعفا

نظری‌ کرد و بدان است ‌که جای نظرست

سبب و موجب آن عارضه چون برشمریم

خارج از خاطر و اوهام ستار شمرست

ملک‌ العرش پس از قدرت رحمت بنمود

قدرت و رحمت او خلق جهان را عبرست

تا شد از عافیت شاه خراسان چو بهشت

بر دل دشمن بدگوی جهان چون سقرست

همچو اصحاب سقر جفت زَحیرست و زفیر

هرکه بر گفتن بیهوده گشاده زفرست

ناسپاسی‌ که بدین شُکر دلش خرم نیست

جگرش خسته شود گرچه همه تن جگرست

ای جوادی که‌ گه جود نثار تو شود

هرچه بر چرخ ستاره است و به دریا گهرست

مُطیعان را اگرست و مگر اندر سخنان

سخنان تو همه بی‌اگر و بی‌مگرست

به‌ تو دارند همی چشم همه خلق جهان

که به چشم تو همه مال جهان بی‌خطرست

نتوان گفت به‌ مقدار سخای تو سخن

که سخای تو تمام است و سخن مختصرست

از من امسال غبارست مگر بر دل تو

که ز مرسوم من امسال دلت بی‌خبرست

شکرست از نی و شکرست مرا از قدت

قیمت و لذت این شُکر فزون از شَکَرست

تاکه تاریخ شب و روز و مه و هفته و سال

از مدار فلک و رفتن شمس و قمرست

باد قدر تو فزون از فلک و شمس و قمر

زانکه زیرست همه عالم و قَدرَت زبرست

راهبر باش به اقبال خردمندان را

که جهاندار به توفیق تو را راهبرست

دفتر ناموری کن ز هنر نامهٔ خویش

که هنر نامهٔ تو مایهٔ هر نامورست

تو بمان ساکن اگرچند فلک گردان است

وز جهان مگذر اگرچند جهان در گذرست

شمارهٔ ۴۹

زلف و چشم دلبر من لاعِبَ است و ساحرست

لِعب‌ زلف و سِحر چشم او بدیع و نادرست

ده یکی از لعب زلفش مایهٔ ده لاعب است

صد یکی از سحر چشمش توشه صد ساحرست

چشم او بی‌خواب خواب‌آلوده باشد روز و شب

چشم من زان زلف خواب‌آلود او شب ساهرست

ماه روشن را شب تاریک بنماید به ‌خلق

وان شب زلفش همه رخسار او را ساترست

تا که پنها‌ن است ماه اندر شب تاریک او

راز من در عشق او چون روز روشن ظاهرست

بر پرند او طرازی کایزد از عنبرکشید

قدر آن بیش از طراز جامه‌های فاخرست

خلق روح‌افزای او عنوان لطف خالق است

فطرت زیبای او عنوان صنع قاهرست

در ‌دل من شادی و شور از شراب شوق اوست

زانکه شهرآرا و شیرین و شگرف و شاطرست

در بهای بوسه‌ای ‌دل خواهد و جان بر سری

گر تجارت پیشه دارد بی‌محابا تاجرست

عاشق اوگاه چون یعقوب از غم شیفته است

گاه چون ایوب در رنج و بلاها صابرست

مشهد عشاق‌ گیتی در خراسان کوی اوست

مقصد زوار درگاه اجل بوطاهرست

ملک شاهان را وجیه و دین یزدان را شرف

زین دولت زانکه نفس او شریف و طاهرست

نامور سیدعلی صدری که بر چرخ بلند

نجم سعد از طالع او تا قیامت زاهرست

نور خورشید شما گر باهرست اجرام را

نور رایش نور خورشید سما را باهرست

بر نگین ملک مهر از نقش توقیعات اوست

مهر او ‌دارد هر آن کاندر کفایت ماهرست

دوستان را ناصر ا‌ست اندر محبت مهر او

کین او اندر عداوت دشمنان را قاهرست

نام او سعد است و هر سعدی‌ که بر افلاک هست

اندرین دولت به‌عمر و روزگارش ناظرست

سعد ناظر شد به عمر و روزگارش لاجرم

باغ عمرش سبز و روی روزگارش ناضرست

اصل‌ مجدش‌ ثابت‌ است‌ و قطب جاهش ساکن‌ است

نجم فضلش زاهرست و بحر جودش زاخرست

بر سپهر عقل رای او شهاب ثاقب است

در هوای جود دست او سحاب فاطرست

آخر هر مدحت او محنتی را اول است

اول هر الفت او آفتی را آخرست

صادق‌(‌ع‌) و باقر(‌ع‌) خرد را با هدی کردند ضمّ

از خرد چون صادق‌ است و از هدی چون باقرست

تا جهان باشد بود معمور بیت ملک و دین

زانکه بیت ملک و دین را دولت او عامرست

هست‌ گوش چرخ بر آواز کلکش روز و شب

راست‌گویی چرخ مأمورست وکلکش آمرست

حلم او بر خشم اگر غالب بود نشگفت از آنک

خاک چون آتش برافروزد بر آتش قادرست

حاجتش ناید که غیری نشر فضل او کند

زانکه دایم همت او فضل او را ناشرست

ثامن است و تاسع است افلاک را کرسی و عرش

همت او از بلندی آن عدد را عاشرست

فتح تیرست آن کجا ترکان او را ترکش است

ماه نعل است آن کجا اسبان او را حافرست

هر سخن کز گفتهٔ او مستمع را هست یاد

آن سخن همچون مثل بر هر زبانی سایرست

هست درویشی و بدبختی دو آفت خلق را

ایمن است از هر دو آفت هرکه او را زایر است

ای نکو‌کاری که خالی نیست از اِنعام تو

هرکجا د‌ر هفت کشور واردست و صادرست

تا عقاب قدر تو بر آسمان طایر شدست

مخلب و منقار او بر چشم نسر طایرست

نیست در دنیا و عقبی حاسدت را آبرو

هم به دنیا خائن است و هم به عقبی خاسرست

از قبول تو امید استمالت یافته است

هر دلی ‌کش روزگار نامساعد زاجرست

وان‌که او از جور جائر بود ترسان پیش ازین

در پناه عدل تو ایمن ز جور جائرست

شکر نعمت‌های تو جزوی است از اسلام و دین

هر که او منکر شود اسلام و دین را کافر است

مدح گوی تو سزد گر یابد از یزدان ثواب

زانکه در مدح تو نعمتهای او را ذاکرست

شعر شاعر در بلندی برتر از شِعرَی شدست

تا ثنای تو به شعر اندر شعار شاعرست

شاعر دولت معزی زیر بار شکر توست

گر ز درگه غایب ‌است و گر به حضرت حاضر است

آب از آتش برکشد چون آفرین گوید تو را

زانکه در شعر آب لفظ است او و آتش خاطر است

عالمی گردد معطر چون تو را گوید مدیح

زانکه از عطر مدیحت خاطر او عاطر است

حق آن معنی که مدح توست نتواند گذاشت

لفظ از آن معنی ‌که بر دل بگذراند قاصر است

تا چمن هر سال از آواز مرغان بهار

بر مثال مجلسی پر رود ساز و زامر است

با نسیم روضه رضوان نصیب متقی است

تا سموم آتش دوزخ نصیب ‌کافر است

دستگیر و ناصر آزادگان بادی مدام

کایزدت در هر مقامی دستگیر و ناصرست

از سعادت باشیا راضی و شاکر همچنانک

رای اعلی از تو راضی رای عالی شاکر است

باد وافر نعمت تو باد کامل جاه تو

تا که بحر کامل از ارکان بحر وافر است

رزق تو داده تمام از رحمت و از مَغْفِرت

آن خداوندی که رزاق و رحیم و غافر است

شمارهٔ ۵۰

جشن عید اندر شریعت سنت پیغمبرست

قدر او از قدر دیگر جشنها افزونترست

هست این جشن جهان افروز در سالی دو بار

ملک را فر ملک هر روز جشنی دیگرست

عُدّت مُستَظهر و فخر ملوک روزگار

بازوی دولت که تاج ملت پیغمبرست

سایهٔ یزدان و خورشید همه سلجوقیان

ناصر دین خسرو مشرق که نامش سنجرست

شهریاری کز خطاب و نام او نازد همی

هرکجا درکشور ایران خطیب و منبرست

در سرای پادشاهی بر سریر خسروی

چون ملک سلطان و چون الب‌ارسلان نیک اخترست

گوهر سلجوق را زین و جمال از فر اوست

همچنان چون عِقد را زین و جمال از گوهر است

در بقای او جهان را رامش و آرامش است

همچو تن را جان بقای او جهان را درخور است

رای ملک افروز او را ماه تابان خادم است

دولت پیروز او را چرخ ‌گردون چاکر است

آن درختی‌ کایزد اندر باغ اقبالش نشاند

بیخ و شاخ آن درخت از باختر تا خاورست

اندر آن وقتی که حاضر باشی اندر حضرتش

منظرش چون بنگری زیباتر از هر منظر است

و اندر آن وقتی که غایب باشی از درگاه او

مخبرش چون بشنوی مخبرتر از هر مخبرست

همچنان کاندر چهارم آسمان است آفتاب

طلعت میمون او اندر چهارم کشور است

گر به باغ اندر بیفزاید ز عرعر خرمی

رایت او باغ نصرت را به‌جای عرعرست

ور سر شاهان بیفزاید به افسر روز بار

نامهٔ او بر سر شاهان به جای افسرست

زانکه اندر خنجر او هست ز‌هر جانگزای

جان‌گزاید دشمنان را تا به‌دستش خنجرست

زانکه اندر ساغر او هست نوش جانفزای

جان فزاید دوستان را تا به دستش ساغرست

باید اندرخدمتش پشت بزرگان چنبری

پشت‌گردون زین‌قبل درخدمتش چون‌چنبرست

یادکرد او بزرگان را ثبات دولت است

آفرین او حکیمان را طراز دفترست

کوه بینی زیر دریا هرکجا باشد سوار

زانکه او دریا دل است و اسب او که‌ پیکرست

آب بینی جفت آذر چون زند د‌ر رزم تیغ

زانکه تیغ او به‌رنگ آب و جفت آذرست

اندر آن صحرا که او با دشمنان ‌کرده است حرب

تا گه محشر در آن صحرا نهیب محشرست

بر امید پادشاهی هر کسی دستی بزد

منت ایزد را که اکنون حق به دست حقورست

برد کیفر هر که از پیمانش بیرون برد سر

آنچه پیش آمد قدر خان را نشان‌ کیفرست

بر خلاف دولت او سر ‌دهد ناگه به ‌باد

هرکه را از کینه و پرخاش بادی در سرست

خانهٔ اقبال او دارد ز پیروزی دری

بدسگال ملک او چون حلقه بیرون از در است

پیش او خصمان همه اعجاز نخل اند از قیاس

حملهٔ او از پس خصمان چو باد صرصرست

گه به‌سوی رایت رای است فرخ رای او

گه زبهر غَزْوْ قصد او به قصر قیصرست

گر بفرماید بگیرد ملک هند و ملک روم

صاحب الجیش‌ آن‌که او را پهلوان لشکرست

تا نه بس مدت حصار غور بگشاید به ‌زور

گر حصار سومنات و قلعهٔ کالنجرست

رخنه ‌گرداند به‌ اقبال ملک حِصن عدو

گر چوکوه بیستون و بارهٔ اسکندرست

هست ‌کار ناصرالدین نصرت و فتح و ظفر

تا وزیرش مهربان و عا‌دل و دین‌پرورست

با ملک‌ سلطان قوام‌الدین به جنت هست شاد

با ملک سنجر نظام‌الدین به‌شادی ایدرست

هست خدمتگر در آن ‌گیتی پدر پیش پدر

واندرین گیتی پسر پیش پسر خدمتگرست

ای‌ خداوند‌ی که بزم توست فردوس برین

واندرو ساقی چو حورالعین و می چون کوثرست

می ستان هر لحظه از دست نگار آزری

د‌ر چنین جشنی‌ که آیین خلیل آزرست

عشرتت اندر زیادت باد اندر روز عید

زانکه طبعت عشرت افزای است و شادی گسترست

باد زیر سایهٔ عدلت جهان بی‌داوری

زانکه عدل تو همه خلق جهان را داورست

شمارهٔ ۵۱

آن‌روی نه روی‌است گل سرخ به‌بارست

وان زلف نه زلف است شب غالیه بارست

آن جعد نه جعدست همه حلقه و بندست

وان چشم نه چشم است همه خواب و خمار است

شاید که من از دست بتم باده کنم نوش

زیرا که بتم نوش لب و باده‌گسار است

مشکین خط او بر دل من فتنه‌فزای است

نوشین لب او بر لب من بوسه شمار است

روزی ‌که نبینمش بهارم چو خزان است

چون باز بینمش خزانم چو بهار است

ای من رهی آن ‌ماه ‌که چه مست و چه هشیار

اندر بر عاشق ز در بوس و کنار است

اندر طلب وصلش بی‌صبر و قرارم

تاکی ز چنان روی مرا صبر و قرار است

دلسوز من است آن بت و جانسوز مخالف

شمشیر شه شیر دل شیر شکار است

سلطان بلند اختر ابوالفتح ملکشاه

شاهی که مبارزفکن و تیغ‌گذار است

صد بار بهر دم زدنی در شب و در روز

سعد فلک و رحمت یزدانش نثارست

از هیبت او در دل بدخواه نهیب است

وز لشکر او بر سر بدخواه غبارست

نامی‌ که نه از طاعت او جویی ننگ است

فخری که نه از خدمت او گویی عار است

او را به هنر چون جم و کاووس نخوانم

کاندر سپهش چون جم و کاووس هزار است

ای شاه‌ کسی کز خط عهد تو برون شد

پنداشت که بر مرکب اقبال سوار است

اندیشه خطا کرد و کنو‌ن همچو اسیران

سرگشته و دل سوخته در کنج حصار است

هر کس‌ که به فرمان تو رام است و مسخر

از دولت و اقبال تو کارش چو نگار است

وان کس‌ که سر از حکم و رضای تو کشیده است

از بیم تو آسیمه سر و بیهده کار است

عزست ز نام تو چه دنیا و چه دین را

عز تو بماناد که بدخواه تو خوارست

ماه علمت پیشرو ماه فلک باد

زیراکه فلک را به مراد تو مدارست

تو ناصر دین بادی و یارت همه عالم

کایزد به همه وقت تورا ناصر و یارست

شمارهٔ ۵۲

سنگین‌دلی که بر دل احرار قادرست

در حسن و در جمال بدیع است و نادرست

در موکب نبرد سواری دلاورست

در مجلس شراب نگاری معاشرست

حلقه شدست بر دو بناگوش او دو زلف

گویی که بر دو زهره دو هاروت ساحرست

تا بر سمن ز سنبل مشکین سلاسل است

تا بر قمر ز عنبر سارا دوایرست

او یوسف است و عاشق بیچاره در غمش

یعقوب با تأسف و ایوب صابرست

گر یک زمان به عارض و زلفش نظر کنی

گویی که با قمر شب تاری مقامرست

شب هست جانگزای و قمر هست جانفزای

یک خصم عادل است و یکی خصم جائرست

آن سنگدل ستارهٔ خوبان لشکر است

فریاد از آن ستاره که چون مه مسافرست

ای عاشق جفا زده فریاد شرط نیست

گردوست غایب است غم دوست حاضرست

حاجت نیوفتد که کنی عرض حال خویش

حال تو نزد سید احرار ظاهرست

صافی صفی حضرت سلطان روزگار

بوطاهر آنکه سیرتش از عیب طاهرست

آزاده مهتری که به‌ کلک و بنان خویش

در حل و عقد مملکت استاد ماهرست

رویش به نیک زادی در ملک روشن است

رایش به رادمردی در دهر سایرست

طبع لطیف او فلکی با کواکب است

لفظ شریف او صدفی پرجواهرست

نظاره‌گاه دولت او شمس ازهرست

آرامگاه خدمت او چرخ عاشرست

در وصف او فصاحت و صاف عاجزست

در مدح او عبارت مداح قاصرست

ای آنکه حضرت تو مکان مکارم است

وی آنکه طلعت تو سرور سرایرست

اندر کفایت آنچه تو دانی بدایع است

واندر بلاغت آنچه تو داری نوادر است

تو خرمی ز دولت و ملک از تو خرم است

تو شاکری زایزد و بخت از تو شاکرست

از مکرمات آخر مدح تو اول است

وز حادثات اول شکر تو آخرست

ناظر بود به طلعت بدخواه تو اجل

تا مشتری به طلعت سعد تو ناظرست

تا مجلس شریف تو شد قبلهٔ قبول

درکعبهٔ قبول دل من مجاورست

غواص دولت است و سعادت چو گوهرست

طبع تو همچو بحر و ضمیر تو تاجرست

از عطر بوی دارد گویی مدیح تو

زیرا که خاطرم به مدیح تو عاطرست

پوشیده نیست بر تو و بر وهم و خاطرم

شکر و ثنات بیشتر از وهم و خاطرست

تا در مدار عالم سفلی هر آنچه هست

از آب و خاک و آتش و باد و عناصرست

دایم معین و ناصر آزادگان تو باش

کایزد تو را همیشه معین است و ناصرست

شمارهٔ ۵۳

ای دلبری که زلف تو دام است و چنبرست

دامیّ و چنبری که همه مشک و عنبرست

رخسار توگُل است و بناگوش تو سمن

گل در میان دام و سمن زیر چنبرست

از حسن و صورت تو تعجب همی‌کند

هرکس که بر طریقت مانیّ و آزرست

نقّاش را ز نقش تو بیکار شد دو دست

یک دست بر دل است و دگر دست بر سرست

از دست خَدّ و قَدّ تو در باغ و بوستان

تشویش لاله وگل و تَشویر عَر‌عَرست

روشن مه است روی تو بر سرو و جانور

یا آفتاب بر سر سیمین صنوبرست

تا ساختی ز غالیه صد حلقه بر سمن

بس‌ کس‌ که بر امید تو چون حلقه بر درست

عطّارگشت زلف تو کز بوی عِطر او

گویی سرا و مجلس و میدان معطرست

درویش‌ گشت جان من از مایهٔ شکیب

تا روی تو ز نامهٔ خوبی توانگرست

چون شَکّر اندر آب تن من گداخته است

تا لعل آبدار تورا طعم شَکَّرست

یاقوت احمرست به چشم اندرم سِرشک

تا درّ تو نهفته به یاقوت احمرست

گر دُرج ‌گوهرست ز عشق تو چشم من

طبع من از مدیح صفی کان گوهرست

خورشید ملک و سَیّد احرار روزگار

بوطاهر آنکه از همه عیبی مُطَهّرست

آزاده مِهتری که بر آزادگان دهر

از عقل و فضل بارخدای است و مهترست

در پیش رای پاکش و در جنب همتش

خورشید چون ستاره و دریا چو فَرغَرست

پرگار عقل را دل او همچو مرکزست

تصریف جود راکف او همچو مَصد‌رست

کردار او به‌زرّ صنایع مُوَشَّح است

گفتار او به ‌درّ بدایع مُشَجّرَ ست

از رای او مصالح ملک شهنشه است

در رسم او منافع دین پیمبرست

در حَلّ و عَقد هر چه به تدبیر و رای اوست

شایستهٔ شهنشه و دستور کشورست

ای مهتری که بخت تو بر پایهٔ رسید

کز وهم فیلسوف به‌صد پایه برترست

تا صورت بدیع تو پیدا نکرد چرخ

معلوم کس نگشت که دولت مُصَوَّرست

از نقش‌ کِلْک تو همه‌ گیتی مُنَقّش است

از نور رای تو همه عالم منوّرست

چون روزگار دولت تو بی‌نهایت است

چون آفتاب همت تو نورگسترست

گر نور پرورند ز پاکی هوا و آب

جود تو همچو آب و هوا نورپرورست

گر دشمن تو هست چو یأجوج باک نیست

تا عزم تو به قوّت سدّ سکندرست

از غایت‌ کرم ضعفا را تویی پدر

شاید که بخت نیک تو را همچو مادرست

آری برادرست تورا بخت ازین قبل

هرکس که برخلاف تو کوشد بر آذر است

ای زیر بار منّت توگردن کِرام

برگردن زمانه مدیح تو زیورست

معلوم رای توست ‌که در شاعری مرا

مدح تو سَر جریده و آغاز دفترست

جانم ز مهر تو فلک پر کواکب است

طبعم ز مدح تو صدف پر زگوهرست

پیوسته آفرین تو خوانم همی به خلق

کان آفرین به‌موضع و آن حق به حقورست

این خانه جنت است و تو رضوان جنتی

ایوان تو چو طوبی و دست توکوثرست

ساغر بیار و جام بخواه و بنوش می

کز دست تو حلال‌تر از شیر مادرست

تا نور هفت اختر باقی است بر فلک

تا بر زمین بقای شه هفت کشورست

عزم تو بر زیادت و کام تو بر مراد

از شاه هفت کشور و از هفت اخترست

خوشباش و شادزی‌که تو را عیش خرّم است

می نوش و مال ده که تورا بخت یاورست

شمارهٔ ۵۴

اگر سرای لباساتیان خرابات است

مرا میان خراباتیان لباسات است

میان شهر همه عاشقان خراب شدند

مگر نگار من امروز در خرابات است

مجوی زهد و خرابی کن و خراباتی

که عمر را ز خرابی همه عمارات است

بیار ساغر فرعونی و به دستم ده

که روز وعدهٔ موسی و گاه میقات است

نیفکنم سپر از باده خوردن از پی آنک

مرا میانهٔ میدان عشق دارات است

هر آن مکان‌که بود اهل عشق را مأ‌وی

نه جای نکتهٔ طومار و جای طامات است

میان عاشق و معشوق هست آن معنی

که قاصر آید از آن هرکجا عبارات است

من آن‌کَسَم‌که همی سجده پیش عشق برم

بدان سجود وجود مرا کرامات است

هر آن سرود که در عشق عاشقانه بخاست

مرا جون سَبع مثانیّ و چون تَحَیّات است

مرا ز عشق مراعات نیست یک ساعت

که عشق را زدل و جان من مراعات است

به روزگار جوانی اسیر عشق شدم

من این محل زکه جویم‌که از محالات است

روم مدام به درگاه آن خداوندی

که سَیّد مَلِکان است و شاه سادات است

جمال عالم فخرالمعالی آن ملکی

که از کمال و سعادات ذوالسّعادات است

ابوعلیّ شرفشاه ابن عِزّالدین

که همچو جعفر برمک ستوده عادات است

شرف ز جعفر و شاهی زکنگرست او را

که جعفری سِیَر و کنگری مقامات است

از آن‌ گرفت سماوات زیر پر جعفر

که همت پسرش برتر از سماوات است

به جود جعفر برمک مثل زنند و مرا

مثل به جود شرفشاه جعفری ذات است

ایا کسی که تورا خدمتش کفایت نیست

ز روزگار تورا مالش و مکافات است

آیا کسی‌ که به‌ درگاه اوست موعد تو

وعید او بِلمِا تُوعَدون هیهات است

تو ای نتیجهٔ دولت نجات احراری

که با تو دولت پاینده را مناجات است

تویی‌که یوم وصال تو خیر ایام است

تویی‌ که وقت ثنای تو خیر اوقات است

مدار چرخ همه بر مراد توست مدام

تورا موافق دوران او ارادات است

اگر ز خلق مساحات ساحت فلک است

بدان که ساحت جود تو را مساحات است

خبر چگونه توان دادن از مخالف تو

نشان چگونه دهم زانکه او ز اموات است

زمین چو نَطع و قضا و قدر به‌سان حریف

مدار چرخ چو شطرنج و در میان مات است

مخالف تو چو شاه است و دولتش فرزین

میان نَطع به‌فرزین خویش شه مات است

حسود دیوسرشت تو را شهادت نیست

برین سخن‌ که بگفتم مرا شهادات است

یکی شهادت من این بُوَد که سوگندش

به حق عزّت عزّی و آلت لات ست

میان مجمع فَضّال حجت آرم من

که حضرت تو به از روضه‌های جنات است

چو باب جنّت خواند رسول قزوین را

بدان‌که حضرت تو روضه‌ای ز رَوضات است

به فرّ دولت تو من دلیل بنمایم

که خدمت تو ز عادات وز عبادات است

رضای توست رضای نبی رضای نبی

رضای خالق عرش است وآن زطاعات است

دلایل و حُجَج مِهتری ز مجلس توست

که‌ کعبه و حَجَر و حج اهل حاجات است

به مجلس توشتابد ز شهر و مولد خویش

هر آن حکیم که از دولتش بشارات است

خُذِا‌لمدیح و هاتِ‌ا‌لعطا همی گوید

جواب هات ز تو خُذ جواب خُذهات است

به‌روز محشر اگر خلق را شفیع تویی

نه بیم حشر و نه بیم عذاب زَلّات است

تو باشی ای ملک داد گر نخست کسی

که روز حشرش با مصطفی ملاقات است

عیان شدست به نزد ملوک سیرت تو

چه جای بهمنی و نوذری حکایات است

رسوم تو همه سرمایهٔ هدایا گشت

ضمیر تو همه پیرایهٔ هدایات است

ز رای ورایت تو تحفهٔ سلاطین است

ز نام و نامهٔ تو نکتهٔ رسالات است

کمال را ز مدار فلک زیادت نیست

کمال همت وجود تورا زیادات است

بلند گشت علامات رای و همت تو

چنانکه اوج زحل زیر آن علامات است

کجا روایت یک مدح تو کند راوی

همه روانی راوی بدان روایات است

به مدح‌گفتن تو فتنه‌ام خداوندا

که از مدیح تو شغل مرا کفایات است

ز آفرین تو شاها به‌ خاطر عاطر

چو منطقی کنم آن را که از جمادات است

چنانکه فخرملوک است بیت تو ملکا

در آفرین تو بیتم طراز ابیات است

مرا به حکمت و پروردن معانی بکر

نه از شمار دگر شاعران مقالات است

به دولت تو همه شاعران ز من پرسند

هر آن سؤال که مشکل‌تر از سؤالات است

همیشه تا که مه مهر و تیر و بهرام است

همیشه تاکه مه و سال و روز و ساعات است

خدای جَلّ جَلالهُ ز تو بگرداناد

هر آنچه متصل حادثات و آفات است

ز روزگار تو را نصرت و مساعدت است

ز کردگار تو را عصمت و حمایات است

شمارهٔ ۵۵

ای شده ملک و دین ز کلک تو راست

کلک تو کار ملک و دین آراست

دل صافیت مَطلع قَدَرست

کفِ کافیت مقتضای قضاست

همت تو محیط چون فلک است

نعمت تو بسیط همچو هواست

دست تو ابر و جود تو مَطَرست

لفظ تو دُرّ و طبع تو دریاست

عادت تو به فخر پیوسته است

سیرت و رسم تو ز عیب جداست

گر تفاخر بود ز خدمت تو

آن تفاخر عَلَی‌الخُصوص مراست

هست یکتا به مهر تو دل من

پشت من در پرستش تو دوتاست

صد عطا از تو بیش یافته‌ام

هر یکی را هزار شکر و ثناست

قصهٔ خویش با تو دانم‌ گفت

حاجت خویش از تو دانم خواست

چون بود روزگار من که مرا

خرج پیدا و دخل ناپیداست

بار بسیار و بارکش اندک

چاکران بیش و مرکبان کم وکاست

دی مرا بود فکرت امروز

بازم امروز فکرت فرداست

گرچه در پایگاه و کیسهٔ من

نه ستورست و نه ستور بهاست

به‌ یک اشتر که تو مرا بدهی

همه کارم تمام گردد راست

برکات سخاوت تو مرا

فتح باب هزارگونه عطاست

از بقای تو دور باد فنا

تا به دهر اندرون بقا و فناست

بر تن و دلت و جانت باد ایجاب

هرچه اندر جهان به‌خیر دعاست

شمارهٔ ۵۶

بتی‌که قامت او سرو را بماند راست

خمیده زلف گرهگیر او چو قامت ماست

ز روی او برِ صورتگر از خیال و نشان

خیال حور بهشت و نشان ماه سماست

نماز شام که رفت آفتاب سوی نشیب

بر من آمد ماهی که ناروَن‌ بالاست

درآمد از سرکوی و در سرای بزد

سرای وکوی به رویش چو آفتاب آراست

به گرد چهرهٔ او در دو زلف او گفتی

که‌گرد لاله دو چنبر ز عنبرساراست

همی فشاند سر زلف بر ‌دو عارض خویش

بر آفتاب تو گفتی همی زره پیداست

چو زلف و روش بدیدم مرا یقین شد باز

که زیر دامن هاروت زُهرهٔ زهراست

چو عزم رفتن من دید و زاد راه سفر

فرو نشست توگویی قیامتی برخاست

ز روی و موی چو گلنار و چون بنفشه نمود

فزود گونهٔ‌ گلنار و از بنفشه بکاست

به‌ گونهٔ رخ او بر سرشک او گفتی

که بر عقیق پراکنده لؤلؤ لالاست

به مهرگفت به‌سوی سفر همی چه روی

که در سفر خطر صعب و کارهای خطاست

گمان برم که جفا بر حَضَر گزیدستی

که اختیار سفر بر حضر نشان جفا است

عِنان بتاب و متاب این دلم به آتش غم

که بر دلم ز غبار تو صدهزار عَناست

نه‌گر ز وصل من و شهر خویش سیر شدی

پس این شتافتن و زود رفتن تو چراست

وگر به صحبت یکساله کرده‌ای بیعت

همی‌کجا شوی اکنون و بیعت توکجاست

جواب دادم کاندر سفر خطر باشد

ولیکن این سفری کش نتیجه‌ نور و نواست

ضرورت است مرا رفتن از حضر به ‌سفر

ضرورت سفر دوستان نشان وفاست

به راه عِزّ و شرف پویم از ره عزلت

که عِزّ و عُزلت هر دو بهم نپاید راست

بود سفر به سعادت مرا چو بار دگر

ز روزگار امید و زکردگار قضاست

مگر همی نشناسی که در زیادت و جاه

پناه من به خداوند سیدالرؤساست

معین مملکت شهریار نیک اختر

که فرّ دولت نیک‌اختران بدو پیداست

ابوالمحاسن کاحسان‌ بزرگ نام بدوست

مُحَمّد آنکه محامِد بدو تمام بهاست

بزرگواری کاندر کمال قدرت خویش

نه ایزدست و چو ایزد بزرگ و بی‌همتاست

هوا خلاف زمین آمد و عجب دارم

که حکم او چو زمین‌است و طبع او چو هواست

چو بگذری ز خدای و خدایگان جهان

یقین شناس که بر هرکه هست کامرواست

ستارهٔ کَرَم است و نتیجهٔ خردست

نشانهٔ هنرست و یگانهٔ دنیاست

ز بخت خویشتن و شاه عالم است بزرگ

چو شاه عالم و چون بخت خویشتن بُرناست

حمایلِ سپرش بند چنبر فلک است

کواکبِ کمرش عِقد گردن جَوزاست

بلند بختا، نیک اخترا، خداوندا

در تو قبلهٔ آلاء و کعبهٔ نَعماست

بزرگ حضرت و درگاه تو بزرگان را

شریف چون حَجَرالاسوَد و مِنا و صَفاست

اگر لقا و دل اقبال و بخت را سبب است

لقا خجسته تو داریّ و دل‌گشاده‌تر است

وجودِ علوی و سِفلی در آن‌گشاده دَرَست

مراد کلّی و جزئی در آن خجسته لقاست

ز مهتران وکریمان که ما شنیدستیم

کرم تورا سزد و مهتری تورا زیباست

ز دولت تو من این معجزات دیدستم

که هر یکی عَلَم نسل آدم و حوّاست

به نزد مردم عاقل مراد عقل تویی

ز هر چه گردون تأثیر کرد و ایزد خواست

شکفته‌ شد بهر آنجا که همت تو رسید

به عقل و طبع مگر همت تو باد صباست

از آنکه جود به از تو جواد نشناسد

تورا به جود و به‌ تو جود را همیشه رضاست

تورا ز نعمت عُقبی همی مدد باید

که هر چه هست به دنیا تو را مراد عطاست

چو شب نمایدکِلک تو بر صحیفهٔ روز

اگر ستاره فشاند به تو سپهر، سزاست

زکلک تو به جهان در بدیعتر چه بود

که اَبکَم سخن آرای و اَکمه بیناست

چو دربنان تو پیدا شود گمان که مگر

کلید جنّت فردوس در ید بیضاست

تویی‌که مرتبهٔ تو به‌کبریای شهی است

مخالفان تو را مرتبه به کبر و ریاست

به نصرت و ظفر اندر تویی چو اسکندر

اگر چه خصم تو درگیر و دار چون داراست

نَعَم ز جود تو عزّ ولیّ و ذلّ عدوست

بلی ز لفظ تو نفی ملال و دفع بلاست

نعیم جود تو در سر چو روح نفسانی است

خیال مهر تو در دل چو نقطهٔ سوداست

زکردگار جهان هر چه یافتی امروز

یقین بدان که نشان زیادت فرداست

خرابهای زمین از تو گردد آبادان

به دولت تو شود شهر هرکجا صحراست

عجب مدار که از دولت‌ تو پنج بود

چهار طبع‌ که در زیرگنبد خضراست

بر مبارک تو یافتم جهان هنر

دل تو دریا دیدم‌ که اصل جود و سخاست

به‌ گرد دریا بس چون محیط‌ گشت جهان

اگر محیط به‌ گرد همه جهان دریاست

آیا ستوده ولی نعمتی که گاه سخن

ثناگر تو زبهر تو مُستَحِقّ ثناست

به‌ دولت تو خداوند در صِناعت شعر

جواز دولت من بنده برتر از جوزاست

همی ز منزلت و جاه من سخن‌ گویند

بهر کجا که در آفاق مَجمع‌ُالشّعراست

اگر به جان و تن از خدمت تو بودم دور

دلم تو داشتی و بر دلم خدای گواست

تو آفتابی و از قوّت تو در هر وقت

به‌سان آتش رخشنده طبع من والاست

از آفتاب به قوّت همی رسد آتش

وگرچه گوهر آتش زآفتاب جداست

همیشه تاکه ز حکم خدای وگرد‌ش چرخ

گهی صلاح و بقا و گهی فساد و فناست

همه فساد و فنا باد دشمنان تو را

که دوستان تو را خود صلاح هست و بقاست

دعای خلق به نیکی رساد در تن تو

که داعی تو بهرحال مُستَجاب دعاست

شمارهٔ ۵۷

یافت از یزدان ملک سلطان به شادی هرچه خواست

روز شادی روز ما سلطان دین سلطان ماست

بند شاهی کرد محکم راه دولت کرد پاک

چشم عالم کرد روشن‌ کار گیتی کرد راست

وقت وقت رامش است و روز روز عشرت است

د‌ست دست خسروست و کار کار پاد‌شاست

حاصل آمد شاه را بر سیرتی نیکوترین

هرجه از اقبال جست و هر چه از تأیید خواست

نیک بنگر تا کنون بی‌طاعت و فرمان شاه

یک مخالف کیست در گیتی و یک قلعه کجاست

دولت عالی چنین بایدکه دارد شهریار

در جهان از جملهٔ شاهان چنین ‌دولت کراست

هست با هر منتها و غایت هر دولتی

دولت شاه جهان بی‌غایت و نامتنهاست

روزگار فتنه بود اندر خراسان مدتی

تیغ او بفزود امن خلق و آن فتنه بکاست

لاجرم‌گرد ندامت بر رخ آن‌کس نشست

کز خلاف او همی اندر خراسان فتنه خواست

گر عصا بفکند موسی وقت سِحْر ساحران

تا بترسیدند و گفتند این عصا چون اژدهاست

فتنه اکنون همچو سِحْر ساحران است از قیاس

شاه چون موسی و تیغ تیز او همچون عصاست

مهر سلطان در دل و د‌یدار سلطان در نظر

مهتری را مایه و نیک‌اختری را کیمیاست

حضرت او چشم را روشن‌ کند گویی مگر

گَرد شادُرْوان او در چشم همچون توتیاست

ملک‌ گیتی بیشتر در زیر حکم خسروست

ور همه‌گیتی بود در زیر حکم او رواست

بی‌رضا و مهر او زنده نماند هیچ‌کس

ای عجب گویی رضا و مهر او آب و هواست

خسروا، شاها ز مقصو‌دی که حاصل شد تورا

هست از اقبالی که آن اقبال بی‌چون و چراست

قُوّت دین و صلاح ملک‌، جُستی سربسر

ایزد دانا برین‌ گفتار و این معنی گواست

لاجرم با مرد و زن زان روز کاین عالم بود

بر تن و جان تو اندر مشرق و مغرب دعاست

تاکه از تشبیه شکل آسمان و آفتاب

راست چون پیروزه‌‌گون دولاب و سیمین آسیاست

سایهٔ عدل تو از دنیا و دین خالی مباد

زانکه از عدل تو نفع نعمت و دفع بلاست

در جهانداری بقای دولت و عمر تو باد

کز بقای دولت و عمر تو عالم را بقاست

شمارهٔ ۵۸

خداوندی که تاج دین و دنیاست

به‌دولت دین و دنیا را بیاراست

از آن تاجی است در دنیا و در دین

که انعل‌ا مرکب او تاج جوزاست

دلیل دولتش چون روز روشن

به‌هفت اقلیم گیتی آشکار است

ز فر بخت آن سلطان عالم

به از کسری و ذوالقر‌نین و داراست

تو گویی دولت او آفتاب است

که نور او به ‌شرق و غرب پیداست

ز اقبال دعا و همت اوست

که سلطان بر همه خصمان تواناست

ضمیر روشن و اندیشهٔ او

کف موسی و افسون مسیحاست

ز تدبیرش میان پادشاهان

وفا و بیعت و صلح و مداراست

سزاوار نثار مجلس اوست

هر آن‌ گوهرکه اندر کوه و دریاست

همه اقبال و دولت بهرهٔ اوست

همه ادبار و محنت بهر اعداست

برو هر روز خواهد بود خوشتر

که ایزد کار او دارد همی راست

ز دی بودش اشارتهای امروز

در امروزش سعادتهای فرداست

ز فرّ طلعت او طبع‌ گیتی

اگر دی پیر بود امروز برناست

زمین از موکب او جون سپهرست

ثَری از حشمت او چون ثُریّاست

کنون در جامهٔ سبزست هر شاخ

بر آن صورت که در فردوس حوراست

لباس جویبار و فرض کهسار

به زنگار و بقم گویی مطراست

به‌هر دشتی کنون جای نظاره است

به‌هر باغی کنون جای تماشاست

از آن صحرا چنین سبزست و خرم

که عالی بارگاه او به صحراست

بهاری فرخ و عیدی خجسته است

به هر دو روزگار او مهناست

مهنا باد دایم روزگارش

که اسباب مراد او مُهیّاست

همیشه تا که بر گردون ستاره

چو سیم ریخته بر روی میناست

به خاتون باد فرخ روز سلطان

که خاتون مادر بی‌‌مِثل و همتاست

به سلطان باد روشن چشم خاتون

که سلطان خسروی دانا و زیباست

جهان خالی مباد از شاه سنجر

که تخت خسروی را در یکتاست

شمارهٔ ۵۹

ای خسروی که مشرق و مغرب بهم توراست

وی داوری که هم عرب و هم عجم تو را است

در شرق و غرب خلق خدا جمله شاکرند

فضل خدای و رحمت او لاجرم تو راست

بیش وکم است ملک جهان حون نگه‌کنی

چندانکه هست ملک جهان بیش وکم توراست

دادست کردار ز گیتی تورا دو بهر

وان بهره‌ای که ماند سزاوار هم توراست

تا همت تو زیر قدم‌ کرد فرق ماه

فرق مخالفان همه زیر قدم تو راست

بدخواه تو نهفته چو باغ‌ارم شدست

تا عالمی شکفته چو باغ ارم توراست

شاهان به دار ملک مشتاق گشته‌اند

زیرا که دار ملک چو بیت‌ا‌لحرم تو راست

از حمل وز خراج بزرگان روز‌گار

هر روز گونه‌گونه نِعَم بر نِعَم تو راست

سیصد هزار شیر دلیرند لشکرت

چندین دلیر شیر به زیر علم تو را است

هستی تو نور بخش و گهر بخش از آن‌کجا

طبعی چو آفتاب و یمینی چو یم توراست

حجت‌ ز تیغ وز قلم آرند رزم و بزم

در رزم و بزم حجت تیغ و قلم توراست

دستور تو به دانش و تدبیر آصف است

زیراکه فر ‌دولت و تایید جم تو را است

تا کام و نام و نعمت هم محتشم ز توست

شکر و ثنا و خدمت هر محتشم توراست

هرکس به قدر خویش نماید همی‌کرم

لیکن مسلم از همه عالم ‌کرم توراست

نورست با ظُلَم همه‌کس را درین جهان

نور سعادت ابدی بی‌ظلم تو را است

هرچند خلق را نبود بی‌عدم وجود

در ملک د‌ین وجود ابد بی‌ عدم تو راست

گرد‌ون قسم نهاده به ‌ده جزو ملک را

نه جزو تا زمانه بود زان قسم تو راست

جاوید باد دولت و شاهی و ملک تو

زیراکه ملک و دولت و شاهی بهم توراست

شمارهٔ ۶۰

ای صاحب اعلی دل تو عالم اعلاست

رای تو چو خورشید، درخشنده و والاست

گر دهر مُهَنّاست بدین عید همایون

این عید همایون به بقای تو مهناست

عالم به تو خرم شد و گیتی به‌ تو روشن

دولت به تو باقی شد و ملت به تو آراست

شغل همه آفاق به فرمان تو شد خوب

کار همه احرار به کردار تو شد راست

از ماه فلک تا دل تو هست تفاوت

چندانکه تفاوت ز ثری تا به ثریاست

گر ماه فلک تافته بر روی زمین است

ماه دل تو تافته برگنبد خَضْراست

آن ماه، گهی کاهد و گاهی بفزاید

وین ماه بیفزاید و هرگز نکند کاست

زیر علم دولت تو سایهٔ طوبی است

زیر قدم همت تو تارک جوزاست

شاید که بُوَد خصم تو از لشکر فرعون

تا رای درخشان تو همچون ید بیضاست

آثار کفایت همه از رای تو باقی است

انوار سعادت همه از روی تو پیداست

دیدار تو گویی به مثل مرکز نورست

زیرا که بدو چشم بشر روشن و بیناست

کردار تو گویی به مثل اختر سعدست

زیرا که بدو بخت بشر فرخ و برناست

گفتار تو گویی به مثل پایهٔ عقل است

زیرا که بدو جان بشر عاقل و داناست

روز همه کس هست ز توفیق تو روشن

تا در قلم تو شب تاریک مجزاست

توقیع تو بینم سبب زندگی خلق

گویی‌ که صریر قلمت باد مسیحاست

ای صدر وزیران جهان بدر زمینی

ای بدر زمین صدر وزارت به تو آراست

من بنده همی تا صفت مدح تو گویم

از قوت مدح تو مرا طبع چو دریاست

شاید که چو دریای محیط است مرا طبع

زیرا که درو مدح تو چون لولو لالاست

با حکم ابد باد بقای تو برابر

ای یافته از حُکم ازل هرچه دلت خواست

بگذار دو صد عید علی‌رغم عدو را

خوش دار ولی را که تورا دولت والاست

شمارهٔ ۶۱

آن خداوندی که او بر پادشاهان پادشاست

مستحق عُدّت و مجد و جلال و کبریاست

گر به دل خدمت‌ کنی او را سزای خدمت است

ور به‌جان اورا ثناگویی سزاوار ثناست

اوست معبودی به وصف لایزال و لم یزل

لم یَزَل او را سریر و لایزال او را سراست

زنده او را دان و هست او را شناس از بهر آنک

زندهٔ دایم وجود و هست جاویدان بقاست

حکم او بی‌علت است و صُنع او بی‌آلت است

ذات او بی‌آفت است و ملک او بی‌منتهاست

دانش او بی‌محال و بخشش او بی‌عدد

گفته ی او بی‌مجاز و کرده ی او بی‌خطاست

از ازل گر بنگری پیوسته بینی تا ابد

قسمتی در هر چه خواهی حکمتی در هرچه خواست

آسمان نیلگون هست آسیای قدرتش

مردم اندر دور او چون گندم اندر آسیاست

ضربت خِذْلان او بر جان مرد مفسدست

شربت توفیق او بر جان مرد پارساست

لطف او بین هرکجا اسباب خلقی ساخته است

قهر او دان هرکجا احوال قومی بینواست

هرکه بدبخت است بیگانه است با اسلام و دین

نیکبخت آن است کاو با دین و اسلام آشناست

راستی و کژّی اندر راه توحیدست و شِرک

هر دو پیوسته نگردد کان جدا و این جداست

هرکه باشد همنشین شرک گیرد راه کج

وان که باشد همره توحید یابد راه راست

با هوای نفس کی باشد رضای حق روا

تا که عصیان در هوای نفس و طاعت در رضاست

قول و فعل خویش را درمعصیت منکر مشو

زانکه هفت اندام تو بر قول و فعل توگواست

سُخرهٔ ابلیس‌ گشت و غرهٔ تَلْبیس شد

هرکه او در معصیت بِفْزود و از طاعت بکاست

گر تو در دنیا هزاران چاره و حیلت کنی

چیره گردد بر تو آخر هرچه از ایزد قضاست

با قضای چیره در دنیا چه جای حیلت است

با نهنگ شرزه در دریا چه جای آشناست

گر سلیمانی که جن و انس در فرمان توست

ور فریدونی که شرق و غرب سرتاسر تو راست

بهرهٔ تو زین جهان چون دامنت گیرد اجل

ده‌گزی کرباس و لختی خشت و چوب و بوریاست

خوف ما از عدل یزدان و رجا از فضل اوست

زانکه عدل او بلا و فضل او دفع بلاست

در دل مومن همی خوف و رجا باید بهم

مومن پاک است هرکاندر دلش خوف و رجاست

این جهان چون باغ و ما همچون نهالیم و درخت

رحمت و احسان او چون ابر و چون باد صباست

رحمت و حرمان خویش از فضل او داند همی

هرکه در رنجی‌ گرفتار و به دردی مبتلاست

او نکوکارست اگر ما را عبادت اندک است

او خریدارست اگر ما را بضاعت کم بهاست

گر هُدیٰ خواهی گواهی ده که معبودت یکی است

وان یکی بی‌یار و بی‌همتا و بیچون و چراست

سَیّد اولاد آدم خاتم پیغمبران

مهتر عالم شفیع روز محشر مصطفاست

نایب پیشین او بوبکر و آنگاهی عمر

بعد ازو عثمان وبعد از وی علی مرتضاست

گر بر این دین و بدین مذهب ز دنیا بگذری

جای تو در جَنّهٔالفِردوس جای اولیاست

ای خداوندی که در وصف وجود جود تو

حجت سنی قوی و حاجت مومن رواست

بر ثنای حق معزی را دعا باید همی

زانکه مقصود معزی را ثنای حق دعاست

شمارهٔ ۶۲

ای سروری‌ که قول تو چون وحی منزل است

کارت چون معجزات رسولان مُرسَل است

عالی دو آیت است علا و بها بهم

در شان دین و دولت تو هر دو منزل است

هر روز بر دوام دهد آفتاب نور

بر آفتاب جود تو گویی موکل است

تا از نسیم خلق تو گیتی معطر است

بازار و کار عطر فروشان معطل است

گر واجب است درخور تفصیل مُجمَلی

تفصیل جود را کف راد تو مُجمَل است

باطل کند حُسام تو چون معجز کلیم

چندانکه حاسدان تو را سِحر مُبطَل است

هنگام مدح مَخلَص اشعار شاعران

بی‌نام و بی‌خطاب تو موقوف و مُهمَل است

چون دایره است شعرم و مدح تو مرکز است

چون آینه است طبعم و جود تو صیقل است

آن خوبترکه پیش تو آرم عروس مدح

کز جود تو قبالهٔ کابین مُسَجَّل است

آن خلعت شریف که فرموده ای مرا

همتای جامه‌های نسیج و مُثَقّل است

اسبی‌ که داده‌اند نه از خاص تو مرا

پیرست و بد رواست‌ کهن لنگ و کاهل است

گر با فسار و توبره جلدست در علف

با زین و با لگام به رفتار تُنبَل است

بالای او به قصر ‌مَشیدَست نردبان

حلقوم او به بِئر مُعَطّل مُرَمَّل است

مالد به قصر و بر در و دیوار خویشتن

گویی ز فرق تا قد‌مش‌ گرّ و دُمَّل است

ترکیب او زگونهٔ سرخ و مزاج سرد

همرنگ آب صندل و هم‌طبع صندل است

بالا گهی نبیند گویی که اَعوَرست

گاهی یکی دو بیند گویی‌ که ا‌َحوَلَ است

اسبی قوی است از در گردون کشیدن است

نه از در نشست حکیمان افضل است

در شهر وراه در همه جایی مرا برو

نه جای اعتماد و نه جای مُعَوَّل است

از عین دولت است شکایت درین عطا

کوته‌ کنم حدیث اگر چه مفصل است

زان سان ‌که هست باز فرستادمش به‌ تو

آن را بَدَل فرست‌ که تشریف اوَّل است

تا در زمانه چون مه کانون کشد سپاه

در تابه خانه موسم کانون و منقل است

تاج سر قبیله و آل پدر تو باش

کز تو سرش به تاج بزرگی مُکَلَّل است

می‌ خواه از آن صنم که بناگوش و زلف او

کافور مشک پرور و مشک مسلسل است

شمارهٔ ۶۳

روی آن تُرک جهان آرای ماه روشن است

زلف او در تیره شب بر ماه روشن جوشن است

تاکه او را جوشن است از تیره شب بر طرف ماه

راز من در عشق او پیدا چو روز روشن است

تا گلی نو بشکفد هر ساعتی بر روی او

کوی ازو حون‌گلبببتان و خانه زو چون‌کلسن است

همچو فَرخارست مجلس تا که او در مجلس است

همچو کشمیرست برزن تا که او در برزن است

چون ببینی چشم او گویی شکفته نرگس است

چون ببینی روی او گویی دمیده سوسن است

سوسنی دیدی که گردش شاخه‌های سنبل است

نرگسی دیدی که گردش نوکهای سوزن است

سنگ بر دل بندم اندر عشق آن زرین‌کمر

زانکه همواره به زیر سنگ او دست من است

او ز من منت ندارد گرچه او را شاهوار

طوق زرین هر شبی از د‌ست من در گردن است

هر کسی را رشک باشد بر بت معشو‌ق خویش

رشک من دایم بر آن سنگین دل سیمین تن است

دشمنی جویم همی با آنکه او را هست دوست

دوستی‌ گیرم همی با آنکه او را دشمن است

حور دیدارست لیکن بر سر دیدار او

سِحر هاروت است و کَید و فتنهٔ اهریمن است

تیر مژگانش همی ناگاه بر د‌ل بگذرد

راست‌ گویی نیزهٔ اسپهبد شیر اوژن است

در جهان اسپهبد شیر اوژن از روی هنر

خسرو عالی اعلی شهریار قارن است

رکن اسلام و علاء دولت و شمس ملوک

آن ‌که د‌ر مردی فزون از رستم و از بیژن است

نامور قطب‌المعالی آن که اندر صلح و جنگ

مهربان چون اردشیر وکینه ‌‌کش چون بهمن است

گاه بخشش هر که بیند شخص او گوید مگر

آفتاب اندر قبا و بحر ‌در پیراهن است

قاصد فتح و ظفر را موکب او مقصد است

گوهر عز و شرف را مجلس او معدن است

نرم شد با او فلک گر با همه ‌کس سرکش است

رام شد با او جهان‌گر با همه‌کس توسن است

سیرت او گردن ایام را چون زیور است

همت او تارک اَجرام را چون ‌گرزن است

کرد نتوانم برابر کوه را با حلم او

زانکه در میزان حلمش ‌کوه سنگ یک من است

در جحیم از بهر بدخواهان او بادافره است

د‌ر بهشت از بهر مداحان او پاداشن است

چون‌ کمان گیرد اجل با تیر او در معرکه است

چون‌ کمین سازد ظفر با تیغ او در مکمن است

جوشن‌گردان چو غربال است از زوبین او

مِغْفَر جنگ‌آوران با گرز او چون هاون است

پیش زوبین سپاه او سر اعدای او

راست‌ گویی پیش مرغان دانه‌های ارزن است

اسب او را باد خوان وکوه دان از بهر آنک

کوه شکلی بادپای و بادپایی‌ کُه‌کَن است

فتح زاید روز رزم از تیغ‌ گوهر دار او

تیغ ‌گوهردار او گویی به‌ فتح آبستن است

هست ‌در آهن به ‌صنع ایزدی باس شدید

زآنکه زوبین و رکاب و تیغ او از آهن است

ای بلند اختر سپهداری که پیش شهریار

نام تو اسپهبد شیر اوژن وگرد افگن است

دشمنت را چون توانم ‌گفت خرمن سوخته

کز نیاز و تنگدستی دشمنت بی‌خرمن است

از وفاقت در وثاق نیکخواهان هست سور

وز خلافت در سرای بدسگالان شیون است

در سر خصم تو مغفر معجرست از بهر آنک

در صفت مردست لیکن در هنر همچون زن است

هست واجب مدح تو کز جملهٔ اسپهبدان

سیرت تو مُستَفاد و رسم تو ‌مُستَحسَن است

روشنی باشد همی از مدح تو روح مرا

روح من ‌گویی چراغ و مدح تو چون روغن است

عیب نتوان کرد بر مدحی‌ که من ‌گویم تو را

کانچه در مدح تو گویم خالی از زرق و فن است

می ستان از ماه دیبا روی‌ کاندر بوستان

نه چمن دیبا لباس و نه هوا دیبا تن است

گر زمین و کوه پرکافور شد نشگفت از آنک

برف چون ‌کافور سوده ابر چون پرویزن است

نیست اکنون وقت صحرا و شکار و تاختن

موسم کاشانه و آسودن و می خوردن است

آتشی ‌باید که پوشاند هوا را عکس او

جامه‌ای کان را گریبان ماه و ماهی دامن است

آن‌که شاه‌ گوهران است و جزای کافران

تحفهٔ ماه دی و ریحان ماه بهمن است

لون او گه زرد و همچون زعفران و شنبلید

رنگ او گه سرخ و همچون ارغوان و روین است

اخگر او زیر خاکستر تو گویی از قیاس

مبرم و شعر خلوقی زیر شعر ادکن است

تا همی هر شب چو بینی لون و شکل اختران

چرخ را گویی به روز اندر هزاران روزن است

تا همیشه اهرمن را هست ماوا در سقر

تا که در خُلد برین روح‌الامین را مسکن است

اهرمن روز و شب از پیرامن تو دور باد

زانکه سال و مه تو را روح‌الامین پیرامن است

از نوای چنگ و بربط بزم تو خالی مباد

تا خروش چنگ ساز و غلغل بربط زن است

باعث‌ کار صبوحت باد وقت صبحدم

بانگ آن مرغی که او میخوارگان را مُؤذن است

شمارهٔ ۶۴

از زین‌ دین عراق و خراسان مزین است

این را دلیل ظاهر و حجت مبرهن است

حاجت نیایدش به‌ دلیلی و حاجتی

کاقبال او شناخته چون روز روشن است

بر قدّ بخت او سَلَبی دوخته است چرخ

کاورا ز مهر و ماه‌ گریبان و دامن است

با دوستان گنبد دوار هست دوست

با دشمنانش کوکب سَیّار دشمن است

از خصم ایمن است‌ که پشت و پناه او

شاهنشه سپه‌شکنِ دشمن افکن است

آتش ز بیم آنکه بسوزد ز خشم او

ترسیده و گریخته در سنگ و آهن است

از بهر مهر و خدمت او کهترانش را

تن عاشق روان و روان عاشق تن است

شعری که من به حضرت او عرضه کرده‌ام

در شرق و غرب تا به‌ قیامت مدون است

من‌ گفتم آنکه بر دل او بود گاه مدح

او نیز آن کند که در اندیشهٔ من است

کارش به کام باد و جهانش مدام باد

زیرا که عالمی به جما‌لش مزین است

شمارهٔ ۶۵

تا هست جهان دولت سلطان جهان است

وز دولت او امن زمین است و زمان است

عدلش سبب ایمنی خُرد و بزرگ است

جودش سبب زندگی پیر و جوان است

از دولت او در همه آفاق دلیل است

وز نصرت او در همه اسلام نشان است

دریا دل وگوهر سخن و صاعقهٔ تیغ است

باران سپه و بحر کف و برق سِنان است

لشکر شکن و تیغ زن و شیر شکارست

دشمن شکن و مال ده و ملک ستان است

ای شاه جهان هرچه تورا کام و مرادست

تقدیر و قضای مَلَک‌ُالعَرش چنان است

چندین شرف و جاه که ایزد به‌ تو دادست

گر برشمرم برتر ازین وهم و گمان است

هر دولت و نصرت که خبر بود ز شاهان

در مشرق و مغرب همه امروز عیان است

در خشم تو بیم است و به عفو تو امیدست

از مهر تو سودست وز کین تو زیان است

در مصر ز شمشیر تو آشوب و نفیر است

در روم ز پیکان تو فریاد و فغان است

با عدل تو بر خلق گشادست دَرِ امن

بس شاه که در خدمت تو بسته میان است

از آتش تیغ تو برفت آب مخالف

وز باد سر خصم تو در خاک نهان است

ازکِلک و بَنان تو دل خلق بنازد

گویی اَمَل خلق در آن‌ کلک و بنان است

وز تیر و کمان تو همی خصم بنالد

گویی اجل خصم تو آن تیر و کمان است

خورشید زمینی تو و هر روز به‌ خدمت

خورشید فلک بر سر تو سَعد میان است

از تابش خورشید پدید آید یاقوت

زان است که بر دست تو یاقوت روان است

اقرار دهد مرد خردمند که در فضل

یاقوت روان بر کف تو قوت روان است

دیدار تو شادیّ و طرب را سبب آمد

چندین طرب و شادی و خنده یک از آن است

اندر دل و جان مهر تو گشته است‌ که او را

از مهر تو آرام دل و راحت جان است

از جاه تو این مصر چو رضوان بهشت‌ است

وز فرّ تو این روضه چو رَوضات جنان است

شاهنشه اَقران و خداوند قِران باش

تا شمس وکواکب را بر چرخ قِران است

از عدل تو بر خلق جهان سایهٔ نعمت

واندر خط فرمان تو چندان که جهان است

شمارهٔ ۶۶

سدید ملک ملک عارض خراسان است

صفی دولت و مخدوم اهل دیوان است

پناه دین خدای و معین شرع رسول

عمر که همچو علیّ و صدیق و عثمان است

لقب سدید و صفی یافته است زانکه دلش

قرارگاه سداد و صفای ایمان است

گزیده عادت او چشم عقل را بصرست

ستوده سیرت او جسم فضل را جان است

هنر چو نقطه وکردار او چو پرگارست

ادب چو نامه و گفتار او چو عنوان است

بر آسمان معالی به برج عز و شرف

همه کفایت او بی خُسوف و نقصان است

مگر که کیوان جای بلند همت اوست

که برتر از همه اجرام جای کیوان است

سخا توقع زو کن که او سخا ورزست

سخن به مجلس او بر که او سخندان است

بهر مقام همی بارد و همی تابد

که ابر مَکرمت و آفتاب احسان است

ایا خجسته همامی‌ که با تو در همه کار

ز چرخ بیعت و از روزگار پیمان است

عبارت تو ظُرَف را علامت است و نشان

براعت تو نُکَت را دلیل و برهان است

هوای عمر تو صافی است از بخار و غبار

عقیدهٔ تو چو ماه دو هفته تابان است

به ‌هرچه کردی و گفتی میان اهل خرد

نه بر خصال تو عیب و نه بر تو تاوان است

صحیفه‌های تو قانون دولت ملک است

جریده‌های تو دستور ملک سلطان است

عراقیان بستایند خط و لفظ تو را

که خط و لفظ تو پیرایهٔ خراسان است

شگفت نادره مرغی است کلک در کف او

که طعمه او را همواره قیر و قَطران است

اگر بود همه قطران و قیر طعمهٔ او

لعاب او ز چه معنی چو درّ و مرجان است

به شمع ماند و او را چو عنبر است دُخان

به‌ابر ماند و او را ز مشک باران است

غذای او شبه رنگ است و این غریب ترست

که در بنان تو بر سیم گوهر افشان است

بلند بختا با تو به یک دو بیت مرا

حدیث حادثهٔ تیر شاه ایران است

اگرچه بر تنم آثار عافیت پیداست

هنوز پیکان در کنج سینه پنهان است

خزانهٔ سخن است از قیاس سینهٔ من

که اندرو گهر قیمتی فراوان است

همی برند به هر جا ازین خزینه گهر

چنین خزینه دریغا که جای پیکان است

من از لطافت تو شاکرم که درد مرا

لطافت تو به جای علاج و درمان است

خدای عرش نگهبان بخت و عمر تو باد

که دست و خامهٔ تو ملک را نگهبان است

ز هیچ‌کار پشیمان مبادیا هرگز

که دشمنت ز همه ‌کارها پشیمان است

علاج سینهٔ من ‌گرچه صَعب و دشوارست

بر آن که خالق خلق است سهل و آسان است

شمارهٔ ۶۷

تا که اسلام و شریعت به جهان آیین است

رکن اسلام‌ خداوند معزّالدین است

داور عدل ملکشاه‌، شه روی زمین

که ز عدلش همه آفاق بهشت آیین است

آن‌که در طاعت و فرمانش شه توران است

وان‌که در بیعت و پیمانش شه غزنین است

بخت هر پادشه از دولت او بیدار است

عیش هر تاجوَر از طلعت او شیرین است

خوان شاهان همه گویند که زرّین باشد

خوان حُجّاب شهنشاه جهان‌ زریّن است

روم و قُسطَنطین زین پیش یکی بتکده‌ بود

چاوش شاه کنون داور قسطنطین است

زان قِبَل تا علم شاه نبیند در خواب

میر اَنطاکیه بی‌بستر و بی‌بالین است

ای بهاری که شکفته است به تو روضهٔ ملک

فرّ دین تو جهان را همه فَروَردین است

یوسف ملک تو بی‌دشمن تو در سَجَنَ است

لیکن آن سِجن‌ چو بهتر نگرم سِجّین است

می‌جهد همچو کبوتر دل شاهان جهان

که خدنگ جَگر اَو بار تو چون شاهین است

بحر شمشیر تو را مغز نهنگان موج است

ابر پیکان تورا خون پلنگان هین است

سایهٔ تاج تورا مرتبهٔ خورشید است

پایهٔ تخت تورا پایگه پروین است

نعل اسبان تو در وصف چو سیارات است

خاک درگاه تو در قَدر چو عِلییّن است

بخت تو بُرد سواری ز سواران جهان

فلکش مرکب و اَجرام لِجام و زین است

جبرئیلی‌ تو به فتح و ظفر و دشمن تو

همچو ابلیس لعین قاعدهٔ نفرین است

قیصر روم بزرگ است ولیکن به قیاس

گر مباهات کند با تو یکی مسکین است

نیست بر روی زمین از همه عالم یک تن

کز تو یک ذرّه مر او را به دل اندرکین است

تا که اَلحَمد شعار تو بود در عالم

حافظ و ناصر تو مالکِ یَوم‌ُالدّین است

عالم از عدل تو آراست چو فردوس برین

دفتر مدح تو پیرایهٔ حورالعین است

هرکجا شعر بسنجند به‌ میزان خرد

خاطر بنده معزی چو یکی شاهین است

خلعتم دادی و بنواختی ای شاه مرا

فخر من پیش امیران و بزرگان این است

تاکه جان است مرا از خرد و بخت بلند

آفرینت ز خداوند مرا تلقین است

تا که اوصاف بهاری ز مه نیسان است

تاکه آثار خزانی ز مه تشرین است

دل تو باد قوی و تن تو باد درست

که جهانی به کمال آن دل روشن‌بین است

خلق را باد گشاده به دعای تو زبان

کان دعا را همه از روح امین آمین است

شمارهٔ ۶۸

چه گوهرست که کانش خُم دَهاقین است

به رنگ لالهٔ نَعمان و بوی نسرین است

به مجلس ملکان همنشین زیر و بم است

به بزم ناموران مونس ریاحین است

نه آینه است ولیکن درو به‌دست بتان

خیال زلف گرهگیر و جَعد پرچین است

ز روی هزل و‌ کنایت عصای پیران است

ز روی جدّ و حقیقت نشاط غمگین است

بدین صفت نبود در همه جهان گهری

مگر شراب که پروردهٔ دهاقین است

چنانکه هست ز فعل شراب قوّت روح

ز تیغ ناصر اسلام نصرت دین است

یمین دولت عالی علاء ملک ملوک

حُسام دین که پسندیدهٔ سلاطین است

ابوالمظفر شمس‌المعالی اسمعیل

که خاک پای معالیش ماه و پروین است

خدایگان صفتی ‌کز خدایگان و خدای

نصیب او همه اقبال و عِزّ و تمکین است

به نور و صَفوَ‌ت خاطر چو مرد مِعر‌اج است

به‌زور و قوت بازو چو مرد صفّین است

نجات مُمتَحَنان است تاکه در بزم است

هلاک اهرمنان است تاکه در زین است

غریق نعمت او شهریار کرمان است

رهین منت او پادشاه غزنین است

رسید همت او از عُلوّ به‌جایگهی

که هفتمین فلکش پایهٔ نخستین است

هر آن رکاب که از پای او شرف یابد

سر فریشته را آن رکاب بالین است

نگار نامهٔ او کارساز محتاج است

صریر خامهٔ او دستگیر مسکین است

ستاره نیست ولیکن ستاره آثارست

فرشته نیست ولیکن فرشته آیین است

ازوست رونق ملک خدایگان جهان

که ملک چهره و او دیدهٔ جهان‌بین است

عروس مدح و ثنا را سَخاش دامادست

وفاش جلوه‌گرست و رضاش کابین است

عدوش را ز مساکین همی شمارد چرخ

که در مساکن تیمار چون مساکین است

روا بود که ز خصمان کیش کین نکشد

که روزگار ز خصمش کشنده‌ ی کین است

ایا بزرگ امیری که نقش اَعلامت

طراز مملکت شاه مشرق و چین است

به باغ مملکت از دشمنان خلل نرسد

که رای و حَز‌م تو آن باغ را چو پروین است

مخالف تو به دنیا و آخرت تَبَه است

که در عقوبت سِجن‌ و عذاب سِجّین است

ز طین پاک‌سرشت است جوهر تو خدای

زرشک جوهر تو نار دشمن طین است

ز بهر آنکه همه لفظ تو شکربارست

دوگوش مستمع از لفظ تو شکرچین است

گشاده‌طبع تو همواره همچو دریایی است

که موج او ز طبس تا در فلسطین است

به حسب قدرت اگر بخششی کنی یک روز

نصیب یابد ازو هر که در نصیبین است

به‌نیزهٔ تو شود سفته گوهر مردان

که بازوی تو چو میزان و او چو شاهین است

عجب مدارکه تشبیه اوکنم به شهاب

که در یمین تو سوزندهٔ شیاطین است

اگر نه خامهٔ تو در بنان تو صدف است

چرا همیشه صدف‌وار گوهرآگین است

به ‌شکل هست چو زوبین و تیر در کف تو

به عقل در دل دشمن چو تیر و زوبین است

به وقت جود فزون است یک فذلک او

زهر حساب که در جملهٔ فرامین است

اگر ز عقل همه راستی بود تلقین

مرا ثنا و مدیحت ز عقل تلقین است

نکوترست به نام تو یک قصیدهٔ من

ز صد قصیدهٔ غرّا که در دواوین است

وگرچه تضمین خوب است در میانهٔ مدح

بَنات فِکرت من خوبتر ز تضمین است

قبول شعر من اندر جهان از آن قِبَل است

که از تو شعر مرا اهتزاز و تحسین است

گر آفرین تو چون جان و دل نداشته‌ام

من آن‌کسم‌که تن من سزای نفرین است

به حکم فرمان رفتم به حضرت ملکی

که در پرستش او شاه چین و ماچین است

ز اشتیاق تو ایوان عیش شیرینم

خراب گشته چو ایوان قصر شیرین است

همیشه تا که مه آب پیش ایلول است

همیشه تا بس ایلول ماه تِشرین است

مه سعادت تو از مَحاق خالی باد

وزان حساب که در عقده‌های تِنّین است

تهی مباد زرای تو ملک و دولت و دین

که رای تو سبب امن و عدل و تسکین است

شمارهٔ ۶۹

تاج دنیا و دین خداوند است

در همه کارها خردمندست

در خراسان و در عراق امروز

کیست کاو را به زهد مانندست

چر‌خ را با بقای دولت او

تا جهان است عهد و سوگندست

عقل او را قیاس نتوان کرد

کس نداند که عقل او چندست

چشم دین روشن از سعادت اوست

چشم او روشن از دو فرزندست

آن یکی داوری است قلعه‌گشای

وین دگر خسروی عدو بندست

نازش هر دو پادشاه بدوست

هر دو را مادر و خداوندست

بنده تشریف او همی خواهد

که به مدحش‌گهر پراکندست

خیر او از جهان‌گسسته مباد

که نکوکار و نیک پیوندست

شمارهٔ ۷۰

شاه جهان که خسرو فرخنده اخترست

بر شرق و غرب‌ پادشه عدل‌ گسترست

عزمش فرو برندهٔ ملک مخالف است

رأیش برآورندهٔ دین پیمبرست

سَهمَش به خاورست و نهیبش به باختر

وز باختر ولایت او تا به خاورست

با آفتاب رای منیرش مقابل است

با نوبهار بزم شریفش برابرست

کز نور رای او همه گیتی مزیّن است

وز بوی بزم او همه عالم معطرست

آنجا که تیغ اوست شجاعت مُرکّب است

وانجا که دست اوست سخاوت مصوّرست

تیغش نه تیغ صاعقهٔ دشمن افکن است

دستش نه دست معجزهٔ روح پرورست

از نعل مرکبان سپاهش به شرق و غرب

چندانکه هست روی زمین ماه پیکرست

گر بنگری ز خدمت تیغش به روم و شام

رخها مُزَعفرست و زمینها مُعَصفَرست

آنجا که بود نعرهٔ ناقوس رومیان

اکنون خروش و نالهٔ الله اکبرست

شاها تو در فتوح فزون از سکندری

وان تیغ جان ربای تو سدّ سکندرست

خطی که گرد مملکت اندر کشیده‌ای

چون دایره است و نقطهٔ او هفت کشورست

از پیش همت تو چو خاک است لاجرم

اندرکف رعیت تو خاک چون زرست

هر روز بهترست خصال تو بی‌خلاف

تا عالم است روز تو از روز بهترست

آورده‌اند سیصد و هفتاد در شمار

آن خسروان که لشکری خسرو ایدرست

یک رایت تو سیصد و هفتاد رایت است

یک لشکر تو سیصد و هفتاد لشکرست

دشمن نماند در همه عالم تو را کسی

پس‌ گر کسی بماند مطیع و مُسَخََّرست

در خاک رفت هرکه همی با تو سرکشید

او خاک بر سرست و تورا تاج برسرست

آویزد آنکه‌ گر بگریزد ز مهر تو

گرچه رسن دراز سرش هم به چنبرست

وقت سَماع و باده و آرام و رامِش است

نه وقت جوشن و زره و خَود و مِغفُرست

در هر وطن که پای برون آری از رکاب

تو هدیه‌ای بدیع و یکی بزم دیگرست

هر روز نوبت است یکی بزم ساختن

و امروز نوبت ملک فرّخ اخترست

آن میر شیربجه و آن شاه شاه زاد

کز اصل پاک خسرو سلجوق گوهرست

تو همچو آفتابی و او هست همچو ماه

وز هر دو دین و دولت و دنیا منوّرست

این بزم جنت است و تو رضوان جنتی

بخت بلند و جام تو طوبی و کوثرست

می خور ز دست نوش لبی خَلُّخی نژاد

کش مشتری برادر و خورشید مادرست

زان می‌ که چون به جام بلور اندر افکنند

گویی در آبِ روشن‌ رخشنده آذرست

تا کوس و لشکر و علم و تخت و مرکب است

تا جام و خاتم و قلم و تیغ و افسرست

این جمله را به حق ملک و پادشاه باش

زیرا که حق همیشه سزاوار حقورست

عدل تو باد یاور و دارندهٔ جهان

کایزد تو را همیشه نگهبان و یاورست

شمارهٔ ۷۱

صنم من پسری لاله رخ و سیمبرست

سخت زیبا صنم و سخت به آیین پسرست

من و او هر دو به نام ایزد روزافزونیم

هر زمان عشق من و خوبی او بیشترست

سروجویان و قمرخواهان بسیار شدند

که به بالا و به‌ رخسار چو سرو و قمرست

خلقش از حور و پری باز ندانند همی

راست گویی پری‌اش مادر و حورش پدرست

با کمان و کمرست آن صنم او رغم مرا

تا بدان است‌ که پشتم چوکمان و کمرست

بت من برد بدو نرگس جادو دل من

وز تف و تاب دلم زلف و لبش در خطرست

گر بترسد ز دلم زلف و لب او نه عجب

زانکه در زلف و لب او همه مشک و شکرست

خوبرویان و ظریفان و بتان بسیارند

لیکن او را صفتی دیگر و حالی دگرست

میر خوبان سپاه است وز خوبی وُ خرد

درخور خدمت درگاه شه دادگرست

شاه اسلام ملکشاه که در شاهی و ملک

عزم او قاعدهٔ نصرت و فتح و ظفرست

شمارهٔ ۷۲

کف دست موسای پیغمبرست

و یا آتش اژدها پیکرست

وگر زآسمان معجز مصطفی

فرود آمده بر کف حیدرست

کلید فتوح است در هر مصاف

هر آدینه پیرایه منبرست

زبانی است اندر دهان ظفر

که ارواح در نطق او مضمرست

همه‌ گوهر خسروان را به جنگ

نمودار از آن هندوی گوهرست

چو لوحی نوشت است بدخواه شاه

از آسیب او چون قلم بی‌سرست

اگر شعله آتش است آبدار

گر آتش همیشه به آب اندرست

درخت است و باران به‌خور آورد

شهاب است و پیوند هر اخترست

درخت ملوک است در باغ ملک

درختی که بارش گل احمرست

از آن کاب و آتش بدو راه یافت

وزان‌ کاتش و آبش اندر برست

بسی آب ازو همچو خون روان

بسی خاک ازو همچو خاکسترست

و گر اژدها را زبانی بِرُست

که دندانها با زبان یاورست

چو خندد لبانش بود نیلگون

چو گرید سرشکش چو نیلوفرست

از آن سرنگون است و دشمن نگون

بداندیش بی‌سر از آن سرورست

چو آتش نیابد بود خشک لب

که آتش چو فرزند و او مادرست

اگر هست نیکو به‌ دست ملوک

به‌ دست خداوند نیکوترست

امیر اجل فخر عالم علی

که دل‌پرور شاه دین‌پرورست

مرا شعر عالی شد از دو علی

مقدّم یکی محتشم دیگرست

علی بن بوطالب اندر بهشت

علی بن شمس‌الملوک ایدرست

یکی آنکه داماد جغری‌بک است

دگر آنکه داماد پیغمبرست

یکی چشمه گوهرست از شرف

یکی مشرف چشمه کوثرست

یکی رفته در خیبر و دربکند

یکی را عدو چون در خیبرست

هر آن نامداری که نام آورد

به‌نام علا دوله نام آورست

خلیفه حسامش نهادست نام

حسامی که گردونش فرمانبرست

کمال و معالیش در اصل و نسل

از آدم بپیوسته تا محشرست

به مجلس تو گویی که صد خسروست

به میدان تو گویی‌ که صد لشکرست

به همت نگویم‌ که چون بهمن است

به حشمت نگویم که چون نوذرست

چو بهمن مر او را دو صد خادم است

چو نوذر مر او را دو صد چاکرست

زمینی که او رزم سازد بر آن

نباتش همه اخگر و خنجرست

سخن‌ گویم از تیز رو باره‌اش

که در زیر زین همسر صرصرست

به‌ دریا چو باد و به‌ خشکی چو خاک

به هامون چو آب و به‌ کوه آذرست

چو جولان کند هست کوه روان

چو گنبد زند گنبد اخضرست

چو خواهی شتابش یکی کشتی است

چو خواهی درنگش یکی لنگرست

چو چرخ است و خورشید آن چرخ سیر

که در ملک شاه جهان مفخرست

خداوند مازندران است میر

که مازندران فخر هر کشورست

حسد برد بر ملک ساری حجاز

که او را چنین خسرو داورست

فلک خدمتش را دو تا کرده پشت

از آن چفته بر صورت چنبرست

چو تصریف بینم جمال و جلال

دل ورای پاک تو چون مصدرست

رسوم تو سرمایهٔ شاعران

مدیح تو پیرایهٔ دفترست

دل من رهی هست در مدح تو

چو بحری که موجش همه گوهرست

به مدح تو یک شعر کردم تمام

چو شعری به شعری دلم اَزْهَرست

قبول تو خواهم که تا زنده‌ام

چو جان خدمت تو مرا درخورست

الا تا که دی پیش بهمن بود

چو مهر از پس ماه شهریورست

بمان شاد در دولت و عز و ناز

که دولت تورا رهبر و یاورست

شمارهٔ ۷۳

چه صورت است که بی‌جان بدیع رفتارست

چه پیکرست که بی‌دل شگفت‌ گفتارست

مساعد قدرست او و ترجمان قضاست

وزیر عقل و وکیل سپهر دوارست

به تیر ماند و او را به‌قیر پیکان است

به مرغ ماند و او را ز قار منقارست

به پای بسته ولیکن به فرق او سر اوست

به تن درست ولیکن به‌ روی بیمارست

بود نشان تن نادرست زردی روی

جرا درست تن است او و زرد رخسارست

نسیم بر تن زرین او نگارگرست

به روز بر سر مشکین او شب تارست

دهان او به سمن بر همی‌ گهر بارد

چون در دهان شبه دارد چرا گهربارست

وگر ز نافهٔ زرّین همی‌ گهر ریزد

میان تختهٔ سیمین جرا نگونسارست

وگر ز عقل و ز فرهنگ نیستش خبری

جرا میانهٔ فرهنگ و عقل معیارست

زبان دولت و دین است در دهان هنر

چو در بنان ادیب رئیس مختارست

محمد آنکه سپهر محامد هنرست

برای پاک سمای نجوم و سیارست

دلش چو مصدر و توفیق همچو تصریف است

کفش چو نقطه و تحقیق همچو پرگارست

شهاب همت او را ز مهتری فلک است

درخت دولت او را ز بهتری بارست

از آن شدند خریدار او خداوندان

که طبع و خاطر او فضل را خریدارست

عزیز شد ز نکوکاری و گشاده دلی

که هم‌گشاده دل است او و هم نکوکارست

اگرچه همت یاری ز بخت نیک بود

خجسته همت او بخت نیک را یارست

ز بخشش مَلک‌العرش و گردش فلکی

نصیب دشمن او حسرت است و تیمارست

بدو فرست‌ که تدبیر او کند آسان

هر آن سخن‌ که به نزدیک خلق دشوارست

به‌سوی دولت او از بلندی و پاکی

نه عقل را نظرست و نه وهم را بارست

از آنکه هست کرم را به‌نزد او مقدار

همیشه پیش بزرگان بزرگ مقدارست

هر آن نگار که پیدا شود ز خامهٔ او

طراز مملکت خسرو جهاندارست

توقع است‌ که منشور من بیاراید

بدان عبارت شیرین که در شهوارست

مرا نوشتن منشور من به از خلعت

که درج پرگهرست آن و گنج دینارست

همیشه تا صفت آذرست و آذریون

همیشه تا صفت آذرست و آزارست

ستوده بادش کردار و نیک بادش بخت

که نیک‌بخت و موفّق ستوده کردارست

همیشه قبلهٔ اقبال باد و دیدهٔ دین

چنانکه تاج بزرگان و فخر احرارست

شمارهٔ ۷۴

با من امروز آن شکر لب را زبانی دیگرست

وز لطافت بر زبان او نشانی دیگرست

نوبرم هر روز داد از بوستان مهر خویش

نوبری کامروز داد از بوستانی دیگرست

در وفاداری به جان من بسی سوگند خورد

تا نگویم من‌ که سوگندش به جانی دیگرست

من‌ کنون در عاشقی با او به لونی دیگرم

زانکه او در دوستی با من به سانی دیگرست

هست هر روز از وصال او مرا سودی دگر

گرچه از هجرش مرا هر شب زیانی دیگرست

گر ز تیر غمزهٔ او دل نگه دارم رواست

زانکه بر دل زخم آن تیر از کمانی دیگرست

ارغوان رنگش رخ است و ارغوان رنگش قبا

هر یکی‌ گویی به سرخی ارغوانی دیگرست

سینهٔ نرمش چو میساوم به زیر دست خویش

بینم آن سینه به نرمی پرنیانی دیگرست

نیست در لشکر به زیبایی چو او یک داستان

گرچه زو در هر وثاقی داستانی دیگرست

آفتاب دیگرش خوانند در لشکر همی

زانکه لشکرگاه سلطان آسمانی دیگرست

شاه‌ گیتی بوالمظفر کز فتوح و از ظفر

در جهان مختصر گویی جهانی دیگرست

گر برفت آنکس‌ که بود اندر جهان صاحبقران

بر کیارق بعد ازو صاحبقرانی دیگرست

هست رکن‌الدین و برهان امیرالمومنین

راست‌گویی طغرل و الب‌ارسلانی دیگرست

شمارهٔ ۷۵

فرخ ملک مشرق مهمان وزیرست

والا عضد دولت نزدیک مجیرست

ماه است وزیر و ملک مشرق خورشید

خورشید فروزنده بر ماه منیرست

ابرست وزیر و عضدالدوله دریاست

دریای‌ گهر بخش بر ابر مطیرست

آن در هنر و مردی بی‌یار و همال است

وین درکرم و رادی بی‌مثل و نظیرست

آن‌گاه شجاعت به همه فخر مشار است

وین وقت‌ کفایت به همه خیر مشیرست

با دانش پیرست آن هر چند جوان است

با بخت جوان است این‌، هر چند که پیرست

همواره وزیرست به اقبال ملک شاد

پیوسته ملک شاد به‌ تدبیر وزیرست

خصمان چو تَذَروند و ملک باز سفیدست

شاهان چو غدیرند و ملک بحر قعیرست

با باز کجا پرد جایی که تذروست

با بحر کجا کوشد جایی‌ که غدیرست

دولت ز بَرِ ناصر دین دور نگردد

تا ناصر دین را ملک‌العرش نصیرست

شاهی است که بر تخت جهانداری و شاهی

چون جد و پدر نیکدل و پاک‌ضمیرست

اندیشه نداند که شعار هنرش چند

کاندیشه قلیل است و هنرهاش کثیرست

برگ شجر و قطرهٔ باران بهاری

هنگام شمار از هنرش عُشرِ عشیرست

ای شاه تویی دیدهٔ دین و دل و دولت

آن‌کیست‌که او را ز دل و دیده‌ گزیرست

ازتاج وسریرست شهان را شرف و فخر

وز فر تو فخر و شرف تاج و سریرست

با قدر تو عَیّوق برابر نبود زانک

قدر تو عظیم آمد و عیوق حقیرست

تا نام تو بنوشت دبیر از بر منشور

سیاره غلام قلم و دست دبیرست

گر چرخ تورا مال دهد درخور همت

گردد غنی از همت تو هرکه فقیرست

در چشم هنر خاک قدمهای تو سرمه‌است

در مغز ظفر خاک سوارانت‌ عبیرست

عفو توگه مهر توآبی ز بهشت است

خشم تو گه‌ کینه عذابی ز سعیرست

گر پیش حسودت سعر از آهن و سنگ است

با نوک سنان تو پرندست و حریرست

در روی زمین نیست تو را هیچ مخالف

ور هست چنان دان که‌گرفتار و اسیرست

حقا که هنوز از فَزَع روز مصافت

در خانهٔ خان ناله و فریاد و نفیرست

از خنجر تو بر لب جیحون و به توران

خاک و رخ اعدا چو طبرخون و زریرست

در عالم اگر چرخ اثیرست فرو تر

تیغت به اثر چیره‌تر از چرخ اثیرست

هر جا که کشی رایت و هر جا که نهی روی

تیغ تو میان ظفر و فتح سفیرست

بیش‌ از پدر بهمن و بیش از پسر زال

اندر سپهت حاجب و سالار و امیرست

در ملک مسیرست به نصرت سپهت را

چندانکه کواکب را بر چرخ مسیرست

چون مدت ایام طویل است تو را عمر

وز عمر تو دست بد ایام قصیرست

از دولت پیروز به اقبال تو هر روز

در روضهٔ رضوان پدرت مژده‌پذیرست

او بر لب جوی می و شیرست به شادی

تا با تو جهان ساخته همچون می و شیرست

ای پادشه عصر طرب کن به چنین وقت

کایّام طرب کردن و هنگام عصیرست

بر نالهٔ زیر ازکف ساقی بستان می

کز بیم تو اعدای تو را نالهٔ زیرست

بر قیر گره گیر قدح‌ گیر شب و روز

کز هیبت تو روز بداندیش چو قیرست

می نوش بر اشعار لطیف از قبل آنک

در مجلس تو ناقد اشعار بصیرست

مداح تورا هست خطر پیش بزرگان

تا خاطر مدّاح به مدح تو خطیرست

تا تیر دبیری کند و زهره زند رود

تا ماهی و خوشه شرف زهره و تیرست

از خم چو کمان باد مر اعدای تو را پشت

کز راستی اَحباب تو را پشت چو تیرست

از مهر تو در ناز و طرب باد نکوخواه

کز کین تو بدخواه در اندوه و زَحیرست

از دولت تو باد قرار دل دستور

کز طلعت تو دیدهٔ دستور قریرست

شمارهٔ ۷۶

شاهی که عدل و جود همه روزگار اوست

تاریخ نصرت و ظفر از روزگار اوست

قفل غم و کلید طرب روز بزم اوست

اثبات عدل و نفی ستم روز بار اوست

والی به حد شام یکی پهلوان اوست

عامل به حد روم یکی کاردار اوست

احسان او نگار گر ملک شد مگر

زیرا که شرق و غرب همه پرنگار اوست

نندیشد از پناه و حِصار مخالفان

تا عصمت خدای پناه و حصار اوست

از کار زار او اجل اندر رسد به خصم

گویی اَجَل مقدمهٔ کار زار اوست

شمشیر آبدارش شیری است از قیاس

شیری که مغز اَهْرِمنان مرغزار اوست

هست او به شاهی از همه آفاق اختیار

تا قهر کفر و نصرت دین اختیار اوست

آموزگار خلق هنرهای او بس است

زیرا که در هنر خرد آموزگار اوست

هر شاه راکه بخت بلندست و کامکار

از دولت بلند و دل کامکار اوست

هرگنج و خواسته که نهادست در زمین

از بهر تَفْرَ‌قه همه در انتظار اوست

بر یک مکان مخالف او را قرار نیست

تا بر سریر ملک ولایت قرار اوست

بغداد دار ملک شد و بزم نوبهار

آرایش و شکفتن باغ از بهار اوست

اندر خورش نثار چه آرند بر زمین

کز آسمان سعادت کلی نثار اوست

بشکفت نو درختی از باغ دولتش

فرخ یکی درخت که اقبال یار اوست

ملک و شعار دولت او پایدار باد

کاشعار شاعران جهان در شعار اوست

شمارهٔ ۷۷

ای آفتاب شاهی تخت آسمان توست

ملک زمین مسخر حکم روان توست

صاحبقران و خسرو روی زمین تویی

دولت همیشه رهبر و صاحبقران توست

گر مهرگان توست خجسته عجب مدار

نوروز تو خجسته‌تر از مهرگان توست

از هر قیاس، کعبهٔ شاهی، سریر توست

وز هر شمار قبلهٔ شاهان مکان توست

فخر بزرگ و خُرد، ز نامِ بزرگ توست

جاه جوان و پیر ز بخت جوان توست

آتش به آهن اندر تیغ نبرد توست

واهن به آتش اندر تیرکمان توست

گر نصرت و ظفر ز مکانی طلب‌کنند

آن در رکاب توست و دگر در عنان توست

گر راست خواهد کردن مهدی همه جهان

مهدی تویی و راست جهان در زمان توست

بس دشمن سبکسر با لشکر گران

کاخر سبک شکسته ز گرز گران توست

در جنب همت تو جهان هست ذره‌ای

زیراکه همت تو فزون از جهان توست

گویی سنان تو ملک‌ا‌لموت دشمن است

کاندر حصار رفته ز سهم‌ سنان توست

از شرق تا به غرب گرفته حُسام توست

وز قاف تا به قاف رسیده نشان توست

از عدل تو جهان همه چون بوستان شدست

وارام دوستان تو در بوستان توست

در خاندان هیچکس از خسروان نبود

این دولت بلند که در خاندان توست

شاها خراج دادن شاهان تو را به طوع

از تیغ تیز و بازوی کشورستان توست

وین دوستی نمودن سیصد هزار خلق

از دولت بلند و دل مهربان توست

تا برق همچو تیغ تو باشد به روز جنگ

چونانکه ابر چون کف گوهرفشان توست

با خرمی هزار خزانت خجسته باد

کز صد بهار بهتر و خوشتر خزان توست

خسرو تو باش و باده تو نوش و طرب تو کن

عالم تودار زانکه همه عالم آن توست

شمارهٔ ۷۸

سروی به‌راستی چو تو در جویبار نیست

نقشی به نیکویی چو تو در قندهار نیست

جفت مهی اگرچه به خوبیت جفت نیست

یار شهی اگر چه به خوبیت یار نیست

زلف تو مشک بارد و بر مه زره شود

پس نام او چرا زره مشکبار نیست

خواهم‌ که بند و حلقهٔ او بِشمَرم یکی

هرچند بند وحلقهٔ او را شمارنیست

با خار نیست نرگس و بی‌خار نیست‌گل

گویند مردمان و مرا استوار نیست

زیراکه‌گِرد نرگس تو هست خارها

گرد گل شکفتهٔ تو هیچ خار نیست

جانا به‌من اشارت انگشت و لب مکن

کاندر اشارت تو دلم را قرار نیست

چون بنگری ز دور مکن غمزه زینهار

کز غمزهٔ تو جان مرا زینهار نیست

در چین اگرچه صنعت مانی نگار هست

زیباتر از تو در همه چین یک نگار نیست

مهر تو اختیار ملوک است تا تو را

جز مهر اختیار ملوک اختیار نیست

فرمانده عجم مَلِک اَرغو که بی‌رضاش

سیّاره را مسیر و فلک را مَدار نیست

از جُغری و ملکشه و الب ارسلان به ملک

معلوم خلق شد که چو تو یادگار نیست

در بخت او همی نرسد هیچ کوکبی

جز بخت او مگر به فلک بر سوار نیست

زان فخرکز چنار بود چوب تخت او

مأوی‌ گه سپاه پری جز چنار نیست

گرچه سپهر بر همه‌کس هست‌ کامکار

بر دولت مظفر او کامکار نیست

زیباتر از محبت او هیچ فخر نیست

رسواتر از عداوت او هیچ عار نیست

تا شد دل مخالف او همچو چشم مور

در چشم مور جز بُن دندان مار نیست

یک تن ز لشکرش بزند بر هزار تن

هرچند در نبرد یکی چون هزار نیست

آنجاکه تیغ اوست ز آتش سخن مگوی

آتش فتوح شعله و نصرت شرار نیست

وانجا که طبع اوست ز دریا مَثَل مزن

دریا ستاره‌گوهر و عنبر بخار نیست

قدر بلند او ز بلندی چنان شدست

کاوهام خلق را بَرِ او هیچ بار نیست

ای شاهزاده‌ای که ز آزادگی و جود

بحری است همت تو که آنرا کنار نیست

اصلی‌تر از نژاد تو کس را نژاد نیست

عالی‌تر از تبار تو کس را تبار نیست

در شاهی و هنر خرد آموزگار توست

واندر جهان به از خرد آموزگار نیست

ذاتی است دولت تو که او را بر آسمان

جز آفتاب و ماه یمین و یسار نیست

فرخنده مجلس تو بهشتی است پر ز حور

گرچه بهشت و حور کنون آشکار نیست

هر دل‌ که نام مهر تو بر خویشتن نبشت

جز با ستارهٔ طربش روزگار نیست

هر جان‌که خط‌کین تو بر خویشتن‌کشید

جز با طلایهٔ اجلش کار زار نیست

شکرت شکارگه شد و دلها درو شکار

کس را چنین شکارگهی پرشکار نیست

من بنده خواستار قبول تو گشته‌ام

زیرا که جز مرا دل تو خواستار نیست

تا دست راد و رای بلند تو دیده‌ام

با ابر و آفتاب مرا هیچ‌ کار نیست

طبعم ز بوی همت تو تازه چون شدست

گر خاک درگه تو چو زرّ عیار نیست

جانم به خاک درگه تو شاد چون شدست

گر بوی همت تو چو ابر بهار نیست

تا آسمان و برج و طبایع به اتفاق

جز هفت و جز دوازده و جز چهار نیست

پشت تو کردگار فلک باد روز و شب

زیراکه هیچ پشت به ازکردگار نیست

شمارهٔ ۷۹

هر دل که جای دوستی شهریار نیست

برکام خویشتن نفسی کامکار نیست

هر سر که نیست بر سر حکم خدایگان

بر خط دین ایزد پروردگار نیست

هر جان‌که نیست مهر ملک را برو قرار

یک ساعتش به هیچ تن اندر قرار نیست

هر تن که نیست در کَنَف زینهار شاه

نزدیک هیچ خلق ورا زینهار نیست

ور جوهر خرد ز نگاری شود شگفت

نیکوتر از تو جوهر او را نگار نیست

هرکس که نیست بندهٔ سلطان روزگار

او را امید به‌ شدن از روزگار نیست

هر ملک را که قاعده بی‌امر خسروست

آن قاعده به هیچ صفت استوار نیست

هر سیرتی که شاه نکردست اختیار

نزدیک عاقلان جهان اختیار نیست

هر شعرکان به نام شهنشه نگفته‌اند

آن را ز حکمت و ز معانی شعار نیست

باقی بود به نام چنین شهریار شعر

زیراکه در زمانه چنین شهریار نیست

شاهی که نصرت و ظفرش را قیاس نیست

شاهی که دانش و هنرش را شمار نیست

خرد و بزرگ و پیر و جوان را به شرق و غرب

بی‌اتفاق خدمت او افتخار نیست

ز اسفندیار و رستم تا کی بود حدیث

وقت حدیث رستم و اسفندیار نیست

اندر سپاه شاه جهان بیش از آن دو تن

گر نیک بنگرند کم از صد هزار نیست

گر در عرب به‌وقت نبی بود اعتبار

اندر عجم کنون کم از آن اعتبار نیست

شاه زمانه هست اگر نیست مرتضی

شمشیر شاه هست اگر ذوالفقار نیست

حکم خدای عزّوجل را کرانه نیست

ملک خدایگان جهان را کنار نیست

قهّار دشمنند خدای و خدایگان

با هر دو روی دشمنی و کارزار نیست

ای خسروی که عدل تو یار شریعت است

واندر کمال عدل تو را خلق یار نیست

بی‌کام و بی‌مراد تو روزیّ و ساعتی

سیاره را مسیر و فلک را مدار نیست

در عادت تو چیست‌ که آن دلپذیر نیست

در سیرت تو چیست که آن شاهوار نیست

شاهانه داد هر چه تو را داد بخت نیک

کس را ز بخت برتر از این انتظار نیست

گر عالم هنر ز بهاری شود بدیع

زیباتر از رخ تو به عالم بهار نیست

در شرق و غرب جایگهی نیست بر زمین

کان جایگه ز لشکر تو پرسوار نیست

کس را به‌خاطر اندر رازی نهان نماند

کان راز پیش خاطر تو آشکار نیست

یک شاه نیست در همه‌گیتی و یک امیر

کش دل به‌دام شکر تو اندر شکار نیست

یک بدسَگال نیست تو را در همه جهان

کش خانمان زکینهٔ تو تار و مار نیست

یک جای نیست در همه عالم عَدوت را

کز آتش سیاست تو پرشرار نیست

یک چشم نیست در سپه دشمنان تو

کز خشم و هیبت تو در آن چشم خار نیست

یک سر نماند در همه خیل مخالفت

کز پای مرکب تو در آن سر غبار نیست

آن راکه نیست طبع‌کریم تو خواستار

تأ‌یید بخت و سَعدِ فلک خواستار نیست

دارد گذارده مَلَک‌ُالموت تیغ مرگ

بر هرکه پیش بخت تو خدمتگزار نیست

بی‌ دولت بلند و دل هوشیار کس

پیروز روز و شاد دل و شاد خوار نیست

خصم تو زان شدست‌ گریزنده و نُفور

کش دولت بلند و دل هوشیار نیست

برکوهسار کرد حِصار و نه آگه است

کان‌ کوهسار جز وطن خاکسار نیست

گر حضرت تو بیند معلوم گرددش

گز حضرت تو بهتر وبرترحصارنیست

آنجاکه هست خصم تو عارست و فخر نیست

اینجاکه هست تخت تو فخرست و عار نیست

با توست فتح و نصرت و فیروزی و ظفر

با خصم بد دل تو یکی زین چهار نیست

بگذشت ز اعتدال همه کارهای او

کس را ازو کنون طمع اعتذار نیست

پیرار و پار عفو تو گسترده شد بر او

امسال کارهاش چو پیرار و پار نیست

تا پیش تو نیاید و فرش تو نسپرد

جفت غم است و هیچکسش غمگسار نیست

اقبال تو بیاوردش گر نیاید او

کاقبال را مهمتر ازین هیچ کار نیست

تا جز به فضل هیچ‌ کسی دین‌شناس نیست

تا جز به حلم هیچ کسی بردبار نیست

جاوید باد دولت و عمر تو در جهان

زیراکه عمر و دولت تو مستعار نیست

بر فرق تو ز رحمت یزدان نثار باد

زیراکه به ز رحمت یزدان نثار نیست

شمارهٔ ۸۰

ذوالجلال‌ است آن‌ که در وصف جلالش بار نیست

هرچه خواهد آن‌ کند کاری برو دشوار نیست

ملک او را ابتدا و انتها و عزل نیست

ذات او را آفت و کیفیت و مقدار نیست

آن خداوندی‌ که هست او بی‌نیاز از بندگان

وان جهانداری که او را حاجب و جاندار نیست

بنده را کسب‌ است و کسب‌ بندگان مخلوق اوست

بی‌قضای او خلایق را یکی‌ کردار نیست

در ره اسلام بی‌توفیق او تکبیر نیست

در سپاه کفر بی‌خِذْلان او زُنار نیست

آب و گل را در خدایی‌ کدخدایی کی رسد

در ربوبیت خداوند جهان را یار نیست

هیچ مخلوقی نداند سِرّ خالق در جهان

گر تو مخلوقی تو را با سِرّ یزدان کار نیست

آن‌ که مومن را وعید جاودان‌ گوید به رحم

او چنان داند که ایزد راحم و غفار نیست

سر ایزد را مجوی از نقطهٔ پرگار دهر

زانکه سر ایزدی در نقطه و پرگار نیست

قدرت او را همی بینی به چشم معرفت

پیش چشم تو ز شبهت پردهٔ دیوار نیست

هرچه هست اندر جهان از قدرت و اِبداع اوست

قدرت و ابداع کار گنبد دوار نیست

کوکب سیار برگردون چو مجبوران چراست

گر نشان قهر او بر کوکب سیار نیست

گر خرد داری نداری تکیه بر مهر جهان

کز جهان غدار تر هم در جهان غدار نیست

ور سخن دانی ندانی راحت از دور فلک

کز فلک مکارتر زیر فلک مکار نیست

جان ازین گیتی مدان گیتی به یک لحظت رسد

ای عجب‌ گویی مسافت در میان بسیار نیست

آن دلی باشد سزای بارگاه مغفرت

کاندر آن دل جز سپاه معرفت را بار نیست

ابر لولو بار هست اندر هوا وقت بهار

در هوای مغفرت جز ابر رحمت بار نیست

سر مومن هست در دریای ایمان چون صدف

وان صدف چون بنگری بی لؤلؤ شهوار نیست

گر کسی لعنت‌ کند بر مومنان از اعتقاد

درکف کفرست اگرچه در صف‌ کفار نیست

ور به استغفار از آن لعنت بخواهد عذر خویش

خلق را در لعنت او جای استغفار نیست

مرد برخوردار گردد هم ز دین و هم ز عقل

مدبرست آن کاو ز دین و عقل برخوردار نیست

خفته را از راه گمراهی برانگیزد به‌علم

آن‌که علمش جز دلیل دولت بیدار نیست

شمارهٔ ۸۱

عالم چو بوی عافیت شهریار یافت

بشکفت پیش از آنکه نسیم بهار یافت

بر خلق شد خجسته و فرخنده روزگار

زین عافیت که پادشه روزگار یافت

چون زینهار یافت تن و جان او ز رنج

مُلک از حوادث فلکی زینهار یافت

چون او گرفت قوّت و شد با قرار دل

ملت گرفت قوت و دولت قرار یافت

هنگام آنکه ماه سپر گشت بر سپهر

گر ماه عمر او ز تَکسُّر غبار یافت

زایل شد آن غبار و درخشنده گشت ماه

چون از هلال گوش فلک گوشوار یافت

در بوستان ملک درخت بقای شاه

از عِزّ دولت ابدی برگ و بار یافت

خلد برین بدید به دنیا معاینه

هرکس که سوی بارگه شاه بار یافت

شاه بلند بخت ملک سنجر آن‌که او

از بخت هرچه یافت، ملکشاه‌وار یافت

شاهی که زیر جوشن و خفتان به روز رزم

زور هزار رستم و اسفندیار یافت

او را خدای داد به یک حمله صد ظفر

حمله هزار بود و ظفر صدهزار یافت

چون روزگار منزلت بخت او بدید

او را جمال دوده و فخر تبار یافت

چون در تبار و دودهٔ او بنگرید بخت

خورشید را پیاده و او را سوار یافت

هرگز که یافت جز پدر و جدش از ملوک

آن نام کاو ز همت و رزم و شکار یافت

زیبد که خسروان جهان یاد او خورد

کاو را جهان ز جّد و پدر یادگار یافت

ای خسروی که هر که نهان تو باز جست

از نیکویی نهان تو چون آشکار یافت

آن کز چهار طبع سخن گفت در جهان

اندر چهار چیز تو آن هر چهار یافت

در حِلم و طبع تو صفت خاک و باد دید

در جود و خشم تو اثر آب و نار یافت

آن کس که غوص کرد و گهر یافت از بِحار

طبع تو را به جود فزون از بحار یافت

کان را کنار یافت بهرحال و قعر دید

وین را نه قعر دید و نه هرگز کنار یافت

گُل یافت نیکخواه تو آنجا که خار جُست

وانجا که بدسَگال تو گُل جست خار یافت

گه پست شد مخالف تو گه بلند شد

پستی ز جاه دید و بلندی ز دار یافت

هر دشمنی‌ که با تو به صحرا سپر کشید

بر خویشتن ز تیر تو صحرا حصار یافت

هر کس که یافت در دل دشمن سِنان تو

در چشم مور تیزی دندان مار یافت

تو حیدری و هرکه ز حکم تو سر کشید

در سر به جای مغز همه ذوالفقار یافت

شاها ز تندرستی تو طبع روزگار

امسال فر و زیب زیادت ز پار یافت

پژمرده بود دهر و تهی از نگار و رنگ

شد زین نشاط تازه و رنگ و نگار یافت

باقی بمانیا که جهان از بقای تو

امن تمام و مصلحت بیشمار یافت

کار تو باد رونق و ترتیب یافته

کز تو زمانه رونق و ترتیب کار یافت

قانون افتخار و شرف دولت تو باد

کز دولت تو دین شرف و افتخار یافت

شمارهٔ ۸۲

یاد باد آن شب‌ که یارم دل ز منزل برگرفت

بار در بست و ره منزلگه دیگرگرفت

تا کشیده رنج داغِ هجر بر جانم نهاد

ناچشیده می خمار مستی اندر سرگرفت

چنبر زلفش ز من بربود چرخ چنبری

تا ز هجرش قامت من پیکر چنبر گرفت

گفتم ای شَکَّر لبا نزدیک من باز آی زود

چشم برهم زد به لؤلؤ لاله در شکّرگرفت

شد جهان برچشم من همچون دلم‌تاریک و تنگ

چون کشید او تنگِ اسب و تنگم اندر برگرفت

بر امید آنکه بازم صحبت اوکی بود

من همی طالع گرفتم او همی دفترگرفت

جان من شد رفتنی از رفتن جانان من

من دل از جان برگرفتم او دل از من برگرفت

دیدم آن شب‌گنبد اخضر چو دریای محیط

پیکر دریای اخضر گنبد اخضرگرفت

از سوی خاور برآمد باد و دریا موج زد

روی آن دریای اخضر سربه‌سر گوهر گرفت

شب چو کشتی بود و موجش لنگر و ملاح ماه

گفتی آن کشتی سکون از جنبش لنگرگرفت

آسمان چون بوالعجب بود وز مهرش مهره بود

بوالعجب گفتی که مهره زیر پای اندرگرفت

تا زمین چون مادری بود و مهش فرزند بود

گفتی آن فرزند رفت و دامن مادرگرفت

باختر شد همچو صیاد و ز صبح آورد دام

هر زمان‌ گفتی به دام اندر همی اختر گرفت

صبحدم‌ گفتی فلک چهره به نیلابه بشست

رنگ شمشیر جمال‌الدین ابوجعفر گرفت

آفتاب دین پیغمبر محمد بن حسن

آن خداوندی که در دین رسم پیغمبرگرفت

خسرو اسلام فال از طلعش گیرد همی

همچو پیغمبرکه فال از طلعت حیدرگرفت

فر جعفر دارد او لیکن همای همتش

زیر َپر هفت آسمان مانندهٔ جعفرگرفت

مصر تشریف امیران مجلس میمون اوست

هرکسی تشریف را تصریف ازین مصدر گرفت

هرکه باشد طالب مهرش بماند چون خضر

زانکه مهرش لذت مطلوب اسکندر گرفت

وان که بگذارد قدم در راه کین او اجل

بندی‌اش برپا نهد کش کس نیارد برگرفت

از نهیب نعل اسب و مِخلَب شاهین او

مه به ماهی رفت و ماهی ماه را پیکر گرفت

پای شبدیزش تو گویی پویه از آهو گرفت

پَرّ شاهینش تو گویی قوّت از صرصر گرفت

آن به منزل درهمی پی در دگر منزل نهاد

وین به‌ کشور درهمی صید از دگر کشور گرفت

آن یکی گفتی که هامون را به زیر ران گرفت

وین دگر گفتی که‌ گردون را به زیر پر گرفت

خور ز رنگ تیغ گوهربار او گیرد شعاع

گرچه هرگوهر به‌کان رنگ از شعاع خورگرفت

تیغ او پوشید گویی جامهٔ رهبان روم

روی بدخواهش به‌جای سیم خور در زر گرفت

وز نهیب تیغ او دشمن به روم اندر گریخت

جای خویش اندر چلیپا خانهٔ قیصر گرفت

ای جهانگیری که بر تو گوید و گفت آفرین

هرکه اندر دست خنجر گیرد و خنجر گرفت

شاه چین را داد حکم آسمانی گوشمال

تا چرا بی‌حکم تو بر سر همی افسر گرفت

گر ضیافت کرد ابراهیم بن‌ آزر مدام

تا غریبان را به‌حکم خویشتن چاکرگرفت

شاه چین در این ضیافت چاکر درگاه توست

در ضیافت رسم ابراهیم بن‌ آزرگرفت

تا معزی یافت از ابر قبول تو سرشک

بر زمین حکمت از تخم معانی برگرفت

شعرهای او گرفت از یُمن مدح تو شرف

وان شرف گر بنگری امروز تا محشرگرفت

مدتی چون ذبح اسمعیل بن هاجر نمود

زانکه او را دست هِجر تو همی حنجرگرفت

تا ز مدح و آفرینت چشمهٔ خاطر گشاد

زنده گشت و فَرّ اسمعیل بن‌ هاجرگرفت

چشم کابین دارد از جود تو ای صدر جهان

کز مدیح تو عروس خاطرش گوهر گرفت

گرچه شعر و شاعری در عهد ما با قیمت است

از کمال خاطر تو قیمت دیگر گرفت

تا زمین در روز گیرد روشنی از باختر

همچو اندر شب فلک تاریکی از خاور گرفت

با رضای ایزدی بادی که عالی دولتی است

هر که او راه رضای ایزد داور گرفت

روی بدخواه تو بادا روز و شب نیلوفری

کز خلاف تو دل او رنگ نیلوفر گرفت

شمارهٔ ۸۳

هر نور و هر نظام که ملک جهان‌ گرفت

از سنجر ملک شه آلب ارسلان‌ گرفت

صباحبقران مشرق و مغرب معزّ دین

شاهی که او به تیغ و به دولت جهان‌گرفت

تا گشت شاهنامهٔ او فاش در جهان

از شرق تا به غرب همه داستان گرفت

نه نه‌ که او همه هنر از خویشتن بیافت

حاجت نیامدش که ره باستان گرفت

ایدون‌ گمان برند که او در هنر مگر

رسم قباد و سیرت نوشیروان گرفت

رستم کجا شدست که تنها دلیروار

شیر و سپید دیو به مازندران‌گرفت

اسفندیار نیز کجا شد که بی‌عدیل

سیمرغ و اژدها به ره هفتخوان گرفت

نام و نشان جمله‌ کنون‌ گم شد از جهان

زان ملکها که خسرو خسرو نشان گرفت

چون رزم‌ کرد بر در غزنین به ساعتی

صد پیل مست و سیصد شیر ژیان‌گرفت

گیرند ملک خصمان شاهان به سالها

او باز ملک شاهان در یک زمان گرفت

چون بر زد آسمان به زمین روز کارزار

گفتی زمین ز بیم ره آسمان‌ گرفت

از عرش بوسه داد رکابش فرشته‌وار

وز چرخ بخت مرکب او را عنان‌گرفت

چرخ فلک زبهر سلیح نبرد او

رنگ حُسام و جوشن و بَرگُستُوان‌گرفت

اسبش به پویه رفتن باد سبک‌ گرفت

پیلش به حمله پیکر کوه گران گرفت

خورشیدوار کوه گران زیر مهد کرد

جمشیدوار باد سبک زیر ران گرفت

گر هست در سَمَرکه ز شاهان روزگار

شهری فلان گشاد و یکی باهمان گرفت

من آن سَمَر نخوانم و دانم که شاه ما

از چین و هند تا به در قیروان ‌گرفت

بر دشت ساوه و در غزنین به‌روز جنگ

ملک عراق وکشور هندوستان گرفت

تیغش که چون بنفشه کبودی همی نمود

در حال سرخی بَقَم و ارغوان‌ گرفت

ازکشتگان او به زمین عراق و هند

وادی وکوه و دشت همه استخوان گرفت

بی‌ جان در آن زمان بلاجمله تن‌ گرفت

بی‌تن در آن دیار هوان جمله جان گرفت

عالم چنانکه خواست دل و جان اوگشاد

گیتی چنانکه بود مرادش چنان ‌گرفت

جان در خطر نهاد و مصاف عدو شکست

تا کس نگویدش که جهان رایگان گرفت

شاها جهان ز شخص تو قیمت‌گرفت و قَدر

چونانکه شخص قیمت و قدر از روان گرفت

رزم از سموم قهر تو سهم سَقَرگرفت

بزم از نسیم خُلق تو بوی جنان‌گرفت

هر دشمنی ‌که با تو سخن ‌گفت در نبرد

از بیم تیغ تو سخنش در زبان گرفت

بی‌بیم و بی‌گزند کبوتر ز عدل تو

در چشم چَرغ و چِنگَل باز آشیان‌ گرفت

از فرّ توگرفت چو نیکو نگه‌کنند

اندر زمین توران ملکی که خان گرفت

ور ژرف بنگرند گرفت از رضای تو

در هند هر چه خسرو زاولستان گرفت

جز در خور خزانهٔ او نیست هرگهر

کز آفتاب رنگ به کوه و به کان گرفت

شد بی‌خبر ز همت جود تو سو زیان

هر چند هر کسی خطر از سوزیان‌ گرفت

خورشید چون زکوه زند تیغ بامداد

گویی که روی خاک همه زعفران گرفت

زخم کمانگروههٔ تو ماه را بِخَست

زان خستگی بروی مه اندر نشان گرفت

گاهی ز مهر دست تو شکل سپرگرفت

گاهی ز عشق تیر تو خم‌ّ کمان گرفت

شد در خور سیاست تو مرد راهزن

گر آستین و دامن بازارگان‌گرفت

در مرو شد به امر تو آویخته به دار

هر دزد کاو به راه پی کاروان گرفت

صاحبقِران تویی و وزیر تو صاحب است

گیتی شرف ز صاحب و صاحِبقِران گرفت

بر شد بنای عدل به‌گردون هفتمین

تا او به دولت تو قلم در بَنان گرفت

اومیزبان توست و خجسته است و فرّخ است

فالی که از سعادت تو میزبان گرفت

زیبد که جان خویش‌کند میزبان نثار

کاین روز عزّ و مرتبه از میزبان گرفت

تا از بهارگردد طبع جهان جوان

چونانکه طبع پیر ز باد خزان‌ گرفت

سوی جوان و پیر نگه کن که در ازل

بر چرخ پیر یاد تو بخت جوان‌ گرفت

از بهر دین به غَزو کمر بند در میان

کز ملک تو سپاه حوادث کران گرفت

تا جاودان بمان به سعادت که روزگار

آرام و ایمنی ز تو تا جاودان گرفت

شمارهٔ ۸۴

خسروا می خور که خرم جشن افریدون رسید

باغ پیروزی شکفت و صبح بهروزی دمید

در چنین صد جشن فرخ شادباش و شاه باش

کایزد از بهر تو این شاهی و شادی آفرید

ملک‌ گیتی دولت عالی تورا دادست و بس

چون تو شاهی را ز شاهان دولتی چونین سزد

برگزیدی عدل و دینداری و جستی نام نیک

لاجرم یزدان تو را از خلق عالم برگزید

هر اثر کز شهریاران در هزاران سال بود

از تو در ده سال شاها بیش از آن آمد پدید

سروران را سر به نام تو همی باید فراشت

خسروان را می به یاد تو همی باید کشید

پایهٔ تخت تو را بر سر همی باید نهاد

نعرهٔ ‌کوس تو را با جان همی باید شنید

ای بسا شهرا که بگشادند شاهان پیش ازین

بخت تو بگشاد و شمشیر تو بود آن را کلید

اژدها کردار شمشیر تو تا آشفته گشت

سامری کردار بدخواه تو از دنیا رمید

نامور بنمای شاهی را که با تو رزم جست

جانور بنمای خصمی را که با تو سرکشید

آنکه با تو رزم جست از دست تو برد آنچه برد

وانکه با تو سرکشید از تیغ تو دید آنچه دید

تا نهاد اقبال تو بر گردن گردون لگام

ملک بی‌آرام توسن رام‌گشت و آرمید

با نهنگ از امن تو ماهی به آب اندر بخفت

با پلنگ از عدل تو آهو به دست اندر چرید

نه‌ کسی از طاعت و فرمان تو یارَدْ گریخت

نه‌کسی با ناچَخ و زوبین تو یارد چَخید

خصم تو شاها همی بیهوده جوید تخت و تاج

کش به جای تخت تابوتی همی باید خرید

گر شکار او همی شیرست در خَم‌ّ کمند

پیش تخت تو به‌ خدمت چون‌ کمان خواهد خمید

نامه بسیاری رسید از دولت تو سوی تو

نامه آن نامه‌است کز دولت کنون خواهد رسید

من رهی از آفرین تو معانی پرورم

زانکه عالی دولت تو من رهی را پرورید

تا به‌سان چهرهٔ خوبان و روی عاشقان

سرخ باشد ارغوان و زرد باشد شنبلید

بر تو فرخ باد و میمون نوبهار و مهرگان

کز تو اندر هفت کشور نوبهاری بشکفید

بزم و مال و نوش را تا جاودان درخور تویی

بزم ساز و مال بخش و نوش کن جام نبید

شمارهٔ ۸۵

چون خُلد شد خراسان با شادی مُخلٌد

از شاه با سعادت محمودِ بن محمد

شاهی که بود خواهد تا دامن قیامت

هم ملک او مُهَنّا هم بخت او مؤیّد

شاهی که در سخاوت صد خسروست تنها

شاهی‌که در شجاعت صد لشکرست مفرد

از بهر افسر او زاید ز آب لؤلؤ

وز بهر ساغر او خیزد ز خاک عَسجَد

لعل و زَبَرجَد از کان آرد پدید گردون

تا برکمر نشاند هم لعل و هم زَبَرجَد

اسبش به گاه جولان ماند به چرخ گردون

وز فَرْقَدست و شِعری او را لگام و مِقود

شاهی است او که دارد در خاندان شاهی

دولت زیادت از مر حشمت زیادت از حد

هست از بلند بختی چون عم و چون برادر

هست از بزرگواری مانندهٔ أب و جد

شاه جهان محمد زو شاکرست و راضی

زیر درخت طوبی در جنت مخلّد

با ناز و شادمانی امروز آمد ایدر

با عزّ و کامرانی فردا رسد به مقصد

سلطان عالم او را بر تخت پادشاهی

هر روز در خراسان مجدی دهد مجدد

باغ مراد سلطان گردد بدو مزین

کاخ نشاط لشکر گردد بدو مُشَیّد

وز رای روشن او دلها شود منور

وز فر طلعت او رخها شود مورّد

ای خسروی که پیشت گر شیر حمله آرد

دستت به زخم خنجر آن حمله را کند رد

هرکس‌که با تو دل را چون تیر راست دارد

در پیش تو به‌ خدمت همچون کمان‌ کند قد

چون مهر آسمان را مهرت شود قلاده

بوسد زمین به‌ خدمت منت‌ کند مخلّد

چون بر سر تو باشد آن افسر مُرَصّع

چون درید تو باشد آن خنجر مُهَنّد

خورشید را تو گویی داری نهاده بر سر

مریخ را تو گویی داری گرفته در ید

بتوان شمرد آسان اسباب دولت تو

گر قطره‌های باران هرگز سود مُعدّد

دولت به سان نصرت کردست با تو پیمان

تا عالم است باشد پیمان او موکّد

از لفظ مدح گویان در حق پادشاهان

گر فال سعد باسد فال رهیت اسعد

این مدح‌گوی مخلص زودا که در خراسان

در مدح و آفرینت سازد بسی مُجَلّد

تا آفرین و مدحت از برکنند شاهان

چون کودکان مکتب از برکنند اَبجَد

خوانند و یادگیرند آن شعرهای زیبا

هم عالمان افضل هم فاضلان اَوحد

تا گرد زهره و مه بر روی خوبرویان

باشد ز عنبر و ندّ زنجیرها مُعَقّد

تابنده باد رایت همتای زهره و مه

خوشبوی باد بزمت مانند عنبر و نَدّ

از فرّ بخت بادا عیشت همه مُهَنّا

وز مهر شاه بادا کارت همه مُمَهّد

پیوسته جان مادح در شکر تو مغرّق

همواره پای حاسد در بند تو مقید

دیدار تو مبارک ایام تو همایون

تایید تو مُخَلّد اقبال تو مؤیّد

شمارهٔ ۸۶

تا جهان باشد خداوند جهان خاتون بود

دولت و اقبال او در مُلْک روزافزون بود

تا که باشد تاج شاهی بر سر سلجوقیان

تاج د‌ین و تاج دنیا در جهان خاتون بود

عز گوناگون بود دائم سزای تاج دین

تا سزای تاج‌گوهرهای گوناگون بود

تا رضای او همی جویند سلطان و ملک

بخت سلطان فرخ و فال ملک میمون بود

آن یکی در شهریاری به ز نوشروان بود

وین دگر در پادشاهی مِه ز ا‌َفْریدون بود

روی او در ملک روشن چون ‌کف موسی بود

طبع این در عدل صافی چون دل هارون بود

تا بود چون مادر موسی و هارون تاج دین

بدسگال هر دو چون فرعون و چون قارون بود

بس سعادتها که از خاتون پدید آید همی

کان سعادتها ز وهم آدمی بیرون بود

هست اسرار خدایی کار خاتون بزرگ

بنده نشناسد که اسرار خدایی چون بود

گر ز بهر چشم بد تعو‌یذ و افسون عادت است

وهم و سِرّ او به از تَعویذ و از افسون بود

هر چه راند بر زبان و هر چه آید در دلش

عدل را تاریخ باشد فتح را قانون بود

رای او ازگنبد گردون بسی عالیترست

پیش رای او چه جای گنبد گردون بود

هرکجا از حشمت و مقدار او گویی سخن

هفت کشور خرد باشد هفت‌گردون دون بود

گر خیال عدل و انصافش به جیحون بگذرد

شکر اوگوید هر آن ماهی‌ که در جیحون باد

ور به دریا بگذرد اقبال او آرد برون

هرچه اندر قعر دریا لؤلؤ مکنون بود

از سرشک جود او در باغ ایام بهار

کارگاه پرنیان و چرخ سقلاطون بود

وز نسیم دولت او بر درخت و برزمین

عقدهای بهرمان و فرش بوقلمون بود

بر هر آن صحرا که باد همتش یابد گذر

خاک آن صحرا به مشک و غالیه معجون بود

زانکه آخر حرف نون است از خطاب و نام او

ماه نو بر چرخ هر ماهی چو زرین نون بود

بنده‌ای کز دست او منشور یابد بر عمل

حشمت آن بنده بیش از حشمت مأمون بود

چون درآرد موکب عالی به ‌مرو شاهجان

هیبت او در طراز و در بلاساغون بود

باز چون موکب برد بیرون به پیروزی ز مرو

گرد لشگرگاه او بر ساحل سیحون بود

آنگه بگریزد ز لشکر گاه او مدبر بود

و آن که بد خواهد به فرزندان او ملعون بود

باشد اشعار معزی بر سر احرار تاج

تا دل و جانش به ‌شکر تاج دین مرهون بود

از ملوک دهر تا موزون هم یابد عطا

تا ثنای او به میزان خرد موزون بود

تا زمین در ماه نیسان چون رخ لیلی بود

تا هوا در ماه کانون چون دم مجنون بود

باد کانون همچو نیسان بر خداوند جهان

تا همه نیسان بدخواهان او کانون بود

بهرهٔ او تا قیامت راحت بی‌رنج باد

تاکه رنج و راحت اندر قصهٔ ذوالنّون بود

چشم و روی حاسدانش باد همچون سیم و زر

تاکه سیم و زر به ترکی یرمق و التون بود

شمارهٔ ۸۷

ماه‌کند بر فلک ستایش آن خَدّ

سرو کند در چمن پرستش آن قد

عاریه دارند سرو و ماه تو گویی

راستی و روشنی از آن قد و زان خد

ای شده بی‌علتی دو چشم تو بیمار

ای شده بی‌حجّتی رخ تو مُوّرد

روی تو کردست نقس مانویان زشت

سِحر تو کردَست سِحر بابلیان رد

چشم تو ضحاک دیگرست‌ که دارد

آخته ضحاک وار تیغ مُهَنّد

زلف تو داوُد دیگرست که دارد

عاج منقط به زیر ساج معقد

خط تو گویی نوشت دست زمانه

بر سمن و نسترن ز غالیه ابجد

لختی از او نصب کرد و لختی از او رفع

بعضی از او همزه کرد و بعضی ازو مد

گر سببی داشت درد عشق تو تا شد

آن رخ بیجاده گون به‌گونهٔ عَسْجَد

بی‌سببی خیره چون‌ گرفت نگویی

آن لب یاقوت رنگ‌، رنگ زبرجد

بار خدایا ز بس جلال و ملاحت

گر صفت تو همی برون شود از حد

بر صفت تو گرفت بیشی و پیشی

مدح اجل سعد ملک سعد محمد

آنکه به تمکین اوست عقل مُمَکَّن

وانکه به تأیید اوست بخت مؤیّد

شد به‌ کمالش جمال فضل مهیا

شد ز بنانش بنای جود مشید

در عدد فضل او چگونه رسد وهم

قطرهٔ باران نه ممکن است مُعَدّد

جز به مبارک حدیث او نگشاید

هرچه به قید حوادث است مقید

هست بدان منزلت‌که مجلس او را

ماه و ستاره سزد نهالی و مسند

در سفر و در حضر چه خفته چه بیدار

حاصل دارد چهار چیز موبد

زایزد خشنودی و عنایت سلطان

یاوری دولت و مساعدت جد

ای به سزا مهتری‌ که مجد تو هر روز

هست به نزدیک مجد سعد مجدد

اوحد عصری و در خطاب اجلی

گشت نصیب تو هم اجل و هم اوحد

جامع فضلی و مفردی به کفایت

چون تو به‌ گیتی کجاست جامعِ مُفرد

رسم تو آراسته است دولت سلطان

رای تو افروخته است ملٌتِ اَحمد

عیش کریمان به جاه توست مهنا

شغل حکیمان به جود توست مُمَهّد

بر تن اعدای توست جامهٔ سودا

در ید بیضای توست خامهٔ سَؤدد

جامهٔ سودا بود سزای چنین تن

خامهٔ سؤدد بود جزای چنان ید

جان أب و جد به روزگار تو شادند

کز هنر توست آب و جاه اب و جد

مدح تورا در جهان بیاض سوادست

تا که جهان گاه ابیض است وگه آه‌سود

مرد بباید به دوستیت‌ مُجَرّب

تا شود از رنج روزگار مجرد

از دل و از اعتقاد باک مرا هست

مدح تو مقصود و بارگاه تو مقصد

هست همیشه زبان و جان و دلم را

شکر تو معتاد و من به‌شکر تو مُعتَد

گر بودم فکرت جریر و فَرَ‌زْدَق

ور بودم فِطنت خلیل و مُبَرّد

هم نتوانم به شرط‌ گفت مدیحت

هم نتوانم تمام کرد مجلد

تا که بتابد همی به‌قدرت باری

از فلک زودگرد شعر‌ی و فرقد

مرکب اقبال تو همیشه فلک باد

شِعری او را لگام و فرقد مِقو‌د

طالع تو سعد باد چون لقب و نام

بخت تو مسعود باد و فال تو اسعد

بزم تو چون خلد و تو نشسته چو رضوان

شاد به خلد اندرون ز عمر مخلد

روز تو فرّخ به فرّ خسرو سرور

کار تو عالی به سعی دولت سرمد

شمارهٔ ۸۸

به فال فرخ و روز مبارک از بغداد

شه ملوک سوی دارملک روی نهاد

ز رای و همت عالی به مدت شش ماه

هزار سیرت نیکو نهاد در بغداد

خرابه‌های کهن را به فرّ دولت خویش

چو بوستان اِرم کرد خرّم و آباد

به دشت ‌کوفه و هیت و مداین و تکریت

شکارکرده و داده به شیر مردی داد

نشسته بر لب دجله گرفته جام به ‌دست

زبیم او به لب نیل ناله و فریاد

سران لشکر او آمده ز روم و ز شام

قبای مرتبه پوشیده هر یکی چو قباد

نموده خدمت خویش و گرفته خلعت شاه

فزوده مرتبه و بازگشته خرم و شاد

شهی ‌که سیرت و آیین او چنین باشد

به شاهی اندر خرم زیاد و دیر ‌زیاد

چنین بود نسق ملک و رونق دولت

چو خسروی بود اندر شهنشهی استاد

بناست دولت و عزم ملوک بنیادست

بنا بلند بود چون قوی بود بنیاد

هنر بباید تا نامدار باشد مرد

گهر بباید تا قیمتی بود پولاد

خدایگان هنرپرور این چنین باید

که دانش و هنرش دادِ ملک و دولت داد

گشاد ملک جهان و ببست دست بدان

به داد خویش تهی کرد عالم از بیداد

نه آسمان بتواند گشاد آنچه ببست

نه اختران بتواند ببست آنچه گشاد

ایا متابع امر تو حاضر و غایب

و یا مسخر حلم تو مهتر ازکهزاد

ز جام توست یکی قطره چشمهٔ حَیوان

ز تیغ توست یکی شعله آز خراد

همی زجود تو گویند رادمردان شکر

همی به شکر تو گیرند شیر مردان یاد

خجسته شد به تو روز جهانیان که تویی

خجسته ‌روی و خجسته‌ پی و خجسته ‌نژاد

ستاره دیدکریمان بسی و چون تو ندید

زمانه‌ زاد بزرگان بسی و چون تو نزاد

رسول‌ گفت که در امتم شهان باشند

که عمرشان کشد از عدل برتر از هشتاد

گر این حدیث درست است مژده باد تو را

که عمر تو کشد از عدل بر صد و هفتاد

شکفته ملک تو باغی است و اندرو سپه است

چو لاله و گل و نسرین و نرگس و شمبثباد

گهی نسیم طربشان دهی ز طبع کریم

گهی سرشک نعمشان دهی زد و کف راد

نه ترس آنکه خِلَلشان رسد ز تابش هور

نه بیم آنکه زیانشان رسد ز جنبش باد

تو اختیار خدایی و از سعادت توست

که اختیار سفر کردن تو نیک افتاد

به فرخی شدنت بود در مه آبان

به‌شادی آمدنت هست در مه خرداد

به روزگار خزان گر شدنت‌ فرخ بود

به روزگار بهار آمدنت‌ فرّخ باد

همیشه تا که تفاوت بود به نَعْت و صفت

میان سوسن و خار و میان بلبل و خاد

بهر مقام تورا باد نو به نو شادی

ز گونه‌گونه بتان مجلس تو چون نوشاد

موافقانت‌ به شادی و ناز چون خسرو

مخالفانت به سختی و رنج چون فرهاد

فلک به ملک جم ای شاه مژده داد تو را

به عمر خضر تو را روزگار مژده دهاد

بقای خلق جهان در بقای دولت توست

خدای چشم بد از دولت تو دور کناد

شمارهٔ ۸۹

ای شاد ز تو خلق و تو از دولت خود شاد

دنیا به تو آراسته و دین به تو آباد

ایزد همه آفاق تورا داد سراسر

حقّا که سزاوار تو بود آنچه تو را داد

معلوم شد از تیغ تو هم نصرت و هم فتح

موجود شد از طبع تو هم دانش و هم داد

در شرع به شمشیر تو شد سوخته بِدعَت

در ملک به فرمان تو شد کاسته بیداد

از لشکر تو هست به روم اندر آسیب

وز خنجر تو هست به شام اندرْ فریاد

با فر تو و فتح تو در مشرق و مغرب

از فر جم و فتح سکندر که‌ کند یاد

قفلِ در فتنه است وکلیدِ در روزی

در رزم سر تیغت و در بزم کفِ راد

تا آتش تیغ توببرد آب مخالف

در خاک شد آن‌کس‌که بُد اندر سر او باد

بس آهن و پولاد که از حَزمِ تو شد موم

بس موم‌ که از عزم تو شد آهن و پولاد

بس حِصن‌ که شاهان بگشودند به ده سال

بخت تو کمر بست و به یک ساعت بگشاد

بس خصم‌که پای از سر خط تو برون برد

چون دید سر تیغ تو از پای درافتاد

یکساله فتوح تو ز هفتاد فزون است

سال تو هنوز آمده بر نیمهٔ هفتاد

گر عدل به هشتاد کند عمر بزرگان

پس عدل تو عمر تو کشد بر صد و هشتاد

ای درکف پیمانت دل حاضر و غایب

ای بر خط فرمانت سر بنده و آزاد

آن کیست که دل درکف پیمان تو نَسپَرد

وان کیست که سر بر خط فرمان تو ننهاد

گرچه خرد استاد همه آدمیان است

از دولت و اقبال خرد را تویی استاد

حکمت چو عروس است و عطای تو چوکابین

رای تو چو مَشّاطه و جود تو چو داماد

بنشین به خوشی شاد که اقبال تو داری

تو شاد به اقبال و همه خلق به تو شاد

شمارهٔ ۹۰

از دولت عالی به سعادت ستدم داد

زین خلعت فاخر که خداوند مرا داد

جون دجلهٔ بغداد مرا بود دو دیده

دجله بشد و خانهٔ من‌گشت چو بغداد

در پیش شهنشاه چو دو بیت بگفتم

از جود شهنشاه شدم شاعر استاد

آباد بر آن شاه‌ که از جود کف او

ویران شده بر شاعر نوبر شده آباد

ای خسرو دین‌پرور و ای شاه جهانبخش

بند همه شاهان به سر تیغ تو بگشاد

هر شاه‌ که‌ گنج و سپه آراست به‌ گیتی

گنج و سپه خویش به‌ پیش تو فرستاد

تا بخت تو بر نصرت دین دست برآورد

بس دشمن سرگشته که از پای درافتاد

تیر تو چو غربال کند ا‌غیبهٔ‌ا جوشن

تیغ تو چو سیماب کند آهن و فولاد

آن کیست که دل درکف پیمان تو نسپرد

وان کیست که سر بر خط فرمان تو ننهاد

تو نوش خوری دایم و بدخواه خورد زهر

تو باده کشی دایم و بدخواه کشد باد

شش چیز تو را هست در این خانهٔ شاهی

فتح و ظفر و نصرت و دین و شرف و داد

ملک همه آفاق تو داری به سعادت

همواره چنین خواهم و همواره چنین باد

شمارهٔ ۹۱

در معزالدین ملکشاه آفتاب دین و داد

روز عید روزه‌داران فرخ و فرخنده باد

خسرو پیروزبخت و داور یزدان‌پرست

شاه خاقان گوهر و سلطان سلجوقی نژاد

کاست از عالم ستم تا لاجرم شاهی فزود

بست در شاهی کمر تا لاجرم عالم گشاد

شهریارا نَحس کیوان از جهان برداشتی

زانکه بخت تو قدم بر تارک کیوان نهاد

نام نیک و پادشاهی و بزرگی و هنر

جز تو را کس را خدا از جملهٔ خَلْقان نداد

نیک‌نامی با تو بالید و هنر با تو شکفت

پادشاهی با تو رُست و شهریاری با تو زاد

خویشتن را هم‌ به‌ دست خویشتن کشت ای‌ عجب

آنکه با تو بدسگالید و ز تو باز ایستاد

تیزکرد آتش و لیکن هم بدان آتش سوخت

چاه کند آری ولیکن هم در آن چاه اوفتاد

بخت جاویدان تو داری و تویی شاه جهان

تو ز بخت خویش شادی و جهان از توست شاد

گاه آن آمد که داد روزه بستانی ز عید

روزه را در عید نیکوتر که بستانند داد

تو به تخت خسروی بر کیقباد دیگری

مجلسی فرمود باید همچو بزم کیقباد

اندر آن مجلس به خدمت مدح خوان ورودساز

شاعران نکته‌سنج و مطربان اوستاد

نوش کن هر بامدادی بادهٔ عناب گون

تا برآید صبح شادی و سعادت بامداد

باده و بادست بر هر آدمی بیدادگر

وین دو معنی شد دو معجز تا از آن آرند یاد

معجزی اکنون به فرمان تو بینم باده را

معجزی دیگر به‌ فرمان سلیمان بود باد

بندهٔ مخلص معزّی این دعا گوید تورا

کایزدت چندان که خواهی نصرت و فرمان دهاد

آنچه از دولت به‌ شادی و به‌شاهی خواستی

پیش ازین کردست و زین پس آنچه خواهی آن کناد

شمارهٔ ۹۲

خلعت سلطان عالم آفتاب دین و داد

بر بهاء دین یزدان فرخ و فرخنده باد

نجم دولت، میر نواب عجم، عثمان‌که هست

سروری نیکوسرشت و مهتری فرخ نژاد

آن ‌که چون او نامداری هرگز از ایران نخاست

وان ‌که چون او رادمردی هرگز از مادر نزاد

همت او بر هنرمندان ره محنت ببست

دولت او بر خردمندان در نعمت‌ گشاد

خصلت او در خراسان بخشش و بخشایش است

این دو خصلت در خراسان رسم و آیین او نهاد

چار چیز او دلیل دولت و اقبال اوست

رسم نیک و رای پاک و روی خوب و دست راد

غائبان از اشتیاق و مهر یاد او خورند

حاضران از خرمی بر روی او گیرند یاد

آن ‌که ‌گرمی‌کرد با او از فلک سردی ندید

وان ‌که سردی کرد بر او بر زمین ‌گرم اوفتاد

هیچ نایب نیست سلطان را از او به، لاجرم

آنچه او را داد سلطان هیچ نایب را نداد

در هر آن توقیع ‌کاو بستاند از شاه و وزیر

اندر آن توقیع باشد مایهٔ انصاف و داد

ای هنرمندی که دیدار تو را دارد به فال

آن خداوندی که او را بنده باشد کیقباد

دارد از رای تو ملک مشرق و مغرب نَسَق

دارد از سعی تو شغل دولت و ملت نفاذ

تا فلک دست تو را بوسید همچون بندگان

بخت همچون چاکران پیش تو بر پا ایستاد

کی تواند یافت هرگز حشمت تو دیگری

کی تواند داشت هرگز قوت پولاد لاد

هر که او از آتش‌ کین تو یابد آب روی

برنهد بر خاک سر تا بردهد خرمن به ‌باد

خاد اگر مهر تو ورزد با خطر گردد چو باز

باز اگر کین تو جوید بی‌خطر گردد چو خاد

از حسد چون دیدهٔ اعدای تو گریان شود

دیدهٔ گریان اعدای تو گریان و تو شاد

زانکه هستی مهتر و هست اوستاد تو خرد

مادح توست آن‌ که اندر شاعری هست اوستاد

چون ببیند رنگ رخسار تو گوید مرحبا

چون بیابد بوی اقبال تو گوید العیاذ

شکر تو از صدهزاران گفت نتواند یکی

گر شود گوینده و پیوسته همچون سندباد

تا که از حکمت ‌مثل باشد ز لقمان حکیم

تا که در تقوی خبر باشد ز یحیی معاذ

از نوائب باد جاه تو کریمان را مفر

وز حوادث باد جود تو حکیمان را ملاذ

از قبول و حشمت تو بخت میمون هر زمان

دوستان و کهتران را مرده ی دیگر دهاد

کار میران و بزرگان از تو با سلطان به‌کام

وز تو سلطان شاد و میران و بزرگان از تو شاد

شمارهٔ ۹۳

ای آمده ناگه به نشابور ز بغداد

همراه تو هم دولت و هم دانش و هم داد

بر گردون‌ خدمتگر چتر تو شده ماه

بر هامون‌ فرمان بر اسب تو شده باد

از بخت مساعد خبر آمد به نشابور

آن روز که از آمدن تو خبر افتاد

گفتند مگر یزدان عیسی نبی را

از چرخ چهارم به زمین باز فرستاد

دل بر تو نهادند دگر باره خلایق

تا بخت همه رخت بَرِ تخت تو بنهاد

تا باز به سلطانی بر تخت نشستی

شد جان ملکشاه به سلطانی تو شاد

فهرست بدایع شد و قانون عجایب

این طالع مسعود که معبود تو را داد

در دل سبب مهر و وفای تو سه چیزست

گفتار خوش و روی‌ گشادست وکفِ راد

تاکی سخن آراستی از بهمن و بهرام

تا چند خبر خواستی از خسرو و فرهاد

آن قوّت و مردی که به یک سال توکردی

آن قوم نکردند به هفتاد و به هشتاد

ای باخته گوی هنر و ساخته تدبیر

ای تاخته شاهانه و مردانه به بغداد

از پشت پدر خسرو و سلطان چو تو باید

در باختن و ساختن و تاختن استاد

بس آهن و پولاد که از عزم تو شد موم

بس موم‌ که از حزم تو شد آهن و پولاد

گرد تو کشیدست حصاری مَلَکُ‌ا‌لعَرش

از نصرت دیوارش و از عصمت بنیاد

گر نام تو بر آزرُ خرّاد بخوانند

نسرین و سمن بر دمد از آزر خرّاد

ور اسب تو بر خاره و بر خار نهد سمّ

از خاره و از خار بروید گل و شمشاد

ایام تو از قهر ز بیداد مصون است

کار تو الهی است نه قهرست و نه بیداد

عدل تو چنان است که هرگز نپسندی

کایند رعیت ز سپاه تو به‌فریاد

آورد تو را دولت تو سوی خراسان

تا بوم خراسان شود از عدل تو آباد

تا شکر کنند از نِعَمَت کهتر و مهتر

تا شاد شوند ازکَرَمت بنده و آزاد

امروز همه کار چنان شد که تو خواهی

از مشغله و رنج‌ گذشته چه‌ کنی یاد

یک ربع ز هشتاد شمردی به سلامت

باشد که شماری به سعادت صد و هفتاد

بگشای دل و دست که بر عمر توگردون

در بست در رنج و در راحت بگشاد

آن ملک‌ گرانمایه عروسی است‌ که او را

انصاف توکابین شد و اقبال تو داماد

چون در مه خرداد بدین ملک رسیدی

تاریخ معالی و شرف شد مه خرداد

آراسته شد باغ چو بتخانهٔ مُشکوی

وافروخته شد راغ چو بتخانهٔ نوشاد

کردند به‌ هم عهد که در بزم تو باشند

سیسنبر و سیب و سمن و سوسن آزاد

از خُلد نگه‌ کرد به تو حور بهشتی

بگریخت زرضوان و برِ تختِ تو اِستاد

در خوردن باده مکن امروز توّقف

تا ساقی خاص تو بود حور پریزاد

تا شیر گه جنگ بود چیره‌تر از یوز

تا بازگه صید بود نغز تر از خاد

حکم تو همی باد به ملک اندر جاری

امر تو همی باد به دهر اندر نفاذ

نام تو جمال و شرف خطبه و سکه است

هم خطبه و هم سکه به ‌نام تو بماناد

شادست به تو دولت و تو شاد به‌ دولت

همواره چنین خواهم و همواره چنین باد

شمارهٔ ۹۴

به گل یاسمن دوش پیغام داد

که از ابر خشنودم از باد شاد

که در باغها روی و موی مرا

بیاراست ابرو، بپیراست باد

نوشتم به صدر جهان قصه‌ای

وزین حال کردم در آن قصه یاد

چو آگه شد از قصه و حال من

به‌گفتار نیکو زبان برگشاد

به مجلس‌گه اندر مرا جای ساخت

به خلوتگه اندر مرا بار داد

از آن پس که با طاعت و توبه بود

ز بهر مرا جام بر کف نهاد

به دیدار من شادی از سرگرفت

قدح بستَد از تُرک حورا نژاد

من از خلق آن خواجه خرم شدم

که آن خواجه جاوید و خرّم زیاد

چو بشنید گل ‌گفتهٔ یاسمن

فرستاد پاسخ بدو بامداد

که‌ گر حق تو خواجه نیکو شناخت

حدیث تو اندر زبانها فتاد

نیابت به‌من ده‌که من پیش او

بخواهم به‌ خدمت همی ایستاد

سزد نامه او را که هرگز چنو

زمانه ندید و ز مادر نزاد

جز اوکیست اندر جهان فخر ملک

جز او کیست بر خلق گسترده داد

چو مهر زرافشان دلش روشن است

چو ابر دُر افشان کَفَش هست راد

از این خواجه هستند خرسند خلق

خداوند از این خواجه خرسند باد

شمارهٔ ۹۵

ای صلاح ملک و دین در عالم‌ کون و فساد

دین یزدان را پناه و ملک سلطان را عماد

در جلالت نیست پیش بخت توکوه بلند

در سخاوت نیست دریا پیش جود تو جواد

از معالی هست کردارت همیشه منتخب

وز معانی هست گفتارت همیشه مستفاد

ایزد دارنده را و گنبد گردنده را

هستی از تقدیر و از تاثیر مقصود و مراد

اختیارت کرد سلطان از ندیمان همچنانک‌

صاحب عادل ز فرزندان و یزدان از عِباد

هر که دارد در ره دولت نهاده یک قدم

مهر توست او را دلیل و شکر تو اِنعام و زاد

هر مسلمان اعتقادی دارد اندر مهر تو

خاصه من خادم کجا دارم خلوص اعتقاد

حضرت تو هست کعبه خدمت تو هست حج

من رهی هستم چو مُحرِم مانده اندر اجتهاد

گرچه از دیدار تو محروم ماندم یک دو بار

مُحرِم محروم را بر همت توست اعتماد

تاکه اندر جان و تن وصف‌کثیف است و لطیف

تا که اندر روز و شب نَعت بیاض است و سواد

تیره بادا از بقای عمر تو چشم فنا

بسته بادا بر صلاح کار تو دست فساد

شمارهٔ ۹۶

بقای شهریار تاجور باد

پناهش کردگار دادگر باد

دلیلش دولت و بخت جوان باد

ندیمش نصرت و فتح و ظفر باد

ز رزم شاه در مشرق نشان باد

ز بزم شاه در مغرب خبر باد

خدنگ شاه را هنگام رفتن

ز مرگ دشمنان پیکان و پر باد

کجا بندد کمر بر کینِ دشمن

میان دشمنش همچون کمر باد

بر آن‌ گونه که شارستان لوط است

حصار خصم او زیر و زبر باد

به نعمت مختصر شد خصم سلطان

کنون زین پس به‌ دولت مختصر باد

ز خشم شاه چشم خصم‌ کورست

ز کوس شاه گوش خصم کر باد

شه آفاق هست اندر خراسان

نهیب و بیم او در کاشْغر باد

هر آن کوکب کزو باشد سعادت

به‌سوی طالع شاهش نظر باد

شعار دیدهٔ شاهیّ و شادی

مبارک رای تو همچون بصر باد

چو آبی کاندرو آتش فروزد

ز خون دشمنان تیغ تو تَر باد

جهانداران و شاهان جهان را

کجا پای تو باشد فرق سر باد

تن اقبال را جود تو جان باد

درخت ملک را جُود تو بر باد

ز اقبال تو طبع بنده دریاست

در آن دریا ز مدح تو گهر باد

اگر روزه تو را فرخنده بودست

ز روز عید تو فرخنده‌تر باد

تویی سازندهٔ کار همه خلق

خدایت کارساز و راهبر باد

تورا نصرت برادر باد جاوید

تورا دولت همه ساله پدر باد

شمارهٔ ۹۷

همیشه دولت و اقبال شاه سنجر باد

به بزم و رزم ‌کفش جفت جام و خنجر باد

ز جشن عید همه جشنهاش خوبترست

ز روز عید همه روزهاش خوشتر باد

همیشه کُنیت و نام و خطاب و القابش

جمال خطبه و فخر خطیب و منبر باد

بلند همت او از فلک گذشته شدست

بلند رایت او با فلک برابر باد

ز دار ملک به هر مملکت ‌که روی نهد

چو نام خواجه بر آن مملکت مظفر باد

خدایگان جهان حقورست و مُلک حق است

ز بهر امن جهان حق به‌دست حقور باد

به خسروی و شهنشاهی از خلیفهٔ حق

سزای خاتم و عهد ولوا و افسر باد

ز نیکبختی و نیک‌اختریش در دو جهان

تفاخر پدر و نازش برادر باد

چنانکه هست زمانه منور از خورشید

ز فر طلعت او ملک و دین منور باد

به شرق و غرب‌ کجا ظالمی و مظلومی است

میان هر دو به ‌انصاف و عدل داور باد

رسوم او شرف دولت سلاطین باد

فتوح او علم ملت پیمبر باد

سِنان نیزهٔ او را قضا مُتابع باد

عنان مرکب او را صبا مسخر باد

به روز رزم چوگردون تنش توانا بود

به روز بزم چو دریا دلش توانگر باد

به ترک و روم یسار غنیمت و سپهش

زگنجخانه ی خانان و قصر قیصر باد

بر آن زمین‌ که جنود عدو مقام‌ کنند

ز چرخ تا گه محشر نهیب محشر باد

در سعادت و دولت گشاده باد بر او

عدوی او ز مذلت چو حلقه بر در باد

اگر زمانه چو بحرست و ملک چون صدف است

فضایل و هنرش در صدف چو گوهر باد

چو جد و چون پدر از مردی و هنرمندی

کجا به رزم نهد روی پشت لشکر باد

شعاع رایت رایش به هفت گردون باد

شکوه نامه و نامش به ‌هفت کشور باد

سریر بارگه او ز شاخ طوبی باد

شراب بزمگه او ز آب کوثر باد

نگار مجلس میمون و جشن فرخ او

چو نقش آزر و عید خلیل آزر باد

منم ثناگر او روز و شب به جان و به دل

هزار بنده چو من پیش او ثناگر باد

بقاش باد و همه خلق خود همی‌گویند

که تا بقاست جهان را بقای سنجر باد

شمارهٔ ۹۸

جاودان‌گیتی به‌ حکم شاه‌گیتی دار باد

جایگاه بدسگال شاه گیتی دار باد

جود و عدلش هر د‌و نعمت ساز و محنت سوز باد

دست و تیغش هر دو گوهردار و گوهر بار باد

بر سر شاهی که ز ایزد مر جهان را رحمت است

جبرئیل از آسمان هر روز رحمت بار باد

عز دین و عز دنیا هر دو از شاهنشه است

هرکه عز او نخواهد تا قیامت خوار باد

در میان کفر و دین فرمان او سَدّی قوی است

در میان نیک و بد شمشیر او دیوار باد

هرجه دشوارست آسان باد بر شاه جهان

هرچه آسان است بر بدخواه او دشوار باد

روز و شب با دوستانش سَعد را تعبیر باد

سال و مه با دشمنانش نحس را پیکار باد

خلق را چندانکه هست اندیشه و گفتار نیک

شاه را اندر هنرها سیرت و کردار باد

چون شهاب از چرخ و برق از میغ و تقدیر از حجاب

تیر او را از کمان در هر وطن رفتار باد

خواب امن روزگار از دولت بیدار توست

بخت خصمش خفته باد و دولتش بیدار باد

کار شاهان‌گر شکار و شادی و می‌خوردن است

با می و شادی و شاهی و شکارش‌ کار باد

بزم او از موی و روی دلبران قند لب

خرم و خوش چون بنفشستان و چون‌ گلزار باد

در بر او دلبری هم‌جهرهٔ خورشید باد

در کف او ساغری هم‌گونهٔ گلنار باد

جون صلاح کار خلق اندر بقای عمر اوست

تا جهان باشد ز عمر خویش برخوردار باد

کار ساز عالم است و یار دین ایزدست

دولت او را کارساز و ایزد او را یار باد

شمارهٔ ۹۹

خدایگان جهانی خدای یار تو باد

سعادت ابدی جفت روزگار توباد

چو روز رزم بُوَد یُمن بر یَمین تو باد

چو روز بزم بود یُسْر بر یَسار تو باد

به هر کجا که زنی تیغ دست دست تو باد

به هرکجا که نهی پای، کا‌ر کار تو باد

تو اختیار خدایی و پادشاه جهان

همیشه عدل و نکوکاری اختیار تو باد

کنون ‌که سوی خراسان همی سپاه کشی

هزار شاه چو کسری سپاه‌دار تو باد

چو باز سوی سپاهان نهی به نصرت روی

هزار بنده چو قیصر امیر بار تو باد

شکار تو همه شیر است و یار تو همه فتح

اگرچه شیر شود خصم تو شکار تو باد

ز سنگ و آهن اگر خصم تو حصارکند

خجسته دولت تو گِرد تو حِصار تو باد

وگر به‌سان سکندر برآورد سدّی

بلند سدّ تو شمشیر آبدار تو باد

همه سلامت عمر جهانفروز تو باد

همه سعادت بخت بزرگوار توباد

خدای داد تو را ملک وکامکاری و بخت

هزار رحمت بر بخت کامکار تو باد

نثار کردی بر زایران خزانهٔ خویش

خزانهٔ ملکان سربسر نثار تو باد

به روز رزم کجا کارزار خواهی کرد

شکسته خصم تو از پیش کارزار تو باد

همیشه تا به فلک بر بود قرار نجوم

به تخت دولت و اقبال برقرار تو باد

اگر شویّ وگراییّ و هرکجا باشی

ظفر ندیم تو باد و خدای یار تو باد

شمارهٔ ۱۰۰

عید و آدینه بهم بر پادشا فرخنده باد

طالعش سعد و دلش شاد و لبش پرخنده باد

عید اَضحی فرخ و فرخنده آمد در جهان

روز او چون عید اَضْحیٰ فرخ و فرخنده باد

تا بتابد آفتاب از چرخ‌ گردان بر زمین

آفتاب دولت او بر جهان تابنده باد

بر همه عالم رخ رخشندهٔ او فرخ است

رحمت ایزد بر آن فرخ رخ رخشنده باد

سیرت و آیین او بخشیدن و بخشودن است

آفرین بر شاه بخشایندهٔ بخشنده باد

خانه‌های بدسگالانش تهی باد از طرب

خانه‌های نیکخواهانش به‌مال آکنده باد

ای در این‌ گیتی به‌ تو نازنده جان مصطفی

اندر آن‌گیتی به‌تو جان پدر نازنده باد

هشت شاه از گوهر سلجوق گیتی داشتند

نام آن هر هشت تا محشر به عدلت زنده باد

بی‌غبار و ابر چون خورشید بِدرَخشد ز اوج

جام و دیهیم و نگین تو بدو تابنده باد

هرکه در باغ بلا کارد درخت‌ کین تو

در سر میدان تو در پای پیل افکنده باد

وانکه‌ کوشد تا بگرداند سر از فرمان تو

عمر او با آن درخت‌ از بیخ و بن برکنده باد

شهریار هند پیش چاکر تو چاکرست

پادشاه روم پیش بندهٔ تو بنده باد

تا بود پرّنده و برنده در صورت یکی

تیر تو پرّنده باد و تیغ تو بُرّنده باد

چون درفش باز پیکر برگشایی روز غزو

باز نصرت‌گرد عالی مرکبت پرنده باد

همچنان کز باز ترسد کبک و از شاهین تَذَرو

قیصر ترسا ز تیر تیز تو ترسنده باد

تا زبان خواننده وگوینده باشد در جهان

فتح تو خواننده باد و مدح تو گوینده باد

تاکه ابر اندر بهاران بر زمین بارد سِرشک

ابر نعمت بر زمین ملک تو بارنده باد

تا همی پوید صبا بر هفت‌ کشور سال و ماه

اسب تو در هفت‌کشور چون صبا پوینده باد

تا ز بخت و ملک و عمر اندر جهان باشد اثر

بخت و عمر و ملک تو هر سه به هم پاینده باد

شمارهٔ ۱۰۱

دولت و دین را خدای فر و بها داد

مُلک مَلِک را نظام و نور و نوا داد

قاعدهٔ نو نهاد کارِ جهان را

حق به کف حقور و سزا به سزا داد

ملک پدر چون ملک زبخت عطا یافت

جای پدر فخر ملک را به عطا داد

قدر وزارت فزود چون ملک شرق

صدر وزارت به سیدالوزرا داد

اینت‌ مبارک اشارتی که قَدَر کرد

وینت همایون بشارتی که قضا داد

دهر بدین فخر کرد و ملک شرف یافت

شاه بدین حکم کرد و خواجه رضا داد

مرتبه و فخر خواجه داد به حضرت

آنچه به عالم نسیم باد صبا داد

خواجه چو در باغ ملک تخم هنر کشت

دشمن او را زمانه سر به گیا داد

گشت مُنوَر همه جهان به ضمیرش

زانکه ضمیرش چو آفتاب ضیا داد

هیچ ندانیم تا چگونه گزاریم

شکر چنین صاحبی که بخت به ما داد

فخر کنید ای جهانیان که جهاندار

صدر جهان را به پادشاه شما داد

بار خدایا خدای ما که زمین را

تازگی و زندگی به آب و هوا داد

آب و هوا را ز بهر راحت ارواح

از دل و طبع تو روشنی و صفا داد

تا که ملک با تو دست مهر وفا برد

چرخ به دست تو مهر عهد و وفا داد

تا که زمین از وزارت تو خبر یافت

رای تو اندر سمو خبر ز سما داد

تا شده پای تو در رکاب وزارت

دهر به دست عدو عنان عنا داد

دور فلک جز به تو پس از پدر تو

خط وزارت به هرکه داد خطا داد

گر به دعا جان به مرده داد مسیحا

مالش خصمان کلیم اگر به عضا داد

تو به قلم‌کن هر آنچه او به عصاکرد

تو به کرم ده هر آنچه او به دعا داد

عدل کن اندر جهان که خالق عالم

بر پدرت عدل را به خلد جزا داد

بهرهٔ تو مشتری دهاد سلامت

زانکه زحل بهرهٔ عدوت بلا داد

باد بقای تو در جهان سعادت

زانکه جهان را سعادت تو بقا داد

بنده معزی چو پیش تو گهر آورد

گوهر او جود تو خرید و بها داد

شمارهٔ ۱۰۲

دولت موافقان تو را جاه و مال داد

گردون مخالفان تورا گوشمال داد

اختر شناس طالع مسعود تو بدید

ما را نشان فرخی ماه و سال داد

بازی است دولت تو که او را خدای عرش

بر گونهٔ فریشتگان پر و بال داد

دست فلک به چشم عنایت زمانه را

از چشمه‌های عدل تو آب زلال داد

تیغت ز بدسگال برانگیخت رستخیز

تا نامهٔ گنه به کف بدسگال داد

کاری محال کرد که کین تو جست خصم

بر باد داد خویش و سر اندر محال داد

ای شاه شرق عزّ و جلال تو سرمدی است

کین عز و این جلال تو را ذوالجلال داد

می خواه از آن نگار که او را ز بهر تو

بخت بلند خلعت حسن و جمال داد

زلف دراز و خال سیاهش بدید ماه

آمد ز چرخ و بوسه بر آن زلف و خال داد

شمارهٔ ۱۰۳

شهی که گوهر و دینار رایگانی داد

هرآنچه داد خدایش خدایگانی داد

عزیزکرد بدو دین و داد و بگزیدش

به دین و دادش ده چیز و رایگانی داد

نگین و افسر و شمشیر و تخت و تاج وکمر

سپاه و دولت و پیروزی و جوانی داد

یقین بدان که دهد آن جهانیش فردا

فزون از آن که به او ملک این جهانی داد

هر آن شهی‌که ظفر یافت بر مخالف خویش

زآسمان و زسیارگان نشانی داد

ز بخت خویش نشان داد شاه روز ظفر

نه از ستاره و دوران آسمانی داد

لطیف طبع ملک داد باد را سَبُکی

چنانکه حلم ملک خاک را گرانی داد

حصار دولت از آن آمد استوار و بلند

که تیغ را مَلِک شرق پاسبانی داد

بسا مخالف دولت‌که شاه مالِشِ او

به تیر و ناوک آن تیغ هندوانی داد

شهان به زیر زمین گنج را نهان کردند

خدایگان به عطا گنج شایگانی داد

نداد هیچ کسی خاک رایگان به مثل

چنانکه شاه جهان زر به رایگانی داد

به آفرین ملک من رهی همی نازم

که آفرینش لفظ مرا معانی داد

به بزم خویش مرا پیش خاصگان بنشاند

به دست خویش به من بنده دوستگانی داد

به زندگانی خضرم که شهریار جهان

ز جام خویش مرا آب زندگانی داد

ز عدل باد دلش شادمان و برخوردار

که عدل او به همه خلق شادمانی داد

همیشه شاه جهان باد کامران و عزیز

که بخت را هنرش عِزّ و کامرانی داد

شمارهٔ ۱۰۴

هرکس که دل بر آن صنم دلستان نهاد

جان در بلا فکند و تن اندر هَوان نهاد

آن دلستان که هست بر او رخ چو گلستان

ناگه بنفشه بر طرف‌ گلستان نهاد

دو دایره زغالیه بر مشتری کشید

صد سلسله ز مورچه بر ارغوان نهاد

تا بر دو عارضش خط عنبر فشان نوشت

بس‌ کس‌ که سر بر آن خط عنبر فشان نهاد

انبار کرد دیدهٔ من صد هزار در

تا آن نگار سی و سه دُر در دهان نهاد

یک روز بامداد که خورشید از زمین

مانند مهره در دهن آسمان نهاد

با آن صنم به هم به‌ یکی بوستان شدیم

کاماج‌گاه خویش در آن بوستان نهاد

چون بر کمان نهاد بتم تیر تیز او

گفتی‌ که قد خویش مرا بر میان نهاد

پنداشتم ز عشق‌ که بر من همی زند

هر تیر کان نگار همی بر کمان نهاد

باز آمدیم هر دو سوی خانه شادکام

طباخ رفت و زود در آن خانه خوان نهاد

او میهمان من بدو من میزبان او

مهمان نشست و خوان به بر میزبان نهاد

رسمی است خوان و کاسه نهادن ز میزبان

آن روز خوان و کاسه همی میهمان نهاد

صد بوسه داد بیش مرا بر لب ای عجب

تا در دهان خویش یکی لقمه نان نهاد

با من چو خوش زبان بگشاد آن دهان تنگ

گفتی که کردگار یقین برگمان نهاد

فارغ ز نان شدیم و بشستیم دست را

ساقی شراب در کف آن دلستان نهاد

چون دید رنگ باده ز رویش برفت رنگ

برجست و کَند رخت و بُنِه در میان نهاد

آگه شدم‌ که بود فسون و فریب و فن

هر عهد کان سمنبر نامهربان نهاد

گفتم به داستان مبر از دوستان خویش

دستان گرفت هر که چنین داستان نهاد

بفشان غبار غربت و بنشین به نزد من

رخت و بُنه بِنِه برِ من‌ گر توان نهاد

گفتا که خانمان نتوانم فرو گذاشت

کایزد صلاح شغلم در خانمان نهاد

گر غیب‌دان نیم به هوس نشمرم غلط

اندیشه‌ای که در دل من غیب‌دان نهاد

چون این سخن بگفت مرا گشت آشکار

کاو عذر کار خویش همی در میان نهاد

گفتم ببند رخت و به سود و زیان بکوش

هرچند بخت سود من اندر زیان نهاد

تر کرد زآب چشم سر آستین خویش

چون پای خویش بر در و بر آستان نهاد

بیرون شد از سرای چو سرو روان به‌ باغ

وان رخت بسته بر سر سرو روان نهاد

وقت رحیل سوی من آمد وداع کرد

پس بازگشت و روی سوی‌کاروان نهاد

او رفت و ماند وسوسهٔ دیو عشق او

زنجیر قهر خویش مرا بر روان نهاد

از قهر دیو عشق چو دیوانه شد سرم

دولت ز عقل بر سر من قهرمان نهاد

عقلم به مدح سید سادات مرتضی

دفتر به دست داد و قلم در بنان نهاد

بوهاشم آفتاب رئیسان شرق و غرب

کز عدل در دهان ولایت زبان نهاد

صدر ملک صفت‌ که به هفتم فلک ملک

او را لقب سلالهٔ حیدر نشان نهاد

از همت و کمال جهانی مصورست

تقدیر لایزال جهان در جهان نهاد

زو خاندان احمد مختار فخر کرد

چون او پی خجسته در آن خاندان نهاد

ای دولت مؤیّد تو ترجمان عقل

دولت ز عقل پیش دلت ترجمان نهاد

کرد از تو روزگار به عمر ابد ضَمان

و اقبال و جاه و حشمت تو در ضمان نهاد

گویی سعادت ابدی نصرت و ظفر

هر دو تورا میان رکاب و عنان نهاد

گویی عناصرست عطای تو کاسمان

یک جزو از آن عناصر در هر مکان نهاد

از روی عقل‌ دون زمان است هر مکان

و ایزد مکان تخت تو فوق زمان نهاد

تمثال دوستان تو و دشمنان تو

گویی خدای عزوجل داستان نهاد

از نَعت‌ِ دوستان تو وصف بهار کرد

در وصف دشمنان تو فصل خزان نهاد

تیغی که روزگار تو را داد روز جنگ

رُمحی که کردگار تو را زیر ران نهاد

گردون بر آن یکی ز شجاعت‌گهر فشاند

گیتی برین یکی ز سیاست سِنان نهاد

هر عالمی که پیش تو با طیلسان رسید

سر بر زمین ز خجلت طی لسان نهاد

برداشت طیلسان تفاخر ز روی خویش

وز خِجلت تو باز یکی طیلسان نهاد

هرچند هر یک از حکما شعر خویش را

بر نام و کنیت تو بهای گران نهاد

نگذاشت همت تو کسی را ز شاعران

کاندر سرای تو قدم رایگان نهاد

پاینده عالمی که منزه بود ز عیب

ایزد نهاد شخص تو گویی چنان نهاد

از جود خون سرشت و ز دین‌ لَحم و شَحم‌کرد

وز عِلم و حِلم جلد و رگ و استخوان نهاد

چون راست‌کرد شخص تورا از چهار چیز

از کبریای محض در آن شخص جان نهاد

ای مهتری که مدح تو گوید علی الدّوام

انکس که عقل پیش وی این امتحان نهاد

مقبل شد این حکیم جوان از قبول تو

تا بخت رخت پیش حکیم جوان نهاد

هست از تو منتظر که نهی حشمتش به سر

چو نانکه حشمت پدر الب‌ارسلان نهاد

تا بر فلک قران بود و بر زمین قرون

گویی خدای حادثه این از آن نهاد

بادا همیشه قاعدهٔ عمر تو قوی

کایزد بنای دولت تو جاودان نهاد

شمارهٔ ۱۰۵

تا نگار من ز سنبل بر سمن پر چین نهاد

داغ حسرت بر دل صورتگران چین نهاد

زلف او برگل ز عود خام خَم در خَم فکند

جَعد او بر مه ز مشک ناب چین بر چین نهاد

آنکه در یاقوت مشک آگین او شکّر سرشت

قُوت عشّاق اندر آن یاقوت مشک آگین نهاد

هر دلی‌کز سرکشی ننهاد سر برهیچ خط

زیر زلف او کنون سر بر خط مشکین نهاد

من غلام آن خط مشکین‌ ک ه‌گویی مورچه

پای مشک آلود بر برگ ‌گل نسرین نهاد

تا نبوسیدم لب شیرین او نشناختم

کایزد آب زندگانی در لب شیرین نهاد

موبد آذرپرستان را دل من قبله‌گشت

زانکه عشقش در دل من آذر برزین نهاد

هر که از رنج من و از کار او آگاه شد

نام من فرهاد کرد و نام او شیرین نهاد

حال خویش اندر بلای او دل مسکین من

خود تبه کرد و گنه بر چشم روشن بین نهاد

خواب خویش اندر غم او چشم روشن‌بین من

دوش ‌گم کرد و بهانه بر دل مسکین نهاد

چشم و ‌دل را من ملامت چون کنم از عشق خویش

بند بر جان من آن پروردهٔ تکسین نهاد

نیکبخت آن‌کس‌که دل در بند عشق او نبست

پر گرفت از عشق او بر مدح شمس‌الدین نهاد

آن امامی کاو شهاب ثاقب است اسلام را

وان شهابی‌ کاو قَدَم بر تارک پروین نهاد

عبد رزّاق آن که اندر سایهٔ اقبال او

بخت عالی رای بر بالای علیین نهاد

روز اول کاو سواری کرد در میدان علم

روزگار از بهر او بر اسب دولت زین نهاد

کرد در خلد برین روح‌الامین او را دعا

حور آمین کر و رضوان گوش بر آمین نهاد

اختران با بخت او شطرنج رفعت باختند

بخت او هر هفت را اسب و رخ و فرزین نهاد

کرد دولت آستان دولتش بالین خویش

جفت دولت شد کسی کاو سر بر آن بالین نهاد

مشتری سعدست چون کین توزد از اعدای خویش

آفتاب او را لقب مریخ‌ کیوان کین نهاد

هر که در گیتی بنای کین او آغاز کرد

آن بنا را قاعده بر لعنت و نفرین نهاد

فخرکردی‌گر نشستی ساعتی بر خوان او

آن که او بر خوان سیمین کاسه زرین نهاد

سَجده‌ کردی گر بدیدی تخت و بار و زین او

آن‌که از آغاز رسم تخت و بار و زین نهاد

گرچه اکنون در عجم هستند  رادان‌  بی‌قیاس

روز رادی بخشش بی‌منت او آیین نهاد

ورچه در عهد نبی بودند شیران بی‌شمار

روز مردی پای در صف صاحب صِفّین نهاد

ای برادر زادهٔ صدری که دولت را اساس

از زمین‌ کاشغر تا بحر ‌قُسطَنطین نهاد

او به عقبی رفت و اندر قلعهٔ اقبال خویش

از علوم تو ذخیره حشمت و تمکین نهاد

ساخت او از گوهر شکر تو تاجی قیمتی

در بهشت‌ آن تاج ‌را بر فرقِ عِلّیین نهاد

آسمان کز باد فروردین زمین را زنده کرد

لطف و طبع تو مگر در باد فروردین نهاد

نار پیش طین سجود از رشک نور تو نکرد

کاو همی دانست کایزد نور تو در طین نهاد

آرزو آمد فلک را تا بسنجد عقل تو

کردگار اندرکف او کفهٔ شاهین نهاد

تا که در دست تو پیدا شد کلید گنج علم

دشمنت قفل جهالت بر دل غمگین نهاد

تا همی دم زد بداندیش تو اندر سِجن بود

چون دمش بگسست با از سِجن در سِجّین نهاد

تیزی خنجر نهاد اندر سر اقلام تو

آن‌که اندر چوب موسی هیئت تِنّین نهاد

واندر اقلام تو از بهر هلاک دشمنان

قد تیر و شکل رُمح و پیکر زوبین نهاد

مهترا از ضربت گردون دل من خسته شد

لطف تو بر خستهٔ من مرهم و تسکین نهاد

تا ضمیرم یافت در مدح تو تلقین از خرد

دام فکرت بر ره معنی بر آن تلقین نهاد

همت عالیت چون بشنید گفتار مرا

کرد تحسین و ز احسان مهر بر تحسین نهاد

چون دلت را آن پسند آمد عروس‌ شعر من

جودت او را مبلغی هر سال برکابین نهاد

عاجز آید زین سخن‌ گر زنده‌ گردد آن که او

داستان بیژن و افسانهٔ‌گرگین نهاد

تا که باشد در نبی نام و نشان آن نبی

کاو پسر را گاه قربان بر گلو سِکّین نهاد

بر تو فرخ باد عید آن نبی‌ کاندر جهان

دین تازی را شریعت تا به یوم‌الدین نهاد

کرد ایزد هم صلات و هم صیام از تو قبول

وز تو راضی جان آن‌کاندر شریعت این نهاد

شمارهٔ ۱۰۶

بتی کاو نسبت از نوشاد دارد

دلم هر ساعت از نو، شاد دارد

به روی خویش کوی و برزن من

چو لعبت‌ خانهٔ نوشاد دارد

به صورت هست نیکوتر ز ‌شیرین

مرا عاشق‌تر از فرهاد دارد

بر آن بت هست مادر زاد عشقم

که این بت حسن مادر زاد دارد

رخ او هست چون بغداد و چشمم

نشان دجلهٔ بغداد دارد

به‌ سرخی چهرهٔ او ارغوان است

به گرد ارغوان شمشاد دارد

به نرمی سینهٔ او پرنیان است

به زیر پرنیان پولاد دارد

بر آن عاشق نیارد کرد بیداد

که او مهر امیر راد دارد

معین دولت سلطان عادل

که طبع پاک و دست راد دارد

سپهداری که اندر لشکر خویش

هزاران گرد چون کشواد دارد

به رای پاک خویش آزادگان را

ز بند روزگار آزاد دارد

به رزم اندر ز سهم هیبت خویش

همه فولاد دشمن لاد دارد

بدان ماند که تیغ آب رنگش

فروغ آزر خرّاد دارد

چو کفّار از تف دوزخ مخالف

ز تَفّ تیغ او فریاد دارد

زمانه سال عمر هر تنی را

اگر هفتاد اگر هشتاد دارد

ولیکن سال عمر دادبک را

صد و هفتاد ره هفتاد دارد

امیرا خانهٔ مجد و مروت

ز عقل و عدل تو بنیاد دارد

کسی کاو دین و داد و دانش آموخت

دل و طبع تو را استاد دارد

زعدل و جود نوشِروان و حاتم

هر آنکس کاو حدیثی یاد دارد

کجا عدل تو و جود تو بیند

حدیث هر دو یکسر باد دارد

همه ساله معزی در مدیحت

قلم چون حکم تو نَفّاذ دارد

ز شعر آورد نزد تو عروسی

که از اقبال تو داماد دارد

همیشه تا هوا سردی و گرمی

ز ماه بهمن و خرداد دارد

بنای عمر تو آباد داراد

که عمرت دین و ملک آباد دارد

شمارهٔ ۱۰۷

ترکی‌که دو لب شیرین چون شهد و شکر دارد

دو دایرهٔ مشکین بر طرف قمر دارد

خط بر رخ اوگویی بر ماه زره دارد

دل در بر اوگویی در سیم حَجَر دارد

سیّ و دوگهر بینم در تنک دهان او

بر روی‌گهرگویی دو تَنک شَکر دارد

گوهر گهر ار دارد گیرد ز شعاع خور

خور نور بدان روشن سی و دوگهر دارد

باریک تنم دایم چون موی و میان دارد

خمیده قدم دایم چون زلف و کمر دارد

در جستن او هر کس اندر غم هجرانش

دو پای به ره دارد دو دست به سر دارد

من نامهٔ نام او پیوسته ز بر دارم

و او نام کسی دیگر پیوسته ز بر دارد

امروز به شهر اندر هر مهتر و هر کهتر

زین حال نشان دارد زین کار خبر دارد

ای دلبر سیمین بر هستی توکمر زرین

عاشق ز غم هجرت رخسار چو زر دارد

بیداد کنی بر من دادم ندهی هرگز

بیداد تو بر جانم هر روز حشر دارد

خصم تو منم جانا رفتم به‌سوی داور

تا از دل و جان من بیداد تو بردارد

یابد به در داور پیروزی و بهروزی

هر خصم‌که او پشتی از میر عمر دارد

فرزند قوام‌الدین داماد شه قزوین

میری که سپاه خویش از فتح و ظفر دارد

قزوین به همه وقتی با نور و نوا بودست

هر ذره به جاه اندر صد نور و صُوَر دارد

هست از خردش دولت هست از پدرش حشمت

هم فرّ خرد دارد هم جاهِ پدر دارد

با او به همه عالم دارات نیارد کس

کاقبال قوام‌الدین در پیش سپر دارد

در حضرت او تازد جسمی که روان دارد

وز طلعت او نازد چشمی‌ که بصر دارد

هرگز نبود گویی گردش به سپهر اندر

بی‌آنکه به ایامش سَعدین نظر دارد

بُران و روان بینم تیغ و قلمش گویی

در تیغ قضا دارد در کلک قدر دارد

فرض است رضا دائم و ایزد به رضا او را

در روضه ملک دین پاینده شجر دارد

چون عرش بود گلشن باشد شجرش تازه

وان تازه شجر لابد اینگونه ثمر دارد

صدری که شرف دارد زو بیت شرفشاهی

خاطر ز مدیح او اقبال و خطر دارد

او هست ملک صورت زاثار دل و سیرت

هرگز ملکی دیدی کآثار بشر دارد

یک خلعت او ناید در فکرت هر زایر

مقدار سخاگویی بیرون ز فَکَر دارد

هر ‌فِکر که محکمتر هر گنج‌ که عالی تر

فرمانش هبا دارد اِمعانش هدر دارد

دارد صور دولت معنی همه از رسمش

گویی که به رسم اندر تعیین صور دارد

ای آنکه امیران را تقدیر خداوندی

از قهر تو هر مهتر تا حَشر نفر دارد

تا جوهر ناری را مرکز ز اثیر آید

گویی به اثیر اندر چشم تو اثر دارد

هرچند حذر دارد هرکس ز تف آتش

آتش ز تف خشمت حقا که حذر دارد

تا زیر مدار اندر هست این مدر تیره

بدخواه تو را گردون در زیر مدر دارد

برهانی سلطانی از فخر تو فخر آرد

گر عزم حضر دارد ور قصد سفر دارد

چون خواند پدر خدمت دارد پسرش نوبت

نوبت ز پدر هر وقت آن به که پسر دارد

از من نبود میرا مخلص‌تر و خادم‌تر

هرکس که بر این عالی درگاه گذر دارد

تا دهر فنا دارد تا مهر ضیا دارد

تا بحر گهر دارد تا ابر مَطَر دارد

خواهم که تو را یزدان با عز و شرف دارد

خواهم‌که تو را دولت با فتح و ظفر دارد

در مجلس تو اجرام از سعد گذر دارد

بر درگه تو ایام از فتح خبر دارد

شمارهٔ ۱۰۸

مَلِک سنجر جهانداری به میراث از پدر دارد

پدر شادست در فردوس تا چون او پسر دارد

ز فرّ و رسم و آیینش بیاراید همی‌گیتی

که فَرّ عمّ و رسم جدّ و آیین پدر دارد

بدو نازد همی دولت که با دولت خرد دارد

بدو زیبد همی شاهی‌ که با شاهی هنر دارد

زآفریدون و ذوالقرنین و اسکندر فزون است او

که ملک و نعمت و لشکر ز هر سه بیشتر دارد

خداوند بزر‌گ است او که اسباب بزرگی را

هم از عقل و هنر دارد هم از اصل و گهر دارد

ضمیر روشن او هر چه خواهد بود بشناسد

ز سر غیب پنداری ضمیر او خبر دارد

ملک در زیر پر دارد خجسته تاج و تختش را

که بال عدل و انصافش جهان در زیر پر دارد

به باغ دولت اندر، بر لب جوی شهنشاهی

یکی سروست شخص او که از اقبال بر دارد

هر آنچ از سیم و زر شاهان پیشین را به‌ دست آمد

به‌خاک اندر نهادستند تا او جمله بردارد

قضای ایزدی کردست گیتی را به حکم او

به سان خانه‌ای کز طاعت و عصیان دو در دارد

همیشه اهل طاعت را دری سوی جنان دارد

همیشه اهل عصیان را دری سوی سَقَر دارد

کند عزم سفر جان از تن خصمان و بدخواهان

چو شد نامه به هفت اقلیم کاو عزم سفر دارد

هنوز از فتح اقلیمی نیاسودست شمشیرش

به پیروزی نشاط فتح اقلیمی دگر دارد

گهی چون ماه قصد از باختر دارد سوی خاور

گهی چون خور ز خاور قصد سوی باختر دارد

ز ماه و خور همه ساله‌ گر احکام است در عالم

پس این احکام ازو باید که سیر ماه و خور دارد

ز تیغ و کلک او خیزد بد و نیک جهان‌ گویی

به تیغ اندر قضا دارد به‌کلک اندر قدر دارد

زمین رزم او گویی هزاران جوی خون دارد

زمین بزم او گویی هزاران‌ کان زر دارد

چو ساغرگیرد اندر چشم دیدار طرب دارد

چو خنجرگیرد اندرگوش لبیک ظفر دارد

اگر زیر قبا اندر جهانی باکمال است او

چرا زیر نگین اندر جهانی مختصر دارد

مه‌ گردون ز بهر آن که تا باشد سلاح او

گهی شکل‌کمان دارد گهی شکل سپر دارد

چرا دشمن به رزم اندر فروزد آتش‌ کینش

کز آن آتش دل و دیده پر از دود و شرر دارد

مگر مغز و جگر جوید ز شخص دشمنان تیغش

که جای خویش‌ گه در مغز و گاهی در جگر دارد

بسا کس کز نهیب او میانی چون‌ کمان دارد

به خدمت پیش تخت او کمانی برکمر دارد

ایا فرخ قدم شاهی‌ که دولت برنگیرد سر

ز خط حکم آن سرورکه بر حکم تو سر دارد

زلطف طبع تو جسم هنرمندی روان دارد

ز نور و رای تو چشم خردمندی بصر دارد

مگر حج است دیدارت که هرکس‌کاو تورا بیند

بساطت چون حَرَم دارد رکابت چون حَجَر دارد

معزی از ثنا و شکر تو هرگز نیاساید

ز بهر آن که چون الحمد مدح تو زبر دارد

دل‌ و جانش‌ گه خدمت مقیم است اندر آن حضرت

اگرچه شخص او اکنون مقام اندر حضر دارد

همیشه تاکه دارد شمس حکم سال دهقانان

جهان چون حکم سال تازیان سیر قمر دارد

به داد خویش خرم دار ملک دین باقی را

چنان‌کاندر مه نیسان‌ گلستان از مطر دارد

به بزم‌اندر شرابی خور چنان یاقوت رُمّانی

ز دست آن‌ که در یاقوت رُمّانی شَکَر دارد

تویی شایستهٔ شاهی تویی بایستهٔ شادی

بمان و بگذران‌ گیتی اگرگیتی‌ گذر دارد

شمارهٔ ۱۰۹

ز مشرق تا حد مشرق شناسد هرکه دین دارد

که دین رونق به تأیید امیرالمؤمنین دارد

امام الحق که او را آفرین‌گوی است درگیتی

هر آن کو طاعتِ یزدانِ گیتی آفرین دارد

گرفتارند گمراهان میان ظلمت و بدعت

ز بهر آن‌که او نور امامت بر جبین دارد

جهان تنگ است بر اعدا به سان حلقهٔ حاتم

ا‌که انگشت جهانبانی همی زیر نگین دارد

زهر عاقل شنیدستم کجا باشد شب آبستن

گمان آمد مراکاین لفظ معنی نامتین دارد

چو دیدم رایت شبرنگ او زایندهٔ نصرت

بدانستم که لفظ عاقلان معنی چنین دارد

به کعبه در حجر بوسند دینداران اگر ایدر

بباید آستین او ببوسد هرکه دین دارد

به خلد اندر دو حجت بود تأیید و سعادت را

به نام آن‌که در اسلام تحقیق و یقین دارد

یکی گویی نهان کردست در زیر حَجَر ایزد

دگرگویی امیرالمؤمنین در آستین دارد

بر او هرگز حوادث را نباشد راه تا محشر

که از تأیید یزدانی یکی حِصْن حَصین دارد

هر آنکس را که رای او کند تمکین در این حضرت

خدایش در مکان عِزّ و فیروزی مکین دارد

به شرع اندر هر آن برهان‌که باید مرخلاقت را

زاصل او پدید آمدکه تاریخ مبین دارد

چه باید بیش ازین برهان‌ که اندر اصل جد آن را

یکی چون مُعْتَصَم دارد یکی چون مُسْتَعین دارد

امام راستین است او و شاه راستان سلطان

ولایت تیغ آن دارد شریعت‌ کلک این دارد

بود زین دولت و ملت خمیده پشت بدخواهان

که شاه راستان عهد امام راستین دارد

به اقبال امام الحق بود در یک زمان حاصل

هر اندیشه که در خاطر شهِنشاه زمین دارد

بود جفت یمین او همیشه طایر میمون

ز بهر آنکه سلطان مُعَظَّم را یمین دارد

جهان از فتنه و بدعت به فر او امان یابد

که فَرّ اوست چون پری‌ کجا رُوح‌الامین دارد

به خاک اندر دفین دارند شاهان‌گنج و شاهنشه

به جای‌گنج دشمن را به‌خاب اندر دفین دارد

به فَرّ او بگیرد شاه روم و هند و چین یکسر

که در طالع نشان فتح روم و هندو چین دارد

خلاف او مخالف را چو روباهی کند عاجز

وگرچه در دلیری قوت شیر عرین دارد

خدای او را ز بهروزی دهد هر روز منشوری

که آن منشور توقیع از کِرام‌ُا‌لْکاتبین دارد

ز بهر عز و پیروزی معزی اندرین حضرت

زبانی پردعا دارد دلی پرآفرین دارد

شگفت ار خاطر و طبعش به‌بغداد اندرون باغی

که آن باغ از معانی هم‌گل و هم یاسمین دارد

الا تاگونهٔ پیری جهان از ماه دی دارد

چنان چون فَرِّ برنایی ز ماه فرودین دارد

مُعینش باد یزدان تا بماند بخت او عالی

که عالی بخت باشد هرکه یزدان را معین دارد

شمارهٔ ۱۱۰

بتی که او نسب از لعبتان چین دارد

به روز پاک بر از شب هزار چین دارد

شب سیاه نباشد قرین روز سفید

بس او چگونه شب و روز را قرین دارد

به زلف و جعد همه سال پرخم و شکن است

خم و شکن همه بر عارض و جبین دارد

ز درد حرمان پشت مرا چنان دارد

ز داغ هجران روی مرا چنین دارد

عقیق بارم بر زر ز عشق آن صنمی

که زیر لعل درون لؤلؤ ثَمین دارد

به زعفران بر کافور دارم ارغم از آنک

بنفشه رشته بر اطراف یاسمین دارد

ز هجر او بگدازم چو موم و این نه عجب

ز بهر آنکه لبش طعم انگبین دارد

میان او ز سرینش به‌رنج بینم از آنک

میان خویش نه اندر خور سرین دارد

یکی‌گداخته دارد میان تار قصب

یکی چو تَلّ ‌گل و تلّ یاسمین دارد

به چهره ماه زمین است و عاقلان دانند

که اصل حسن و ملاحت مه زمین دارد

چنانکه اصل سخاوت امیر عزالملک

حسین بن‌ رضی میر مؤمنین دارد

بزرگ بارخدایی که روز مجلس و بار

جمال معتصم و فرّ مُستَعین دارد

سخن چو حلقهٔ انگشتری شناس و بدان

که او ز عقل در انگشتری نگین دارد

ز روزگار بترس و خلاف او مسگال

که با مخالف او روزگار کین دارد

اگرچه صورت او ایدرست همت او

قدم ز مرتبه بر چرخ هفتمین دارد

فلک ندارد کاری جز آنکه اسب ظفر

همیشه پیش وثا‌قش به ‌زیر زین دارد

به دعوی هنر اندر میان اهل هنر

خدای حجت و برهان او مبین دارد

ید موید او جود بی‌کران دارد

دل منوّر او وهم دوربین دارد

یقین اهل جهان است‌گر به مجلس شاه

قبول دولت عالی عَلی‌الیَقین دارد

ز حادثات زمین عزم او نفرساید

که عزم خویش چو قطب فلک متین دارد

سپهر بر دل بدخواه او زنحس زحل‌

هزار بار به یک دم زدن کمین دارد

چو روز رزم بود در یسار دارد یُسر

چو روز بزم بود یُمن در یَمین دارد

دو دست او سبب نور وگوهرست مگر

دو آفتاب و دو دریا در آستین دارد

بزرگوارا گردون به قدر جاه و شرف

تو را ستارهٔ نسل قوام دین دارد

معین و ناصر تو ایزدست و هر مهتر

به‌ جاه و مال تو را ناصر و معین دارد

یکی خزانه نهادست کردگار از عقل

بر آن خزانه ضمیر تو را امین دارد

درست شد که تو داری سعادت ابدی

جو قدرتِ ازلی عالم آفرین دارد

لطافت سخن و فر خجسته طلعت تو

به مهر تو همه ساله دلم رهین دارد

هر آن قصیده که در مدح تو بگویم من

جمال و مرتبت عقد حور عین دارد

به مجلس تو چو دریاست طبع من لیکن

به‌ جای درّ و گهر مدح و آفرین دارد

همیشه تا که جهان را سپهر پیر و کهن

جوان و تازه به‌هنگام فرودین دارد

من از خدای بخواهم که در مکان شرف

تو را به دولت و نیک‌اختری مکین دارد

به زیر سایهٔ عدل معز دین خدای

قبول حشمت تو تا به یوم دین دارد

شمارهٔ ۱۱۱

هر روزکه خورشید سر ازکوه برآرد

از فتح و ظفر شاه جهان را خبر آرد

گویی‌که همی پوید بیک توبه تعجیل

تا نامه فتح و ظفر از راه در آرد

احسنت وزه ای خسرو پیروزکه هر روز

پیک تو همی نامهٔ فتح و ظفر آرد

هر ماه که نوگردد از آنجا که تو خواهی

اقبال تو را مژده ز ملکی دگر آرد

گه والی تو آرد مال تو ز خاور

گه عامل تو حمل تو از باختر آرد

مهر تو درختی است‌که از باد سعادت

هر دم زدنی دولت و اقبال برآرد

دیدار تو خورشید جهان است که هر روز

صبح ظفر از مشرق اسلام برآرد

هرگه که سخن گویی از آثار گذشته

معنیش گه از قصه و گاه از سمر آرد

باید سخن از سیرت و آثار تو گفتن

تا طبع ز دریای معانی گهر آرد

جان است مگر عدل تو یا نور لطیف است

کاندر تن و در دیده حیات دگر آرد

از جود تو خواهد همه کس حاجت و روزی

جون حجت روزی ز قضا و قدر آرد

هرکاونه به فرمان تو بندد کمر خویش

خم داده میان پیش تو همجون کمر آرد

در دهر هر آن کاو حَشَر آرد به‌ خلافت

اِدْبار و بلا بر تن و جانش حَشَر آرد

ابری است حسام توکه هنگام عداوت

از خون دل و چشم معادی خطر آرد

هرکاو ز پی جاه و خطر با توکشد سر

سر در خط حکم تو ز بیم خطر آرد

ور زانکه سر اندر خط حکم تو نیارد

ناگه سر شمشیر تو عمرش به سر آرد

سعده فلک از دشمن تو روی بتابد

چون رایت تو روی به‌سوی سفر آرد

بر رایت تو شکل هِلال است و زمانه

در زیر هلال تو دو هفته قمر آرد

شاها ملکا بندهٔ عقل و هنر توست

هرکس که همی فخر به عقل و هنر آرد

زان فخرکه چون تو ملکی از بشر آمد

شاید که فرشته همه فخر از بشر آرد

مرد خرد از بزم تو آرد خبر از خلد

چونانکه ز رزم تو نشان سقر آرد

تا دهر بود فخر به نام تو در آفاق

هم خطبه و هم نامه و هم سیم و زر آرد

تا خاک‌ کثافت دهد و باد لطافت

تا آب بخار آرد و آتش شرر آرد

جاوید چنان باد که پیش تو زمانه

اسباب طرب یک ز دگر خوبتر آرد

شمارهٔ ۱۱۲

تا شهریار دادگر آهنگ شام کرد

صبح مخالفان همه در شام‌شام کرد

پیرار بر عدو ظفر از سوی بلخ یافت

وامسال بر ظفر سفر از سوی شام‌ کرد

یک سال شد به شرق و دگر سال شد به غرب

تا در دو سال کار دو جانب تمام کرد

فتحی که شاه کرد و نبردی که شاه جست

از خسروان که جست وز شاهان کدام کرد!

نزدیک بدسَگال فرستاد یک پیام

تا ملک او گشاده بدان یک پیام کرد

گردنکشان روم و عرب را به‌ یک سفر

در پیش تخت خویش رهیّ و غلام‌ کرد

ماه صیام بود که آن فتح‌کرد شاه

بی‌ آنکه رنج برد و فراوان مقام کرد

تالیف پادشاهی و تاریخ دولت است

فتحی که شهریار به ماه صیام کرد

ملکی که در قدیم عرب داشتند و روم

بگرفت شاه و مملکت خویش نام کرد

هر شهر و هر حصار که یک بنده را سپرد

بر بندگان حلال و بر اعدا حرام کرد

اسلام داد کافر هفتاد ساله را

دارالفساد کفر چو دارالسلام کرد

بشکست پشت و گردن اهل ظلام و ظلم

تا سودشان زیان و ضیاشان ظلام ‌کرد

از تیغ آبدار برافروخت آتشی

تا خاک لعل‌گون و هوا تیره‌فام کرد

هنگام قهر دشمن و هنگام صید خلق

هر شاه جهد و حیله به زهر و به دام‌ کرد

او صید کرد لیکن دام از خدنگ ساخت

او قهر کرد لیکن زهر از حُسام کرد

قوت حسام او ز ظفر کرد کردگار

چون قوت جانور زشراب و طعام کرد

خورشیدوار کرد سفر شاه و بازگشت

جمشیدوار دست سوی رَطل و جام کرد

چون تیغ لعل پیکر او کار پخته کرد

طبعش همه نشاط می لعل خام‌کرد

بیرون کشید خنجر کین از نیام و باز

بنمود عفو و خنجر کین در نیام کرد

هنگام بازگشتن بی‌ جسر و بی‌ عمد

آب فُرات عِبر‌ه گهِ خاص و عام کرد

اسبش چو باد بود و ز تا‌یید بخت خویش

مر باد را به آب درون تیز گام کرد

لا بلکه بود مَرْ‌کب او چرخ زود گرد

بر چرخ در میانهٔ دریا لگام کرد

فضل خدای حَبل‌ متین است شاه را

هر جا که شد به حَبل‌ متین اِعتِصام‌ کرد

فرمان شاه را همه شاهان متابع اند

کاو را خدای بر همه شاهان امام کرد

عاجز بود کلام ز شرح فتوح شاه

زیرا که او فتوح فزون ازکلام کرد

و‌هم انام راه نیابد به شرح آنچ

در شام و روم خسرو و شاه انام کرد

شاها به شادکامی بنشین که ‌کردگار

چونانکه خواستی همه کارت به کام کرد

آثار دولت تو در اسلام زنده کرد

اِنعام نعمت تو در آفاق عام کرد

رای تو قبله‌گاه جلال و جمال ساخت

تخت تو سجده گاه کبار وکرام کرد

زیبد که بر کف تو مدامی بود مدام

زیراکه عمر و ملک تو ایزد مُدام کرد

می‌بردوام خواه که پیروزه‌گون سپهر

پیروزی و سعادت تو بر دوام کرد

شمارهٔ ۱۱۳

آن خداوند که آفاق به یک فرمان کرد

ملک آفاق به فرمان ملک سلطان کرد

در ازل کرد قضا از قبل دولت او

تا به پیروزی و اقبال فلک دوران کرد

همه عالم چو یکی نامه به معنی بنگاشت

کنیت و نام شهنشاه برو عنوان کرد

حکم سلطانی و دعوی شهنشاهی را

خنجر و بازوی او معجزه و برهان کرد

خانهٔ همت او را ز هنر قاعده کرد

مرکب دولت او را ز ظفر میدان کرد

سایهٔ عدلش بر روی زمین پیدا کرد

پیکر خصمش در زیر زمین پنهان کرد

ساخت از دانش و از بخشش کلّی گهری

وان‌ گهر را کف راد و دل پاکش کان کرد

سر شاهان همه در چنبر فرمانش کشید

چنبر چرخ به کام دل او دوران کرد

نتوان گفت به صد سال به تفصیل و به شرح

آنچه با شاه ز احسان و کرم یزدان کرد

کرد احسان و کرم با همه کس شاه جهان

لاجرم یزدان با او کرم و احسان کرد

آفرین باد بر آن شاه که فرماندهٔ خلق

زیر فرمانش همه مملکت ایران ‌کرد

آفتاب کرم و سایهٔ عدل و نظرش

دهر ویران شده را خرم و آبادان کرد

چون کمر بست به پیروزی عالم بگشاد

همه دشوار جهان دولت او آسان کرد

آنچه کردند به صد لشکر ازین پیش ملوک

او به یک حاجب و یک نامه و یک فرمان کرد

هرکه با دولت او بست به پیکار کمر

تیغ تن پیکر او پیکر او بی‌جان کرد

گمرهانی که کشیدند سر از طاعت او

سر تیغش همه را بی‌سر و بی‌سامان کرد

ای بسا خصم که با شیر همی زد دندان

خدمت او به ضرورت ز بن دندان کرد

یاد کن آنچه به شمشیر در این پانزده سال

با فلان‌کرد شه عالم و با بهمان کرد

عبرتی بود جهان را چه به‌شرق و چه به‌غرب

آنجه از پیش همه با ملک کرمان کرد

هم ز اقبال نشان بود و ز اعجاز دلیل

آنچه با ترمذ و خیل چِگِل و خَتلان‌کرد

بازکار عجب و تهنیتی بود بزرگ

آنچه درگنجه و ارمینیه وارّان کرد

باز هم نادره بود آنچه به‌فرمان قضا

دم او با سر بلکاوتن عثمان کرد

یا ز برهان کرم بود و خداوندی و عفو

آنچه با مسلم و نجاری و با جرتان‌کرد

باز در دولت و دین بود عجایب به سه سال

آنچه با جعبر و انطاکیه و حرّان‌کرد

باز اصل ظفر و مایه ی پیروزی بود

آنچه با خانه و ملک و سپه خاقان‌کرد

نتوان گفت فنون و هنر شاه تمام

هرچه‌گوییم شناسیم که صد چندان کرد

آنکه او شرح ظفرنامهٔ افریدون گفت

وانکه او وصف هنرنامهٔ نوشروان کرد

متفق‌ گشت کزین بیش ظفر نتوان کرد

معترف گشت کزین بیش هنر نتوان کرد

ای بلند اختر شاهی که تو را بار خدای

شاه ایران و خداوند همه توران کرد

نیست بر تیغ تو تاوان ظفر و نصرت و فتح

هرچه کرد این عجبی تیغ تو بی‌تاوان کرد

بارگاهت را دولت ز بقا کرد سریر

وز معالیّ و شرف کنگرهٔ ایران کرد

مرد وصّاف نپیوسته گهرهای سخن

چون هنرها و ظفرهای تورا دیوان کرد

گر بدیع است که عیسی به دعا افسون کرد

ور شگفت است‌که موسی به عصا ثعبان کرد

تو به شمشیرکنی آنچه به ثعبان این‌کرد

تو به اقبال کنی آنچه به افسون آن‌ کرد

شاه عالم تویی از عالم و از هر چه در اوست

داد بستان که جهان داد تو چون بستان کرد

آن‌ گهر خواه کجا خاطر شاعر صفتش

به بدخشی و عقیق یمن و مرجان کرد

از کفِ طرفه نگاری که نگارین‌ رخ او

مجلس بزم تو را همچو نگارستان کرد

زَنَخ و زلفش گویی‌که یکی جادوی نغز

از سمن‌ گوی وز شمشاد و شَبَه‌ چوگان کرد

آن‌کند با دل عشاق همین غمزهٔ او

که سر تیغ تو با جان بداندیشان کرد

جاودان همت میمون تو زرافشان باد

که فلک خدمت آن همت زرافشان کرد

پایهٔ خسروی از پای تو آراسته باد

که قضا پایهٔ اقبال تو بی‌پایان کرد

عمر تو چون مه نو باد که شد عمر عَدوت‌

چون مه پانزده و روی سوی نقصان کرد

شمارهٔ ۱۱۴

ازگل همی نگارم سنبل برآورد

هرگز گلی که دید که سنبل برآورد

برگل هر آنچه آورد از سنبل آن نگار

نغز آورد جو خویستن و دلبر آورد

دارد به توده عنبر و دارد به رشته دُرّ

باروی خوب هر دو همی درخور آورد

دریاست روی خوبش و دریا هر آینه

هم در پاک زاید و هم عنبر آورد

غَوّاص‌ گشت عشقش و هر روز و هر شبی

از دل به راه دیده همی گوهر آورد

گوهر ز قعر آب برآرند و عشق او

گوهر همی ز شعلهٔ آتش برآورد

از چهره هر زمان بنماید گلی دگر

وز خنده هر زمان شکری دیگر آورد

گر مردمان به شکر و گل درد دل برند

او درد دل مرا زگل و شکر آورد

چون درکمند یافتهٔ او زنم دو دست

تاب از کمند بافته در عرعر آورد

گوید بر آورم به خط دوستیت سر

سر بر نهم به‌پایش اگر سر برآورد

زلفش رسن شدست و قدم چنبر رسن

گرچه دراز سر به‌سوی چنبر آورد

هر روز بامداد که دارد سر صبوح

وز میکده به بزم می و ساغر آورد

ایدون گمان برم که همی آید از بهشت

وآن سرخ لب میی چو می‌کوثر آورد

یا حور در عقیق همی شربت رحیق

پیش نصیر ملت پیغمبر آورد

میر اجل مؤیّد ملک آنکه دولتش

گر خواهد از فلک به زمین اختر آورد

فرخ شهاب دین‌که مظفر شود به عزم

گر روز رزم روی به صد لشکر آورد

در لطف جوهرش متحیر شود همی

آنکس که صحبت عَرَض و جوهر آورد

جودش دعای عیسی مریم بود از آنک

جان شده همی به سوی پیکر آورد

مهرش به عفو از آذر آب آورد همی

کینش همی به خشم ز آب آذر آورد

وصف نشان رزم‌گَهش در دل عدو

سهم‌ و نهیب عرصه گه محشرآورد

رخنه‌کند به دولت و پاره‌کند به‌عزم

گر روی سوی بارهٔ اسکندر آورد

کرده ز بیم روی دلیران به رنگ زرد

چون او به رزم حملهٔ زال زر آورد

در هر زمان حسد برد از معجر و حریر

خصمی‌ که پیش او زره و مِغفر آورد

خصما‌نش‌ را طلایهٔ مالک زهاویه

در دیده و جگر شرر و اخگر آورد

کاریز خون زدیدهٔ دشمن کند روان

هر گه که دست را به‌سوی خنجر آورد

از رنگ خون دشمن و از رنگ خنجرش

گویی همی شقایق و نیلوفر آورد

ای جودپروری‌ که تو را هر زمان ز چرخ

دولت یکی بشارت جان پرور آورد

نشگفت اگر ز بهر ستایشگران تو

روح‌الامین ز خُلد برین منبر آورد

باد قضا سفینهٔ امید خلق را

در بحر فتنه گرچه همی منکر آورد

از غرق ایمن است‌ که عزم تو هر زمان

از عصمت خدای یکی لنگر آورد

نسل نظام ملک به کردار دفتری است

کاقبال نکته‌ها همه زان دفتر آورد

لیکن بود نتیجهٔ رای صواب تو

هر نکته ‌کان نکوتر و زیباتر آورد

آن ‌کاو همی به قلعهٔ خیبر زند مثل

واندر مثل همی سخن از حیدر آورد

از تو همی حکایت حیدر کند به جنگ

در سیستان همی خبر از خیبر آورد

گر حاجب تو تاختن آرد سوی عزیز

ور چاوش تو روی سوی قیصر آورد

آن آورد بر اشتر مهد عزیز مصر

وین تاج و تخت قیصر بر استر آورد

هر کس‌ که جفت او پسری زاید از شکم

در خانه سور و شادی و رامشگر آورد

رامشگر آورند همی دشمنان تو

هرکس که زوجشان ز شکم دختر آورد

در اصل باطل است حسود تو پس چرا

از خویشتن همی شرف و مفخر اورد

نشناسد آن که بهره نیابد ز روشنی

آن کس که کوری از شکم مادر آورد

مندیش از آنکه خیره سری از مخالفانت

مکر و فریب سازد و سر درسر آورد

ایدر تو شاد باش‌ که وهم تو تانه دیر

در بند و سلسله همه را اندر آورد

ای سروری که شخص جمال و کمال را

عقل از مدایح تو همی زیور اورد

مداح تو چو جلوه‌کند نقش آزری

در وقت معجزهٔ پسر ازر اورد

کاندر میان آتش خاطر ز مدح تو

نسرین و یاسمین و گل و مجمر آورد

فخر آورم همی ز سم اسب تو چنانک

عیسی پرست فخر ز سمّ خر آورد

آورده‌ام به حضرت تو محضری چنانک

مرد صلاح پیشه سوی داور آورد

باشد همیشه بر صفت نیک محضری

هر کاو به حضرت تو چنین محضر آورد

تا ماه رخت خویش برد سوی باختر

تا آفتاب رخت سوی خاور آورد

بادی چنانکه گردون از ماه و آفتاب

بر دست و بر سرت قدح و افسر آورد

پاینده باد عمر تو تا چرخ ملک را

دولت ز خامهٔ تو خط محور آورد

نامت به هفت ‌کشور عالم رسیده باد

تا دولت تو روی به هر کشور آورد

شمارهٔ ۱۱۵

چیست آن‌گوهرکه ارکان دست خمّار آورد

گوهری کان گوهر مردم پدیدار آورد

لطف آب و رنگ آتش دارد و تا‌ثیر او

آب سوی جان و آتش سوی رخسار آورد

گر به‌دی مه بگذرد بر مجلس آزادگان

بوی نیسان و نسیم باغ و گلزار آورد

فعل او در دل نماید صنعت باد صبا

تا درخت شادی اندر باغ دل بار آورد

گونهٔ‌گلنار گیرد روی چون دینار او

واو همی‌ آزاده را در بذل دینار آورد

خار بی‌وردست بی‌او مجلس ما روز عید

کاو همی بر چهرهٔ ما ورد بی‌خار آورد

راست‌گویی نجم سیارست بر چرخ طرب

زانکه در مجلس فروغ نجم سیار آورد

مغزرا ترّی دهد تا آرد اندر چشم خواب

مغز چون تَرّی ندارد خواب دشوار آورد

اندکی از جوهر او چون به تارک بردود

از طبیعت روز باقی را پدیدار آورد

ور درآویزد به عقل و رای پیران کهن

هر یکی‌ را چون جوان تازه در کار آورد

اعتدالش خاطر گوینده را دریا کند

تا ز دریا هر زمانی دُرّ شهوار آورد

چون ز گفتن باز دارد مرد را افراط آن

مرد را جود نظام‌الدین به‌گفتار آورد

صاحب عادل ‌که بخت از کُنیت و نامش همی

صورت فتح و ظفر در نام احرار آورد

رای او پرگار قدرت بر فلک خواهد ‌کشید

تا همه سیارگان را زیر پرگار آورد

قطره‌ای باشد ز دریای ضمیر همتش

هر چه استظهار زیر چرخ دوار آورد

کِلْک او مرغی است زرین‌پر که در صحرای سیم

از سر منقار هر ساعت همی قار آورد

دوده همچون قار باشد بر سر منقار او

لؤلؤی مکنون شود چون زیر منقار آورد

بیش شاهان تحفه آرد از بدایع چند بار

از بدایع تحفه آن تحفه است‌ کاین بار آورد

ناصرالدین گفت دستورم نظام‌الدین سزد

تا ز عدل اندر جهان آیین و آثار آورد

آنچه گفت اول بکرد آخر چنین باید ملک

تا که همت در خور گفتار و کردار آورد

هرکجا سِرّ و ضمیر موسی عمران بود

در شب تاریک نور از شعلهٔ نار آورد

گاه بی‌دستان ید بیضا برون آرد ز جیب

گاه بی‌افسون عصا بر صورت مار آورد

هرکجا تایید و اقبال نظام‌الدین بود

پیش خدمت تاجداران را رهی‌وار آورد

گه ز حَزْم اندرکشد دیوار گرد مملکت

گه ز نصرت پاسبان بر برج و دیوار آورد

ای بلند اختر جوان بختی که هر ساعت سپهر

اختران را پیش تخت تو به‌ زنهار آورد

گر به‌رای روشن و تدبیر تو شاه عجم

از خراسان روی‌ سوی غزو کفار آورد

بر میان بند کمر بندد به‌خدمت پیش شاه

هرکه اندر روم فخر از بند زنار آورد

چون تو درگیتی نباشد ور بود اندک بود

کی شود ممکن که‌گردون چون تو بسیار آورد

هرکه صلح آورد با تو روز بختش بر دمید

تیره‌ گردد پیکر آنکس که پیکار آورد

هرکه را یکبار غَدْر تو به‌ خاطر بگذرد

ای بسا غَدری‌که بر او چرخ غَدّار آورد

اندر آن دریا که از کین تو برخیزد بخار

باد محنت کشتی اعدا نگونسار آورد

گر مرکب مرکبی‌ گردد خیال عقل تو

جبرئیل از گیسوی حورانش افسار آورد

ور قضا تومار دیوان سازد اندر مدح تو

لوح محفوظ اندر آن دیوان و تومار آورد

ور به تاریکی برافتد روشنایی دلت

عین آب زندگانی باز دیدار آورد

ای خداوندی که‌ گر فرمان دهی خورشید را

از فلک پیش دلت قانون اسرار آورد

چون معزی باید اندر باغ مدح تو درخت

تا چو بار آرد همه لفظ گهربار آورد

گر بود مدح مرا قدری و مقداری پدید

مدح تو خواهدکه فرق از حد و مقدار آورد

بست باید همت اندر کار مداحی که او

در شعار و رسم تو زین‌گونه اشعار آورد

گر تو تیمارش نداری تا نماند تنگدست

تنگدستی پای او در دام تیمار آورد

خواب امن عالم اندر بخت بیدار تو باد

تاکه خواب و امن عالم بخت بیدار آورد

بر تو میمون و همایون باد عید مومنان

تا به یزدان هرکه ایمان دارد اقرار آورد

شمارهٔ ۱۱۶

بر گل از سنبل نگارم دام مادام آورد

تا چو صیادان دلم را پای در دام آورد

سرو سیم اندام چون دعوی صیادی کند

دام دلها برگل از سنبل به‌ اندام آورد

هرکجا خواهد به زرق و حیله و رنگ و فریب

از دلم بیرون برد آرام و آرام آورد

نقشهای مانوی را بر دو گلنار آورد

سحرهای سامری را بر دو بادام آورد

چون مرا بی می همیشه مست دارد عشق او

حاجتم ناید که پیش من می و جام آورد

روی من زرین تو را از هر جام‌ کو گیرد به ‌دست

اشک من رنگین‌تر از هر می‌ که در جام آورد

مادر او را گر به ‌گاه شام آرد سوی در

دایه او را گر به‌ وقت بام بر بام آورد

عشق او هر روز شوری در دل خاص افکند

هجر او هر شب بلایی بر سر عام آورد

هرکه خواهد تا سلامت ماند از شور بلا

دل ز عشق او به مدح زین اسلام آورد

سید حکام دنیا کز پی احکام دین

از امام حق همی منشور و احکام آورد

نامور بوسعد بن نصربن منصور آن که او

سعد و حمد اندر جهان از کنیت و نام آورد

سهل گردد با عنایتهای او هم در زمان

هر چه از محنت به‌ روی مرد ایام آورد

با قبول او تذرو اندر هوا گیرد عقاب

در پناه او گوزن از بیشه ضَرغام آورد

واندر آن صحرا که باد حشمت او بگذرد

گرگ نتواند که روی از سوی اَغنام آورد

کار دین و ملک رونق‌گیرد از تدبیر او

کز صواب و از صلاح آغاز و انجام آورد

حکم سال و حکم فال او به‌پیروزی کند

هر منجم کو حدیت از علم احکام آورد

غاشیه بر دوش‌ گیرد بخت پیش او سبک

چون مبارک پای بر پشت سبک‌ گام آورد

سِحر صرف و مشک ناب و لؤلؤ مکنون به هم

هر سه هنگام‌ کتابت زیر اقلام آورد

آن رسول است او که هر سال از پی تجدید عهد

از خلیفه سوی شاهنشاه پیغام آورد

شاه و لشکر را ز به هر نصرت اسلام و دین

از امیرالمومنین تشریف و اِنعام آورد

وز جوانمردی بهر شهری زخاص مال خویش

دوستان را تحفهٔ احسان و اکرام آورد

سام را فرمود باید رزم اژدرها به‌طوس

تا بر اژدرها شبیخون ناچَخ سام آورد

گاه مردی کرد باید نامزد بهرام را

تا کمین بر شیر و کین بر تیر و بهرام آورد

قاهر اعدای دولت ناصر ملت سزد

تا به‌ دولت فرق اعدا زیر اَقدام آورد

عهد شاهان را سبب باید رضی‌ّ الحَضرتین

تا ز حضرت مهد خاتونی به‌هنگام آورد

کی بود هنگام از این خوشتر که نقاش قضا

در جهان هر روز رنگ نقش اصنام آورد

در هوا هر ساعتی گردون ز رعد و ابر و برق

ژنده پیلان شگرف وکوس و صمصام آورد

گل به زیر قطرهٔ باران تو گویی لعبتی است

کز خجالت خُوی همی بر روی‌گلفام آورد

بر شود هر روز گویی بر فلک باد صبا

وز فلک بر شاخ‌ گلبن هر شب اجرام آورد

ای نکو عهدی که از گردون بیابد کام خویش

هرکه سر در چنبر عهدت به ناکام آورد

نقص تو گفتن عدو را نیش در حلق آورد

شکر توگفتن ولی را نوش درکام آورد

آن یکی‌ گویی دلیل از سعد برجیس آورد

وین دگر گویی نشان از نحس بهرام آورد

از دل و جان هرکه با تو دل ندارد چون الف

از بن دندان به خدمت پشت چون لام آورد

هر شجر کز کینه و خشم تو دارد بیخ و شاخ

تا قیامت برگ و بر نفرین و دشنام آورد

با رسالت های تو نشگفت اگر شاه جهان

بر نشاط و غزو روی از جانب شام آورد

بر زمین شام در چشم فرنگان لعین

تیغ صبح آسای تو تاریکی شام آورد

چون از این فارغ شود رایت سوی مغرب برد

عالمی از سوی مغرب زیر اَعلام آورد

گرچه آرد مرد بسیاری بدایع در سخن

هر چه آرد در بر فضل تو سرسام آورد

اندرین مجلس معزی گرچه دارد انبساط

شرم دارد گاه‌گاه از بس که ابرام آورد

نوک اقلامش چو دَرجی را بیاراید به نظم

قیمتی دُرجی بود کز دَرج اوهام آورد

ور شود ممکن که اِفضال تو را آرد عدد

آن عدد بیش از ضمیر و نطق و افهام آورد

گر بود بایسته هر مدحی‌ که مداح آورد

ور بود شایسته هر نظمی‌که نَظّام آورد

کان یکی‌گویی همی وحی سماوی آورد

وین دگر گویی همی اَضغاث اَحلام آورد

تا چو صُنع ایزدی اجسام را آرد پدید

لطف او ارواح صافی را به اجسام آورد

قدر و جاه تو چنان بادا که اندر خدمتت

چرخ‌ آیین عبید و رسم خدّام آورد

باد عزمت رایض ایام تو پیش ملوک

توسن آشفته را آهسته و رام آورد

روزگارت باد فرخ تا به میمون مجلست

مژده هر ساعت به سعدی بخت پدرام آورد

شمارهٔ ۱۱۷

بهاری ‌کز دو رخسارش همی شمس و قمر خیزد

نگاری‌کز دو یاقوتش همی شهد و شکر خیزد

خروش از شهر بنشاند هر آنگاهی که بنشیند

هزار آتش برانگیزد هرآنگاهی که برخیزد

رخش ‌سیمین‌سپر بینم‌ خطش چون چنبر مشکین

شنیدی چنبر مشکین‌ که از سیمین سپر خیزد

به نابینای مادر زاد اگر رخساره بنماید

به نور روی او از چشم نابینا بصر خیزد

دهان تنگ آن دلبر به تنگی هست چون خاتم

وگر خواهد میانش را هم از خاتم‌ کمر خیزد

ازآن سنگین‌دلش خیزد همی رنگین سرشک من

بدین معنی درست آمد که یاقوت از حجر خیزد

به دندانش نگه‌ کردم دو چشم من چو دریا شد

مرا دریا زگوهر خاست وز دریا گهر خیزد

یکی دیباست روی او که پیش او شود کاسد

هر آن دیبا که از بغداد و روم و کاشغر خیزد

به بازار نکو رویان اگر قیمت‌کنند او را

خریدارش عمادالملک شاه دادگر خیزد

قسیم عدل ابوالقاسم که از اقلام و اَ‌علامش

به‌دیوان در قضا زاید به میدان در قَدَر خیزد

هنرمندی بزرگ است او که دارد یاری دولت

کجا دولت کند یاری بزرگی از هنر خیزد

ز طبع او به‌بزم اندر همه‌ لِعب و طَرب زاید

ز عزم او به رزم اندر همه فتح و ظفر خیزد

زمیدان و درِ او جوی پیروزی و بهروزی

که پیروزی و بهروزی از آن میدان و در خیزد

ز عالی رای او خیزد همیشه حجت عقلی

چنان چون حجت شرعی زآیات و سُوَر خیزد

قوام دین پیغمبر بدو نازد ز فرزندان

چنین واجب کند فرزند کز چونان پدر خیزد

نکرد ابلیس آدم را ز بدبختی یکی سجده

نمی‌دانست کز آدم همی چونان پسر خیزد

فری زان کلک میمونش که در دست همایونش

سحابی را همی ماندکزو مشکین مَطَر خیزد

مخالف را ازو همواره خوف بی‌رجا باشد

موافق را ازو مادام نفع بی‌ضرر خیزد

خداوندا نگه کن خویشتن را گر ندیدستی

جهانی باکفایت کز جهانی مختصر خیزد

ز تو خیرست ناصح را ز تو شرست حاسد را

تو گردونی و از تأثیر گردون خیر و شر خیزد

همه عالم به روز حشر خیزند از زمین یکسر

مگر بدخواه مسکینت که از نار سقر خیزد

من آن شایسته مداحم‌که در مدح معزالدین

زباغ طبع من هر روزگوناگون شجر خیزد

نه از دیدار من آزادگان را رنج دل باشد

نه ازگفتار من آسودگان را دردسر خیزد

به‌گاه‌ گفتن مدحت چو یک معنی به دست آرم

زمهر تو مرا در طبع صد معنی دگر خیزد

به اقبالت مرا هر روز باشد تیزتر خاطر

چو خاطر تیزتر باشد معانی بیشتر خیزد

همیشه تا نگیرد آب طبع‌ گوهر آتش

از آن خیزد بخار و موج وز این دود و شرر خیزد

بسان زهره و برجیس ناظر باش هر جایی

که شادیها و خوبیها از آن فَرُّخ نظر خیزد

شمارهٔ ۱۱۸

ز فَرّ باد فروردین جهان چو خلد رضوان شد

همه‌ حالش دگرگون‌ شد همه‌ رسمش دگرسان شد

توانگر گشت و خوش‌طبع و جوان از عدل فروردین

اگر درویش‌ و ناخوش طبع و پیر از جور آبان شد

حلی بست و حلل پوشید باز اندر مه نیسان

اگر در ماه تشرین از حلی وز حله عریان شد

گل اندر گل مرکب کرد بوی باد نوروزی

چو از گل‌ گل پدید آمد گلستان چون‌ گلستان شد

مگر باد صبا مینا و مرجان داد گلبن را

که برگش جمله مینا گشت و بارش جمله مرجان شد

مگر رشکست‌ پروین‌ را و نسرین‌ را ز یکدیگر

که این بر خاک پیدا شد چو آن بر چرخ پنهان شد

میان باغ و ابر اندر خلافی هست پنداری

که روی باغ خندان شد چو چشم ابر گریان شد

چو از چشمش فرو بارید مروارید عمّانی

زمروارید او هرباغ چون بازار عمّان شد

سرشک ابر چون می‌گشت و گل چون جام یاقوتین

چمن چون بزمگاه شاه و بلبل چون غزلخوان شد

اگر چون موم گشت آهن به روی آب برشاید

که چون داود پیغمبر هزار آوا خوش‌ الحان شد

شقایق بر سر هر کوه چون رخسار دلبر شد

بنفشه بر لب هر جوی چون زلفین جانان شد

نگارینی که تا زلفش چو چوگان شد به عارض بر

دلم در خم آن چوگان به‌ سان‌ گوی گردان شد

کجا بر گوی زخم آید ز چوگان زود بگریزد

چه‌ گوی‌ است‌ اینکه‌ چون‌ زخم‌ آمدش‌ نزدیک چوگان‌ شد

دل من در زنخدانش نگه‌کرد از سر زلفش

بدان مشکین رسن‌، مسکین‌، سوی چاه زنخدان شد

ندانم چون برآرم من دل از چاه زنخدانش

که خالش بر لب آن چاه دلها را نگهبان شد

مگر دانست زلفش حِرز ابراهیم بِن آزر

که چون بنشست بر آتش‌ بر او آتش‌ گلستان شد

مگر باده‌است عشق او که هم دردست و هم‌درمان

کرا یک روز درد افزود دیگر روز درمان شد

دلی بود از همه دنیا مرا همواره فرمانبر

ز فرمانم برون آمد چو عشقش را به‌ فرمان شد

چه‌ نازم زانکه عشقش بر دلم سلطان شد از قدرت

از آن نازم‌ که او بر ملک هفت اقلیم سلطان شد

شهنشاه مظفر بوالمظفرکاو به پیروزی

معز دولت پیروز و رکن دین یزدان شد

بلند اختر شهنشاهی که بر تخت شهنشاهی

امیرالمؤمنین را همچو جد خویش برهان شد

سعادت عهد و پیمان بست با او تا گه محشر

قضای ایزدی در عهدهٔ آن عهد و پیمان شد

مسخر شد هر آن شاهی‌ کجا بشیند نامش را

به تعظیم ایدر آن نامش مگر مهر سلیمان شد

به‌ طلعت هست خورشیدی‌ که او جمشید عالم شد

به بخشش هست دریایی‌که او دارای دوران شد

نبود از پادشاهان چون معزالدین جهانداری

معزالدین اگر بگذشت رکن‌الدین جهانبان شد

چو بنشست او به‌ سلطانی سپاهان بود در عهدش

کنون بنگر که در عهدش همه عالم سپاهان شد

بهر فتحی همی‌کردست با ایزد مناجاتی

که اسبش طور سینا گشت و او موسی عمران شد

اگر معجز ید بیضا و ثعبان بود موسی را

دل او چون ید بیضا و تیغ او چو ثعبان شد

حسودانی کجا کردند در ملکش همی دعوی

بر ایشان تا به روز حشر خاک و آب زندان شد

به خاک اندر یکی همخانهٔ بلعام و قارون شد

به‌ آب اندر یکی همسایهٔ فرعون و هامان شد

ایا شاهی که اقبالت دلیل اهل دولت شد

و یا شیری که شمشیرت امان اهل ایمان شد

رود پیوسته با تدبیر تو تقدیر یزدانی

بدان ماند که تدبیر تو با تقدیر یکسان شد

صواب آید همی پیکان تیر تو چو تدبیرت

مگر جزوی ز تدبیر تو بر تیر تو پیکان شد

سعادت نامه‌ای فرمود در شاهی و سلطانی

همه اَجْرام‌ کُتّاب و همه افلاک دیوان شد

چو بنشستند و بنوشتند دولت مهر کرد آن را

به شاهی و به سلطانی بر او نام تو عنوان شد

بیامد فتح و جولان‌ کرد گرد سُم شبدیزت

چو شبدیز تو روز رزم در ناورد و جولان شد

به نیروکردن لشکر تنت‌گویی همه دل شد

به یاری دادن یزدان دولت‌ گویی همه جان شد

ز گرد لشگرت ابری پدید آمد که بارانش

بر احباب تو رحمت شد بر اعدای تو طوفان شد

عجب ابری‌ که رعد از کوس و برق از تیغ بود او را

که او چون رعد بخروشید و این چون برق رخشان‌ شد

همانکس‌ کامد اندر رزم با پرخاش و با دعوی

از آن پرخاش‌ کیفر برد از آن دعوی پشیمان شد

اگر چون رستم دستان همی مردی نمود اول

به‌دستش باد بُد آخر چو کارش مکر و دستان شد

به‌صف کارزار اندر زبدعهدی و بدمهری

دل از سختی چو سندان ‌کرد و اندر زیر خفتان شد

چنان‌ شد سوخته در تف چنان‌ شد کوفته در صف

که خفتانش همه خَف گشت و سندانش سپندان شد

توآن شاهی‌ که مهر وکین تو بر دوست و بر ‌دشمن

یکی چون سعد برجیس و دگر چون نحسن‌ کیوان شد

چه مشکل بود در گیتی که اقبالت نکرد آسان

به اقبال تو هرکاری که مشکل بود آسان شد

سپه بردی به‌پیروزی ز ایران تا دَرِ توران

بر آن طالع که کیخسرو زتوران سوی ایران شد

ز صد لشکر پناهت داشت در غزنین و در کرمان

هرآن نامه‌ کزین حضرت به غزنین و به‌کرمان شد

فرستادت به خدمت آنچه خاقان داشت از نعمت

به فرمانی و پیغامی‌ کزین درگه به ‌خاقان شد

ز عدل و رحمت تو در خراسان‌ گشت آبادان

هر آن شهری‌که از بیداد و از تاراج ویران شد

فرستاد آسمان باران زیادت زانکه هر سالی

زمین برداد بسیاری و نرخ نعمت ارزان شد

ز بیهق تا در تِرمَذ بهر شهری که بگذشتی

زرای ورایت تو چشمه و چشم خراسان شد

همیشه تا که خواننده ز دفترها همی خواند

که ذوالقرنین در ظلمت ز بهر آب حَیو‌ان شد

می دینارگون چون آب حیوان باد بر دستت

که مجلس‌گاه تو خرم چو نزهتگاه رضوان شد

تو بر تخت جهانداری چو یوسف شادمان بادی

که چون یعقوب بدخوا تو اندر بَیْت اَحْزان شد

امیران آمده خرم به‌ درگاه تو هر روزی

بدان زینت که اول روز کسری سوی ایران شد

شده محکم به‌شمشیر تو بنیاد مسلمانی

که شمشیر تو در ملت پناه هر مسلمان شد

شمارهٔ ۱۱۹

شه مشرق ملک سنجر به دارالملک باز آمد

سپاس و شکر یزدان را که شاد و سرفراز آمد

ز دارالملک غایب شد ز بهر فتح و پیروزی

کنون با فتح و پیروزی به دارالملک باز آمد

اثرهای ملک سلطان چو دیبای منقش شد

ظفرهای ملک سنجر بر آن دیبا طراز آمد

چو سلجق صید گیر آمد چو یبغو جنگجوی آمد

چو طغرل شیربند آمد چو جغری خصم تاز آمد

از آن شد سوخته خصمش‌ که‌ کینش خصم سوز آمد

وز آن شد ساخته کارش که بختش کارساز آمد

جمالش حق فروز آمد کمالش حق پژوه آمد

وز آن شد ساخته کارش که بختش کارساز آمد

جهان از داد او پرگشت و خالی شد ز بیدادی

که داد او حقیقت گشت و بیدادی مجاز آمد

بداندیشان او رفتند و او باقی است تا محشر

که‌ عمر جمله‌ کوته گشت و عمر او دراز آمد

اگرچه محترَز باشد ز دوران فلک مرگش

بقای او ز دوران فلک بی‌احتراز آمد

و گرچه حرص و آز ما فزون است از همه چیزی

عطای او که بخشش فزون از حرص و آز آمد

طرب با جام زرینش به بزم اندر برابر شد

ظفر با ماه منجوقش به رزم اندر براز آمد

ز دولت بهرهٔ طبعش همه لهو و سرور آمد

ز گردون قسمت خصمش همه‌ گرم و گداز آمد

روا باشد که عالم را نیاز آید به احسانش

که او در دولت و شاهی ز عالم بی‌نیاز آمد

ستم‌ گرگ است و عدل‌ او شبان‌ است و جهان‌ صحرا

خلایق‌گوسفندانند و حکم او نُهاز آمد

به خورشید و به چرخ او را کنم تشبیه از آن معنی

که خورشید کمندانداز و چرخ‌ نیزه باز آمد

سلاح و آلت او چون ز ایوان سوی میدان شد

کمند شست باز و نیزهٔ پنجاه باز آمد

خدنگ او چو باز آمد دل دشمن کبوتر شد

چو ایران‌ گشت باز او کبوتر صید باز آمد

سر شمشیر او برندهٔ چنگال شیر آمد

سر پیکان او سنبندهٔ یَشک‌ گراز آمد

کجا گرد مصاف او جهان شب کرد بر اعدا

شب آن قوم چون روز قیامت دیر باز آمد

گرفتار آمدند آخر به چنگ جنگیان او

سپاهی‌کز بلاساغون و خانی‌ کز طراز آمد

ایا بخشنده کف شاهی که از احسان و از جودت

شهان را نام و نان آمد یلان را برگ و ساز آمد

درفشت در خراسان و سپاهت بر در ماچین

رکیبت در نشابور و نهیبت در حجاز آمد

اگر ملت ز بدعت در نشیب افتاد یکچندی

کنون ازدولت عدلت نشیبش برفراز آمد

وگر دیدند یک‌چندی رعیت رنج و دشواری

رعیت را کنون هنگام آسانی و ناز آمد

ز طبع مدح‌گویانت به نزدیک خردمندان

سخن درخورد احسنت و سزای اهتزاز آمد

به شعر اندر بود واجب به نامت ابتدا کردن

که نام تو به شعر اندر چو تکبیر نماز آمد

همیشه تا خبر باشدکه مر محمود غازی را

نشاط و شادی از زلف و بناگوش ایاز آمد

تو از دست ایاز خویش بستان بادهٔ روشن

که چون محمود شد هر کاو به درگاهت فراز آمد

اجازت ده به توقیع شریف خویش دولت را

که توقیع تو دولت را سوی جوزا جواز آمد

شمارهٔ ۱۲۰

اَلمِنهٔ لله که به‌ اقبال خداوند

شادند چه بیگانه و چه خویش و چه پیوند

المِنهٔ لله که مرا زهرهٔ آن است

کایم گه و بیگاه به‌نزدیک خداوند

المنهٔ لِلّه‌ که هم آخر بِبَر آمد

تخمی که نظام‌الدین از صبر پراکند

المنهٔ لله که قوام‌الدین در خلد

شادست که دارد چو نظام‌الدین فرزند

اولاد قوام‌الدین در باغ وزارت

سروان بلندند و درختان برومند

بیگانه درختی‌ که از آن باغ سرافراشت

گردونش به‌دست اجل از پای درافکند

بارید برو صاعقه‌ای کز در زنگان

پایش به دروگرد رسید و به نهاوند

آویخت به‌ دام اندر اگر دام همی ساخت

وافتاد به‌ چاه اندر اگر چاه همی کند

افسانه شد آن مرد معوق‌که ازو بود

بر کار همه خلق فتاده گره و بند

ناچیز شد آن عود مطرا که ازو بود

در دولت و ملت بدل بوی شماگند

سرتاسر این قصه همه حکمت و پندست

تا حَشرکفایت کند این موعظه و پند

ای بار خدایی که نداری ز خلایق

در بار خدایی و خداوندی مانند

گردون نشناسد که قیاس خِرَدَت چون

ایام نداند که شمار هنرت چند

کردست قضا با تو به بیروزی پیمان

خوردست قدر با تو به بهروزی سوگند

سلطان به تو شادست و برادر به تو خرم

لشکر ز تو خشنود و رعیت به تو خرسند

بر درگه میمون تو صد بنده فزونند

کافی‌تر از آن خواجه که بودست به‌میمند

گر حاجب تو حمله برد بر لب جیحون

ور چاوش تو خیمه زند بر در بیکند

از بس فَزَع و بیم نیابند به شب خواب

خانان و تکینان به بخارا و سمرقند

در بتکده گر دفتر مدح تو بخوانند

بیزار شود هیربد از زند و ز پازند

آری چو سخنهای حقیقی شنود مرد

درگوش نگیرد سخن یاوه و ترفند

ای عمر تو چندانکه چو گیرند شمارش

عُشری بود از صد یک آن هشت صد واند

تا دست و دلم حادثهٔ غارت و تاراج

از مال تهی کرد و ز دینار بیاگند

حقا که چنان است ز گرمی جگرِ من

کاورا نه تباشیر کند سود و نه ریوَند

گر خار حوادث جگر بنده بخارید

ور زهر چشانید مراگردون یک چند

چون طلعت تو دیدم و لفظ تو شنیدم

آن خار همه‌گُل شد و آن زهر همه قند

تا در حد و در ناحیت شام و قهستان

معروف بود رود فرات و کُه الوند

تا در کشد ابری که ز بُلغار درآید

کرباس مُنَیَّر به سرکوه دماوند

در ملک همی بخش و همی‌ گیر و همی دار

در صدر همی بال و همی ناز و همی خند

نیک است همه حال تو جز نیکی مستان

خوب است همه حال تو جز خوبی مپسند

در پای عدو دست اجل بند نهادست

شادی کن و می خواه ز دست بت دلبند

تا مطرب و قَوّال ز بهر تو بگویند

ای جان همه عالم با جان تو پیوند

شمارهٔ ۱۲۱

ماه من جَزع مرا بر زر عقیق افشان‌کند

چون به‌ زیر لعل مروارید را پنهان کند

سازد از زلف و زَنَخ هر ساعتی چوگان و گوی

تا دل و پشت مرا چون‌ گوی و چون چوگان کند

چون بتابد زلف او بر عارضش‌گویی همی

بر مه روشن شب تاریک مشک افشان کند

گر نیارد کرد جولان بر مه تابنده شب

پس چرا زلفش همی بر عارضش جولان‌ کند

گرچه از هجران او دشوارگردد کار من

وصل او بر من همه دشوارها آسان‌ کند

ور مرا دردی دهد زنجیر عنبر بار او

لعل‌ شکََّر بار او آن درد را درمان‌ کند

عشق او قصد دلم کرد و نگشتم زو جدا

هم نگردم زو جدا گر نیز قصد جان‌ کند

حاش‌لله عشق را بر جان نباشد هیچ دست

خاصه بر جان‌ کسی کاو خدمت سلطان کند

سید شاهان ملکشاه آن جهانداری که چرخ

نام او برنامهٔ دولت همی عنوان کند

راست گر گویی قیاس مه کند بر آفتاب

هرکه با عدلش قیاس عدلِ نوشِروان کند

خندهٔ تیغش سبب شد گریهٔ بدخواه را

چون بخندد تیغ او بدخواه راگریان کند

خدمتش چون طاعت یزدان به ما بَر واجب است

هرکه این خدمت کند هم طاعت یزدان کند

جان و دل بی‌شکر و مدح او مدار از بهر آنک

شکر و مدحش جان و دل پرعقل و پر ایمان‌ کند

هر که او مومن بود مدحش شفای دل کند

هرکه او عاقل بود شُکرش غذای جان‌ کند

بندگان در خدمت او چون خداوندان شوند

از بس اِکرام و خداوندی که با ایشان کند

خدمت او از میان جان‌ کند هر بنده‌ای

وان که باشد دشمنش هم از بُن دندان کند

خسروا هر کس که نصرت جوید از پیکار تو

زخم پیکار تو نصرت را بر او خِذلان‌ کند

وان‌که از بهر زیادت بر تو پیمان بشکند

عکس تیغ تو زیادت را برو نقصان‌کند

هرچه آبادست بر روی زمین از عدل توست

وانچه ویران است هم عدل تو آبادان کند

وان کجا دشمن‌کند آباد و بنشیند درو

یا بسوزد آتش خشم تو یا ویران‌ کند

چنبر گر‌ون به فرمان تو باد از بهر آنک

تا بگردد چنبر او هر چه خواهی آن کند

شمارهٔ ۱۲۲

ترک من چون زلف بگشاید جهان مشکین‌ کند

هرکه بویش بشنودگوید که آن مشک این‌ کند

ور نسیم خط و رخسارش رسد بر آسمان

سنبله پرسنبل و نثره پر از نسرین‌ کند

ورگذر یابد زمانی بر لبش باد صبا

هر نبات تلخ را باد صبا شیرین‌کند

چون ز جعد زلف بنماید نگارین روی خویش

خانه‌ها را چون نگارستان هندوچین کند

گه به خم زلف پشت بیدلان پر خم‌ کند

گه به چین جعد روی عاشقان پرچین‌ کند

در لب او آب حیوان است و عشق او همی

با دل عشاق فعل آذر برزین‌ کند

من چو از عشقش بنالم ناله چون خسرو کنم

او چو از خوبی بنازد ناز چون شیرین کند

گر وصال او همی چون کیمیا ناید به‌ دست

پس چرا هجران او رویم همی زرین کند

خنجر و زوبین سلاح چشم او شد تا مرا

کشتهٔ خنجر کند یا خستهٔ زوبین کند

روستم با شاه ترکان از جفا هرگز نکرد

آنچه بر دلها همی پروردهٔ تکسین‌کند

صد هزاران صاعقه پیدا کند در هر دلی

چون دو بیجاده به عمدا پردهٔ پروین کند

گر به حورالعین نماند پس چرا وصاف او

چون جمال او ببیند وصف حورالعین‌کند

از بهشت آمد مگرتا از جمال روی خویش

روز عید آرایش بزم نظام‌الدین‌کند

آفتاب فتح ابوالفتح آنکه بر درگاه او

دست‌گردون هر زمانی اسب دولت زین‌کند

هر غباری‌ کز سم اسبش به‌ گردون بر شود

دولت آنرا توتیای چشم روشن‌بین‌کند

آسمان حشمت دهد او را که او حشمت دهد

مشتری تمکین دهد او راکه او تمکین‌کند

چون قدم بر مجلس عالی نهد هر بامداد

مجلس عالی به همت همچو عِلییّن‌کند

عالمی پر زر شود چون وقت بخشش هان‌ کند

کشوری پرخون شود چون روزکوشش هین‌کند

هیچ تاوان نیست برگفتار و برکردار او

کایزدش تعلیم و اقبالش همی تلقین کند

مهر او چون تندرستی روح را شادان‌ کند

کین او چون تنگدستی طبع را غمگین‌کند

گرچه فردا وعده کردستند در عقبی بهشت

او همی امروز دنیا را بهشت آیین ‌کند

گرکفایت را یکی معیار سازد روزگار

ازکف او کَفّه و از کلک او شاهین ‌کند

ور ببندد نامه بر پای‌ کبوتر دست او

هرکجا پَرَّد کبوتر صید چون شاهین کند

ای جوانبختی‌که شاخ دولت و عمر تورا

کردگار از حفظ و از عصمت همی تزیین‌کند

کرد یزدان بر تو در دنیا فراوان نیکویی

باش تا آن نیکویی بینی ‌که یَوم‌الدّین ‌کند

برزمین شایدکه‌گرید دشمن مسکین تو

کاسمانْ خندد همی بر هر چه آن مسکین ‌کند

صورت اقبال داری بر بساط مملکت

کیست کاو با صورت اقبال قصد کین کند

کس نیارد باختن با بخت تو شطرنج ملک

کاو به یک بیدق همه شهمات را تعیین‌کند

بیدقی‌کز دست بخت تو رود برنَطع ملک

لِعب‌اسب و پیل‌و جولان رخ‌و فرزین‌کند

تا نه بس مدت به‌تدبیر تو سلطان جهان

در صف ‌کفار جنگ صاحب صفین کند

خطه فرماید به‌نام خویش در انطاکیه

وز در انطاکیه آهنگ قُسطَنطین‌ کند

باد را بر بت‌پرستان چون تَف دوزخ‌کند

خاک را بر خاکساران چون دم تنّین ‌کند

سقف قسطنطین ز بتخانه‌کشد سوی عراق

بارگاه مملکت را تخت او برزین ‌کند

در دل میمند و ماچین آتش افروزد به تیغ

روز ا‌بر میمند از سجیل تاا سجین‌ کند

خیمه‌ها را میخ فرماید ز رُ‌محِ رومیان

زین‌ها را از صلیب کافران خرزین ‌کند

من‌ز فتح ‌و نصرت او آنقدرگویم همی

او به‌ عالی رای تو أرجو که صد چندین ‌کند

ای خداوندی که چون احسنت‌گویی بنده را

شعر او را مشتری بر آسمان تحسین‌کند

عَقد سازد لفظ با معنی همی هر ساعتی

تا عروسان سخن را جود او کابین ‌کند

بندهٔ مخلص معزی را همی باید همی

کاستان درگهت را هر شبی بالین کند

او همی خواهد که آرد جان شیرین را به‌کف

تا چو گوید مدح تو جان اندرو تضمین‌ کند

تاکه ایام بهاران ابر فروردین همی

برکشد لؤلؤ ز دریا در کنار طین کند

باد در بخشش مبارک دست راد تو چِنانْکْ

در بهاران خدمت او ابر فروردین کند

طایر میمون شب و روز آفرین‌گوی تو باد

کاختر وارون همی بر دشمنت نفرین کند

باد در عمرت دعاهای خلایق مُسْتجاب

کان دعاها را همی روحُ‌الاْمین آمین‌کند

شمارهٔ ۱۲۳

این شوخ سواران‌ که دل خلق ستانند

گویی ز که زادند و بخوبی به که مانند

ترکند به اصل اندرو شک نیست ولیکن

از خوبی و زیبایی خورشید زمانند

میران سپاهند و عروسان وثاقند

گردان جهانند و هژبران دمانند

مشکین خط و شیرین سخن و غالیه زلفند

سیمین بر و زرین‌کمر و موی میانند

شیرند به زور و به ‌هنر گرچه غزالند

پیرند به عقل و به خرد گرچه جوانند

کی‌ گویم حاشا که چو ماهند و چو سروند

والله‌که به مطلق نه چنین و نه چنانند

سروند ولیکن همه چون بدر منیرند

ماهند ولیکن همه چون سرو روانند

چون راحت روحند چو با ساغر راحند

چون حِصن حَصینند چو بر پشت حِصانند

پدرام تر و خوبتر از سرو بهارند

بی‌شرم‌تر و سوخ‌تر از باد خزانند

مانند تذروند چو با جام شرابند

مانند هژبرند چو با تیغ و سِنانند

از خشم و رضا همچو زمینند و زمانند

وز نطق و دهن همچو یقینند و گمانند

شیرند به بیشه در چون تیغ‌گذارند

ماهند به‌گردون بر چون اسب دوانند

در معرکه سوزنده‌تر از نار جحیمند

در مجلس سازنده‌تر از حور جنانند

زان بابت روحندکه بایسته چو عمرند

زان مایهٔ عمرند که شایسته چو جانند

جز برگل وبر لاله همی مشک نریزند

جزبر دل وبر دیده همی آب نرانند

در باده چو خورشیدی یا آب حیاتند

در باره چو طاوسی یا کوه گرانند

درخنده چو یاقوت مُعَصفَر بگشایند

وز گرد چو زنجیر مُعَنبَر بفشانند

صد سنبله از سنبل بر لاله نگارند

سی‌کوکبه ازکوکب بر ماه نشانند

چون سیم همه پاک تن و پاک جبینند

چون سنگ همه سخت دل و سخت‌کمانند

با قُرطهٔ رومی همه چون بدر منیرند

بر مرکب تازی همه چون باد وزانند

مانند سهیل یمن و آتش برقند

چون با قدح و باده و با تیغ یمانند

بی‌عطر همه مشک خط و مشک عذارند

بی خشم همه تنگ‌دل و تنگ دهانند

چون غالیه دانست دهانشان و همه سال

در غالیه‌گون تاب سر زلف نهانند

مالند چرا غالیه بر رخ‌ که همه خود

بی‌غالیه با غالیه و غالیه دانند

با جام و قدح بابت بوسند و کنارند

با کفش وکمر بابت خوفند و امانند

از جَعد و قفا همچو ظَلامند و ضیاء‌اند

از زرّ و قبا همچو بهارند و خزانند

شاهان جهان در کفشان جمله اسیرند

شیران عرین با دلشان جمله عَرانند

در رزم به جز تیغ زدن رای نبینند

در بزم به جز دل سِتَدَن ‌کار ندانند

مانندهٔ ایشان که بود در همه عالم

کاندر دو جهان مایهٔ سودند و زیانند

هرگاه ‌کز ایشان صنمی بینم با خویش

گویم خُنک آنراکه چنین نوش لبانند

این مذهب آنهاست که این سیمبران را

ایشان به ‌زر و سیم خریدن بتوانند

بادا همه را جمله فدا جان و روانم

کایشان همه خود جمله مرا جان و روانند

ترکان به‌بها گرچه‌ گرانند و همه‌کس

در حسرت ایشان چو منی دایم از آنند

اَرجو که به اقبال خداوند بیابم

ز اینان صنمی‌ گر به بها نیک ‌گرانند

سلطان جهان خسرو گیتی که غلامش

از محتشمی هر یک چون قیصر و خانند

آن شاه که اندر حال آیند به خدمت

شاهان و خَدیوان که در اطراف جهانند

آنان که به تیر از شب ظلمت بربایند

و آنان که به تیغ از مه‌ گرزن بستانند

چون رایت منجوق ملکشاه ببینند

چون نامهٔ طغرای ملکشاه بخوانند

تسبیح ملک بر دل ز ایزد بپذیرند

تا نام ملکشاه حو تسبیح بخوانند

شمارهٔ ۱۲۴

بتان چین و ختن سروران درگاهند

سزای تاج و سریرند و درخور گاهند

مبارزان مصاف و یلان رزم‌ْ گهند

دلاوران سپاه و سران درگاهند

همه به خیل ختن بر ز دلبری میرند

همه به لشکر چین بر ز نیکوی شاهند

اگر ز قامت ایشان خبر دهم‌ْ سروند

وگر ز طلعت ایشان نشان دهم‌ ماهند

چو سرو در چمن اندر میان میدانند

جو ماه بر فلک اندر میان خرگاهند

به روز جنگ بداندیش را بدْ اندیشند

به روز صلح نکوخواه را نکوْ خواهند

چو روی حاسد خسرو به جعد پر شِکنند

چو عمر دشمن دولت به زلف کوتاهند

به وقت ناز و لَطَف خوش لبند و خوش سخنند

به ‌گاه عهد و وفا یکدلند و یکراهند

به موکب اندر کشورستان و داد دهند

به مجلس اندر شادی فزا و غم‌ کاهند

همه نتیجهٔ تأ‌یید و نصرت و ظفرند

همه نشانهٔ اقبال و حشمت و جاهند

به جاه و حشمت ایشان ملوک را شرف است

که بندگان مَلِک بوعلی شرفشاهند

ستوده فخر معالی امیر عالی را

شهی ‌که از سپهش پنج تن چو پنجاهند

از آنکه جامهٔ شیرانش موی روباه است

به پیش او همه شیران زبون چو روباهند

همی چو کوه نماید سمند باد تکش

ز باد کوه نمایش مخالفان کاهند

کند به‌آهن شمشیر جان از ایشان فرد

ز هول آهن او جفت ناله و آهند

مباد کس که به‌ راه خلاف او گذرد

که مرگ و محنت و اِدْبار هر سه در راهند

ز بیم آتش تیغش ‌که بر شود به فلک

ستارگان همه در برج خویش‌ گمراهند

ایا شهی‌که زاقبال تو به خلد برین

رسول و حیدر و طیار و جعفر آگاهند

تویی‌ که یوسف مصری به ملک عز امروز

مخالفان تو محبوس در بُن چاهند

هر آن گروه که بودند همچو زرٌ طَلی

به درگه تو چو سیم نَبهْره درگاهند

کرام پیش تو هستند بنده‌وار مطیع

نه زیر جبر و تعدی و بند واکراهند

ز شبه عَبهر چشمت خرد کند شبهی

اگر ملوک زمانه تو را ز اشباهند

دیار توست چو افواه و شیعت و خَدَمت

همه چو نطق پسندیده اندر افواهند

به آخر آمد شاها توقف حکما

همه به فر تو چون مه به نیمهٔ ماهند

همیشه تا بود اِنباه عاقلان ز خرد

همه به قوت عقلی قرین انباهند

بقات باد و ز توکردگار راضی باد

که خسروان به کمال از رضای اللهند

شمارهٔ ۱۲۵

ز بهر عید نگارا همی چه سوزی عود

چرا شراب نپیمایی و نسازی عود

بساز عود و بده یک شراب وصل مرا

که من بسوختم از هجر تو چو زآتش دود

چرا به من ندهی بادهٔ چو آب حیات

که نیست باده چو آب حیات ناموجود

قدح به چنگم و آواز چنگ در گوشم

به از نگین سلیمان و نغمهٔ داود

بیار چنگ‌ که پشت من از رکوع و سجود

خمیده‌ گشته چو چنگت ز بس قیام و قعود

پیاله را سزد اکنون همی قعود و قیام

قِنینه را سزد اکنون همی رکوع و سجود

سزد که حال دل خویش بر تو عرضه‌ کنم

که رفت موسم اعراض و روزگار صدود

چون من به نعمت معبود شاد و خشنودم

سزا بود که‌ کنم شکر نعمت معبود

چه نعمت است فزون زین‌ که من زحضرت شاه

به‌کام خویش رسیدم به مقصد و مقصود

چه مقصدست و چه مقصود بیش ازین‌که مرا

همی ز بُرج شرف تابد آفتاب سعود

به فرّ طلعت مسعود تاج دین هُدی

نصیر ملک ملک مجد دولت مسعود

سپهر احسان خورشید گوهر حَسّان

رئیس و صدر خراسان منیع بن مسعود

یگانه بار خدایی که جاودانه بماند

به جاه و حشمت او نام والد و مولود

بزرگی و شرف او را سزد که تازه به دوست

بزرگواری آباء و احتشام جدود

نه ممکن است‌که هرگز به جهد و چاره ی خلق

مکارم پدر و جدّ او شود محدود

به جهد قطعهٔ باران‌ کجا شود معلوم

به چاره برگ درختان کجا شود معدود

عقیدت و دل صافی همیشه عُدّت اوست

اگرچه عُدّت شاهان خزانه است و جُنود

صفای خاطر اوگاه معرفت بِِبَرَد

کدورت از دل نصرانی و مَجُوس و یهود

همه نُحوست چرخ از وجود شد به عدم

کجا سعادت او آمد از عدم بوجود

هزار سیف بود در سنان او گه جنگ

هزار مَعن‌ بود در بنان او گه جود

ایا ز سر تو سوی فلک رسیده بیام

و یا به شکر تو پیش ملک رسیده وفود

تو آن ستوده امیری که روز حشر روند

به زیر رایت بخت تو شاهد و مشهود

کنند بر سر تو درّ شاهوار نثار

از آن درخت‌ کجا طَلْح او بود مَنْضود

اگر نکوهش خصم تو و ستایش تو

طلب کنیم ز گفتار کردگار وَدوُد

بود ستایش تو شاه شاکر النعمهٔ

بود نکوهش خصمت لِرّبِه لَکَنود

اگرنتیجهٔ فکرست مدح تونه عجب

عسل نتیجهٔ نَخْل است و قزّ نتیجهٔ دود

ز قحط فتنه بود روزگار درویشان

چنانکه از حسد توست روزگار حسود

حسدکنند حسودان تو را به اصل و به نفس

بدین دو چیز بود مرد محتشم محسود

به رزم جسم عدو بر سنان نیزهٔ تو

چنانکه مرغ بود کشته ‌گشته بر سفوّد

اگر به کین تو صدگونه کیمیا سازد

به روز کین تو چون ‌کیمیا شود مفقود

وگر به ساحری از سامری سَبَق ببرد

ز مِطْرَد تو شود همچو سامری مطرود

فری سمند تو کاندر نبرد گردش اوست

چو گاه سیل ز کهسار گردش جُلمود

نه در رگش ضربان ‌کم شود به ضرب سیوف

نه با دلش خفقان ضَم شود ز ضیق بتود

کند چو سونش پیکان به‌زیر تو زکمان

عِظامِ کالبدِ دشمنان به زیر جلود

اگر کنند سروگردن و شکم پنهان

به خُود و جوشن و خُفتان مخالفان حقود

دریده و زده و کوفته کنی همه را

شکم به نیزه و گردن به تیغ و سر به عمود

بزرگوارا دانی که پیش ازین بودست

به مدح و خدمت تو عهد من طراز عهود

چو عهد تازه شد اکنون توقع است مرا

همان قبول که بودست پیش ازین معهود

به حضرت تو کنم عرضه محضر دل خویش

که نیست موضع انکار و نیست جای جحود

گوا سنین و شهورست و پایدارترست

خط شهور و سنین از خط عدول و شهود

به مجلس پدرت عسجدی ز بهر طمع

مدیح برد به ایام جغری و مودود

به مجلس تو من آورده‌ام ز بهر شرف

عزیز عقدی بگزیده از میان عقود

مرا بهشت جمالت به از بهشت بقاست

مرا شراب وصالت به از شراب خلود

که این بهشت کنون حاضرست و آن غایب

که این شراب‌کنون حاصل است و آن موعود

همیشه تا زنبی مقریان همی خوانند

حدیث صالح و هود و حدیث عاد و ثمود

عدوت باد چو عاد و ثمود جفت بلا

ولیت جفت سلامت به سان صالح و هود

نماز و روزهٔ تو باد یک‌بهٔک مقبول

نماز و روزهٔ خصمانت سربه‌سر مردود

بقات دائم وکارت به‌کام و بخت بلند

تنت درست و دلت شاد و عاقبت محمود

شمارهٔ ۱۲۶

ایا شهی‌ که چو تو کس ندید و کس نشنود

چو تو نباشد در عالم و نه هست و نه بود

کدام شاه تو را دید در میانهٔ صدر

که بر بساط تو بوسه نداد و چهره نسود

هر آنکه تافت بر او آفتاب دولت تو

به زیر سایهٔ اقبال تو فرو آسود

تویی که تیغ تو آن گوهر ستاره‌نمای

هزار روز به بدخواه تو ستاره نمود

تویی که دیده ز چشم عدو برون آری

به نوک نیزهٔ سندان گداز زهرآلود

میان خنجر تو آتشی است کان آتش

همی زدودهٔ اعدای تو برآرد دود

تن حسود تو را باد در ربود چو کاه

ز بس که بر سر خود باد را همی پیمود

خدایگانا بخشایش آر بر تن من

از آنکه رای تو بر صد هزار تن بخشود

چو زیر خاک نهان شد خلیل حضرت تو

میان جان من افروخت آتش نمرود

ز درد آنکه بپالود زیر خاک تنش

دلم چو خون شد و از دیدگان فرو پالود

رسید نوبت سرما و فصل‌گرما رفت

بکاست صبر من و سردی هوا بفزود

غنود دیدهٔ بلبل ز باد شهریور

ز شهریار چرا چشم من شبی نغنود؟

ربود حسرت و تیمار زاغ باد خزان

نسیم جود تو تیمار من چرا نربود؟

دروده‌ گشت زمین هرکجا و همت تو

نهال حسرت و بیماریم چرا ندرود؟

زدوده رنگ درختان سپهر آینه‌ گون

کمال عدل تو زنگ دلم چرا نزدود؟

غریب شهر توام بشنو از من این قصه

که مصطفی به‌کرم قصهٔ غریب شنود

روم که گر نروم باشم اندرین هفته

به خون جملهٔ خویشان خویشتن ماخوذ

رضای مادر و خشنودی پدر جویم

که درکتاب خود ایزد مرا چنین فرمود

اگر بزودی یابم ز شاه دستوری

شوند جمله ز من مادر و پدر خشنود

نگاه دار شها حق خدمت پدرم

که از کمال ارادت تو را به جان بستود

به حق خدمت برهانی و ارادت او

که شغل بنده بدین هفته برگذاری زود

همیشه تا که بود اختری جهان‌فرسا

همیشه تا که بود صورتی زمین فرسود

مخالفان تو را باد بی‌طرف همه غم

موافقان تو را باد بی‌زیان همه سود

شمارهٔ ۱۲۷

ماه را ماند که اندر صدرهٔ دیبا بود

ماه کاندر صُدرهٔ دیبا بود زیبا بود

عاشقان را دل به‌دام عنبرین کردست صید

صید دل باید چو دام از عنبر سارا بود

عنبر سارای او باشد نقاب لاله برگ

تا که مرجانش حجاب لؤلؤ لالا بود

هست دریای ملاحت روی او از بهر آنک

عنبر و مرجان و لولو هر سه در دریا بود

ماند آن لعبت پری راگر بود پیداپری

مانَد آن دلبر صنم را گر صنم‌ گویا بود

گر روا باشد که در عالم، بُوَد گویا صنم

هم روا باشد که درگیتی پری پیدا بود

از بلای عشق او سودا بود در هر سری

وز نهیب هجر او در هر دلی صفرا بود

هرکه خواهد تا به منزلگاه وصل او رسد

راه او ناچار بر صفرا و بر سودا بود

گر به حکم طبع یغما رسم باشد ترک را

آن صنم ترک است و دل در دست او یغما بود

ور بود در خلخ و یغما چنو ترکی دگر

قبلهٔ عشاق‌گیتی خَلُّخ و یغما بود

گرچه خوش باشد که با یاران بود نزدیک ما

خوشتر آن باشد که او نزدیک ما تنها بود

عیش عیش ما بود وقتی‌که با او می خوریم

کار کار ما بود وقتی که او با ما بود

آهن و دیبا ازو بر یکدگر فخر آورند

چون به رزم و بزم او در آهن و دیبا بود

کس به زیبایی نبیند در جهان همتای او

چون به خدمت پیش تخت شاه بی‌همتا بود

شاه محمود محمد آن‌که با شمشیر او

ملت و دین محمد عالی و والا بود

گر بود محمود غازی زنده در ایام او

چاکر و مولای او را چاکر و مولا بود

شاد جان باشد غیاث‌الدُّین وَالدُنیا به خلد

تا ولیعهدش مُغیث‌الدُّین وِالدُنیا بود

تا جهان باشد خطاب او ز شاهان جهان

پادشاه و خسرو و سلطان و مولانا بود

بخت هر روزی‌ که بندد بر میان او کمر

آسمان خواهد که کوکبهای او جوزا بود

ماه زیبد جام او چون ماه روزافزون بود

مهر باید تاج او چون مهر بر بالا بود

هر بساطی کاو ز نعمت ‌گستراند بر زمین

چون بسیط چرخ با بالا و با پهنا بود

تاکه در میدان بود میدان سپهر آیین بود

تا که در ایوان بود ایوان بهشت‌آسا بود

در عراق است او ولیکن تا روان شد رایتش

جوش جیش او به جُابُلقا و جُابُلسا بود

گه ز شکل لون اعلامش بود صحرا چو کوه

گه ز نعل مرکبانش کوه چون صحرا بود

اتفاق عدل او امن دل مومن بود

اختیار عزم او ترس دل ترسا بود

گر به‌روم اندر بود پرواز هندی تیغ او

قیصر رومی از آن پرواز تا پروا بود

چون هوا را تیره گرداند غبار لشکرش

روز روشن بر مَعادی چون شب یلدا بود

پیش تیرش سفته گردد گر همه سندان بود

پیش تیغش رخنه‌ گردد گر همه خارا بود

هرکجا با تیغ هندی از پی دشمن شود

هر کجا بر اسب تازی در صف هَیْجا بود

راست‌گویی مرتضی در دست دارد ذوالفقار

راست‌ گویی مصطفی بر دلدل شَهبا بود

طبع روح‌افزای او هرگه که با رامش بود

دست‌ گوهربخش او هرگه که با صهبا بود

او بود چون آفتاب و دست او چون مشتری

جام او چون ماه و می چون زهرهٔ زهرا بود

ای جهانگیری‌ که مهر وکین تو در صلح و جنگ

ناصرِ احبابِ دین و قاهرِ اعدا بود

چون تو سلطان اختیار اختر گردون بود

چون تو فرزند اختیار آدم و حوا بود

آسمان منشور دولت را ببوسد هر زمان

تا که بر منشور دولت نام تو طُغرا بود

تو به پیروزیّ و بهروزی چو اسکندر شوی

که بداندیش تو در دارات چون دارا بود

ور کسی خواهد که غوغایی کند در ملک تو

از سپاه اَهرِمن بر جان او غوغا بود

بر جهان فرمان تو همچون قضای ایزدست

هرکه‌کوشد با قضا سرگشته و شیدا بود

شیر و اژدرهاست شمشیر تو کاندر فعل او

صنعت چنگال شیر و رشک اژدرها بود

گاه چون پیروزه باشد گاه چون مرجان بود

گاه چون بیجاده باشدگاه چون مینا بود

گوهر او از درخشیدن بود پروین صفت

پیکر او از کبودی آسمان سیما بود

او چو ثُعبان باشد اندر رزم با سهم‌ و نهیب

تو چو موسی و کف تو چون یدبیضا بود

گنبد خَضر است اسبت تو چو بحر اَخضری

گر به‌ زیر بحر اخضَر گنبد خَضرا بود

گرچه عنقا را نگیرد هیچ بازِ صیدگیر

بازکز دست تو پَرّد صید او عنقا بود

گر شود بخت تو چون جسمانیان صورت پذیر

کلّ عالم در بر اجزای او اجزا بود

مجلس تو روز مِی خوردن بُود، بستان صفت

رود ساز مجلس تو عندلیب آوا بود

هرکه مدح تو نوشتن روز و شب صنعت‌کند

صنعت او را نشان از هند تا صَنْعا بود

گر برد روح‌الامین مدح تو را سوی بهشت

افسر رضوان بود یا زیور حورا بود

از معِزّالدین معزّی را به‌خدمت خواستن

جز تو را از خسروان هرگز کرا یارا بود

چون معزی هیچ شاعر نیست اندر شرق و غرب

وین سخن داند حقیقت هرکه او دانا بود

آن مدایح کاو تورا آرد همه نادر بود

وان قصاید کاو تو را گوید همه غرّا بود

گرچه دورست او به‌ چشم دل همی بیند تو را

دور بیند هرکه او را چشم دل بینا بود

ورچه پیرست او شود برنا چو آید نزد تو

زانکه همراه و دلیلش دولت برنا بود

ور بود با حرص او حرمان ندارد بس‌ عجب

زانکه اندر آفرینش خار با خرما بود

تا که باشد نوبت گرما به ایام تَموز

تابه هنگام زمستان نوبت سرما بود

دور باد از ساحت تو در حَضَر واندر سفر

هر بلا و رنج‌ کز سرما و ازگرما بود

مَقطع و مَبدای شعر از شُکر و از مدح تو باد

تا به شعر اندر سخن را مقطع و مبدا بود

باد وامق بخت فرخ باد عَذرا تخت تو

تا که درگیتی حدیث وامق و عَذرا بود

شمارهٔ ۱۲۸

اگر چه خرمی عالم از بهار بود

همیشه خرمی من ز روی یار بود

چو من به‌ خوبی و آرایش رُخش نگرم

چه جای خوبی آرایش بهار بود

سرشک ابر اگر افزون بود به‌ وقت بهار

سرشک من بَدَل هر یکی هزار بود

اگر زآب بود بر هوا همیشه بخار

مرا ز عشق به‌ چشم اندرون بخار بود

بخار آب همه دُرفشان بود ز هوا

بخار عشق ز چشمم عقیق بار بود

کنار من ز عقیق آن زمان تهی‌گردد

که آن عقیق لبم در بر و کنار بود

ز بهر باغ نهم داغ عشق بر دل خویش

اگرچه صورت او باغ را نگار بود

به لاله‌زار شوم پیش لاله ناله کنم

اگرچورنگ رخش رنگ لاله‌زار بود

به جویبار شوم پیش سرو سجده‌ برم

اگرچه قامت او سرو جویبار بود

بنفشه گرچه بدیع است از او چه اندیشد

کسی که بستهٔ آن زلف تابدار بود

وگرچه نرگس خوب است از او نیارد یاد

کسی‌ که فتنهٔ آن چشم پرخمار بود

اگرچه عشق عظیم است از او ندارد باک

کسی که بندهٔ درگاه شهریار بود

جلال دولت عالی که از جلالت او

همیشه قاعدهٔ دولت استوار بود

بزرگوار و عزیزست و قصد خدمت او

کسی‌ کند که عزیز و بزرگوار بود

هر آن مثال که از رسم او شود موجود

دلیل دولت و فهرست افتخار بود

هر آن مرادکه از رأی او شود حاصل

جمال عالم و تاریخ روزگار بود

خدای عرش چنین آفرید دولت او

که تا قیامت پیروز و کامکار بود

به باغ ملک درختی است رایتش که بر او

همیشه از ظفر و فتح برگ و بار بود

خجسته مرکب او ابر و باد را ماند

هر آنگهی‌ که شَهَنْشَه بر او سوار بود

به ابر ماند چون در صف نبرد بود

به باد ماند چون در تک شکار بود

اَیا شهی که تویی اختیار خلق جهان

بود به فر تو هر شاه‌ کاختیار بود

عجب نباشد اگر بختیار خوانندت

چو اختیار بود مرد بختیار بود

کجا ستایش تو نیست نام ننگ بود

کجا پرستش تو نیست فخر عار بود

بلند بی‌ اثر نعمت تو پست بود

عزیز بی‌نظر همت تو خوار بود

تو آن شهی که تو را گرد مشرق و مغرب

مدار باشد تا چرخ را مدار بود

تو آن شهی‌که تو را بر سریر پادشهی

قرار باشد تا خاک را قرار بود

سری‌که سوده شود بر زمین به خدمت تو

ز یک قبول تو تا حشر تاجدار بود

سری که از خط فرمان تو شود بیرون

نه تاجدار بود بلکه تاجِ دار بود

مبارزان بگریزند و بفکنند سپر

چو روز رزم تو را عزم کارزار بود

به شیر مانی کاندر مصاف روز نبرد

ز کارزار تو بر خصم کار زار بود

خدایگانا گر پار فتح بود تو را

به‌ دولت تو که امسال بِه ز پار بود

اگر به غرب در از لشکر تو بود غبار

به شرق نیز هم از لشکرت غبار بود

ز جوش جَیش و تف خنجر تو زود نه دیر

هوای شهر بخارا پر از بخار بود

همیشه تاکه بود بر چهار طبع جهان

چهار چیز تو مانند آن چهار بود

ز حلم و طبع تو تأثیر خاک و باد بود

زجود و خشم تو تاثیر آب و نار بود

دلیل تو به همه وقت بخت نیک بود

مُعین تو به همه حال‌ کردگار بود

شمارهٔ ۱۲۹

تا دلم عاشق آن لعل شکربار بود

دیدهٔ من صدف لؤلؤ شهوار بود

صدف لؤلؤ شهوار بود دیدهٔ آنک

دل او عاشق آن لعل شکر بار بود

نَخَلد ناوک آن نرگس خونخوار دلم

تا سلیح دلم آن زلف زره‌دار بود

اگر آن زلف زره‌دار سلاحش نبود

خستهٔ ناوک آن نرگس خونخوار بود

بینی آن بت که ز پیراستن طُرهٔ او

خانه خوشبوی‌تر از کلبهٔ عطار بود

عاشقان را دل از آن طُرّه نگه باید داشت

کانچنان طرّه که او دارد طَرّار بود

خوابم از دیده و آرام ز دل باشد دور

تا که آن دلبر عیار مرا یار بود

خواب و آرام کجا باشد در دیده و دل

هر که را یار چنین دلبر عیار بود

دارد آن ماه دل‌آزاری و دلبندی خوی

دیده ای ماه که دلبند و دل‌آزار بود!

سرو را ماند و بارش همه مشک و سمن است

دیده‌ای سرو که مشک و سمنش بار بود!

عاشقم شاید اگر شیفته و زار شوم

عاشق آن به که چو من شیفته و زار بود

ای نگاریده نگاری که ز تو مجلس من

گه چو کشمیر بود گاه چو فَرخار بود

گر گنه‌کار نشد زلف تو بر عارض تو

چون پسندی که همه ساله نگونسار بود

ور گنه کرد چرا یافت به خُلد اندر جای

خُلدِ آراسته کی جای گنه‌کار بود

در هر آن خانه که از هم بگشایی لب و زلف

شکر و مشک در آن خانه به خروار بود

به سر تو که توانگر بود از مشک و شَکَر

هرکه را با سر زلف و لب تو کار بود

من خریدار توام گرچه بهای چو تویی

درج گوهر بود و بَدرهٔ دینار بود

از بهای تو خریدار تو عاجز نبود

تا خریدار تو را شاه خریدار بود

رکن دنیا که بهر کار که او عزم کند

حافظ و ناصر او ایزد جبار بود

بوالمظفر که در اندیشهٔ او روز ظفر

نصرت ملت پیغمبر مختار بود

بر کیارق که به هنگام دلیری و نبرد

دل او همچو دل حیدر کرّار بود

پادشاهی که اگر دولت او جسم بود

شکل آن جسم مه از گنبد دوّار بود

مرکبی را که گران گشت رکیب از قدمش

نعل او را شرف کوکب سیار بود

هر کجا جمع شوند از امرا قافله‌ای

حاجب درگه او قافله سالار بود

کارهایی به فراست بشناسد دل او

که هنوز آن همه در پردهٔ اسرار بود

حشمت افزون بود از بار خدایان جهان

بنده‌ای را که سوی حضرت او بار بود

آلت شاهی اگر با کمر و تیغ و نگین

تاج و تخت و علم و لشکر جَرّار بود

این همه روزی او کرد و چنین خواست خدای

که سزاوار به‌ نزدیک سزاوار بود

ناصر دین خدای است و به‌ توفیق خدای

چون سوی غَز‌و شود قاهر کفار بود

تا نه بس دیر ببندد کمر خدمت او

هر که در روم میان بسته به‌زنار بود

گر ندیدی اجل اندر سر منقار عقاب

تیر او بین چو گه‌ کینه و بیکار بود

تیر او هست عقابی که چو پروازگرفت

اجل دشمنش اندر سر منقار بود

ای شه روی زمین تا که زمین نقطه بود

گرد آن نقطه ز فرمان تو پرگار بود

تا بود ملک چو آراسته باغی به‌بهار

اندر آن باغ ‌گل عمر تو بی‌خار بود

فرِّهی بود الهی پدر و جدّ تورا

شاه باید که بر او فرّه دادار بود

چون تو بر تخت نشینی و نهی بر سر تاج

فرّه جدّ و پدر بر تو پدیدار بود

آنچه رفته است در ایام تو گر شرح کنند

شرح آن بیش از اندیشه وگفتار بود

نهد اخبار تورا فضل بر اخبار ملوک

آن که داننده و خوانندهٔ اخبار بود

گرچه در عالمی ای شاه بهی از عالم

گرچه در نار بود نور به از نار بود

اندر ایوان تو از بس که زمین بوسه دهند

بر بساط تو نشان لب و رخسار بود

سَر احرار ز پای تو همی نشکیبد

هرکجا پای تو باشد سر احرار بود

هر که را سایهٔ عدل تو نباشد بر سر

آفتاب املش بر سر دیوار بود

وان که بر سر نهد افسر نه به‌ دستوری تو

سر آن خیره سر اندر خور افسار بود

آن کسی را بود اقرار به پیروزی تو

که به یزدان و به پیغمبرش اقرار بود

وانکس از عهد و وفای تو کند بیزاری

که ز یزدان و زپیغمبر بیزار بود

مدح بر نام تو سرمایهٔ مدّاح بود

شعر در مدح تو پیرایهٔ اشعار بود

بی‌پرستیدن تو حال رهی بود چنان

که صفت‌کردن آن مشکل و دشوار بود

خواست دستوری ده روز ز صد علت صعب

صد و ده روز ندانست که بیمار بود

عذرهای دگرش هست و نگوید زین بیش

ناپذیرفته بود عذر چو بسیار بود

پار اگر پیش تو در شاعری اعجاز نمود

سر آن دارد کامسال به از پار بود

تاکه هشیار بود در همه کاری دل مرد

چون نصیحت‌گر او دولت بیدار بود

مر تورا دولت بیدار نصیحت‌گر باد

تا تو را در همه کاری دل هشیار بود

باد در دایرهٔ حکم تو دیّار و دیار

تا ز مردم به دیار اندر دیّار بود

شب و روز تو چنان باد که در مجلس تو

رامش حرّه و بوبکری و بَشّار بود

شمارهٔ ۱۳۰

تا بنفشستان جانان گرد لالستان بود

عاشق از جانان بنفشستان و لالستان بود

تا دل عشاق را رویش همی آتش دهد

آب دادن دیدهٔ عشاق را پیمان بود

تاب زلفش تا همی پیدا بود بر عارضش

بس دل عاشق‌ که زیر زلف او پنهان بود

زلف او ماند به‌چوگان و زنخدانش به‌گوی

گوی چون کافور باشد غالیه چوگان بود

با پری ماند نگارم‌گر پری را هر زمان

جعد عنبر بار باشد زلف مشک افشان بود

ماه در مجلس بود هرگه که در مجلس بود

سرو در میدان بود هرگه که در میدان بود

سرو و مه را عاشقان بسیار خیزدگر چنو

ماه برگردون بود یا سرو در بستان بود

فتنهٔ جانان منم زیراکه دارم عشق او

هرکه دارد عشق جانان فتنهٔ جانان بود

گر همی دیدار جانان شادی جان آورد

بهتر از دیدار جانان خدمت سلطان بود

سایهٔ یزدان که از عدل آفتاب عالم است

آفتابی دیده‌ای کاو سایهٔ یزدان بود

پادشاهی بر معز دین و دنیا وقف شد

وین شرف زو برنگردد تا فلک گردان بود

هرچه هست از پادشاهی گر شود چون نامه‌ای

رکن اسلام و معز دین بر او عنوان بود

تا روان است و روا بازار عدل شهریار

گرگ با میش و بره در دست بازرگان بود

لشکر اندر نعمت و دولت به‌کام و بخت رام

عالم آباد و رعیت شاد و نرخ ارزان بود

بیشه بر شیران ز بیم شاه باشد چون حصار

از نهیبش بر پلنگان کوه چون زندان بود

پیش شمشیرش چه جای سد اسکندر بود

پیش‌ فرمانش چه جای عدل نوشروان بود

چون ببخشد روز بزم و چون بکوشد روز رزم

عیسی مریم بود یا موسی عمران بود

از دل و جان هرکه سر بر خط شاهنشه نهد

ماندن اندر طاعت او از بن دندان بود

بیم شمشیرش نباشد گر برد فرمان شاه

ور ز فرمان سرکشد شمشیر را قربان بود

هرکجا خوانند شاهان نامهٔ فتح ملک

داستان رستم دستان همه دستان بود

کی بود چون فتح سلطان داستان کودکان

نامهٔ مانی‌کجا چون مُصحَف قرآن بود

شهریارا تیر تو بر سنگ و سندان بگذرد

گر نشانه پیش تیرت سنگ یا سندان بود

از سر پیکانت‌ بدخواه تو نتواند گریخت

تا به ‌رزم اندر اجل تیر تو را پیکان بود

در شهنشاهی تو را یزدان ز عالم برگزید

هرکه یزدان برگزیدش برگزیده آن بود

روم و ترکستان تو را رام است و در سال دگر

کشور هندوستان چون روم و ترکستان بود

بندهٔ مخلص معزی‌ را به فر بخت‌ تو

از فتوح تو هزاران دفتر و دیوان بود

عنصری محمود را گفته است شعری همچنین‌:

«‌تا همی جولان زلفش گرد لالستان بود»

آن قصیده شاعران را گر نگار دفترست

این قصیده شهریاران را نگار جان بود

تا که در تازی محرم باشد از پیش صفر

تا که اندر پارسی آذر پس از آبان بود

رایت ملکت چنین خواهم که بی‌غایت بود

بایهٔ عمرت چنین خواهم که بی‌پایان بود

عهد تو خواهم که چون رضوان بیاراید جهان

تا جهان از عدل تو چون روضهٔ رضوان بود

شمارهٔ ۱۳۱

تا جهان باشد خداوندش ملک سلطان بود

وز ملک‌ سلطان جهان چون روضهٔ رضوان بود

تاکه از یزدان بود پیروزی هر دولتی

هم دلیلش دولت و هم ناصرش یزدان بود

تا قضا و بخت باشد با بقا و عمر او

هم قضا در بیعت و هم بخت در پیمان بود

با بقای او همه تیمارها شادی بود

با لقای او همه دشوارها آسان بود

مهر او جزوی است از ایمان و اندر شرق و غرب

دل ز مهر او نتابد هرکه با ایمان بود

هرکه جویدکین او زنده نماند یک نفس

ور بماندکالبد بر جان او زندان بود

تا قیامت‌گوی شاهی در خم چوگان اوست

فرّخ ‌آن خسرو که در دستش خَم چوگان بود

دولتی دارد بِحمدِالله که در هر لحظه‌ای

پیشش از دولت به خدمت چرخ را دوران بود

همتی دارد به نام ایزد که در هر ساعتی

گرد آن همت به حیله وهم را جولان بود

راست‌گویی دست و تیغ او دو ابرند از قیاس

گاه بزم و گاه رزمش هر دو را باران بود

دست او در بزم زر افشان بود بر بندگان

تیغ او بر حاسدان در رزم خون‌افشان بود

تا که از فتحش نشان در حد قسطنطین بود

تاکه از عدلش خبر در حدِّ ترکستان بود

پیش فتح او چه جای فتح اسکندر بود

پیش عدل او چه جای عدل نوشروان بود

شهریارا گر تو فرمایی بدین حضرت رسد

هر هنرمندی که در ایران و در توران بود

گرد شادروان این حضرت به چشم اندرکشم

زانکه نور چشم او زین ‌گرد شادُرْوان بود

گر عصا در دست موسی پیکر ثعبان بود

گاه نصرت درکف تو تیغ چون ثعبان بود

چوب‌ کم باشد ز آهن لیک اندر معجزات

تیغ تو همچون عصای موسی عمران بود

هر که عاصی‌ گشت در تو مدبر و مخذول شد

در تو عاصی‌گشتن از اِدبار و از خذلان بود

هم بدین سان مدبر و مخذول باشد بی خلاف

کرکسی را زین سبب اندیشهٔ عصیان بود

هرکه ‌دین دارد رهی باشد تورا از جان و دل

ور ز جان و دل نباشد از بن دندان بود

هر چه اندیشه درو بندی بیابی از خدای

زانکه تدبیر تو و تقدیر او یکسان بود

عدل و احسان دولت و ملک تو دارد پایدار

ملک و دولت پایدار از عدل و از احسان بود

در جهانداری و شاهی هرچه زایزد خواستی

پیش از این آن بود و زین پس هر چه خواهی آن بود

گر جدا ماندم خداوندا ز خدمت مدتی

عذرها دارم بگویم ‌گر ز تو فرمان بود

نیز ازین خدمت نخواهم بود یک ساعت جدا

جان و تن پیش تو دارم تا تنم را جان بود

هر که جوید دُرّ معنی یابد از دیوان من

تاکه اندر مدح و فتح تو مرا دیوان بود

نایب پیغمبری شاها نباشد بس عجب

گر مرا در خدمت تو حشمت حسّان بود

از زمین بر چرخ تابان باد ماه رایتت

تاکه مهراز چرخ بر روی زمین تابان بود

شادی و خلق جهان از همت و عدل تو باد

کاین جهان از همت و عدل تو آبادان بود

شمارهٔ ۱۳۲

روی او ماه است اگر بر ماه مشک افشان بود

قد او سروست اگر بر سرو لالستان بود

گر روا باشدکه لالستان بود بر راه سرو

بر مه روشن روا باشد که مشک افشان بود

دل چوگوی و پشت چون چوگان بود عشّاق را

تا زَنَخْد‌انش چو گوی و زلف چون چوگان بود

گر زدو هاروت او دلها به‌درد آید همی

درد دلها را زد و یاقوت او درمان بود

عنبر از زلفش همی بارد چو در مجلس بود

گوهر از تیغش همی بارد چو در میدان بود

دوستان را بوی آن عنبر نشاط دل دهد

دشمنان را عکس آن‌ گوهر بهشت جان بود

من به جان مرجان و لؤلؤ را خریداری‌کنم

گرچه دندان و لب او لؤلؤ و مرجان بود

هر زمان‌گویم به شیرینی و پاکی در جهان

چون لب و دندان او یارب لب و دندان بود

راز من در عشق او پنهان نباشد تا مرا

روی زرد و باد سرد و دیدهٔ گریان بود

هر سه پیش مردمان هستند غَمّازان من

هر کجا غمّاز باشد راز کی پنهان بود

برکنار خویش رضوان پرورید او را به‌ناز

حور باشد آن که او پروردهٔ رضوان بود

ترک من حورست و از رضوان به شب بگریخته است

تا به‌خدمت روز و شب پیش شه ایران بود

شاه شاهان ارسلان ارغو که باشد تا جهان

در جهانداری به جای ارسلان سلطان بود

فیلسوفانی که در احکام بشکافند موی

حکم‌ کردستند کاو را بر جهان فرمان بود

کلی و جزوی است از تأ‌ثیرگردون هرچه هست

رای او زین هر دو معنی هر چه خواهد آن بود

این غزل بر وزن آن گفتم که‌ گوید عنصری‌:

«‌تا همی جولان زلفش گرد لالستان بود»

شمارهٔ ۱۳۳

تاگه عز بندگآن در دین و در ایمان بود

عز و دین اندر بقای دولت سلطان بود

طاعت و پیمان او را بخت در بیعت بود

دولت و اقبال او را چرخ در فرمان بود

هر ندیمی زان او با فر افریدون بود

هر غلامی زان او با عدل نوشروان بود

کمترین خدمتگزارش برتر از قیصر بود

کمترین طاعت نمایش برتر از خاقان بود

بندگان شاه عالم مُقبل و یکتا بود

هر یکی را مشتری زیبد که سعدافشان بود

همت هر یک روا باشد که برگردون بود

دولت هر یک سزا باشد که برکیوان بود

تا قیامت سرفرازد بر بزرگان جهان

بنده‌ای کاو را چو سلطان جهان مهمان بود

میرحاجب را نثار نعمت است از بهر شاه

ور روا دارد همی او را نثار جان بود

تاکه باشد آفتاب اندر بروج آسمان

آن یکی باشد روان و آن دگرگردان بود

ساحت فتح ملک خواهم که بی‌غایت بود

بایهٔ تخت ملک خواهم که بی‌بایان بود

عدل او خواهم که چون رضوان بیاراید جهان

تا جهان از عدل او چون روضهٔ رضوان بود

شمارهٔ ۱۳۴

آمد آن فصلی ‌کزو طبع جهان دیگر شود

هر زمین از صنعت او آسمان پیکر شود

باغ او مانند صورتخانهٔ مانی شود

باغ ازو مانند لعبت‌خانهٔ آزر شود

کوهسار از چادر سیماب‌گون آید برون

چون عروس باغ در زنگارگون چادَر شود

گاه پرکوکب شود بی‌گنبد اخضر درخت

گاه بی‌کوکب چمن چون‌گنبد اخضر شود

سرو همچون منبری گردد ز مینا ساخته

شاخ‌گل مانندهٔ بیجاده گون چنبر شود

گاه بازیگر شود قمری‌گهی بلبل خطیب

آن جهد بیرون ز چنبر وین سوی منبر شود

ابر چون اندر دهان لاله اندازد سرشک

لولو اندر لاله پنداری همی مضمر شود

نغز باشد لؤلؤ اندر لالهٔ معشوق من

چون بخندد لؤلؤ اندر لاله پر شَکَر شود

نور با ظلمت قرین و فر با ایمان ندیم

مر مرا پیدا همی بر روی آن دلبر شود

گاه ظلمت بر بساط نور رقاصی‌کند

گاه بر اطراف ایمان کفر بازیگر شود

جام باده بر کف من نِهْ‌ که جانان حاضرست

تا مرا بر روی جانان باده جان پرور شود

بس‌که بی او دیدگان من به خواب اندر نشد

بر کنار او مگر یک ره به‌ خواب اندر شود

مجلسی بی‌داوری با او نخواهم ساختن

بیش‌ تا خصمش خبر یابد سوی داور شود

مر مرا از داور و خصمش نباشد هیچ باک

گر نظام دین پیغمبر مرا یاور شود

صاحب عادل مظفر آنکه عدل او همی

حجت قول خدای و قول پیغمبر شود

فتح اگرگفتارگردد کنیتش معنی بود

ور ظفر تصریف‌گردد نام او مصدر شود

گر نسیم جود او برکوه و صحرا بگذرد

سنگ آن یاقوت‌گردد خاک آن عنبر شود

ور به چشم همت اندر آب دریا بنگرد

موج آن دریا برآید اوج‌ کیوانْ تر شود

نه هر آن صاحب‌ که بردارد قلم چون او شود

نه هر آن غازی‌که تیغی برکشد حیدر شود

در صدف بسیار بارد قطرهٔ باران همی

لیکن از صد قطره یک قطره همی‌گوهر شود

بر بساط جنت ابراهیم را باید نشست

تا به‌زیر پایش آتش سوسن و عَبْهر شود

ملک و دین را سید دنیا سزد فخرو نظام

تا بنای ملک و دین هر روز عالی‌تر شود

هرکه اندر سایهٔ اقبال او گیرد پناه

گر زنی دیوار سازد سدّ اسکندر شود

وان که خواهد تا برآرد برخلافش یک نفس

آن نفس در حنجرش بر‌ّان تر از خنجر شود

ای سخاگستر خردمندی که هرکاو ساعتی

با تو بنشیند خردمندی سخاگستر شود

ای جهانداری کز عالی درگهت سوی ملوک

نامه‌ای چندان اثر داردکه صد لشکر شود

گرتورا چون رستم زال آید اندر پیش خصم

از فَزَع موی سرش چون فَرق زال زر شود

از دهن افسارگردد هرکه با تو سرکشد

وانکه سر بر خط نهد شایستهٔ افسر شود

گرزمدح تو بلند اختر شدم نشگفت ازآنک

مادح از ممدوحِ نیک‌اختر بلند اختر شود

هر عَرَض کاندر مدیحت بگذرد بر خاطرم

روی یوسف باشد اندر حسن اگر جوهر شود

پیش تو در نیک عهدی عرضه‌کردم محضری

هرکه این محضر فرو خواند نکومحضر شود

غیبهٔ من بنده از تشریف تو پر جامه شد

کیسه هم بایدکه از اِنعام تو پر زر شود

گفتم این مدحت بدانسانی که گوید عنصری‌:

«‌باد نوروزی همی در بوستان بتگر شود»

تا همی اشعار زیبا زیور دیوان شود

تا همی الفاظ نیکو زینت دفتر شود

جاو‌ان بادت بقا تا دفتر و دیوان ما

از ثنا و مدح تو پرزینت و زیورشود

هرکه بر مهرت در دل بسته دارد خَسته باد

تا ز درد آواز او همچون صریر در شود

باد بزمت چون سپهری کاندرو هر ساعتی

ماه ساقی‌ گردد و ناهید خنیاگر شود

بر تو فرخ باد سیصد جشن تا در هر یکی

مجلس تو جنت و می اندرو کوثر شود

شمارهٔ ۱۳۵

ای خداوندی که گر عزم تو بر گردون شود

قطب گردون پیش عزم تو سزد گر دون شود

چنبر گردون گردان جمله بگشاید زهم

گر غبار پای اسبان تو بر گردون شود

گرچه اَ‌فْریدون به افسون جادوان را بند کرد

هر زمان فرمان تو افسون اَفریدون شود

عرش بلقیس از سبا آصف به افسون آورید

همت تو سرفراز عرش بی‌افسون شود

هر چه ‌مخلوقات‌ و اجناس‌ است دریک دایره‌ است

همت تو هر زمان زان دایره بیرون شود

هر که گوید بدسگال شاه چون خواهد شدن

چون نباشد بدسگالت من چه‌ دانم چون شود

در خزانه گنج قارون خواهم ای خسرو تو را

بدسگالت را همی خواهم که چون قارون شود

آتش شمشیر تو چون تیز گردد در نبرد

آب جیحون آتش و خاک زمین جیحون شود

مرگ را قانون شود جان بداندیشان تو

چون به جنگ اندر اجل را تیغ تو قانون شود

گر به دریا بر بخوانم آفرین و مدح تو

آب دریا قطره قطره لؤلؤ مکنون شود

ور نسیم جود تو بر بگذرد بر بادیه

خاک و سنگ بادیه با غالیه معجون شود

ور دگرباره به روم اندر کشی رایات خویش

هرکجا در روم‌ کاریزی بود پرخون شود

رومیان یکسر گریزند از خطر سوی خَتا

قیصر از بیم بلا سوی بلاساغون شود

از مصاف لشکرت هامون شود مانند کوه

وز خیال هیبت تو کوه چون هامون شود

شهریارا تا گل دولت به‌ باغ تو شگفت

روی دینداران همه از عدل تو گلگون شود

هرکه سر بر خط نهد زان بندگی مُقْبِل شود

وانکه با تو سر کشد زان سرکشی ملعون شود

سِفْله طبع از همت وجود توگردد مال بخش

کُنْد فهم از مدح تو مانند افلاطون شود

بندهٔ شاعر معزی نام جست از جود تو

یافت اکنون خلعت تو نامدار اکنون شود

تا بر او اقبال تو افزون شود هر ساعتی

خاطرش در مدح تو هر روز روزافزون شود

تاکه در ‌نیْسان زمین همچون رخ لیلی شود

تا که در کانون هوا همچون دم مجنون شود

آفتاب دولت تو بر جهان تابنده باد

تا حسود تو ز عادت عادَکالعُرجون شود

هست میمون طالع تو هست عالی بخت تو

بخت عالی پایدار از طالع میمون شود

شمارهٔ ۱۳۶

چیست آن آبی‌ که رخ را گونهٔ آذر دهد

تلخی او عیش را شیرینی شکّر دهد

تلخ دیدستی‌ که شیرینی فزاید عیش را

آب دیدستی که رخ را گونهٔ آذر دهد

آفتاب است او که مجلس گرم‌ گرداند همی

خاصه آن ساعت که ساقی ساتَکینی در دهد

جان پاکش خاورست و جام روشن باختر

نورگاه از باختر بخشد گه از خاور دهد

گرچه هست او آب رز دارد فروغ آب زر

وانکه زو خرم شود خواهندگان را زر دهد

خوش خبرهایی دهد چون از خم آید در قدح

وان خبرها از بت و ساقی و رامشگر دهد

کردگار هر دو گیتی بندگان خویش را

گر همی وعده به حور و جنّت و کوثر دهد

جنّتی بیند در او هم‌ کوثر و هم حور عین

هر که مجلس سازد و ساقی به او ساغر دهد

گر خوش آید می حریفان را به هنگام صبوح

خوشتر آید چون نگاری چابک و دلبر دهد

من چو می نوشم چنان خواهم‌ که جام می مرا

ماه زیبا روی مشکین زلف سیمین بر دهد

آن‌که چون بیندکه جانم را به قُوت آمد نیاز

قُوت جان من ز دو یاقوت جان پرور دهد

قامت او سرو ورخ نسرین و خط سیسنبرست

دیده‌ای سروی که بَر نسرین و سیسنبر دهد

عنبرین زلفش که از خم بر مثال چنبرست

قصد آن دارد که پشتم را خم چنبر دهد

تا ندیدم زلف چنبردار عنبر بوی او

می ندانستم که چنبر بوی چون عنبر دهد

عشق او را چشم من‌ گوهر دهد هر ساعتی

او پسندش نیست هر چندش همی‌ گوهر دهد

گوهر شهوار خواهد عشق او از چشم من

آن چنان‌ گوهر مگر جود ملک سنجر دهد

شاه مشرق تاج ملت ناصرِ دینِ خدای

افسر شاهان که شاهان را همی افسر دهد

خسرو عادل که هر روز از نسیم عدل او

باغ دولت تازه‌ گردد شاخ نعمت بر دهد

او دهد دین هدی را روشنایی همچنانک‌

ماه را بر چرخ‌گردون روشنایی خور دهد

گاه میران را به ایران خلعت شاهی دهد

گاه خانان را به توران رایت و لشکر دهد

گرچو اسکندر بگیرد ملک هفت اقلیم را

پادشاهان را ولایت بیش از اسکندر دهد

این جهان بحرست و ما کشتی و عدلش لنگرست

چون بشورد بحر ‌کشتی را سکون لنگر دهد

روز شب‌ گردد بر اعدا چون ملک روز مصاف

تیر را پرتاب بر شبرنگ‌ کُه پیکر دهد

وز دویدن باز مانند آهوان چون روز صید

اسب را ناورد در صحرای پهناور دهد

سال دیگر گر به قصد غزو روی آرد به‌ روم

روم را مالش به تیغ هندوی‌ گوهر دهد

تیغ او پرواز گِرد گردن رُهبان کند

کوس او آواز در بتخانهٔ قیصر دهد

نیلگون تیغش رخ اعدا کند نیلوفری

دیده‌ای نیلی‌ که دل را رنگ نیلوفر دهد

هرکجا بر وصف رزم او روان‌ گردد قلم

وصف رزم او قلم را تیزی خنجر دهد

بخت چون بیند نوشته نام او بر دفتری

بوسه بر دست دبیر و خامه و دفتر دهد

از قضا و از قدر هست این جهان را بام و در

دولتش پیغام‌گاه از بام وگاه از در دهد

حَمل تو آرد همی هر بامدادی آفتاب

تا به دیوانش خراج‌ گنبد اخضر دهد

آرزو بودش که ملک و دولت او را نظام

رای و تدبیر نظام دین پیغمبر دهد

یافت هرچش آرزو بود و چنین باید ملک

کاو ز دانش حق به دست صاحب حقور دهد

گر به‌پیش تخت او در حاجبی‌ گوید سخن

حرمتش نیکو شناسد پاسخش درخور دهد

سر دهد بر باد وز پای اندر آید زین سپس

هرکه پای از خط و از فرمان او بر سر دهد

منظر و مخبر بهم شایسته دارد چون‌ پدر

ملک را زینت همی زان منظر و مخبر دهد

ای خداوندی‌ که دیدار تو را عالم همی

از سعادت هر زمانی مژدهٔ دیگر دهد

داد گردون کام تو امروز نیکوتر زدی

باش تا فردات از امروز نیکوتر دهد

جزبه عدل تو نپرد هیچ مرغ اندر هوا

مرغ را گویی همی عدل تو بال و پر دهد

در صلاح دین ‌و دنیا آفرین ‌و شکر تو

بهتر از پندی که عالم از سر منبر دهد

گر شود مدح تو درخاطر مجسم لعبتی

حور عین باید که او را جامه و زیور دهد

شکر باید کرد شاهی را که او را کردگار

چون پدر بر پادشاهی مخبر و منظر دهد

گر به محشر برد خواهد بی‌نهایت رحمتی

بارگاهِ تو نشان رحمت محشر دهد

ور تواند بود فرزندی ز نسل دشمنت

خون شود شیری که آن فرزند را مادر دهد

ور بود صد عَمْر و عَنْتَر خصم تو در کارزار

قدرت ایزد تو را نیروی صد حیدر دهد

مرد زن ‌گردد چو شمشیر تو بیند در نبرد

تا نهیب تو بجای مِغفَرش مَعجَر دهد

گرچه شمشیر تو از سبزی چو ساق عَبْهر‌ست

زردی روی عدو از دیدهٔ عَبهر دهد

آبدارست و چو خاکستر بود شخص عدو

زانکه عبهر را طروات آب و خاکستر دهد

تاکه ‌کوه و باغ را از پرنیان سرخ و زرد

چرخ در آذار و آذر جامه و چادر دهد

بررخ احباب و اعدای تو پوشاناد چرخ

آن سَلَب‌هایی‌که در آذار و در آذر دهد

باد کار تو به دنیا شاد کردن خلق را

تا جزای تو به عقبی خالق اکبر دهد

دادخواهان را تو بادی داور فریاد رس

تاکه دادِ دادخواهان ایزد داور دهد

شمارهٔ ۱۳۷

تا شه عالم به بهروزی و پیروزی رسید

باغ پیروزی شکفت و صبح بهروزی دمید

کرد باید سروران را در چنین روزی نشاط

خورد باید بندگان را در چنین وقتی نبید

فرخ آمد طلعت سلطان برین فرخنده باغ

هرکه او را دید بی‌شک صورت اقبال دید

شاه سنجر پادشاه عالم پیروز بخت

کایزد جان آفرین از آفرینش آفرید

نام او مشهور گشت از مرز چین تا قیروان

بنده گشت او را هر آن خسرو که نام او شنید

چون به ملک اندر قدم بر تخت سلطانی نهاد

ملک با او شد مقیم و تخت ‌با او آرمید

ایزد او را دادگنج و ملک و لشکر در جهان

زانکه‌ گنج و ملک ولشکر در جهان او را سزید

شد مظفر چون ز نعل مرکبانش روز رزم

در عراق و در خراسان گَرد برگردون رسید

تخت و بخت دشمنان را هر دو از هم درگسست

چون به ‌یک حمله مصاف دشمن ازهم بر درید

نیزهٔ او در صف هَیْجا در نُصرت ‌گشاد

بود گفتی نیزهٔ او قفلِ نصرت را کلید

گر شوند امروز پیدا رستم و اسفندیار

هر دو نتوانند در میدان کمان او کشید

چون به‌ جنگ اندر شود رخشان سِنان و ناچخش

با سِنان و ناچخ او شیر نتواند چَخید

مار نتواند گَزیدن تا نیاید نزد مرد

کین او ماری بود کز دور بتواند گزید

ملک او از طعنهٔ خصمان‌کجا یابد خلل

آب دریا از دهانِ سگ‌ کجا گردد پلید

جَنَّتی شد هرکجا ابر وفاق او گذشت

دوزخی شد هرکجا باد خلاف او وزید

کین او چون دام‌ گشتُ و دشمنان را پایْ بست

وهم او چون تیغ‌گشت وگمرهان را پی برید

ای جهانداری که همچون خضر جاویدان بماند

هرکه او از آب اقبال تو یک شربت چشید

بو نافع تر ز باران بهاری ‌کشت را

قطر‌ه‌ای کز آب جودت بر کف مفلس چکید

از همه شاهان گیتی سایهٔ یزدان تویی

سایهٔ انصاف برگیتی تو دانی گسترید

شاهِ ملک‌افروزِ لشکردار در عالم تویی

کارهای ملک و لشکر را تودانی پرورید

هرکه او از چنبر پیمانت‌ بیرون برد سر

سرو او از بیم شمشیر تو چون چنبر خمید

مایهٔ اقبال هرکس دولت پیروز توست

گشت مُقْبِل هرکه او را دولت تو برگزید

بر زمین بی‌عدل تو یک مور نتواند گذشت

در هوا بی‌امر تو یک مرغ نتواند پرید

هرکسی را از چمیدن وز چریدن چاره نیست

هرکسی در خدمت تو هم چمید وهم چرید

گر به زر باید خریدن‌ گوهر دریا و کان

گوهر مدح و ثنای تو به‌ جان باید خرید

تا چو روی دوستانت سرخ باشد ارغوان

تا چو روی دشمنانت زرد باشد شنبلید

سبز باداگلبن عمرت که هر روز از طرب

صد هزاران گل بر آن گلبن بخواهد بشکفید

از گل مهر تو احباب تو را بادا نسیم

زانکه خار کینه ی تو در دل اعدا خلید

باد بخت تو به‌کام و باد ملک تو مدام

باد رای تو رفیع و باد عیش تو مدید

شمارهٔ ۱۳۸

جشن خزان به‌خدمت شاه جهان رسید

رایت ز کوهسار به صحرا درون کشید

از عکس رایت وی و از نور آفتاب

وز جام می سه صبح بهٔک جای بردمید

شرط است اگر کنند به جشنی چنین نشاط

وقت است اگر خورند به وقتی چنین نَبید

خاصه‌ که شاه ما ز سمرقند بر مراد

با شادکامی آمد و با فرخی رسید

شاهی به آفرین‌ که زبس رحمت و کرم

گویی خداش از کرم و رحمت آفرید

اندر جهان گرفتن و در ملک داشتن

گردون چنو نزاد و زمانه چنو ندید

او سایهٔ خدای به قول پیمبرست

کز عدل بر شریعت او سایه‌ گسترید

مشتاق عدل او شد و محتاج عفو او

هرکس‌که در جهان خبر و نام او شنید

جان صلاح در تن دولت قرار یافت

تا او به تیغِ دادْ گلوی ستم برید

او را گزید بخت ز شاهان روزگار

فرّخ‌ کسی که خدمت درگاه او گزید

آب حیات گشت قبولش که خِضروار

باقی بماند هر که ازو شربتی چشید

گوهر بود عزیز ولیکن به زر خرند

عهدش عزیزتر که همه ‌کس به جان خرید

هرکار کز حوادث ایام بسته بود

وافکنده بود چرخ بر او قفل بی‌کلید

آن‌ کار شد گشاده ز تأیید بخت او

وامد کلید قفل زاقبال او پدید

تَنبُل نداشت سود کرا عزم او شکست

افسون نداشت سود کراکین اوگزید

یک دست او قضاست دگر دست او قدر

بیهوده با قضا و قدر کی توان چَخید

ای خسروی که راست نهادی همه جهان

در خدمت تو پشت همه خسروان خمید

مانَد فتوح تو ز عجایب به معجزات

هرکس‌ که معجزات تو بشنید بگروید

دولت جهنده بود ز هر کس به روزگار

جون دید روزگار تو با تو بیارمید

همچون قلم به‌دست دبیران اوستاد

از حرص خدمت تو به‌تارک همی دوید

معلوم خلق‌گشت که ایزد بدان سبب

عالم تورا سپرد که عالم تورا سزید

جاوید باد عمر تو کز باد عدل تو

در باغ مملکت‌ گل اقبال بشکفید

بر دست تو نهاد شرابی چون ارغوان

وز بیم تو شده رخ دشمن چو شَنبَلید

روی تو پرورندهٔ دولت که ملک را

دولت ز دیر باز برای تو پرورید

شمارهٔ ۱۳۹

برمعین دین پیغمبر مبارک باد عید

چشم بد باد از جمال و ازکمال او بعید

صاحب دنیا ابونصر احمد آن کز طلعتش

هست فال و طالع آزادگان سعد و سعید

عالم آرای و مبارک رای دستوری که هست

امر او اثبات عدل و نهی او نفی و وعید

پیش شاهنشه مَحَلّ و جاه او افزونترست

از محلّ و جاه مأمون پیش هارون‌الرشید

چون دگر اصحاب دیوان پیش او خدمت کنند

گر شوند امروز راجع صاحب و اِبن العَمید

در جهان چون پایهٔ او را بلندی و شرف

می ندانم پایه‌ای جز بایهٔ عرش مجید

همت او در بزرگی در دوگیتی نَنْگرد

گر دو گیتی پیش چشم او بود بر من‌ یزید

ور ببخشد هر چه از دور فلک پیدا شود

همت عالیْش‌ْ گوید ای فلک هل مِن مزید

چون براند کلک فخر آرد به‌کلک او قَصَب

چون بگیرد تیغ فخر آرد به ‌تیغ او حدید

آمد اندر شأن‌کلک و تیغ اوگویی مگر

سورهٔ نون و القلم یا آیه بأساً شدید

عمر خلق از مَدِّکلک او همی یابد مدد

هرکه بیند مدّ کلکش عمر او گردد مدید

خاک پایش هست نافعتر ز باران و درخت

کایزد آن را گفت در قرآن لها طلع نضید

بدسِگال و نیکخواه او دو مسکن یافتند

آن یکی ‌بئر معطّل و آن دگر قصر مشید

از هنرمندان عصر او را کسی مانند نیست

زانکه هست او از هنرمندی به عصر اندر وحید

وز جوانمردی هِمال او نبیند چشم دهر

تخت او زیبد مراد و آسمان باید مرید

تاکه‌گردون پیر باشد بخت او باشد جوان

تاکهن باشد جهان اقبال او باشد جدید

شاکرند از همت او مادحان روزگار

نیست ممدوحی که دارد ماد‌حان را مستزید

گر بتابد دولت او بر دل مرد بخیل

ور برافتد سایهٔ او بر سر مرد بلید

آن بخیل اندر سخاوت حاتم و نُعمان شود

وین بلید اندر فصاحت‌ گردد ا‌عشی و لبید

گر بود باران مفید اندر بهاران‌کشت را

هست ‌کشت ملک را کلک تو چون باران مفید

ای موکد درکف احباب تو حبل‌ا‌لمتین

ای معطل در تن اعدای تو حبل‌الورید

تا دلیل قوت است و تا نشان قدرت است

یفعل الله مایشاء ‌یحکم الله ما یرید

بر زمین بادند امرت را طبایع چون خدم

بر فلک بادند حکمت ‌را کواکب چون عبید

بر تو فرخ باد روز عید از اقبال شاه

روزگارت باد سرتاسر همه چون ‌روز عید

خرم و شاد از تو در انشاء و استیفاء و عرض

روز و شب هم فخر ملک وهم نصیر و هم سدید

شمارهٔ ۱۴۰

تا مبارک رایت شاه جهان آمد پدید

در خراسان نقش رَوضات الجَنان آمد پدید

پیر بود از برف و از سرما خراسان مدتی

شد جوان تا طلعت شاه جوان آمد پدید

بر زمین از ابر لؤلؤبار و بادِ مشک‌بیز

فرشهایی چون مُنَقّش پرنیان آمد پدید

تودهٔ کافور اگر پنهان شد اندر کوهسار

سوسن کافورگون در بوستان آمد پدید

دُرّ و مینا از نهال یاسمین آمد برون

لعل و بُسّد از درخت ارغوان آمد پدید

گلستان گر نیست چون ار تنگ مانی پس چرا

نقشهای مانوی در گلستان آمد پدید

این همه رنگ و نگار گونه‌گون در باغ و راغ

از نشاط رایت شاه جهان آمد پدید

شاه دریادل ملکشاه آن‌که از طبع و دلش

گوهر و فرهنگ را دریا و کان آمد پدید

خسروی‌ کز حلم‌ و طبع‌ و خشم و جودش در جهان

خاک و باد و آتش و آب روان آمد پدید

آن جهانداری که از اِنعام او در شرق و غرب

بندگان را تا قیامت نام و نان آمد پدید

پیش از آن کایزد بساط پادشاهی گسترید

نور او از گوهر آلب ارسلان آمد پدید

بر زمین و بر زمان تا عدل او گسترده گشت

امن و نعمت در زمین و در زمان آمد پدید

داد او بیداد پنهان‌ کرد در زیر زمین

داد پیغمبر نشان و آن نشان آمد پدید

گفت در عالم پدید آید شه صاحبقِران

اینک اکنون آن شه صاحبقران آمد پدید

تا پدید آید مبارک ذات او بر تخت ملک

آفریده صورتی از عقل و جان آمد پدید

تا پدید آید حُسام آبدار اندر کَفَش

در دهان دولت و نصرت زبان آمد پدید

آنچه پیدا گشت در تاریخ او پیداتر است

زانچه در تاریخهای باستان آمد پدید

ازکتاب فتح او در دست خلق روزگار

صد هزاران سرگذشت و داستان آمد پدید

رایت او ایدر است و از شرار تیغ او

خانیان را صاعقه در خانمان آمد پدید

تیغ او نیلوفرست و بر رخ اعدای ملک

از غم نیلوفر او زعفران آمد پدید

سروران کشور توران شدند آسیمه‌سر

تا شه‌کشوردِه‌ کشورسِتان آمد پدید

بدسگالان مضطرب گشتند چون کاه سبک

تا سپاه شاه چون‌ کوه گران آمد پدید

آسمان اکنون همی‌گوید که ای جیحون مجوش

زانکه جوش و جَیش بحر بی‌کران آمد پدید

روزگار اکنون همی‌گوید که ای روبه متاز

زانکه سَهم و هیبت شیر ژیان آمد پدید

ای شهنشاهی که سر و دولت و ملک تو را

بیخ و شاخ از باختر تا خاوران آمد پدید

کمترین سالار بنماید همی در لشکرت

آن هنر کز روستم در هفتخوان آمد پدید

کمترین مَنْجوق بنماید همی در موکبت

آن ظفرها کز درفش کاویان آمد پدید

درکف موسی اگر ثُعبان جنبان شد عصا

مر تو را ثُعبان پَرّان در کمان آمد پدید

ور سلیمان داشت باد نامُجَسَّم زیر تخت

مر تو را باد مُجَسَّم زیر ران آمد پدید

تا شعاع رایت تو بر نشابور اوفتاد

از پس جور و بلا عدل و امان آمد پدید

شهر خرم‌ گشت وز بهر نثار خدمتت

گل‌فشان و زرفشان و جان فشان آمد پدید

تا پدید آید بسی نَعت جوانی از بهار

همچنان چون وصف پیری از خزان آمد پدید

از جمالت باد دایم چشم ملت را بصر

کز جلالت جسم دولت را روان آمد پدید

شکر کن شاها که هرچ از ملک و دولت خواستی

از قضا و حکم‌ ایزد همچنان آمد پدید

شمارهٔ ۱۴۱

گوهر سلجوق کز نور بخارا در رسید

هم به مشرق هم به مغرب نور از آن‌گوهر رسید

ابتدا از طغرل و جغری در آمد کار ملک

نام ایشان در جهانداری به هرکشور رسید

آنگهی بر تخت غم بنشست شاه الب ارسلان

جوش جیش او به قصر و خانه ی قیصر رسید

بعد ازو سلطان ملکشه در جهان شد پادشاه

وز فلک منشور عدل و استقامت در رسید

بعد از آن از برکیارق وز محمد مدتی

سقف ایوان شهنشاهی به‌کیوان در رسید

هم در آن مدت ز بهر راحت و امن جهان

نوبت شاهی به سلطان جهان سنجر رسید

خسروی زیبای تخت و افسر شاهنشهی

آن‌که شاهان را ازو هم تخت و هم افسر رسید

اندرین مدت که او شد پادشاه روزگار

هر زمان او را ز دولت مژدهٔ دیگر رسید

گه ز هفت اختر به هفت اقلیم سعد او رسید

گه ز هفت اقلیم فتح او به هفت اختر رسید

گه به ایران شد روان از شاه توران تحفه‌ها

گه به ‌درگاهش ز شاه هند حمل زر رسید

هرکجا فرمود لشکر را به‌درگاه آمدن

از همه درگاه سوی درگهش لشکر رسید

بر در ا‌غزنی‌ا چو کوس رزم را آواز داد

نعرهٔ‌کوس از در ا‌غزنی‌ا به‌کالَنجر رسید

در صف هیجا به‌جان دشمنان جنگجوی

از حُسام آب‌ رنگ او تَفِ آذر رسید

وز تف آذر دل و چشم و سر بدخواه را

بهره هر ساعت شرار و دود و خاکستر رسید

هر مبارز کاو به زخم تیغ هندی فخر کرد

بدسگالان را ز تیغش زخم بر مِغفَر رسید

شاه سنجر تیغ هندی چون برآهِخت از نیام

کرد مِغفَر پاره و زخمش به فرق سر رسید

داد حیدر اهل خیبر را به خنجرگوشمال

چون قضای ایزدی در قلعهٔ خیبر رسید

دستبردی بود گفتی از نبرد سنجری

گوشمالی کان به اهل خیبر از حیدر رسید

خسروا چون خلق تو مانند عنبر بوی داد

تا به برج‌ گاو و ماهی بوی آن عنبر رسید

کشتی آشوب را چون‌گشت لنگرحلم تو

تا به پشت‌ گاو و ماهی حلم آن لنگر رسید

ملک اسکندر همی دانی‌ که از بهر چرا

از زمین باختر تا دامن خاور رسید

زانکه دولتها چو قسمت کرد ایزد در ازل

صد یکی از دولت تو قِسم اسکندر رسید

هرکه ازکین تو برزد یک ره از حنجر نفس

آخر از کین تو سوی حنجرش خنجر رسید

هست معروف این مثل‌ گرچه دراز آید رسن

آخرالامر آن رسن را سر سوی چنبر رسید

از شراب جود تو هرکس که یک شربت بخورد

اندرین ‌گیتی به آب چشمهٔ‌ کوثر رسید

از مدیح تو به مغز و کام مداحان تو

بوی مشک خالص و شیرینی شکّر رسید

سوی مداحان تو هنگام انشای مدیح

راست گویی کاروان تبّت و عسکر رسید

تا به‌ درگاه تو آمد از عرب شاه عرب

رایت اقبال او برگنبد اخضر رسید

خدمت تو هست حق و سیف دولت حقورست

شکر یزدان راکه اکنون حق سوی حقور رسید

شاد باش و شاد خور شاها که اندر باغ و راغ

موسم شاه سپرغم‌، وقت نیلوفر رسید

یاسمین و لاله و گل را کنون نوبت‌گذشت

نوبت شمشاد و مرزنگوش و سیسنبر رسید

بزم رامش را بساطی نو بگستر بر زمین

کز بساطت بر فلک آواز رامشگر رسید

تاگه محشر بمان در شادی و نیک‌اختری

کز نبرد تو به اعدا هیبت محشر رسید

شمارهٔ ۱۴۲

شاه سنجر چون ز میدان جانب ایوان رسید

از زمین بانگ بشارت تا بر کیوان رسید

تا به ‌کیوان گر بشارتها رسد نبود عجب

زانکه منصور و مظفر شاه از میدان رسید

موسم جنگ و غُو شیپور و رنج تن گذشت

گاه چنگ و نغمهٔ تنبور و عیش جان رسید

هان کمند ازکف بیفکن ای خدیو شیرگیر

زانکه هنگام‌گرفتن طرهٔ جانان رسید

بزم را فرما کنند آماده سامان طرب

زانکه از سعی تو کار رزم بر سامان رسید

می نیاید از زبانم تا که در هنگام جنگ

برعدو ازتیغ خونریز تو گویم آن رسید

دشمن روباه‌ دل میخواست ناگاهان گریز

شیر را چون دید با شمشیر خون‌افشان رسید

دل‌همی‌گفتش تورا خودی‌است چون‌سندان به سر

عقل‌گفتش تیغ شاه آن آفت سندان رسید

تیغ تو همچون هلال اما میانش همچو بدر

زو موالی را فزونی خصم را نقصان رسید

تا برون ناورده بودی تیغ خونریز از نیام

گرد سم اسب تو تا گنبد گردان رسید

چون به دستت قبضهٔ شمشیرگردید آشنا

اززمین بر چرخ عکس لالهٔ نُعمان رسید

جنگیانت‌ کوه را تومار کردندی اگر

ترک‌کوشش را نه بر ایشان زتو فرمان رسید

گل دمیدن برگرفت از پیکر بدخواه تو

چون به تن او را زشستت غنچهٔ پیکان رسید

پادشاها این چنین فتح نمایان مر تورا

از فر بخت بلند و نصرت یزدان رسید

چیست جز از خواهش یزدان و از بخت بلند

اینکه نصرت مر تو را و خصم را خِذلان رسید

چون عدو را در نظر دادن قوام کفر بود

بر سپاهش این شکست از قوت ایمان رسید

چون تورا مقصود تنظیم طریق عدل بود

جانبت این موهبت از ایزد سبحان رسید

مشرق و مغرب مسخر گشت از این فتح نو

فتحنامهٔ تو ز ایران تا حد توران رسید

خسروا گیتی خداوندا مرا در خدمت است

آنچه از فیض رسول پاک بر حسّان رسید

هرزمان‌کایم به درگاه تو آید آن دمم

یاد کاندر طور سینا موسی عمران رسید

جود تو در حق من از کیل و از میزان‌گذشت

شعر من در مدح تو بر دفتر و دیوان رسید

برمن‌ آنچ از تو رسید از انعم و آلا کجا

صد یکش بر رودکی از دودهٔ سامان رسید

شکر احسان تو چون‌گویم که بر من هر نفس

از تو بیش از شکر دنیا نعمت و احسان رسید

تا ابد شاها بپای و بنده اندر خدمتت

هر زمان‌ گویم تو را فتحی چنین چونان رسید

گاه‌ گویم چاکرت اینک فلان لشکر شکست

گاه‌ گویم بنده‌ات اینک فلان سلطان رسید

شاد باش و شاه باش و زیب تخت وگاه باش

شو فزون چندانکه بدخواه تو را نقصان رسید

باد جاویدان بقایت ای که بر درگاه تو

هرکه پا بنهاد بر اقبال جاویدان رسید

شمارهٔ ۱۴۳

بنازد جان اسکندر به سلطان جهان سنجر

که سلطان جهان سنجر شرف دارد بر اسکندر

به عمر خویش در عالم نکرد اسکندر رومی

چنین فتحی که‌ کرد امسال سلطان جهان سنجر

معزالدین والدنیا خداوند خداوندان

شهنشاه مبارک رای ملک آرای دین‌پرور

جهانداری که در لشکر هزاران پهلوان‌ دارد

به رزم اندر سکندر دل به بزم اندر فریدون فر

بدو چیزش همی امسال دولت تهنیت‌ گوید

که هر دو در صفت هستند زیباتر ز یکدیگر

یکی آن است کاو بستد به غزنین تخت سلطانان

دگر آن است‌ کاو بر تخت سلطانی نشست ایدر

ز مردی آنچه کرد امسال در غزنین و در کابل

نکرد اندر عجم رستم نکرد اندر عرب حیدر

هزیمت‌کرد شاهی را بهم بر زد سپاهی را

که حاکی بود از آن‌گیتی زکاخ ایرج و نوذر

سپاهی با شگفتیها و دستانهای گوناگون

ز نستوهی فزون از حد ز انبوهی فزون از مر

در او گرگان با دندان و دندانشان همه زوبین

در او شیران با چنگال و چنگال همه خنجر

همه همزاد اسب و زین همه همراز رزم و کین

همه آشوب ملک و دین همه بنیاد شور و شر

همه چون پشته‌ شد صحرا زبس‌ گردان شیر اوژن

همه چون‌ کوه شد هامون ز بس پیلان‌ کُه پیکر

دلیر و تند گُردانی به صورت تیره و ناخوش

دمان و مست پیلانی به هیکل هایل و مُنکَر

یکی چون موج دریا بود و بر بالای او کشتی

وزان‌ کشتی همه دیوان رنگ آمیز مکر آور

یکی چون منجنیقی بود چوب او همه آهن

به جای سنگ او پران همه مرغان اندک پر

یکی چون طور سینا بود از او آویخته ثُعبان

درخشنده ز پشت او کف موسی پیغمبر

غبار اندر هوا چون ابر ویران تیر چون باران

درخشان تیغ چون برق و خروشان کوس چون تندر

به پشت ژنده پیلان بر نشسته ناوک اندازان

چو عفریتان آتش بار بر تلهای خاکستر

گهی روی زمین چون‌ گنبد خَضرا شد از آهن

گهی از گرد چون روی زمین شد گنبد ا‌َخضر

تو گفتی چرخ زیر آمد زمین از بر شد آن ساعت

اگرچه در همه وقتی زمین زیرست و چرخ از بر

کشیده خسرو عالم علم بر عالم کبری

که یارش سعد اکبر بود و پشتش خالق اکبر

امیران سپاه او عدو بندان خصم افکن

کمین سازان تیرانداز خفتان پوش جوشن در

هلاک محض خصمان را چو قوم نوح را طوفان

بلای صرف اعدا را چو قوم عاد را صرصر

به ناچخ بدسِگالان را کتف بشکسته و گردن

به خنجر ژنده پیلان را شکم بدریده و حنجر

به زخم تیرشان بر تن همی چون دام شد جوشن

به زخم‌ گرزشان در سر همی چون جام شد مغفر

ز تیغ تیزشان پیلان زده در خون قوایم را

چو طارمهای نیل اندود در بیجاده گون عرعر

میان بسته به جنگ و کین دو لشکر بر در غزنین

از آن سو لشکر صفدار ازین سو لشکر صفدر

ز بخت آمد به یک ساعت ز چرخ آمد به یک لحظه

غنیمت بهر این لشکر هزیمت قِسم آن لشکر

به اندک مدتی بردند زین جانب وزان جانب

غنیمت‌ تا به قسطنطین هزیمت‌ تا به‌ کالَنجَر

شه غزنین‌ گریزان شد مصافش برگ ریزان شد

عدو افتان و خیزان‌شد به دشت و وادی و کُه در

ز بیم جان چنان جنبان شده دل در بر خصمان

که در دریا به‌ گاه موج‌ کشتیهای بی‌لنگر

همه زابلستان ناله همه هندوستان شیون

خروشان باب بر دختر غریوان بر پسر مادر

ز خسته‌ کوه و صحرا را کنار آکنده و دامن

زکشته‌ گرگ وکرکس را شکم پرگشته و ژاغر

چه برپشته چه بر هامون هزاران کشته افکنده

ز خون‌کشتگان رسته‌به دی مه لالهٔ احمر

چو شد عاجز سپاه‌ خصم چون‌ کبکان و نخجیران

چو شد قادر سپاه شاه چون شاهین و شیر نر

همه پیرامن غزنین به یک ره بر هم افتاده

هر آن هندو کجا بودند در قنّوج و تانیسر

به شکل دَبّهٔ قیر و به‌سان خیک پر قطران

همه زابل سر بی‌تن همه‌کابل تن بی‌سر

چو شد در آتش پیکار خون‌آلوده خنجرها

توگفتی ارغوان روید همی از برگ نیلوفر

شه عالم درست و شاد از آتش برون آمد

چنان‌کز آتش نمرود ابراهیم بن آزر

چهارم بطن داودی ز پنجم بطن محمودی

ولایت بستد و بگرفت‌ گنج و ملک او یکسر

به دیگر پادشاه داد آنچه از یک پادشا بستد

چنین باشند شاهان جهانگیر سخاگستر

دی و بهمن ز سرما بقعهٔ غزنین چنان باشد

که‌ گردد باد چون سوهان و گردد آب چون مرمر

هوا از ابر چون رایات عباسی سیه باشد

بود چون رایت مصری سپید از برف‌ کوه و در

به اقبال شه عالم دو معنی را در آن بقعه

دی و بهمن به خوشی بود همچون مهر و شهریور

یکی تا شاه و لشکر را ز سرما رنج کم باشد

به دشت از برف و از باران نگردد رختهاشان تر

دگر تا اهل غزنین را ز شومی و جفاکاری

بود پالیزها بی بار و باشد کشتها بی بر

کجا لشکر کشد خسرو به ماه آذر و آبان

چو فروردین شود آبان و چون نیسان شود آذر

اگر خواهد به خشم و کینه از آب آتش افروزد

وگر خواهد به عفو و مهر آب انگیزد از آذر

ایا شاهی که همچون بندگان از مهر و از خدمت

سراندر چنبر فرمانت دارد چرخ چون چنبر

همه ناموس غزنین را به‌ یک آهنگ بشکستی

شجاعت را میان بستی و نصرت را گشودی در

شهی کاو با رسولان تو بیعت کرد در غزنین

که با پیلان به درگاهت فرستد خدمتی درخور

همه دستانگری بود آن چو بیدا گشت راز او

خرد همداستان نبود چو باشد شاه دستان‌گر

چو قادر بود در نیکی نبایستی بدی کردن

ز بدبختی اگر بدکرد برد از تیغ تو کیفر

به دست خسرو دیگر سپردی‌گاه و تخت او

سپردی بارگاه او به پای بنده و چاکر

صد و سی ساله ملک و خانهٔ محمود بگرفتی

به‌ نصرت‌ کردن یزدان به یاری دادن اختر

چوگشتی چیره بر غزنین‌ گشادی قلعه‌هایی را

همه‌ پر جامهٔ‌ دیبا همه پر گوهر و پر زر

نهادند ای عجب محمود و فرزندان او گویی

ز بهر تو صد و سی سال زرّ و جامه‌ و گوهر

برون زین هر سه حاصل شد تورا بسیار نعمتها

که نشناسد قیاس و حد او جز ایزد داور

چه‌ زرینه چه‌ سیمینه چه‌ عطر و چه بلورینه

چه زین افزار و فرش و پیل و اسب و اشتر و استر

چو اندر مرو با بهرام شه پیمان چنان‌ کردی

که بنشانیش در غزنین به‌ تخت پادشاهی بر

موافق شد تو را توفیق تا پیمان بسر بردی

به تخت پادشاهی بر نهادی بر سرش افسر

زه ‌ای‌سلطان‌ نشان سلطان که اندر مشرق و مغرب

چو تو سلطان نشان سلطان نخواهد بود تا محشر

ملک‌سلطان و شاه آلب‌ارسلان و جغری و طغرل

اگر قادر نگشتند از قضا بر فتح آن‌ کشور

به فرهنگ و به هنگ تو دگر ساله چنان‌ گردد

که فراشت بود فغفور و دربانت بود قیصر

ز شهر قیروان ملک تو باشد تا حد ماچین

ز مرز باخترعدل تو باشد تا حد خاور

وزیر تو همایون است بر تو گاه سلطانی

نباشد هیچ سلطانرا وزیری زین همایون‌تر

ز بهر حَلّ و عَقد ملک یزدان کرد جاویدان

قضا در تیغ‌ تو مدغم قدر در کلک او مضمر

خداوندا جهاندارا ز فتح توست و مدح تو

ضمیر بنده پرگوهر زبان بنده برشکر

به شعر فتح غزنین بنده شایدگر سرافرازد

که شعر فتح غزنین را همی شاهان‌کنند ازبر

بود بی‌شک سزاوار چنان فتحی چنین شعری

که بر خوانند و بپسندند و بنویسند در دفتر

همیشه تا بود در رزم کوس و لشکر ورایت

همیشه تا بود در بزم رود و باده و ساغر

ز رزمت باد بر گردون رسیده نعرهٔ گُردان

ز بزمت باد برکیوان شده آواز خنیاگر

چو در مشرق به نامت خطبه و سکه مزین شد

مزین باد در مغرب ز نامت خطبه و منبر

تو هفت اقلیم را سلطان و هفت اختر تو را گفته

مبارک باد سلطانی به‌سلطان معظم بر

شمارهٔ ۱۴۴

ای به سلطانی نشسته با فتوح و با ظفر

ملک و گنج پنج سلطان بستده در یک سفر

در ظفر برهان امیرالمؤمنین چون جد خویش

در شهنشاهی معز دین و دنیا چون پدر

سنجرت نام است و پیش نام تو چون بندگان

خسروان و تاجداران بر زمین دارند سر

روز کین و رزم در پیکار کردن چون علی

روز دین و داد در انصاف دادن چون عمر

هر کجا برخاست‌ گرد موکبت در شرق و غرب

هرکجا بگذشت باد دولتت بر بحر و بر

هیچ موری بر زمین بی‌مدح تو ننهاد پای

هیچ مرغی در هوا بی شکر تو نگشاد پر

گاه روی از جانب مشرق سوی مغرب نهی

گاه از خاورکنی آهنگ سوی باختر

تو جهان را همچو خورشید و قمر بایسته‌ای

همچنین باشد همیشه سیر خورسید و قمر

دستبرد و زور تو منسوخ‌ کرد اندر جهان

دستبرد رستم دستان و زور زال زر

تاج شاهی برگرفتی از سر خصمان خویش

چون برای فتح غزنین برمیان بستی‌کمر

گرچه رزمش با خطر بود و مصافش سهمگین

پیش چشم تو نبود آن‌ را به‌ یک ذره خطر

آن‌که او زیر و زبر نشناخت ‌کار خویش را

روز پیکار تو شد کارش همه زیر و زبر

خوار بودند آن همه‌ گردان با پرخاش و جنگ

خرد بودند آن همه پیلان با آشوب و شر

خصم سرگردان تو هرچند گرد آورده بود

هندوان حیله ساز و جاودان چاره‌گر

حیله‌هاشان‌ کرد تیغ تو به یک لحظه هبا

چاره‌هاشان کرد تیر تو به یک ساعت هدر

کرد گرز لشکر تو کوفته یال یلان

چون سرین و پشت‌گوران پنجه ی شیران نر

خَست شمشیر سواران تو پیلان را شکم

بست پیکان غلامان تو شیران را زفر

دل گواهی داد گفتی هر زمان اندر برت

کاندر آن ساعت تو خواهی یافت بر دشمن ظفر

دشمنت ‌گر خویشتن را قاهر و غالب شمرد

گشت مقهور قضا وگشت مغلوب قدر

روز چون‌ شب شد بر او از آیت شبرنگ ‌تو

آن شبی‌کاو را نخواهد بود تا محشر سحر

ملک او بردی و کردی دیگری را ملک دار

تاج او بردی وکردی دیگری را تاجور

نعمت محمود و فرزندان او در قلعه‌ها

ایدر آوردی به پشت اشتر و پشت ستر

رنج بردند آن جهانداران و گنج انباشتند

در جهانداری تورا بی‌رنج‌گنج آمد به بر

ای عجب در ملک غزنین از صد و سی سال باز

آن جهانداران تورا بودندگویی کارگر

هست کار تو برون از خاطرگردون شناس

هست فتح‌ تو فزون از فکرت اختر شمر

دست دست آن بود کز جاه تو یابد مدد

کار کار آن بود کز رای تو یابد نظر

در صف صفین و خندق حیدری باید حُسام

بر در غزنین و کابل سنجری باید هنر

آن‌که در طاعت ز مهرت مهر دارد بر جبین

وان ‌که در عصیان ز کینت داغ دارد بر جگر

هر زمان تقدیر یزدان‌ گوید آن را الامان

هر نفس گردون گردان گوید این را الحذر

آن‌که او را زاتش رزم تو شد دل سوخته

چون کند پرواز گرد شعله و گرد شرر

وان‌که شد یکباره زهرآلود از سوراخ مار

بار دیگر گرد آن سوراخ چون سازد گذر

غافلان را هست گویی چشم از این آثارکور

جاهلان را هست‌ گویی ‌گوش از این اخبار کر

بر تواریخ و سیر تفضیل دارد فتح تو

زانکه فتح توست عنوان تواریخ و سیر

سایهٔ یزدانی و در سایهٔ عدل تواند

خلق عالم یک به یک، اولاد آدم سر به سر

میر سنقر بک ‌که در لشکر سپهسالار توست

ساخت اندر دولت تو جشن تطهیر پسر

از پی‌آن تا در اقبال بگشاید براو

بست خدمت را میان و بزم را بگشاد در

جان همی خواهدکه آرد پیش تخت تو نثار

بنده را گاه نثار از جان چه باشد بیشتر

طغایرک پسر الیزن که در دو جهان

پدر ستوده بود با چنان ستوده پسر

مظفری که سخنهای او بشارت داد

دو پادشاه جهان بخش را به‌ فتح و ظفر

یکی است مایهٔ شاهی و خسروی محمود

یکی است قبلهٔ شاهان و خسروان سنجر

یکی ز مهر به جای برادرش دارد

یکی ز قدر و شرف داردش به جای پدر

از آنکه خاک و حَجَر همچو حِلم اوست‌ گران

محل زرّ و گهر شد دهان خاک و حجر

اگر نبودی تعظیم حِلم او نشدی

دهان خاک و حَجَر جایگاه زرّ وگهر

ایا به بزم‌ کریمی ممیّز و مُعطی

و یا به رزم دلیری مبارز و صفدر

کجا نشاط کنی همنشین توست قضا

کجا نبرد کنی رهنمای توست قدر

به تیغ بر تن مردان جو بگسلی جوشن

به‌ گرز بر سرگردان چو بشکنی مغفر

تو را درود فرستند و آفرین گویند

روان سام نریمان و جان رستم زر

مگر سِنان تو مفتاح فتح شد که بدو

فتوح را به ‌همه رزمهای گشادی در

ز کرد و ترک و عرب هر کجا به رزمگهی

شدند خصمان چون جاودان افسونگر

به فعل نیزهٔ تو چون عصای موسی شد

که ‌کرد جادویی جاودان هبا و هدر

کجا حُسام کبود تو روی شست به خون

برست لاله تو گفتی ز برگ نیلوفر

که دید هرگز نیلوفری که در صف جنگ

به چنگ شیر جهانگیر لاله آرد بر

حکایت و سَمَر از رفتگان فراوان است

شجاعت تو فزون از حکایت است و سَمَر

اگر به صد هنر آن قوم را تفاخر بود

تو را سزاست تفاخر به صد هزار هنر

نخاست بعد رسول و خلیفه و سلطان

ز نسل بُوا‌لبَشر اندر زمانه چون تو بشر

عطای تو نشود منقطع‌ که زایر تو

چو یک عطا بستاند دهی عطای دگر

به آب و آذر اگر در شود موافق تو

به دولت تو نترسد ز آب و از آذر

ز بهر آنکه بدو فرّ دولت تو دهد

دل‌ کلیم و یقین خلیل بن‌ آزر

چو آمدی تو ز نزدیک پادشاه عراق

به فال نیک به درگاه شاه شیر شکر

محل و جاه تو را پیش شاه هفت اقلیم

چهار طبع مسخر شدند و هفت اختر

ز عمّ خویش چو محمود عهد یافته بود

ز بهر عهد فرستاد مر تو را ایدر

کفایت تو ز مقصود مژده داد چنانک

ز صبح مژده دهد در جهان نسیم سحر

گر از حضر به سفر بر مراد روی نهی

وگر نشاط کنی رفتن از سفر به حضر

ز بس سعادت کاندر خجسته طالع توست

به فال سعد کند حکم تو ستاره شمر

ز سعد چون همه وقتی تو را مساعدت است

تو را سفر ز حضر بِه بود حضر ز سفر

بلند بختا سعد فلک به طالع من

نظرکند چو کنم من به طلعت تو نظر

ای معز دین و دنیا ای عطای تو بزرگ

از عطای تو معزی شد عزیز و نامور

هم توانگر شد به لولو، هم توانگر شد به لعل

هم توانگر شد به دیبا، هم توانگر شد به ‌زر

پرگهر کردی دهانش را به دست خویشتن

چون به مدح خویشتن دیدی دهانش پرشکر

با زبانی پر شکر آمد به عالی مجلست

بازگشت از مجلس تو با دهانی پرگهر

با گهر بخشیدی او را بدره‌های زر سرخ

تخته‌های جامهٔ بغداد و روم و شوشتر

او به ‌دانش شکر این بخشش نیارد کرد زانک

بخشش تو کامل است و دانش او مختصر

از فروغ ماه و خور باید هزاران سالها

تا یکی‌ گوهر به‌ کان اندر پدید آرد مگر

صدگهر در یک زمان آید ز جود تو پدید

جود تو تفضیل دارد بر فروغ ماه و خور

تا سخن دایم بود بادی تو پیوند سخن

تا اثر باقی بود بادی تو بر جای اثر

باد روحانیت نفس و باد نورانیت دل

باد سلطانیت ارج و باد یزدانیت فر

هرکجا منزل‌ کنی تایید بادت رهنما

هرکجا لشکرکشی اقبال بادت راهبر

شمارهٔ ۱۴۵

اگر ندیدی در مشک تابدار قمر

و گر ندیدی در لعل آبدار شکر

چو آن نگار پدید آید از میان سپاه

به زلف و روی و لب لعل آن نگار نگر

از آنکه در لب و در زلف و روی اوست به هم

حلاوت شکر و بوی مشک و نور قمر

به زیر آن شکرش رشته‌های مروارید

به‌گرد آن قمرش دسته‌های سیسنبر

اگر به شقهٔ زرّش مغرّق است کلاه

وگر به کوکب سیمش مزین است کمر

زاشک من‌کمرش را سزاست کوکب سیم

ز چشم من‌ کُلهش را سزاست شقهٔ زر

شگفت ماند هرکس که اندرو نگرد

به حسن حور بهشت است آن نگار مگر

بهشتیی که بناگوش او چو مرغ بهشت

ز سیم دارد بال و زمشک دارد پر

قدش چو سرو و رخش چون ستارهٔ سحرست

خطش به‌گرد ستاره است چون بنفشهٔ تر

اگرچه نادره باشد ستاره بر سر سرو

بود بنفشهٔ تر بر ستاره نادر تر

ایا بتی که دلم ساکن است زلف تو را

چه ساکن است‌ که او را ز مسکن است خطر

دل مرا سر زلف تو داده گیر به‌باد

از آن ‌که فتنه و آشوب دارد اندر سر

محال باشد پیش تو توبه‌کردن من

که توبه را نبود نزد تو محل و خطر

هزار توبه به یک غمزه بشکنی تو چنانک

به یک خدنگ نصیرالانام صد لشکر

ستوده غرس خلافت یگانه تاج ملوک

سپاهدار عجم فخر دین پیغمبر

ز دیرباز دل من در آرزوی تو بود

چو کِشتِ تشنه ‌که باشد در آرزوی مَطر

دل مرا چه نشاط است بیش از آن‌ کامروز

که پیش از آنکه مرا سوی بلخ بود گذر

به طلعت تو بیفروختم رخ دولت

ز مدحت تو بیاراستم سرِ دفتر

اگر به خدمت سلطان نبودمی مشغول

ره عراق بپیمودی به تارک سر

ز در مدح تو عقد مدیح پیوستم

که در زمانه بود پایدار تا محشر

همیشه تا که صور زنده باشد از ارواح

به صنع و قدرت و تایید خالق اکبر

ز بهر خدمت تو تا گه دمیدن صور

مباد منقطع ارواح بندگان ز صور

به شرق باد ز اقبال و دولت تو نشان

به غرب باد ز تأیید و نصرت تو خبر

جدا مباد دو دستت ز پنج چیز مدام

ز دفتر و قلم و جام و نیزه و خنجر

وگر رسی به خراسان وگر شوی به عراق

تو را قبول ز دو خسرو رهی پرور

شمارهٔ ۱۴۶

قمر شد با سر زلفش مقامر

دل من برده شد کاری است نادر

دلم باید جهاز اندر میانه

چو زلفش با قمر باشد مقامر

مجاهز بود و حاصل خود نیامد

مرا خَصلی‌ از آن خصمان جائر

مرا با ماه و شب کار اوفتادست

که گردون هر دو را دارد مسافر

از آن مه نیست با من نور حاصل

وزان شب نیست با من خواب حاضر

مهی همسایهٔ یاقوت رخشان

شبی مانندهٔ هاروت ساحر

در آن ماروت پیوسته سلاسل

در آن یاقوت دو رسته جواهر

دلم در سلسله چون جسم جرجیس

تنم در ناله چون ایوب صابر

ز ماه و شب چرا انصاف جویم

که روز آن هر دو را آرد به آخر

چو روز پیری از بالا برآید

نه شب ماند نه نور ماه زاهر

چو نور او پدید آید ز باطن

یکی ذره نماند نور ظاهر

مه و شب را کنون بازار تیزست

که هر یک را جوانی هست زایر

تو را عیش جوانی خوشتر آید

مرا مدح خداوند مفاخر

ضیاء‌الملک خورشید امیران

ابو یعقوب یوسف ابن باجر

مگر بر ایزد و سلطان و دستور

دگر بر هرکه خواهد هست قادر

به دولت همچو نسل خویش باقی

به خاطر همچو اصل خویش طاهر

نباشد بیش‌تر زین هیج دولت

نباشد پاکتر زین هیج خاطر

ز حد وهم بیرون شد صفاتش

وز این معنی عبارات است قاصر

مگر بر غیب کلّی مطلع شد

که ناگفته همی داند ضمایر

نبینم همتش را هیچ ثانی

که تاسع چرخ را گشته است عاشر

همه رسم اوایل ‌گشت مَدروس

چو پیدا شد رسومش در اواخر

ز جود او وسایط در قلاید

ز رزم او مشاعل در مشاعر

به‌جای علم دین اخبار و عالم

همی مدحش نویسند از محابر

چنان چون نازد از ارواح ابدان

ز مدح او همی نازد دفاتر

مساعد زان بود با او سعادت

که او باشد معاشر با معاشر

سرافراز و سپهدار از پی آنک

بود هر دو ستایش را منابر

نیابد کس چنان یاری مساعد

نبیند کس چنو پیری مسامر

هر آن‌ کز کینش اندیشید یکبار

به دنیی و به عقبی هست خاسر

به عقبی در محل او سعیرست

به دنیا در مقام او مقابر

چنان چون مرکز آتش اثیرست

شدست اثار او قطب مآثر

به روز رزم چون شیر ژیان است

به روز بزم همچون بحر زاخر

چو او گوید به جنگ الله اکبر

گریزند از نهیب او اکابر

چو پیکان را بمالد روز پیکار

بود پیکان آتش را مهاجر

چو شمشیرش تماشا کرد خواهد

بود بستان شمشیرش حناجر

چو تیر او شود طایر ز دستش

پناه تیر گردد نَشر طایر

چو پیدا شد کمند شست بازش

به جَدی اندر شود مرّیخ ساتر

ایا در دولت سلطان مبارز

و یا در حجتِ یزدان مناظر

دو حجت داری ای میر هنرمند

مصون و بی‌زیان از قهرِ قاهر

چو میران جهان را بر شمارند

به قدر اندر تو را باشد خناصر

تو دریایی و دریاهای گیتی

به‌ جنب جود تو همچون جزایر

بصیر اندر بصیر آن سیرت توست

که خواند دولتش هذا بصایر

شریعتها به تو گشته است روشن

مگر هستی شرایع را شعایر

روان شد نام تو درکل عالم

صلات تو چو نام توست سایر

امیرا مهر تو مانند دین است

هر آن کاو دین ندارد هست کافر

سرایر خرّم از دین تو بینم

مگر سور و سروری در سرایر

زبان بنده برهانی همیشه

به مدح و آفرینت بود ذاکر

دل من بنده نیز ای فخر میران

همه ساله ز مهر توست شاکر

مهاجر گشتم از شهر و بر خویش

نخواهم گشت ازین خدمت مهاجر

تورا با کعبهٔ احسان شناسند

منم با کعبهٔ احسان مجاور

دل تو هست دریای‌گهر بار

منم بر ساحل دریا چو تاجر

نه نظامم‌که هستم خازن شعر

نباشد هرکه نظام است شاعر

مرا مقصود از این خدمت قبول است

رسم زان پس به خلعتهای فاخر

چو من بر وزن وافر شعر گویم

ز تو بی‌وزن یابم مال وافر

الا تا هشت باشد در ده و دو

و زان جمله چهار آید عناصر

بمان در ظِلّ شاهنشاه منصور

دلیلت دولت و یزدانتْ ناصر

شمارهٔ ۱۴۷

فرخنده باد عید شهنشاه دادگر

سلطان شرق و غرب و شهنشاه بحر و بر

صاحبقران عالم و دارندهٔ زمین

آموزگار دولت و فرماندهٔ بشر

شاهی‌ که هست در شرف و اصل خویشتن

افراسیاب صورت و آلب ارسلان گهر

سلطان عادل است و جهان جمله آن اوست

واندر کمال و عقل جهانی است مختصر

بگشاد بخت فرخ او پّر و بال خویش

فتح است زیر بالش و عدل است زیر پر

عالم به دست اوست‌ گمان می‌برم‌ که هست

یکدست او قضا و دگر دست او قَدَر

بس شاه و میرلشکر و بس خصم جنگجوی

کز دولت و سعادت سلطان دادگر

آن شاه شد مسخر و آن میر شد رهی

آن خصم شد مزور و آن جنگ شد هدر

شاها تو را خدای هنر داد و بخت نیک

زیرا که بخت نیک بود مایهٔ هنر

با جان بی‌بصر نبود هیچکس عزیز

جان است خدمت تو و دیدار تو بصر

خواهد که جان خویش فروشد به زرّ و سیم

هر خسروی که نام تو خواند ز سیم و زر

دیدار توست حج همه خلق روز عید

ایوان توست کعبه و درگاه تو حَجَر

از صد هزار حج پذیرفته بهترست

این عدل کردن تو و این همت و نظر

گرچه ز بهر طاعت و خشنودی خدا

هستند حاجیان به سوی ‌کعبه راهبر

پیش تو آمدی به زیارت هزار بار

گر سنگ کعبه راه پُرستیّ و جانور

عیدت به فال نیک بشارت همی دهد

کامسال کار توست همه نصرت و ظفر

بر خور همی ز شادی و شاهی و خرمی

کز صد هزار عید چنین برخوری دگر

جاوید شاد باش و خداوند و شاه باش

عالم همی ‌گذار و ز عالم مکن ‌گذر

کین توز و دین فروز و طرب ساز و خصم سوز

زرّ بخش وجود پرور و می‌ گیر و نوش خور

شمارهٔ ۱۴۸

رمضان شد چو غریبان به سفر بار دگر

اینت فرخ شدن و اینت به هنگام سفر

بود شایسته ولیکن چه توان کرد چو رفت

سفری را نتوان داشت مقیمی به حضر

گرچه در حق وی امسال مقصر بودیم

عذر تقصیر توان خواست ازو سال دگر

دیر ننشست و سبکباری و تخفیف نمود

زود بگذشت و ره دور گرفت اندر بر

نالهٔ عاشق بی یار همانا بشنود

بر دل مطرب بیکار ببخشود مگر

نپسندید کزین بیش جهانی زن و مرد

خشک دارند لب و تافته دارند جگر

آن‌ که این طاعت فرمود حقیقت دانست

که از این بیش دمادم نتوان برد به سر

عید بگشاد دری را که‌ مه روزه ببست

فرّخ آن‌ کس‌که زند دست در آن حلقهٔ در

نوبت مسجد و تسبیح و تراویح ‌گذشت

نوبت مجلس بزم است و می و رامشگر

صبر کردیم که در روزه چنان نیکو بود

رطل خواهیم‌ که در عید چنین نیکوتر

سحر و شام کنون هر دو یکی باید کرد

که نه در عهدهٔ شامیم و نه در بند سحر

خشکی روزه بجز بادهٔ عیدی نبرد

خاصه آن وقت که مطرب غزلی‌ گوید تر

به سر زخمه‌ کنون مطرب بشکافد موی

ز سر خامه‌ کنون شاعر بچکاند زر

ساقی از عکس می ناب بیفروزد رخ

عاشق از وصل رخ دوست بیفرازد سر

باد چون بر قدح باده وزد مژده دهد

صبحدم را به صبوح ملک شیر شکر

شاه شاهان ملک ارغو که به روزی صدبار

آید از خلد به نظارهٔ او جان پدر

آن جهاندار که دارد حسبی و نسبی

هر چه باید ملکان را ز بزرگی و هنر

جاودان نام پدر زنده به او خواهد بود

که بود نام پدر زنده به شایسته پسر

سنیّ او را چو عمر داند و شیعی چون علی

زآنکه هم علم علی دارد و هم عدل عمر

مهر او هست نهالی که بجا آرد بار

کین او هست درختی‌که هلاک آرد بر

بر تن خویش در امن و سلامت بگشاد

هر که در خدمت او بست به اخلاص‌ کمر

همه کشورها زیر قدم دولت اوست

گرچه زیر علمش هست چهارم ‌کشور

هست بر دست رسولان متواتر هر ماه

نامهٔ طاعت شاهان چه ز بحر و چه ز برّ

با دگر شاهان او را نتوان کرد قیاس

او چو دریاست به ملک و دگران همچو شمر

یکتن از موکب او وز دگران ده موکب

ده تن از لشکر او وز دگران صد لشکر

هر کجا رایت او روی سوی فتح نهاد

آید از نصرت‌ کلی نفر از بعد نفر

به مدد یا به حَشَر هیچ نیازش نبود

که سعادت مددش باشد و اقبال‌ حَشَر

ای دلیری که دلیران جهان روز نبرد

پیش چشم تو ندارند به یک ذره خطر

تویی آن شاه که بی‌نام تو و دیدن تو

برود فایده و منفعت از سمع و بصر

هر که‌ کوشد به خلاف تو ز تو سر نبرد

گر نهد بربن هر موی طلسمی ز حذر

ای بسا دل که رکاب تو تهی‌ کرد ز شور

ای بسا سر که نهیب تو تهی‌ کرد ز شر

در هر آن دشت‌که از رزم تو خیزد محشر

هول آن محشر زایل نشود تا محشر

با حسود توکند خاک لئیمی به نبات

با عدوی تو کند ابر بخیلی به مَطَر

هر خدنگی‌ که ز شست تو گه جنگ جهد

از اجل دارد پیکآن وز پیروزی پر

هم بر آن‌گونه‌ که بر آینه بینند خیال

پهلوانان تو در تیغ تو بینند ظفر

دولت و فَرٌ تو را خلق زمین مُنْقادند

کاسمانی است تو را دولت و یزدانی فر

عدل تو پیش خلایق ز بلاها سپرست

لاجرم پیش تو از فضل خدای است سپر

تندرستی و جوانی است رضای تو کزو

لطف ارواح زیادت شود و حسن صُوُر

گرچه قدر ملک از قدر بشر بیشترست

به وجود تو ملک را حسد آید ز بشر

پایهٔ منبر فخر آرد بر پایهٔ عرش

چون برد نام تو در خطبه خطیب از منبر

سروران پایهٔ تخت تو ببوسند همی

هم بر آن‌گونه ‌که حجاج ببوسند حجر

تو همه تن هنری و هنر اندر تن مرد

هست بایسته چو در تیغ ‌گرانمایه گهر

از هنرهای تو بر دامن شرق است نشان

وز ظفرهای تو پیرامن غرب است خبر

بود دردی اثر از شادی امروز تورا

واندر امروز ز پیروزی فرداست اثر

تا همه‌ کار خلایق ز قضا و قدرست

چه ز خیر و چه‌ ز شر و چه ز نفع و چه ز ضرّ

باد برحسب رضای تو همه ساله قضا

باد بر حکم مراد تو همه ساله قدر

بنده‌ات ماه درفشان و به گرد سپهت

گردش چرخ و درخشیدن خورشید و قمر

یاد فتح تو همه تاجوران خورده به جان

شعر مدح تو همه ناموران کرده زبر

بر تو عید رمضان فرخ و فرخنده و خوش

مهرگان خوشتر و فرخنده‌تر و خرم‌تر

شمارهٔ ۱۴۹

نه بود و نه هست و نه باشد دگر

چو سلطان ملکشاه پیروزگر

شهنشاه آفاق و صدر ملوک

خداوند گیتی و شاه بشر

شهی‌کش خدای آفرید از خرد

شهی‌کش خرد پرورید از هنر

بدو تازه گشته است جان رسول

بدو زنده ماندست نام پدر

ملوک زمانه ز ایام او

نوشتند تاریخ فتح و ظفر

ز بهر نظام و صلاح جهان

چو خورشید همواره اندر سفر

به شرق اندرست او و جنگ‌آوران

به غرب اندر از تیغ او بر حذر

به دهر اندرون هیچ خسرو نماند

که از دولت او ندارد خبر

کجا بگذرد موکب و رایتش

به راهی‌ که آن هست دشوارتر

کنند ای عجب صد هزاران سوار

بر آن راه شاد و تن آسان‌ گذر

توگویی که نصرت بود پیشرو

تو گویی‌ که دولت بود راهبر

من از روستم چند گویم خبر

من از هفتخوان چند گویم سَمر

که چون روستم صد هزارش غلام

که چون هفتخوان صد هزارش هنر

کسی‌کاو بتابد ز پیمانش دل

کسی‌ کاو بپیچد ز فرمانش سر

بریزند خون دلش بر زمین

بکاوند مغز سرش تا کمر

فرود آورندش زکوه بلند

فرو افکنندش ز کوه و کمر

به دولت‌ کند شاه‌ گیتی همی

تن و جان بدخواه زیر و زبر

چنین دولت از خسروان کس نداشت

زهی دولت خسرو دادگر

ایا پادشاهی که بخت بلند

همی پیش تخت تو بندد کمر

روان است حکم تو همچون قضا

بلندست قَدر تو همچون قدر

شهان زیر پیمان تو یک به یک

جهان زیر فرمان تو سر به سر

تو اندر جهانی و بیش از جهان

چنان کز صدف بیش باشد گهر

کسی کاو ز جاهت ندارد پناه

کسی کاو ز عدلت ندارد سپر

چو جسمی بود کش نباشد روان

چو چشمی بود کش نباشد بصر

ز اقبال تو بندگان تو را

فزون‌ است هر روز جاه و خطر

ز بیم تو گشته است بدخواه تو

به سان یکی مرغ بی‌بال و پر

همش روی زردست و هم اشک سرخ

همش مغز خشک است و هم چشم تر

اگر بی‌رضای تو یک دم زند

در آن دم زدن عمرش آید بسر

رضای توگویی که آب و هواست

که زو زنده ماند همی جانور

ز شمشیر تو حاسدان تو راست

فزون هر شب و روز بیم و ضرر

جهان بیشتر زیر فرمان توست

چه شرق و چه غرب و چه بحر و چه بر

حقیقت چنان دان که باقی تو راست

سخن‌ مختصر شد سخن مختصر

همی تا ز بهر صلاح و فساد

بود هفت را در ده و دو نظر

مه و سال و روز و شب خویش را

به نیکی گذار و به‌ شادی شِمُر

همه نام جوی و همه‌ کام ران

همه بزم ساز و همه نوش خور

شمارهٔ ۱۵۰

کس ندید و کس نخواهد دید تا محشر دگر

چون ملکشاه محمد پادشاه دادگر

سایهٔ یزدان جلال دولت و صدر ملوک

خسرو کیهان جلال ملت و فخر بشر

آن جهانداری که جاویدست از او دین رسول

وان شهنشاهی که خشنودست ازو جان پدر

شهریاران را به شرق و تاجداران را به غرب

سیرت و کردار او تاریخ فتح است و ظفر

او به تخت پادشاهی بر نشسته در عجم

در عرب جنگ‌آوران از بیم تیغش در حذر

هر چه ز اقبال و هنر باید ز ایزد یافته است

چیست آن کایزد ندادستش ز اقبال و هنر

او به‌ مشرق شاد و خرم با مراد و کام دل

بندگان او به مغرب جنگ را بسته کمر

. از شجاعت وز سخاوت وز سیاست وز خرد

از ولایت وز کفایت وز هدایت وز نظر

از همایون همت و تدبیر با فرهنگ و هنگ

از مبارک طلعت و دیدار با تأیید و فر

از سپاه بی‌قیاس و نعمت بیرون ز حد

از فتوح بیشمار و نصرت بیرون ز مَرّ

از وزیر عادل و وز چاکران نامدار

از ندیم عاقل و وز بندگان نامور

هرکجا ساید رکاب و هرکجا راند سپاه

منفعت یابد ز عدلش ملک‌ گیتی سر به سر

راست‌گویی آفتاب است آن‌که از رفتار خویش

صدهزاران منفعت پیدا کند در یک سفر

ایزد او را هر زمانی نصرت دیگر دهد

تا تن و جان‌مخالف راکند زیروزبر

خسروا شاها خداوندا تویی کز عدل توست

هم به شرق اندر نشان و هم به غرب اندر خبر

در جهانی تو ولیکن قدر تو بیش از جهان

کاین جهان همچون صدف‌ گشت است و تو همچون‌ گهر

هرکه او را نیست از جاه تو در عالم پناه

هرکه او را نیست از عدل تو درگیتی سپر

هست در اِدبار و محنت همچو جسمی بی‌حیات

هست در تیمار و حسرت همچو چشمی بی‌بصر

هرکه او شغلی سِگالد بی‌رضا و مهر تو

عمر او آید به سر آن شغل نابرده به سر

ای عجب گویی رضا و مهر تو آب و هواست

زانکه بی‌هر دو همی زنده نماند جانور

هرکه را یک ره زکین تو بجوشد خون دل

بخت شوم او را به سنگ اندر بکوبد مغز سر

پیش درگاه تو آرد روزگار او را به قهر

روی زرد واشک سرخ ومغز خشک‌و چشم تر

پای برگردن فکنده دست بسته باز پس

چاوشان تو بیندازندَش از کوه و کمر

این بود آری سزای آن که از تو چون شهی

کینه دارد بر دل و پیکار دارد بر جگر

زین چنین عبرت برآرد چون بیندیشد همی

دل تهی سازد ز شور و سهر تهی سازد ز شر

از حصارش آمده و آورده را چون بشمرند

بیش از آن باشدکه او دارد ز اوباش و حشر

بهترین و مهترین لشکر او ایدرند

با قبول و با خطر قومی و قومی با خطر

بر خطر آن است‌ کاو را دستگیر آورده‌اند

باز آنکس‌ کاو خود آید با قبول است و خطر

خلق را معلوم شد کز گوهر آلب ارسلان

چون تو درگیتی نخواهد بود سلطان دگر

در خرد واجب نباشد ملک جستن بر محال

یک تن آمد پادشا از یک نژاد و یک‌ گهر

گرچه یعقوب پیمبر داشت فرزندان بسی

پادشاه مصر یوسف شد سخن شد مختصر

هر چه اندیشه در آن بندی گشاید بی‌خلاف

عاقبت نیکو تر آمد چون‌ گشاید دیرتر

صد اثر پیدا شدست ای شاه کز مقصود خویش

صد دلیل و صد نشان بینی همی در هر اثر

بخت چون عالی بود بنماید از آغاز کار

روز روشن روشنی پیدا کند وقت سحر

تا همی از دور گردون بر گذر باشد جهان

شاد و خرم باش و بگذر زین جهان برگذر

بخت عالی یار توست و فتح و نصرت‌ کار توست

روزگارت چاکرست وکردگارت راهبر

در شجاعت رزم ساز و در سیاست خصم‌ گیر

در سعادت بزم ساز و در سلامت نوش خور

شمارهٔ ۱۵۱

باز آمد از شکار به پیروزی و ظفر

سلطان کامکار ملکشاه دادگر

صاحبقران عالم و دارندهٔ زمین

آموزگار دولت و فرماندهٔ بشر

هرگز چنو نبود و نباشد شهنشهی

گوهرفشان به همت و آلب ارسلان‌ گهر

ای شاه چون نشاط کنی جستن شکار

از پیش تیغ تو نبود شیر را گذر

تیر تو را پذیره شوند آهوان دشت

نخجیر خویش را نکشد در بن‌ کمر

باشد شمر به‌صورت تیغ تو زان قبل

آهو همی نشاط کند بر لب شمر

چون باز تو گشاده کند پر و بال خویش

خورشید را نهیب بود باد را حذر

فردا به زیر سایهٔ طوبی بود چَرا

هر صید را که باز تو گیرد به زیر پر

شاها موافقتند قضا و قدر تورا

هم نایب قضائی و هم نایب قدر

رفتی سوی شکار به شادی و خرمی

باز آمدی به دولت و پیروزی و ظفر

هر کس ‌که او شکار تو بیند همی عیان

از خسروان رفته نپرسد همی خبر

در روزگار دولت شاهان بت‌پرست

صد گور بود کشتهٔ بهرام خیره سر

در روزگار تو سه هزارست سم‌گور

میلی‌ که برکشیدی اندر رباط و در

بهرام اگر به عصر تو باز آید ای ملک

حلقه‌ کند به‌ گوش و نهد پیش تو سپر

این است بادشاهی و ملک حقیقتی

دیگر همه فسانه و بیهوده و سمر

دولت تو را ندیم و اتابک تو را وزیر

آن مر تو را برادر و این مر تو را پدر

در پیس تو بدر جو اتابک نکوترست

وز نسل و گوهر تو چو داود به پسر

گویی هنر به نامهٔ ز نام تو حاصل است

بی‌نام و نامهٔ تو نباشد یکی هنر

خواهد که جان خویش فرو شد به زر و سیم

هر خسروی که نام تو خواند ز سیم و زر

چون پیش آفرین تو خدمت‌کند قلم

سعدین سوی بنده معزی کند نظر

شاعر معزّی آمد و راوی شکر لبان

آرد یکی جواهر و آرد یکی شکر

تا بر سپهر شمس و قمر را بود شعاع

تا در نبی بود جمع ‌الشمس و القمر

نام تو باد شاهی و تیغ تو باد فتح

بخت تو باد شادی و تاج تو باد فر

دولت به هر مقام تو را باد همنشین

و ایزد به هر شمار تو را باد راهبر

شمارهٔ ۱۵۲

عید عرب و سنت و آیین پیمبر

فرخنده کناد ایزد بر شاه مظفر

سلطان بلند اختر ابوالفتح ملکشاه

شاهی‌ که عزیز است به او دین پیمبر

فرمانش کشیدست خطی گرد جهان در

دارند همه تاجوران بر خط او سر

از نامه و نامش همه اسلام مزین

وز رایت و رایش همه آفاق منور

فخر پدران است به او تاگه آدم

جاه پسران است به او تاگه محشر

بی‌ طاعت او شاخ سعادت ندهد بار

بی‌خدمت او تخم سلامت ندهد بر

پیروزی شاهان بود از اختر دولت

پیروز شد از طلعت او دولت و اختر

ای تیغ‌ گهردار تو از فتح مرکب

وی دست گهربار تو از جور مصوّر

نازیدن شاهان بود از افسر و خاتم

نازنده شد از سیرت تو خاتم و افسر

رای تو سپهر است و دلت چشمهٔ خورشید

بزم تو بهشت است و کفت چشمهٔ‌ کوثر

خار از نم باران سخای تو شده‌ گُل

خاک از تف خورشید قبول تو شود زر

گردد به یک انعام تو رنجور تن آسان

گردد به یک احسان تو درویش توانگر

در ملک نبودست جهان را چو تو خسرو

در داد نبودست جهان را چو تو داور

هم در عرب آثار تو گشته است مهیا

هم در عجم اقبال تو گشته است مقرّر

چون مهر که از شرق ‌گراید سوی مغرب

چون ماه که از باختر آید سوی خاور

گه رایت عالی بری از بلخ به‌ بغداد

گاهی کشی از دجله به جیحون صف لشکر

رایات تو اندر ری و از نام خطابت

در مشرق و مغرب شرف خطبه و منبر

تاریخ فتوح تو درست است و حقیقت

افسانهٔ شهنامه محال است و مُزَوّر

شد خاطر ما چون فلک و مدح تو کوکب

شد دفتر ما چون صدف و مدح تو گوهر

هستیم ز مَدحَت همه افروخته خاطر

هستیم ز مدحت همه آراسته دفتر

تا شعلهٔ آذر نشود قطرهٔ باران

تا قطرهٔ باران نشود شعلهٔ آذر

با امر تو تقدیر قَدَر باد موافق

با حکم تو دوران فلک باد برابر

شاهان جهان رای تو را گشته متابع

شیران ژیان حکم تو را گشته مسخر

عید تو همایون و همه روز تو چون عید

نوروز تو از عید تو خرم‌ تر و خوشتر

شمارهٔ ۱۵۳

مانَد به صنوبر قدِ آن تُرکِ سَمَن‌ بر

گر سوسن آزاد بود بار صنوبر

آن سوسن آزاد پر از حلقهٔ زنجیر

و آن حلقهٔ زنجیر پر از تودهٔ عنبر

گر هست رخش پاکتر از نقرهٔ صافی

ور هست رخش سرخ‌تر از لالهٔ احمر

آن نقرهٔ صافی‌ که نهفته است به سنبل

وان لالهٔ احمر که سرشته است به شکّر

یک روز گذرکرد بر او حور بهشتی

یک بار بر او کرد نظر ماه منور

از صورت او حور شد آراسته صورت

وز پیکر او ماه شد افراخته پیکر

بودند به صورتگری و بتگری استاد

هم مانی صورتگر و هم آزر بتگر

لیکن ننگاریده چون او خامهٔ مانی

لیکن نتراشیده چون او رندهٔ آزر

تا از بر گلبرگ سمن برگ فکنده است

چون حلقهٔ چنبر خم ‌آن زلف مُعَنبَر

بازیگری آموزد هر روز دل من

باشد که جهد بیرون از حلقهٔ چنبر

ای زلف دلاویز تو حلقه شده بر ماه

من در غم آن حلقه چو حلقه شده بر در

در دیدهٔ من رشتهٔ ‌گوهر بگسسته است

تا دیده‌ام اندر دهنت رشتهٔ گوهر

گه ‌کام من از فکرت موی تو شود خشک

گه چشم من از حسرت روی تو شود تر

خسته چه‌ کنم جان به ‌جفای چو تو جانان

بسته چه ‌کنم جان به هوای چو تو دلبر

تا فاخته مهری تو و طاووس کرشمه

عشق تو چو باز است و دل من چو کبوتر

بیچاره کبوتر که در او چنگ زند باز

هم سوده شود بالش و هم خسته شود پر

ای عاشق آشفته حذر کن ز ره عشق

کز گنج شدی درویش از رنج توانگر

عسقی که تورا رنج دهد بر چه بکارست

شو خدمت آن‌ کن ‌که تو را گنج دهد بر

نصر دول و زین ملل میر خراسان

اصل ظفر و فتح‌ْ ابوالفتحِ مظفر

آن بار خدایی که ز تعظیم و جلالت

با فرق زحل پایهٔ او هست برابر

اندر ملکوت ازل از حشمت نامش

خورشد شده خاطب و گردون شده منبر

ایام نمودست ز بهروزی او فخر

اعلام فزودست ز پیروزی او فر

بر رزمگهش رشک برد روضهٔ رضوان

وز بارگهش فخرکند گنبد اخضر

تیزست بدو دولت سلطان معظم

تازه است بدو ملت مختار پیمبر

در صنع چه جودش چه نم قطرهٔ باران

در خشم چه فعلش چه تف شعلهٔ آذر

در وهم ندارد مدد نعمت او حد

وز نطق ندارد عدد منت او مر

هرگز نرسد خاطر شاعر به کمالش

هرگز نرسد دست منجم سوی اختر

ممکن نشود در سخن اندازهٔ مدحش

ممکن نشود زاویه بر شکل مدور

ای مهر سعادت شده در مهر تو مُدغَم

ای کار نحوست شده در کین تو مُضمَر

عالی به تو نام پدران تا گه آدم

باقی به تو جاه پسران تا گه محشر

شاکر ز تو شاهنشه و راضی به تو دستور

روشن به تو لشکر‌گه و خرم به تو لشکر

آباد بر آن شاه که دارد چو تو مونس

آباد بر آن شهر که دارد چو تو داور

تا کرد قضا صورت ترکیب تو موجود

توفیق مرکب شد و تایید مصور

شد عقل چو شاگرد و ضمبر تو چو استاد

شد جود چو فرزند و مزاج تو چو مادر

گر پیش دم جود تو سنگ آید و پولاد

پولاد منقش شود و سنگ معطر

ور پیش تف تیغ تو نیل آید و زنگار

زنگار طبرخون شود و نیل مُعَصفَر

گر روی زمین یافتی از دست تو باران

خاکش همه زر بودی و خارش همه عنبر

ور عزم سکندر همه چون عزم تو بودی

پنهان نشدی چشمهٔ حیوان ز سکندر

تأیید همیشه تَبعِ بخت تو باشد

بخت تو مقدم شد و تایید موخّر

بر گردن و بر تارکِ حوران بهشت است

از نام تو پیرایه و از مدح تو افسر

ای میر جوان‌بخت که چشم فلک پیر

یک میر ندیدست و نبیند کس دیگر

سرمه است مرا خاک قدمهای تو در چشم

تاجست مرا خاک قدمهای تو بر سر

در حضرت و در غیبت تو ساخته‌ام من

جان دفتر مدح تو و دل ‌کاتب دفتر

طبعم چو بهشت است و ثنای تو چو رضوان

شکر تو چو طوبی و مدیح تو چو کوثر

جز شُکر تو و شُکر برادرت‌ نگویم

تا هست ز اِنعام تو و جود برادر

برآخور من مرکب و در خانهٔ من فرش

در غیبهٔ من جامه و درکیسهٔ من زر

تا باشد از اجرام‌ گهی سعد و گهی نحس

تا باشد از احکام‌ گهی خیر و گهی شر

بادند هوا جوی تو اجرام یکایک

بادند ثناگوی تو اجسام سراسر

پیمان تو را تاجوران گشته متابع

فرمان تو را ناموران گشته مسخر

فرخ‌تر و خوشرام‌تر امروز تو از دی

وامسال تو از پار همایون‌تر و خوشتر

رایت سوی مدحتگر و چشمت سوی معشوق

گوشت سوی خنیاگر و دستت سوی ساغر

شمارهٔ ۱۵۴

به‌گوش بر منه ای ترک زلف تافته سر

مکن دلم ز دو زلفین خویش تافته تر

که من شوم به سرکوی عشق تافته دل

چو بر نهی به سرگوش زلف تافته سر

دو زلف تو چوکند زرد و سرخ‌روی مرا

کند ز غمزه کبود آن دو چشم جادوگر

گهی دو سنبلت از لاله شنبلید کند

چو بر نهی به سرگوش زلف تافته بر

دو قفل داری بر درج لؤلؤ از یاقوت

به گرد لاله دو زنجیر داری از عنبر

همیشه بر دل سنگین خویش رحمت را

بدان دو قفل و دو زنجیر بسته داری در

اگر حقیقت دانی که هرگز از زر و سیم

نه نال آرد بار و نه سرو دارد بر

مرا ز بهر چه‌ گویند نال زرّین رخ

تو را ز بهر جه خوانند سرو سیمین‌بر

ز عشق آن لب چون انگبین و شَکَّر توست

که من چو موم گدازانم و چو نی لاغر

نه ممکن است که چون من کسی ز آدمیان

چو موم و نی شود از عشق انگبین و شَکَر

دلم چو دید که خون جگر همی بارم

در انتظار تو هر شب ز شام تا به سحر

به زینهار دو زلف تو شد وگر نشدی

ز دیدگا‌نش ببارید می چو خون جگر

اگر تو باز فرستی دل گریخته را

به جان تو که ز جان دارمش گرامی‌تر

ز بهر آنکه به تعلیم او توانم گفت

مدیح صدر وزیران‌ وزیرِ نیک‌اختر

نظام دین هدی فخر ملک شاه جهان

که افتخار تبارست و اختیار بشر

غیاث دولت ابوالفتح اصلِ نصرت و فتح

مظفر آنکه بدو روشن است چشم ظفر

وزیر زاده وزیری که قیمت افزودست

گهر بدو چو زر سرخ یا چو عِقد گهر

نبود تا که جهان است و هم نخواهد بود

چنو و چون پدر او یکی وزیر دگر

سه چیز از او گه توقیع یافتند سه چیز

دواتْ حشمت و کاغذْ جمال و کِلکْ خطر

همی ز کاغذ و کلک و دوات او یابند

نشان حلهٔ فردوس و طوبی و کوثر

عقاب بخت بلندش همی چنان بپرد

که اندر آن نرسد وهم اگر برآرد پر

مگرکه بهره رسید آب و خاک را زکفش

که آب‌ مسکن دُرّ گشت و خاک معد‌ن زر

همی قضا و قدر آن کند که او خواهد

مگر شدند به‌ فرمان او قضا و قدر

تو از ستاره شمر وصف چرخ چون شنوی

ز من شنو مشنو وصفش از ستاره شمر

سپهر کیست‌ کمر بسته پیش دولت او

کز آفتاب سپر سازد از مجره کمر

اگرچه در کُتب از قول راویانِ حدیث

ز جودِ جعفرِ برمک روایت است و سَمَر

قیاس جعفر با او مکن‌ که درگه جود

به بحر ماند و جوی است در لغت جعفر

ز فرّ دولت او شهریار گیتی را

همی رسد به دو پیکر درفش مه‌پیکر

پس از گذشتن الب‌ارسلان همی گفتند

معزّ دین پسر است و نظام مُلک پدر

اگر معزّ و نظام از جهان ‌گسسته شدند

مظفرست پدر بوالمظفرست پسر

ز فرّ خواجه مظفر ظفر همی تابد

برابر علم رکن دین پیغمبر

منجمان جهان حکم کرده‌اند که او

همه جهان بگشاید چنانکه اسکندر

همی ‌کند اثر و زیرکان چنین‌ گویند

که بودنی همه بتوان شناختن به اثر

ایا شکوفهٔ دولت به بوستان خرد

ایا ستارهٔ حشمت بر آسمان هنر

به اتفاق خرد قدر تو شود معلوم

چنانکه قدرت ایزد به اختلاف صور

غلو کنند همی در تو شیعه و سنی

که دادت ایزد علم علی و عدل عمر

زگردش سُم شبدیز توست شرم سپهر

ز تابش مه منجوق توست رشک قمر

اگر سرشک سخای تو بر شجر بارد

رسد به‌کنگرهٔ عرش شاخهای شجر

کجا ثنا و لقای تو نیست مردم را

نه فایده است ز سمع و نه منفعت ز بصر

کشیده رمح تو مانندکلک توست به شکل

اگر چه ‌کلک تو از فتح توست‌ کوته‌تر

یکی است ماری‌ کاو را ز آتش است زبان

یکی است ابری کاو را ز گوهرست مطر

هلاک مبتدعان مدغم اندر آن آ‌تش

نجات مُمتَحنان مضمر اندرین گوهر

چه آتش است‌که در وی هلاک شد مدغم

چه‌ گوهر است ‌که در وی نجات شد مضمر

مخالفان تو سیمرغ را همی مانند

که نیست هستی ایشان درست جز به خبر

کسی مباد که بیرون نهد ز خط تو پای

که بی‌خطر شود و جان دهد به دست خطر

خدایگانا کاری که در خراسان رفت

جهان و خلق جهان را عجایب است و عِبَر

زشرح آن همه‌گویندگان فرو مانند

که درگذشته ز حدّست و برگذشته زمَرّ

ز بیم کشتن و تاراج عالمی بودند

نهاده دست به سر بر چهار سال و به بر

سپه‌کشی شده انصاف و عدل را منکر

ز غارت و ستم آورده عادتی مُنکَر

زکارنامهٔ او بود در ولایت شور

ز بارنامهٔ او بود در خراسان شر

قضا بیامد و آن‌کارنامه کرد هَبا

قدر بیامد و آن بارنامه کرد هَدَر

بدید زیر و زبر تخت و بخت و رایت خویش

همان‌ که‌ کرد خراسان به قهر زیر و زبر

ز دیده آب‌ گشاد از اجل سپر بفکند

همان ‌که بر سر آب از هوس فکند سپر

اگر نبود مدارا و صلح پیشهٔ او

نهفته شد ز مدار سپهر زیر مدر

بسی طلسم و حذر گرد خویش ساخته بود

شکسته‌گشت به دست قضا طلسم و حذر

ستم چو آتش افروخته است و هست او را

هلاک سود ستمکار در دخان و شرر

رسید نعمت و شادی و امن و راحت و نفع

گذشت محنت وتیمار و خوف ورنج وضرر

عنایت تو دلیل سعادت فلک است

یکی‌به چشم عنایت به سوی خلق نگر

فلک به چشم عنایت‌ کند به‌ خلق نگاه

چو تو به چشم عنایت ‌کنی به خلق نظر

تو جوهری و صلاح جهانیان عَرَض است

عَرَض چگونه بُوَد پایدار بی‌ جوهر؟

از آن زمین ‌که بر او لشکری بود انبوه

نفر گسسته شود چون ‌گسسته شد لشکر

دعای خلق نشابور لشکری است تو را

که نگسلدش همی ساعتی نفر ز نفر

یکی منم‌ که دعاهای تو عشیرت من

چو قل هوالله والحمد کرده‌اند ازبر

به نعمت تو که در غیبت تو داشته‌ام

لب ازفراق تو خشک و زبان به شکر تو تر

به مجلس تو ز تقصیر خویش ترسانم

چو عاصیان ز نهیب‌گناه در محشر

مرا بپرور و عذری که‌ گفته‌ام بپذیر

که صدر عذر پذیری تو و رهی‌ پرور

خدایگان وزیران تویی به حشمت و جاه

امام با‌ر خدایان تویی به‌ دولت و فرّ

ز نایبات مرا جاه تو بس است پناه

ز حادثات مرا فرّ تو بس است مَفَرّ

تورا به فر خدای و خدایگان جهان

خجسته باد حضر فر خجسته باد سفر

همیشه تا که بود رفتن جهانداران

گه از حضر به سفر گاهی از سفر بحضر

همیشه بوسه‌گه خسروان رکاب تو باد

چنانکه بوسه‌گه حاجیان مقام و حجر

رسیده باد همیشه خصوص‌گاه فتوح

ز مجلس تو به گردون نوای خنیاگر

جهان مسخر حکم تو و زمانه مطیع

قضا غلام و قدر بنده و فلک چاکر

شمارهٔ ۱۵۵

جهان خواهد شد از خوبی چنان تا هفته دیگر

که‌گویی جنه‌الفردوس را بگشاد رضوان در

جوانی از پس پیری کنون خواهد شدن ممکن

که باغ پیر تا ده روز خواهد شد جوان از سر

ز کاشانه به‌ راغ آیند و بنمایند خوبان رخ

ز بیغوله به‌باغ‌آیند و بگشایند مرغان پر

سرشک ابر دیبا باف بافد بر زمین دیبا

نسیم باد عنبر سوز سوزد در هوا عنبر

بگرید ابر هر ساعت به‌سان دیدهٔ عاشق

بخندد هر زمانی باغ همچون چهرهٔ دلبر

چنان کزکوههٔ پیلان بغُرّد کوس در هیجا

ز ابر تیره هر ساعت خروشی برکشد تندر

نماید خویشتن قوس قزح چون چنبری رنگین

که باشد در زمین پنهان یکی نیمه از آن چنبر

چو پوشیده ز پیراهن‌که هر یک را بود پیدا

به‌تن جامه یکی اخضر یکی احمر یکی اصفر

به دست باغبانان از بنفشه دسته‌ها باشد

چو چینی قُرطه‌ای کان قُرطه دارد رنگ نیلوفر

چنان‌کز بازوی نازک به دندان گوشت برگیری

شود چون نیل و از دندان بدو ماند اثر اندر

ز بهر دیدن گلزار عبهر دیده بگشاید

سرشک ابر نوروزی چکد در دیدهٔ عبهر

چو از مینا یکی ساعد ز سیم پاکش انگشتان

به‌کف بر ساغر زرین و مروارید در ساغر

کنون هر ساعتی در باغ قومی عاشقان بینی

زَبَرجدشان به زیر پای و مرواریدشان از بر

یکی با ناله و زاری ز هجر ماه سنگین دل

یکی با نعره و شادی ز وصلِ سروِ سیمین‌بر

به‌ کوه از لاله کبکان را شود شنگرف‌گون بالین

به دشت از سبزه‌گوران را شود زنگارگون بستر

هوا هر شب‌گلاب آرد زند بر روی آذرگون

صبا هر شب عبیر آرد زند در زلف مشکین‌ پر

بیفزاید بهار نو به‌گوناگون نگار نو

نظام مجلس بزم و نظام دین پیغمبر

قوام شرع فخرالملک فرزند قوام‌الدین

مظفر کز ظفر دارد مزاج و صورت و جوهر

خداوندی کز او اسلاف را فخرست تا آدم

هنرمندی کز او اعقاب را جاه است تا محشر

هزاران صورت جان است در اوصاف او مدغم

هزاران عالم پیرست در اخلاق او مضمر

بسوزد آذر اندر آب اگر خشمش ‌کند نیرو

وگر عفوش‌کند نیرو ببندد آب در آذر

فلک دریا نه بس باشد کجا رایش بود کشتی

زمین‌کشتی نه بس باشد کجا حلمش بود لنگر

ایا راضی ز تو در خُلد جان خواجهٔ ماضی

نژاد او سر ملک است و آن سر را تویی افسر

اگر گوهر بود پیرایهٔ هر شخص ‌در گیتی

تو آن شخصی که هست اخلاق تو پیرایهٔ‌ گوهر

خداوندِ بزرگانی و مخدومِ خداوندان

چه اندر دولت سلطان چه در ملک ملک سنجر

چهل سال است تا صدر بزرگی و جلالت را

فزودست از مبارک شخص تو جاه و جلال و فر

ستودندت خردمندان به لطف صورت و سیرت

گزیدندت خداوندان به حسن مخبر و منظر

امیری کردی و بودی بدان کار اندرون زیبا

وزیری کردی و بودی بدان شغل اندرون درخور

به روز بزم در مجلس نبودت هیچکس همتا

به روز رزم درموکب نبودت هیچکس همبر

گه از مشرق سوی مغرب نوشتی طُغری و نامه

گه از مغرب سوی مشرق‌ کشیدی رایت و لشکر

گه از بیم غلامانت تبه شد خانه بر خاقان

که از سهم سوارانت سیه شد قصر بر قیصر

جوان و پیر بوسیدند توقیعت به هر بقعه

بزرگ و خرد پوشیدند تشریفت به‌هر کشور

ثناگفتند عدلت را امامان بر سر کرسی

دعا کردند عمرت را خطیبان از سر منبر

ز تاریخ آن نپندارم ‌که باشد در جهان ‌کس را

فزون زین قوت و قدرت فزون زین حشمت و مفخر

کنون کاشفته شد گیتی گزیدی عزلت و عطلت

که عُطْلَت به ز قال و قیل و عزلت به ز شور و شر

سلامت به به‌هر حالی چو غَدّاری کند گردون

فراغت به ز هر کاری چو مکاری‌ کند اختر

فلک بازیگری طرفه است و بازیها بگرداند

که داند کرد بازیها که خواهد کرد بازیگر

جهان مانند بیماری است کز بحران برون آید

علاجش‌ کن به اندیشه مگر لختی شود بهتر

دوگیتی آفرید ایزد یکی دنیا یکی عقبی

به ‌رحمت وعده ‌کرد آنجا به ‌زحمت وعده‌ کرد ایدر

ز بهر زحمت دنیا به طاعت تن همی رنجان

ز بهر لذت عقبی به عشرت جان همی پرور

گهی در باغها بخرام و خوبان را تماشاکن

گهی در راغها بنشین و با آزادگان می خور

یکی‌ کاخ همایون را برآوردی به‌ پیروزی

همه جشن همایون کن بدین کاخ همایون در

ندیدم در همه‌گیتی ازین فرخنده‌ترکاخی

که هم عیوق را تخت‌ است و هم ‌خورشید را منظر

مغرّق بینم اندر زر سراسر سقف و دیوارش

ز بهر تو مگر یزدان جهانی آفرید از زر

همی پیدا ز اشکالش جمال قصر نوشروان

همی‌گیرند ز امثالش مثال سد اسکندر

ز بس تمثال رنگارنگ و بس تصویرگوناگون

ازمین ارتنگ مانی شد، سرایت خانهٔ آزر

کشیدستند بر سقفش توگویی جامهٔ دیبا

فکندستند در صحنش تو گویی تختهٔ مرمر

بهاری را همی ماند ریاحینش همه صورت

بهشتی را همی ماند درختانش همه پیکر

بهشت است این علی التحقیق و حوران اند پیکرها

تو رضوانی و جام می به‌ دست از چشمهٔ کوثر

خداوندا، اگر کردم بسی تقصیر در خدمت

بگویم عذر آن تقصیر اگر داری مرا باور

نکو عهد و نکو محضر مرا بسیار خواندستی

به تقصیری که کردستم مخوان بدعهد و بدمحضر

معاذالله که بدعهدی کند دیرینه مداحی

که ‌دارد چون تو ممدوحی سخندان و سخن‌گستر

به ‌تقصیر اندرون هر چند دارم زلت بی‌حد

زبان بگشای و دل خوش کن که دارم خدمتی بی‌مر

شفیع‌ من معین‌الملک و شعر است اندرین مجلس

نپندارم ‌که با این دو، شفیعی بایدم دیگر

همیشه تاکه از دریا برآید لؤلؤ لالا

همیشه تا که از گردون بتابد کوکب و اختر

چو دریا باد بر لولو ز مدحت خامه و خاطر

چو گردون باد پر کوکب ز نامت نامه و دفتر

خرد جان تو را مونس طرب بزم تو را عاشق

فلک بخت تو را بنده ملک تخت تو را چاکر

رسیده هر زمان سعدی زگردون سوی ایوانت

وز ایوانت سوی گردون شده آواز خنیاگر

همه عمر تو در نیکی همه روز تو در شادی

دلیلت دولت عالی مُعینت ایزد داور

شمارهٔ ۱۵۶

بردیم ماه روزه به نیک اختری به‌سر

بر یاد عید روزه قدح پرکن ای پسر

زان می‌که چون ز جام رسد بوی او به جان

مردم همه طرب شود از پای تا به سر

قندیل تیره گَشت و قدح روشنی گرفت

اینک قدح ببین و به قندیل در نگر

سازی که با بت است بعید اندرون بیار

چیزی که ماه روزه به‌کار آمدی ببر

بنشین و عاشقانه سرودی همی سرای

برخیز و دوستانه طریقی همی سپر

یکماهه باده در قدح ما همی فکن

سی روزه بوسه بر دو لب ما همی شمر

بودیم در غم سحر و شام مدتی

واکنون ز شام یاد نیاریم وز سحر

گاهی بچینم از رخ رنگین تو سمن

گاهی بریزم از لب شیرین تو شَکَر

ماه دی است و قوت سرما به غایت است

وانگیخته است آب ز هر جانبی حشر

یک ره‌ که شد چو خنجر پولاد آب جوی

بایدکه بیش ما ز دو آتش بود سپر

یک آتش از قنینه زده عکس بر سهیل

یک آتش از تنوره زده نور بر قمر

از آتش قِنینَه‌ زمین‌گشته پر فروغ

وز آتش تنوره هواگشته پر شرر

گویی که زرگری است سیه‌ساز و سرخ‌پوش

در آهنین دری که همه روزن است در

گه شفشه‌های زرکند از هر دری برون

گه بر هوا فشاند گاورسهای زر

حصنی است پر زپنجره واندر میان حِصن‌

قومی مشعبدند علی رغم یکدیگر

در دستها گرفته ز هرگونه لعبتان

هر یک به زعفران و به شنگرف کرده‌تر

هاروت‌وار شعبده سازند هر زمان

تا لعبتان ز پنجره بیرون‌ کنند سر

باغی است درگشاده در آن باغ بی‌عدد

بر هر دری شکفته از آن باغ یک شجر

شاخش همه به‌گونهٔ‌گلنار و زعفران

برگش همه به رنگ طبرخون و مُعصَفَر

زین باغ چون بهار نماید به ماه دی

بزم ظهیر دولت سلطان دادگر

میر اجل موید ملک و شهاب دین

بوبکر کاو بداد و به دین هست چون عمر

دارد ز فر دولت او روزگار نور

دارد ز نور دولت او روزگار فر

شاخی است رسم اوکه معالیش هست بار

باغی است لطف او که معانیش هست بر

از شمع مهر او امل آید همی فروغ

وز ابر کین او اجل آید همی مطر

دستش زمانه نیست وزو هست حَل‌ و عقد

کلکش ستاره نیست وزو هست خیر و شر

گرچه ز چرخ هست بسی بعد تا ثری

ورچه زبحر هست بسی فرق تا شمر

آن را به جنب دولت او چون ثری شناس

وین را به جنب همت او چون شَمَر، شُمَر

ای بر فلک ثنای تو تسبیح هر ملک

وی بر زمین عطای تو تشریف هر بشر

نور محبت تو ثوابی است از بهشت

دود عداوت تو عذابی است از سقر

از بهر خدمت تو سزد گر خدای عرش

ارواح رفته باز رساند سوی صور

گر بر صفر همیشه محرم مقدم است

تو چون محرمی و همه مهتران صفر

از آتش جگر لب بدخواه توست خشک

وز آب دیدگان رخ اعدای توست تر

بر هر زمین که باد خلاف تو بگذرد

هم آب دیده باشد و هم آتش جگر

از فکرت تو عزم معادی شود هَبا

وز قدرت تو حزم مخالف شود هدر

گویی‌ که فکرت تو دلیل است بر قضا

گویی‌ که قدرت تو وکیل است از قدر

تا چون خَضَر به شهر سکندر نشسته‌ای

آن شهر همچو جَنّت مأواست از خضر

اسکندر آن زمان‌ که هَری را نهاد پی

گر داشتی ز دولت و اقبال تو خبر

دروی بجای خاک سرشتی همی عبیر

دروی به‌جای سنگ فشاندی همه گهر

تا درخور قبول تو شد نظم و نثر من

نظمم همه نُکَت شد و نثرم همه غُرَر

از منت تو پشت و دلم هست با‌رکش

وز نعمت تو جان و تنم هست بارور

پست است خاطر من و اقبال تو بلند

زیرست خدمت من و اِنعام تو زبر

آن روز کی بود که من آیم چو بندگان

بر فرش مجلس تو و بر آستان و در

دیده نهم ز مهر چو رُهبان بَرِ صلیب

بوسه دهم ز فخر چو حجّاج بر حَجَر

تا رامش و طرب ز سلامت دهد نشان

تا نصرت و ظفر ز سعادت بود اثر

در مجلس تو باد همه رامش و طرب

بر درگه تو باد همه نصرت و ظفر

فالت همه مبارک وکارت همه به‌کام

روزت همه خجسته و عیدت خجسته‌تر

شمارهٔ ۱۵۷

همیشه پرشکن است آن دو زلف حلقه‌ پذیر

شکن‌شکن چو زره حلقه‌حلقه چون زنجیر

رسد ز حلقه بدو هر زمان هزار نفر

وز آن نفر چو دل من هزار تن به‌نفیر

ز تیرگیش همی روشنی دهد بیرون

بود هر آینه از شب دمیدن شبگیر

چنانکه شیر بود پرورندهٔ اطفال

شکنج و حلقهٔ او هست پرورندهٔ سیر

ز مشک بر مه روشن همی‌کشد پرگار

ز قیر بر گل و سوسن همی‌کند تصویر

به مشک ماند اگر گل نگار باشد مشک

به قیر ماند اگر مه پرست باشد قیر

عبیر و غالیه گر رنگ و بوی آن دارند

به عشق در ا‌نظرا من زغالیه است و عبیر

به فعل و شکل به‌ دام و کمند ماند راست

کمند جادو بندست و دام عاشق‌ گیر

دلی‌ که بسته و غمگین شده است در گرهش

گشاده گردد و خیره شود به مدح امیر

جمال آل حسن فخر گوهر اسحاق

که هست بر فلک دولت آفتاب منبر

بزرگوار جهان مَخلَص‌ِ خلیفهٔ حق

بشیر هر بشر و فخر دودمان وزیر

مظفر آن که کَفَش رایت کفایت را

همی درست‌کند پیش کافیان تفسیر

هر آن چه هست مقدر ز حسن مخلوقات

یقین بدان که همه دون اوست جز تقدیر

دل منور او هست عقل را عنصر

ید مؤید او هست جود را اکسیر

امکبر اندا بر نام او تخلص و مدح

که مدح همچو نمازست و نام او تکبیر

به‌ آفرین خدای آن ‌که بود در شب و روز

محرری که کند آفرین او تحریر

کسی‌ که بر تن و بر جان او سگالد غدر

ز غد‌ر دهر شود چشمهای او چو غدیر

اگر چه قدرت حق بیشتر ز قدرت جم

به وقت قدرت تدبیر هست آصف پیر

اگرچه در همه چیزی مؤثرست فلک

بلند همت او در فلک‌ کند تاثیر

ز بهر مصلحت ملک باشدش فکرت

ز بهر منفعت خلق باشدش تدبیر

همه لطافت نور از اثیر بگریزد

اگر رسد اثر خشم او به چرخ اثیر

به روز بزم قدم درکف موافق او

شعاع نور دهد همچو آفتاب منیر

به روز رزم زره بر تن مخالف او

ز هم ‌گسسته شود همچو تارهای حریر

ایا همیشه دل پاک تو به فخر مشار

ویا همیشه ‌کف راد تو به خیر مشیر

ز کارهای پسندیده کار توست سرور

ز جایهای گرانمایه جای توست سریر

فقیر بود جهان بی‌تو ازکفایت و فخر

تو آمدیّ و غنی شد به تو جهانِ فقیر

زمانه شیفتهٔ دل بود و تیرهٔ چشم کنون

به تن‌ گرفت قرار و به‌ چشم گشت قریر

ز دست و طبع تو گیتی همه شکفته شود

به طبع باد صبایی به دست ابر مطیر

نظیر گفت نیارم تو را به هیچ صفت

از آن قِبَل که خدایت نیافرید نظیر

دل و ضمیر تو ماند همی به لؤلؤ تر

میان لؤلؤ لالا توراست بحر غزیر

زریر و خون به رخ و چشم دشمن تو درست

مگر زمانه بر او وقف کرد خون و زریر

زحل به تیر نحوست مخالفان تو را

همی خَلَد جگر آری خَلَنده باشد تیر

ز رنج و سختی چون زیر و زار ناله شدست

تن عدؤت‌ بلی زار ناله باشد و زیر

قضای خالق عرش است وعدهٔ تو مگر

که هر دو را نبود نیم دم زدن تأخیر

مگر مدیح تو شد چشم عقل را قوت

که چشم عقل بود بی‌مدایح تو ضریر

مگر لقای تو اصل بصیرت است و بصر

که چشمهای سر و تن بدو شدست بصیر

به نامه‌ای چو نویسد دبیر نام تو را

دهانِ دهر دهد بوسه بر دهان دبیر

اگر خیال تو بیند بداختر اندر خواب

مُعَبِرّش همه نیک‌اختری کند تعبیر

وگر دهی تو اسیر زمانه را قوت

شود زمانه به دست اسیر خویش اسیر

چو حال بندگی من تو را خداوندا

مُقرّرست مرا نیست طاقت تقریر

جوان و پیر سزد آفرین‌گر تو چو من

به سال و ماه جوان و به فضل و دانش پیر

مهذّب است به تو حکمتم زهی تهذیب

موّقرست به تو نعمتم زهی توقیر

به جای هر نفسی‌ گر ستایشی کنمت

به جان تو که شناسم ز خویشتن تقصیر

وگر کنم به همه عمر شکر نعمت تو

به نعمت تو که از خویشتن خورم تشویر

همیشه تا که به خیر و به شر میان بشر

همی رسول و بشیر آید از صغیر و کبیر

زمانه باد به شر مخالف تو رسول

ستاره باد به خیر موافق تو بشیر

تو خوش نشسته و پیش تو ایستاده به پای

بتان نوش لب دوست جوی دشمن‌ گیر

بلند قامت ایشان چو سرو در کِشمَر

بدیع صورت ایشان جو نقش در کشمیر

تو جفت طاعت و گردون تو را همیشه مطیع

تو یار نصرت و یزدان تورا همیسه نصیر

شمارهٔ ۱۵۸

تا ز یاقوت و زبرجد گیتی است و سیم و زر

باغ‌ گویی زرگرست و کوه گویی سیمگر

کوه گویی سر همی پنهان‌ کند در زیر سیم

باغ‌ گویی تن همی پنهان‌ کند در زیر زر

باغ را چون بنگری‌ گویی که زرین است تن

کوه را چون بنگری‌ گویی‌ که سیمین است سر

از بخار آب ابر تیره بینی بر هوا

وز سرشک ابر آب بسته بینی بر شَمَر

ابر گویی بر هوا گشته است چون مشکین زره

آب‌گویی در شمر کشته است چون سیمین سپر

تا که ابر بوستان گردد همی بی‌رنگ و بار

هر شجر گردد همی در گلستان بی‌برگ و بر

دل چه تابم‌ گر همی فاسد شود رنگ چمن

غم چه دارم‌ گر همی‌ کاسِد شود بوی شجر

کز سمن خوشرنگ‌تر رخسار آن زیبا صنم

وز شجر خوشبوی‌تر زلفین آن شیرین پسر

دلبری‌ کز آب رویش آب دارم در دو چشم

لعبتی‌ کز تاب رویش تاب دارم در جگر

گه ‌کمان مالد ز خشم من به‌کافوری قلم

گه شکر بارد ز مهر من به مروارید تر

از کمان مالیدنش من چون به‌تاب اندر کمان

وز شکر باریدنش من چون به آب اندر شکر

تا ندیدم زلف او را من ندانستم که هست

بار تَبَّت حلقه حلقه بر جهاز شوشتر

چون بپیچد صد هزاران عقل باشد مه‌پرست

چون بتابد صدهزاران حلقه باشد گل سپر

ماه پیش او کمر بندد به خدمت همچنانک

بیش تخت نصرت‌الدین مشتری بندد کمر

آفتاب روزگار و فخر ملک شهریار

میرابوالفتح مظفر آیت فتح و ظفر

آن خداوندی که از بختش همی نازد قضا

وآن هنرمندی که از قَد‌رش همی نازد قَدَر

آسمان پست است پنداری و بخت او بلند

مشتری زیرست پنداری و قدر او زبر

وقت مجلس نام او از شعر بِد‌رخشد چنانک‌

زهرهٔ زهرا درخشد زآسمان وقت سحر

اندر آن وقتی که ایزد بوالبشر را آفرید

نامد اندر آفرینش زآن مبارک‌تر بشر

نصرت‌الدین ‌است و فخرالملک اندر اصل ‌خویش

هم نظام‌الملک دارد هم قوام‌الدین پدر

گر به ذکر اندر پدر را از پسر باشد بقا

از پدر باقی بماند کش چو تو باشد پسر

نقطه ی پرگار جودست از کریمی و سخا

نکتهٔ الفاظ عقل است از بزرگی و هنر

روز را ماند کزو هر حضرتی دارد نشان

چرخ را ماند کزو هر بقعتی دارد اثر

طبع او بحرست بحری جاودان با فوج موج

دست او ابرست ابری جاودان زرین مطر

گر به هامون بر خیال حلم او یابد گذار

ور به‌ گردون بر نسیم جود او یابد گذر

شکر او گویند بر هامون عناصر یک‌بهٔک

مهر او جویند برگردون کواکب سر به سر

ای یقین در قدرت گردون به نزد تو گمان

وی عیان در رفعت‌ کیوان به نزد تو خبر

علم و دینی وز تو هرکس عالم‌ است و دین ‌شناس

عقل و جانی وز تو هرکس عاقل است و جانور

سقف ایوان را عمادی برج فرمان را نجوم

دَ‌رج د‌انش را نگاری، دُرج بخشش را گهر

باغ حشمت را نهالی‌، گنج دانش را کلید

جسم دولت را حیاتی چشم ملت را بصر

من رهی در دانش و اقبال گشتم بی‌نظیر

تا به چشم همت و احسان به من‌ کردی نظر

شعر من‌ گشته است در بحر سخن همچون صدف

نکته و معنی دُرَفشان از صدف همچون گهر

گرچه در تقصیر کردن عذرها دارم بسی

بهتر از تخفیف نشناسم همی عذر دگر

آمدستم تا به حکم بندگی و دوستی

گیرم از روی تو فال وگیرم از رای تو فر

دیده بر پایت نهم چونانکه ترسا بر صلیب

بوسه بر دستت دهم چونانکه حاجی بر حجر

اندرین معنی مرا با تو زبان و دل یکی است

جون زبان و دل یکی دارم سخن شد مختصر

تاکه اندر خیر و نعمت جانور را هست نفع

تا که اندر شر و محنت آدمی را هست ضر

نیکخواهت باد در نعمت همیشه جفت خیر

بدسگالت باد در محنت همیشه جفت شر

تا همی هر جانور روی زمین را ‌بسپرد

زیر بای دولت اندر گردن گردون سپر

مهرگان بگذار و بگذر تا ببینی در جهان

صد هزاران مهرگان و نوبهار نامور

حال وکام و سادی و نوس از تو دارد هرکسی

ما‌ل بخش و شاد زی و نام‌ جوی و نوش خور

شمارهٔ ۱۵۹

چو آفتاب و مَه است آن نگار سیمین‌بر

گر آفتاب‌ گل و ماه سنبل آرد بر

نهفته درگل و سنبل شکفته عارض او

مه است در زره و آفتاب در چنبر

شکوفه را شکن زلف او شدست حجاب

ستاره را گره زلف او شدست سپر

به زیر هر گرهی توده‌ توده از سنبل

به زیر هر شکنی حلقه‌ حلقه از عنبر

شنیده‌ام به حکایت که مرد مشک‌فروش

نهان کند جگر سوخته به مشک اندر

به زلف مشک فروش است دلبرم لیکن

ز من به جای جگر خواسته است خون جگر

از آن قِبَل همه جایی گهر عزیز بود

که پاکی از لب و دندان او گرفت ‌گهر

وزان سبب همه کس روی در حجر مالند

که سختی از لب سنگین او ربود حجر

من آتشین دلم ای ماهروی مشکین موی

تو شکرین لبی ای سر‌و قد سیمین‌بر

مرا همی نفس سرد خیزد از آتش

تو را همی سخن تلخ زاید از شَکّر

مرا نگویی تا چون همی پدید آیند

چهار چیز مخالف به طبع یکدیگر

دو چیز بس بود از رسمها مرا و تو را

مرا ز عشق نشان و تو را ز حسن خبر

دو فخر بس بود ازکارها مرا و تورا

تو را ز خوبی خویش و مرا ز فخر بشر

مُعین ملک شهنشاه مَجد دولت او

ابوا‌لمحاسن‌ خورشیدفعل زهره نظر

سپهر قدرت و بهرام‌ تیغ و تیر قلم

زحل ستاره و مه رای و مشتری اختر

بزرگواری کاندر کفش قلم گویی

قضا مصور گشته است در میان قدر

اگر به چشم خرد بنگرد به عالم جان

خدای باز دهد جان رفته را به صور

درخت طوبی دنیا به آرزو جوید

که تا ز بهر دعاگوی او شود منبر

اگر کسی بنویسد برای او جزوی

ستارگا‌نش قلم باید و فلک دفتر

به دستش اندر تیغ و به خشمش اندر عفو

نگاه کردم و دیدم به چشم عقل و فَکَر

یکی چنانکه اجل در امل بود مدغم

یکی چنانکه اَمَل در اَجَل بود مضمر

ایا بزرگ جوادی‌ که خلق عالم را

ز جاه توست پناه و ز فر توست مفر

توانگرست و مظفرکسی‌که مهر تو جست

که مهر تو ست طلسم توانگری و ظفر

مگر زمین فلک است و تویی برو خورشید

مگر جهان عرض است و تویی بر آن جوهر

مگر که پیرهن یوسف است همت تو

کز او زمانه چو یعقوب یافته است بصر

چو از مخالف تو کودکی بپیوندد

اگر نه دختر باشد تبه کند مادر

مخالف تو ز شوم اختری همی‌گوید

چرا نه مادر من بود مادر دختر

تویی‌ که هست فلک پست و همت تو بلند

تویی ‌که هست زُحَل‌ زیر و دولت تو زبر

تویی‌ که با تو ثریا است در قیاس ثری

تویی ‌که پیش تو دریا است در شمار شمر

ز بهر پیکر توست آفتاب آینه‌گون

ز بهر مرکب تو نعل پیکر است قمر

ز آب دست تو مانند کوثرست لگن

اگر ز رحمت صِرف است آب درکوثر

روا بود که تو پیغمبری شوی مُرسَل

اگر سعادت پیغمبران بود به هنر

ز روی عقل و تفکر بسی تفاوت نیست

ز معجزات تو تا معجزات پیغمبر

اگر ز جود تو یابند کوه و دشت نسیم

وگر ز دست تو یابند خاک و سنگ مطر

به جای لاله زبرجد برآید از سرکوه

به جای برگ زمرد برون دمد ز شجر

مرا همی عجب آید ز کلک‌ فرخ تو

که تیر غالیه بارست و مار غالیه‌گر

پرندْ چهره و سیمینْ حصار و مشکینْ فرق

شهاب‌ رنگ و سنان‌ شکل و خیزران‌ پیکر

روان ندارد و او را تحرک است و سکون

زبان ندارد و او را حکایت است و سمر

به سان مرغی زرین و پرّ او سیمین

ز سر خویش به تارک همی نگارد پر

چو شد شناخته سرش رسد به هر منزل

چو شد نگاشته پرّش رسد به هرکشور

اگر ندارد عقل و سخن نداند گفت

به نزد اهل خرد چون بود سخن‌گستر

اگر ز فکرت و راز ضمیر آگه نیست

ضمیر و فکرت تو چون‌کند همی از بر

همیشه بسته میان است و آسمان ‌گویی

ز بهر خدمت تو بست بر میاتش‌کمر

خدایگانا هستم رهی و بندهٔ تو

که بنده دار خداوندی و رهی پرور

چگونه بودم دور از تو اندرین مدت

چگونه بود مرا بی‌تو امتحان سفر

دراز و تیره رهی بود بی‌تو در پیشم

درشت و ناخوش و آشوبناک و پهناور

یکی بیابان دیدم ز آدمی خالی

به هول همچو قیامت به سهم همچو سقر

فراز او همه‌گرد و نشیب او همه دود

نبات او چو شرنگ و نسیم او چو شرر

چو قوم عاد نکرده گناه بود مرا

سموم و صاعقه چون قوم عاد و چون صرصر

ز بیم دیو چنان بودم اندر آن مأوی

که عاصیان ز نهیب‌گناه در محشر

همی ‌گذشت به من بر خیال صورت دیو

بر آن صفت که به‌معروف بگذرد مُنکَر

به جای هر نفس سرد کاین دلم بزدی

زمانه در دل مسکین من زدی آذر

چنان شرار زدی در دل من آتش غم

که تل ریگ شدی توده‌های خاکستر

شب دراز من اندیشناک در غم آنک

مگر خدای شبم را نیافریده سحر

دو دست جوزا سست و دو پای پروین لنگ

دو چشم کیوان کور و دو گوش گردون کر

ستارگان درخشان بر آسمان گفتی

که در زَبَرجَد و مینا مُرّصع است دُرَر

بَناتِ نَعش و ثریا چنان نمود مرا

که شاخ نسترن اندر میان سیسنبر

گمان من همه آن بود و فکر من همه آنک‌

نهم بزودی بر جایگاه پای تو سر

در سرای تو پیوسته سجده‌گاه من است

گه سجود نهم سر بر آستانهٔ در

به سان خضر رسیدم کنون به‌ آب حیات

اگرچه رنج کشیدم به سان اسکندر

تو آفتابی و نیلوفرست خاطر من

به آفتاب برآید زآب نیلوفر

شناسی از دل من کآفرین و خدمت تو

چو جان عزیز شناسم چو دیده اندر خور

برون نیاید جز مِدحَت تو از رگِ من

اگر کسی به رگِ من فرو برد نَشتَر

به شعر نیک همی شُکر نعمت تو کنم

اگرچه نعمت باقی است شکر باقی تر

همیشه تا که نفیر و نفر بود به جهان

گهی ز نعمت خیر و گهی زمحنت شر

به حاسد تو ز محنت رسیده باد نفیر

به مادح تو ز نعمت رسیده باد نفر

کجا بود قدم تو سپهر باد بساط

کجا بود علم تو سپهر باد حشر

جهان متابع رای تو و زمانه مطیع

قضا غلام و قدر بنده و فلک چاکر

شمارهٔ ۱۶۰

کردگار دادگر هر ماه بر فتحی دگر

بیعت و پیمان‌کند با شهریار دادگر

تا به دولت بشکند شاهنشه لشکر شکن

پشت بدخواه دگر یا گردن خصمی دگر

تا بود در مغرب از فتح شهنشاهی نشان

تا بود در مشرق از فر ملکشاهی اثر

تا ز چشم شاه‌ گردد چشم هر بدخواه کور

تا ز کوس شاه‌ گردد گوش هر گمراه کر

هر زمان عادل‌ترست این خسرو بیروز بخت

لاجرم هر روز باشد بخت او پیروزتر

آنچه یزدان کرد با سلطان که را بود از ملوک‌؟

وانچه سلطان یافت از یزدان که را بود از بشر؟

هرکجا ساید رکاب و هرکجا راند سپاه

نصرت او را همره است و دولت او را راهبر

گر سلیمان نبی‌ را معجز آمد مرغ‌ و باد

یافت از پیغمبری آن دولت و آیین و فر

نیست پیغمبر ملک سلطان ولیکن روز رزم

معجز او مرغ بی‌جان است و باد جانور

خون صد دشمن بریزد مرغ او در یک زمان

راه ده منزل بپرد مرغ او در یک نظر

بود و هست آن مرغ را بر جان بدخواهان ‌گذار

بود و هست آن باد را بر فرق‌ گمراهان‌ گذر

آنچه او امسال کرد از پادشاهان کس نکرد

نامهٔ شاهان بخوان و فتح شاهان بر شمر

تا از ایشان یک ملک پیمود در پنجاه روز

مشرق و مغرب به ‌زیر رایت فتح و ظفر

تا از ایشان هیچکس را از عرب یک نامدار

پیش تخت آمد به‌خدمت برمیان بسته‌کمر

تا ازیشان هیج شاه آمد ز موصل سوی بلخ

با سپاهی بی‌عدد در روزگاری مختصر

گفت فردوسی به شهنامه درون چونانکه خواست

قصه‌های پرعجایب فتحهای پر عِبَر

وصف کردست او که رستم کُشت در مازندران

گنده پیر جادو و دیو سفید و شیر نر

گفت چون رستم بجست از ضربت اسفندیار

بازگشت از جنگ و حاضر شد به نزد زال زر

زال‌کرد افسون و سیمرغ آمد از افسون او

روستم به شد چو سیمرغ اندرو مالید پر

من عجب دارم ز فردوسی که تا چندان دروغ

ازکجا آورد و بیهوده چرا گفت آن سمر

در قیامت روستم‌ گوید که من خصم توام

تا چرا بر من دروغ‌ محض بستی‌ سر بسر

گرچه او از روستم گفته است بسیاری دروغ

گفتهٔ ما راست است از پادشاه نامور!؟

ما همی از زنده‌ گوییم او همی از مرده‌ گفت

آنِ ما یکسر عیان است آنِ او یکسر خبر!؟

زنده بادا شاه شاهان و خداوند جهان

تا بگردد آسمان و تا بتابد ماه و خور

کز فتوحش دفتر من چون فلک شد پر نجوم

وز مدیحش خاطر من چون صدف شد پرگهر

ای خداوندی که چون عزم سفر کردی درست

فتح و نصرت ‌را بود تاریخ از آن میمون سفر

بر زمین از مرکب تو پست‌ گردد کوهسار

بر سپهر از مرکب تو بازپس ماند قمر

تو شه روی زمینی وز هوا واجب‌ترست

حکم تو در شرق و غرب و امر تو در بحر و بر

روز و شب تدبیر ساز توست سعد مشتری

دشمنت را نحس‌ کیوان بس بود تدبیرگر

گرچه شیر مرغزاری بود خصمت پیش ازین

پس چرا امروز ترسان است چون بز در کمر

بر سر سنگی‌ کشیده رخت و مأوی ساخته

وز سر شمشیر تو تن برحذر جان پرخطر

با قضای بد همی‌ ماند سر شمشیر تو

چون قضای بد بیاید سود کی دارد حذر

گور گشت آن حِصْن و بدبختان شدند آن عاصیان

رزمگاه تو قیامت گشت و خشم تو سَقَر

چون برون آرند بدبختان عاصی را ز گور

در قیامت بر جگرشان از سقر بارد شرر

از هنرهای تو خواهد بود قصد بدسگال

وز تو خواهد بود قصد بدسگال بی‌هنر

همچو ضحاک از فریدون همچو فرعون از کلیم

همچو بوجهل از پیمبر، همچو شیطان از عمر

گر به‌سان قلعهٔ خیبر وَلَج هست استوار

وندر او چون قوم خیبر دشمنان کرده حشر

تیغ تو چون ذوالفقار است و تو همچون حیدری

پیش حیدر قلعهٔ خیبر کجا دارد خطر

قوم لوط آنگه ‌که محکم بود شارستان لوط

سرکشی کردند وز طاعت برون کردند سر

حکم ‌کرد ایزد تعالی تا ز پرّ جبرئیل

گشت شارستان خراب و عمرشان آمد به سر

گر چو قوم لوط خصم تو ز طاعت شد برون

همچو ایشان نیز محنت خورد خواهد بر جگر

ور وَلَج آباد محکم شد چو شارستان لوط

پرّ عزرائیل خواهد کردنش زیر و زبر

ای شهنشاهی که اندر قهر بدخواهان خویش

هست تقدیرت برابر با قضا و با قدر

ای جهانداری که هستی جان دولت را حیات

وی شهنشاهی‌ که هستی چشم شاهی را بصر

خاک و باد و آتش و آب است طبع روزگار

بشنو آن تفصیل و در تفصیل این معنی نگر

خاک بر دشمن فشان و خرمنش بر باد ده

آتش نصرت فروز و آب بدخواهان ببر

گه به شمشیر کبودت خاک هامون نعل ‌گیر

گه به نعل مرکبانت تارک‌ گردون سپر

مال و کام و شادی و نوش از تو دارد هر کسی

مال بخش و کام‌ ران و شاد باش و نوش خور

شمارهٔ ۱۶۱

به فرخی و خوشی بر خدایگان بشر

خجسته باد چنین عید و صدهزار دگر

جلال دولت و دولت بدو فزوده شرف

جمال ملت و ملت بدو نموده هنر

شهی‌ که بر همه روی زمین همی تابد

ز ماه رایت او آفتاب فتح و ظفر

نبود تا که جهان است و هم نخواهد بود

خدایگانی بر خلق از او مبارکتر

همی دهد قلم و تیغ او به بزم و به رزم

نشان نعمت فردوس و هیبت محشر

به رزمگاه چو مریخ‌وار گیرد زور

به بزمگاه چو خورشیدوار گیرد فر

زمین معصفر گردد ز بسکه راند خون

هوا مُزَعْفر گردد ز بسکه بخشد زر

حسام شاه چو نیلوفر است و چهرهٔ خصم

چو شَنْبلید شدست از نهیب نیلوفر

سرش ز چنبر فرمان شاه بیرون است

قدش ز هیبت شاهی است چفته چون چنبر

اگر تنش به مثل سربه سر همه جگر است

سرشک‌وار ببارد ز دیده خون جگر

وگر همی نشناسد که وهم شاه جهان

مؤثرست در آفاق چون قضا و قدر

همی به‌ کوه و کمر نازد و نه آگاه است

که وهم شاه فرود آردش ز کوه و کمر

خدایگانا آ‌ن کس که نعمتش دادی

به شرط خدمت یک‌ چند بسته بود کمر

چو شد مخالف و بر نعمت تو شکر نکرد

به نعمت تو که بدبخت‌ گشت و شومْ‌ اختر

شکسته کرد و پراکنده یک سیاست تو

سپاه او را چون قوم عاد را صَرصَر

ز فعل خویش بنازد همی و در مثل است

کسی‌ که بد کند از بد هم او برد کیفر

مباد آن که خلاف تو دارد اندر دل

که سوخته کندش خشم تو دل اندر بر

مخالفانی کاندر حصار خصم تواند

خلاف و کین‌توزیشان ببرد سمع و بصر

ز ترس خشم تو گشته است چشم ایشان ‌کور

ز بیم کوس تو گشته است‌ گوش ایشان کر

بر آن حصار که ایشان مقام ساخته‌اند

ز آب و خاک ندارند هیچگونه خبر

مگرکه صاعقه بارید چرخ بر سرشان

که آب ایشان خون‌ گشت و خاک خاکستر

شدست خنجر برنده عقلشان در دل

شدست آتش سوزنده مغزشان در سر

چو حال ایشان در زیستن بر این جمله است

چنان شناس‌ که ‌گشت آن حصار زیر و زبر

شهنشها ،ملکا، همچو آفتاب فلک

به شرق و غرب تو را هست سال و ماه سفر

جهان شدست منور ز فر طلعت تو

ز آفتاب منور شود جهان یکسر

به وقت راه سپردن همی وفا نکند

به سیر مرکب تو بر سپهر سیر قمر

حکایت و سَمَر امروز جمله باطل‌ گشت

که رسمهای تو بیش از حکایت است و سمر

اگر قیاس کنم من ز دجله تا جیحون

ز لشکر تو همی‌ نگسلد نفر ز نفر

خدایگان چو تو باید همی‌ که روز نبرد

ز دجله تا لب جیحون ‌کشد صف لشکر

همیشه تا که همی بشکفد ز باد صبا

به باغ در سمن تازه و بنفشهٔ تر

یکی چو عارض خوبان سپید و روشن و پاک

یکی چو زلف بتان برشکسته یک به دگر

شکفته باد ز عدل تو باغ شاهی و ملک

چو بوستان ز نسیم بهار و قَطْرِ مَطَر

تو را زمانه غلام و ملوک خدمتکار

تو را ستاره مطیع و سپهر فرمانبر

خجسته عید تو و پیش تو عدو قربان

شب تو از شب و روزت ز روز خرم‌تر

شمارهٔ ۱۶۲

زلف سیه تو ای بت دلبر

هرگاه بود به صورتی دیگر

گه چون زر هست و گاه چون چوگان

گه چون سپر است و گاه چون چنبر

گاه از گل و ارغوان کند بالین

گاه از مه و مشتری‌ کند بستر

گه تابد و گه شود خَم اندر خَم

گه پیچد و گه زند سر اندر سر

گه حلقه ‌کند به ‌گل بر از سنبل

گه توده نهد به مه بر از عنبر

هر کس‌ که به او نگه‌ کند بیند

شب در بر آفتاب بازیگر

زلفین تو را همی ستایم من

از بهر تو ای شَکَر لب دلبر

آن لب ‌که به لون و رنگ او هرگز

نشنید و ندید هیچکس گوهر

لاله است و نهفته اندرو لؤلؤ

لعل است و سرشته اندر او شَکَّر

هر گه نگرم عقیق را ماند

پروین به عقیق بر شده مضمر

هر بوسه کز او به قهر بستانم

چون آب حیات هست جان پرور

خواهم که ز جان و دل کنم معنی

در وصف تو ای بت پری پیکر

هر چند که هست وصف تو واجب

از وصف تو مدح شاه واجب‌تر

شاه همه خسروان معزالدین

سلطانِ بلندبخت نیک‌اختر

شاهی که ز دین و اعتقاد او

خشنود شدست جان پیغمبر

اندر عرب و عجم ز نام او

بفزود جمال خطبه و منبر

مدحش همه خلق را چو بسم‌الله

آغاز سخن شد و سرِ دفتر

جسم عدوش چو آبگیر آمد

شمشیر کبود او چو نیلوفر

ای شاه جهان تویی در این‌ گیتی

شایستهٔ تاج و خاتم و افسر

در مدت شصت روز با نصرت

با شصت هزار موکب و لشکر

از مغرب تاختی سوی مشرق

وز باختر آمدی سوی خاور

چون یأجوجَند لشکرِ خصمت

تیغ تو به‌سان سد اسکندر

تو حیدری و سپاه بدخواهت

مَخْذ‌ول شده چو لشکر خیبر

ویران شود از تو قلعهٔ دشمن

چونانکه حصار خیبر از حیدر

گرچه عدوی تو هست در قلعه

آخر بَرَد از خلاف تو کیفر

گرچه رسن ای ملک دراز آید

آخر سر او رسد سوی چنبر

تا خورشیدست داور گردون

جاوید تو باش بر زمین داور

تو شاه ملوک و خسرو عالم

پیش تو ملوک بنده و چاکر

بخت تو بلند و رای تو عالی

روز تو ز روز بهتر و خوشتر

شمارهٔ ۱۶۳

فرخنده باد و میمون این مجلس منور

بر شهریار گیتی شاهنشه مظفر

شاهی کجا رسیدست از همت بلندش

تختش به هفت گردون عدلش به هفت کشور

اَسْلاف را به عدلش جاه است تا به آدم

اَعقاب را به جاهش فخرست تا به محشر

ابرست دست رادش بحرست طبع پاکش

زان ابر قطره بدره زان بحر موج‌ گوهر

در خسروی و شاهی مانند او که باشد

هر خانه نیست‌ کعبه هر چشمه نیست‌ کوثر

از دو برون نبینم شاهان و خسروان را

یا سر به نام او بر یا نامهاش بر سر

شاه است و ملک و لشکر هر سه به‌هم موافق

مقهور شد مخالف زین شاه و ملک و لشکر

میران نامدارند این بندگان سلطان

هریک چو حاتم طَیّ هریک چو رستم زر

یک بنده‌گاه بخشش با همّت فریدون

یک بنده‌گاه کوشش با نصرت سکندر

وان میزبان زیبا در پیش تخت خسرو

بسته میان به خدمت چون بندگان‌ دیگر

امروز بر شهنشه رحمت همی فشاند

هم از بهشت رضوان هم از سپهر اختر

شاید که میر قیصر سر بر فلک فرازد

زیرا که هست سنجر مهمانِ میرِ قیصر

زین شاه بنده‌ پرور شادی است بندگان‌ را

تا جاودان بماناد این شاه بنده پرور

گردون به جهد و طاعت پیمانش را متابع

گیتی به طُوع و رغبت فرمانْشْ را مسخر

تختش قرین شاهی بختش ندیم شادی

سالش ز سال بهتر روزش ز روز خوشتر

شمارهٔ ۱۶۴

خدای هر چه دهد بنده را ز فتح و ظفر

به‌دین پاک دهد یا به عقل یا به هنر

چو دین و عقل و هنر داد شاه عالم را

به عالم اندر از او تازه کرد فتح و ظفر

ببین که از ظفر و فتح او به‌شرق و به‌غرب

هزار گونه دلیل است و صد هزار اثر

به‌روم و مغرب پیرار تیغ او آن کرد

که‌گر کنم صفتش کس نداردم باور

چو بازگشت به فارغ‌دلی ز مغرب و روز

به سوی مشرق و چین عزم‌کرد سال دگر

مرادش آنکه بیابد به قهر خانهٔ خان

چنانکه قصر به شمشیر بستد از قیصر

به فال فرخ لشکرکشید تا لب آب

سعادتش شده همراه و دولتش رهبر

به فتح روی به‌توران زمین نهاد و نشست

چو آتش از بر آب و بر آب کرد گذر

چو ز آب جیحون بگذشت روزگار نبرد

کشید تا به سمرقند رایت و لشکر

گشاده کرد سمرقند را به‌ روز نخست

به چشم عدل سوی خاص و عام‌ کرد نظر

کجا خطیب سمرقند خطبه کرد برو

سعادت آمد و بوسید پایهٔ منبر

چو دید خصم‌که دادند شهر و آمد شاه

گرفت راه حصار و ز شاه کرد حذر

حصار و خانه همه پرسپاه و نعمت کرد

تهی نکرد همی سر ز کبر و دل ز بطر

ز بهر او سپهی بر حصار جمع شدند

همه سپهر تن و کوه‌ صبر و خاره‌ جگر

همه کمانکش و رزم آزمای و تیرانداز

همه مبارز و جوشن‌ گذار و آتش در

همه ز طبع برآمیخته عداوت و شور

همه ز مغز برانگیخته خصومت و شر

همه فکنده تن اندر مغاکهای هلاک

همه نهاده دل اندر نشانه‌های خطر

اگرچه پیش سپاه شه این‌چنین سپهی

نداشتند همی ذره‌ای محل و خطر

خدایگان جهان حزم کرد هم‌ بر عزم

که حزم باید ناچار عزم را هم بر

سپاه خویش پراکنده کردگرد حصار

روانه گشت ز هر سو مبارزی دیگر

همه زمین مُعَسکَر شد آهنین‌گفتی

زدرع و جوشن و تیغ و سنان و تیر و تبر

زمین توگفتی زآهن همی برآرد بال

هوا توگفتی زآتش همی برآرد پر

زگَرد گُردان گردون شده به لون زمین

زنعل اسبان هامون شده به شکل قمر

زتیغ‌گشته هوا همچو میغ آتشبار

ز نیزه ‌گشته زمین همچو ماغ آهن‌بر

غبار تیره چو ابر و خدنگ چون باران

سنان نیزه چو برق و تبیره چون تندر

زخون لشکرخان‌گشته تیغ شاه کبود

چو بردمیده شقایق ز برگ نیلوفر

به نیزه کرده سران چشم خاکساران کور

به نعره کرده یلان گوش بدسگالان کر

ز تیر و تیغ یکی ‌کرده ساقی و معشوق

ز خون و خود یکی کرده باده و ساغر

یکی به ساعد سیمین درون فکنده کمان

یکی به سنبل مشکین درون ‌کشیده سپر

یکی شکوفه و سوسن‌ گرفته در جوشن

یکی‌ بنفشه و نرگس نهفته در مغفر

بر ین صفت سپهی خصم‌بند و قلعه‌گشای

مبارزافکن و دشمن‌ربای و شیر شکر

فروگرفته حصاری که گر کنم صفتش

در آن صفت سخنم بگذرد ز وهم و فکر

بنش رسیده به ماهی، سرش رسیده به ماه

فتاده مردم از او در ضلالت از بن و سر

قیاس خندق و پستی‌اش درگذشته ز حد

شمار برج و بلندی‌اش بر گذشته زمر

بر آن مثال که دارد فلک دوازده برج

نهاده بود مهندس در او دوازده در

ز گاه دولت افراسیاب تا امروز

بر آن حصار نشد چیره هیچکس به هنر

به ‌یک دو روز که فرمود و جنگ کرد آهنگ

شد او مظفر و پیروزبخت و نیک‌اختر

چنانش کرد که بیننده گوید ای عجبی

مگر به زلزله گشت آن حصار زیر و زبر

گشاده گشت حصار و شکسته ‌گشت سپاه

نفیر خاست از آن بیکرانه خیل و نفر

حصار و خانه چو از خانیان تهی کردند

شدند شیفته سر خانیان و خان یکسر

هم از حصار کشیدندشان به حضرت شاه

چنانکه اهل ‌گنه را کشند در محشر

سرشک ایشان سرخ و رخان ایشان زرد

دهان ایشان خشک و دو چشم ایشان تر

همانکه بود همه شب ‌بر آن حصا‌ر امیر

اسیر گشت به فرمان شاه وقت سحر

همه ز کرده پشیمان شدند و در مثل است

کسی‌ که بد کند از بد همو برد کیفر

چنان سپاه که داند شکست جز شاهی

که شد درست به او رسم و دین پیغمبر

چنین حصار که داند گشاد جز ملکی

که پیش خدمت او روزگار بست کمر

پد‌رش فتح سمرقند خواست از ایزد

پسر بیافت از ایزد هر آنچه خواست پدر

یقین ‌شناس که در روضهٔ بهشت امروز

همی بنازد جان پدر ز فتح پسر

خدایگانا، شاها، مظفرا، ملکا

ز باختر خبر فتح توست تا خاور

سعادتی است تمام و بشارتی است بزرگ

ز نامه و ظفر و فتح تو به هر کشور

ملوک فر و بزرگی‌ گرفته‌اند به ملک

گرفت ملک به فرمان تو بزرگی و فر

مسخرند حسام تو را زمان و زمین

متابع اند مراد تو را قضا و قدر

همی‌ کنند جهان و جهانیان به ‌تو فخر

که افتخار ملوکی و افتخار بشر

زفرّ دولت و تأیید طالعی که تو راست

شود مطیع تو گر زنده گردد اسکندر

شنیده‌ام من و بسیار کس شنیدستند

هم از سپهرشناس و هم از ستاره شمر

اگر کسی به‌ فلک بر شود ز روی زمین

ستارگان همه او را شوند فرمان‌بر

ز بهر خویش چنان طالعی نداند ساخت

که ساخته است ز بهر تو ایزد داور

جهان ز دولت تو پرعجایب و عِبَرَست

که فتح های تو یکسر عجایب است و عبر

اگر گشادن روم و عرب عجایب بود

کنون ‌گشادن روم و چگل عجایب‌تر

به صد سفر نه همانا که‌ کرد هیچ ملک

چنین دو فتح ‌که ‌کردی شهاتو در دو سفر

به‌ شعر فتح تو من بنده را مفاخرت است

که شعر فتح تو شاهان همی‌ کنند از بر

همی نگارم درج مدیح تو شب و روز

که هست دَ‌رج مدیح تو همچو دُ‌رج‌گهر

همیشه تا بود از حکم کردگار جهان

چهار طبع چو فرزند و چرخ چون مادر

ز اسب باد تک و تیغ آبدار تو باد

سر عد‌وت پر از خاک و دل ‌پر از آذر

همیشه تاکه دهد دشمنی ز کینه نشان

چنین ‌کجا که دهد دوستی ز مهر خبر

به کین خویش تن دشمنان همی فرسای

به ‌مهر خویش دل دوستان همی پرور

جهان تو بخش و ولایت تو دار و ملک تو گیر

هنر تو ورز و بزرگی تو جوی و نوش تو خور

چنانکه خواهی و چندانکه هست کام دلت

همی‌ گذار جهان را و از جهان بگذر

شمارهٔ ۱۶۵

بر طرف مه از عنبر چنبر کشد آن دلبر

هرگه ‌که ‌کشد چنبر بر طرف مه از عنبر

دارد سمن و نسرین در سنبل مشک‌آگین

دارد گهر و پروین دربُسّد جان‌پرور

چون چهره کند پیدا زیبا نبود دیبا

چون لعل‌ کند گویا شیرین نبود شکر

از شیر و شبه درهم دارد زرهی محکم

گاهی شده خم در خم گاهی زده سردرسر

لغو است بریانی با او صور مانی

مانا ندهد معنی با او صنم آزر

ای آمده از خلّخ شیرین‌لب و خوش‌ پاسخ

مشکین خط و رنگین‌رخ سنگین دل و سیمین‌بر

از بهر ستم جوشن آویختی از سوسن

از بهر بلا سوزن آویختی از عبهر

بر غز‌و میان بستی دلهای بتان خستی

در بتکده بشکستی بازار بت و بتگر

تا من ز غمت زارم رخساره چو زر دارم

وز جرخ همی بارم یاقوت روان بر زر

ز آن قامت چون تیرت و آن غمزهٔ دلگیرت

وان حلقهٔ زنجیرت چون حلقه شدم بر در

گر گل به ‌تو پیوندد اوصاف تو بپسندد

هرچند رخت خندد بربرگ گل احمر

چون نعره زند بلبل در باغ ز عشق‌ گل

ازدست تو خواهم مل در بلبله و ساغر

یاد تو همی نوشم جور تو همی پوشم

ترسم‌که چو بخروشم میل توکند داور

آن را که تواش باید گر جور کشد شاید

جور تو کجا باید با عدل ملک سنجر

آن تاج سر ملت والا عضد دولت

منصوب بدو رایت منصور به او لشکر

آن شاه پیمبر دل از جود توانگر دل

در رزم سکندردل در بزم فریدون‌فر

گنج خرد و دانش اصل طرب و رامش

با کوشش و با بخشش، با منظر و با مخبر

هست از همه عالم به، هست از همه شاهان مه

او بر همه فرمان ده، او را همه فرمانبر

با جام می روشن بخشنده‌تر از بهمن

با نیزه و با جوشن، کوشنده‌تر از حیدر

چون سخت شود جنگش بر بارهٔ شبرنگش

کوپال گران سنگش درهم شکند مغفر

چون گشت به هامون بر قادر به ‌شبیخون ‌بر

مریخ به گردون بر بیرون نکشد خنجر

آنجا که ببخشاید از آذ‌ر آب آید

ور خشم بیفزاید از آب جهد آذر

چون صید کند بازش با چرخ بود رازش

سیمرغ ز پروازش از هم نگشاید پر

طبعش به هوا ماند عزمش به قضا ماند

اسبش به صبا ماند هم ره‌بر و هم رهبر

آن اسب که در پیشی بر ماه زند بیشی

با باد کند خویشی با وهم رود رهبر

بر چرخ غبار او بر فتح مدار او

تابنده سوار او چونانکه ز گردون خور

ای چون پدر و چون جد از تاجوران مفرد

فر تو برون از حد فتح تو فزون از مر

از قدر چو عَیّوقی از عدل چو فاروقی

وز گوهر سلجوقی پاکیزه‌ترین گوهر

نیکی به‌ تو پیدا شد شادی به تو زیبا شد

شاهی به تو والا شد از آدم تا محشر

از افسر و از خاتم افروخته‌ای عالم

مهر است در آن مدغم ماه است در این مضمر

ای کرده تو را خالق بر خلق جهان مشفق

ای جان تو در مشرق جاه تو بهر کشور

بی‌ امر تو در ایران بر ما که دهد فرمان

بی ‌رای تو در توران بر سر که نهد افسر

هر مرد که بی‌معنی پیش توکند دعوی

از جهل بود فر‌بی وز عقل بود لاغر

بخت از تو همی نازد کار تو همی سازد

آن کس که بد آغازد فرجام برد کیفر

آنروز شود صحرا جوشنده‌تر از دریا

کز خون دل اعدا شمشیر تو گردد تر

آبی است که اندر کف چون صاعقه دارد تف

کوس تو میان صف با صاعقه چون تندر

آن آهن چون لولو دارد نسب از هندو

رسته است بدو آهو از پنجهٔ شیر نر

چون کوس تو در میدان خواهد هنر از گردان

گوش فلک گردان از کوس تو گردد کر

ور تو ز هنرمندی با غز‌و بپیوندی

دربند تو چون بندی بیچاره شود قیصر

روم از تو زبون‌گردد بتخانه نگون گردد

آبش همه خون ‌گردد خاکش همه خاکستر

ای تازه به ‌تو سنت احسان تو بی‌منت

ایوان تو چون جنت جام تو در آن ‌کوثر

در مدح تو چون شاعر بر شعر شود قادر

پر نکته ‌کند خاطر پر بذ‌له ‌کند دفتر

در دهر تویی خسرو بی‌شک سخنی بشنو

دارد ز تو جانی نو مداح سخن‌گستر

پیش تو به سر پوید چون جاه و خطر جوید

آراسته‌تر گوید مدح تو یک از دیگر

چون رست ز مهجوری وز آفت رنجوری

امروز به دستوری جان هدیه کند ایدر

تا هست نشاط می با چنگ و رباب و نی

می‌ خواه پی اندر پی بر نغمهٔ رامشگر

از عیش و دل‌افروزی وز دولت و پیروزی

وز شادی و بهروزی تا دهر بود بر خور

فرخ همه ایامت حاصل ز قضا کامت

آراسته از نامت هم خطبه و هم منبر

تدبیر تو فرخنده تایید تو پاینده

آفاق تو را بنده افلاک تو را چاکر

با طاعت تو مقرون بر خدمت تو مفتون

صد میر چو افریدون صد شاه چو اسکندر

نصرت سوی تو یازان دولت بر تو تازان

وز طلعت تو نازان میرانِ بلنداختر

شمارهٔ ۱۶۶

ای شه پیروزبخت ای خسرو پیروزگر

ای همه شاهان به خدمت پیش تو بسته‌ کمر

تو معز دین و دنیایی و بفزاید همی

از تو عز دین و دنیا کردگار دادگر

شادمانند از تو بر روی زمین ملک و سپاه

شادجان اند از تو در خلد برین جد و پدر

چون تو سلطانی نبود از عهد آدم تاکنون

هم نباشد تا قیامت چون تو سلطانی دگر

تو جمال دودهٔ اسلاف خویشی زانکه هست

گنج و ملک تو ز گنج و ملک ایشان بیشتر

هیچکس را زان جهانداران و سلطانان نبود

این همه رزم و مصاف و این همه فتح و ظفر

ملک هفت اقلیم را زیر نگین آورده‌ای

هم به اقبال و سعادت هم به مردی و هنر

سکه و خطبه به هر شهری به نام توست و بس

از یمن تا مولتان و از حلب تا کاشغر

گر ز بهر قُوْت خلق و راحت و نفع جهان

برفلک شمس و قمر باشند دایم در سفر

تو ز بهر نصرت دین و صلاح مملکت

در زمینی در سفر چون بر فلک شمس و قمر

شیعیان چون زور تو بینند خوانندت علی

سنّیان چون علم تو بینند خوانندت عمر

نعمت دنیا اگر دارد خطر نزدیک مرد

پیش چشم تو ندارد نعمت دنیا خطر

خسروان از سیم و زر سازند گنج شایگان

تو به یک ساعت ببخشی گنج سیم وگنج زر

هر دیاری‌ کز تو یابد نامهٔ امن و امان

هر زمینی کز تو یابد سایه عدل و نظر

آبها در رودها و چشمه‌ها افزون شود

بیش باشد در بهاران بر درختان برگ و بر

باز را بینند با دراج در یک آشیان

شیر را بینند با روباه در یک آبخَور

چرغ‌ گیرد بی‌بلایی گرگ را در زیر بال

با شه گیرد بی‌گزندی صَعوه‌ را در زیر پر

بخت میمون تو را گر صورتی آید پدید

سجده آرد پیش آن صورت جهان پرصور

تازه‌ گردد ملت پیغمبر تازی به‌ تو

کز پس پیغمبر تازی تویی خَیرُالبَشَر

شکر تو شاهان گیتی را رهین خویش کرد

ای رهین شکر تو شاهان گیتی سر بسر

شاکر است از مهر تو محمود شاه نامدار

شاکرست از جود تو بهرامشاه نامور

وآنکه خاقان است در توران و زیر دست توست

روز و شب چون قل هو الله شکر تو دارد زبر

با رضای تو به هرکاری موافق شد قضا

با مراد تو به هر حالی موافق شد قدر

از تو هنگام نصیحت عذر نپذیرفت خصم

تا قضای بد برو خندید هنگام حذر

داد جان و سر به باد از بهر تو فرجام‌ کار

زانکه در آغازکار از عهد تو برتافت سر

بر رهی رفت او که پیدا نیست آن ره را دلیل

در شبی خفت او که ممکن نیست آن شب را سحر

تیغ تو شیری است سرتاسر تنش دندان تیز

خوابگاهش در نیام و صیدگاهش در جگر

رنگ نیل و گونهٔ زنگار دارد در نیام

گیرد اندر جنگ رنگ زعفران و مُعصَفَر

تیر تو ناجانور مرغی است کز پرواز او

جان بلرزد در تن ‌گردنکشان نامور

هست در آماج پروازش برابر با ضمیر

هست در پرتاب رفتارش برابر با بصر

اسب او کوهی است از پیکر که چون جنبان شود

باد پیش جنبش او کرد نتواند گذر

گاه بشتابد ز پستی سوی بالا چون سحاب

گاه بگراید ز بالا سوی پستی چون مطر

از غبارش تیره گردد دیدهٔ پیلان مست

وز صَهیلش آب گردد زهرهٔ شیران نر

تا تو داری همت جوزا سپر بر پشت او

در مصاف رزم باشد فعل او اعدا سپر

هست سم مرکب و بای رکابت در عجم

همچنان کاندر عرب رکن و مقام است و حجر

چون معطل بر جنان و بر سقر انکار کرد

نگروید از جهل و گمراهی به اخبار و سور

صنع یزدان بزم و رزم تو بدو بنمود وگفت

کان نمودار جنان است این نمودار سقر

خسروا شاها جهاندارا سپهدار تو هست

بوستان دولت و ملک تو را همچون شجر

آن شجر کاو را همه ساله به فر بخت توست

از هنرمندی شکوفه وز خردمندی ثمر

پیش تو در میزبانی صورت رضوان گرفت

تا بهشت عدن را بر بزم تو بگشاد در

از سنان در رزمگاهت زهر بارد بر عدو

وز زبان در بزمگاهت بر ولی بارد شکر

جان فشاند بر تو چون پیش تو برگیرد قدح

جان نهد بر دست چون پیش تو بردارد سپر

تاکه از دور سپهر و رفتن سیارگان

از نبات و از گهر برکشت و کان باشد اثر

باد آثار رسومت‌ کشت نصرت را نبات

باد اخبار فتوحت کان دولت را گهر

تو چو خورشید و همه خصمانت پیش تو سها

تو چو دریا و همه شاهان به جنب تو شمر

جانگزای دشمنانت جنگیان تیغ زن

جانفزای دوستانت ساقیان سیمبر

فال نیکت همنشین و بخت نیکت‌ کارساز

روزگارت رهنمای و کردگارت راهبر

شمارهٔ ۱۶۷

آن مشک تابدار چه چیز است بر قمر

وآن درّ آبدار چه چیز است در شکر

خواهی که هر چهار بدانی نگاه کن

در زلف و عارض و لب و دندان آن پسر

آن ترک حورپیکر و آن حور ماهروی

آن ماه سرو قامت و آن سرو سیمبر

چون ارغوا‌نْشْ عارض و بر ارغوان شَبَه

چون پرنیانش سینه و در پرنیان حجر

زلفین برشکسته و رخسار او شکست

بازار مشک تَبَّت و دیبای شوشتر

آن مال بهتر است ‌که با او بری به‌ کار

وآن عمر بهترست که با او بری بسر

بگذشت با کمان و کمر پیش من ز دور

وز سرکشی نکرد به نزدیک من ‌گذر

تا گوژ گشت پشتم و تا تنگ شد دلم

چون خانهٔ کمانش و چون حلقهٔ کمر

ای پیش‌ گل ز مشک سپرکرده روز و شب

مشک تو گل سپر شد و عشق تو دل سپر

چندین چرا همی سپرد عشق تو دلم

چون من ز دست عشق تو بفکنده‌ام سپر

هر روز در دو نرگس تو آب کمترست

هر روز در دو سنبل تو تاب بیشتر

بی‌ آب نرگس تو و پرتاب سنبلت

پر آب و تاب‌ کرد مرا دیده و جگر

تا مژده داده‌ای به وصالت مرا شبی

هر شب ندیم دولتم از شام تا سحر

فخر ملوک و وارث سلطان روزگار

بهرامشاه نایب شاهان نامور

شاهی کزوست دودهٔ محمود را شرف

شاهی کزوست دودهٔ مسعود را خطر

محمود دیگر است‌ گه رادی و کرم

مسعود دیگرست‌گه مردی و هنر

از جد خویش وز پدر و جد جد خویش

میراث یافته است بزرگیّ و ارج و فرّ

در رحلتی که کرد همه خیر خیرت است

هرچند هست در دل او گونه گون فکر

رحلت‌کند هر آینه حاصل مراد مرد

آتش کند هر آینه صافی عیار زر

از بهر آنکه مرد شود در سفر تمام

آورد دولتش به سفر ناگه از حضر

عیسی‌، مسیح گشت چو راه سفر گرفت

موسی‌،‌کلیم‌گشت چو افتاد در سفر

اندر سفر بلند همی ‌گردد آفتاب

واندر سفرکمال پذیرد همی قمر

عالی است پیش خسرو عالم مقام او

عالی بود مقام چو عالی بود گهر

حاضر دو شاهزاده و غایب دو پادشاه

شادند هر چهار به دیدار یکدگر

بهرامشاه پیش ملک سنجرست شاد

مسعود شاه پیش ملک شاه دادگر

اقبال شاه مشرق و رای وزیر شاه

او را به فتح راهنمای است و راهبر

آن نصرتی کند که یقین سازد از گمان

وین قوتی دهدکه عیان سازد از خبر

ضامن شدند هر دو که آرد به دست خویش

گنج و سپاه و مملکت و خانهٔ پدر

بر جویبار فتح ببالد چو راد سرو

در مرغزار ملک بغرد چو شیر نر

أَرجو که همچنین بود و بیش از این بود

تا ملک با خطر شود و خصم بی‌خطر

منصورگردد آ‌نکه بر او هست مهربان

مقهورگردد آنکه بر او هست کینه‌ور

چون فال خوب باشد ظاهر بود نشان

چون سال نیک باشد پیدا بود اثر

امروز از او رسید به زاولستان نفیر

فردا رسیده گیر به هندوستان نفر

چون شاه کامل است و ظفر را دلایل است

مقصود حاصل است و سخن‌گشت مختصر

ای در مصاف رزم تو را نصرت علی

ای در بساط عدل تورا سیرت عمر

هرچند عرش بر زبر آفریده‌هاست

زیرست عرش و دولت عالیت‌ بر زبر

در بوستان دولت محمودیان تویی

فرُخ یکی نهال و مبارک یکی شجر

کزحشمت و جلال تو را هست بیخ وشاخ

وز نصرت و فتوح تورا هست برگ و بر

اندر ازل شرافت شخص شریف تو

ابلیس دیده بود به لوح اندرون مگر

رشک آمدش ز پایهٔ تو لاجرم نکرد

سجده زرشک چون تو بشر پیش بوالبشر

گر ابر همچو دست تو بارد گه بهار

گردد هوا ستوه ز بسیاری مطر

ور بحر با دل تو برابر شود به‌جود

از قعر خویشتن به‌ کران افگند گهر

سیمرغ از آن نیاید بیرون ز آشیان

کز باز توست‌کوفته بال و شکسته پر

شیر سپهر گر ز سنانت حذر کند

نشگفت از آنکه شیر زآتش کند حذر

گر امر نافذ تو شود همچو مرکبی

گامی نهد به خاور و گامی به باختر

در رزم و بزم و حبس تو پیدا شود همی

شرح قیامت و صفت جنت و سقر

ارواح نگسلد ز صور با سخای تو

با تیغ تو نیاید ارواح در صور

چون زیر و زر شود ز نهیب تو زار و زرد

گر خصم تو بود به مثل بور زال زر

چونانکه بردمید به اندیشهٔ خلیل

زآتش به‌ فرّ دولت تو بردمد خضر

اندر هوای هاویه مانند زَمهَریر

از باد سرد دشمن تو بِفسُرَد شرر

گر شکل تیر خواهی و اندازهٔ کمان

بالای دوستان و قد دشمنان نگر

گویی که گاه دشمنی و گاه دوستی

کین تو شد کمانگر و مهر تو تیرگر

ای شاه بی‌نظیر ضمیرم ز مدح توست

چون برج پر کواکب و چون دُرج پردُرر

نشگفت اگر به من نظر تو مبارک است

کز شاه بی‌نظیر مبارک بود نظر

تاگاه خوف وگاه رجا باشد از قضا

تا گاه نفع وگاه ضرر باشد از قدر

زان باد بهر حاسد تو خوف بی‌رجا

زین باد قسم ناصح تو نفع بی‌ضرر

بادت طراز سروری و روی سروران

بر آستین جامه و بر آستان در

اسب تو عِبْره کرده ز سیحون به روز رزم

وآن عبره ‌گاه‌ گشته ز تیغ تو بر عِبَر

شمارهٔ ۱۶۸

رای خاقان معظم شهریار دا‌دگر

در جهان از روشنایی هست خورشیدی دگر

زانکه چون خورشید روشن رای ملک آرای او

روشنایی گسترد بر شرق و غرب و بحر و بر

فخر بایدکرد توران را به‌خاقانی‌که هست

داوری خورشید رای و خسروی جمشیدفر

کهف امت شاه ترک و چین علاء‌الدین که او

سیرت و نام پیمبر دارد و عدل عمر

کس چنو خاقان ندیدست و نبیند در جهان

یک تن از راه شمار و صد تن از راه هنر

تاکه عدل او پناه ملک ترکستان شدست

ملک ترکستان همی از عدل او گیرد خطر

این خطر را گر کسی منکر شد و باور نداشت

رفت بر راه خطا و جان نهاد اندر خطر

زو خلیفت را امیدست و شریعت را نوید

زو ولایت را نظام است و رعیت را نظر

هست عهد و بیعت او پایدار و استوار

با معز دین و دنیا پادشاه دادگر

لاجرم زان پایداری هست بختش بهره‌مند

لاجرم زان استواری هست ملکش بهره‌ور

حال او از حال خانان دگر نیکوترست

فال او از فال شاهان دگر فرخند‌ه تر

گرچه موجودات عالم زیر وهم و فکر توست

وهم و فکرت هست زیر و دولت او بر زبر

ورچه دنیا از طریق آفرینش کامل است

باکمال همتش دنیا نماید مختصر

جای او در مشرق است و جاه او در مغرب است

جوش او در خاورست و جیش او در باختر

در هر آن بقعت‌ که باد دولت او بگذرد

خاک بفزاید نبات و ابر بفزاید مطر

شادتر باشد رعیت چیره‌تر باشد سپاه

بیشتر باشد بهایم زودتر بالد شجر

باز و کبک از امن او باشند در یک آشیان

گرگ و میش از عدل او باشند در یک آبخَور

مرد بازرگان بود ایمن ز دزد و راهزن

گر نهد بر سر به‌ کوه و دشت و وادی طشت زر

آفتاب ار سنگ در معدن‌گهر سازد همی

زانکه او را در کلاه و در کمر باید گهر

آسمان خواهد که کوکبها فرستد پیش او

تا همه‌ کوکب نشاند در کلاه و در کمر

جز بساط او نبوسد گر دهان یابد قضا

جز ثنای او نگوید گر زبان یابد قدر

بر امید عفو او آب از حجرگشت آشکار

وز نهیب خشم‌ او آتش نهان شد در حجر

هست مادح را امید او ثوابی از بهشت

هست حاسد را نهیب او عذابی از سقر

جانها را با صور پیوسته دارد مهر او

کین او دارد گسسته جانها را از صور

با نبرد و دستبرد و حمله و دارات او

داستان رستم دستان همی دستان شُمَر

در بر خورشید رخشان‌ کی پدید آید سُها

در بر دریای جوشان‌ کی پدید آید شمر

تیر از مرغی است مرگ خصم در منقار او

نصرتش در چِنگل‌ و فتح‌ و ظفر در بال‌ و پر

دیده‌ای مرغی کز او تن خسته‌گردد پیل مست

وز سر منقار او دل خسته‌ گردد شیر نر

بارهٔ او کوه و صحرا را بپیماید چنانک

چرخ‌گردان را بدان زودی نپیماید قمر

همسری جوید همی گاه دویدن با گمان

همبری جوید همی‌گاه رسیدن با بصر

هرکجا راند سپاه و هرکجا سازد وطن

پار او فتح است و سعد اندر سفر واندر حضر

چشمها در مشرق از احوال او شد پرعیان

گوش‌ها در مغرب از اوصاف او شد پر خبر

شهر و یوم‌کاشغر گشت پرزآشوب او

شد دل و مغز بداندیشان تهی از شور و شر

گاه کوشش آنچه اندرکاشغر بستد ز خان

گاه بخشش باز داد آخر به خان‌ کاشغر

قبضهٔ شمشیر بر دستش ‌گرفت از بسکه ریخت

از گلوی کافران تیره‌دل خون جگر

از نم و آغاز خون بر کوه و بر صحرا گرفت

سنگ رنگ ارغوان و خاک رنگ معصفر

از سنان و تیر او شد در مصاف کارزار

پر دهان و چشم پشت‌ کافر و روی سپر

حمله و پیکار او در رزمگه فرجام کار

گشت قانون فتوح و گشت تاریخ ظفر

ای خداوندی که از شاهان محمد نام توست

بود داود و سلیمان مر تو را جد و پدر

پایه و نام سه پیغمبر شما را حاصل است

وین بشارت جز شما هرگز که دیده‌ست از بشر

از ملوک باستان کس را نبود این اتفاق

اتفاقی کان سعادت را نشان است و اثر

رحمت مردم بود بر درگه تو سال و مه

موسم حج است بر درگاه تو گویی مگر

گه در ایوان تو از احرار باشد صد گروه

گه به‌ درگاه تو از زوار باشد صد نفر

هر که بیند بزم تو گوید مگر روح‌الامین

جنهٔالفردوس را بر بزم تو بگشاد در

طول مدت یابد آن کز جاه تو یابد مدد

هُولِ مَحشر بیند آن کز کین تو سازد حشر

هر که دین دارد همی‌ گوید دعا و شکر تو

از سحر تا وقت شام از شام تا وقت سحر

خاطر شاعر ز مدح تو غُرَر سازد چنانک

از سرشک ابر در دریا صدف سازد گهر

درج‌ گردد بر گهر چون روشنی‌ گیرد سرشک

مدح تو چون نظم‌ گردد درج‌ گردد پر غرر

بنده گر بینی بدان حضرت توانستی رسید

راه آن حضرت قلم کرد ار بپیمودی به‌ سر

در دو خدمت عرضه کردست اعتقاد خویشتن

بندگی و چاکری را شرح داده سر به سر

اندر آن خدمت که بفرستاد بر دست شرف

واندرین خدمت که بفرستاد بر دست پسر

تا که در گیتی ز باد و آب و خاک و آتش است

هم نسیم و هم غبار و هم سرشک و هم شرر

گه ز تیغ آبدار آتش فشان بر دشمنان

گه به نعل بادپایان خاکساران را سپر

بر همه خانان مقدم باش در نیک اختری

تا جهان دارد محرم را مقدم بر صفر

عدل‌‌ورز و عقل‌‌سنج و بنده‌دار و بدره‌بار

نام‌‌ْ جوی و کام‌ْ ران و شاد‌ْ با‌ش و نوش‌ْ خور

شمارهٔ ۱۶۹

هرکس ‌که دید چهرهٔ آن ترک سیمبر

از گُلسِتان باغ نخواهد گلی ببر

زیراکه هست چهرهٔ او چون‌گلی بدیع

اندر لطافت از همه گلها بدیع‌تر

چون‌ گل شود شکفته روزی بپژمرد

وین‌گل علی‌الدوام بود آبدار و تر

گل را کنند با شکر آمیخته به قند

وین ‌گل ز طبع خویشتن آرد همی شکر

گل را کنند خوار و برو برنهند پای

وین ‌گل بود همیشه گرامی چو چشم سر

گل را ز نور شمس و قمر تازگی بود

وین‌ گل به نور هست به از شمس و از قمر

هرگز گلی نبود و نباشد بدین صفت

پیوند او ز عنبر و دیبای شوشتر

از سیم خام بیخش و از عود خام شاخ

از آفتاب برگش و از ماهتاب بر

بر طرف او همه شبه و لعل در میان

در زیر او همه سَمَن و مشک بر زبر

برچین او ز سنبل مشکین دلفریب

گلزار او ز مجلسِ دستور دادگر

عادل نظام ملک زمین سرور زمین

عالم قوام دین هدی سید بشر

شایسته‌ بوالمحاسن‌ کا‌حسان او شدست

در روضهٔ معالی عالی یکی شجر

هرگز چنان شجر نَبُوَد نیز در جهان

کان را ز شکر و مدح بود سایه و ثمر

در شرق و غرب صدر وزارت به او سپرد

سلطان شرق و غرب و خداوند بحر و بر

گر حکم او به سان درختی شود بلند

اصلش بود به خاور و فرعش به باختر

پرواز اگر برابر قَد‌رش کند عقاب

گیرد ستارگان فلک را به زیر پر

از علم اگر شدست علی در جهان عَلَم

وز عدل اگر شدست عمر در جهان سمر

دادست‌گاه علم خلافت بدو علی

دادست گاه عدل نیابت بدو عمر

آثار او به‌سان ستاره است یک به یک

الفاظ او چو گوهر پاک است سربه‌سر

گویی مگر تصرف او را مسخرند

اندر فلک ستاره و اندر صدف گهر

گاه قیاس دانش او بگذرد ز حد

وقت شمار بخشش او بگذر زمَرّ

تا پیش خلق دنیا عدلش سپر بود

فضل خدای عرش بود پیش او سپر

با عدل او عجب نبود گر به دشت و کوه

آیند گرگ و میش به هم سوی آبخور

با رای او عجب نبود گر ز آسمان

آیند پیش تخت شهنشاه ماه و خور

هست از ظفر همیشه نفر سوی درگهش

یک دم زدن همی ز نفرنگسلد نفر

با هیبت و سیاست او دشمنانش را

از طبع و از دِماغ برفته است شور و سر

وز همت و سخاوت او دوستانش را

دردست و دستگاه فزودست زور و زر

از بوی دوستیش بنازد همی روان

وز تَفِّ دشمنیش بسوزد همی جگر

ناری است‌کین اوکه معانیش را همی

دیده ‌پر از دُخان کند و دل پر از شرر

بدخواه او سفر به‌رهی کرد دیرباز

هرگز امید نیست‌که باز آید از سفر

او را ستای و قصهٔ دور فلک مگوی

او را پرست وَانْدُه کار جهان مَخَور

کاو ساکن است اگر چه فلک هست بی‌قرار

کاو کامل است اگرچه جهان هست مختصر

ای زیرکلک تو زختن تا به قیروان

وی زیر حکم تو ز حِلّت تا به‌کاشغر

ای کدخدای پادشهی کز فتوح اوست

مشرق پر از عجایب و مغرب پر از عِبَر

تا صورت بدیع تو ایزد نیافرید

دولت نشد مُصَوَّر در عالم صُور

تا کلک تو به زر ننگارید روی روز

اندر جهان نبود شب فتنه را سحر

شاه جهان به ملک سلیمان دیگرست

در ملک او به علم تویی آصَف دگر

وهم تو در شکستن خصمان زیادت است

از دستبرد رستم و افسونِ زالِ زر

آتش ز خشم توبه حجر در نهفته شد

واب از لطافت تو روان‌گشت از حجر

از مهر تو رسید به سوی جنان نشان

وزکین تو رسید به سوی سقر خبر

رضوان گرفت صورت مهر تو در جنان

مالک‌گرفت پیکرکین تو در سقر

آن کاو خطر نکرد و تورا گشت نیکخواه

فرزانه‌وار خویشتن افکند در خطر

در بیشهٔ خلاف توگر ژرف بنگرند

بیچاره‌تر ز آهوی ماده است شیر نر

هرکو زَِفَر همی بگشاید ز نقص تو

دست فلک همه‌کندش خاک در زفر

نام تورا سزدکه ظفر بندگی کند

کز رای تو فراشته شد رایت ظفر

باقی بود به چون تو خَلَف ‌حِشمتِ سَلَف

عالی بود به چون تو پسر دولت پدر

فرخنده آن سَلَف ‌که مر او را تویی خلف

تا زنده آن پدرکه مر او را تویی پسر

با همت تو چرخ بسیط است چون ثری

با خاطر تو بحر محیط است چون شَمَر

جود تو چون هواست که نتوان ازو شکیب

خشم تو چون قضاست که نتوان ازو حذر

باغ مدیح را نعم توست چون صبا

کشت امید راکرم توست چون مطر

گر حاجب تو پوشد پیکار را زره

ور چاوش تو بندد پرخاش را کمر

آن مرغ را به تیر به زیر آرد از هوا

وین رنگ را به تیغ فرود آرد از کمر

تا هفت را همیشه مسیرست در بروج

تا هفت را همیشه مدارست بر مدر

شش چیز باد بهر تو همواره زین دو هفت

اقبال و عز و دولت و جاه و جمال و فر

از بخت بندگان تورا ناز بی‌نیاز

وز دهر چاکران تورا نفع بی‌ضرر

دایم گشاده چشم در اقبال تو قضا

دایم نهاده گوش بر آواز تو قدر

گوشی‌که نه به جان سخن توکند سماع

چشمی‌که نه ز دل به سوی تو کند نظر

از حادثات گیتی آن چشم باد کور

وز نائبات گردون آن گوش باد کر

بر تو خجسته موسم قربان و روز عید

در روز عید جشن بهارت خجسته تر

شمارهٔ ۱۷۰

شمسِ ملوکِ عالم، شهزادهٔ مظفر

میر ستوده خصلت‌، شاه گزیده اختر

یک روز در صبوحی بنشست خرم و شاد

آزاده‌وار و زیبا فرزانه‌وار و درخَور

با دوستان مخلص با چاکران مشفق

با مطربان چابک با ساقیان دلبر

نور وفاش در دل‌، مهر سخاش درکف

جام بقاش بر لب تاج رضاش بر سر

من چون شنیدم از دور آواز مطربانش

و آن شاد باش‌ کهتر و آن نوش باد مهتر

با آستین پر شعر آنجا شدم به خدمت

در وقت‌ بازگشتم با آستین پر زر

زّری همه مجرد همچون گل مُوَرّد

شکلش چو شکل اختر رنگش چو رنگ اخگر

خالص ‌گه نمایش چون ‌گنجهای کسری

صافی گه ‌گدازش چون ضربهای جعفر

چون ‌گستریدم آن زر بر نَطع‌ در وثاقم

شد نَطْع‌ چون سپهری بر گوهر منوّر

یا همچو بزمگاهی پرشمعهای رخشان

یا همچو لاله‌زاری پر لاله‌های احمر

در صُرّه کردم آن را وانگه به شکر جودش

برداشتم قلم را کردم به رشته‌ گوهر

چون ذوالفقار حیدر کردم زبان جاری

در مدح آنکه نامش آمد به نام حیدر

آزاده‌ای که طبعش هست از هنر مرکب

شهزاده‌ای که ذاتش هست از خرد مصور

اسلاف را به نامش جاه است تا به آدم

اعقاب را به جاهش فخرست تا به محشر

شاخ بلندْ بختی از دولتش کشد نم

تخم بزرگواری در خدمتش دهد بر

گردون همی سِگالد تا بر کف و سر او

از ماه جام سازد وز آفتاب افسر

ای روز بزم و مجلس با دوستان معاشر

ای روز رزم و موکب بر دشمنان مظفر

چرخی مگر که هستی تابنده و توانا

بحری مگر که هستی بخشنده و توانگر

پیغمبر و علی را جان از تو هست خرم

وزتوست شاه خرم چون از علی پیمبر

مانند تو که باشد تا شاه را تو باشی

داماد و یار و مونس جان‌پرور و برادر

نه هر ندیم دارد این ‌قَدْ‌ر و جاه و حشمت

هر خانه نیست کعبه هر چشمه نیست کوثر

کس در سخن نیابد اندازهٔ مدیحت

کس را وقوف نبود بر گنبد مدور

من بنده تا زبان را در مدح تو گشادم

بر من گشاد یزدان از ناز و نیکوی در

از لفظ تو شنیدم اکرامهای بی‌حد

وز همت تو دیدم اِنعام‌های بی‌مرّ

شرح فضایلت را کردم طرازِ دیوان

نقش مدایحت را کردم جمال دفتر

شد نکته‌های لفظم در مدح تو چو لؤلؤ

شد بیت‌های شعرم در مدح تو چو شکر

تَعْویذْوار دارم شکر تو بسته بر دل

تسبیح وار دارم مدح تو کرده از بر

تا خاک و آذر و باد و آب است طبع گیتی

تا زین چهار بیرون یک طبع نیست دیگر

از اسب باد پایت وز تیغ آبدارت

فرق و دل مخالف پر خاک زآب و آذر

هفت اختر درخشان بر اوج چرخ‌ گردان

پیمانت‌ را متابع فرمانت‌ را مسخر

آراسته بساطت و افروخته وثاقت

از سروران دولت وز نیکوان چاکر

دو دست توگرفته دو چیزگاه عشرت

یک دست زلف خوبان یک دست جام و ساغر

شمارهٔ ۱۷۱

فری عید مسلمانان و فرخ جشن پیغمبر

همایون و مبارک باد بر سلطان نیک‌اختر

جلال دولت نامی شهنشاه رهی پرور

جمال ملت باری ملکشاه فلک منظر

چنو سلطان نبودست و نخواهد بود تا محشر

پناه‌ گوهر آدم معز دین پیغمبر

ز توران تا در ایران به امر اوست هر لشکر

ز مشرق تا در مغرب به حکم اوست هر کشور

جهان جسم است و ما اَعراض و جود شاه چون جوهر

زمین بحرست و ما کشتی و عدل شاه چون لنگر

ز نو‌شِروان و اسکندر چرا باشم سخن‌گستر

که سلطان بندگان دارد چو نوشروان و اسکندر

کفش چون ‌کوثر جنت دلش چون رحمت داور

که دیده است ای عجب شاهی به دل رحمت به‌ کف ‌کوثر

یکی باغی است مهر شاه و عمر دوستانش بر

یکی مرغی است تیر شاه و مرگ دشمنانش پر

د‌ل آن کس شود شادان که دارد مهر او در بر

تن آن کس شود بی‌جان ‌که دارد کین او در سر

به دست ماه‌کردار و به تیغ آسمان پیکر

همی بخشد جهان یکسان همی‌گیرد جهان یکسر

به تیغ و د‌ست خسرو در ‌دو ابرست ای عجب مضمر

یکی در رزم بارد خون یکی در بزم بارد زر

اگر یک نوبت دیگر کشد لشکر به روم اندر

ز دین عیسی مریم نگوید هیچکس دیگر

چلیپا خانه بردارد براندازد بت و بتگر

ز قیصر جان برد رهبان ز رهبان سر برد قیصر

چنین راهی توان رفتن کجا دولت بود رهبر

چنین رایی توان کردن که را ایزد بود یاور

مرا دفتر فلک‌وار است و وصف شاه چون دفتر

مرا خاطر صدف‌وارست و مدح شاه چون‌ گوهر

چو دارد دفتر و خاطر ز وصف و مدح او زیور

برآید لؤلؤ از خاطر بتابد گوهر از دفتر

همیشه تا که از تقدیر یزدان است خیر و شر

همیشه تا که از تاثیر گردون است نفع و ضر

بقای شاه عالم باد و عالم شاه را چاکر

دلش د‌ارندهٔ شادی سرش زیبندهٔ افسر

همیشه در دو دست او دو نعمت باد جان‌پرور

یکی چون روح بایسته یکی چون دیده اندر خَور

یکی‌ خوشرنگ چون ‌مرجان یکی خوشبوی چون عنبر

یکی جام می صافی یکی زلف بت دلبر

شمارهٔ ۱۷۲

گر نکشی سر ز برم ای پسر

عمر برم با تو به شادی بسر

ور ببری پای خود از دام من

دست من و دامن تو ای پسر

بر سمن از مورچه داری نشان

بر قمر از غالیه داری اثر

مورچه را چند نهی بر سمن

غالیه را چند کشی بر قمر

بر رخت از زنگ سپاه آورند

سر به سر افسونگر و افسانه بر

روز و شب از بهر فسون و فسوس

کرده زبان در دهن یکدگر

مردم درویش توانگر شود

چون رسدش دست به سیم و به زر

گشت به زرین‌رخ و سیمین‌سرشک

عاشق درویش تو درویش تر

ای جگرم خسته به تیر مژه

کرده خم زلف دلم را سپر

گر نبدی در خم زلفت دلم

کوفته و خسته شدی خون جگر

من چو بگریم‌ گهر آرم ز چشم

تو چو بخندی ز لب آری شکر

هست تو را یک شکر از من دریغ

نیست دریغ از تو مرا صد گهر

خون دل از دیده گشادی مرا

تاکه به بیداد ببستی کمر

داد من از تو نستاند به حق

جز شرف‌الملک شه دادگر

خواجه ابوسعد محمد که هست

صدر فلک‌ همت خورشید فر

بار خدایی که از او شاکرند

بار خدایان جهان سر به سر

هست سرشته دل و جان و تنش

از کرم و از خرد و از هنر

در همه علمیش نیابی نظیر

گر کنی اندر همه عالم نظر

از قِبَل خدمت درگاه او

رشک برد هر نفسی پا به سر

وز قِبَل دیدن دیدار او

گوش و زبان را حسد است از بصر

ای کَرَمت‌ بحری زرّین بخار

ای قلمت ابری مشکین مطر

لفظ تو دُرّست و معانی صدف

رای تو جان است و معالی صور

باغ ادب را سخن توست بار

تخم سخا را کرم توست بر

روشنی از سِرّ تو دارد ملک

زیرکی از بِرّ تو دارد بشر

هر چه تو ‌نپسند‌ی باشد هبا

هر چه تو نپذ‌یری باشد هدر

دُر ثمینی تو که هر سروری

پیش تو باشد ز قیاس حجر

بحر محیطی تو که هر مهتری

پیش تو باشد ز شمار شَمَر

دیو گر از مهر تو جوید نشان

حور گر ازکین تو یابد خطر

آن ز سقر آید سوی جنان

این ز جنان آید سوی سقر

ای شرف ملک شهی کاو گرفت

ملک ز انطاکیه تا کاشغر

گرد برآورد بدو تاختن

دولتش از خاور و از باختر

در کف او تیغ‌ کلید قضا است

درکف تو کلک‌ْ کلید قدر

کلک تو مرغی است شگفت و بدیع

از شَبَه منقارش و از سیم پر

گفتن او مشکل و رفتن نگون

خوردن او عنبر و زادن دُرَر

زرد و بدو روضهٔ سیراب سبز

خشک و ازو گلبن اقبال تر

از سخن آگاه و نداند سخن

وز فَکَر آگاه و نداند فَکَر

جنبش او ساکنی شرق و غرب

شورش او ایمنی بحر و بر

بسته میان است ولیکن ز خیر

بر همه آفاق گشادست در

بار خدایا به ره شاعری

هست مرا دولت تو راهبر

خاطر من پر سخن مدح توست

نکته بر و برگ و معانی ثمر

بر شجر خاطرم ار بشمری

مدح تو بیش است ز برگ شجر

دفترم از مدح تو آکنده شد

کیسه تهی‌ گشت ز خرج‌ سفر

از طربت باد مدد بر مدد

وز ظفرت باد نفر بر نفر

شمارهٔ ۱۷۳

عشق آن سنگین دل سیمین‌بر زرین‌کمر

سنگ من برد و سرشکم سیم‌کرد و روی زر

من شدم در عاشقی زرین رخ‌ و سیمین سرشک

او شد اندر دلبری سیمین‌بر و زرین‌کمر

گر ندیدستی ز لولو قفل بر یاقوت سرخ

ور ندیدی شب شده زنجیر بر طرف قمر

نیک بنگر بر لب و دندان آن زیبا صنم

تیز بنگر دررخ و زلفین آن شیرین پسر

ز آتش و مشک و شکر بینی رخ و زلف و لبش

رنگ‌و بوی و طعم هر سه بر دل و جان و جگر

گر نسوزد زلف و نگدازد لبش دارم شگفت

زانکه بر آتش بسوزد مشک و بگدازد شکر

نسبتی دارد همانا زلف او با چشم من

بیعتی رفته است‌گویی هر دو را با یکدگر

چشم من غَوّاص شد تا زلف او شد بادبان

زلف او طرفه است لیکن چشم من زو طرفه‌تر

زلف او شمشادِ تر بیرون‌ کشیدست از سمن

چشم من زآتش برآوردست مروارید تر

تا ندیدم تیر مژگانش ندانستم که هست

تیغ عشق و تیر هجرش در دل و جان‌کارگر

زین دو تیر کارگر پیوسته باشد بی‌گزند

هرکه از جاه وزیر دادگر سازد سپر

صدر عالم بوعلی آرایش دین هدی

قبلهٔ احسان حسن خورشید نسل‌بوالبشر

آن خداوندی که زیر بیرق ا‌اِفضال‌ا اوست

رایت اقبال و مجد و آیت فتح و ظفر

گر همای رایتش روزی گشاید بال خویش

شرق‌ گیرد زیر بال و غرب‌ گیرد زیر پر

آفرین و مدح او گویند اگر ایزد کند

آسمان را ناطق و سیارگان را جانور

جبرئیل از عالم علوی ز بهر خدمتش

بازگرداند همی ارواح را سوی صور

آسمان زان کس شرف جوید کزو جوید شرف

مشتری زان‌ کس ظفر خواهد کزو خواهد ظفر

هرکه از دولت خبر یابد بود پیروز بخت

بخت پیروز آن کسی دارد کز او دارد خبر

هرکه بیند روزِ بخشیدن مبارک دست او

بحر زرین موج بیند ابر یاقوتین مطر

جود و حلمش عرضه کردستند بر دریا و کوه

زین قبل خیزد همی ازکوه و از دریا گهر

از طواف و بوسهٔ نام‌آوران روزگار

درگهش مانند کعبه است و بساطش چون حجر

دور باش از آتش‌کینش‌که دارد روز و شب

بدسگالان را اجل در دود و مرگ اندر شرر

هرکه باشد زیردست او نهد بر چرخ پای

ورکسی جوید زبردستی شود زیر و زبر

وین عجب آن است ‌کاندر حَلّ و عَقد او دمی

بی‌قضا و بی‌قدر هرگز نباشد خیر و شر

خیر او بودست و شر دشمن اندر عصر او

هر چه رفته است از قضا و هر چه بودست از قدر

طاعت او زانکه بیش است ازگناه کافران

هشت در دارد بهشت و هفت در دارد سقر

گرگناه کافران بودی به قدر طاعتش

در سقر بودی به جای هفت در هفتاد در

ملک سلطان را سعادت باغ دولت نام‌کرد

باغ‌ دولت زو بهشت‌ آیین شد و طوبی شجر

زین بهشت و زین شجر تا جاودان ماند همی

از شهنشاهی نسیم و از جهانداری ثمر

قوتی دارد ز رایش زان بلند آمد فلک

نسبتی دارد به لفظش زان عزیز آمد گهر

همتش در راستی‌ گویی دلیل است از قضا

قدرتش در چیرگی‌ گویی وکیل است از قدر

با لقای او بصر تفضیل دارد بر زبان

با ثنای او زبان ترجیح دارد بر بصر

آب دریا قطره قطره لؤلؤ مکنون شدی

گر به دریا بر خیال همتش‌ کردی‌ گذر

باغ‌ را هرگز نبودی آفت از باد خزان

گر ز ابر جود او بر باغ باریدی مطر

ای پسندیده چو نعمت ای ستوده چون خرد

ای‌گرانمایه جو نیکی ای‌گرامی چون هنر

ای به‌ مشرق در چو در مغرب عزیز و نامدار

ای به توران د‌ر چو در ایران بزرگ و نامور

ای‌ کرم در طبع تو مشکل‌ گشای شرق و غرب

وی قلم در دست تو معجز نمای بر و بحر

ای ز تصنیفات عقل تو همه عالم نکت

وی ز توقیعات‌کلک تو همه‌گیتی غرر

ای فلک وار از فتوحت دفتر ما پر نجوم

وی صدفوار از مدیحت خاطر ما پر درر

تا همی از محنت و خوف و رجا باشد امان

تا همی از نعمت و نفع و ضرر باشد اثر

دشمنانت را ز محنت باد خوف بی رجا

دوستانت را ز نعمت باد نفع بی‌ضرر

آسمانت بنده باد و آفتابت زیر دست

روزگارت رام باد و کردگارت راهبر

در زمین ملک نعمت قِسم هر روزیت باد

وز درخت بخت هر روزیت بادا برگ و بر

کار دین و کار دنیا هر دو بادت بر مراد

تا به پیروزی هزاران عید بگذاری دگر

شمارهٔ ۱۷۴

سوگند خورده‌ام به سر زلف آن پسر

کز مهر او نتابم و عهدش برم بسر

سوگند من شکسته نشد گرچه روزگار

برهم شکست خرد سر زلف آن پسر

هرگز ندیده‌اند و نبینند در جهان

از قد و زلف و جشم و لب او بدیع‌تر

دیباسلب صنوبر و خورشید مشک‌پوش

بادام‌ شکل نرگس و بیجاده گون شکر

زلفش مشعبدی است‌ که پیش قمر همی

بندد ز ابر پرده و سازد ز شب سپر

هرچند پردهٔ قمر از ابر دیده ام

نشنیده‌ام سپر ز شب تیره بر قمر

مویم چو سیم و روی چو زر شد ز عشق آن

کز سیم و زر ناب میان دارد و کمر

تا زر او بدیدم شد موی من چو سیم

تا سیم او بدیدم شد موی من چو زر

ای دلبری که از پی شور و بلا توراست

بر ارغوان بنفشه و در پرنیان حجر

هم ترک حور زادی و هم حور سرو قد

هم سرو ماهرویی و هم ماه سیمبر

تا در دل تو آتش بیداد برفروخت

از تف او شدست مرا تافته جگر

بیدادگر مباش‌ که فردا کنم نفیر

از دست تو به مجلس دستور دادگر

زین ملوک و صدرِ وزیران قوامِ دین

بوالقاسم آفتاب کرم قبلهٔ هنر

صدری که نام اوست رسیده به شرق و غرب

بدری که نور اوست رسیده به بحر و بر

گر ذات عقل را زلطافت بود بدن

ور باغ فضل را زکفایت بود شجر

باشد در آن بدن ز مقامات او روان

باشد بر آن شجر ز مقالات او ثمر

در شیب تازیانه و در نوک‌ کلک او

هر ساعتی به چشم تعجب همی نگر

کاندر نفاذ و دفع ستم هر دو نایبند

از ذوالفقار حیدر و از دِرّهٔ عمر

ماند به امن و عافیت اخلاص و مهر او

زیرا که زین دو چیز مهیاست خواب و خَور

ماند به چرخ اول و رابع دل و کَفَش

کاندر میان هر دو مهیاست کام و گر

گر کارها روان ز قضا و قدر بود

دو شاخ کلک او به قضا ماند و قدر

گر خصم ازو حذر نتواند شگفت نیست

بیچاره از قضا و قدر چون کند سر

هرچند شاه و خسرو مرغان بود عقاب

سیمرغ را گرفت نیارد به زیر پر

ای از کرم چو برمکیان در عرب مثل

وی از هنر چو بلعمیان در عجم سمر

جز تو در آن گروه که هستند در عراق

هرگز که کرد سوی خراسان چنین سفر

بر تو سفر مبارک و خوش بود چون جنان

هر چند گفته اند سفر هست چون سقر

امروز در عراق و خراسان دو خسروند

آن شهریار خاور و این شاه باختر

از رای و از کفایت تو هر دو شاکرند

آن خواندت برادر و این خواندت پدر

مقصود اگر موافقت عهد بود و مهد

محمود شاه را ز شهنشاه دادگر

امروز عهد و مهد به جهد تو حاصل است

چون هر دو حاصل است چه باید همی دگر

زین عهد محکم است به هر کشوری نشان

زین مهد فرّخ است به هر بقعتی اثر

این عهد و مهد را به سعادت بود نثار

از چرخها ستاره و از بحرها گهر

تا کار مهد و شغل ولی‌عهد پادشاه

از جاه تو گرفت جمال و جلال و فر

نام‌آوران به درگهت از بهر تهنیت

دایم همی رسند نفر از پی نفر

فردا که در عراق نشینی به کام دل

بر بالش وزارت با حشمت و خطر

از تیغ شاه تیره دلان را بود نهیب

وز خامهٔ تو خیره‌سران را بود خطر

بسیار دل به امن تو صافی شود ز شور

بسیار سر به امر تو خالی شود ز شر

باغ مراد را بود اقبال تو درخت

کشت امید را بود احسان تو مطر

در نامه‌ها نوشته شود آیت فتوح

در شهرها کشیده شود رایت ظفر

ای گفته شُکر تو همه آزادگان به جان

ای کرده مدح تو همه فرزانگان زبر

طبع مرا ز نظم مدیح تو چاره نیست

چونانکه دیده را نبود چاره از بصر

در روح من ز دوستی توست تازگی

چونانکه تازگی بود از روح در صور

تشریف پادشاه تو حاصل شود مرا

گر تو به چشم سعی به کارم کنی نظر

ور در عنایت تو بود غایت کمال

کامل بود عطا و سخن گشت مختصر

تا درج را غرَر بود از نکته های خوب

تا د‌ُرج را ز قطرهٔ باران بود دُرر

در درج محمدت درر ار سی ث تح باد

در دَ‌رج مدح باد ز اوصاف تو غُرَر

فرخنده هفت چیز تو دایم گشاده باد

طبع و دل و زبان و رخ و دست و کار و در

راضی ز مهربانی تو شاه نامدار

شاکر ز نیک عهدی تو مهد نامور

شمارهٔ ۱۷۵

آن شمع چه شمع است که برنامه و دفتر

دودش همه مشک است و فروغش همه‌ گوهر

وان ابر چه ابرست که بر سوسن و نسرین

بارد همه یاقوت و فشاند همه عنبر

وان باز چه بازست که باشد گه پرواز

گیرندهٔ بی‌چنگل و پرَّندهٔ بی پر

وان شاخ چه شاخ است که در باغ کفایت

توفیق بود برگش و توقیر بود بر

وان تیر چه تیرست که بالای عدو را

دارد چو کمان چفته به پیکان مقشر

وان مار چه مارست که چون معجز موسی

ناچیز کند تنبل خصمان فسونگر

وان مارهٔ زر چیست که مردان جهان را

بر فضل و هنرمندی بر سنگ زند زر

وان ماهی بر خشک چه چیزست‌ که دریا

هر دم زدن از قیر کند تارک او تر

گویی که شهابی است مقارن شده با ماه

واندر کف خورشید ز شب ساخته اختر

یا طرفه چراغی است که از نور و دُخانش

ایام مزین شده اسلام منور

یا هست به خوارزم ز تقدیر وکیلی

تا فخر معالی کند ارزاق مقدر

صدری ز محل زین ملوک همه‌ گیتی

بدری ز شرف شمس‌کفات همه کشور

آن خواجه‌ که سعدست و ا‌امینا است و ظهیرست

در دولت و ملک ملک و دین پیمبر

بو سعد که تا طلعت او گشت پدیدار

مسعود شد از طلعت او طالع و اختر

خوب است همه سیرت او درخور صورت

زیباست همه مخبر او درخور منظر

آباد همه ساله بر آن صورت و سیرت

آباد همه ساله بر آن منظر و مخبر

آن روز که ایام ندا کرد که هرگز

کس را نشود چنبر افلاک مسخر

پیروزی او دست برآورد و درآورد

ناگاه سر چنبر افلاک به چنبر

با ناوک تدبیرش و با نیزهٔ عزمش

چون خانهٔ زنبور شود سد سکندر

خوارزم شد اکنون چو یکی دفتر کامل

خیرات و صلاتش طرف و نکتهٔ دفتر

گر زان طرف و نکته یکی نقطه بکاهد

آن دفتر کامل شود اجزای مبتر

در ملک عجم کار دگر کارگزاران

اندوختن نعمت و مال است سراسر

او کارگزاری است که کارش ز کریمی

پروردن بنده است و نوازیدن چاکر

چون بنگرد اندر سیرَش مرد خردمند

عنوان شرف بیند و پیرایهٔ مفخر

خلقش به صبا بوی دهد در مه نوروز

از خار بدان بوی برآید گل احمر

وز همت او سایه برافتد به درختان

گیرند درختان صفت ‌گنبد اخضر

اندر کنف دولت او خسته نگردد

آهو به ره از ناخن و دندان غضنفر

ور سوی‌کبوتر نگرد بخت بلندش

شاهین به عنایت نگرد سوی‌ کبوتر

ای بار خدایی که همی شکر توگویند

شاهنشه و خوارزمشه و خواجه و لشکر

آن شهر عقیم است‌ کزو خاسته‌ای تو

زیرا که از آن شهر نخیزد چو تو دیگر

از روی تو و رای تو اجرام سماوی

گیرند همه فال و پذیرند همه فر

خدمتگر نفس تو و نقش قلم توست

برجیس به ماهی و عطارد به دو پیکر

گر خسته شد از خنجر رستم دل سهراب

ورکنده شد از بازوی حیدر در خیبر

کلک تو گه ‌خشم عدو را بخلد دل

عزم تو گه عدل ستم را بکند در

ای‌ کلک تو در قدرت چون خنجر رستم

وی عزم تو در قوت چون بازوی حیدر

جودی تو اگر جود توان دید مجسم

عقلی تو اگر عقل توان دید مصور

زان است که خورشید تغیر نپذیرد

کاو هست به هیات چو دوات تو مدور

زان است ‌که آفت نرسد قطب سما را

کاو بر صفت کلک تو دارد خط محور

از کلک گهر گستر تو خلق جهان را

شکر است چنان ‌کز نی خوزستان شکر

مشکورتر از تو به جهان کیست ‌که هستند

هم خلق ز تو شاکر و هم خالق اکبر

از فر تو خوارزم چو فردوس برین است

جیحون روان هست در آن چشمهٔ کوثر

گر کوثر و فردوس بر این نسیه به عقبی است

این هر دو ز عدل و نظرت نقد شد ایدر

اقبال سپهرست در الفاظ تو مدغم

ارزاق جهان است در اقلام تو مضمر

درویش که بیند به شب اقبال تو در خواب

او را کند احسان تو شبگیر توانگر

در مجلس تذکیر امامان سخنگوی

در خطبهٔ تحمید خطیبان سخنور

خواهند ثنای تو همی بر سر کرسی

گویند دعای تو همی بر سر منبر

بر مادح تو مدح تو چون حرز براهیم

از آتش سوزنده‌ کند سوسن و عبهر

کر کنگرهٔ خُلد همی حور بهشتی

مداح تو را هدیه دهد جامه و زیور

امروز ثناخر تویی از اهل معالی

وز اهل معانی منم امروز ثناگر

آنجا که بود جمع معالی و معانی

مداح ثناگر به و ممدوح ثنا خر

تا اختر سیار بدین گنبد دوار

هر شب کند از باختر آهنگ به خاور

در خاور و در باختر اقبال و قبولت

تابنده و پاینده همی باد چو اختر

نازنده همی باد به تو دین محمد

تا ملک محمد بود و دولت سنجر

فرخ‌تر و فرخنده‌تر امروز تو از دی

و امسال تو از پار همایون‌تر و خوشتر

شمارهٔ ۱۷۶

ای ز روی تو جهان را همه فیروزی و فر

ای ز رای تو شهان را همه تایید و ظفر

همه عالم به دو دست تو سپردست خدای

که به یک دست قضایی به دگر دست قدر

در جهانی تو و لیکن ز جهان قَدْ‌ر تو بیش

راست‌ گویی‌ که جهان چون صدف است و تو گهر

گر دل و خاطر شاهان ز هنر گیرد نام

از دل و خاطر تو نام‌ گرفته است هنر

نظر و همت تو دولت و دین را مدد است

که تویی شاه نکوهمت و فرخنده نظر

نیست شهری و شهی ‌کز نظر و همت تو

نرسیدست به آن شهر و به آن شاه خبر

رسمهای تو همه یک ز دگر خوبتر است

کارهای تو همه یک ز دگر زیباتر

نامداران چو شنیدند خداوندی تو

همه‌ کردند شها نامه و نام تو ز بر

بگشادند و ببستند چو دیدند تو را

به ثنای تو زبان و به وفای تو کمر

زیر تخت تو و زیر حجر اندر همه سال

ملک و دین را دو قباله است به فیروزی و فر

لاجرم فخر نمایند کجا بوسه دهند

ملکان پایهٔ تخت تو و حجاج حجر

شر و شور عدو از هیبت تو گشت هبا

لاجرم در همه آفاق نه شورست و نه شر

دامن دولت و اقبال گرفته است به چنگ

هر که یک روز به درگاه تو کردست گذر

بندگان تو خداوند هنرمندانند

پیش تخت تو به طاعت همه را خدمتگر

ز بقای تو شدستند همه روزافزون

ز لقای تو شده استند همه نیک‌اختر

وز حضور تو به این باغ گرفته است امروز

شرف‌الملک هزاران شرف و جاه و خطر

میزبانی است که از دل رهی و چاکر توست

اینت زیبا رهی و اینت به آیین چاکر

هر زمانی ز نشاط تو بیفروزد جان

هر زمانی ز قبول تو بیفرازد سر

گر پسندی و پذیری دل و جان هدیه‌ کند

بهتر از جان و دل ای شاه چه چیز است دگر

تا که در اول مه ماه بود همچو کمان

تاکه در نیمهٔ مه ماه شود همچو سپر

از مه رایت تو نور ظفر تابان باد

بر همه مملکت روی زمین سرتاسر

همچنین بادی پیوسته به‌ کام دل خویش

مَلِک دهر و شه عالم و سلطان بشر

شمارهٔ ۱۷۷

صد زره دارد ز سنبل بر گل آن شیرین پسر

حلقه‌های آن زره‌ها سر زده در یکدگر

ای عجب آن حلقه‌ها کز بهر آشوب و بلا

گاه پیش ‌گل سپر باشند و گاهی‌ گل سپر

زلف او در اصل کوتاه است و هر روزی به قصد

از سرش لختی ببرد تا شود کوتاه تر

در شریعت دزد را باید بریدن دست و پا

زلف او دل دزد شد بس چونش ببریدند سر!

گر نخواهد خورد خون عاشق آن زیباصنم

ور نخواهد برد هوش عاشق آن شیرین پسر

سنگ خارا از چه پنهان‌کرد در زیر حریر

مشک سارا از چه پیدا کرد بر طرف قمر

هر کرا دردی بود در دل ز رنج عاشقی

به‌ شود چون بر لب و رخسار او یابد ظفر

گر گل و شکر به‌ کار آید ز بهر درد دل

اینک آن رخسار و آن لب هم‌ گل است و هم شکر

هرکه یابد وصل او یابد ز بهروزی نشان

هرکه یابد وصف او یابد ز پیروزی خبر

وصل او آرام جان عاشقان عالم است

وصف او تشیب مدح شهریار دادگر

خسرو عالم ملکشاه آن خداوندی که هست

شهریار شرق و غرب و پادشاه بحر و بر

ایزد دانا دلش را آفریدست از کرم

دولت برنا تنش را پروریدست از هنر

بر ثنای او زبان بگشاده دارد روزگار

تا که او در دولت و شاهی همی بندد کمر

هست فرمانش امام خلق عالم یک به ‌یک

هست تدبیرش صلاح ملک عالم سر بسر

متفق‌ گشته است با فرمان او گویی قضا

متصل‌گشته است با پیمان او گویی قدر

ای شهنشاهی که اندر دین و ملک آراسته است

نام تو هم خطبه و هم نامه و هم سیم و زر

هر که او بر درگه تو بست در خدمت میان

ایزد از روزی و پیروزی بر او بگشاد در

هر که برگردد ز عهد تو فَقُل اَینَ الجِوار

وانکه بگریزد ز حکم تو قفل آه‌بن‌المفر

روزگار آن را همی گوید که حاشا لا تُطِع

آسمان این را همی‌گوید که‌ کلا لاوزر

از مدار چرخ و حکم زهره و بهرام و تیر

با تو باد این شانزده هم در حضر هم در سفر

ملک و دین و تخت و بخت وکلک و تیغ و مهر و جام

عزم و جاه و عمر و مال و نام و کام و فتح و فر

شمارهٔ ۱۷۸

ای رفته مدتی به سعادت سوی سفر

باز آمده به نصرت و فیروزی و ظفر

در صد سفر ملوک گذشته ندیده‌اند

آن فتح و آن ظفر که تو دیدی به یک سفر

با فتح نامه‌ها و ظفرنامه‌های تو

مدروس شد حکایت و منسوخ شد سمر

بیش آید از شمار فتوح‌ گذشتگان

هر نامه‌ کز فتوح تو خوانند مختصر

کردار تو معاینه بیند همی خرد

ممکن ‌کجا شود که ‌کند تکیه بر خبر

یک جنبش تو هست ز جیحون سوی فرات

یک نهضت تو هست ز خاور به باختر

پست است دهر و همت عالیت سرفراز

زیرست چرخ و دولت عالیت بر زبر

گر نیست بی‌قضا و قدر نیکی و بدی

فرمان تو قضا شد و شمشیر تو قدر

دو چیز در دو چیز زآفت منزهند

در آسمان ستاره و در طبع تو هنر

آراسته است رای تو عالم به‌دین و داد

پرداخته است تیغ تو گیتی ز شور و شر

دو چیز در دو چیز یکی اند در صفت

در آفتاب ذره و در تیغ توگهر

از مهر وکین توست در ایام نیک و بد

وز عفو و خشم توست در آفاق نفع و ضر

بر روی دوستان تو و دشمنان توست

اقبال را علامت و اِدْبار را اثر

در ملک شام و روی به یک عزم تو شدند

صد شاه و شهر بسته میان و گشاده در

ازگرد لشکر تو به شام اندرون هنوز

سرخ است خاک همچو طَبرخون و مُعْصَفَر

از آتش جگر لب بدخواه توست خشک

وز آب دیده گونهٔ بدگوی توست تر

آری هر آن کجا که خلاف تو بگذرد

هم آب دیده باشد و هم آتش جگر

ای دادگر شهی که تو را خوانَدَن رواست

سلطان شرق و غرب و شهنشاه بحر و بر

چون لؤلؤ از جواهر و خورشید ز اختران

مشهوری از خلایق و مختاری از بشر

از بهر خدمت تو سزد گر خدای عرش

ارواح رفته باز رساند سوی صور

صید کمند توست به دور اندرون سپهر

نعل سمند توست به سیر اندرون قمر

دشمن به دام توست و زمانه به‌کام توست

دولت غلام توست چه باید همی دگر

گر رفتنت ز شهر سپاهان خجسته بود

باز آمدنْتْ هست ز رفتن خجسته‌تر

یک چند در سفر ظفر انگیختی به تیغ

اکنون به جام می طرب‌انگیز در حضر

ساغر ستان ز دست نگاری که زلف او

گه پیش‌ گل سپر بود و گاه گل سپر

گه جعد او به قصد خم اندر شود به خم

گه زلف او به طبع سر اندر زند به سر

نوش است در لب وی و نوش است در قدح

بستان قدح بر آن ‌لب چون نوش و نوش خور

نیکی توراست عمر به نیکی همی‌گذار

شادی توراست روز به شادی همی شمر

شمارهٔ ۱۷۹

تهنیت‌ گویند شاهان را به جشن نامور

جشن‌ را من تهنیت‌ گویم به شاه نامور

سایهٔ یزدان ملکشاه آفتاب داد و دین

شهریار شرق و غرب و پادشاه بحر و بر

آن شهنشاهی که ملت زو بیفزودست فخر

آن جهانداری که‌ دولت زو پذیرفته است فر

آن که شیران ژیان در دام او دارند پای

وان که شاهان جهان بر خط او دارند سر

یک تن است او وز هزاران تن فزون دارد خرد

یک شه است او وز هزاران شه فزون دارد هنر

چون بخوانی نامه‌اش در جسم بفروزد روان

چون ببینی طلعتش در چشم بفزاید بصر

هر چه بِسگالی همه پست است و قدر او بلند

هر چه بشناسی همه زیرست و بخت او زیر

با رکاب او همیشه مُتّفق باشد قضا

با عنان او همیشه مُتّصل باشد قَدَر

آن یکی خواهد دهان تا پیش او بوسد زمین

وآن دگر خواهد میان تا پیش او بندد کمر

از طرب باشد همیشه بزمگاهش را نشان

وز ظفر باشد همیشه رزمگاهش را خبر

گر نبودی بزمگاه او کجا بودی طرب

ور نبودی رزمگاه او کجا بودی ظفر

ای خداوندی که بی‌حکم تو بر روی زمین

دم نیارد زد هر آن کاو عاقل است و جانور

همچو خورشید از کواکب نامداری از ملوک

همچو یاقوت از جواهر اختیاری از بشر

عقل بی‌کردار تو ننمود و ننماید شرف

ملک بی‌شمشیر تو نفزود و نفزاید خطر

مهر تو ماند به شاخی‌ کش سعادت هست بار

کین تو ماند به‌ تخمی‌ کش نحوست هست بر

هرکه بی‌دیدار و بی‌نام تو خواهد چشم و گوش

کینه‌ور گرد‌ند چشم و گوش او بر یکدگر

گوش او خواهد که گردد چشم او فی‌الحال کور

چشم او خواهد که ‌گردد گوش او در وقت کر

فتحهایی کز تو اندر یک سفر حاصل شدست

از ملوک باستان حاصل نشد در صد سفر

خسروان را گر ز وصف و شرح آن باید نشان

وصف آن در خاورست و شرح آن در باختر

گَردِ گُردانت رسید از کاشغر تا قیروان

شور شیرانت رسید از قیروان تا کاشغر

دشمنانت را ز ادبارست هر ساعت نفیر

دوستانت را ز اقبال است هر لحظت نفر

هست جودت کار ساز خلق عالم یک به یک

هست عدلت پاسبان ملک‌ گیتی سر به سر

گر ز جود و عدل بفزاید به عمر اندر همی

پس تو داری عمر جاویدان سخن شد مختصر

تا که باشد جرم ماه از قُرب و بُعد آفتاب

گاه چون زرین‌ کمان و گاه چون سیمین سپر

ملک تو چون‌ گنج تو آکنده باد از زر و سیم

اشک و روی دشمنانت باد همچون سیم و زر

فرخ و فرخنده بادت مهرگان وز مهرگان

روزهای دیگرت فرخ‌تر و فرخنده‌تر

شمارهٔ ۱۸۰

چه‌ گویی اندرین چرخ مُدور

کزو تابد همی مهر منوّر

وز او هر شب دُر فشانند تا روز

هزاران جِرم نوران مدور

چه گویی اندر این اجناس مردم

به تصویری دگر هر یک مصور

یکی را از شقاوت داغ بر دل

یکی را از سعادت تاج بر سر

چه‌ گویی اندر این دو مرغ پَرّان

همه ساله‌گریزان یک زدیگر

یکی را از سیاهی قیرگون بال

یکی را از سپیدی سیمگون پر

چه‌ گویی اندر این سرگشته پیلان

مُعلّق در هوا باکوس و تندر

گهی پاشنده بر کُهسار، کافور

گهی بارنده در گلزار، گوهر

چه‌ گویی اندر این محراب مُوبَد

که خوانندش همی رخشنده آذر

لطیفی چون‌ گل و لاله‌ که او شد

گل و لاله بر ابراهیم آزر

چه‌ گویی اندرین سیماب روشن

فروزندهٔ همه‌گیتی سراسر

که در دریا به زخم چوب موسی

یکی دیوار شد پر روزن و در

چه گویی اندرین پیک دونده

ز حد باختر تا حد خاور

که تخت مملکت را بود حمال

به ایام سلیمان پیمبر

چه گویی اندرین تاریک مرکز

کزو خیزد نبات و گوهر و زر

گرفته صد هزاران‌ کالبد را

به درد و داغ درآگوش و در بر

چه پنداری که چندینی عجایب

به وصف اندر یک از دیگر عجب‌تر

شود بی‌صانعی هرگز مهیا

بود بی‌قادری هرگز مقدر

کرا باشد چنین اندیشه ممکن

که را باشد چنین گفتار باور

نه بی‌خَلّاق باشد خلقِ عالم

نه بی‌ نقاش باشد نقشِ دفتر

چو بنده عاجزست از پروریدن

خداوندی بباید بنده پرور

خداوندی نگهبان و نگهدار

خداوندی توانا و توانگر

نه مصنوع و نه مَحدوث و نه مُحدَث

نه مأمور و نه مجبور و نه مُجبَر

نه اندر ذات او تألیف و ترکیب

نه اندر نَعتِ او اعراض و جوهر

نه هرگز مُلک او باشد مُعَطل

نه هرگز حکم او باشد مزوﹼر

از او هر امتی را امر معروف

وز او هر ملتی را نهی منکر

یکی از عدل او در چاه و زندان

یکی از فضل او بر تخت و منبر

در آی از صحبت میثاق آدم

برو تا نوبت میعاد محشر

ببین تاثیر او در شرق و غرب

ببین آثار او در بحر و در بر

حقیقت دان که بی‌فرمان او نیست

به عالم نقطه‌ای از نفع و از ضر

گواهی ده که بی ‌تقدیر او نیست

به‌گیتی ذره‌ای از خیر و از شر

از او دور سپهری چنبری را

همی‌ گویی‌ که گیتی شد مسخر

در ارد قهر او روزِ قیامت

سپهر چنبری را سر به چنبر

از آن روزی تفکر کن که ایزد

به حق باشد میان خلق داور

چنان باید که تخمی کاری امروز

که آن روزت همه نیکی دهد بر

به توفیق و به تأیید الهی

مراد بندگان گردد میسر

بود توفیق او را حمد واجب

بود تأیید او را شُکر درخَور

که از توفیق و تأییدش بیاراست

معین الملک ملک شاه سنجر

همامی،‌ دین یزدان را ﻣﺆﻳﺪ

مؤید هم ز دولت هم ز اختر

ابوالقاسم علی تاج‌ُالمعالی

که هست از قدر عالی سعد اکبر

از او خشنود صدرالدین محمد

وز او راضی نظام‌الدین مظفر

به کلک و رای و تدبیرش مفوﹼض

همه‌ کار وزیر و شاه و لشکر

به دنیا مدﹼ کلک او چنان است

که در روضات رضوان آب کوثر

طلب کردی زکِلکش آبِ حَیوان

اگر در عصر او بودی سکندر

اگر یاقوت احمر خاست از کان

ز تأثیر مدارِ چرخِ اَخْضَر

مدار چرخِ اَخضَر گشت کِلکش

کزو خیزد همی یاقوت احمر

نیفتد گرچه بسیاری بکوشد

فلک با همت او در برابر

اگر پیکر پذیرد همت او

بود یک جزو از آن پیکر دو پیکر

الا یا سروری کاندر کفایت

نبیند چشم‌ گیتی چون تو سرور

تو آن آزاده‌ای کازادگان را

ز بهروزی نهادی بر سر افسر

به دست جود گستر در خراسان

معزی را تو کردی شُکر گستر

به نثر و نظم پیش خالق و خلق

تو را هر سو دعاگوی و ثناگر

اگر با تو گرانی کرد بی‌حد

زفضل تو بزرگی دید بی‌مر

گرانی دور خواهد داشت یک چند

که سوی خانه خواهد رفت ازین در

به وقت خویش باز آید به خدمت

که اقبال تو او را هست رهبر

چو نام و نامهٔ تو کرد خواهد

مدیحت سایر اندر هفت کشور

همیشه تا جوان و پیر گردد

جهان اندر مه آزار و آذر

تو بادی پیر تدبیر و جوانبخت

تو را پیر و جوان از طبع چاکر

نماز و روزهٔ تو هر دو مقبول

همه روز تو از نوروز خوشتر

در آن‌ گیتی به تو جان پدر شاد

در این گیتی به تو خرم برادر

شمارهٔ ۱۸۱

چو بشنید فرخنده عید پیمبر

که روزه ز گیتی برون برد لشکر

یکی تاختن کرد تا در شریعت

کند تازه آیین و رسم پیمبر

بیفتاد در تاختن نعل اسبش

پدید آمد از روی چرخ مدور

مگر عید فرخنده از خاور آمد

که تابد همی نعل اسبس ز خاور

چو از عید شب را خبر داد گردون

شب از شادمانی برافشاند گوهر

تو گفتی به عَمدا کسی درّ مَکنون

پراکند بر روی دریای اخضر

اگر چند شبهای خوش دیده‌ام من

ندیدم شبی از شبِ عید خوشتر

از آن پیش کالله اکبر شنیدم

بدیدم مه و گفتم الله اکبر

جهانی ز تکلیف سی روز روزه

برستند تا یازده ماه دیگر

بدل شد دگرباره مسجد به مجلس

موذن به قوال و مصحف به ساغر

وطن‌ها شد از روی ساقی مزین

قدحها شد از نور باده منور

چه عذر آرم اکنون ‌که باده نگیرم

من و باده و بزم شاه مظفر

معز دول، رکن دین، برکیارق

مبارک جهاندار فرخنده اختر

جوان بخت شاهی ‌که پیر و جوان را

از ایزد گذشته چو او نیست داور

سرانند اسلاف او تا به آدم

شهانند اعقاب او تا به محشر

فزون آمد اندر جهان فر و فتحش

ز فرِِِّ فریدون و فتح سکندر

حوادث چو باد است و گیتی چو دریا

خلایق چو کشتی و عدلش چو لنگر

جهان آفرین آفرین‌گوید او را

چو گویند نامش خطیبان به منبر

خرد در سر از بهر آن جای سازد

که هر دم نهد پیش او بر زمین سر

ملک سایهٔ ایزدی خواند او را

که پیداست بر روی او ایزدی فرّ

ببین صورت و چشم او گر ندیدی

شجاعت مجسم سعادت مصور

ایا فیلسوفی که هر چند گاهی

ز بهر منافع شوی کیمیاگر

منافع از اقبال سلطان طلب کن

مبر رنج در کیمیای مزّور

که از کیمیا خوار و درویش گردی

وز اقبال سلطان عزیز و توانگر

ایا پادشاهی که بسته است گردون

ز مدح تو بر گردن دهر زیور

کس از پادشاهان تو را نیست همتا

که اصل تو هست از دو جانب مطهر

جهان را تو از خسروان یادگاری

که بودند در ملکِ سلجوق گوهر

پس از عهد ایشان تو را بود روزی

لوای جهانداری و تخت و افسر

تو را هست در ابتدای جوانی

همه رسم با رسم ایشان برابر

چو طغرل بک اندر سفر سر فرازی

چو جغری بک اندر هنر ملک پرور

چو الب ارسلان بر عدو کامکاری

چو سلطان ملک بر جهان عدل‌گستر

سرای تو کعبه است و شاهان و میران

چو حاجی زده دست در حلقهٔ در

نگاریده عهد تو بر جان و بر دل

چو ضَرّاب نام تو بر سیم و بر زر

کجا عزم و حزم تو گردد مهیا

کجا عفو و خشم تو گردد مقرر

ز سِندان کنی موم و‌ز موم سندان‌

زآذر کنی آب وزآب آذر

هوایی کجا بوی خلق تو یابد

نسیمش بود تا قیامت معطر

زمینی‌ کجا عکس تیغ تو بیند

نباتش بود تا قیامت مُعَصفَر

به روم و به هندوستان گر فرستی

دو نامه به دست دو پیک از مُعَسکر

فرستند هر سال حمل و خراجت

ز هندوستان رآی وز روم قیصر

به عهد تو قومی ‌که ‌گشتند منکر

از ایزد مکافات دیدند منکر

گر از خَمر ‌کین تو کردند مستی

خمارش کشیدند و بردند کیفر

سر از چنبر تو ببردند لیکن

رسن‌وار سر‌شان‌ برآمد به چنبر

جهانی پر از شور و شر بود از ایشان

تهی شد به اقبالت از شور و از شر

ز اقبال تو هر چه بنمود گردون

همه عبرت است و شگفتی سراسر

چه گویم که این حال روشن‌تر آمد

ز خورشید رخشنده بر هفت کشور

شگفتی تر از داستان تو شاها

یکی داستان نیست در هیچ دفتر

وگر داستانی برین گونه بودی

نکردی کس آن را ز گوینده باور

تو را هست پیروزی آسمانی

که داری زمین و زمان را مسخر

همه ساله شکر از زمین آفرین کن

که هست او تو را در همه کار یاور

به تیغ سیاست سر خصم بِدرو

به چشم عنایت سوی خلق بنگر

به هر وقت چوگان دولت همی زن

ز هر دشمنی گوی دولت همی بر

همه نعمت این جهانی تو داری

به رادی همی ده به شادی همی خور

به پیروزی و فرخی با سعادت

چنین عید صد عید بگذار و بگذر

شمارهٔ ۱۸۲

زین مبارک‌تر به عمر اندر نباشد روزگار

زین همایون‌تر به سال اندر نباشد شهریار

ملک و دولت را کنون تاریخ نو باید گزید

زین همایون اختیار و زین مبارک روزگار

جبرئیل امروز بر بزم وزیر شاه شرق

اختران کرد از بروج چرخ پنداری نثار

تا در ایوان نو آیین پیش خسرو صف زدند

لعبتان چین و کشمیر و بتان قندهار

یا زمین از گوهر و زر هر چه پنهان کرده بود

در سرای فخر ملک امروز بنمود آشکار

پیش‌ خسرو در سجود آمد جهانی‌ در صور

وز عدم سوی وجود آمد بهاری پرنگار

هر کجا اقبال خسرو باشد و رای وزیر

در سجود آید جهان و در وجود آید بهار

دیده‌ام در دولت و ملک ملک سلطان بسی

بزمهای دلفروز و جشنهای شاهوار

بر مثال این ندیدم هیچ بزمی نامور

وز قیاس این ندیدم هیچ جشنی نامدار

ناصرالدین شهریارست و نظام‌الدین وزیر

از معزالدین و از خواجه جهان را یادگار

خواجه آن بهتر که هم باشد ز خواجه گوهرش

شهریار آن به‌که باشد اصل او از شهریار

ای فراوان میزبانان دیده اندر شرق و غرب

میزبانی چون نظام‌الدین کجا دیدی بیار

هم به‌ کف نعمت نشان و هم به دل منت پذیر

هم به جان خدمت نمای و هم به‌تن طاعت‌گزار

در کدامین خاطری آید چنین تهذیب شغل

از کدامین همتی گنجد چنین ترتیب کار

میزبان باید که باشد در ضیافت کامران

کامران است او به فر پادشاه کامکار

خسرو عادل ملک سنجر خداوند عجم

قبلهٔ شاهان و تاج ملت و فخر تبار

آن جهانداری که تا او بست بر شاهی کمر

بند ملک و دین بدان بند کمر گشت استوار

آن ‌که در شاهی و ‌در مردی به او میراث ماند

از سلیمان و علی انگشتری و ذوالفقار

باد نصرت جست تا شبدیز او شد باد پای

آب بدعت رفت تا شمشیر او شد آبدار

هرکه با او باد ساری کرد در روی زمین

گشت در زیر زمین از خاکساری خاکسار

روز رزمش دست زد گفتی زمین در آسمان

یا زمین را آسمان در بر گرفت از بس غبار

چون میان نار سوزان دم زنند اعدای او

زمهریر سرد بیرون آید از اجزای نار

جان بلرزد در هوای رزمگاهش روز رزم

سر بساید بر زمین بارگاهش روز بار

پیش او رفتن پیاده حشمتی داند بزرگ

هر هنرمندی که بر اسب هنر گردد سوار

چون شود بر بدسگالان خشم او آتش‌فشان

چون شود بر نیکخواهان جود او دینار بار

تیغ عزرائیل دارد در یسار و در یمین

دست میکائیل دارد در یمین و در یسار

مشتری و زهره را از جور بهرام و زحل

تا نه بس مدت دهد عدلش امان و زینهار

ماه مَنجوقش به قدر از ماه گردون بگذرد

شیر شادُروان او شیر فلک ‌گیرد شکار

نعل اسب او هلال است و سِتامش‌ کوکب است

آفتاب است او و اسبش آسمان اندر مدار

آسمانی پرکواکب بر زمین هرگز که دید

کآفتاب او یکی باشد هلال او چهار

ای ز فرّ تو برادر خرم اندر دار ملک

وی ز عدل تو پدر خشنود در دارُالقَرار

آن‌ که هست از تو بلند او را که یارد کرد پست

وان ‌که هست از تو عزیز او را که یارد کرد خوار

تیغ برّان تو چون در کارزار آید پدید

شیرِ غران‌ خویشتن پنهان‌ کند در مرغزار

گر تو خواهی از جهان سازی حصاری بر عدو

ور تو خواهی در جهان باقی نماند یک حصار

شرح‌ مدح‌ تو ز انبوهی نگنجد در ضمیر

شکرِ عدلِ تو ز بسیاری نگنجد در شمار

گرچه‌ آتش را به‌ طبع اندر شرارست و دخان

آتشی خواه از قِنینه بی‌دخان و بی‌شرار

نورش از خورشید و ماه و لطفش از جان و خرد

بویش از مشک و عبیر و رنگش از گلنار و نار

گردد از طبعش دل غمناک بی‌سودای غم

گردد از فعلش سر مخمور بی‌رنج خمار

بر رخ سیب است خون از عشق او در بوستان

بر دل لاله است داغ از رشک او در لاله‌زار

جام ازین آتش بیفروز ای شه‌ گیتی فروز

تا شود رایت نشاط افزای و طبعت شاد‌خوار

دست ‌دست توست‌ گیتی را به‌ پیروزی ستان

روز روز توست، عالم را به بهروزی ‌گذر

تا به فر دولت تو در پناه بخت تو

کدخدای تو چنین مجلس بسازد صدهزار

تا بتابد آفتاب و تا بگردد آسمان

تا بباید روزگار و تا بماند کردگار

آفتابت بنده باد و آسمانت باد رام

روزگارت باد چاکر کردگارت باد یار

در سرای سروری امروز تو خوشتر ز دی

بر سریر خسروی امسال تو بهتر ز پار

شمارهٔ ۱۸۳

ای ز دارٍُالملک رفته مدتی سوی سفر

بازگشته سوی دارالملک با فتح و ظفر

نرد ملک و نرد دولت باخته در یک ندب

کار دین و کار دنیا ساخته در یک سفر

برده در شام و بلاد روم بی‌رهبر سپاه

کرده بر آب فرات و دجله بی‌کشتی‌ گذر

ملکهای شام را ترتیب داده یک به یک

مالهای روم را تقریرکرده سر به سر

از صف لشکر فکنده جنبش اندر دشت وکوه

وز تف خنجر فکنده جوش اندر بحر و بر

در هوای عالم ازگرد سوارانت نشان

بر جبین عالم از نعل‌ سوارانت اثر

رادمردان را به طاعت درکف پیمانت دل

شیرمردان را به خدمت بر خط فرمانت سر

گر جهان را از جهاندارای و شاهی چاره نیست

چون تو باید در جهانداری شه پیروزگر

درخور پیشی و بیشی از همه شاهان تویی

پیشتر رفتی و بگرفتی ز عالم بیشتر

آن ظفرهایی‌که در یک سال شد حاصل تورا

ده مجلد بیش باشد گر بگویم مختصر

در فتوح شام و روم امسال دیوان ساختم

ساخت باید در فتوح هند و چین‌ سال دگر

چشم ما در روزگارت بیشتر بیند همی

زانچه‌ گوش ما شنیدست از حکایت‌ وز سیر

فتحها یکسر خبرگشته است و فتح تو عیان

مرد دانا تا عیان یابد کجا جوید خبر

ایزد اندر شخص تو چندان هنر موجود کرد

کز شمار آن همی عاجزشود وهم بشر

هر هنرمندی که درگیتی هنر ورزد همی

هست واجب‌ کاو بیاید وز تو آموزد هنر

ای بسا شاها که بر سر داشت تاج خسروی

تاج‌ بنهاد و به خدمت بست پیش تو کمر

ای بسا حِصنا که از کین تو شور و شر نمود

بازگشت آخر به ملک و دولت او شور و شر

کین تو چون زلزله است و هرکجا قوت گرفت

خانمان و خان بدخواهان کند زیر و زبر

تیغ تو در باغ پیروزی درخت نصرت است

بیخ او در خاور است و شاخ او در باختر

هست بر عالم همایون همت تو چون همای

شرق دارد زیر بال و غرب دارد زیر پر

هست‌ گویی تیغ تو در طبع چون سودای خون

زان‌ کجا آهنگ او سوی دِماغ است و جگر

کعبهٔ شاهان آفاق است عالی مجلست

پایهٔ تخت و رکاب تو مقام است و حجر

خلق را از مهر دیدارت بیفزاید همی

هم به جسم اندر حیات و هم به چشم اندر بصر

بندگان پروردگان دولت و بخت تواند

خاصه آن شیر دلیر و میر بی‌همتا و نر

کرد بر راه و رکاب تو نثار سیم و زر

خواستی‌ کش جان و دل بودی به جای سیم و زر

یافته است از خدمت‌ و مهر تو عالی دولتی

تا پسر خوانی تو او را دولتش ناید بسر

خسروا شاها هر آنچ از دین و دنیا خواستی

بی‌توقف یافتی از کردگار د‌ادگر

مدتی در هر زمینی در گشادی رزم را

مدتی اندر سپاهان بزم را بگشای در

در قدح زان گوهر پاکیزه دوشیزه خواه

کافتابش دایه و مادر بدانگورش پدر

هرچه ‌هست اندر جهان از نیکی و شادی تو را است

عمر در نیکی‌ گذار و روز در شادی شُمَر

تا که هفت اقلیم و چار عنصر بود اندر جهان

باد شش چیز از دو چیز تو عزیز و نامور

از بقای تو همیشه دولت و دنیا و دین

وز لقای تو همیشه شادی و تایید و فر

شمارهٔ ۱۸۴

آفرین بر خسروی‌ کاو را چنین باشد وزیر

وآفرین بر دولتی کاو را چنین باشد مجیر

زین مبارکتر نبوده است و نباشد در جهان

هیچ دولت را مجیرو هیچ خسرورا وزیر

ر‌َهنمایِ اهل شرع و رهنمایی بی‌همال

کدخدای شاه شرق و کدخدایی بی‌نظیر

آفتاب فتح ابوالفتح آن ‌که بر هفت آسمان

هفت‌کوکب را به اقبالش همی باشد مسیر

نیست با اقبالش از بهرام و کیوان هیچ نحس

در بروج ماه و مهر و هرمز و بهرام و تیر

نام آن دارد که از بهر بزرگی و شرف

احمد مختار کرد او را دعا روز غدیر

نام او بردند گویی تا سلامت یافتند

یونس اندر بطن ماهی یوسف اندر قعر بیر

تاکه رسم و رای او پیدا شد اندر ملک و دین

ملک تاجی شد مرصع دین سراجی شد منیر

گر نباشد شکر او از عقل برخیزد خروش

ور نباشد مدح او از روح برخیزد نفیر

از جوانمردی به چشم او قلیل آید همی

هرچه از نعمت به چشم آسمان آید کثیر

همتی دارد کبیر از بهر آن با کبریاست

کبریا او را سزد کاو همتی دارد کبیر

در هوای همتش گر ذر‌ه‌ها را بشمرند

ذرهٔ صغری بود زان ذره‌ها چرخ اثیر

چرخ را گفتم که داری گاه کوشش تاب او

چرخ ‌گفتا نی ‌کجا هست او عظیم و من حقیر

بحر را گفتم توانی بود در بخشش چنو

بحر گفتا نی ‌کجا هست او غنی ‌و من فقر

در صفت بحر غَزیرست او که از روی قیاس

هرکجا بحری است پیش او نماید چون غدیر

رفتن بحر غزیر امسال سوی دجله بود

گر رود دجله همه ساله سوی بحر غزیر

حور عین‌ گر در بهشت عدن یابیدی نشان

روز فتح او ز پای پیل و از دست زبیر

آب دست این به عارض بر زدی همچون‌گلاب

خاک پای آن به زلف اندر دمیدی چون عبیر

ای ز مهر تو موافق را ثواب اندر بهشت

وی ز کین تو مخالف را عقاب اندر سعیر

دشمنت را زاتش دل باد سرد آید همی

هست پنداری دل او دوزخی‌ پر زَمهَریر

حاسدت در بند زندان زنده ماند مدتی

تا ز اقبالت خورد هر ساعتی‌ گرم و زفیر

آن‌که از شوم اختری منکر شد اقبال تو را

دید پیش ‌از مرگ ‌سهم منکر و هول نکیر

وان‌ که بر دل کرد مهر تو فرامش از حسد

تا قیامت شد به زندان فراموشان اسیر

آنچه دیدند از فزع خصمان تو روز مصاف

کافران بینند فی یوم عبوسٍ قمطریر

تا تو باشی شاه مشرق را وزیر و کدخدا

بنده زیبد پیش تو چون اردوان و اردشیر

پای دارد با مصافی از مصافش یک غلام

دست دارد با سپاهی از سپاهش یک امیر

کی رها کردی که اسکندر سوی ظلمت شدی

گر به فرهنگ تو بودی پیش اسکندر مشیر

ور سلیمان چون تو دستور ممیز داشتی

دیوکی بردی ز دستش خاتم وتاج و سریر

جان دهد تا آفتاب امن را گوید بتاب

جان‌ستاند چون چراغ فتنه را گوید بمیر

زآب جیحون تا کنار دجله در هر منزلی

گشته عدلت مستجار و رادمردان مستجیر

هست پیغمبر تو را در دار عقبی پایمرد

تاتویی در دار دنیا امتش را دستگیر

تو ظهیر شرعی و در شرع ظاهر شد شرف

تاکه‌مستظهر شد ازتشریف‌مستظهر ظهیر

گرچه از نهرالمعلی تا به قصر شادیاخ

در چهل روز آمدن‌ کاری بود صعب و عسیر

رای تو شد همبر رایات عالی تا نمود

رحلت صعب وعسیر از رای اوسهل ویسیر

از عرب تا مرز توران کس ندید این تاختن

با جهانی‌در چهل‌روز از صغیر وازکبیر

خاصه در فصلی ‌که تا بالا نگیرد آفتاب

آب جوی از دست سرما کرد نتواند جریر

دشت پرپولاد و گوران مانده محروم از چرا

کوه پرکافور و کبکان ‌گشته خاموش از صفیر

عقدهای گلبنان از هم ‌گسسته ماه مهر

سازهای بلبلان درهم شکسته ماه تیر

ناوک اسفدیار انداخته باد شمال

درقهٔ ‌رستم بر او اندرکشیده آبگیر

آب رز را چون رخ احباب تو رنگ عقیق

برگ رز را چون رخ اعدای تو رنگ زریر

در چنین فصلی‌ که رفتی از خطر کردی خطر

از خطر گردد بلی مرد جوان ‌دولت خطیر

چون خُوَرنَق‌ْ شد به تو دار خلافت در عرب

د‌ار ملک اندر عجم گردد به عدلت چون سدیر

از قمر بگذاشتی اندر عرب آواز کوس

در خراسان بگذرانی از زحل آواز زیر

گر همی‌گرید سحاب از رشک دوری در هوا

از نشاط بزم تو در ‌خُم همی خندد عصیر

همچنان کز هجر یوسف چشم یعقوب نبی

مدتی از هجر تو چشمم شد از فرقت ضریر

باز شد چشمم به صبر از بوی وصل تو چنا‌نک

چشم یعقوب نبی از بوی یوسف شد بصیر

عاجز آید شاعر از نظم مدیحت گر بود

در بلاغت چون فرزدوق در فصاحت چون جریر

از تو گیرد مایه هر شاعر که بستاید تو را

تو چو دریایی و طبع شاعران ابر مطیر

گر ز دریا مایه‌گیرد ابر تا بارد سرشک

باشد آخر سوی دریا آن سرشکش را مصیر

کی روا باشد که اندر روزگار چون تویی

تیره باشد روزگار شاعر روشن ضمیر

وز محال عشوهٔ دیوان دیوان چندگاه

طبع ‌گنجور سخن رنجور باشد خیر خیر

وز پی‌ ترویج هر شعری‌ که آن سِحری بود

شعر میر شاعران بی‌قدر باشد چون شعیر

این اشارت بس بود زیرا که ‌گر گویم بسی

هم نباشد آنچه هست اندر دلم عشر عشیر

چون من اندر شعر ثانی‌ گفته باشم حال خود

پیش تو در شعر اول قصه را کردم قصیر

تا امید و بیم حاصل گردد از وعد و وعید

وین دو معنی را به فرقان در بشیرست و نذیر

خشم و عفوت در وعید و وعد و در بیم و امید

باد حاسد را نذیر و باد ناصح را بشیر

تا بود هنگام حج از بهر راه بادیه

حاجیان را از دلیلی وز خفیری ناگزیر

در ره تایید و نصرت همت و رای تو باد

شیرمردان را دلیل و را‌مردان را خفیر

جد تو در کار ملک و جهد تو در کار دین

دفع آفات زمان و جبر دلهای ‌کسیر

کرده اهل مشرق و مغرب به انصافت قرار

گشته چشم ملت و دولت به اقبالت قریر

حاسد و خصم از تو غمگین لشکر و شاه از تو شاد

دولت و بخت از تو برنا، عقل و فرهنگ از تو پیر

حسبی‌الله چون حصاری روز و شب پیرامنت

کوتوال آن حصار از نعمتت نِعمَ‌النّصیر

شمارهٔ ۱۸۵

گرچه آمد داستان خسرو شیرین به سر

خسرو دیگر منم شیرینم آن شیرین پسر

من بسی در پیش آن شیرین پسر خدمت‌ کنم

همچنان چون کرد خسرو خدمت شیرین به سر

تا که دارد در جهان چون چشمهٔ آب حیات

دارم از تیار او چون آذر برزین جگر

از فروغ آتش دل وز سرشک آب چشم

هر شبی در بسترم برق است و بر بالین مطر

گر شود در عقدهٔ تنّین قمر هر چندگاه

دارد آن بت سال و مه در عقدهٔ تنین قمر

بینی آن خطش که گویی مورچه بر دست و روی

مشک و قیر اندوده عمدا کرد بر نسرین ‌گذر

در مه تشرین اگر رخساره بنماید به‌باغ

آید اندر باغ ‌نسرین در مه ‌تشرین به‌ بر

هست بت‌گر بت بود نوشین به لب مشکین به زلف

هست مه‌ گر مه بود سنگین به دل سیمین به بر

زلف او بر گل ز سنبل بست بر چینی عجب

کس نبندد بر گل از سنبل چنان پرچین دگر

آن ‌که در شطرنج تضعیفات بتواند شمرد

گو بیا در زلف‌ او بند و شکنج ‌و چین ‌شُمَر

تا فرستادند سوی چین ز رویش نسختی

هیچ صورتگر دگر ننگارد اندر چین صور

حور عین است او و مجلس هست از او همچون بهشت

اندرین‌گیتی بهشت و روی حورالعین نگر

آسمان او را ز جوزا گر کمر سازد رواست

تا به خدمت بندد او پیش سدیدالدین کمر

صدر عثمان حلم بوبکر آن محمد کز شرف

هست در امکان علی و هست در تمکین عمر

عالم آرایی‌ که با روح‌الامین هر ساعتی

شکر عالی رای او گوید به علییّن پدر

از هنر آل ظهیری تا ابد مستظهرند

کاو کند آل ظهیری را همی تلقین هنر

عاشق آیین او اندر فلک جان ملک

کس نبیند درزمین هرگز بدین آیین بشر

چون ببیند چشم‌ گیتی بین مبارک طلعتش

فر او بفزاید اندر چشم‌ گیتی بین بصر

از حَجَر تا‌ثیر اقبالش گهر سازد همی

هم بر آن‌گونه که سازد آفتاب از طین حجر

قطره‌ای از آب دستش گر به آهن برچکد

زاهن و پولاد بیرون آید اندر حین خضر

بر هر آن بقعت‌کجا خورشید عدلش تافته است

سایه آرد بر سرکبکان همی شاهین به‌پر

گر ز عزم او یکی معیار سازد روزگار

کَفّتینش فتح و نصرت باشد و شاهین ظفر

ور به جنگ اعدای او سازند زوبین از شهاب

سازد از ما دو هفته پیش آن زوبین سپر

ای جوان بختی‌که از بهر دوام دولتت

گه دعا گوید قضا و گه ‌کند آمین قدر

ماه شبه نعل و زین‌ گیرد به ماهی در دو بار

تا از آن اسب تو را سازند نعل و زین کمر

در خراسان چون کند کلک همایونت صریر

از صریر او بود در حضرت غزنین اثر

محشری بینند پیش از مرگ بدخواهان تو

چون تو برخیزی و انگیزی به روز کین حشر

خشم تو بر دشمنت حکم قضای ایزدست

از قضا و حکم ایزد چون کند مسکین حذر

شرح این معنی چه‌ گویم من‌ که اینک پرشدست

چشم دولت زین عجایب چشم ملت زین عِبَر

آفرین‌گویم تو را وَ اعدات را نفرین کنم

زافرین بهتر ندانم چیز وز نفرین بتر

شاعری هست اندرین مجلس که اهل روزگار

کرده‌اند اشعار او چون سوره ی یاسین ز بر

شعر او را من به نیکویی برابر کرده‌ام

با عروس جلوگی کاو را بود کابین گهر

او شکر خواند ز شیرینی همی شعر مرا

گویی اندر لفظ و معنی‌کرده‌ام تضمین شکر

یکدگر را هر دو در احسان تو تحسین‌کنیم

نیست این احسان هَبا و نیست این تحسین هَدر

این خبر باید که مداحان عالم بشنوند

تا به شرق و غرب عالم بازگویند این خبر

تاکه درافشان و مشک‌افشان شود در بوستان

هر بهاری از نسیم باد فروردین شجر

در هوای دولت تو باد دُرافشان سحاب

بر درخت عزت تو باد مشک‌آگین ثمر

دوستان دولتت را باد در جنت مقام

دشمنان عزتت را باد در سِجّین مقر

از نهیب تیغ تو وز موکب ترکان تو

هم‌به‌ تانیسر نفیر و هم به‌ قسطنطین نفر

بر تو فرخ عید آن پیغمبری ‌کایزد بخواست

بر تن فرزند او از ضربت سکین ضرر

از بلای چرخ‌گردان وز جفای روزگار

مجلس تو اهل دین را تا به یوم‌الدین مفر

شمارهٔ ۱۸۶

چون شمردم در سفر یک نیمه از ماه صفر

ساختم ساز رحیل و توشهٔ راه سفر

هرکجا دولت نهد راه سفر در پیش من

کی دهد چندان زمان تا بگذرد ماه صفر

چون سپهر از ماه تابان کرد زرین آیتی

راه من معلوم‌کرد آن ماه روی سیمبر

یافت آگاهی که من ساز سفر سازم همی

دشت و بر یک چند بگزینم همی بر شهر و در

آمد از خانه دوان چون آهوی خسته نوان

لب ز خشکی چون بیابان دیدگان همچون شمر

کوه غم بر دل نهاده جون‌کمرکرده میان

تا چرا من رنج خواهم دید در کوه و کمر

فندق او بر شقایق‌کرده سنبل ساخ شاخ

نرگس او بر سمن باریده مروارید تر

از تاسف چنبری‌کرده قد چون سرو راست

وز تپانچه نیلگون ‌کرده رخ چون معصفر

گفت بشکستی دلم تا عزم را کردی درست

با صبا پیوستن و منزل بریدن چون قمر

جامه و پیرایه ساز از بهر من ‌گر عاشقی

زین و پالان را ا‌فرو هل‌ا از پی‌ اسب و ستر

جند بازی بر بساط آرزو نرد امید

چند کاری در زمین ‌کاشکی تخم اگر

موی سیمین چون‌ کند مرد حکیم از بهر سیم

روی زرین چون‌ کند شخص عزیز از بهر زر

گه چو میشان باشی از دندان ‌گرگان با نهیب

گه چو گوران باشی از چنگال شیران با خطر

گوش بر هر سو نهاده تا چه پیش آرد قضا

چشم بر هر ره نهاده تا چه فرماید قدر

گفتم ای ماه شکرلب آب چشم تو مرا

کرد در حسرت گدازان چون به آب اندر شکر

تا ستوران را نسازم در سفر پالان و زین

جامه و پیرایه چون سازم بتان را در حضر

گر به شست اندر شوم چون ماهیان بی‌هوش و هنگ

ور به دام اندر شوم جون آهوان بی‌خواب و خور

از پی سیمم نباشد هیچ سودا در دماغ

وز غم‌ زرم نباشد هیچ صفرا در جگر

از خطرکردن بزرگی و خطر جویم همی

این مثل نشنید‌ه‌‌ای کاندر خطر باشد خطر

کم بها باشد به بحر خویش دُرّ شاهوار

کم خطر باشد به شهر خویش مرد نامور

در مکان وکان خویش از خواری و بی‌قیمتی

عود باشد چون حطب یاقوت باشد چون حجر

دولتم گوید همی کز شهر بیرون شو به راه

اخترم ‌گوید همی‌ کز خانه بیرون شو به ‌در

هرکه رنجی بیند آخر کار او گردد به کام

هر که تخمی ‌کارد آخر کشت او آید به بر

بر مده خرمن به باد و آتش اندر من مزن

خاک بر تارک مبیز و آب روی من مبر

دوستان و عاشقان را از پس هجرانِ صَعب‌

چرخ ‌گردان شاد گرداند ز وصل یکدگر

تنگم اندر برگرفت و در دل من برفروخت

آتشی‌ کز شب دخانش بود و از پروین شرر

تیره شب دیدم چو شاه زنگ با خیل و حشم

افسری بر سر ز مینا و اندر آن افسر درر

اختران دیدم چو سیماب و فلک چون آینه

سر برآورده دو دیو از خاور و از باختر

آن یکی بر راندن سیماب بگشاده دو دست

و آن دگر بر خوردن سیماب بگشاده زفر

خیره ماندم زان ‌دو دیو مشرقی و مغربی

مشرقی سیماب زای و مغربی سیماب خور

پیش من راهی دراز آهنگ و منزلهای دور

سنگ او بیرون ز حد فرسنگ او بیرون ز مرّ

خامهٔ ریگ اندرو جون موج جیحون و فرات

تودهٔ سنگ اندرو چون ا‌بحرا الان و خزر

در میان بیشهٔ او خوابگاه اژدها

در کنار چشمهٔ او آهوان را آبخور

چون چَهِ دوزخ به تاریکی نشیبش را امسیرا

چون پل محشر ز تاریکی فرازش را ممر

گاه بودم در نشیبش همبر ماهی و گاو

گاه بودم بر فرازش همنشین ماه و خور

همبرم چون موج دریا مرکب هامون‌ گذار

رهبرم چون سیل وادی بارهٔ وادی سپر

تیزچشمی‌ کز غبارش چشم کیوان گشت کور

خردگوشی کز صُهیلش گوش گردون گشت کر

طبع او بشناخت مقصد را همی پیش از ضمیر

گام او دریافت منزل را همی پیش از بصر

چون سبک پا و زمین پیما شود در زیر ران

آن ‌شبه ‌رنک‌ تگاور هم‌ محجّل هم ‌اَغر

راست‌ گفتی شب مجسم گشت و جان دادش خدای

بر جبین و دست و پای او پدید آمد سحر

ماه و ابر و برق و مرغ و باد و تیر و وهم را

گر ز مخلوقات دیگر زودتر باشد گذر

او بدین هر هفت در رفتن همی پیشی‌ گرفت

از نشاط و حرص درگاه وزیر دادگر

صاحب عادل قوام‌الملک صدرالدین که هست

صد جهان کامل اندر یک جهان مختصر

آن‌ که هست او را حیا و علم عثمان و علی

آن که هست او را وقار و عدل بوبکر و عمر

صبح اقبالش دمیدست از ختن تا قیروان

باد افضالش رسیدست از یمن تا کاشغر

مدغم اندر مهر و کینش اتفاق سعد و نحس

مضمر اندر صلح و جنگش اتصال خیر و شر

زیر منشور قبول و رد او ناز و نیاز

زیر توقیع رضا و خشم او نفع و ضرر

سر بر آر و چشم بگشا ای نظام دین حق

تا بینی در خراسان حشمت و جاه پسر

حشمت و جاهش نه تنها در خراسان است و بس

بل‌که مشهور است در اطراف عالم سربه‌سر

آسمان خاطر او ازگهر تابد نجوم

بحر جود او ز دینار و درم بارد مطر

گر شگفت است اینکه دینار و درم بارد ز ابر

این شگفتی تر بسی‌ کز آسمان تابد گهر

خنجر ترکان او را بر ظفر باشد مدار

تا مدار اختر و افلاک باشد بر مدر

گر عجب نبود که‌گردد چنبری گرد نجوم

کی عجب باشد که‌ گردد خنجری‌ گرد ظفر

فرق اعدا بسپرد چون زیر پا آرد رکاب

پشت خصمان بشکند چون پیش رو آرد سپر

معجز نصرت نماید هرکجا پوشد زره

مشکل دولت گشاید هرکجا بندد کمر

بر هوا از حشمت آن شاه مرغان شد عقاب

بر زمین از فخر این شاه ددان شد شیر نر

این یکی افکند ناخن تاکند تعویذ ا‌خصم

وان یکی بگرفت‌ گیسو بر مثال زال زر

آن به‌گاه بردباری چیره بر صلح و صواب

وین به روز کامکاری آگه از حزم و حذر

صورت عفو تو دارد روی رضوان در جنان

پیکر شخص تو دارد شخص مالک در سقر

هرکه او معبود را بر عرش ‌گوید مستوی

مذهب او ارا به برهان سربه‌سر یکسر بخر

شد به تایید تو عالی نسل اسحاق و علی

چون به‌تایید پیمبر نسل عدنان و مُضَر

هست فضل و حق تو بر دودمان فخر ملک

همچو فضل روستم بر دودمان زال زر

کدخدایی بر تو زیبد پادشاهی بر ملک

کین دو منصب هر دو را بودست در اصل و گهر

ذکر اوصاف شما و حسن الطاف شما

گشت باقی تا قیامت در تواریخ و سیر

آفرین بر کلک لؤلؤ بار مشک افشان تو

کز خرد دارد نشان و از هنر دارد اثر

نکته‌های او همه نورست در چشم خرد

لفظهای او همه خال است بر روی هنر

شکل هر حرفی‌ که بنگارد بدیع و نادرست

چون طراز و نقش بر دیبای روم و شوشتر

هست بر مد صریر او مدار ملک شاه

چون مدار شرع پیغمبر بر اخبار و سور

اندر آن ساعت ‌که ارواح از صور گردد جدا

از صریر او به ارواح اندر آویزد صور

ای ز تو جَدّ و پدر خشنود چون دانی روا

کز تو ناخشنود باشد مادح جد و پدر

آن‌که ‌در میدان نظم او را چنین باشد مجال

کی‌کند واجب که در بیغوله‌ای سازد مقر

اندرین یک سال نگشادی به نام او زبان

در حدیث او نبستی یک زمان وهم و فکر

گر قلم در دست تو حرفی نوشتی سوی او

از نشاط آن قلم همچون قلم رفتی به‌ سر

گشت عریان باز او چون ‌در حضر برگی نداشت

حاضر آمد پیش از آن کز برگ عریان شد شجر

تا ز باران قبول و آفتاب رای تو

بر درخت دولت و عمرش پدید آید ثمر

از تو باید یک نظر تا با فلک‌ گوید سخن

وز تو باید یک سخن تا از فلک یابد نظر

گه در درج درربگشاید اندرمدح شاه

گاه در شکر تو بگشاید در درج غرر

بازگردد شادمان از شهر مرو شا‌هجان

مدح شه‌ گفته به جان‌ و شکر او کرده ز بر

تا شناسد حال هفت اقلیم ا‌راا بر درگهت

با پرستش صدگروه و با ستایش صد نفر

باش تو پیوسته با فر خداوند جهان

در جهانداری تو آصف رای و او جمبثبیذ فر

هر دو را دایم خطاب ازگنبد فیروزه‌گون

صاحب پیروزبخت و خسرو پیروزگر

شمارهٔ ۱۸۷

عزیزست و پاینده دین پیمبر

به پیروزی شاه فرخنده اختر

سرافراز سلجوقیان شاه مشرق

ملک ناصرالدین ملک‌زاده سنجر

جمال است از او اصل را تا به آدم

جلال است از او نسل را تا به محشر

سزد گر بنازند در هر دوگیتی

به اقبال او هم پدر هم برادر

ایا شهریاری که میراث داری

ز جد و پدر خاتم و تخت و افسر

دراین چند گه چشم اهل خراسان

ندیدست روزی از امروز خوشتر

که از فرّ تو فَخْرِ مُلکِ عَجْم‌ را

بیفزود عز و بزرگی و مفخر

کس اندر عراق و خراسان نسازد

چنین مهمانی که او کرد ایدر

ز میران ملک و بزرگان دولت

به تمکین و حشمت چو او کیست دیگر

تو را از پدر یادگار است و دارد

پدروار شکر و ثنای تو از بر

ز تو شاد دارند و خرم دل و جان

به‌ عقبی ملک شه به دنیا مظفر

یکی بر لب آب‌ کوثر نشسته

یکی خورده بر روی تو آب کوثر

تو چون مهری و میزبان پیش تختت

چو ماه است تابان ز چرخ مدوٌر

گرفته است روی زمین روشنایی

ز مهر منیر و ز ماه منور

همی تا ز الله اکبر موذن

کند تازه هر روز دین پیمبر

به نام تو دولت همی باد تازه

چو دین پیمبر ز الله اکبر

شمارهٔ ۱۸۸

صبوح مرا خوش کن ای خوش پسر

به میخوارگان ده قدح تا به سر

که چون سر برآرد ز کوه آفتاب

قدح تا به سر خوشتر ای خوش پسر

چه از آب رز شد زمین بهره‌مند

تو از آب رز کن مرا بهره‌ور

تو را چشم بادام و لب شکر است

مرا نقل بادام ده با شکر

کمندی‌ که با سیم داری به مشک

کمان ‌کرد پشت من ای سیمبر

ز خوبان گیتی تو را معجزه است

دهان و سخن با میان و کمر

کمر ظاهرست و میان ناپدید

سخن‌ کامل است و دهان مختصر

چو تیر افکند چشمت از ساحری

بود بر دلم تیر او کارگر

نیاساید از ساحری تیر اوی

چو تیغ شجاع الملوک الظفر

معینی کزو یافت دولت شرف

نصیری کزو یافت ملت خطر

حُسامی که در ملت ایران زمین

بدو تازه شد دین خیرالبشر

سماعیل‌ بن گیلکی کز شرف

کفش زمزم است و رکابش حجر

به اندیشه نتوان به قدرش رسید

که اندیشه زیر است و قدرش زبر

قضا و قدر حاصل آید ازو

هرآنچ اندر آرد به فهم و فکر

اگر چه ندارد روا دین اوی

که باشد ثناهای او چون سور

ثناهای او اهل دین کرده‌اند

چو الحمد و چون قل هو الله ز بر

بیابان چنان کرد شمشیر او

که چون آهوی ماده شد شیر نر

به راه بیابان پیاپی شدست

ز بازارگانان نفر بر نفر

کنندش دعای سحر هر شبی

که عدلش شب فتنه را شد سحر

همه راد مردان از او شاکرند

به شرق و به غرب و به بحر و به بر

نزاد و نزاید به سیصد قِران

ز مادر چو او رادمردی دگر

ایا پهلوانی که از قدر و جاه

تویی خسروان را به جای پدر

اگر چندگرم است آتش به طبع

ز نزدیک سوزد همی خشک و تر

از اوگرم تر آتش تیغ توست

که از دور سوزد عدو را جگر

عجب دارم اندر سقر زمهریر

وگر چند هست این سخن در خبر

دم سرد باشد عدوی تو را

مگر زان بود زمهریر سقر

هر آن خصم‌کز پیش تو روز رزم

هزیمت پذیرد ز بیم خطر

زمانه به دستش دهد نامه‌ای

نبشته در آن نامه این‌ المفر

اگر مرغ بلقیس را نامه برد

ز نزد سلیمان پیغامبر

برد تیر پران تو نزد خصم

اجل‌نامهٔ خصم در زیر پر

امیرا اگر چون تو باشد سحاب

همه دُرّ فَشاند به جای مطر

به صُنعت از آتش برآید نسیم

به فعلت از آهن بروید خضر

چو من بر مدیحت گشایم زبان

زبان را فضیلت نهم بر بصر

به باغ مدیح تو هر ساعتی

ز شاخ ضمیرم‌ برآید ثمر

گر از حدگذشته است تقصیر من

به تقصیر منگر به عذرم نگر

چو در شاعری من ندارم نظیر

زتو جسم دارم قبول و نظر

الا تا که امروز و فردا و دی

پدید آید از رفتن ماه و خَور

ز دی خوبتر باد امروز تو

وز امروز فردای تو خوبتر

سر رایتت باد خورشید سای

سم مرکبت بادگیتی سپر

به‌ هر کار یزدان تو را رهنمای

به‌هر راه دولت تورا راهبر

شمارهٔ ۱۸۹

گفتم به عقل دوش‌ که یا اَحسَن‌الصُّور

گفتا چگونه یافتی از حسن من خبر

گفتم مرا نظر همه وقتی به‌سوی توست

گفتا همی به چشم حقیقت کنی نظر

گفتم که هر چه از توبپرسم دهی جواب

گفتا جواب پرسش تو کرده‌ام ز بر

گفتم میان روح و میان تو فرق چیست

گفتا که او بدیع‌تر و من رفیع‌تر

گفتم چگونه گیرد روح از تو روشنی

گفتا چنان که آینه گیرد ز نور خور

گفتم که چیست کار شما اندرین جهان

گفتا صلاح خلق به تدبیر یکدگر

گفتم رسید در تن هر جانور به هم

گفتا رسیم در تن بعضی ز جانور

گفتم به عَون کیست شما را موافقت

گفتا به عون ایزد دارای دادگر

گفتم که آفریدهٔ اول مگر تویی

گفتا درین حدیث چه باید همی مگر

گفتم دماغها فلک است و تو کوکبی

گفتا روانها صدف است و منم‌ گهر

گفتم بود سزای ملامت حریف تو

گفتا حریف من ز ملامت‌کند حذر

گفتم دلم به بحرکمال تو عبره کرد

گفتا که عبره ‌کرد و خبر یافت از عبر

گفتم‌ که بر حریف تو خنجر کشد شراب

گفتا شود حمایت من پیش او سپر

گفتم که در سخن فکر من قوی شدست

گفتا قوی به تقویت من شود فکر

گفتم ستوده شد هنر من به نظم تو

گفتا به نظم شعر ستوده شود هنر

گفتم ضمیر من شَجَر باغ حکمت است

گفتا شدست باغ مزین بدین شجر

گفتم‌که این شجر همه ساله ثمر دهد

گفتا مدایح شرف‌الدین دهد ثمر

گفتم وجیه ملک پسندیدهٔ ملوک

گفتا که فخر دولت و پیرایهٔ بشر

گفتم سپهر سعد و عُلو سعدبنْ‌علی

گفتا سر سعادت و سرمایهٔ ظفر

گفتم شرف گرفت بدو گوهر سلف

گفتا خطر گرفت بدو دودهٔ پدر

گفتم‌که رفته نیست سلف با چنو خلف

گفتاکه مرده نیست پدر با چنو پسر

گفتم مقدم است بر احرار روزگار

گفتا چنانکه سورهٔ الحمد بر سُوَر

گفتم که اوست پیشرو مهتران عصر

گفت او مُحَرّم است و دگر مهتران صَفَر

گفتم که جای همّت او جز مَجَرّه نیست

گفتا که بر مَجَرّه‌ کشد مرد را مَجَر

گفتم که هست با سَفَره در سَفَر عدیل

گفتا که در حظیرهٔ قدس است در حضر

گفتم ز بخت بد به‌نفیرند دشمنانش‌

گفتا که نیک بخت نفورست زان نفر

گفتم اثیر در همه عالم اثر کند

گفتا که در اثر کند خشم او اثر

گفتم قرار دولت عالیش تا کی است‌؟

گفتا که تا مدار سپهرست بر مدر

گفتم سعادت دو جهانی بهم که یافت

گفتا کسی که کرد به درگاه او گذر

گفتم جهان تن است و خراسان بر او سرست

گفتا سرست و ا‌مرو وراا همچو چشم سر

گفتم که از بصر نبود چشم بی‌نیاز

گفتا که هست طلعت او چشم را بصر

گفتم رسید نامهٔ فضلش به شرق و غرب

گفتا رسید سایهٔ عدلش به بحر و بر

گفتم بود کتابت او یک به‌ یک درست

گفتا بود عبارت او سر به سر غُرر

گفتم قلم ز آرزوی خدمتش چه کرد

گفتا که بست چون رهیان بر میان‌کمر

گفتم ‌که چیست آن قلم اندر بنان او

گفتا عَطارُدست قِران کرده با قمر

گفتم بنان او قَدَرست و قلم قضا

گفتا بود همیشه قضا همبر قدر

گفتم کند محبت او از سقر جنان

گفتا کند عداوت او از جنان سقر

گفتم شب است روز همه حاسدان او

گفتا شبی‌که روز شمارش بود سحر

گفتم اگر مخالفت او کند عقاب

گفتا عقاب را بکندکبک بال و پر

گفتم اگر رسوم خلافش رسد به ابر

گفتا سرشک ابر شود در هوا شرر

گفتم ‌که دعوت زکریا و نوح چیست

گفتا دو آیت است علامات خیر و شر

گفتم که هست ربِّ رضینا سزای او

گفتا سزای دشمن او رب لا تذر

گفتم ‌که هست پیش دلش بدر چون سها

گفتاکه بحر باکف او هست چون شمر

گفتم که بدر با دل او چون سُها شناس

گفتا که بحر با کف او چون شمر شمر

گفتم بس است حشمت او شرع را پناه

گفتا بس است حضرت او خلق را مفر

گفتم همیشه هست ‌گشاده در دلش

گفتا گشاده‌دل نبود جزگشاده در

گفتم ‌که نفع منتظرست از سخای او

گفتا ز آفتاب بود نور منتظر

گفتم بود ز مدحت او قیمت سخن

گفتا بلی به روح بود قیمت صور

گفتم کز او شدند همه شاعران خطیر

گفتا بدو گرفت همه شعرها خطر

گفتم سزد ستایش او مهر جان و دل

گفتا چنانکه نام ملک مهر سیم و زر

گفتم که خوش بود شکر اندر دهان خلق

گفتا که شکر نعمت او خوشتر از شکر

گفتم دلیل من به سفر بود دولتش

گفتا بدین دلیل مبارک بود سفر

گفتم ز هجر اوست دهانم همیشه خشک

گفتا ز شکر اوست زبانت همیشه تر

گفتم چگونه بوسه دهم بر رکاب او

گفتا به اعتقاد چو حجاج بر حجر

گفتم که چاره نیست مرا از عنایتش

گفتا که‌ کِشت را نبود چاره از مطر

گفتم هنوز کار معاشم تمام نیست

گفتا بکن تمام سخن ‌گشت مختصر

گفتم ‌که تا نتیجهٔ چرخ است سعد و نحس

گفتا که تا ذخیرهٔ دهرست نفع و ضَرّ

گفتم که چرخ پست همی باد و او بلند

گفتا که دهر زیر همی باد و او زبر

گفتم ز سعد ناصح او باد بهره‌مند

گفتا ز نحس‌ حاسد او باد بهره‌ور

گفتم عنایت ملکش باد سازگار

گفتا هدایت ملکش باد راهبر

شمارهٔ ۱۹۰

همیشه بر گل و نسرین دو زلف آن بت دلبر

یکی‌کارد همی سنبل یکی بارد همی عنبر

به سان چنبر و چوگان خمیدستند هر ساعت

یکی بر مه زند چوگان یکی برگل‌ کشد چنبر

ز روی و بوی آن دلبر دو برهان است عالم را

یکی بر ملت تازی یکی بر مذهب آزر

نه ایمان است و نه‌کفرست روی و موی او لیکن

یکی شد حجت مؤمن یکی شد حجت‌کافر

منم زان ماه بی‌بهره‌که او را در لب و چهره

یکی را طعم چون شکر یکی را نور چون آذر

دم و ‌عیشی‌ ‌مرا دادست عشقش تلخی و سردی

یکی‌ را سردی از آذر یکی را تلخی از شکر

به ‌یک روز اندرون صد بار چشم او و روی من

یکی رنگ آرد از سیم و یکی ‌گردد به رنگ زر

خمار عشق و رنگ عشق او هستند می‌ گویی

یکی در چشم او ساحر یکی بر روی من زرگر

بود در حسن ناز او، بود در عشق صبر من

یکی هر ساعتی افزون یکی هر لحظه‌ای کمتر

دو دست خویشتن دارم چو رنجوران و مظلومان

یکی از عشق او بر دل یکی از جور او بر سر

اگرچه عارض جانان سرشک و روی من دارد

یکی چون شاخ آذرگون یکی چون برگ نیلوفر

مرا بر تو دل و جان است و هر دو وقف کرده استم

یکی بر عارض جانان یکی بر طلعت ‌دلبر

اگرچه خوش غزل ‌گویم بود هم لفظ و هم معنی

یکی با وصف او زیبا یکی با نعت او درخور

غزل جفت ثنا بایدکه هر دو سخت خوب آید

یکی با یار نوشین لب یکی بر میر نیک ‌اختر

سر احرار بوجعفر که دارد بخشش و دانش

یکی چون دانش صاحب یکی چون بخشش جعفر

امیری کاو ضیاء و مخلص از دولت لقب دارد

یکی د‌ر ملک شاهنشه یکی چون کوشش حیدر

ریاست را کمال آمد امارت را جمال آمد

یکی چون بُرج را کوکب یکی چون دُرج را گوهر

خورنق‌وار عدل او زمین و آب میهن را

یکی شد روضهٔ رضوان یکی شد چشمهٔ کوثر

جهان بی دولت و ملت همیشه با رضای او

یکی دریاست بی کشتی یکی کشتی است بی لنگر

ز بهر او همی سازند بخت و دولت عالی

یکی از آسمان رایت یکی از اختران لشکر

دو چشمه در دو گیتی از دو دست او پدید آمد

یکی شد چشمهٔ زمزم یکی شد چشمهٔ‌ کوثر

مبارک رای و عالی همتش هستند بر گردون

یکی عیوق را تاج و یکی خورشید را افسر

تمام است احتشام او درست است اعتقاد او

یکی در ملک شاهنشه یکی در دین پیغمبر

ضمیر و کلک او موجود گردانند هر ساعت

یکی افزایش دولت یکی آرایش کشور

چو ابر آمد سر کلکش چو بحر آمد کف رادش

یکی ابرگهر بار و یکی بحر سخاگستر

خلاف و کین او هستند گویی در دل اعدا

یکی سوزانتر از آتش یکی بُرّان تر از خنجر

نفس د‌ر حلق بدگویش بصر در چشم بدخواهش

یکی گشته است چون سوزن یکی ‌گشته ‌است چون ‌نشتر

اجل‌گر با اَمل ضدست ایزد کرد پنداری

یکی در خشم او مُدغَم یکی در جود او مضمر

چو خشم و جود او بینند حاسد را و مادح را

یکی‌ گوید که لاتأمن یکی‌ گوید که لاتحذر

ز جود او بر مادح، ز حلم او بر حاسد

یکی در بزمگه نعمت یکی در رزمگه‌کیفر

به روز رزم بود او را دو کار اندر صف هیجا

یکی یازیدن نیزه یکی آهختن حنجر

چو او با نیزه و خنجر به جنگ خصم و دشمن شد

یکی‌ را سفته شد دیده یکی‌ را خسته شد حنجر

حسود‌ش بود چون دریا و خصمش بود چون آتش

یکی پرموج و پرشورش یکی پردود و پراخگر

چو رای او مجهز گشت و عزم او مصمم شد

یکی را کرد شورستان یکی را کرد خاکستر

جوانمردا جوانبختا تو داری حشمت و دولت

یکی در اصل تا آدم یکی در نسل تا محشر

جهان از طلعت و از طالعت نازد که جاویدان

یکی‌ شد بر زمین معجز یکی‌ شد بر فلک مفخر

کف و کلک تو شایسته است احسان و کفایت را

یکی چون بُرج را کوکب یکی چون دُرج را گوهر

چو بیند روی تو زایر چو گوید مدح تو شاعر

یکی‌ گردد جوان دولت یکی گردد بلند اختر

تو هم زیبی معالی را، تو هم شمسی رئیسان را

یکی زیبی هنرپرور یکی شمسی سخاگستر

دبیر توست در دیوان، ندیم توست در ایوان

یکی‌کافی‌تر از صاحب یکی مُعطی تر از جعفر

نگه‌کن در دل حاسد گذر کن بر در دشمن

یکی را داغ بردل نه یکی را مُهر نه بر در

پر از مدح تو دارم دل، پر از شکر تو دارم جان

یکی اندر صفت بی‌حد یکی اندر عدد بی‌مر

چو شکر و مدح تو بر دفتر و دیوان نگارم من

یکی باشد سر دیوان یکی باشد سر دفتر

الا تا در جهان ‌گاهی بهار و گه خزان باشد

یکی از ماه فروردین یکی از ماه شهریور

یکی ماند به ‌هم توفیق و هم تایید یزدانی

ا‌تورا همراه و همسایه تورا همدوش و هم‌بستر

همیشه تا که خورشیدست و ناهیدست برگردون

یکی دارا و فرمانده یکی معشوق و خنیاگر

غبارِ اسبِ تو بادا و خاک آستان تو

یکی ناهید راگرزن یکی خورشید را افسر

همه ساله همی بادا به بهروزی و پیروزی

یکی رای تو را خادم یکی بخت تو را چاکر

همیشه رای تو روشن همیشه عزم تو محکم

یکی چون جام‌ کیخسرو یکی چون سد اسکندر

دو چیز اندر دو دست تو به‌گاه عشرت و شادی

یکی جام می صافی یکی زلف بت دلبر

شمارهٔ ۱۹۱

سوال کردم از اقبال دوش وقت سحر

چهار چیز که نیکوترست یک ز دگر

نخست گفتم کان بی‌کرانه دریا چیست

که آب او همه جودست و موج او همه زر

رسیده منفعت آب او به شرق و غرب

رسیده مشعلهٔ موج او به بحر و به بر

از آب او شده در ملک باغ دولت سبز

ز موج او شده بر چرخ اوج‌ کیوان تر

به بیخ شاخ شده آب او که هر شاخی

ز بس بزرگی بی‌ساحت است و بی‌معبر

فرات و دجله و جیحون و نیل و سیحون است

به‌گاه بخشش او بیخ شاخ را چاکر

در او براند ملاح طبع هر روزی

هزار کشتی بی‌بادبان و بی‌لنگر

ز گنج فضل گرانبار گشت هر کشتی

به گونه‌گونه یواقیت وگونه‌گونه گهر

مسافران جهان در جهان یکی دریا

ندیده‌اند و نبینند از او شگفتی تر

گهی بدو در مرغابیان رنگین تن

گهی شگفت و عجب ماهیان زرین‌بر

جواب داد که آن دست راد دستور است

گه گاه کلک همی‌گیرد و گهی ساغر

سوال کردم کان جشمهٔ مبارک چیست

به لون و شکل چو خورشید و چون دو هفته قمر

نمود فضل خدای آن خجسته چشمه به خلق

چنانکه چشمهٔ حیوان به خضر پیغمبر

به جای تازه گیاه اندر او در و گوهر

به‌جای آب زلال اندر او نَد و عنبر

عیان او ز ضیاء و نهان او ز ظَلَم

برون او ز صفا و درون او ز کَدَر

چو طاعتی که گناه اندرو بود مدغم

چو آتشی که دخان اندرو بود مضمر

نهاده چون ملکان بر سر افسر زرین

شریف‌وار فرو بسته گیسوان از بر

نه از ملوک نسب دارد و نه از اشراف

بود همیشه خداوند گیسو و افسر

چو اخترست فروهشه ظاهرش لیکن

سیاه چون شب تاری است باطنش یکسر

فروغ اختر دیدم بسی میانهٔ شب

شب سیاه ندیدم میانهٔ اختر

جواب داد که هست آن دوات صدر عجم

که می‌نهد گه توقیع پیش خویش اندر

سؤال کردم کان زرد چهرِ لاغر چیست

که گاه عامل نفع است و گاه فاعل ضر

گهی میانهٔ صحرای سیم غالیه بار

گهی میانهٔ دریای قیر غالیه خور

سَخی بساط و سَخا کسوت و اَدیم حصار

شهاب‌رنگ و سنان‌شکل و خیزران‌پیکر

به فرق اَسوَد و روز هنر از او ابیض

به‌گونه اَصفَر و روی‌ کرم از او احمر

بدو معالی بینا و چشم او اَعمی

بدو معانی فربی و جسم او لاغر

زمین به دست هوا راست‌ کرده قامت او

هوا به دست زمین بر میانش بسته‌کمر

به سان مرغی زرین که نوک منقارش

به مشک ناب نگارد همیشه سیمین بر

صریر او برساند به لفظ معنی را

چو قدرت ملک‌العرش روح را به‌ صور

چو شب بود علم مصریان ‌کند پیدا

به روز رایت عباسیان نشان و اثر

به ابر ماند و بر برگ سوسن و نسرین

به رنگ قطران بارد همیشه ز ابر مطر

چو کوثرست و بزاید ازو همی قطران

وگرچه قطران هرگز نخیزد ازکوثر

جواب داد که کلک وزیر شاه است آن

به حَلّ و عَقد جهان نایب قضا و قدر

سوال کردم کان عقدهای گوهر چیست

ز فخرگردن ایام را شده زیور

ضمیر سفته به الماس عقد هر گهری

ز دست طبع مر او را به رشته‌ کرده هنر

نموده هر گهر آثار نعمت فردوس

گشاده هر هنر آثار حکمت داور

نه منعقد شده در سنگها ز گردش چرخ

نه رنگ یافته درکانها ز تابش خَور

همه نتیجه و پروردهٔ دماغ و دل است

همه نهاده و اَلفغده ی ضمیر و فکر

خزانه را عوض است آن ز تاج نوشروان

زمانه را بدل است آن ز باج اسکندر

سفینه‌های خرد را فَواکه است و نُکَت

صحیفه‌های ادب را نوادرست و غُرَر

چنان‌که گوهر در دست هیچ بازرگان

ندیده دیده ی گوهرفروش و گوهرخر

جواب داد که توقیع‌های خواجه بود

به نامه‌ها بر مانند عقدهای گهر

وزیر عالم عادل عمید ملک ملک

مجیر دولت ابوالفتح اصل فتح و ظفر

علی ‌کجا پدر او حسین بود به علم

چنان علی است‌ که او را حسین بود پسر

چهار یار نبی داشتند سیرت خوب

گرفت سیرت ایشان وزیر خوب سیر

شجاع چون علی است و به‌شرم چون عثمان

کریم طبع چو بوبکر و داد ده چو عمر

کجا ز همت و احسان او حدیث کنند

حدیث حاتم و جعفر هبا شناس و هدر

ز بهر آنکه به یک ساعت آن چه او بدهد

به عمر خویش ندادند حاتم و جعفر

عجب نباشد با همت چنین دستور

اگر ملوک ملک را شوند خدمتگر

به هند آنبهٔ پیل او برد چیپال

به روم غاشیهٔ اسب او کشد قیصر

ز بوعلی و علی خرم‌اند در دو جهان

دو پادشاه یکی غایب و یکی ایدر

از آن به عقبی نازد همی ملک سلطان

وزین به دنیا نازد همی ملک سنجر

بهر دو جای نخواهند دور شد هرگز

علی رئیس پسر بوعلی رئیس پدر

ایا مبشر آزادگان نخواهد خاست

ز نسل بوالبشر اندر زمانه چون تو بشر

بود هزار یکی آنکه از تو بیند چشم

فضیلتی که ز تو گوش بشنود به خبر

چو دفع سازد و تأخیر در سخاوت مرد

بهانه یک ز مگر سازد و یکی ز اگر

سخاوت تو ز تاخیر و دفع دور بود

از آن‌کجا نه اگر باشد اندرو نه مگر

ز بیم تیغ غلامانت هر دو ا‌در تَعَب‌اندا

جوان و پیر هم از باختر هم از خاور

بود ز سمع بصر را گه ثنای تو رشک

چنانکه گاه لقای تو سمع را ز بصر

ز بیم تیغ غلامانت بر فلک خورشید

به‌روی درکشد از ماه‌گاه گاه سپر

بدید در ازل آتش نهیب خشم تو را

از آن نهیب نهان گشت در میان حجر

بدان زمین که تو لشکرکشی و روی نهی

تو را خدای فرستد ز آسمان لشکر

کسی که منکر گردد تو را به اول‌ کار

رسد به عاقبت او را عقوبتی مُنکَر

خطر ز دشمنی و کین تو کسی جوید

که خانمان کند او عرضه بر هلاک و خطر

اگرچه خصم تو اسباب حزم ساخته بود

وگرچه ‌کُتْب حذر جمله کرده بود از بر

کتابهٔ علمت چون بدید روز نبرد

از آن کتابه فراموش کرد کُتبِ حذر

فلک نمود بدو محشری که در دل او

بماند تا گه محشر نهیب آن محشر

مبارک آمد فتح تو در میان فتوح

چنانکه سورهٔ الفتح در میان سور

نه ممکن است معالیت‌ را قیاس و شمار

که هست عاجز از آن فکرت ستاره شمر

قیاس برگ درختان کجا شود ممکن

شمار قطرهٔ باران که را بود باور

اگر ز همت و حلم تو بهره‌ای یابد

گه سرشک و شرر هم سحاب و هم آذر

شرار آن سوی پستی‌ گرایدی چو سرشک

سرشک این سوی بالا شتابدی جو شرر

اگر سخا و ثنا را شرایط است تویی

جهان‌فروز و جوانی‌فزای و جان پرور

رسید موسم اثار رحمت یزدان

یکی به‌ چشم شگفتی به‌ رحمتش بنگر

نمود خواهد در خانهٔ شرف خورشید

صناعتی که چو بستان جهان شود از سر

ز بهر راحت ارواح خلق روح‌الامین

بهشت را سوی دنیا گشاد خواهد در

گهر فرستد رضوان به دست باد صبا

زگوش و گردن حوران به شاخه‌های شجر

قِنینه سجده برد پیش گل چو بلبل مست

خطیب گردد و از شاخ گل کند منبر

کنند کبکان برکوه لاله را بالین

کنندگوران بر دشت سبزه را بستر

گهی تَذَروان شادی کنند گرد چمن

گهی گوزنان بازی کنند گرد شَمَر

سیاه پوشان از بوستان شوند نفور

سفیدپوشان بر بوستان رسند نفر

بنفشه در دل لاله ز داغ رشک نهد

چو سوی لاله به‌ شوخی‌ کند نگه عبهر

چوگل بخندد و از مهر روی بنماید

زند ز عشق به رخ بر تپانچه نیلوفر

چو ابر بگسلد اندر هوا تو گویی هست

به ‌روی آینه بر جای جای خاکستر

گهی چو تیغ تو تابد میان ابر درخش

گهی چو کوس تو آواز بر‌کشد تندر

زگل دعای تو گویند بلبلان همه شب

ز سرو فاخته آمین کند به وقت سحر

بلند بختا بختم جوان شد از نظرت

نظیر تو نشناسم‌ کسی به حسن نظر

اگرچه مدح بسی گفته‌ام بزرگان را

همی نویسم مدح تو بر سر دفتر

همی فزون شود از شکر نعمت تو مرا

سه قوت بدن اندر دل و دِماغ و جگر

ز نی شکر بود اندر جهان خلایق را

مرا ز کلک تو شُکرست و شُکر به ز شَکَر

چو ساز و آلت و برگ سفر ندارم من

روا بود که معافم کنی ز رنج سفر

همیشه تا صفت خرمی بود ز جنان

چنان کجا صفت ناخوشی بود ز سقر

ز خرمی چو جنان بر ولیت باد جهان

ز ناخوشی چو سقر باد بر عدوت مقر

همیشه تا نبود خامه همچو خنجر تیز

بود دو شاخ یکی و بود دو روی دگر

دو شاخ باد چو خامه دل و زبان کسی

که در وفای تو باشد دو روی چون خنجر

جناب تو علما را ز نائبات پناه

جوار تو حکما را ز حادثات مفر

تو در پناه ملک در زمانه فرمان ده

به همّت تو ملک را زمانه فرمان بر

تو را و او را روزی به جشن نوروزی

هم آسمانی‌ اقبال و هم الهی فر

شمارهٔ ۱۹۲

عاشق آنم‌که عنابش همی بارد شکر

فتنهٔ آنم‌که سنجابش همی پوشد حجر

خستهٔ آنم ‌که ازگل توده دارد بر سمن

بستهٔ آنم‌که از شب حلقه دارد بر قمر

از شرر هرگز جدا آتش نگردد پس چرا

بر رخ او آتش‌ است و جسم‌ من بارد شرر

موی‌من بنگر چوخواهی عاشقی سیمین سرشک

موی او بنگر چو خواهی دلبری زرین‌کمر

تا ببینی زر او در دلبری بر روی سیم

تا ببینی سیم من در عاشقی برروی زر

ای بت زیبا و شیرین سخت غایب گشته ای

راست گویی حور بودت مادر و یوسف پدر

حور باید مادر و یوسف پدر تا در جهان

چون تویی آید به زیبایی و شیرینی پسر

زلف مشکینت ز بی‌شرمی و بی‌آبی‌ که هست

هر زمان بر عارضت پیدا کند لِعبی دگر

گه ز سنبل خوشه‌ای سازد به‌ گرد نسترن

گه ز عنبر چنبری سازد به‌گِرد مُعصَفر

گه ز بی‌شرمی نهد بر سوسن آزاد پای

گه ز بی آبی نهد بر لالهٔ سیراب سر

گه ز مشک و غالیه بر سیم سازد ساحری

همچو کلک تاج ملک شهریار دادگر

صدر دنیا بوالغنایم کز سعادتهای چرخ

سوی درگاهش غنیمت‌های فتح است و ظفر

قوتی دارد ز رایش زان بلند آمد فلک

نسبتی دارد ز لفظش زان عزیز آمدگهر

با لقای او بصر تفضیل دارد بر زبان

با ثنای او زبان تقدیم دارد بر بصر

آب دریا قطره‌قطره لؤلؤ مکنون شدی

گر به دریا بر خیال همتش کردی گذر

باغ‌ را هرگز نبودی آفت از باد خزان

گر ز ابر جود او بر باغ باریدی مطر

ملک همچون طالع است و رای او چون مشتری

اینت نیکو طالعی‌ کز مشتری دارد نظر

رادمردان را سپر شد تیر پیک‌ کلک او

دیده‌ای تیری که باشد رادمردان را سپر

ای ز لفظ تو جهانی پرمعانی یک سخن

وی ز سهم تو سپهری پرمعالی یک اثر

سایهٔ بخت تو دارد هر چه سعدست از نجوم

مایهٔ عقل تو دارد هر چه جودست از صور

بخشش تو در مروت هست احسان و کرم

دانش تو در کفایت هست برهان هنر

پیش سلطان هست جاهت بیشتر هر ساعتی

لاجرم در ملک و دولت هست جایت پیشتر

خانهٔ محروس و فرزند عزیز شاه را

کدخدای نامداری و وزیر نامور

از جلال تو سه حضرت را جلال است و شرف

وز جمال تو سه دیوان را جمال است و خطر

تا قلم‌گشته است در دست تو مفتاح فتوح

هست هر سال نوی این شاه را فتحی دگر

گاه جوش لشکرش در شام و در انطاکیه

گاه گرد مرکبش در خَلّخ و در کاشغر

قهرمان ملک او شد رای تو در شرق و غرب

ترجمان تیغ او شد کلک تو در بحر و بر

خسروان را خانه و گنج و پسر باشد عزیز

شاه را هستی تو تاج خانه و گنج و پسر

روزگار تو، پدر را و پسر را درخورست

هم پسر نازد همی از روزگارت هم پدر

تا کفایت‌های تو در ملک و دین پیدا شدست

سوی خاطرها ز معنی‌ها همی آید حشر

رای تو مانند گردون است کز تاثیر اوست

هم بدین اندر عجایب هم به ملک اندر عِبَر

کی رسد بر مایهٔ قدر تو وهم شاعران

زانکه وهم شاعران زیرست و قدر تو زبر

طبع من از شاعری باغی شکفته است و بدیع

تا در آن باغ از مدیح تو نشاندستم شجر

بیشترگردد همی هر ساعت او را بیخ و شاخ

تازه‌ترگردد همی هر ساعت او را برگ و بر

عنبر و مشک است گویی برگ و شاخش یک به یک

لؤلؤ و لعل است گویی برگ و بارش سر به سر

تا ملک در عالم کبری همی دارد مقام

تا بشر در عالم صغری همی سازد مقر

از نحوست هر زمانی دشمنانت را نفیر

وز سعادت هر زمانی دوستانت را نقر

از نظرهای تو خرم روزگار کارساز

وز هنرهای تو شاکر شهریار دادگر

شمارهٔ ۱۹۳

شغل دولت بی‌خطر شدکار ملت با خطر

تا تهی شد دولت و ملت ز شاه دادگر

مشکل است اندازهٔ این حادثه در شرق و غرب

هائل است آوازهٔ این واقعه در بحر و بر

مردمان گفتند شوریده‌ست شوال ای عجب

بود ازین معنی دل معنی شناسان را خبر

سِرّ این معنی‌ کنون معلوم شد از مرگ شاه

ملک و دولت در مه شوال شد زیر و زبر

رفت در یک مه‌ به فردوس برین دستور پیر

شاه برنا از پی او رفت در ماهی دگر

شد جهان پرشور و شر از رفتن دستور و شاه

کس نداند تا کجا خواهد رسید این شور و شر

این‌ بلاها هیچ زیرک را نَبُد اَندر ضمیر

وین حوادث هیچ دانا را نبد اندر فکر

کرد ناگه قهر یزدان عجز سلطان آشکار

قهر یزدانی بین و عجز سلطانی نگر

ای دریغا این چنین شاه و وزیری این چنین

چون برفتند از جهان ناگاه با آن زیب و فر

شد به جیحون امر و نهی ارسلان سلطان هبا

شد به ‌دجله نفی و اثبات ملک سلطان هدر

دهر پر تَنبُل به جیحون با پدر شد قهر‌ورز

چرخ پر دستان به دجله با پسر شد کینه‌ور

از وفات هر دو خسرو بر کنار هر دو آب

صدهزاران خلق را آتش فکند اندر جگر

موج زد دریای غم‌ تا شاه دریا دل بمرد

هست زیر موجش از انطاکیه تا کاشغر

آن‌ چه وهنی بود کز کیوان به ‌ایوانش رسید

تا ز ایوانش به‌ کیوان شد خروش نوحه‌گر

بود عدلش بیشتر هر روز با ما لاجرم

هست شور مرگ او هر روز با ما بیشتر

مملکت را ایمنی از ملک او پیوسته بود

ایمنی آمد به سر چون عمر او آمد به سر

داشت‌ گیتی با بقای او دری اندر جنان

دارد اکنون با فنای او دری اندر سقر

در سقر دود و شرر باشد بلی و اینک شدست

دیده‌ها از مرگ او پردود و دلها پرشرر

سالها کرد از هنرمندی سفر گرد جهان

با ظفر برگشت و با نیک‌اختری شد زی سفر

از جهان امسال داد او را هزیمت روزگار

این هزیمت چون فتاد او را پس از چندین ‌ظفر

آفرید ایزد صدف در آب و دُر اندر صدف

خاک را بر آب رشک آمد ازین معنی مگر

اخاک را ازا چرخ‌گردون‌ بار شد تا او گرفت

دُرِّ شاهنشه صدف‌ کردار او در گوش و بر

هست خورشید فلک تا روز حشر اندر محاق

هست خورشید زمین تا نَقخِ صُور اندر مدر

در بصر از دیدن او تیرگی آید همی

و آن به از نادیدن او تیرگی اندر بصر

خسرو اگر مستی از مستی به هشیاری‌ گرای

ور به خواب خوش دری از خواب خوش بر‌دار سر

تا ببینی امتی را خسته تیر قضا

تا ببینی عالمی را بستهٔ بند قدر

تا ببینی باغ‌ ملکت را شده بی‌رنگ و بوا‌ی‌ا

تا ببینی ‌شاخ دولت را شده بی‌برگ و بر

ملک بینی منقلب گشته ز گوناگون شگفت

دهر بینی مضطرب گشته ز گوناگون عِبَر

ای دریغا شخص تو با جانور در زیر خاک

واندر آشوب اوفتاده با هزاران جانور

از تو والاتر که پوشد در جهانداری قبا

وز تو زیباتر که بندد در جهانگیری‌ کمر

بی تو شاید گر نروید از زمین هرگز نبات

بی ‌تو شاید گر نبارد هرگز از گردون مطر

همچو اسکندر بپیمودی همه روی زمین

هر چه ممکن بود بنمودی ز مردی و هنر

بر زمین چون پادشاهی برگرفتی کاستی

بر فلک چون بدر گردد کاستن‌ گیرد قمر

رفتی و بگذاشتی بر دیدهٔ من اشک خویش

تا چو خوانم مدح تو بر من فرو بارد دُرَر

چهره و اشکم ز تیمار تو شد چون زر و سیم

تا خطاب نام تو منسوخ شد بر سیم و زر

پر شکر بود از مدیح تو زبانم مدتی

هستم از مدح تو اکنون خون ناب اندر شکر

نام و نان من بیفزودی و فرمودی مرا

تا به‌ نظم آرم فتوحت‌ را به‌ لفظی‌ مختصر

خاطرم نظم فتوحت را گهر در رشته کرد

رشته‌ها بگسست و از چشمم برون آمد گهر

گر ز گیتی کرد فانی قهر یزدانی تو را

هست باقی از سر تیغ تو در گیتی اثر

آن درختی کز فتوحت تا قیامت و رُسته گشت

بیخش اندر خاورست و شاخش اندر باختر

تخت تو جای پسر کرد آن خداوندی که او

کرد از آغازشاهی تخت تو جای پدر

از تو در خلد برین جان پدر خشنود بود

باد در خلد برین جان تو خشنود از پسر

با بشرکردی فراوان خیر در دار فنا

باد در دار بقا حَشْرِ تو با خَیرُالْبَشر

شخص پاک تو به خاک آمد سزای رحمتش

سوی شخص تو ز رحمت باد ایزد را نظر

شاعر مخلص معزی با دعا و مرثیت‌

روی بر خاکت نهاده همچو حاجی بر حجر

شمارهٔ ۱۹۴

در هر چمن از گردش خورشید منور

دُرّست به پیمانه و مشک است به ساغر

دری که بدو روی زمین گشت موشح

مُشکی که بدو روی هوا گشت معطر

گر زنده نگشتند به‌ گلزار و به‌ کهسار

هم مانی صورتگر و هم آزر بتگر

کهسار چراگشت پر از صورت مانی

گلزار چرا گشت پُر از لعبت آزر

بر طرف چمن هست مگر تخت سلیمان

بر فرق شجر هست مگر تاج سکندر

بس خرم و آراسته شد باغ به نوروز

ما نا که گرفته است ز روی بت من فر

تشبیه بهار ای بت دلبند بلا جوی

هرچ‌ آن نگرم ‌با صفت ‌توست‌ برابر

تا بیچ و خم از زلف تو بر دست بنفشه

تا راستی از قد تو بر دست صنوبر

چون خط تو آمد به صفت سنبل و شمشاد

چون عارض رنگین تو آمد گل احمر

در کوه نگه کردی و در باغ ‌گذشتی

تا چون رخ‌ و چون چشم تو شد لاله و عبهر

نی‌نی‌که صفات تو ز خوبی و ملاحت

صد بار ز تشبیه بهارست نکوتر

هرگز نبود خَمّ بنفشه به سر ماه

واینک به سر ماه شد آن زلف چو چنبر

هرگز ز صنوبر نبود تافته خورشید

وز قدّ تو شد تافته خورشید منور

با سنبل و شمشاد دو پیکر نبود جفت

جفت خط مشکین تو گشته است دو پیکر

برگل نبود سلسله از عنبر سارا

صد سلسله بر عارض تو هست ز عنبر

لاله نکند بستر و بالین ز شب تار

شب را ز رخ ‌توست چه‌ بالین و چه بستر

عبهر نکند غمزه و دل نگسلد از تن

زلف تو کند غمزه و دل بگسلد از بر

چونانکه تو از خوبی و گیتی زبهارست

از مدح خداوند دلم هست توانگر

من بنده‌ام و بندگیم هست مُطَوّق

من دوستم و دوستی‌ام نیست مزور

در بندگی آنجا که تو را حلقه مراگو‌ش

در دوستی آنجا که تو را پای مرا سر

صد بوسه دهم برکف بای تو من امروز

عذرم بپذیری و مرا داری باور

آن لب که کف پای تو امروز ببوسد

فرداش علی بوسه دهد بر لب کوثر

تا خشنودی‌، عفو و رضای تو نباشد

عاطر نشود خاطر من بندهٔ چاکر

تا پیرهن یوسف یعقوب نباشد

روشن نشود دیدهٔ یعقوب پیمبر

تا سعد دهد نفع و کند عیش مُهَنّا

تا نحس‌ کند ضر و کند رنج میسر

تقدیر قدر حکم تو را گشته متابع

تاثیر فلک امر تو را گشته مسخر

باقی به تو تایید چو اجسام به ارواح

قائم به تو اقبال چو اَعراض به جوهر

نوروز تو و عید تو فرخنده و میمون

مستقبلت از ماضی خرم‌تر و خوش‌تر

از سعد نصیب وَلیت باد همه نفع

وز نفع نصیب عدویت‌ باد همه ضرّ

شمارهٔ ۱۹۵

گر ز حضرت به‌ سوی خلد برین رفت پدر

گشت چون خلدبرین حضرت از اقبال پسر

ور به غرب اندر یک‌باره نهان شد خورشید

از سوی شرق پدید آمد تابنده قمر

ور شجر در چمن ملک بیفتاد ز پای

پایدارست هم اندر چمن ملک ثمر

ور شد از بیشهٔ دولت اثرِ شیر ژیان

اندر آن بیشه هم از بچهٔ شیرست اثر

ور ز آفاق بشد فرّخی فرِّ هُمای

باز بگشاد در آفاق به پیروزی پر

ور شد از دور فلک زیر زمین بحر کرم

موج زد بر فلک از روی زمین بحر هنر

پسر فضل کریمی‌که به‌ افضال و کرم

از جهان ختم محمد همه فتح است و ظفر

خواست از آفت و آشوب درین ماه نفیر

آمد از راحت و آرام درین ماه نفر

جامهٔ تعزیت افکند در آن ماه قضا

مژدهٔ تهنیت آورد در این ماه قدر

پیش یزدان به قیامت گله و شکر کند

پدر از ماه محرم پسر از ماه صفر

بودنی بود و قلم رفت و چنان خواست خدا

که ستاند ز یکی ملک و سپارد به دگر

از پسر هست به عقبی پدر افروختهٔ جان

وز پدر هست به دنیا پسر افراخته سر

ای امیری که تو را هست اَمارتْ زیبا

وی وزیری‌که تو را هست وزارت درخور

هم‌ کریم بن کریم بن‌ کریمی ز نسب

هم وزیر بن وزیر بن وزیری به‌گهر

نام پیغمبر و جاه پدر امروز توراست

وز تو شادست روان پدر و پیغمبر

بود هم نام تو خیر بشر و فخر عرب

تویی ‌امروز جمال عجم و زیْنِ بشر

صدر فخری و نظامی به تو میراث رسید

چیست در عالم از این خوب‌تر و زیباتر

پدر و جد تو کردند همهٔ کار به حق

ملک مشرق حق داد به‌دست حق ور

ای چو خورشید به جوزا تو قبول ملکی

که ز خورشید و ز جوزاش سزد تاج و کمر

جسم شد ملت و تأیید تو در جسم روان

چشم شد دولت و تدبیر تو در چشم بصر

یافت میدان زرکاب و قدمت حشمت و جاه

یافت دیوان ز بنان و قلمت رونق و فر

درگهت کعبهٔ فخرست و کَفَت زمزم جود

حاجیانند بزرگان و رکاب تو حجر

خلق چون‌کشت بهارند و تو همچون مطری

کشت را چاره نباشد به بهاران ز مطر

مرهمی نه‌ زکرم بر جگر خلق جهان

که شدستند ز داغ پدرت خسته جگر

اندرین ملک به جای پدر خویش نشین

واندرین قوم به چشم پدر خویش نگر

هرچه ممکن شود از عدل نظر باز مگیر

که امید همگی در تو به عدل است و نظر

عذر بپذیرکه مدح تو نگفتم به‌کمال

که تَسلّی است درین شعر و شگفتی و عبر

چون تسلی و شگفتی و عبر جمع شود

مدح ممدوح به واجب نتوان برد بسر

تاکه باشد به زمین بر اثر هفت اقلیم

تا که باشد به فلک بر نظر هفت اختر

باد هفت اقلیم اندر خط فرمان ملک

باد هفت اختر سیاره تو را فرمانبر

از تو راضی به جنان جان خداوند شهید

وز تو باقی به جهان‌ گوهر او تا محشر

همه آفاق به مهر تو سپرده دل و جان

وز حوادث همه را حشمت و جاه تو سپر

شمارهٔ ۱۹۶

ماه تابان دیده‌ای تابان ز سرو جانور

گر ندیدستی بدان زیبا نگار اندر نگر

تا رخ و بالای او معلوم گرداند تورا

کاسمان را ماه‌ گویای است و سرو جانور

بینی آن رخ‌ کز نگار و رنگ او بی‌قدر شد

صنعت بافندهٔ دیبای روم و شوشتر

بینی آن بالا که تا او را بلندی داد چرخ

پست شد سرو سهی در کشمر و در غاتفر

هست زیباتر ز دولت هست شیرین‌تر ز عمر

عشق آن زیبا نگار و وصل آن شیرین پسر

عارض او رنگ آتش دارد و دل رنگ دود

کس نبیند در جهان زین دود و آتش طرفه‌تر

دود باشد بر زبر همواره و آتش زیر دود

از چه‌ معنی دود او زیرست‌ و آتش برزبر

از مژده خون جگر بارند و خون دل خورند

عشقبازانی که باشد یارشان بیدادگر

یار من گر داد من دادست کار من چراست

خوردن خون دل و باریدن خون جگر

از لب چون شکر او بوی مشک آید همی

هر زمان‌گویی به عمدا مشک مالد برشکر

آن همی خواهد که بر مشک و شکر هر ساعتی

شکر و مدح نایب دستور را باشد گذر

سید دنیا معین‌الملک فخر روزگار

ناصح دولت‌ مشیر خسرو پیروز گر

نامدار و خوب کرداری که نام و کنیتش

نام شیر ایزدست و کنیت خیرالبشر

خانهٔ‌ تایید او را پاسبان آمد قضا

قلعهٔ اقبال او را کوتوال آمد قدر

مهر او شاخ است‌ کاو را جز غنیمت نیست بار

کین او تخم است‌ کاو را جز هزیمت نیست بر

د‌ر پناه او اگر گنجشک سازد آشیان

گیرد از اقبال او سیمرغ را در زیر پر

در حجر آهن ز بهر کلک او آمد پدید

وز صریر کلک او آتش نهان شد در حجر

سرد باشد در سقر انفاس بدخواهان او

زمهریر سرد از آن انفاس خیزد در سقر

بر حذر خندد قضا چون بود خواهد بودنی

عزم او را من قضا خوانم‌که خندد برحذر

ای چو آتش در عناصر همت‌ تو در هُمَم

وی چو لؤلؤ در جواهر سیرت تو در سیر

کنیت و نام و خطاب تو در آغاز مدیح

هست واجب همچو بسم‌الله در آغاز سور

آن بزرگانی‌ که بگذشتند نا دیده تو را

شدکنون ارواح ایشان آرزومند صور

هر هنر کز گاه آدم تاکنون یزدان پاک

در بشر بِسرشت‌ در شخص تو بینم آن‌ هنر

قادر یزدان که اندر یک بشر موجود کرد

هر هنرکاندر وجود آمد ز نسل بوالبشر

آن‌که بنماید به قدرت هر چه خواهد در جهان

گرهمه چیزی نماید چون‌توننماید دگر

هرکجا درجی بیارایی به خط دست خویش

قیمت آن دَرج افزون باشد از دُرج‌گهر

زیر هر لفظی ز الفاظ تو شاه و خواجه را

مدغم و مضمر بشارتهای فتح است و ظفر

خواجه اعزاز تو از جد و پدر آموخته است

آن‌ کند آخر پسر کاموزد از جد و پدر

مهتراگر از فراق تو دهانم هست خشک

شکر یزدان را که از شکرت دهانم هست تر

ماندم اندر دست هجران مدتی بی‌هال و هوش

بودم اندر بند حرمان چندگه بی‌خواب و خور

روزگار من همه شب بود بی‌دیدار تو

منت ‌ایزد را که آن شب را پدید آمد سحر

تا ز هفت اختر بود نام دو اختر بر سپهر

در عجم خورشید و ماه و درعرب شمس و قمر

باد بر ملک عجم تابان و بر دین عرب

از سپهر احتشام و دولت تو ماه و خور

شمارهٔ ۱۹۷

ایا نوشته هنرنامه‌ها فزون ز هزار

و یا شنیده ظفرنامه‌ها برون ز شمار

چو رزم شاه هنرنامهٔ شگفت بخوان

چو فتح شاه ظفرنامهٔ بدیع بیار

به رزم او نگر وگرد آن فسانه مگرد

به فتح او نگر و دست از آن حدیث بدار

مشافهه به همه وقت بهتر از ماضی

معاینه به همه حال بهتر از اخبار

حکایتی نشنیدست خلق در عالم

عجب‌تر از ظفر و فتح شاه‌ گیتی دار

معز دین خدا خسرو مصاف شکن

خدایگان جهان سنجر ملوک شکار

شهی که بود به مغرب نبرد او امسال

چنانکه بود به مشرق نبرد او پیرار

جز او به مشرق و مغرب ز خسروان‌که شکست

به نیم روز صف رزم صد هزار سوار

ز رزم غزنین نیکوترست رزم عراق

ز بس عجایب تقدیر عالم الاسرار

مصاف خصم توگفتی‌که برکشید فلک

ز سنگ و آهن و پولادباره و دیوار

مصاف سلطان‌گفتی که بر بسیط زمین

پدید شد فلکی پر ستارهٔ سیار

بر آن صفت ز درازی کشیده هر دو مصاف

که وهم کس نرسد از میان همی به‌ کنار

مثال پیلان چون پاره پاره ابر سیاه

که بر هوا شود از رودبار و دریابار

دمان و جمله برو جنگ جوی پیلانی

همه چو دیو عجب شکل و بُلعَجب‌ کردار

نهنگ یَشک و ستون بای و اژدها خرطوم

سپهر گردش و کُه پیکر و صبا رفتار

بتافت آینه از پشت پیل در صحرا

چنانکه مهر درخشان بتابد ازکهسار

شعاع خنجر و رفتار تیر و شکل‌ کمان

چو برق و ژاله و قوس قزح به‌وقت بهار

چو روی شست به‌ خون تیغ جنگیان گویی

که کرد رنگرزی پیشه گنبد دوار

همی ز پیکر آن تیغهای خون‌آلود

نمود سرخی شنگرف و سبزی زنگار

گه مصاف‌ گروهی ز لشکر سلطان

اگر شدند پراکنده در یمین و یسار

دو چیز در شدن آن گروه تعبیه کرد

که هر دو کرد پدیدار ایزد دادار

یکی‌ که تا بنماید به‌ شاه نصرت خویش

که هست نصرت او به زلشکر جرار

دگر که تا بنماید به خلق مردی شاه

که بی‌سپاه گه رزم چون‌ کند پیکار

عجب نباشد اگر بی‌سپه شود منصور

کرا خدای بود روز رزم ناصر و یار

چو ذوالفقار برآهخت شهریار جهان

نمود مردی و دارات حیدر کرار

دلیروار کمان ظفر چو کرد به‌ زه

به تیر دوخت سپر بر سوار تیغ‌گذار

ظفر بیامد و پیوسته گشت با پیکان

در آن میان‌ که جدا شد ز شست او سوفار

رسیدکوکب نصرت ز آسمان به‌زمین

چو از زمین به‌سوی آسمان رسید غبار

سبک شدند و سراسیمه آن سپاه‌گران

ز تیر شاه و ز پیلان مست جان اوبار

یکی بجست ز پیلان وکرد ناله ی زیر

یکی بخست ز پیکان وکرد نوحهٔ زار

یکی به‌زیر خس اندر خزید چون خرگوش

یکی به‌ دام غم اندر فتاد چون کفتار

زغم سرشک یکی‌ گشت چون‌ گداخته لعل

ز خونْ دهان یکی‌ گشت چون شکافته نار

همی شکسته و مغلوب خسرو منصور

همه فکنده و مقهور دولت قهار

اگر نکردی شاه زمانه رحمت و عفو

در آن دیار نماندی ز دشمنان دیار

به یک نفس ز سر سرکشان برآوردی

به تیغ تیز دخان و به‌پای پیل دمار

جهان سیاه شدی بر مُعادیان چو سَقَر

عراق تنگ شدی بر عراقیان چو حصار

بزرگوارتر از شاه ما به‌گیتی کیست

که درگذشت به بخشایش از سر آزار

گناه و عذر به هم بود و این نبود شگفت

که در میان دو لشکر چنین بود بسیار

درشت و نرم رود کارها به روز نبرد

بزرگ و خرد بود زخمها به‌ گاه قمار

همی پلنگ و گهر زاید از میان جبال

همی نهنگ و صدف خیزد از میان بحار

کجا مخالفت اندر جهان پدید آید

گل شکفته کند در زمان خلنده چو خار

کجا موافقت از دور روی بنماید

به یک زمان‌کند از زهرمار مهرهٔ مار

خلاف شاه نبود اختیار شاه عراق

کز آن خلاف بود دور مردم مختار

چو بر مراد سپه بود مدتی مجبور

حواله کرد به تقدیر خالق جبار

سپاس و شکر خداوند را که از پس جنگ

به صلح و دوستی و نیکویی برآمد کار

سپرد شاه به محمود گنج محمودی

که برگرفت ز غزنین به تیغ‌ گوهردار

به تیغ‌گوهر دار آنچه بستد از دشمن

به دوست داد سراسر به‌ دست گوهر بار

به دست خویش ولیعهد کرد شاهی را

که اختیار ملوک است و افتخار تبار

چو داد ملک محمد قرار بر محمود

ازو محمد خشنود شد به دار قرار

چنین نماید تأیید ایزدی تأثیر

چنین نماید شمشیر سنجری آثار

فتوح شاه کرامات و معجزات شدست

که اندر آن نرسد وهم و فکرت و گفتار

اگر ملوک و سلاطین رفته زنده شوند

به معجزات و کرامات او دهند اقرار

خدایگانا فتحی برآمدت امسال

که بخت نیک بدان فتح مژده دادت پار

به زینهار تو آیند زین سپس ملکان

که داده‌ای اُ‌مرای عراق را زنهار

چو عذر و خدمت هرکس فزون شد از مقدار

به نزد تو همگان را فزوده شد مقدار

نظام یافت همه شغلهای بی‌ترتیب

نسق‌ گرفت همه کارهای ناهموار

نشاط و رغبت احرار سوی درگه توست

که هست درگه عالیت‌ کعبهٔ احرار

چو در دیار و بلاد عراق نام تو رفت

شرف‌ گرفت ز نام تو آن بلاد و دیار

فزوده کرد ز نامت خلیفه در بغداد

جمال خطبه و منشور و سکه و دینار

ز پیش خویش فرستاد سوی حضرت تو

لوا و خاتم و شمشیر و جُبّه و دستار

اگر سکندر رومی همی ولایت داد

ملوک را ز در روم تا حد بلغار

تو درگشادن گیتی سکندر دگری

تو را سزد که ولایت دهی سکندر وار

چرا همی به سکندر توراکنم مانند

ازین حدیث مرا کرد باید استغفار

ز دست تو ملکانی نشسته‌اند به مُلک

که پیش هر ملکانی سکندرست هزار

سه خسروند به هند و عراق و ترکستان

که از عطای تو دارند هر سه استظهار

همیشه شکر تو دارند در میانهٔ جان

چنانکه نقطه بود در میانهٔ پرگار

توراست بخت مشیر و خرد نصیحت‌گر

تو راست فتح ندیم و ظفر سپهسالار

به فر بخت توگردد به انتها آسان

هر آن مصاف که باشد به ابتدا دشوار

وگر بود به شب تار عزم رزم تو را

سعادت تو کند روز روشن از شب تار

جهان‌که جود تو بیند ز بحر دارد ننگ

زمین ‌که دست تو بیند ز ابر دارد عار

هر آن عدو که ز پیکار تو بلندی جست

بلند گشت سرانجام لیکن از سر دار

کرا خمار گرفت از شراب کینهٔ تو

به عاقبت ز شراب اجل شکست خمار

کسی که بود به تیمار بی‌پرستش تو

چو پیش تخت تو آمد جدا شد از تیمار

رسید تا ز خراسان رکاب تو به عراق

فلک به کام و مراد دل توکرد مدار

ز دهر کند شده دشمنانت را دندان

ز بخت تیزشده دوستانت را باز آر

سزد که جان بفشانند بندگان امروز

که آمدیّ و نمودی به بندگان دیدار

کنند بر سُم اسبان تو فریشتگان

زخلدگوهر و از آسمان ستاره نثار

به فال ‌گیر شها شعرهای بندهٔ خویش

همه‌گزیده چو یاقوت و لولو شهوار

که کردگار به زودی تو را کند روزی

هر آنچه فال زند بندهٔ تو در اشعار

کتاب فتح تو سال دگر بپردازد

چو بوستانی آراسته به رنگ و نگار

نهال او را از نکته و نوادر برگ

درخت او را از حکمت و معانی بار

همیشه تا که بود بر سپهر اختر ‌هفت

همیشه تاکه بود در زمانه طبع چهار

تو را نصیب ز هفت و چهار باد سه چیز

تن درست و دل شاد و دولت بیدار

نهاده پیش تو بر دست سروران سپاه

به رزم جان عزیز و به بزم جام عُقار

شهان و تاجوران را به مشرق و مغرب

بر استان و سم اسب تو لب و رخسار

تو از سعادت جاوید و از عنایت بخت

ز عمر و ملک و جوانی وگنج برخوردار

شمارهٔ ۱۹۸

بر فتح همی دور کند گنبد دوار

بر سعد همی سیرکند کوکب سیار

وین را اثر آن است که بر لشکرِ غزنین

گشتند مظفر سپه شاه جهاندار

آن طایفه را کرد همی تعبیه حاسد

وین طایفه را ساخت همی تعبیه دادار

بیهوده بود تعبیهٔ حاسد مقهور

جایی که بود تعبیهٔ واحد قهار

چون خصم فرستاد ز غزنین به‌در بست

با کوکبه و پیل یکی لشکر جرار

آشوب صف میمنه‌شان تا حد کابل

آسیب تف مسیره‌شان تا در قزدار

چون نار فروزنده و سوزنده شد امروز

شمشیر سپاه ملک اندر صف پیکار

آن لشکر انبوه چو از پل بگذشتند

دیدند پس و پیش همه آب و همه نار

کردند ره حزم رها از فَزَع و بیم

چه حاجب و چه میر و چه سرهنگ و چه سالار

کرد و عرب و غزنوی و خلخ و هندو

گشتند سراسیمه و مخذول به یکبار

یک جوق شده کشته و یک خیل‌گریزان

یک فوج شده غرقه و یک قوم‌گرفتار

از خون روان وز تن افکنده به هم بر

صحرا همه وادی شد و هامون همه‌کهسار

گفتی‌که بر آن قوم همی طایر منحوس

چون طیر ابابیل زند سنگ به منقار

نشگفت‌که مقهور شد آن لشکر مخذول

مقهور شود لشکر سلطان ستمکار

از ناحیهٔ سند کنون تا به در هند

بس کس که از این رنج به دردست و به تیمار

بس زن‌ که‌ کنون بر پسر و شوی و برادر

جون مویه‌گر از درد همی مویه‌ کند زار

بس ناز که شد محنت و بس نام که شد ننگ

بس لاف که شد خجلت و بس فخر که شد عار

اندر عرب و در عجم آثار فتوح است

از سنجر خصم افکن و از حیدر کرار

معبود چنان خواست که از حیدر و سنجر

تا حشر بود در عرب و در عجم آثار

ای شاه جهاندار جهانداری و شاهی

از فر تو دارد شرف و قیمت و مقدار

تاجست ز فرمان تو بر تارک شاهان

طوق است زاحسان تو برگردن احرار

هرکس که مقرست به یزدان و پیمبر

دادست به پیروزی و اقبال تو اقرار

گر خصم سپه کرد همه کار تبه کرد

تا آینهٔ ملک سیه‌کرد به زنگار

او نیست سزاوار به ملک پدر و جد

از دست تو شاه است بدان ملک سزاوار

بنشیند و از نام و خطاب تو به غزنین

هم خطبه بیاراید و هم سکه و دینار

هر مه متواتر کند از زر و جواهر

پیلان سبکبار به حمل تو گرانبار

آوردن آن ‌گنج ‌کنون بر تو شد آسان

وز پیش تو شد بر دگران مشکل و دشوار

اسلاف تو را چون نشد این کار میسر

دانند بزرگان که نه خُردست چنین کار

تو شاه ملوک و مَلکِ شاه نشانی

وین است همه ساله تو را سیرت و کردار

هرچند که گفتار ز کردار فزون است

کردار تو در ملک فزون است ز گفتار

کس چون تو نبودست ز شاهان گذشته

هر چند که خوانیم همی قصه و اخبار

بخت عدو از دولت بیدار تو خفته است

وقت است که گوییم زهی دولت بیدار

هر خصم که از کین و خلاف تو سرافراشت

گردون علم دولت او کرد نگونسار

هر شهر که آن را رسد از کین تو آسیب

خالی بود آن شهر ز دیار و ز طیار

با کین تو گویی به هوا و به زمین بر

آرام نگیرند نه طیار و نه دیار

این فتح نخستین به همه حال دلیل است

بر ملک بی‌اندازه و بر نعمت بسیار

گویند چو پالیز نکو خواهد بودن

آید اثرش برگله از پیش پدیدار

تا زردکند روی چو پخته شود آبی

تا کفته کند پوست چو پر دانه شود نار

اعدای تو را باد کفیده شده و زرد

جون نار و چو آبی همه ساله دل و رخسار

شمارهٔ ۱۹۹

ای آمده ز مشرق پیروز و کامکار

کرده نشاط مغرب دلشاد و شاد خوار

داده قرار زاول و هند و نهاده روی

بر عزم آنکه روم و عرب را دهی قرار

از دودمان و گوهر سلجوق چون تو کیست

صاحبقران عالم و سلطان روزگار

زان هفت پادشا که ز سلجوق بوده‌اند

کس را نداد آنچه تو را داد کردگار

جز تو به یک زمان که برآورد در جهان

از پادشاه و لشکر زاولستان دمار

جز تو که کرد بر در غزنین و نیم روز

صد ساله‌ گنج و مملکت خصم تار و مار

جز تو به ساعتی که‌ گرفت از ملوک دهر

هفتاد پیل مست و چهل تخت شاهوار

اندر دیار توران و اندر دیار هند

بهرام شاه و خان ز تو گشتند تاجدار

سلطان نشان نبود چو تو هیچ پادشاه

خاقان نشان نبود چو تو هیچ شهریار

هر شاه نیست چون تو جهانگیر و مُلک‌بخش

هر مرد نیست حیدر و هر تیغ ذوالفقار

اقرار داده‌اند همه آفریدگان

کز نصرت آفرید تو را آفریدگار

در شاهنامه گرچه شگفت است و نادرست

اخبار جنگ رستم و رزم سفندیار

بیش از سفندیار و زیادت ز رستم است

هر پهلوان ز لشکر تو روز کارزار

هستی تو چون سلیمان بر اسب بادپای

هستی تو چون فریدون با گرز گاوسار

با گرز چیره‌تر که فریدون کند نبرد

بر باد خوبترکه سلیمان شود سوار

روزی که تیغ گیری و مردی کنی به رزم

خورشید و ماه را نتوان دید از غبار

روزی که جام گیری و شادی کنی به بزم

بینند بر زمین مه و خورشید صدهزار

اندر پناه عدل تو هستند بی‌گزند

از چرغ و باز و شاهین کبکان کوهسار

وز فرﹼ دولت تو شدستند مهربان

بر آهوان دشتی شیران مرغزار

هنگام جود فرق و تفاوت بسی بود

از دست بَد‌ره بار تو تا ابر قطره بار

کان را زآب صرف بود قطره بی‌قیاس

وین را ز زرﹼ ناب بود بدره بی‌شمار

ای خیل بندگان تو چون سیل بر جبال

وی فوج جنگیان تو چون موج در بحار

گر بر شکارگاه تو قیصر کند گذر

نخجیر و مرغ پیش تو راند گه شکار

ور سوی بارگاه تو فغفور بگذرد

مهره‌ زند به چهر بساط تو روزبار

امسال گرد اسب تو خیزد ز قیروان

گر پار خواست گرد سپاهت ز قندهار

بر جان آن کسی نخورد زینهار چرخ

کوبنده‌وار پیش تو آید به زینهار

ور خصم‌ کارزار تو را آرزو کند

گردد ز کارزار تو بر خصم کار زار

خواهد سپرد ملک جهان را به تو خدای

افزون از آنکه هست تو را وهم و انتظار

او حق شناس توست تو فضلش همی شناس

او حق‌گزار توست تو شکرش همی‌گزار

شاه بزرگواری و از فر طلعتت

شادست و خرم است وزیر بزرگوار

همچون گل بهار رخ خواجه بشکفید

کز تو سرای خواجه بیاراست چون بهار

حاصل شد از حضور تو امروز خواجه را

تاریخ حشمت و سبب عز و افتخار

چون یادگار جد و پدر در جهان تویی

از عم خویش خواجه تو را هست یادگار

پیش معز دین نسزد جز قوام دین

در پیش اختیار نزیبد جز اختیار

اسباب شاهی از هنر توست مستقیم

اصل وزارت از قدم اوست استوار

تو صاحبِ حُسامی و او صاحبِ قلم

تو مملکت ستانی و او مملکت نگار

گر جان ز بهر خدمت و مهرت نداشتی

اندر ضیافت تو ز جان ساختی نثار

از کردگار خویش برای صلاح خلق

خواهد همی بقای تو پنهان و آشکار

حون در بهار کار توشادی و عشرت است

آن به‌ که خواجه نیز بود در میان کار

اندر نسیم بادهٔ تو باد دولت است

چون بروزد به مرد شود مرد بختیار

از بادهٔ تو به که بزرگان شوند مست

تا عقل بی‌حجاب بود مغز بی‌خمار

تا در مدار باشد همواره هفت چرخ

تا زیر هفت چرخ طبایع بود چهار

پیوسته بر مراد و هوای دل تو باد

این چار را تولد و آن هفت را مدار

امروز باد بخت تو پیروزتر ز دی

و امسال باد بخت تو فرخنده‌تر ز پار

تو خسرو زمان و زمان با تو نیک عهد

تو داور جهان و جهان با تو سازگار

شمارهٔ ۲۰۰

تا باغ زرد روی شد از گشت روزگار

بر سر نهاد تودهٔ کافور کوهسار

از برف شد بدایع کهسار در حجاب

وز ابر شد صنایع خورشید در حصار

هامون برهنه گشت ز دیبای هفت رنگ

گردون نهفته گشت بَه سنجاب سیل بار

باد صبا به باغ بسوزد همی بخور

باد خزان به چرخ برآرد همی بخار

زاغ سیاه یافت به میراث بوستان

اماغ‌ا سپید داد به تاراج لاله زار

قمری کنون همی نسراید به گلستان

بلبل‌ کنون همی نگراید به مرغزار

اذر به جای لالهٔ کوهی است با فروغ

آذر به جای سوسن جویی است آبدار

هست آبگیر را به رخام اندرون مقام

هست آفتاب را به کمان اندرون قرار

بر دوش دشت هست زکافور طَیْلسان

در گوش باغ هست ز دینار گوشوار

هر روز بر درخت بپوشند جامه‌ای

کش زرّ پخته پود بود سیم اخام‌ا تار

یک چند نوبهار بیاراست روی خویش

آمد خزان و کرد نهان روی نوبهار

زودا که نوبهار برآرد سر از زمین

گردد به دولت ثقه‌الملک آشکار

صدر عراقیان و خداوند رازیان

بومسلم ستوده رئیس بزرگوار

نسل سروشیار پراکنده در جهان

بومسلم است سید نسل سروشیار

گرگاه کودکی پدر از وی کناره شد

بختش به عزّ و ناز بپرورد در کنار

شد بدسگال دولت او پیشکار خلق

و او را همیشه بخت بلندست پیشکار

او روز و شب ز خالق هفت آسمان به شکر

دشمنش دام خدمت مخلوق را شکار

ای درگه بلند تو تا‌لیف احتشام

وی حضرت شریف تو تاریخ افتخار

در حق شناختن ز تو به نیست حق شناس

در حق‌گزاردن ز تو ا‌مه‌ا نیست حق‌گزار

روز درنگ تو نبود خاک را سکون

روز شتاب تو نبود چرخ را مدار

کار هنر به همت تو گیرد استواء

بند خرد به دولت تو گردد استوار

گفتار توست حجت تقدیر لم‌یزل

کردار توست صورت توفیق کردگار

جاه تو وصف را ندهد پیش خویش راه

بخت تو وهم را ندهد پیش خویش بار

سرگشته شد ز جود تو گردون به زیر عرش

فرسوده شد ز حلم تو ماهی به زیر بار

ارکان دین ز جاه تو جویند ایمنی

اعیان ری ز رای تو خواهند زینهار

از عزم خویش بر دل مردان زنی رقم

وز حزم خویش بر سر شیران ‌کنی فسار

آسایش قضا و قدر زیر دست توست

با خامهٔ تو هر دو رفیقند و سازگار

آن ساختی به خامه که هرگز نساختند

موسی به چوب زنده و حیدر به ذوالفقار

تا کی ز جود صاحب عَبّاد و همتش

در خدمت تو هست به همت چنو هزار

نبتی‌ که بر دمد به سپاهان ز خاک او

هر ساعتی ثنای تو گوید هزار بار

ای بخت تو فراشته بر آسمان علم

وی نام تو نگاشته بر مشتری نگار

من ا‌کهترا آمدم ز نشابور سوی ری

وز بهر خدمت تو گذشتم بدین دیار

در مجلس تو بود یکی شاعر عزیز

زان شاعر عزیز معزی است یادگار

از شهریار خلعت و منشور یافتم

مقبل شدم به خلعت و منشور شهریار

دانم که اختیار پدر خدمت تو بود

من نیز چون پدرکنم این خدمت اختیار

ده روز مدح‌گوی بوم بر بساط تو

زان بس شوم به خدمت سلطان روزگار

دریاست خاطر من و گوهر در او سخن

در مجلس شریف توگوهر کنم نثار

شعری که خاطرم به معانی بپرورد

باشد یکی طویله پر از در شاهوار

در نقد و در شناختن شعرهای خویش

بر همّت و کفایت تو کردم اختصار

تا هست در زمانهٔ فانی بلند و پست

تا هست در میانهٔ‌ گیتی عزیز و خوار

بادی بلند و دشمن تو پست و سرنگون

بادی عزیز و حاسد تو خوار و خاکسار

اقبال همنشین تو بالصّیف والشّتاء

توفیق رهنمای تو باللیل والنهار

شمارهٔ ۲۰۱

تا خزان زد خیمهٔ کافورگون در کوهسار

مفرش زنگارگون برداشتند از مرغزار

تا برآمد جوشن رستم به روی آبگیر

زال زر باز آمد و سر برکشید از کوهسار

تا وشق پوشان باغ از یکدیگر گشتند دور

در هوا هست از سیه پوشان قطار اندر قطار

چیست این باد خزان‌ کز باغها و راغها

بسترد آسیب و آشوبش همه رنگ و نگار

گشت دست یاسمین زاسیب او بی‌دستبند

گشت گوش ارغوان زآشوب او بی گوشوار

اندر آمد ماه مهر و در ترازو رفت مهر

تا چو تیر و چون ترازو راست شد لیل و نهار

دانهٔ نارست سرخ و روی آبی هست زرد

ای عجب‌ گویی به عمدا خون آبی خورد نار

در طبایع نیست مروارید را اصل از شَبَه

پس چرا ابر شبه رنگ است مروارید بار

شُست پنداری رخ آبی به آب زعفران

تا چو دست زعفران آلوده شد برگ چنار

باغها بینم همی پر زنگیان پای‌کوب

چهره اندوده به قیر و جامه آلوده به قار

تاکه در رقص آمدند این پای کوبان خزان

سازها کردند پنهان مطربان نوبهار

مهرگان باز آمد و بر دشت لشکرگاه زد

گنج خواه آمد که او هست از فریدون یادگار

خواست افریدون ز شاهان گنج و آنگه مهرگان

گنج فروردین همی خواهد ز باغ‌ و جویبار

بندگان مهربان از بهر جشن مهرگان

تحفه‌ها آرند پیش خسروان روزگار

گرچه دریا عاجزست از آمدن بر دست ابر

رشتهٔ لولو فرستد پیش تخت شهریار

شاه گیتی ارسلان ارغو که چون الب ارسلان

هست بر شاهان‌ گیتی کامران و کامکار

سایهٔ یزدانْشْ خوان او را که کر خوانی سزاست

زآنکه هست او سایهٔ یزدان و خورشید تبار

کیست چون او گاه بزم افروختن خورشیدوش

کیست چون او گاه بزم آراستن جمشیدوار

تخت شاهی را به بزم اندر چنو باید ملک

اسب دولت‌ را به ‌رزم اندر چنو باید سوار

هست از این سرو جوان پیر و جوان را ایمنی

یارب این سرو جوان را داری اندر زینهار

از نژاد و گوهر سلجوقیان پیدا شدست

طلعت او را همی‌ کردست‌ گیتی انتظار

طلعت او از سعادت داد گیتی را نشان

راست پنداری سعادت پروریدش درکنار

کار او عدل است و آشوب از جهان برداشتن

وین دو باید شاه را تا ملک او گیرد قرار

بخت خندد هر زمان بر دشمنان دولتش

دشمنان دولتش زین غم همی‌ گریند زار

عقل و فضل از خدمتش خیزد که مردم را همی

زان بود تهذیب لفظ و زین بود ترتیب‌ کار

دولت او نیست چون جسمانیان صورت پذیر

لیکن اندر شرق و غرب آثار او هست آشکار

گر پذیرد دولت او صورت جسمانیان

شرق‌ گیرد در یمین و غرب ‌گیرد در یسار

ای جهانداری که تا محشر وفادار تواند

هفت ‌کوکب در مسیر و هفت‌ گردون در مدار

با کمر نوشین روانی با کله کیخسروی

با کمان افراسیابی با کمند اسفندیار

بر سرین گور و چشم آهو اندر شعرها

شاعران گویند معنی‌ها چو در شاهوار

زان شرف‌ کز تیر و از تیغت همی یابند زخم

آهوان بر چشم و گوران بر سرین روزشکار

مار کردارست شمشیرت که زهر جانگزای

در سر شمشیر توست و در بن دندان مار

زیر حکم تو خراسان چون حصاری محکم است

سایهٔ فرمان تو چون خندقی‌ گرد حصار

اصلش از عدل تو و دیوارش از شمشیر توست

اینت‌ دیوار بلند و آنت اصلی استوار

نصرت تو بر دلیران جهان پوشیده نیست

آزمودستند در نصرت تو را سالی سه چار

آنچه دیدند از تو خصمان اعتبار عالم است

وای بر قومی‌ که نگشایند چشم اعتبار

آفتاب ایزد هزار افزون توانست آفرید

چون یکی بس بود عالم را چه معنی از هزار

چون تو بسیاری توانست آفرید اندر جهان

چون تو بس بودی جهانرا بر یکی‌ کرد اقتصار

تا بود ریگ بیابان‌ گرم در ماه تموز

تا بود برگ درختان سبز در فصل بهار

باد چون ریگ بیابان نعمت تو بی‌قیاس

باد چون برگ درختان لشگر تو بی‌شمار

بستهٔ پیمان تو لشکرکشان نامور

بندهٔ فرمان تو گردنکشان نامدار

بر تو هم جشن عرب میمون و هم جشن عجم

وز رسومت هم عرب را هم عجم را افتخار

شمارهٔ ۲۰۲

مشک و شنگرف است‌ گویی بیخته بر کوهسار

نیل و زنگارست‌ گویی ریخته بر جویبار

طَبلهٔ عطارست‌ گویی در میان‌ گلستان

تخت بزازست‌ گویی در میان لاله زار

از زمین گویی برآوردند گنج شایگان

بر چمن ‌گویی پراکندند دُر شاهوار

از شکوفه باغ شد مانندهٔ رخسار دوست

وز بنفشه راغ شد مانندهٔ زلفین یار

از گوزنان هست در هامون گروه اندر گروه

وز کلنگان هست برگردون قطار اندر قطار

قمریان چون مقریان گشتند بر سرو بلند

بلبلان چون مطربان‌ گشتند بر شاخ چنار

گه ‌کنار سبزه پر عنبر کند باد صبا

گه دهان لاله پر لؤلؤ کند ابر بهار

گر به لاله بنگری دارد پر از لولو دهان

ور به سبزه بگذری دارد پر از عنبر کنار

گرچه پنهان است درگردون بهشت جاودان

کرد یزدان در زمین خرم بهشتی آشکار

تا به پیروزی و شادی اندرین خرم بهشت

خوش ‌گذارد روزگار خویش شاه روزگار

سید شاهان مشرق ارسلان ارغو که هست

آفتاب نسل و تاج دوده و فخر تبار

خسروی‌ کاو را ز تسبیح ‌کرام‌الکاتبین

حرز و تعویذست بسته بر یمین و بر یسار

بند دولت محکم است از عزم چون او پادشاه

چشم ملت روشن است از رای چون او شهریار

شد متابع رایتش را آفتاب اندر مسیر

شد مسخر مرکبش را آسمان اندر مدار

پشت ماهی سوده گردد هر کجا ساید رکاب

روی نصرت تازه گردد هر کجا گیرد قرار

زهره ساقی زیبد اندر مجلس او روز بزم

مشتری حاجب سزد بر درگه او روز بار

مدح او بر خاک خوانی زر برون آید ز خاک

نام او بر خار بندی‌ گل برون آید ز خار

چون سمندش حمله آرد در میان رزمگاه

چون کمندش حلقه گردد در میان کارزار

آب‌ گردد پیش او گر آتشین باشد سلیح

موم گردد پیش او گر آهنین باشد سوار

رایت عالی کشید اندر خراسان از عراق

تا ز جیحون بگذراند لشکر جیحون گذار

بدسگالان را ز بیم آتش شمشیر او

دیده‌ها شد پر دُخان و سینه‌ها شد پر شرار

شد زمانه بر دل خصمان او مانند مور

شد نفس در حلق بدخواهانش چون دندان مار

ای بلند اختر شهنشاهی که حد ملک توست

از حبش تا کاشغر وز قیروان تا قندهار

صد نشان است از سُم شبدیز تو بر هر زمین

صد دلیل است از سر شمشیر تو در هر حصار

میش با عدل تو یابد زینهار از چنگ شیر

شیر بی‌عدل تو از آهو نیابد زینهار

روزگار تو سزد گر بنده باشد هفت چرخ

تا تو اندر پادشاهی پیشه‌داری هشت کار

یا سخایا نوش خوردن یا سواری یا نبرد

یا سفر یا عرض لشکر یا مظالم یا شکار

تا بَنات‌النَّعش را بر قطب گردون گردش است

باد اصل عمر تو چون قطب‌ گردون استوار

تا شمار قطر باران‌ کس نداند در جهان

باد ملک و گنج تو چون قطر باران بیشمار

تا به ‌چین اندر ز صحف مانوی ماند اثر

باد فرخ بزم تو چون صُحف مانی پرنگار

شاد و برخوردار بادی در بهار و در خزان

تا بهاری و خزانی جشن‌ها سازی هزار

شمارهٔ ۲۰۳

تا که جز یزدان به عالم در نباشد کردگار

جزملک سلطان به‌ گیتی در نباشد شهریار

از جلال او همی دولت بماند جاودان

وز جمال او همی ملت بماند پایدار

همچنان چون خاتم پیغمبران پیغمبرست

خاتم شاهان آفاق است شاه روزگار

گر نبودی اختیار اندر خور شاه جهان

ایزد او را از شهنشاهان نکردی اختیار

ور نبودی ذوالفقار اندر خور دست علی

نامدی از آسمان هرگز علی را ذوالفقار

ای شهنشاهی که هستی ملک را صاحبقران

ای خداوندی‌که هستی بخت را آموزگار

مرغ‌ را عدل تو دارد ایمن اندر آشیان

شیر را تیغ تو دارد عاجز اندر مرغزار

از مصافت تیره گردد روی گردون روز جنگ

از سپاهت خسته‌گردد پشت ماهی روزگار

گر بخواهی روز بار اندر فلک بندی سکون

ور بخواهی روز جنگ اندر مدر بندی مدار

شیرمردان را دل اندر طاعت آری روز جنگ

نامداران را سر اندر خدمت آری روز بار

تو چو خورشیدی و عدل توست نوری بی‌ستم

تو چو دریایی‌ و موج توست دُرّ شاهوار

هیچ‌کس دیدست خورشیدی که او بندد کمر

هیچکس دیدست دریایی‌ که او باشد سوار

قصهٔ اسفندیار و رستم اکنون بیهده است

زانکه بیجانند و تنشان در زمین دارد قرار

پیش ایوان تو هر روزی زمین بوسه دهند

صد هزاران رستم و سیصد هزار اسفندیار

گر به‌ بیداری ببیند تیغ تو فغفور چین

هر شبی‌گوید به خواب اندر که شاها زینهار

دشمن تو گر حصاری سازد از پولاد و سنگ

باره‌ و بنیاد آن هرگز نباشد استوار

با قضای بد همی ماند سر شمشیر تو

چون قضای بد بیاید سودکی دارد حصار

ای جهانداری که تا ایزد بناکرد این جهان

بود فرمان تو را ملک جهان در انتظار

بر مراد توست‌ کار از کارزار آسوده باش

دولت باقی همی بهتر شناسد کارزار

تو به تخت پادشاهی بر همی‌گیری قدح

بخت تو گرد جهان دشمن همی‌ گیرد شکار

بندگان را هست کعبه درگه میمون تو

خدمت تو هست واجب همچو حج‌ کردگار

بندهٔ مخلص معزی بادیه بگذاشته است

بر در کعبه همی خدمت نماید بنده وار

من رهی از آفرین و مدح توگویم سخن

تا بماند راویان و مطربان را یادگار

بخت من‌ گردد جوان چون تو مرا گویی بیا

طبع من بارد گهر چون تو مرا گویی بیار

تا بود گردون گردان هفت و سیارات هفت

تا بود عنصر چهار و گردش ‌گیتی چهار

ماه بادت زیر دست و مهر بادت زیر مهر

سعد بادت همنشین و بخت بادت پیشکار

از شهنشاهان تو داری نام و کام و مال و ملک

نام جوی و کام یاب و مال بخش و ملک دار

شمارهٔ ۲۰۴

آهن و نی جون پدید آمد ز صنع‌کردگار

در میان‌کلک و تیغ افتاد جنگ و کارزار

تیغ‌گفتا فخر من ز آن است‌کاندر شاء‌ن من

گاه وحی آمد «‌واَنزَلنَا الْحَدید» از کردگار

کلک‌گفتا آمد اندر شان من «‌ن والقلم‌»

هم‌ برین‌ معنی‌مرا فخرست‌ تاروز شمار

تیغ‌گفتا لون من لون سپهر آمد درست

هست از این معنی مرا برگردن مردان گذار

کلک‌گفتا شکل من شکل شهاب آمد درست

مردم شیطان‌پرست از من نیابد زینهار

تیغ‌ گفتا هستم ان مکار کز مکر من است

کارگیتی مستقیم و بند شاهی استوار

کلک‌گفتا هستم آن نقاش کز نقش من است

خوب و زشت و نیک و بد در دین و دنیا آشکار

تیغ‌گفتا قوت مریخ دارد جرم من

در مصاف و جنگ باشد جرم من مریخ‌وار

کلک‌ گفتا از عطارد بهره دارد فعل‌ من

در حساب و درکتابت هستم او را اختیار

تیغ‌گفتا من درختی ام که در باغ ظفر

دارم از بیجاده برگ و دارم از یاقوت بار

کلک‌ گفتا من سحابی ام که باران من است

عنبر و مشک و منم عنبر فشان و مشکبار

تیغ‌ گفتا من یکی شیرم‌ که دارم روز رزم

مغز بدخواهان سلطان معظم مرغزار

کلک گفتا من یکی مرغم که بر سیم سپید

رازها پیدا کنم چون‌ بارم از منقار قار

تیغ‌ گفتا پادشاهان را به من فخرست از آنک

چند گه بودم من اندر دست حیدر ذوالفقار

کلک‌گفتا در جهان از قول و از فعل من است

قصهٔ شاهان و اخبار بزرگان یادگار

هر دو زین معنی بسی‌ گفتند و آخر یافتند

قیمت و مقدار خویش از دست شاه روزگار

سایهٔ یزدان ملکشاه آفتاب خسروان

شهریارِ کامران و پادشاهِ کامکار

آن شهنشاهی‌که هست اندر عرب و اندر عجم

از مبارک دست او تیغ و قلم را افتخار

اندر آن وقتی‌که ایزد شخص آدم آفرید

این جهان فرمان عدلش را همی‌ کرد انتظار

هم به مشرق هم به مغرب خسروان جستند ملک

جز براو نگرفت ملک مشرق و مغرب قرار

هست بر دفتر نگار مدح دیگر خسروان

مدح سلطان هست بر جان خردمندان نگار

دوستان و دشمنانش را بلندی داد چرخ

دوستانش را ز تخت و دشمنانش را ز دار

کمتر از یک ذره و یک قطره باشد از قیاس

پیش ظلم او جبال و پیش جود او بحار

هرکجا مِغْفَر بود شمشیر او مِغْفَر شکاف

هرکجا جوشن بود شمشیر او جوشن‌ گذار

در نشاط آرد جهان را همت او روز بزم

در سجود آرد شهان را هیبت او روز بار

هست عدلش در جهان خورشید ناپیدا زوال

هست ملکش بر زمین‌ گردون ناپیدا کنار

هست در چشم عدو دیدار او بی نار نور

هست در مغز عدو شمشیر او بی نور نار

پادشاها از تو فرخ تر نباشد پادشاه

شهریارا از تو عادل‌تر نباشد شهریار

مرکب شاهی و دولت را عنان در دست توست

جز تو درگیتی نمی‌زیبد بر آن مرکب سوار

چون نشستی تو براسب دولت‌آن ساعت نشست

از سم اسب تو بر روی بداندیشان غبار

نام آنکس‌کاو تورا بنده نباشد هست ننگ

فخر آنکس‌ کاو تورا چاکر نباشد هست عار

هرکه را در سر خمارست از شراب کین تو

ضربت‌ تیغ‌ تو او را بشکند درسرخمار

دولت و بخت تو شاها سازگارست و جوان

دولت‌و بخت عدو پیر آمد و ناسازگار

با چنین بخت و چنین دولت‌ کجا ماند عدو

با چنان بخت و چنان دولت‌ کجا ماند حصار

تیر تو باکین تودارد مگر پیوستگی

زان کجا هر دو به صید اندر یکی دارند کار

تیر تو گیرد شکار اندر میان دام و دَد

کین توگرد جهان دشمن همی‌گیرد شکار

تا چمن دینارگون گردد به هنگام خزان

تا زمین زنگارگون‌ گردد به هنگام بهار

همچنان بادی که هستی کامکار و کامران

همچنان بادی که هستی شادکام و شادخوار

روزگار و دولت و بخت تو هر سه بر مراد

روزگارت بنده و دولت ندیم و بخت یار

شمارهٔ ۲۰۵

توانگری و جوانی و عشق و بوی بهار

شراب و سبزه و آب روان و روی نگار

خوش است خاصه‌کسی راکه بشنود به صبوح

ز چنگ نغمهٔ زیر و ز نای نالهٔ زار

دو چیز را به‌دو هنگام لذت دگرست

سماع را به صبوح و صبوح را به بهار

صبوح ساز و دگرباره عشرت از سرگیر

که باغ تازگی از سرگرفت دیگر بار

گرفت لاله به صد مهر سبزه را دربر

گرفت سبزه به صد عشق لاله را به‌کنار

بر آن صحیفه که یک چند زرگران خزان

به چرب دستی بردند زرّ و سیم به کار

مهندسان بهاری بر آن صحیفه کنون

همی‌کشند خط از لاجورد و از زنگار

به لاله بنگرکاو را چه مایه بهره رسید

ز باد مشک‌فشان و ز ابر لؤلؤ بار

حکایت از رخ معشوق و چشم عاشق کرد

که بهره یافت ز مُشک و ز لؤلؤ شهوار

مگر که کبکان اندر ضیافتِ نوروز

بریده‌اند سرِ زاغ بر سرِ کُهسار

که بسته‌اند پر زاغ بر سر تیریز

که کرده‌اند همه خون زاغ بر منقار

دعا گرند به شاخ چنار مر گل را

تذرو و فاخته و عندلیب و قمری و سار

اگر دعا گر گل بر چنار مرغانند

چرا چو دست دعاگر شدست دست چنار

درست گویی دینارهای بی‌سکه است

چو بنگری به‌گل زرد و سرخ درگلزار

ز بهر مرتبه خواهد نهاد دست سپهر

به نام خسرو دیندار سکه بر دینار

معین دولت شاه مظفر منصور

امینِ ملتِ شرعِ محمدِ مختار

ابوشجاع سرافراز خسروان حَبَش

امیر داد خداوند و سید احرار

بزرگ بار خدایی که آفرینش را

شدست واسطهٔ عِقد و نقطهٔ پرگار

سخن ز هفت و چهارست فیلسوفانرا

که کون عالم ازین کرد عالم‌الاسرار

ز نام و کنیت او جوی سرّ این معنی

که هست‌ کنیت او هفت حرف و نام چهار

ز همتش فلک المستقیم را حدست

که هست همتش از وی بلندتر بسیار

چو وهم قصدکند تا رسد به همت او

به‌خواهش از فلک مستقیم خواهد بار

همی‌کنند به نامش فرشتگان‌ تسبیح

همی‌ کنند مدیحش فرشتگان تکرار

گل موافقتش را غنیمت است نسیم

می مخالفتش را هزیمت است خمار

قضا گشاده کند کار او چو بست کمر

قدر پیاده رود پیش او چو گشت سوار

کند به مجلس و میدان دو پیشهٔ متضاد

به دست‌ گوهر بار و به تیغ‌ گوهر دار

به تیغ اگر ملک‌الموت وار جان ببرد

به دست باز دهد جان رفته عیسی وار

کجا روان شود از دست شست او دو خدنگ

که هر دو را ز پس یکدگر بود رفتار

چو در نشانه نشاند خدنگ پیشین را

کند خدنگ دگر را نشانه از سوفار

ایا ز دولت تو دیده هرکسی معجز

و یا به معجز تو کرده هرکسی اقرار

شود ز رایت و رای تو کار ملک درست

چنانکه حکم شریعت به آیت و اخبار

دَرِ خزانهٔ عقلی به اتفاق‌ْ چنانْک‌ْ

دَرِ مدینهٔ علم است حیدر کَرّار

محاسبانی کاندر ولایت تو همی

ز دخل و خرج به دیوان همی‌کنند نثار

قرار مال و ولایت دهند و نشناسند

که مال را نبود با سخاوت تو قرار

حصار پیش تو صحرا شود چو عزم‌ کنی

وگر چو حزم تو صحرا حَصین‌ کند چو حصار

اگر خدای بدان خواستی که تا باشد

مخالفانت ز تیمارِ مفلسی بیمار

ز بخشش تو ز عالم برون شدی افلاس

ز رامش تو ز گیتی برون شدی تیمار

ز خامهٔ تو سرشکی عجب همی بارد

که خار بی‌گل از او روید و گل بی‌خار

رسیده ازگل بی‌خار و خار بی‌گل تو

ولی به تاج و به تخت و عدو به بند و به دار

زبان فتح و ظفر در دهان جود و سخا

بود حُسام تو در دست تو گَهِ پیکار

سران از او شده زنهار خواه و این نه عجب

مثل زنند که خواهد سر از زبان زنهار

خروش‌ کوس تو چون در مصاف برخیزد

زمین بجنبد و گردون برون شود ز مدار

به بوستان قضا برکنار جوی اجل

بنفشه رنگ حُسام تو لاله آرد بار

ز اشک خسته رسانی به پشت ماهی نم

ز خون‌ کشته رسانی به روی ابر بخار

ظفر پذیره همی آید و همی‌گوید:

«‌چنین نماید شمسیر خسروان آثار»

توراست طالع میمون و اختر مسعود

توراست رایت منصور و لشکر جرار

بدین صفت که تویی هرکجا شوی حاضر

ملوک را به حضور تو باشد اِستِظهار

مَلِک ز دولت بیدار شاکرست و تو را

سزای دولت بیدار او دل هشیار

مخالفان به تفاریق سست و خفته شوند

چو جمع شد دل هشیار و دولت بیدار

بزرگ بختا نیک اخترا، جوانمردا

چه‌ گویمت‌ که به کردار بیشی از گفتار

بلاغت تو فزونتر ز هر مبالغتی

که جملهٔ شعرا کرده‌اند در اشعار

همی ز بهر پرستیدن و ستودن تو

حیات خلق پدید آید از در و دیوار

شنیده‌ای خبر من رهی که چون بودم

به جبرِ محض‌ گرفتار خدمتی دشوار

ثنا و شکر تو همواره بود کار مرا

وگرچه رفت بسی کارهای ناهموار

دلم ز مدح تو از غم تهی شدست چنانک

هوا به قطرهٔ باران تهی شود ز غبار

قوی شدم ز تو امروز و سست بودم دی

جوان شدم ز تو امسال و پیر بودم پار

خلاص یافتم و زر خالص آوردم

به مجلس تو چنین است زر راست عیار

عیار و وزن چنین زر تو دانی از ملکان

که خاطرا‌ت‌ا مَحَکَ است و ا‌عقول‌ا تو عیار

همیشه تا نبود رنگ نار آبی را

چنان‌کجا نبود آب را حرارت نار

عدوت را رخ زرد و دل شکافته باد

ز آب حسرت و نار بلا چو آبی و نار

تو در پناه خدا و خدایگان جهان

ز جاه و عمر و جوانی و بخت برخوردار

رسیده رایت فتح تو بر بروج و نجوم

فتاده سایهٔ عدل تو بر بلاد و دیار

روان شده امرا را به امر تو مرسوم

روان شده شعرا را به جود تو بازار

گرفته جام به دست و نهاده جان بر کف

به رزم و بزم تو خوبان قندهار و تتار

همه شکر لب و بادام چشم و پسته دهان

بنفشه‌ زلف و سمن عارضین و گل رخسار

خجسته بر تو بهار و شکوفه و نوروز

وزین بتان دل افروز بزم تو چو بهار

سپهر طالع عمرت کشیده بر عددی

که عُشر آن عدد آید هزار بار هزار

شمارهٔ ۲۰۶

چون عقیق آبدارست وکمند تابدار

آن لب جان پرور و زلف جهان آشوب یار

آب دارم در دو چشم و تاب دارم در جگر

زان عقیق آبدار و زان‌کمند تابدار

زلف او گرد رخش پروانه‌وارست ای‌عجب

این دل من هست در سودای او دیوانه‌وار

نیست یک ساعت قرار این هر دو را بر جای خویش

کی بود پروانه و دیوانه را هرگز قرار

زلف او هرشب تو گویی ‌از لب‌ میگون ‌او

چشم او را می‌دهد تا گیردش خواب و قرار

گرنبیند هیچکس‌ پیوسته با خورشید سرو

کان یکی بر آسمان است این یکی‌ بر جویبار

روی چون خورشید او بر سر و مسکن چون گرفت

قامت چون سرو او خورشید چون آورد بار

من ز دل‌ گیرم به عشق اندر قیاس خویشتن

او ز من‌ گیرد قیاس این دل نابردبار

او چو در من بنگرد داند که‌ گرم افتاد دل

من چو در دل بنگرم دانم‌که صعب افتادکار

در دو زلفش هست عطر و در دل من آتش است

عطر بر آتش نهد چون‌ گیرم او را در کنار

خواهد آن ‌دلبرکه چون وصف جمال او کنم

بوی عطر آید زمن در پیش تخت شهریار

شاهِ مشرق ارسلان ارغو خداوند ملوک

ملک را از ارسلان سلطان مبارک یادگار

شمارهٔ ۲۰۷

مستی و عاشقی و جوانی و نوبهار

آن را خوش است کز بر او دور نیست یار

مسکین‌ کسی که عاشق و مست و جوان بود

از یار خویش دور بود وقت نوبهار

باد صبا نگارگر بوستان شدست

در بوستان چگونه توان بود بی‌نگار

صد خرمن‌ گل است کنون در میان باغ

آن را بترکه خرمن‌گل نیست درکنار

وقت سحر ز فاخته آمد مرا عجب

تا ناله چون‌ کند ز بر سرو جویبار

وز ابر نیز هم عجب آمد مرا همی

تا چون کند زدیده روان درّ شاهوار

ای فاخته تو باری عاشق نیی چو من

جندین منال برگل و بر سرو زارزار

ای ابر نیستی چو من اندر بلای هجر

چندین سرشک بیهده از دیدگان مبار

کار من است نالهٔ زار وگریستن

کز عشق مستمندم و از هجر سوگوار

نه روی آن‌که دوست بر من‌ گذر کند

نه راه آن‌ که من به بر او کنم‌ گذار

تدبیر کار خویش ندانم که چون کنم

کز دست او ز دست من اندر گذشت کار

امروز بامداد شدم سوی بوستان

تا بوی بوستان ز سرم‌ کم‌ کند خمار

دیدم هزار لعبت دیبا لباس را

در دست پاره کرده و در گوش گوشوار

گفتی که جبرئیل بر آن لعبتان همی

از آسمان ستاره کند هر زمان نثار

نزدیک لاله برد صبا باد سرد من

افسرده گشت چون دل من او به لاله‌زار

نرگس‌گشاد چشم و رخ زرد من بدید

شد چشم او ز عکس رخم شَنبلید وار

گلبن ز خون دیدهٔ من شربتی بخورد

آورد شاخ او همه یاقوت سرخ بار

گفتی بنفشه از جهت داغ و درد من

جامه‌کبودکرد و خمیده شد و نزار

گفتی رفیق‌وار ز بهر دعای من

برداشته است دست سوی آسمان چنار

آری مرا چنار ثناگر سزد چو من

باشم ثناگر شرف‌الملک شهریار

بوسعد پیر دولت و پیرایه بشر

نورِ دلِ سعادت و تاجِ سرِ تَبار

صدری که نیست جز به مراد و هوای او

نه نجم را مسیر و نه افلاک را مدار

در همتش همی نرسد گردش فلک

گویی فلک پیاده شد و همتش سوار

یک در شمار اصل هزارست از آنکه او

هست از شمار یکتن و هست از هنر هزار

توقیع او بدیع‌تر از صورت پری است

از شرم آن پری نشود هرگز آشکار

دست زمانه سرمه‌کند چشم خویش را

چون بر هوا شود ز سُم اسب او غبار

گر ابر بهره یابد زرّین‌ کند سرشک

ور بحر بهره یابد مشکین کند بخار

ماند به نار خشمش و ماند به خاک حلم

اندر یکی تحرک و اندر یکی قرار

جان در تعجب است و خرد در تحیرست

تا خاک را چگونه مسخر شدست نار

گرچه اِرم ز نقش بدیع است نامور

ورچه حرم ز امن تمام است نامدار

نقش ارم ز خامه او هست مسترق

امن حرم ز خانهٔ او هست مستعار

هرچند روزگار دگر گشت زآنکه او

جز خواجه کیست سیّد پیران روزگار

هر مدعی که بیهده دعوی‌ کند همی

کاندر جهان چو خواجه دگر هست حق‌گزار

نپذیر ازو مجرّد دعویّ و گو برو

گردِ جهان بگرد و کریمی چو او بیار

ای همت رفیع تو قانون احتشام

وی سیرت بدیع تو فهرست افتخار

جود تورا لقب ننهم آفتاب و بحر

کز بحر ننگ دارد و از آفتاب عار

ماند به آفتاب و خرد رای روشنت

کاصل همه علوم بدو گردد استوار

در سایهٔ عنایت تو روبه ضعیف

دنبال شیر شرزه بخاید به مرغزار

گردون به زینهار فرستد ستاره را

پیش کسی که پیش تو آید به زینهار

هستی به شفقت‌ پدری اختیار آن

کاورا خدای کرد به سلطانی اختیار

هر روز هست حشمت تو بیشتر ز دی

هر سال هست پایهٔ تو بیشتر ز پار

نور سعادت تو همی زرکند ز خاک

بوی عنایت تو همی‌ گل‌ کند ز خار

از قوتی که دست تو را داد آسمان

وز قدرتی که کِلکِ تو را داد روزگار

وقت ستایش توگمان آیدم که هست

دست تو دستِ حیدر و کلکِ تو ذوالفقار

شُکر تو هست دام و دل من شکار توست

آری چو دام شکر بود دل بود شکار

زرّ سخن به پیش تو پاک آورم همی

زیرا که خاطر تو همی گیردش عیار

گردون ز حُلّه‌های دگر نقش بسترد

وین حُلّه‌ها بماند تا حشر یادگار

تا عالمان ز قصهٔ موسی و حال خضر

گویند نکته‌ها که بود شرع را حصار

کلک تو باد در کف راد تو چون صدف

زانان که بود در کف موسی عصا چو مار

از قوّت سمائی و الهام ایزدی

بادی به عمر و علم چو خضر بزرگوار

رأی شریف تو به همه خیرها مشیر

شخص‌ کریم تو به همه فخرها مشار

در روزنامهٔ قدر و دفتر قضا

عمر تو برگذشته ز اندازهٔ شمار

شمارهٔ ۲۰۸

چه جوهر است ‌که آن را ز آهن است حصار

سر از حصار کشد بر سپهرْ دایره‌وار

چنانکه پیکر تن توده دارد از یاقوت

فراز تارک سر پرده دارد از زنگار

شهاب او به هوا بر شهاب‌ گوهر پاش

شعاع او به زمین بر شهابْ گوهرْ بار

چو شیر غرّد و از صولتش بغرّد شیر

چو مار پیچد و از هیبتش پیچید مار

گهی دمیده شود بر سرش بنفشه ستان

گهی شکفته شود بر تنش شقایق زار

گهی به‌سان نگاری شود ا‌سراسرا برگ

گهی به‌سان درختی شود عقیقش بار

گهی چو ابر که سرخی پذیرد از خورشید

گهی چو مهر که زردی پذیرد ازکهسار

گهی چو سفتهٔ زرگاه چون‌ گداخته لعل

گهی چو دستهٔ گل گاه چون شکافته نار

گهی فشاند بر خاک قطرهٔ زرّین

گهی ستاره فرستد بر آسمان به قطار

چنانکه جوهر او بر زمین سوار شدست

شدست بخت خداوند بر سپهر سوار

معین مُلک شهنشاه سَیّدالرؤسا

ابوا‌لْمَحاسِن احسان نمای نیکو کار

بزرگ بار خدایی که گاهِ قُوّت و قهر

بر آسمان زُحَل بختِ او زند پرگار

هنر کفایت او را بود ستایشگر

خرد ستایش او را بود پذیرفتار

نهد ستاره مر او راکه او نهد حشمت

دهد زمانه مر او را که او دهد زنهار

گه بهارکجا دست او ببیند ابر

زبیم نعره زند وز حسد بگرید زار

ز بس که تیغ زند مرگ بر مخالف او

بود مخالف او آهنین به روز شمار

به‌کان اگر خبر نام او بیابد زر

شود میانهٔ کان زر به نام او دینار

اگر قیاس هنرهای او پدید آید

زخاک موج پدید آید و زآب غبار

ایا نتیجهٔ اقبال و آفتاب هنر

زمانه مدح تو را هر زمان‌ کند تکرار

سیاست تو کند خیره دیدهٔ دشمن

اشارت تو کند تیره پیکر کُفّار

جهان تو خاتم و شاه جهان به سان نگین

بر آن خجسته نگین ازکفایت تو نگار

دل تو لؤلؤ شهوار و همت تو چو بحر

که دید بحر که خیزد ز لولو شهوار

چنانکه هست به خاک اندرون قرار از کوه

ز حلم توست به‌کوه اندرون همیشه قرار

اگر ز جود تو باشد سحاب را باران

بود همیشه به دهر اندرون شکفته بهار

کسی که باد خلاف تو دارد اندر سر

دهد به باد سر و خاک‌گیردش به کنار

هر آنگهی که‌ کند کلک مشکبار تو سیر

تورا پیام فرستد ستاره و سیار

که ای یگانه آفاق باشیم دستور

اگر به دست تو کلکی شوم قلم کردار

سپهر بار محن‌ جاودانه بر گیرد

از آن‌ کسی‌ که به خدمت بر تو یابد بار

زبسکه پیش تو مردم زمین دهد بوسه

به‌صورت تن مردم شده در و دیوار

بلند قدرا، ‌گرچه معزّیم لقب است

ز توست عز من از مهتران کهتردار

هر آنگهی‌که من از شکرتو سخن‌گویم

نماندم سخن و باز مانم از گفتار

به آفرین تو مقدار داشتم لیکن

فزود جامه و دستار تو مرا مقدار

به آب همت وجود تو شسته‌ام سر و تن

تنم ز جامه همی نازد و سر از دستار

همیشه تا نبود پستی و بلندی جفت

همیشه تا نبود خواری و عزیزی یار

بلند باد تو را بخت و کینه جوی تو پست

عزیز باد تو را عمر و بدسگال تو خوار

شمارهٔ ۲۰۹

مبارک آمد بازی بدیع طرفه شکار

از آشیانهٔ شرع محمد مختار

گرفته نامهٔ حکم خدای در مخلب

گرفته خاتم عهد رسول در منقا‌ر

هوای نفس بشر در هوای ملت خلق

شکار اوست ز دریای مصر تا بلغار

که دید در همه عالم بدین صفت بازی

که در هوا نکند جز هوای نفس شکار

چو پر او بگشایند سی بود به عدد

چو بال او بشمارند سی بود به شمار

به روز باشد در پر او سپیدی سیم

به شب نماید در بال او سیاهی قار

شودگشاده و بسته دهان خلق جهان

چو پر و بال زند بالعشی و الا‌بکار

نشستنش همه برکوهسار تسبیح است

پریدنش همه در مرغزار ا‌ستغفار

منادیان شریعت خبر دهند همی

زطبل و جُلْجُل او خلق را به لیل و نهار

امیر میکده را کند شد از او شمشیر

امام مدرسه را تیز شد بدو بازار

شد از حضورش قندیلها ستاره صفت

شد از ظهورش محرابها سپهر آثار

حضور اوست در خیر و امن را مفتا‌ح

ظهور اوست در شر و فتنه را مسمار

دلیل دولت سعد است و اختر پیروز

نشان راحت خلق است و رحمت دادار

مُخَبّر است ز انصافِ خسروِ مشرق

مبشرست به اقبال قبلهٔ احرار

قوام دولت عالی نظام دین هدی

که فخر ملک و ملوک است و آفتاب تبار

مظفر حسن آن صاحبی که بر در او

چو احمد حسن امروز چاکرست هزار

کفایت و هنر از گوهرش گرفته شرف

چنانکه افسر شاهان ز گوهر شهوار

اگر بدیدی ابلیس نور جوهر او

گه سجود نگفتی خَلَقتَنی‌ مِن نار

وگر رسند به دریای همتش مه و مهر

شوند هر دو نهان در میان موج بِحار

وگر شناه‌کنند و به جهد غوطه خورند

نه این ز قعر خبر یابد و نه آن ز کنار

چنانکه بود به دولت نظام ملک مشیر

کنون شدست به اقبال فخر ملک مشار

نظام زنده بود تا به جای باشد فخر

درخت تازه بود تا به ‌جای باشد بار

وزارت ار ز امورات مکتسب ملک است

به خانهٔ دگران عاریت نهاد ذمار

نه ازگزاف تقرُّب همی‌کنند بدو

شه و ملوک و امیر اجلّ سپهسالار

سوار مرکب بخت است تا خداوندست

خطاب او ز خداوند ده‌هزار سوار

چوروز تا شب در پیش شاه بنشیند

به آب حشمت بنشاند از زمانه غبار

فرشتگان همه در حشمتش نظاره کنند

ستارگان همه در حضرتش‌کنند نثار

همان کند دل او با خَدَم به روز کَرَم

که آفتاب کند با زمین به فصل بهار

مُنَقّش است سرایش زگونه‌گون صورت

چو نقش مانی هر صورتی به رنگ و نگار

عجب نباشد اگر جمله در پرستش او

حیات و نطق‌پذیرند بر در و دیوار

اگر خبر رسد از فرّ او به بَرهَمَنان

به وحی و معجز پیغمبران ‌کنند اقرار

وگر نشان رسد از دین او به قیصر روم

کمر ببندد و بگشاید از میان زنار

اگر مصور گردد چو آدمی اقبال

ز یُمْن و یُسْر تو او را بود یمین و یسار

ایا چو ‌شَمس ضُحی پاک صورت تو ز عیب

و یا چو دین هدی دور سیرت تو زعار

خدای عزّ و جلّ چون بیافرید تو را

در آفرینش تو لطف خو‌یش ‌کرد اظهار

چو در وجود تو آثار لطف یزدان است

زمانه را به وجود تو بینم استظهار

تو نقطه‌ای و مدار زمانه پرگارست

به نقطه راست توان‌ کرد گردش پرگار

رضای ایزد و تأیید بخت و عزّ ملوک

پد‌رت‌ داشت وز این هر سه بود برخوردار

تو داری این همه و برتری تو از پدرت

سه فخر بود مر او را کنون تو را است چهار

وزارت از بر تو مدتی‌گرفت سفر

بگشت گرد جهان و جهانیان بسیار

چو بهتر از تو کسی همنشین خویش ندید

نشست با تو مقیم و گرفت با تو قرار

ز بهر آن که تو را میل سوی دهقان است

همیشه رنگ کف توست ابر گوهربار

بضاعتی که تو را باغ و راغ ‌کرده شود

به باغ و راغ تو آرد همی ز دریا بار

ز گلبنی‌ که به باغ اَمَل بِکِشت قضا

گل است بهر تو و بهر دشمنان تو خار

چو مار و کرکس اگر دشمن تو ماند دیر

به تیر و سنگ شود کشته همچو کرکس و مار

چنان کجا ز کمان تیر تیز او بجهد

بجست بخت ز خصم تو در میانهٔ‌کار

ز هجر بخت بنالید زار و این نه عجب

بلی چو تیر بپرّد کمان بنالد زار

مخالفان تو صد بار دام گستردند

شدند صید تو در دام خویشتن هر بار

دل و توکل تو بی‌نیاز داشت تورا

ز فالگوی و ز اخترشناس و خواب‌گزار

حصار و حصن‌ نکردی ز بهر آنکه تو را

ز حفظ و عصمت معبود بود حِصن و حصار

خدایگانا من مدح تو چنان گویم

که روح بشکفد از آسمان بدان‌گفتار

اگر بخواند خواننده آرزوش آید

که یادگیرد و هر ساعتی کند تکرار

قصایدی که بود در ستایش چو تویی

در آن قصیده معما چه پهنه و چه نگار

ستایشی‌که سبک باشد و خوش و آسان

گران ز بهر چه‌ گویند و ناخوش و دشخوار

سخن چو راه‌گشاده است با فراز و نشیب

زبان چو اسب رونده است بی‌لگام و فسار

چگونه‌ گام زند اسب چون بود ره او

ز خار و سنگ فراوان و دشت ناهموار

در آفرین بزرگان چنین نکوتر شعر

که خوب باشد وَ عذب و لطیف و معنی‌دار

لطایفش نه‌گران و لطافتش نه سبک

چنانکه شعر من اندر میانهٔ اشعار

روا بود که من اسرار شعر بنمایم

که رای روشن تو واقف است بر اسرار

تصرف تو شناسد بدی و نیکی شعر

محک‌ شناسد زردیّ و سرخی دینار

همیشه تاکه نشاط و طرب‌کنند همی

معاشران ز عُقار و توانگران ز عِقار

عِقار و ملک تو هر روز بر زیادت باد

بهٔاد تو همه شاهان‌گرفته جام عُقار

مدار ملک جهان بر مسیر خامهٔ تو

به‌کام تو فلک و نجم را مسیر و مدار

ملک به طاعت تو شادمان به دارُالملک

پدر به دولت تو شادمان به دارِ قرار

عبادت تو به ماه صیام و طاعت تو

به از عبادت اَبدال و طاعت ابرار

معین و ناصر و یار تو خالق دو جهان

تو خلق را به عنایت معین و ناصر و یار

شمارهٔ ۲۱۰

ای جهان را از قوام‌الدین مبارک یادگار

روز نو بر تو مبارک‌باد و جشن نو بهار

در چنین روزی سزد دست تو با جام شراب

در چنین جشنی سزد چشم تو بر روی نگار

ساعتی‌گویی به ساقی جام فرعونی بده

لحظه‌ای گویی به مطرب صوت موسیقی بیار

بوستان از ابر لؤلؤ بار و باد مشک بیز

کرد پر مشک آستین وکرد بر لولوکنار

تاکند در جشن نوروز از کنار و آستین

مشک ناب و لؤلؤ مکنون بدین مجلس نثار

نرگس آنگه جام زرین بر کف سیمین نهاد

تا خورد یاد تو اندر پیش تخت شهریار

گر بنفشه سوگ خصم تو نخواهد داشتن

از چه معنی در لباس نیلگون شد سوگوار

از پی صید غلامانت‌کنون بر دشت وکوه

باشد از مرغان و نخجیران قطار اندر قطار

فاخته بر سر‌و بن هر شب دعاگوید تورا

وافرین‌ گوید تو را هر روز قمری بر چنار

هر زمان از پَرِّ رنگین پیش تو طاوس نر

چتر بو‌قلمون نماید پر کواکب جویبار

او نه آگاه است کز بهر تو گر سازند چتر

ماه زیبد چتر تو عَیوق زیبد چتر دار

گر به هفت اختر نماید دولت تو جای خویش

فخر او جویند وز هفت آسمان دارند عار

گر نیی بر چرخ و هستی بر زمین نشگفت از آنک‌

باشد اندر قعر د‌ریا جای دُرّ ِشاهوار

اشتقاق‌ کنیت و نامت ز فتح است و ظفر

لاجرم عمر تو بر فتح و ظفر دارد مدار

گر نظام‌الدین و فخرالملک خوانندت سزاست

کز هنر هستی نظام‌الملک را فخر تبار

خواستار شغل شاهان نیستی لیکن تو را

از پی امن جهان هستند شاهان خواستار

آمد از غزنین و بغداد اندرین مجلس گواه

کز قوام‌الدین تویی ملک جهان را یادگار

بهره‌ور ما نی از آن مرکب‌که اندر باغ ملک

سی‌ و شش‌ سال‌ است تا هستی بر آن مرکب سوار

گر ز عدل کار فرمایی جهان را چاره نیست

کار د‌ر دست تو نیکوتر که هستی مرد کار

جغد نتواند نمودن صنعتِ بازِ سفید

غرم نتواند گرفتن جای شیر مرغزار

کلی و جزوی همی سرمایه باید چند چیز

تا به استحقاق شغلی بر کسی گیرد قرار

بخت باید بی‌زوال و عقل باید بی‌مجاز

جاه باید بی‌قیاس و مال باید بی‌شمار

تا نباشد بخت دل در بر نباشد شادمان

تا نباشد عقل جان در تن نباشد شادْخوار

تا نباشد جاه در دلها کجا باشد شکوه

تا نباشد ما‌ل دلها چون توان کردن شکار

هست کلی بخت و عقل و هست جزوی جاه و مال

فخر مردم زین چهارست و تو داری هر چهار

در جوانمردان بسی بودند با شمشیر و تیر

«‌لا فتی الّا علی لا سیف الّا ذوا‌لفقار»

دیگران کوشند تا بر دشمنان توزند کین

تو نکوشی زانکه داری نایبی چون روزگار

آید از صبر و سکون و از وقار و حلم تو

خلق‌ گیتی را شگفتی و تعجب چند بار

چون نگه کردند عجز خصم و اعجاز تو بود

اندر آن صبر و سکون‌گر بود حیف و بردبار

هرکه یک جام شراب از کین تو برکف نهد

زود گردد مست لیکن دیر گردد در خمار

تخم‌ کین کشتند و تیر دشمنی انداختند

هست گفتی با تو هر یک را مصاف و کارزار

تیرشان نامَد صواب و تخمشان نامد ببر

عمرشان زیر و زبر شد خان و ما‌نشان تیر و تار

گر هنرمندان بسی هستند باتدبیر و رای

نیست‌ کس را این خداوندی و جاه و اقتدار

جمله بگذشتند و گیتی را به تو بگذاشتند

تو زگیتی مگذر وگیتی به‌شادی میگذار

دو ملک یزدان موکل کرد بر هر آدمی

هر زمان‌ گویند هر یک بر یمین و بر یسار

ای حسود فخر ملک ا‌لاحتراز الاحتراز

وی عدوی فخر ملک الاعتبار الا‌عتبار

گردتو باری‌حصاری ساخته‌است ازحفظ خویش

باره و دیوار او چون قطب گردون استوار

کس نیاردگشت گرد باره و دیوار آن

هر کجا باری بود باقی چنین باشد حصار

انتظار و مهلت از مقصود تو دورست از آنک‌

چرخ با تو یکدل است و بخت با تو سازگار

چرخ نگذارد که در مقصود تو مهلت رود

بخت نپسندد که باشی مدتی در انتظار

گر ز بهر لذت دنیا شوی رامش فزای

گر ز بهر نعمت عقبی شوی پرهیزکار

گر گماری لشکری بر کوهسار از جود خویش

ابر نتواند که از صحرا برانگیزد غبار

زانکه توقیع تو هست از دُرِّ مکنون پاکتر

از سر کلک تو رشک آید صدف را در بحار

تیغ‌ گوهردار تو بی جنگ دارد فعل شیر

کلک عنبر بار تو بی‌زهر دارد شکل مار

خیر یزدان سنگ و آهن را ز حرمت نار داد

تا میان سنگ و آهن نور پیدا شد ز نار

وز پی آرایش بزم تو اندر کان خویش

منعقد گشتند سیم نقره وَ زرِّ عیار

ور برآرند از پی‌ کین تو خصمان تو سر

شیر و مار تو در آرند از سر خصمان دمار

ای چو نور شمس تابان نور تو قایم به ذات

وز تو چون نور قمر جاه خلایق مستعار

اختیار خلق‌ گیتی خدمت درگاه توست

زان که خالق را تویی از خلق‌ گیتی اختیار

با چو تو صدری که از خلق اختیار خالقی

حال من بنده چرا باید به ضعف و اضطر‌ار

چون به نور حشمت توست این دیار افروخته

زشت باشد جای دیگر رحلت من زین دیار

چند ره گفتی که کار او بباید ساختن

تا بود د‌ر مجلس ما روز و شب خدمتگزار

چون به هشیاری نگفتی آنچه‌ گفتی در سراب

با خرد گفتم کلامُ اللیلِ یَمْحُوهُ النّهار

بنگر این ریحان‌ که از نعت تو دارد رنگ و بوی

بنگر این دیبا که از وصف تو دارد پود و تار

مدحهای خویش بین چون کودکان جلوگی

در لباس قیمتی در یاره و در گوشوار

هر یکی را همت تو داده کابین‌ گزاف

گاه د‌ر جشن خزان و گاه در جشن بهار

یک هزار است آن و گر تاخیر باشد در اجل

تا نه بس مدت به اقبال تو باشد صد هزار

تا چو آید آفتاب از حوت در برج حمل

روی ‌در کاهش نهد لیل و بیفزاید نهار

چون نهار اندر زیادت باد بخت عمر تو

بخت عمر دشمنت چون لیل باد اندر بهار

دولت اندر هر مکانی همنشینت باد و جفت

ایزد اندر هر مقامی رهنمایت باد و یار

افتخار عالم از اسحاقیان تا نفخ‌ صور

وز تو تا روز شمار اسحاقیان را افتخار

در دلت نور نشاط و بر سرت تاج شرف

در برت ماه طراز و بر کفت جام عُقار

جشن نوروزت همایون‌ بخت پیروزت ندیم

خوشتر امروزت زدی و بهتر امسالت ز پار

شمارهٔ ۲۱۱

بازآمد از سفر به حضر صدر روزگار

با عصمت و عنایت و تأیید کردگار

کرده به رای قاعدهٔ عقل را قوی

داده به عقل مملکت شرق را قرار

کم گشته از سیاست او کید دشمنان

افزوده از کفایت او گنج شهریار

حاصل شده ز مصلحتِ روزگار او

خشنودی خدای و خداوند روزگار

فخر است ملک را ز چنین صاحبی‌ که هست

هم فخر ملک و هم سبب عز و افتخار

دین را نظام و دولت پاینده را قوام

صدری که از نظام و قوام است یادگار

از نام و کنیتش ظفر و فتح منشعب

وز رسم و سیرتش شرف و فخر مستعار

باز مراد او چو بپرّد ز آشیان

منقار و ‌مخلبش همه عالم‌ کند شکار

ور طبع او بخار فرستد سوی سپهر

روحانیان شوند معطر بدان بخار

آتش به سنگ در شود از عفو او سرشک

باران به ابر در شود از خشم او شرار

در مرغزار صوت تذروان دعای اوست

وز شکر اوست نعرهٔ کبکان کوهسار

کز باز و چَرغ درکَنَف عدلش ایمن‌اند

کبکان به کوهسار و تذروان به مرغزار

هرگه‌ که دست را کند از آستین برون

ماه امید خلق برون آید از غبار

بنگر به دست و خامه و توقیعهای او

تا بحر بینی و صدف و در شاهوار

اختر سزد ز چرخ و دُر از بحر وزر زکوه

بر دست راد و خامه و توقیع او نثار

باگمرهان دولت و با دشمنان دین

در مدت دو سال بدان کلک مشکبار

آن کرد در عجم که نکردند در عرب

هرگز عر به دِرّه و حیدر به ذوالفقار

ای آسمان گزیده تبار تو را ز خلق

ای در هنر گزیده تو را خالق از تبار

چون ماه روزه گشت تبار تو از قیاس

وز ماه روزه چون شب قدری تو اختیار

رحمت بر آن شجر که تویی شاخ و بار او

کز نصرت است شاخش و از دولت است بار

بشتافتن به‌ خدمت تو راحت است و فخر

بر تافتن ز طاعت تو محنت است و عار

آثار رحمت و کرم و فضل ایزدی

شد در جهان ز صورت و شخص تو آشکار

ای آفریده‌ای که دلیلی و حجتی

بر لطف و رحمت و کرم آفریدگار

از قَد‌ر و احتشام تو بر چرخ و بر زمین

خدمت همی کنند به روزی هزار بار

رای تو را نجوم و ضمیر تو را بُروج

جاه تو را جِبال و سَخای تورا بِحار

اندر چهار چیز تو بینم چهار چیز

کافزون شود محل بزرگان بدان چهار

در رای تو کفایت و در طبع تو هنر

در دست تو سخاوت و در شخص تو وقار

کلک تو ساحرست و بیان تو معجزست

با هر دو نور و ظلمتِ کُلّی ندیم و یار

معجز که دید و سِحر به هم‌ گشته مجتمع

ظلمت‌ که دید و نور به هم‌گشته سازگار

دارد به رزم خنجر هندوت فعل شیر

دارد به بزم خامهٔ مصریت شکل مار

شیرت به مغز خصمان دندان فرو برد

مارت در آورد ز سر دشمنان دمار

گر دشمنت در آب چو ماهی کند وطن

ور حاسدت ز سنگ چو آتش‌ کند حصار

آن‌ گردد از نهیب تو در آب سوخته

وین‌ گردد از خلاف تو در سنگ خاکسار

در دیده بود خصم تو را قطره‌های خون

وز کینه بود در دل او شعله‌های نار

آن شعله‌های نار، مگر باد سرد گشت

وان قطره‌های خون شد چون دانه‌های نار

شد خاندان ملک به رای تو مستقیم

شد خان و مان خصم ز کین تو تار و مار

این از کشفتگی چو رزان گشت در خزان

و آن از شگفتگی چو چمن ‌گشت در بهار

در انتظار بود جهان امن و عدل را

آمد برون به عصر تو از بند انتظار

مظلوم خوار گشته و ظالم عزیز بود

خوار از تو شد عزیز و عزیز از تو گشت خوار

بنهاد همت تو و بنشاند عدل تو

گوهر به جای خاره و سوسن به ‌جای خار

امروز نعمت است کجا رنج بود دی

و امسال راحت است کجا رنج بود پار

گر تو یکی سوار فرستی به قیروان

ور تو یکی پیاده فرستی به قندهار

در پیش آن سوار و پیاده فرو شوند

هرچ اندر آن دو شهر پیاده است یا سوار

میری که بود در سپه او هزار میر

آمد به نامه ی تو ز خوارزم بنده وار

پیش تو کرد خدمت و از پیش خدمتت

لشکر کشید از در توران به کارزار

هرچ از سِفندیار و ز رستم شنیده‌ای

باورکن و حکایت هر دو عجب مدار

کامروز ده هزار غلامند پیش تو

هر یک به رزم رستم و زور سفندیار

شکر خدای عالم و شکر خدایگان

حق است در جهان تویی امروز حقگزار

گه شکر آن‌ گزاری بر حق اعتقاد

گه شغل این‌ گذاری بر حسب اختیار

در انتظار بود جهان امن و عدل را

آمد برون ز عصر تو از بند انتظار

شادند دوستان تو کز دشمنانت نیست

آثار در زمانه و دَیّار در دیار

بنگار کار خلق به کلک نگارگر

در صُفّه ی مُنَقّش و ایوان پُرنگار

بحری چو برج ماهی و ایوان او بلند

چاهی چو پشت ماهی و بنیادش استوار

از نقش چون خُوَ‌رنَق نُعمان طرب‌‌فزای

وز مرتبه چو قُبّه ی کسری بزرگوار

سقف و جدار او همه چون معد‌ن زرست

از بس‌ که زرّ ناب در آن هر دو شد به ‌کار

گویی که‌ گنج‌ خانهٔ جمشید عرض داد

نقاش چرب‌دست بر آن سقف و آن جدار

شد مرتفع ز بهر نشاط تو روز بزم

شد محتشم ز بهر نشست تو روز بار

واجب کند که محتشم و مرتفع شود

ایوان نامور به خداوند نامدار

ای بی‌نوال و عفو تو همواره بی‌نیاز

مادح ز اِستمالت و مجرم ز اعتذار

تا دید روزگار که من مادح توام

از حادثات چرخ مرا داد زینهار

زان‌ کرد سخت جامهٔ شعرم لباس خویش

کز مدح و شکر توست در آن جامه پود و تار

تا از پس هزار مکرر بود عدد

تا در عدد هزار بود عشر ده هزار

بادا سنین عمر تو چندان‌ که عشر آن

از ده هزار بیشتر آید گه شمار

اجرام را متابع فرمان تو مسیر

افلاک را موافق پیمان تو مدار

تو در سرای خویش بمان بر هوای خویش

ساغر به دست و خرم و خندان و شاد خوار

شمارهٔ ۲۱۲

چون شمردم یازده منزل ز راه روزگار

منزلی دیدم مبارک وز منازل اختیار

منزلی کان را همه روشندلان در بیعتند

منزلی کاو را همه اسلامیانند انتظار

منزلی‌کاو را همه تهلیل باشد بر یمین

منزلی کاو را همه تسبیح باشد بر یسار

منزلی کاندر سوادش منقطع رودو سرود

منزلی کاندر جوارش مندرس خَمر و خُمار

منزلی کانجا خرافاتی بود در انکساد

منزلی کانجا خراباتی بود در انکسار

چون بدان منزل رسیدم دستها برداشتم

گفتمش ربی و ربک دیدمش بر روی یار

سی برادر یافتم روشن رخ و بسته‌نقاب

در میان هر برادر زنگیی دیدم سوار

چون یکی زایشان گشادی‌روی گفتی بامداد

تا که رخ دارم‌ گشاده من دهانت بسته دار

پاسخش دادم که گر بسته دهانم از طعام

نیستم بسته‌زبان از مدح شمس‌الافتخار

صدر کافیْ کف‌ْ کمال دولت شاه جهان

بو رضای مرتضی تدبیر پیغمبر شعار

آن خداوندی که‌ گر خواهد به عزّ بخت خویش

در فلک بندد سکون و در مدر آرد مدار

یک خیال از حلم او کوهی بود آفاق بند

یک سرشک از جود او ابری بود دینار بار

فتنهٔ دنیا شب است و عدل او مانند روز

گفته‌اند آری کَلام‌ُاللّیل یَمحُوه‌ُالنّهار

هست با ابلیس هر روزی شمار دشمنش

صورت ابلیس روی دشمنش روز شمار

ای کمال دولت عالی چو فضل آموختی

بخت بودت در دبیرستان فضل آموزگار

تا عناصر نیست بیرون از چهار اندر جهان

یادگار روزگاری تو به نفع از هر چهار

پرورنده چون تُرابی ره برنده چون هوا

جان فروزنده چو آبی سرفرازنده چو نار

صورت رضوان تو داری شاخ طوبی‌ کلک تو

در تو بینم ملک سلطان جهان فردوس‌وار

از علی بودست وز تو معجز تیغ و قلم

تا تو را ایزد قلم داد و علی را ذوالفقار

چون یکی زرین عقاب است آن یکی در دست تو

هر زمان بر لوح سیمین بارد از منقار قار

مرغ بی‌پرَّست وزو نامه همی بارد چو مرغ

مار بی‌پیچ است و زو دشمن همی پیچد چو مار

اختر میمون به کلکش بوسه ازگردون دهد

چون ‌کند از دست تو برنامهٔ سلطان نگار

تا تو را گردون همی چون بندگان گردن نهد

مشتری او راکمرگشته است و پروین‌گوشوار

گویی از تقدیر تدبیر تو دارد نسختی

زانکه تدبیرت گشاید بندهای روزگار

ای خداوندی که فرزند تو اندر خورد توست

تو درخت عز و اقبالی و فرزند تو بار

دو محمد آفرید ایزد سزای تهنیت

آن محمد در نبوت این محمد در تبار

آن محمد بود یزدان را رسول نیکبخت

وین محمد هست سلطان را ندیم اختیار

آن ز عبدالله نسب کرد و ز دین آورد رسم

وین ز فضل‌الله نسب کرد و زجود آورد کار

آن یکی‌ کردست مر حسان ثابت را بزرگ

وین همی دارد معزّی را عزیز و نامدار

چیست کاو با من نکردست ازکرامت وز کرم

از رعایت وز عنایت پیش تخت شهریار

شکر آن فرزند مقبل مهتر مهتر نسب

با خدای و با تو گویم در نهان و آشکار

هر کجا پویم ز فر جاه تو جویم پناه

هر کجا باشم به دام شکر تو باشم شکار

تا همی تاثیر باشد سعد و نحس از آسمان

تا همی تقدیر باشد فخر و عار از کردگار

ما دحت را باد سعد و حاسدت را باد نحس

ناصحت را باد فخر و دشمنت را باد عار

زندگانی یابی و دلشاد با فرزند خویش

تا ز فرزند و ز فرزندان ببینی صدهزار

شمارهٔ ۲۱۳

این مهرگان فرخ و جشن بزرگوار

فرخنده باد و میمون بر شاه روزگار

سلطان کامکار ملکشاه دادگر

آن دادگر که نیست چنو هیچ‌ کامکار

پیروز بخت خسرو عالی نسب ملک

شایسته پادشاه و پسندیده شهریار

شاهی که نیست از خط فرمان او برون

در ملک یک مخالف و در دهر یک حصار

چرخ است ملک و طلعت او همچو آفتاب

باغ است دین و همت او همچو نوبهار

سدّی است استوار حُسامش که بند ملک

گشته است استوار به این بند استوار

از بخت بی‌ستایش او نیست هیچ شغل

در چرخ بی‌پرستش او نیست هیچ‌ کار

او را ستای تا شوی از بخت نیکنام

او را پرست تا شوی از چرخ بختیار

گر یُمن و یُسْر خواهی او را ببین ‌که هست

هم یُمن در یَمینش و هم یُسر در یَسار

یک دم زدن ز خدمت و مهرش جدا مباش

کان اصل دولت آمد و این قطب افتخار

ایزد همیشه دارد در زینهار خویش

آن را که داد خسروِ اسلام زینهار

ای خسروی‌ که بر همه آفاق سربسر

شکر تو واجب است چو توحیدِ کردگار

گر اختیار عالم شاهان عادلند

از اختیار عالم هستی تو اختیار

مهر تو هست در بَصَر دوستان چو نور

کین تو هست در جگر دشمنان چو نار

در مجلس تو رحمت خُلدست روز بزم

بر درگه تو زحمت حشر است روز بار

بر خلق ابر نعمت بارد چو در سَخا

از بحر همت تو رسد بر فلک بخار

دشمن ز عمر دست بشوید چو در نبرد

از پای مرکب تو شود بر هوا غبار

امروز روز توست و تو داری در این جهان

هم عمر بی‌نهایت و هم ملک بیشمار

شاهی تو را است، ملک به شاهی همی ستان

شادی توراست عمر به شادی همی‌گذار

خسرو تو باش و حکم تو ران و جهان‌ تو گیر

تا خاک را سکون بود و چرخ را مدار

با صد هزار نصرت و سیصد هزار فتح

بگذار بر مراد چنین مهرگان هزار

شمارهٔ ۲۱۴

از هیبت شمشیر تو ای شاه جهاندار

شد رایت بدخواه نگونبخت و نگونسار

لشکرش یکایک همه ‌گشتند بر این سوی

چه ‌حاجب و چه ‌میر و چه ‌سرهنگ و چه ‌سالار

هم نعمت او کم شد و هم محنت او بیش

با نعمت اندک شد وبا محنت بسیار

خندید بر او دولت و بگریست بر او بخت

شورید بر او شغل و تبه‌گشت بر اوکار

آن آب که در چشمه همی برد کمانی

در چشم همی بیند از آن آب به‌خروار

سرخی زر خویش سپردست به شمشیر

زردی رخ خوی ربودست ز دینار

امروز نه آن کِشت که بدرود همی دی

وامسال نه آن‌ کرد که بنمود همی پار

نامش همه اندر هوس بیهده شد ننگ

فخرش همه اندر طلب بیهده شد عار

ای شاه تو از قلعهٔ دشمن چه کنی یاد

کان قلعه ندارد بر تو قیمت و مقدار

زودا که بپردازی آن قلعه ز دشمن

چونانکه بپرداخت علی مکه زکفار

روزی ده و جاندار عدو کوه بلند است

شد برکمرکوه وکمر بست به پیکار

در مدت ده روز گرفتار توان کرد

آن راکه بود کوهی روزی ده و جاندار

نزدیک تو آن خیره‌سران را خطری است

ور هست وطنشان‌ به مَثَل گنبد دوار

تیغ تو چو مار است و بداندیش تو مور است

بس دیر نماندست‌که بر مور زند مار

از فر تو در دیدهٔ ما هست همه نور

وز تیغ تو در جان عدو هست همه نار

ای پادشه و خسرو ذرّیهٔ آدم

ای داد دهِ امتِ پیغمبر مختار

هستی تو سزاوار همه ملک جهان را

ایزد ندهد ملک جهان جز به سزاوار

دینار فروشی و خری شکر و چو تو کیست

هم نیک فروشنده و هم نیک خریدار

تا بیر و جوان است همی باش جوانبخت

تا ملک جهان است همی باش جهاندار

تو پشت همه خلق و تو را خالق تو پشت

تو یار همه خلق و تو را دولت تو یار

دست تو گرفته قدح بادهٔ روشن

بدخواه تو در دست اجل گشته گرفتار

شمارهٔ ۲۱۵

هرکه را باشد ز دولت بخت نیک آموزگار

همچو سلطان معظم خوش‌گذارد روزگار

خسرو عاد‌ل معزالدین ملک سلطان که هست

از شهنشاهان و سلطانان جهان را یادگار

پادشاهی کز مرادش تا قیامت نگذرند

آفتاب اندر مسیر و آسمان اندر مدار

دولت و شاهی بدو نازد وزو باشد همی

کارِ دولت مستقیم و بندِ شاهی استوار

همتش کردست نار نیک خواهان را چو نور

هیبتش کردست نور بدسگالان را چو نار

از مصافش روی گردون تیر گردد زیرگَرد

وز سپاهش پشت ماهی خسته‌گردد زیر بار

خلق‌ را آرایش خُلد و نهیب ‌محشرست

بزمگاهش روز بزم و بارگاهش روز بار

شاه ما شاهی است کاو را از سلیمان و علی

یادگار آمد دو چیزْ انگشتری و ذوالفقار

موکبش را هر زمان خدمت گزارد آسمان

لشکرش را هر زمان نصرت فرستد کردگار

از معادی موکبی وز موکب او یک غلام

وز مخالف لشکری وز لشکر او یک سوار

آنکه او را شیرمردان عرب چون بنده بود

بنده‌وار آمد به درگاهش که شاها زینهار

گر همی از جانب دیگر بداندیشی دگر

گنج سازد بی‌نهایت ملک جوید بیشمار

تاب جنگ و قوت کوشش ندارد پیش شاه

یاکمر بندد به خدمت یاگریزد در حصار

میش گردد گاه قوت‌ گرچه دارد زور شیر

مور گردد وقت ضربت گرچه دارد زخم مار

شاه‌ چون خورشید رخشان‌ است‌ و دشمن‌ چون‌ شب است

شب شود پنهان چو‌ گردد نور خورشید آشکار

شب سپاه اندر کشد چون روز رایت برکشد

گفته‌اند آری کلام اللیل یَمحُوهُ النهار

ماه پیکر رایتش چون بر دو پیکر سرکشد

هیچ دشمن را نیاید آرزوی‌کارزار

تیغ شاه از سد اسکندر بسی محکم ترست

با چنان سدی چه سازد دشمن یاجوج وار

موکب روباه را ترتیب رفتن بگسلد

چون به جنگ آید برون شیر ژیان از مرغزار

گر غبار قهر و جور از دشمنان برخاسته است

آفتاب پادشاهان را چه باک است از غبار

ملک او حق است و ملک دشمنانش باطل است

باطل آخر پیش حق هرگز نباشد پایدار

از مخالف کس نپرسد چون پدید آمد ملک

از زمستان کس نگوید چون پدید آمد بهار

گفت دولت کای ملک سوی خراسان کش سپاه

تا به پیروزی برآری از سر دشمن دمار

تا کنی آشفته جان حاسد آشفته رسم

تاکنی بیهوده عزم دشمن بیهوده کار

دست‌ دستِ توست و دوران ظفر دوران توست

دام نصرت گستران و جان دشمن کن شکار

ملک تا ارزانیان بستان که ارزانی تویی

تیغ آتشبار بر جان بداندیشان گمار

آنچه دولت گفت شاها بود خواهد همچنان

یاد دولت نوش کن تلقین دولت گوش دار

تاچهار ارکان همی باشند زیر هفت چرخ

باد زیر دولت و فرمان تو هفت و چهار

یُمن و یُسر از حضرت شاه جهان غایب مباد

یمن بادش بر یمین و یسر بادش بر یسار

بر زمین ملکش از اقبال و نصرت باد بر

بر درخت عمرش از تایید و دولت باد بار

شمارهٔ ۲۱۶

امسال در آفاق دو عید است به یک بار

بر ملت و دولت اثر هر دو پدیدار

یک عید ز ماه شب شوال و دگر عید

از عافیت شاه جهانگیر جهاندار

تاج ملکان ناصر دین خسرو اسلام

در نصرت دین نایب پیغمبر مختار

سنجرکه به خنجر سر بدخواه ببرد

چونانکه سر خیبریان حیدر کرﹼار

شاهی که شرف یافت در اسلام ز نامش

هم نامه و هم خطبه و هم سکه و دینار

او همچو درختی است برومند که هرگز

زایل نشود سایهٔ او از سر احرار

از دین و خرد بیخش و از جود و کرم شاخ

از عدل و هنر برگش و از فتح و ظفر بار

در مجلس او نعمت خلدست‌ گه بزم

بر درگه او رحمت حشرست‌ گه بار

در ملک همی دولت او زرکند از خاک

زانسان که همی باد صبا گل‌کند از خار

از خاک به جز دولت سنجر نکند زر

از چوب به جز موسی عمران نکند مار

چون او به دلیری و به ‌شمشیر و به ‌دولت

هم ناصر دین آمد و هم قاهر کفار

او را علم خویش فرستاد خلیفه

با یاره و طوق و کمر و جبه و دستار

ای درخور تو شاهی و تو درخور شاهی

ایزد به سزاوار سپردست سزاوار

تأیید چو پرگار و ضمیر تو چو نقطه‌ است

بر نقطه بود راستی‌ گردش پرگار

آن بخت جوان است‌ که بر باد روان است

یا شخص همایون تو بر مرکب رهوار

آن چرخ بسیط است‌ که در بحر محیط است

یا تیغ‌ گهر دار تو در دست گهربار

آن دُرﹼ معالی است‌ که در دُرج معانی است

یا شرح هنرهای تو در دفتر اشعار

یک عزم تو در رزم و یک آهنگ تو در جنگ

بهتر بود از حملهٔ صد لشکر جرار

گشتند گریزنده چو از باز تذروان

از گرز گران سنگ تو خصمان سبکسار

شیران همه‌ کردند ز شمشیر تو پرهیز

شاهان همه دادند به اقبال تو اقرار

در صحت شخص تو صلاح است جهان را

آن روز مبادا که بود شخص تو بیمار

کز صحت بیماری شخص تو بدیدم

بخشایش جبار پس از قدرت جبار

ای شاه پدید آمد شاهین طرب را

دوش از فلک آینه‌گون زرین منقار

تا از دل میخواره به‌ منقار کند صید

گرد آمده سی روزه ی درد و غم و تیمار

دانی‌که پسندیده نباشد به چنین وقت

میخواره به اندیشه و میخانه به مسمار

نه ساز و نه زخمه به‌ کف مطرب خاموش

نه جام و نه ساغر به‌ کف ساقی بیکار

فاسد شده تدبیر ندیمان معاشر

کاسد شده بازار حریفان کم‌آزار

گر حکم تو و رای دل آرای تو باشد

آن شغل چو زر گردد و این‌ کار چو طیار

تا دور کند گنبد دوار همی باد

زیر قدم همت تو گنبد دوار

تا سیر کند کوکب سیار همی باد

زیر علم نصرت تو کوکب سیار

یزدان ز تو راضی و خلیفه ز تو شاکر

سلطان زتو دل شاد و تو را دولت او یار

عید تو همایون و همه روز تو چون عید

امروز تو از دی به و امسال تو از پار

شمارهٔ ۲۱۷

چیست آن‌ کوه زمین‌پیما و باد راهوار

باره‌ای صحرانورد و مرکبی دریاگذار

هیکلی پولادسم آهوتگی غشغاو دم

پیکری پاکیزه‌گوهر راهواری شاهوار

بر حریر و کاغذ و دیبا و سنگ و چوب و گل

خوبتر زو خامهٔ نقاش ننگارد نگار

جلوهٔ طاوس دارد گاه جولان در نبرد

با تگ‌گوران بودگاه دویدن در شکار

خویشتن تازان کند گاه سبق مانند یوز

خویشتن درهم کشد گاه حذر مانند مار

باد صرصر نیست در پیش تگ او تیزرو

سنگ مرمر نیست در زیر سم او استوار

در کفل مضمر نماید پای او گاه نشیب

درکتف مدغم نماید دست او برکوهسار

سم و پشت و ساق و یال او تو پنداری که هست

لنگرکشتی و تیر کشتی و موج بحار

چون بتازندش به میدان باد از او جوید شتاب

چون بخارندش به آخور کوه از او گیرد قرار

بشکند بانگش دل مردان به ‌روز نام و ننگ

بسپرد نعلش سرگردان به‌ روز گیرودار

از نهیب نعرهٔ او یشک و ناخن بفکند

پیل‌ مست و شیر نر در بیشه و در مرغزار

هست‌گردان چون سپهر و آفتاب او یکی است

کوکب او شانزدست و ماه نو دارد چهار

ماه او نعل است وکوکب میخهای نعل او

آفتاب اوست شاه کامران و کامکار

شاه اسبان خوانم او را تا به‌ پیروزی و فتح

شاه شاهان جهان بر پشت او باشد سوار

ناصر دین خسرو مشرق ملک سنجرکه هست

از جهانداران و سلطانان جهان را یادگار

دیدهٔ گردون ندید از دودهٔ سلجوقیان

زو مبارکتر به ایرانشهر شاه و شهریار

جز جوانمردی و مردی نیست رسم و کار او

کز جوانمردی و مردی آفریدش‌ کردگار

نیست بحر بیکران وکوه بی‌پایان بهم

گر ببینی شکل هفت اقلیم‌ گیتی آشکار

شخص او اقلیم عقل است و در آن اقلیم هست

حلم و طبعش کوه بی‌پایان و بحر بی‌کنار

آن کجا لشکر سوی صحرای ترکستان کشید

کرد صحرا بر همه خانان ترکستان حصار

گر ز ابر عفو او رحمت نباریدی سرشک

زآتش خشمش هلاک عالمی بودی شرار

پای فغفوران و خاقانان درآوردی ببند

از سر گُردان و جباران برآوردی دمار

خواست گردون تا بود درگردن و گوش ملوک

حکم او مانند طوق و امر او چون ‌گوشوار

زیر عفوش هست گنج و زیر خشمش هست رنج

زیر مهرش هست نور و زیر کینش هست نار

آبگون شمشیر او نارست و اعدا را از اوست

روی زرد و دل‌کفیده راست چون آبی و نار

نیزهٔ او بر زمین دوزد یلان را روز رزم

هیبت او در زمین آرد سران را روز بار

پادشاها تو نتابی از هزاران خصم روی

شهریارا تو نداری در هزاران شهریار

در جهان تو جهانداری نخواهد بود نیز

حق‌پذیر و حق‌پسند و حق‌شناس و حق‌گزار

حق‌گزاری با سخاوت حق‌شناسی با کَرَم

حق‌پسندی با لطافت حق‌پذیری با وقار

بخت فرخ چون تو را کاری مهم پیش آورد

کام تو حاصل کند بی‌وعده و بی‌انتظار

آنچه‌ گستردی نیارد در نوشتن آسمان

و انچه بفکندی نیارد برگرفتن روزگار

تا ز شادی بلبل سر مست دستانها زند

چون بخند روی ‌گل در باغها وقت بهار

از طرف بادند همچون بلبل وگل پیش تو

مطربان رود ساز و ساقیان میگسار

خرم از اقبال تو جان ملوک کامران

روشن از دیدار تو چشم وزیر نامدار

تو خداوند جَهان و دشمنان از تو جِهان

خواجه از تو شاد خوار و حاسدت ناشاد و خوار

روز بخشش نیکخواهان پیش جاهت جانفشان

روزکوشش بدسگالان پیش‌ تیغت جان‌سپار

تو سر دشمن به ‌گرز شیرپیکر کوفته

چو سر ضحاک افریدون به ‌گرز گاوسار

شمارهٔ ۲۱۸

ای تاج دین و دنیا ای فخر روزگار

بر تو خجسته باد چنین عید صدهزار

ای از وَرَعْ چو مادر عیسی بلند قدر

وی از شرف چو دختر احمد بزرگوار

ای مادر دو شاه چو سلطان و چون ملک

هر دو خدایگان و خداوند و شهریار

از یکدگر به دولت تو هر دو شادمان

با یکدگر به حشمت تو هر دو سازگار

در کار دختر و پسر هر دو پادشاه

بردی ز خاص خویش بسی مالها به‌کار

آن ساختی زهدیه که هرگز نساختند

شاهان باستان و بزرگان روزگار

هرگز به دولت تو نبودست هیچ زن

دانا و دوربین و خردمند و هوشیار

در زهد و پارسایی با حشمت و جلال

در ملک و پادشاهی با عصمت و وقار

گویی همه سعادت بودست بر فلک

روزی که آفرید تو را آفریدگار

خیری که تو به مرو و نشابور کرده‌ای

خیری است در شریعت و اسلام پایدار

دیوار آن چو چرخ بلندست بی‌گزند

بنیاد آن چو کوه گران است استوار

گشته ز بهر درس امامان در او مقیم

کرده ز بهر علم فقیهان در او قرار

امروز هست شُکْر و ثنای تو بی‌قیاس

فردا بود ثواب و جزای تو بی‌شمار

از اعتقاد توست که اندر جهان نماند

یک دشمن سبکسر و یک خصم خاکسار

وز سرّ پاک توست که سلطان دادگر

بگشاد در عراق به شمشیر صد حصار

وز فر بخت توست‌ که آمد بر ملک

شهزاده‌ای بزرگ ز غزنین به زینهار

بنهان و آشکار تو با خلق چون یکی است

خالق معین توست چه پنهان چه آشکار

از بس‌که هست در دل تو رحمت وکرم

بر خلق مهربانی و از خلق بردبار

گر درخور تو بخت نثاری فرستدی

گردون ستارگان کندی بر سرت نثار

دنیا و دین تو داری قدرش همی شناس

هر دو خدای دادت شکرش همی گزار

آن بندگان که پیش تو خدمت همی‌کنند

روز همه زخدمت تو هست چون بهار

وانان که نعمت تو به ایشان همی رسد

کار همه ز نعمت تو هست چون نگار

دیری است تا معزی خدمتگر شماست

او را سزد به خدمت دیرینه افتخار

درخورد خلعت است که امسال شعر او

زان شعر بهترست‌که پیرارگفت و پار

ای آنکه روز و شب ز سه فرزند خرمی

هر سه زمانه را ز ملک شاه یادگار

بادی تو در سعادت با هر سه کامران

بادی تو در سعادت با هر سه ‌کامکار

چون دولت تو یار و نگهدار عالم است

ایزد تورا همیشه نگهدار باد و یار

فرخنده باد بر تو به شادی هزار عید

طبع تو شاد باد به روزی هزار بار

شمارهٔ ۲۱۹

بی‌روح پیکری است‌ گه جنگ جان شکار

بی‌دود آتشی است گه رزم پرشرار

گر پرشرار آتش بی‌دود نادرست

نادرترست پیکر بی‌روح جان شکار

پیکر بود شگفت به پاکیزگی چو جان

آتش بود بدیع‌تر ار باشد آبدار

رخشنده چون ستاره و چون آسمان کبود

وز آسمان ستاره شود بر تنش نثار

هنگام کینه بر تنش از فرق تا قدم

دندانهاش تیزتر از شعله‌های نار

گویی‌که هست بر سر دندان‌های او

زهری که هست در بن دندانهای مار

ابری است لاله‌ بار و درختی است لاله‌ بر

دیدی درخت لاله‌بر و ابر لاله بار

باریدنش همیشه به صحرای معرکه

یازیدنش همیشه به میدان کارزار

آبی مروق است فسرده که روز رزم

دشمن در او خیال اجل بیند آشکار

هر دشمنی که دید خیال اجل در او

خالی شد از خیال و روان شد خیال‌وار

لوحی است نیلگون که قلم در خلاف او

از رشک زرد روی شد و لاغر و نزار

با لوح‌ گر قلم به ازل سازگار بود

با این زدوده لوح کبودی است سازگار

کان لوح از او نگار پذیرفت در ازل

وین لوح از این همی بپذیرد کنون نگار

بشکست پشت مهرهٔ کفار در عرب

تا نام او به دست علی کشت ذوالفقار

آدینه چون خطیب به منبر بر آردش

تازه شود به تیزی او دین کردگار

هست او به روز رزم سلیحی‌که آن سلیح

آید گه اجل ملک‌الموت را به کار

شخصی که زینهار نباید ز چنگ او

جانش نیابد از ملک‌الموت زینهار

تا از میان سنگ درنگش‌گسسته شد

سنگ و درنگ برد ز خصمان خاکسار

در سنگ بود عاجز و امروز معجزست

در دست پهلوان خداوند روزگار

والاعماد دولت و دنیا جمال دین

خوارزمشاه میر هنرمند کامگار

شاهی‌که حق و باطل از او شد بلند و پست

میری‌ که دین و کفر از او شد بلند و خوار

نامش محمدست و به عدلش مُخَلّدست

هم ملت محمد و هم ملک شهریار

آهو ز شیر شیر خورد در ولایتش

و زبَرکند ستایش او طفل شیر خوار

نشگفت اگر به‌خدمت جودش بر آسمان

بندد کمر ز قوسِ قزح ابر نو بهار

کان گل فروز باشد و این هست دل‌فروز

وان قطره بار شد و این هست بدره بار

بازی است تیر اوکه شود چون تذرو پر

هرگه‌ که خصم را چو کبوتر کند شکار

همرنگ خاک جرم قمر زان سبب بود

کز نعل اسب او به قمر پر شود غبار

تاریک فام روی زحل زان قبل بود

کز خون رزم او به زحل بر شود بخار

دارد هر آن هنرکه به‌کارست خلق را

واندر هنر ز خلق ندارد نظیر و یار

در حق بود طریقت او صدق را دلیل

در دین بود عقیدت او شرع را شعار

از اعتقاد پاک بود در دلش دو چیز

تحقیق مرد خندق و تصدیق یار غار

وانجا که رای باید و تدبیر مملکت

پیرایهٔ خرد بود و مایهٔ وقار

گفتار او بود به همه خیرها مشیر

تدبیر او بود به همه فخرها مسار

رای صواب او ز بلندی و روشنی

از چرخ ننگ دارد و از آفتاب عار

وآنجا که عدل باید و انصاف و راستی

تیغش برآورد ز سر ظالمان دمار

تنها روند قافله از امن و عدل او

بی‌رهنمای و بدرقه در کوه و در قفار

ازگرگ، میش یاد نیارد به ساده دشت

وز باز کبک باک ندارد به کوهسار

وانجاکه جود باید و احسان و مکرمت

ابری بودکه موج زند در دلش بخار

به‌زان دهد صِلَتْ‌ که کند مادح آرزو

مه‌ زان دهد عطا که کند زایر انتظار

باشد دو چیز مختلف از جود او به‌هم

آسایش افاضل و رنج خزینه‌دار

وانجا که حلم‌ باید و بخشایش گناه

عَفْوش خبر دهد که رحیم‌ است و بردبار

جرم‌ گناهکار کند عفو بیش از آنک

در پیش او زبان بگشاید به اعتذار

هنگام عفو و رحمت او در مناظره

از بیگناه چیره‌تر آید گناهکار

وانجا که رزم باید و پیکار و تاختن

بر مرکب شجاعت و مردی بود سوار

گاهی کند حصار چو صحرا زعزم خویش‌

گاهی به جزم خویش ز صحرا کند حصار

تیغش ز دور عرضه کند صورت اجل

بر پیل کارزاری و بر شیر مرغزار

دندان شیر در دهن از خون چنان کند

کاندر کفیده نار بود دانه‌های نار

زیبد کزان جهان به نظاره به این جهان

آیند جان رستم و جان سفندیار

تا چون بگیرد او به سنانی هزار خصم

بوسند دست او به زمانی هزار بار

شخصی به‌این صفت‌ که شنیدست در جهان

اندر شمار یک تن و اندر هنر هزار

گویی نگاشته است یکی صورت از هنر

هنگام آفرینش او آفریدگار

ای روز بار تو دل زوّار پر نشاط

وی روز رزم تو سر حَسّاد پر خمار

میدان تو مگر عرصات است روز رزم

ایوان تو مگر عرفات است روز بار

زان اختیاری از امرا شاه و خواجه را

کان از ملوک و این ز وزیران شد اختیار

چون هر دو را به‌ دیدن روی تو بود رای

روی از دیار خویش نهادی برین دیار

مردانه‌وار ریگ بیابان گذاشتی

با لشکری چو ریگ بیابان‌، گه شمار

از فرّ پادشاه تو را یمن بر یمین

وز دولت وزیر تو را یُسر بر یسار

دریای بی‌کنار وزیرست و پادشاه

عالم ز موج هر دو پر از درّ شاهوار

تا تو ز رود بار به پیروزی آمدی

چون کوه آهنین سوی دریای بی‌کنار

گویی جهان به خواب همی بیند ای عجب

کوه آمده ز جانب دریا به رود بار

ای حق‌گزار خواجه و خدمتگزار شاه

خدمتگزار چون تو که دیده است و حق گذار

من بنده مدح تاجوران‌ گفته‌ام بسی

وان مدح در زمانه زمن هست یادگار

دانند خدمت من و دارند حرمتم

شاه بلند بخت و وزیر بزرگوار

کردم تو را پرستش و کردم ستایشت

تا یابم از ستایش تو عزّ و افتخار

روزم شود خجسته چو گویی مرا بیا

طبعم شود گشاده چو گویی مرا بیار

تا با رضا و شکر بقا و عُلوّ بُوَد

بادت مدام ساخته اسباب هر چهار

راضی ز تو شهنشه و شاکر ز تو وزیر

باقی به تو عشیرت و عالی به تو تبار

تا قار قیر باشد در لفظ فارسی

چونانکه در عبارت ترکی است برف قار

بادا چنانکه قار به ترکی سر عدوت

مویت چنانکه در لغت بارسی است قار

تا باشد از دو جامه شب و روز را سَلَب

کان هر دو را زظلمت و نورست پود و تار

روشن چو روز باد همیشه شب ولیت

چون شب همیشه روز معادیت باد تار

بر دشمنان دولت شاه زمانه باد

از رزم و کارزار تو همواره کار زار

از تو بساط مملکتش را رسیده زود

یک سر به قیروان و دگر سر به قندهار

شمارهٔ ۲۲۰

چون وزارت یافت صدر روزگار از شهریار

تهنیت ‌گویم وزارت را به صدرِ روزگار

صاحب دنیا قوام‌الدین نظام مملکت

سید و شاه وزیران و وزیر شهریار

بُوالمحاسن عبدِ رزاق آنکه ارزاق بشر

کرد در دنیا به‌ کلک او حوالت ‌کردگار

بختیارش کرد گردون در روزارت همچنا‌نک‌

خالقش‌ کرد از خلایق در امامت بختیار

شاه عالم را چنو هرگز کجا باشد وزیر

در امامت بختیار و در وزارت اختیار

صدر دیوان وزارت چون مُزّین شد به او

تخت سلطانی مُزّین شد به شاه ‌کامکار

منتظر بود این سعادت را جهان از دیرباز

یافت مقصود و برون آمد ز بند انتظار

این محل بود از گه میثاق آدم تَعبیه‌

اختران را در مسیر و آسمان را در مدار

چون موافق شد قضا با آسمان و اختران

آنچه اندر پرده پنهان بود کردند آشکار

عَمِّ او صدر وزیران از فِراست‌ گفته بود

عبد رزاق است فخر دوده و تاج تبار

این فِراست بین که در انجام کار آمد پدید

آنچه آن پیر مبارک گفت در آغاز کار

ای شمال مشکبوی ای ره نورد زود رو

چون ز شهر بلخ باشد در نشابورت گذار

از زبان بندگان آن صدر ماضی را بگو

چشم بگشای و زخواب خوش‌زمانی سربرآر

تا ببینی پور خویش و نور چشم خویش را

پیش سلطان جهان با جاه و قدر و اقتدار

هم خرامان در امامت در لباس‌ احتشام

هم‌گرازان در وزارت بر بساط افتخار

ملک سلطان تازه‌ گشت از رای ملک‌آرای او

چون زمین از ابر و آب و آفتاب اندر بهار

تا نه بس مدت چنان‌ گردد که با انصاف او

آهوی دشتی امان یابد ز شیر مرغزار

گرگ را با میش باشد آشتی در پهن‌ دشت

باز را با کبک باشد دوستی در کوهسار

خواست یزدان تا بود بر روی دین و روی ملک

از نگار کلک او در ملت و دولت نگار

علم او در دین تازی داد ملت را نظام

عدل او در ملک باقی داد دولت را قرار

در هوای عالم سِفلی‌ چو نیکو بنگری

صافی و خالی نبینی از غبار و از بخار

با مبارک رای و تدبیرش هوای مملکت

هست صافی از بخار و هست خالی از غبار

یا رب اندر زینهار‌ش دار تا با عدل او

از ستم‌ کس را نبایدگفت یارب زینهار

آشنای طور سینا موسی عمران سزد

تاکه از معجز عصا در دست اوگردد چو مار

کدخدای شاه عالم صاحب عادل سزد

تا بر آرد کلک چون مارش زگمراهان دمار

تا به دیوان وزارت خامه‌ و نامه به ‌هم

از یمینش نامور شد از یسارش نامدار

خانهٔ ارزاق را مفتاح دارد بر یمین

دفتر آمار را فهرست دارد بر یسار

علم و عقلش را مُهَندِس‌ کرد نتواند قیاس

حلم و جودش را محاسب کرد نتواند شمار

قادر یزدان که پیدا کرد چون او صورتی

یک تن از روی عدد وز روی معنی صدهزار

گر شکار دام صیادان بود نخجیر و مرغ

جان و دل بینم همی در دام شکر او شکار

با نسیم رای او در بوستان ِمملکت

شاخ عزم شاه عالم فتح و نصرت داد بار

جامه ی بختش بپوشیدند شاهان روز رزم

بایهٔ تختش ببوسیدند خانان روز بار

وهم او پیش از وزارت کرد چندانی اثر

تا ملک بشکست در غزنین مصاف کارزار

کرد رای روشن او بر سبیل تَقد‌مه

بر موالی کار سهل و بر معادی کار زار

گر زمین را از نسیم خلق او باشد نصیب

هرکجا خاری برویدگل بروید جای خار

ور کند بر نار نیرو خاطر وَقّاد او

بگسلاند روشنی و گرمی از اجزای نار

ای خداوند جهان را گشته دستور و مشیر

وی بزرگان جهان راگشته مقصود و مشار

ای همه علم امامان از علومت مقتبس

وی همه رسم وزیران از رسومت مستعار

حق شناس حق‌گزاری بنده و آزاد را

شادباش و دیر زی ای حق‌شناس حق‌گزار

از جهان و از خداوند جهان برخور که هست

هم جهان و هم خداوند جهانت‌ خواستار

گرچه آصف را کرامات است در علم و هنر

ورچه اَ‌حنف را مقامات است در حلم و وقار

با تو در علم و خرد آصف نباشد کاردان

با تو در حلم‌ و وقار احنف نباشد بردبار

هست هر حرفی ز توقیع تو گنجی بی‌قیاس

هست هر بندی زانگشت تو بحری بی‌کنار

مرکب ملک و شریعت را سوار چابکی

از تو چابکتر نباشد این دو مرکب را سوار

با زبان ‌گوهر افشانت چرا باید همی

رنج غواصان گوهر جوی در قعر بحار

گر عیار زر ز صراف و مَحَک پیدا شود

هرکجا بوته است و سکه در بلاد و در دیار

آن‌کجا باشد دل و طبع تو صراف و محک

زر الفاظ و معانی را پدید آید عیار

روی دولت تازه باشد روی دین آراسته

تا بودکلک مبارک در بنانت مشکبار

باز اقبال است و بر سیم و سمن هر ساعتی

در بنان فرخ تو بارد از منقار قار

لیکن آن قاری که از منقار او بارد همی

قیمتی تر باشد از یاقوت و دُرّ شاهوار

سرنگون است او و دارد دوستان را سرفراز

مشکبار است او و دارد دشمنان را خاکسار

تو به خلق مصطفائی او به شکل خیزران

تو به علم مرتضائی او به فعل ذوالفقار

ای خداوندی که اندر آفرین و مدح تو

طبع من طوبی اثر شد شعر من شعری شعار

هست پیش تو نثار دیگران زر و گهر

من ز هر دو پیش تو نیکوتر آوردم نثار

کان نثار دیگران گردون ز هم بِپر‌اکند

وین نثار من بماند تا قیامت یادگار

تا همی بر عالم علوی بود سیاره هفت

تا همی برعالم سفلی بود عنصر چهار

باد با رای شریفت هفت سیاره قرین

باد با طبع لطیفت چار عنصر سازگار

بر حصار دولت تو پاسبان اقبال باد

باسبان اقبال بهتر چون دول باشد حصار

پشت اسلامی همیشه‌، کردگارت باد پشت

یار انصافی همیشه‌، شهریارت باد یار

ناصحت منصور و والا، حاسدت مقهور و پست

دوستت شاد و گرامی دشمنت غمخوار و خوار

شمارهٔ ۲۲۱

راز نهان خویش جهان کرد آشکار

در منصب وزارت دستور شهریار

بگشاد روزگار زبان را به تهنیت

چون شد وزیر شاه جهان صدر روزگار

فخر ملک عماد دول صاحب آجل

قطب معالی و شرف دین کردگار

سعد علی عیسی آن صاحبی‌که هست

بر آسمان سعد و علو شمس افتخار

تا او به عِزّ دولت و تایید ایزدی

بنشست در وزارت و مشغول شد به‌کار

اجرام را منافع خلق است در مسیر

افلاک را مصالح ملک است در مدار

رازی که در ضمیر زمانه نهفته بود

امروز در وزارت اوگشت آشکار

بی‌ آنکه خواستار شد این جایگاه را

او را خدایگان جهان‌گشت خواستار

تا چشم خلق را به عنایت‌کند قریر

تا کار ملک را به کفایت دهد قرار

از روزگار آدم تا روزگار شاه

این کار را زمانه همی کرد انتظار

هست اختیار شاه‌ که بخت است یار او

زیبد که اختیار بود مرد بختیار

مجبور ازاوست دشمن و مختار ازاوست دوست

در مهر و کین اوست مگر جبر و اختیار

چون صدر امت از وزرا بردبار نیست

چون شاه سنجر از ملکان نیست کامکار

کاین هر دو را به طوع پرستش همی‌کنند

شاهان کامکار و وزیران بردبار

سد توتیای چشم ظفرگرد اسب شاه

تا کدخدای اوست به اسب هنر سوار

صدری است حق‌پذیر و وزیری است حق‌پرست

حری است حق‌شناس وکریمی است حق‌گزار

در باغ دین و ملک چنو یک درخت نیست

کز دولت است برگش و از نصرت است بار

افروخته به دولت او صحن بوستان

آراسته به حشمت او طَرف جویبار

خورشید دانش و خرد اوست بی‌زوال

دریای بخشش و کرم اوست بی‌کنار

رد و قبول او سبب رنج و راحت است

کز هر دو طبع گردد غمگین و شادخوار

دین است وکفر عهد و خلافش زبهر آنک

هر دو کنند خلق جهان را عزیز و خوار

هرگه که در یسار و یمین‌کرد ازکرم

آن درج پر فواید و آن‌ کلک مشکبار

دارد کلید خانهٔ ارزاق در یمین

دارد جواز جنت فردوس در یسار

ای در سخا و علم و شجاعت چو مرتضی

ای کلک و حکم قاطع تو همچو ذوالفقار

خرم نژاد تو که تویی ‌مَفخَرٍ نژاد

فرّخ تبار تو که تویی سَیّدِ تبار

در راه حشمت تو ندیدست کس ‌نشیب

بر روی دولت تو ندیدست کس غبار

جِرْ‌مِ قمر شدست ز امر تو تیز رو

قطب فلک شدست ز حَزم تو استوار

گر شعله‌ای زکینهٔ تو بر فتد به آب

ور قطره‌ای ز خامهٔ تو برچکد به نار

گردد شَرارنار ازین قطره چون سرشک

گردد سرشک آب از آن شعله چون شرار

تهدید دشمنان تورا با نهیب و خشم

دنبال برزند به زمین شیر مرغزار

واندر بر سخاوت تو بر سخای ابر

طنّاز وار خنده زند کبک کوهسار

گر ابر در بهار چمن را کند جوان

هرگز چو جود تو نبود ابر در بهار

کان گاهگاه بارد و این هست بر دوام

و آن قطره بار باشد و این هست بدره بار

بیشی ز مُعطیان و کم است از عطای تو

اندیشهٔ مُحاسب و اندازهٔ شمار

پشت شریعتی و تو را کردگار پشت

یار حقیقتی و تو را شهریار یار

گر خَمرِ دوستیت‌ خورد مرد مُتصل

زان خَمر در سرش نبود ذَرّه‌ای خمار

گردد ز مهر مست و بود هوش او به جای

پیوسته مست باشد و همواره هوشیار

بار آورد به باغ مظالم درخت عدل

چون بنگرد به روی تو مظلوم روز بار

در مجلس رفیع تو با بوی خلق تو

گویی‌ که از بخور برآید همی بخار

دُرّ مدیح را تو گزاری همی بها

زرّ علوم را تو شناسی همی عیار

بازی است همت تو که منقار و مِخلَبَش

سیّاره را چو کبک و کبوتر کند شکار

اندر علوّ ز فَرقَد و شَعری سَبَق برد

شعری‌ که یابد از لقب و نام تو شعار

ای بسته از مدایح تو دست طبع من

بر گردن زمانه بسی عِقد شاهوار

این عِقد نو که ساختم از بهر تهنیت

در دهر هست تا اَبَدُالدّهر یادگار

گر نظم گوهرست نثار تو از خَدَم

نظم سخن به است ز مدّاح تو نثار

کان نظم را سپهر ز هم بگسلد همی

وین نظم را بدارد تا حشر پایدار

تا بهر یک‌ گروه ز نیک اختری است فخر

تا قسم یک‌ گروه ز بی‌دولتی است عار

بادند دوستانت به نیک‌اختری مشیر

بادند دشمنانت‌ به بی‌دولتی مُشار

پاینده باد عمر تو از فضل مُستَعان

هرچند هست عمر همه خلق مُستَعار

تایید ایزدی ز نوائب تو را پناه

اقبال خسروی ز حوادث تو را حصار

از بهر خدمت تو بزرگان و سروران

از شرق و غرب روی نهاده بدین دیار

زیباتر و بدیع‌تر امروز تو ز دی

فرّخ‌تر و خجسته‌تر امسال تو ز پار

شمارهٔ ۲۲۲

پوشیده نیست واقعهٔ تیر شهریار

و آن روزگار تیره که بر من‌ گذشت پار

گر پار روزگار من از تیر تیره بود

امسال روشن است ز خورشید روزگار

زان پس‌ که بود بر شرف مرگ حال من

رَستَم به دولت شرف دین کردگار

تاج‌ُالکُفاهٔ فخر معالی وجیه ملک

زینِ دول رَضّی ملوک و سرِ تبار

بوطاهر آنکه سیرت نفس شریف اوست

طاهر ز سهو و زلت و خالی زعیب و عار

سعد علی‌ که سعد و علی بهره یافته است

از دولت مساعد و از بخت سازگار

او را به بحر و بدر صفت‌ کن ز بهر آنک

بحرست روز بخشش و بدرست روز تار

نی‌نی که بحر دارد ازو جود مُسترَق

نی‌نی که بدر دارد ازو نور مستعار

در عصر خسروان عراق از دیار خویش

هرگز چنو کریم نیامد بدین دیار

گردون نزاد مهر از او هیچ حق‌شناس

گیتی ندید بهتر ازو هیچ حق‌گزار

هم در سخن مُمَیِّز و هم در سَخا تمام

هم در کرم مُوَفّق و هم بر هنر سوار

ارزاق خلق را به مروت دهد مدد

زان کلک مشکبار به روزی هزار بار

لطف خدای دادگر ارزاق خلق را

گویی حواله کرد بدان کلک مشکبار

گر رای او جو آتش جر می‌شود لطیف

او را همه کواکب عِلوی بود شرار

ور بخت او به‌صورت جسمانیان شود

مشرق بود یمینش و مغرب بود یسار

خالق همیشه هست بهر کار یار او

زیراکه نیست درکرم او را زخلق بار

هرگز نبود بر کف او از حسد شراب

هرگز نبود در سر او از ندم خمار

از چوب آن درخت‌ که ‌گشتند سَعد و ‌نَحس

او را رسید تخت و عدو را رسید دار

بر شد بخار طبع لطیفش به آسمان

تا ساق عرش بوی بخورست زان بخار

ای افتخار عالم از اقبال و منزلت

وی در نوال و مکرمت از عالم اختیار

نیک‌اختر آفرید تو را عالم آفرین

کز عالم اختیاری و در عالم افتخار

خواهد چهارچیز تو دایم چهار چیز

همواره زان چهار همی نازد این چهار

عزمت دوام دولت و عدلت بقای ملک

عهدت صلاح مردم و عقلت نظام کار

گر صنعت بهار جهان راکند جوان

نادر ترست صنع تو از صنعت بهار

از بهر آنکه صنعت او نقشهای خویش

برگل‌کند نگار و تو بر دل‌کنی نگار

توقیع توست فایدهٔ ملک را دلیل

توفیق توست قاعدهٔ شرع را شعار

خار از محبت تو شود چون شکفته‌گل

گل باعداوت تو شود چون خلنده خار

ایمن شود فلک ز مَحاق و خسوف ماه

گر ماه را بر تو فرستد به زینهار

اندر حریم عدل توکبک و تذرو را

باز شکارگیر نگیرد همی شکار

در حشمت تو داغ ستورا‌نت‌ را همی

در مرغزار سجده برد شیر مرغزار

آتش همی به زخم پدید آید از حجر

لولو همی به رنج پدید آید از بحار

سازد ز بیم زخم تو آن سنگ را پناه

گیرد ز شرم لفظ تو این آب را حصار

گر نیست چون صدف قلم دُرْفَشان تو

از بهر چیست در دهنش در شاهوار

جز در انامل تو قلم کی شود صدف‌

جز درکفِ‌کلیم عصا کی شود چو مار

آنکو همی شناسد ماه و ستاره را

آزادگیت را نشناسد همی شمار

در همت تو ا‌شبهه‌ا و شک نیست خلق را

خورشید روشن است و هوا صافی از غبار

در معرفت مریدی و در مرتبت مراد

در مصلحت مشیری و در مکرمت مشار

هرگز نگشت حلم تو فرسوده از غضب

هرگز نگشت عقل تو پوشیده از عُقار

دارد یقین و سر براهیم مادحت

بَرْد و سَلام بیند اگر بگذرد به نار

ای آفتاب چرخ معالی اگر نبود

یک سال بر مراد دلم چرخ را مدار

آن سال درگذشت و به فر تو یافتم

در سال دیگر آنچه همی کردم انتظار

گر تیر شهریار خطا رفت در تنم

جان را خطر نبود به اقبال شهریار

ایزد نخواست کز جهت تیر او شوند

بر سوگ بنده‌، بنده و آزاد سوگوار

بهتر شدم که بود در آن حادثه مرا

تأیید تو معالج و بخت تو غمگسار

در حضرت تو شد شب تیمار من نهان

وز طلعت تو روز نشاطم شد آشکار

دارم نثار در سخن ور رضا دهی

بر تو به جای در سخن جان‌کنم نثار

تا بر سپهر چیره بود ماه را مسیر

تا بر زمین تیره بود کوه را قرار

چون ماه باد رای رفیع تو نوربخش

چون‌کوه باد عزم متین تو استوار

گفتار تو نُکَت شده در نامهٔ ازل

کردار تو عَلَم ‌شده بر جامهٔ وقار

مهرت طرب فزای و سپهرت وفا نمای

بختت نگاهبان و خدایت نگاهدار

شمارهٔ ۲۲۳

چون ز سلطانان گیتی شهریاراست اختیار

فَرِّخ آن صاحب‌ که باشد اختیار شهریار

صاحبی باید که باشد کاردان و ‌دوربین

درخور صاحبقرانی کامران و کامکار

صاحب دنیا به صدر اندر نظام‌الدین سزد

چون معزالدین بود صاحبقران روزگار

بخت تلقین کرد و تأیید الهی ره نمود

تا معزالدین معزالدوله را کرد اختیار

مشرق و مغرب مهیا شد چو سلطان جهان

داد کار مشرق و مغرب به دست مرد کار

صاحبی بنشست در دیوان که از انصاف او

خیر و راحت کرد روزی بندگان را کردگار

صدر نیک اختر محمد بن‌ سلیمان آنکه هست

چون محمد دین‌پرست و چون سلیمان ملک‌دار

از نظام رسم او شد شغل‌گیتی بر نظام

وز نگار کلک او شد کار عالم چون نگار

باغ ملت را ز رسم او پدید آمد درخت

سال دولت را ز عدل او پدید آمد بهار

بوی خلق او معطرکرد صحن بوستان

سرو عقل او مزین‌کرد طر‌ف جویبار

گلبنی بنشاند انصافش به ‌ملک اندر که هست

شاخش اندر قیروان و بیخش اندر قندهار

رای او امروز ما را کرد خرم‌تر ز دی

فر او امسال ما را کرد فرخ‌تر ز پار

شد ز نور طلعت او دیدهٔ ملت قریر

یافت از تدبیر و رای او دل دولت قرار

ملک را با سیرت او هست جای تهنیت

خلق را در خدمت او هست جای افتخار

رام شد چون مرکبی در زیر بختش آسمان

آسمان مرکب سزد چون بخت او باشد سوار

روی هامون را ز بهر جود او زرین کند

چون برآید بامدادان آفتاب از کوهسار

توتیا سازد سپهر از بهر چشم اختران

چون ز نعل مرکب او از زمین خیزد غبار

بی هوای او نباشد مهر تابان را مسیر

بی مراد او نباشد چرخ ‌گردان را مدار

شمس بودی عقل او گر شمس بودی بی‌زوال

بحر بودی جود او گر بحر بودی بی‌کنار

مهتران را از حوادث هست توقیعش پناه

کهتران را از نوایب هست درگاهش حصار

آب را مانَد تو گویی طبع او گاه لَطَف

خاک را ماند تو گویی حلم او گاه وقار

چیست آن آبی‌کزو یابد موافق آبروی

چیست آن خاکی کزو گردد مخالف خاکسار

تا به‌ بار آمد گل اقبال او در باغ ملک

هست بدخواهان او را زان گل اندر دیده خار

در صدف دریا به نور رای او سازد همی

از سرشک ابر مروارید و در شاهوار

از پی آن تا تواند کرد قهر دشمنان

مرد را گر زور و قوت باید اندر کارزار

روز قهر دشمنان در پیش عزم و حزم او

سیل‌ها را در جبال و موج‌ها را در بحار

چون قلم گیرد بود روح‌الامینش بر یمین

چون عنان‌گیرد بود بخت بلندش بر یسار

حشمت او هست اصل و کار دیوان هست فرع

فرع باشد بی‌خلل چون اصل باشد استوار

ماه و خورشید از محاق و از کسوف ایمن شوند

گر زعالی رای او خواهند هر دو زینهار

سائلی کز جود او یابد نِعَم هنگام بر

زایری‌کز عدل او یابد نظر هنگام بار

آن شود همچون خلیل از باد او آتش‌نشین

وین شود همچون کلیم از فر او دریاگذار

از شرار نار دوزخ عفو او سازد سرشک

وز سرشک آب حیوان خشم او سازد شرار

فرق بر فَرْقَد رسد گر جاه او یابد کلاه

شِعر بر شَعْری رسد گر نام او یابد شعار

گر بماند یادگار از هر کسی اندر جهان

من چنان خواهم که او ماند به‌جای یادگار

ای تبار تو ز حشمت سید و فخر کِرام

ای تو از جاه و جلالت سید و فخر تبار

رای تو خورشید را ماند که چون پیدا شود

روشنایی گستراند بر بلاد و بر دیار

پیش ازین هرچ از مکارم بود در گیتی نهان

کرد در عصر تو اکنون دورگردون آشکار

مشک‌خوار و گوهرافشان است کلک اندر کفت

چون بود گوهرفشان کلکی که باشد مشک‌خوار

گاه مهر و گاه کین از مد و نقش او شوند

دوستان شاد وگرامی دشمنان غمگین و خوار

مرغ بی‌پَرَّست و زو نامه همی پرد چو مرغ

مار بی‌بیچ است وزو دشمن همی پیچد چو مار

جز به دست چون تویی معجز نباشد آن قلم

جز به دست مرتضی معجز نباشد ذوالفقار

شاه‌گیتی را کنون بر توست جای اعتماد

ورچه گیتی از عجایب هست جای اعتبار

آدمی اسباب دنیا از تو جوید بر دوام

ورچه هست اسباب دنیا آدمی را مستعار

از شراب خدمت تو هرکه مست و خرم است

ایمن است از آفت بی‌عقلی و رنج خمار

وانکه از اقبال تو امید دارد یک نظر

گردد امیدش وفا بی‌وعده و بی‌انتظار

هیچکس دُرّ ثنا را چون تو نگزارد بها

هیچ‌کس زَرِّ سخن را چون تو نشناسد عیار

چون ز مدح تو بیارایم عروس طبع را

بر مثال لعبتی سیمین‌بر و مشکین‌عِذار

مشتری زیبدکه باشد خاتم او را نگین

ماه نو شاید که باشد ساعد او را سوار

هرکه پیش تو نثاری آرد از زر و گهر

از ره معنی نثار او نباشد پایدار

من تو را اکنون نثاری پایدار آورده ام

بر بساط چون تو دَستوری چنین باید نثار

تا ز بهر بی‌نیازی و ز بهر بی‌غمی

کیمیای نعمت و شادی عٍقارست و عُقار

آب دست و خاک پایت باد دایم خلق را

مایهٔ شادی و نعمت چون عُقار و چون عِقار

ماهرویان طراز و مشک مویان ختن

پیش تو هنگام خدمت صف کشیده در قطار

کودکانی کرده از خوبی دل مردم اسیر

آهوانی کرده از شوخی دل شیران شکار

خط ایشان مشکبوی و خال ایشان مشک‌رنگ

جعد ایشان مشک بیز و زلف ایشان مشکبار

روز رزم و روز بزم از سهم و جشن هر یکی

رزمگه دشت قیامت‌، بزمگه دارالقرار

تا هزار اندر عدد بیش از یکی باشد همی

تا یکی باشد همی اصل عدد اندر شمار

باد فرمان تو اندر مشرق و مغرب یکی

زیر فرمان تو باد اقبال و دولت صدهزار

هر کجا رای تو باشد چرخ بر تو مهربان

هرکجا عزم تو باشد دهر با تو سازگار

اندر احکام شریعت عصمت یزدانت پشت

واندر اسباب وزارت دولت سلطانْتْ یار

شمارهٔ ۲۲۴

حَبَّذا این باغ خرم وین همایون روزگار

مرحبا این بزم فرخ وین مبارک شهریار

شهریاری جانفزای و روزگاری دلگشای

آ‌نت‌ زیبا شهریار و اینت‌ زیبا روزگار

شاه خورشید است و تختش چون سپهر هفتمین

شاه رضوان است و باغش چون بهشت‌ کردگار

جبرئیل از جنت آوردست‌ گویی این عجب

هر نسیمش را نبات و هر درختش را ثمار

راست گویی روی حوران است و قد نیکوان

هرکجا بینی‌گل‌ گلزار و سرو جویبار

گر ندارد نسبت از کافور و عنبر پس‌ چراست

باد او عنبرفشان و شاخ او کافور بار

خرم است آن باغ‌ و سلطان اندرو خرم دل است

یُمن دارد بر یمین و یُسر دارد بر یسار

همچنان کاو اختیار است از ملوک شرق و غرب

روزگار او ز ایام ملوک است اختیار

نوبهار و مهرگان در سال یک بارست و بس

شاه را هر روز باشد مهرگان و نوبهار

رحمت ایزد بر آن شاهی‌که از شمشیر او

بند شاهی محکم است و اصل دولت استوار

تاکه باشد کوکب وگردون نباشد هر دو را

بی‌ رضای او مسیر و بی‌مراد او مدار

افتخار خسروان باشد به‌دنیا و به‌دین

ا‌عزت افزای جهان باشد امیر نامدار

شرق و غرب او راست از بهر صلاح ملک و دین

گه ز شرق آرد اسیر و گه ز غرب آرد شکار

هرکه با فرمان و پیمانش نماید سرکشی

بر زمین آرد سرش‌ گر بر فلک دارد حصار

ای جهانداری‌که هستی قبلهٔ هر تاجور

وی شهنشاهی که هستی خسرو هر تاجدار

در جهانداری تویی بر هر چه خواهی کامران

در شهنشاهی تویی بر هرکه خواهی‌ کامکار

هیبت تو نام‌ گمراهان دولت کرد ننگ

دولت تو فخر بدخواهان ملت کرد عار

مهر تو گویی‌ که نیسان است کز ریحان اُ‌نس

دل کند خوشبوی و بر رخ بشکفاند لاله‌زار

بر کفت‌ گویی‌ که باران است از ابر سخا

نفع او اندر جهان پیدا و ناپیدا شمار

امر تو گویی که ایمان است کز ارباب عقل

هرکه از امرت برون آید شود مقهور و خوار

خشم تو گویی که خذ‌لان است کز اعدای ملک

هرکه را دریابد آنکس زو گردد خاکسار

تا بود گردون گردان هفت و سیارات هفت

تا بود عنصر چهار و طبع ‌گیتی بر چهار

حال و مال و سال و فال و اصل و نسل و تخت و بخت

بر مرادت باد هر هشت ای سرافراز تبار

حال نیکو مال افزون سال فرخ فال سعد

اصل قایم نسل باقی تخت عالی بخت یار

شمارهٔ ۲۲۵

تا گه از جم یادگارست این همایون روزگار

این جهان هرگز مباد از شاه عالم یادگار

باد میمون و مبارک صدهزاران جشن جم

بر خداوندی که چون جم بنده دارد صدهزار

سایهٔ یزدان ملک سلطان که از تأیید بخت

پیش از آدم کرد عالم عدل او را اختیار

همتش کرده است ناز نیکخواهان را چو نور

رفعتش کردست نور بدسگالان را چو نار

پادشاهی را کند رای بلندش تربیت

پادشاهان را دهد عدل تمامش زینهار

گر نه خورشیدست و رضوان است در شاهی چرا

او زمین گردون نهادست و جهان فردوس وار

خلق را آسایش خلد و نهیب محشرست

بزمگاهش روز بزم و بارگاهش روز بار

تیغ‌گوهردار او از آسمان آمد مگر

زانکه زخمش بر مخالف هست زخم ذوالفقار

دوستان را جان فزاید روز مهر و خرمی

دشمنان را جان گزاید روز کین و کارزار

قاف تا قاف جهان را ‌داور است و پادشاه

شرق تا غرب زمین را خسروست و شهریار

زان همایون تر نباشد ملک را صاحبقران

زو مبارکتر نباشد خلق را پروردگار

شهریارا برخور و شادی کن و رامش‌فزای

زین همایون نوبهار و زین مبار‌ک روزگار

عالم از عدل تو همچون نوبهاری بشکفید

روزگار تو همه خرم سزد چون نوبهار

وقت آن آمد که فرمایی‌کشیدن بامداد

تخت زیرگلستان و رخت زیر لاله‌زار

چهرهٔ جانان شناسی لاله را در بوستان

قامت دلبر شماری سرو را بر جویبار

بر شکوفه باده‌نوشی کاو بود چون روی دوست

وز بنفشه شاد باشی ‌‌کاو بود چون زلف یار

روز نوروزست و هر بنده نثار آرد همی

بنده ی شاعر همی خواهد که جان آرد نثار

تا شمارست و قیاس از آسمان و آفتاب

ملک بادت بی‌قیاس و عمر بادت بی‌شمار

با نشاط و رامش و پیروزی و نیک‌اختری

همچنین نوروز صد نوروز دیگر برگذار

شادی و شاهی و کام و می همه در دست توست

شاد باش و شاه باش و کام جوی و می‌گسار

شمارهٔ ۲۲۶

هر جهانداری که باشد رای او سوی شک‌ار

دوربین و نیک‌دان باشد چو پیش آید‌ش‌کار

هم توان‌ گفتن مر او را در جهانداری دلیر

هم توان خواندن مر او را در شهنشاهی سوار

هم طرب کردن شناسد هم مصاف آراستن

هم به رزم اندر شجاعت هم به بزم اندر وقار

هم تواند خویشتن را داشت از دشمن نگاه

هم تواند داشت دشمن را نگه در کارزار

هم به تیر انداختن بر خصم باشد کامران

هم به شمشیر آختن بر شیر باشد کامکار

گاه برگوران کمندش بسته دارد ساد‌ه دشت

گاه بر شیران خدنگش تنگ دارد مرغزار

گاه غرم از تیغ اوگیرد به غار اندر پناه

گاه رنگ از تیر او سازد به سنگ اندر حصار

زیر ران اندر مسخر کرده دارد روز و شب

مرکبانی کوه بر صحرا سپر دریاگذار

گر بتازد سوی وحشی پستی انگارد جبال

ور براند سوی خصمی خشکی انگارد بحار

در شکارست از هنرها او خداوند جهان

زین قبل خواهدکه باشد دایما اندر شکار

خسرو دنیا ملک شاه محمد کز ملوک

شد بدو دین محمد تا قیامت پایدار

شهریار عالم عادل که در دنیا و دین

چشم گیتی زو مبارکتر نبیند شهریار

چون نگار مهر دینار و درم شد نام او

گشت مُهر مِهر او بر جان جباران نگار

ملک را عدلش بساطی ساخته است از ایمنی

گستریدست آن بساط از قیروان تا قندهار

حزم او از استواری کرد گردون لاجرم

بند شاهی شد به حزمِ استوارش استوار

چرخ نتواندگشا‌ن جز به شکر او زبان

تا میان در خدمت او بسته دارد روزگار

فضل او با خلق عالم هست افزون از قیاس

فضل یزدان نیز با او هست بیرون از شمار

کی شناسند آنچه او با خلق‌کرد از نیکویی

کی شمارند آنچه ز احسان کرد با او کردگار

خسروا هرچ اختیار توست بر روی زمین

هست برگردون گردان اختران را اختیار

نامداران را به خاک درگه توست احتشام

تاجداران را به نعل مرکب توست افتخار

دیده نم‌گیرد سران راپیش تو هنگام رزم

پشت خم‌گردد یلان را پیش تو هنگام بار

تو به بغدادی و در روم از هجوم لشکرت

هست قیصر مستمند و لشکر او سوگوار

کوس پندارند چون آید ز دریا بانگ رعد

تاختن دانند چون برخیزد از صحرا غبار

زود خواهد بود شاها تا ز بهر دین حق

تیغ‌گیری و برآری از سر دشمن دمار

آنکه می‌گوید بلندم گردد ازگرز تو پست

وانکه می‌گوید عزیزم‌ گردد از تیغ تو خوار

تا جهان را خاک و باد و اتش و اب است طبع

تا فساد کون باشد در جهان زین هر چهار

تو به نعل بادپایان خاک بر دشمن فشان

و اتش اندر جان اعدا زن به تیم ابدار

رایتت منصور و تیغت تیز و ملکت مستقیم

‌دولتت پیروز و بختت نیک و طبعت شادخوار

در مسلمانی به اقبالت خلافت را ثبات

در جهانبانی به انصافت شریعت را شعار

شمارهٔ ۲۲۷

دل بی‌قرار دارم از آن زلف بی‌قرار

سر پر خمار دارم از آن چشم پر خمار

داند نگار من که چنین است حال من

زان چشم پُر خمار و از آن زلف بی‌قرار

ابرست تیره زلفش و سبزه است نو خطش

خرّم رخش چو تازه بهاری است غمگسار

گر گویمش که زلف و خط تو عجب شدند

گوید که ابر و سبزه عجب نیست در بهار

گویی مهندسی است خَمِ جَعْدِ آن صنم

گویی مُشَعبَدی است سرِ زلفِ آن نگار

کز غالیه کشید یکی بر سُهیل خط

وز مورچه نهاد یکی بر عقیق تار

ای ‌گشته ارغوان تو شمشاد را وطن

وی‌ گشته پرنیان تو پولاد را حصار

گویی ز بهر فتنهٔ عشاق‌ گشته‌اند

پولاد تو نهفته و شمشادت آشکار

دُرّی است آبدار تو را زیر لاله برگ

مشکی است تابدار تو را گرد لاله‌زار

تاب است در دل من و آب است در دو چشم

زان مشک تابدار و از آن درّ آبدار

در خَدّ توست روشنی ماه آسمان

در قَدّ توست راستی سرو جویبار

ماهی و آسمان تو ایوان خسروست

سروی و جویبار تو میدان شهریار

والا جلال دولت و دنیا معزّ دین

شاهی که هست سید شاهان روزگار

شاهی که هست سیرت و کردارهای او

فهرست پادشاهی و قانون افتخار

در بخت او همی نرسد گردش فلک

گویی فلک پیاده شد و بخت او سوار

سَدّی است استوار حُسامش که بند ملک

گشته است استوار بدان سدِّ استوار

گر یُمن و یُسر خواهی او را ببین‌ که هست

هم یُمن بر یمینش و هم یُسر بر یسار

شاهی بزرگوار و ستودست و همچو اوست

کردار او ستوده و رسمش بزرگوار

ای یادگار جملهٔ شاهان باستان

هرگز مباد ملک جهان از تو یادگار

شاهان عالمند همی اختیار دهر

وایزد ز اختیار تو را کرد اختیار

دیدار جان‌فزای تو بی‌نار هست نور

شمشیر جان‌گزای تو بی‌نور هست نار

در مجلس تو رحمت خُلدست روز بزم

بر درگه تو زحمتِ حَشرست روز بار

از قدرتی‌ که تیغ تو را داد آسمان

وز قوّتی‌ که دست تو را داد کردگار

دعوی کنند شیعه که روز نبرد هست

دست تو دست حیدر و تیغ تو ذوالفقار

ای انتظار خلقِ جهانِ سوی درگهت

دادت‌ خدای آنچه تو را بود انتظار

رفتی ز دار مملکت خویش ناگهان

باز آمدی مُظّفر و پیروز و کامکار

امسال یک هزار شمردیم فتح تو

اَرجو که بِشمَریم دگر سال ده هزار

فردا هنوز نامد و خرّم‌ گذشت دی

امروز روز توست به شادی همی گذار

بی‌حکم تو مباد سکون و مدار ملک

تا خاک را سکون بود و چرخ را مدار

شمارهٔ ۲۲۸

تا باد خزان حُلّه برون کرد ز گلزار

ابر آمد و پیچید قَصَب بر سر کُهسار

تا ریخته شد پنجهٔ زرین ز چناران

در هر شمری جام بلورست به خروار

ازکوه بشستند همه سرخی شنگرف

وز باغ ستردند همه سبزی زنگار

چینی صنمان دور شدند از چمن باغ

زنگی بَچگانند به باغ آمده بسیار

زر آب طَلی‌ کرده نگر بر رخ آبی

بیجاده ناسفته نگر در شکم نار

و آن حوض نگرریخته از شاخ تر و برگ

گسترده کسی‌ گویی بر آینه دینار

روز از در بزم است و شراب از در خوردن

هرچند چمن نیست کنون از در دیدار

با دوست به خرگاه طرب کردن عشاق

خوشتر بود اکنون ز طلب کردن‌ گلزار

بس دوست که اندر جهد اکنون به لب دوست

بس یار که اندر خزد اکنون به بریار

خرگاه به اکنون و می روشن و آتش

ساقی صنم خَلُخ و مطرب بت فَرخار

جادو شده بر زیر سر زخمهٔ مطرب

زیر آمده از جادو بر زخمه به‌ گفتار

بر ابر شده آتش سوزنده درفشان

بر آتش سوزنده شده ابر گهر بار

با چرخ برابر شده آتش زبلندی

چون در صف موکب علم شاه جهاندار

شاه همه شاهان ملک ارغو که شرف یافت

از دولت او ملت پیغمبر مختار

شاهی‌ که به جای پدر و جد و برادر

بنشست و چنین جای بدو هست سزاوار

عِقد آمد و پرگار همه گوهرِ سلجوق

او واسطهٔ عِقد شد و نقطهٔ پرگار

آورد دل خلق به رغبت نه به اکراه

در دایرهٔ بیعت او گنبد دوار

گر بیعت او از در و دیوار بخواهی

با بیعت او در سخن آید در و دیوار

هر سال زیادت بود این دولت و این ملک

وامسال دلیل است به از پار و زپیرار

معلوم شدست این خبر از دفتر احکام

مفهوم شدست این سخن از نامهٔ اسرار

دیری است‌ که در چرخ همین تعبیه سازند

هفت اختر سیار در این شغل و درین‌کار

این دولت و این ملک به بازی نتوان یافت

بازی نبود تعبیهٔ اختر سیار

ای بار خدایی که همه بار خدایان

دادند به پیروزی و اقبال تو اقرار

کردار تو در شرح زگفتار فزون است

چند که گفتار فزون است زکردار

احرار جهان روی به درگاه تو دارند

درگاه توگشته است مگر قبلهٔ احرار

تو بر صفت بحری و اصل تو چو لؤلؤ

باک است و عزیز است و شریف است به مقدار

لولو همه از بحر پدید آید لیکن

بحر تو پدید آمد از لولو شهوار

مرغی است خدنگ تو که چون طیر ابابیل

دارد اجل بد کنشان‌ در سر منقار

پیکانش نشیند ز ره شست زره در

هرگه که جهد بیرون از شست تو سوفار

شمشیر تو کردست خراسان همه خالی

از دشمن بیدادگر و خصم ستمکار

عدل تو چنان است‌که گر مرد مسافر

بارگهر و زر به بیابان کند انبار

کس را نبود زهره که اندر شب تاریک

آهنگ بدان مرد کند دست در آن بار

در صحت شخص تو صلاح است جهان را

آن روز مبادا که بود شخص تو بیمار

در عافیت توست صلاح همه عالم

شکرست بدین عافیت از خالق جبار

رخسار تو افروخته باید ز می لعل

میران همه پیش تو زمین رفته به رخسار

هر روز یکی میر دگر در همه آذر

آراسته بزمی چو چمن در مه آزار

زانسان که بیاراست کنون میر قلاطی

آن میر خردمند نکوخواه وفادار

در عهد تو چون تیردلی دارد لیکن

در خدمت تو قامت او هست کمان‌وار

تا ملک بیفزاید و آراسته گردد

چون دولت بیدار بود با دل هشیار

افزایش و آرایش این ملک مُهیّا

باد از دل هشیارت و از دولت بیدار

در مشرق و در مغرب از اقبال تو تا‌ثیر

واندر عرب و در عجم از عدلِ تو آثار

نام و لقب تو به جهانداری و شاهی

در خطبه و در سکه و در نامه و اشعار

سالت همه فرخنده و روزت همه فرخ

امروز تو از دی به و امسال تو از پار

شمارهٔ ۲۲۹

ای جوان دولت جهاندار ای همایون شهریار

ای به شاهی از ملک سلطان جهان را یادگار

دور گردون از تو فَرُّخ‌تر نیارد پادشاه

چشم‌گیتی از تو عادل‌تر نبیند شهریار

رکن دین و رکن دنیا زان قبل داری لقب

کز تو شد هم رکن دین هم رکن دنیا استوار

ارسلان سلطانتْ جدست و ملک سلطانْ پدر

هر دو سلطان را به سلطانی تویی فخر تبار

تاج سلطانی تو را زیبد که در فرمان توست

هرکرا تاجی است بر یاقوت و دُرِّ شاهوار

مرکب شاهی تو را زیبد که در فرمان توست

هر که هست اندر جهان بر مرکب شاهی سوار

اختیار خدمت تو مایهٔ نیک اختری است

زانکه هستی تو همه نیک‌اختران را اختیار

نام تو بر نامهٔ شاهی نوشته است آن‌ که‌ گفت‌:

«‌لا فَتی الاّ علی لا سَیْفْ اِلّا ذُوالْفَقار»

عالم عِلوی و سِفلی‌کنیت و نام تورا

کرده‌اند از بر ز بهر احتشام و افتخار

گر ز نجم و چرخ پرسی نام سلطان جهان

بر کیارق خوان شود آن در مسیر این د‌ر مدار

ور ز سنگ و آب پرسی‌کُنیت صاحبقران

بوالمظفر آید آواز از جِبال و از بِحار

ور ز خانه دشمنی‌کردند با تو چند تن

طالبان افسرا‌ی‌ا بر سر فرو کرده فسار

آن که کرد آهنگ جنگ و کارزار اندر عراق

روز اول بُرد کیفر در مصاف کار زار

دهر شد خالی‌ ز شور و شهر شد خالی‌ ز شر

رسته شد دولت ز عیب و شسته شد ملت ز عار

از وفات شاه ماضی در خراسان چند گاه

گوشمالی داد کلی بندگان را چند بار

خفته بودند این‌ گروه از غفلت و مست بَطَر

خفتنی بر خیر خیر و مستیی دور از خمار

چون خراسان اوفتاد از ظالمان در اضطراب

معترف‌گشتند مسکینان به عجز و اضطرار

خفتگان بیدارگشتند از نهیب جان و تن

وز غم فرزند و زن‌ گشتند مستان هوشیار

آن‌که شد هشیار گفت اَ‌لْمُسْتغاث اَلْمُسْتغاث

وان که شد بیدار گفت اَلاْعتبار ا‌لْاعتبار

مالش این قوم را گویی خدای دادگر

کرد چندینی حوادث در خراسان آشکار

تا بداند بنده قدر روزگار ایمنی

تا گزارد شکر عدل پادشاه روزگار

پادشاه روزگار امروز در گیتی تویی

دولتت آموزگار است و خرد پروردگار

دولت عالیتْ را گر صورتی پیدا شود

شرق گیرد در یمین و غرب‌ گیرد در یسار

حور در جنت به زلف اندر دمد همچون عبیر

هرکجا از سُم اسبان تو برخیزد غبار

با دُخان آتش دوزخ بیامیزد بهم

هرکجا ازکشتهٔ تیغ تو برخیزد بخار

در بیابان بلاو فتنه ازگرمای جور

خشک و ویران شد زمین عمر ما سالی چهار

تو یکی ابری که سوی ما فرستادت خدای

مدتی باران رحمت بر زمین ما ببار

تا توانا گردد امروز آن‌که عاجز بود دی

تا توانگرگردد امسال آن‌که مفلس بود پار

خلق را داری همی در زینهار عدل خویش

لاجرم ایزد تو را دارد همی در زینهار

این ولایت همچو خار خشک و خاک تیره بود

عدل تو آورد بیرون زر ز خاک و گل ز خار

فرشهای عَبْقری افکنده شد در گلْستان

جامه‌های شُشتری گسترده شد در کوهسار

لاله کرد از ابر آزاری پر از گوهر دهان

سبزه‌ کرد از باد نوروزی پر از عنبر کنار

هر دو در راه خراسان کرد خواهند از نشاط

در رکاب دولت تو گوهر و عنبر نثار

خسروا دانند معروفان این دولت که من

بوده‌ام پیش ملک سلطان عزیز و نامدار

سالها در خدمت او بندگی‌ها کرده‌ام

وآفرینها گفته او را در خزان و در بهار

گرچه رفت او از جهان ایزد بر او رحمت‌ کناد

باد پیغمبر شفاعت خواه او روز شمار

از تو در فردوس اعلی جان او خشنود باد

وز تو خرم باد گیتی سر به سر فردوس‌وار

باغ‌ ملکت را ز پیروزی و دولت باد بر

شاخ عمرت را ز اقبال و سعادت باد بار

رهنمایت باد یزدان هر کجا سایی رکاب

همنشینت باد دولت هرکجا گیری قرار

شمارهٔ ۲۳۰

آن زلف مشکبار بر آن روی چون نگار

گر کوته است کوتهی از وی عجب مدار

شب در بهار میل‌ کند سوی‌کو تهی

آن ‌زلف چون شب‌ است بر آن روی چون بهار

در زیر آن دو سنبل مشکین نهفته بود

آن عارضین همچو سمن‌زار و لاله‌زار

لختی از آن دو سنبل مشکین بکاستند

تا گشت لاله‌زار و سمن‌زارش آشکار

آن زلف کز درازی با دوش بود جفت

کوته شد از بریدن و با گوش‌ گشت یار

گر بود جفت دوش کنون گشت یارگوش

با گوش یار چون شد گر نیست گوشوار

گفتم رسن‌کنم من از آن زلف تامگر

دل برکشم ز چاه زنخدان آن نگار

با من ستیزه کرد و سرش را بریده کرد

گفتا برو دل از چَه من بی ‌رسن برآر

در بیش گوش او سر زلفش حجاب بود

برداشت از حجاب سر زلف تابدار

تا بی‌حجاب شعر من آید به گوش او

در جشن سال‌گردش سلطان روزگار

فرخ معز دولت و فرخنده رکن دین

شایسته پادشاه و پسندیده شهریار

پاینده آسمان ظفر بوالمظفر آ‌نک

بی ر‌ای او همی نکند آسمان مدار

تابنده آفتاب هنر برکیارق آنک

هست او زمانه را ز ملکشاه یادگار

شمشیر او مبشر فتح است روز رزم

توقیع او مفسر عدل است روزِ بار

در حلم چون پیمبر و در علم چون علی است

اسبش چو دلدل آمد و تیغش چو ذوالفقار

بر خار و خاره گر بنویسند نام او

از خاره زر برآید و گل بردمد ز خار

سروی است او ز باغ ظفر سرفراشته

او را سرای پرده چمن تخت جویبار

از جانب پدر نسبش خالی از عیوب

وز جانب دگرگهرش صافی از عوار

چون از دو جانب است به سلجوق نسبتش

فخر است بیخ و شاخش و فتح است برگ و بار

امروز هست ملک جهان چون یکی صدف

شاه جهان در او چو یکی در شاهوار

این درّ در صدف ز پدر زینهار ماند

با زینهار او نتوان خورد زینهار

چون از تبار خویش ملکشاه دور شد

گشتند ملک‌ جوی‌گروهی هم از تبار

ایزد رضا نداد که شاهنشهی دهد

بر جهل از آن‌ گروه یکی را به اختیار

یعنی‌ که چون زمانه شود خالی از پدر

جز بر پسر نگیرد شاهنشهی قرار

بر دشمنان دولت سلطان شنیده‌ای

کز کارزار سلطان چون گشت کارزار

گویی زمین رزمگهش مرغزار بود

میران لشکرش همه شیران مرغزار

روی زمین به رنگ فلک ‌گشته از سلیح

روی فلک به‌ رنگ زمین‌ گشته از غبار

چون چشمهای مور شده حلقه‌های دِرْعْ

پیکانهای تیز چو دندانهای مار

از آب چشم خسته به ماهی رسیده نم

وز خون جسم‌ کشته به مه بر شده بخار

همچون کفیده نار دهان مخالفان

دندانهای پرخون چون دانه‌های نار

این حال اگر به‌ شرح بگویند سربسر

بیش آید از قیاس و فزون آید از شمار

هر فتح و هر ظفر که در این چند سال رفت

فهرست دولت آمد و قانون افتخار

ماند به معجزات همه کارهای شاه

گویی به شاه وحی فرستاد کردگار

ای انتظار خلق جهان سوی درگهت

دادت خدای هر چه همی کردی انتظار

میراث داری از پدران ملکتی که هست

یک سر به قیروان و دیگر سر به قندهار

پیمانت‌ را به کشور ایران متابعند

شیران نامجوی و دلیران نامدار

فرمانت‌ را به تربت توران مسخرند

خانان کامران و تکینان کامکار

بر موکبی زند ز مصاف تو یک غلام

بر لشکری زند ز سپاه تو یک سوار

یک تن ز موکب تو و از دیگران دویست

ده تن ز لنگر تو و از دیگران هزار

باشند خسروان همه در آرزوی پیل

تا در مصاف حمله برد روز کارزار

تو پیل خواهی از پی آن‌ کاستخوان او

بر قبضهٔ کما‌نْتْ کمانگر برد به کار

مریخ با سیاست وکیوان کینه ور

گر خصم تو شوند و کنند آسمان حصار

اقبال تو ز وهم تو سازد یکی‌کمند

این هر دو نحس را کند از آسمان شکار

شاها بساز مجلس و می‌نوش‌کن‌که هست

امروز تو ز دی بِه و امسال تو ز پار

دولت همی به تهنیت آید که کرده‌ای

جشنی بزرگوار به روزی بزرگوار

در آستین سزد که بود جان بندگان

تا پیش تو کنند بدین تهنیت نثار

تا آب و باد و آتش و خاک است در جهان

تا نیست هیچ عنصر دیگر جز این چهار

از اسب باد پایت و از تیغ آب رنگ

آتش فتاده باد در اعدای خاکسار

هرگز بلند کردهٔ بختت مباد پست

هرگز عزیزکردهٔ جودت مباد خوار

یادت به هر چه رای‌ کنی یُمن‌ بر یمین

بادت به هر چه روی نهی یُسر بر یسار

احوال دهر باد به عدل تو مستقیم

بنیاد ملک باد به تیغ تو استوار

فرخنده باد بزم تو بالصیف و الشتا

پدرام باد عیش تو باللیل و النهار

شمارهٔ ۲۳۱

دیدم شبی به خواب درختی بزرگوار

از علم و عقل و فضل بر او برگ‌ و شاخ‌ و بار

از قندهار سایهٔ او تا به قیروان

وز قیروان شکوفهٔ او تا به قندهار

نزدیک او نشسته جوانی‌ گشاده طبع

با صورتی بدیع و زبانی سخن‌گزار

آثار تازگی و نشان خجستگی

بر صورت مبارک او گشته آشکار

گفتم که کیستی تو چنین شاد و تازه ‌روی

باز این درخت چیست چنین سبز و آبدار

گفت این درخت دین خدای پیمبرست

من دولتم‌گرفته به نزدیک او قرار

تا در چهار فصل بپیرایم این درخت

چون زادْ سر‌وْ مرد کشاورز در بهار

گفتم ‌که تا به سعی تو پیراسته است دین

دین را به اهتمام تو آراسته است ‌کار

گفتا همیشه نصرت دین است کار من

در روزگار ناصر دین شاه روزگار

گفتم بپرسم از تو در این حال چند چیز

فرزانه‌وار پاسخ هر پرسشی بیار

گفتا هر آن سوال که از من ‌کنی کنون

آن را دهم جواب به توفیق‌ کردگار

گفتم که چیست آن‌ که نه آب و نه آتش است

چون آب و آتش است به وادی و کوهسار

پشت زمین ز رفتن او هست پر هلال

روی فلک ز جنبش او هست پر غبار

بادی است‌کوه پیکر وکوهی است باد پای

برقی است ابر گردش و ابری است برق‌بار

هامون همی ‌گذارد و گردون از او خجل

صحرا همی نوردد و دریا بر او سوار

اندر جَهَد بدیدهٔ شیران گه نبرد

اندر رسد به آهوی دشتی‌گه شکار

گفتا باین صفت‌ که تو پرسی همی زمن

اندر جهان ندانم جز اسب شهریار

گفتم که چیست آن ‌که به شکل سپهر نیست

لون سپهر دارد و گه‌گه‌ کند مدار

هنگام جنگ در صف هیجا برآورد

ناگه مدار او ز سرسر کشان دمار

گاهی چو جوی آب بود گه چون برگ بید

گاهی چو لوح مینا گه چون زبان مار

زنگارگون چون سبزه بود در مکان خویش

شنگرف‌ گون چو لاله شود روز کارزار

آید دلاوران عجم را از او عجب

چونانکه سروران عرب را ز ذوالفقار

گفتا که هیچ چیز ندانم باین صفت

جز تیغ پادشاه عجم شاه کامکار

گفتم که چیست آن ‌که به گوهر چو مرغ نیست

چون مرغ‌ از این دیار بپرد به آن دیار

از چوب و آهن است چو از دست شد رها

بیرون جهد ز چوب و ز آهن ‌کند گذار

پرواز او به رزم یکی سازد از دو تن

آهنگ او به جنگ دو تن سازد از چهار

شکلی خمیده گیردش اندر کنار خویش

چون عاشقی که ‌گیرد معشوق در کنار

در دست شیر مردان هر ساعتی به پای

چرم‌گوزن را بکشد تنگ استوار

چون پای را به چرم‌ گوزن اندر آورد

از بیم چون‌‌ گوزن شود شیر مرغزار

گفتا بر این مثال مگر تیر خسروست

آن خسروی‌ که هست کریم و بزرگوار

فرمانده زمانه ملک سنجر آن ‌که او

ملک زمانه را ز پدر هست یادگار

شاهی‌ که همچنانکه محمد ز انبیاء

هست اختیار او ز ملوک است اختیار

دارد هزار بنده ‌که هر بنده را رهی است

صد پهلوان چو رستم و صد چون سفندیار

دل بر نشاط اوست یلان را به روز رزم

سر بر بساط اوست شهان را به روز بار

گردون بلند کردهٔ او را نکرد پست

دولت عزیز کردهٔ او را نکرد خوار

در صید و در مصاف ز پیکان و تیغ او

نخجیر و خصم هر دو نیابند زینهار

تاکلک او نگارگر روی دولت است

بر روی دولت است ز توقیع او نگار

دانی چرا ستاره نبیند کسی به روز

باشد بر آسمان به شب تیره صد هزار

زیراکه هر ستاره که پیدا بود به شب

خورشید بامداد کند بر سرش نثار

ای اختران به نور تو محتاج بر سپهر

وی ماهیان به جود تو مشتاق در بحار

از بهر آنکه ‌کشتهٔ تو دوزخی بود

از خون دشمنانت به دوزخ شود بخار

چون سقف بیستون ز هوا بر زمین فتد

گر دشمنت‌ کند ز که بیستون حصار

از فر دولت تو به اطراف مملکت

شد خاندان بدکنشان جمله تار و مار

قومی شدندکشتهٔ شمشیر لشکرت

قومی اسیر و بسته به زنجیر بر قطار

آنان ‌که زنده‌اند ندانم همی چرا

از حال آن گروه نگیرند اعتبار

در مغزشان خُمار شراب ضَلالت است

شمشیر تو برون برد از مغزشان خمار

گردون غلام توست و زمانه به‌ کام تو

دشمن به دام توست و بداندیش خاکسار

در دست دوستان تو چون زر شدست خاک

در باغ بندگان تو چون‌گل شدست خار

چون بنده انتظار کند قوت خویش را

او را به یک نظر برهانی ز انتظار

دریای بیکرانی و از بهر گوهرست

بازارگان به ساحل دریای بی‌کنار

تا خاک را غبار بود باد را نسیم

تا اب را سرشک بود نار را شرار

بادند حلم و طبع تورا سخره خاک و باد

بادند عفو و خشم تو را بنده آب و نار

عمر تو بی‌نهایت وگنج تو بی‌قیاس

ملک تو بیکرانه و فتح تو بیشمار

امروز بر تو خوشتر و پدرام تر ز دی

وامسال بر تو بهتر و فرخنده‌تر ز بار

شمارهٔ ۲۳۲

چون عقیق آبدار است و کمند تابدار

آن لب جان پرور و زلف جهان آشوب یار

آب دارم در دو چشم و تاب دارم در جگر

زان عقیق آبدار و زان ‌کمند تابدار

زلف او گرد رخش پروانه‌وار است ای عجب

این دل من هست در سودای او دیوانه‌وار

نیست یک ساعت قرار این هر دو را بر جای خویش

کی بود پروانه و دیوانه را هرگز قرار

گر نبیند هیچکس پیوسته با خورشید سرو

کان یکی بر آسمان است این دگر بر جویبار

روی چون خورشید او بر سرو مسکن چون گرفت

قامت چون سرو را خورشید چون آورد بار

من ز دل ‌گیرم قیاس ا‌حال زارا خویشتن

او ز من‌ گیرد قیاس این دل نابردبار

او چو در من بنگرد داند که ‌گرم افتاد دل

من چو د‌ر او بنگرم دانم ‌که صعب افتاد کار

در دو زلفش هست عطر و در دل من آتش است

عطر در آتش نهد چون گیرم او را در کنار

خواهد آن دلبر که من وصف جمال او کنم

بوی عطر آید ز من در پیش تخت شهریار

شاه مشرق ارسلان ارغو خداوند ملوک

ملک را از ارسلان سلطان مبارک یادگار

شمارهٔ ۲۳۳

هست شکر بار یاقوت تو ای عیار یار

نیست‌کس را نزد آن یاقوت شکر بار بار

سال سرتاسر چو گلزارست خرم عارضت

چون دل من صد دل اندر عشق آن‌گلزار زار

نیمهٔ دینار را ماند دهان تنگ تو

در دل تنگم فکند آن نیمهٔ دینار نار

ای بت شیرین لبان تا چند از این ‌گفتار تلخ

روز من چون شب مدار از تلخی‌گفتار تار

دوستی و مهربانی کار تو پنداشتم

‌کی گمان بردم که ا‌داریا‌ کینه و پیکار کار

عاشقی جستم نگارا تا دلم غمخوار گشت

گشتم اندر عهدهٔ عشق از دل غمخوار خوار

هرکه از یاران وفا جوید نبیند جز جفا

آفرین فخر فَتْیان بهتر از بسیار یار

قاسِمُ الارزاق بُوالقاسم که اندر حَلّ و عَقْد

هست عزم او میان نیک و بد دیوار وار

آن‌که اندر مهتری آثار خوبش ظاهرست

وز بداندیشان همی خواهد بر آن آثار ثار

هست فرخنده درختی باغ اصل خویش را

کافرید از آفرینش ایزد جبار بار

گرد گردون همت میمون او هنجار زد

لاجرم‌ گشته است‌ گردون را از آن هنجار جار

گر بپیوندد زه سوفار تیر خویش را

شیر نر گردد ز بیم و ترس آن سوفار فار

شار غرجستان اگر یابد نسیم همتش

خاک آن بقعت‌ کند چون زر مشت‌افشار شار

کلک او در دست او مرغی است زرین ای عجب

هر زمان بر لوح سیمین بارد از منقار قار

نور رای او اگر بر کوه بلغار اوفتد

معدن یاقون گردد در کُه بلغار غار

ای هنرمندی که گر بر مار بگذاری ضمیر

زار گردد همچو مور از حسرت تیمار مار

تحفه‌ای زیبا فرستادم تو را از طبع خویش

تحفهٔ طبع مرا با قیمت و مقدار دار

من یقین دانم که تو فخر آوری زاشعار من

حاش لله ‌گر تو داری از چنین اشعار عار

تا که بشناسد ز چوگان مرد حِکمت گوی گوی

تا که بشناسد ز بلبل مرد زیرک سار سار

شاخ شادی و طرب بنشان به نام دوستان

تخم درد و غم به نام دشمن مکار کار

شمارهٔ ۲۳۴

بنگر این پیروزه‌گون دریای ناپیدا کنار

بر سر آورده ز قعر خویش درّ شاهوار

کشتی ای زرین در او گاهی بلند و گاه پست

زورقی سیمین در او گاهی نهان ‌گه آشکار

بنگر این غالب دو لشکر بر جناح یکدگر

لشکری از حد روم و لشکری از زنگبار

در تموز و در زمستان مختلف با یکدگر

متفق با یکدگر در مهرگان و در بهار

بنگر این سرگشته پیلان معلق در هوا

نعره‌شان بنگر چو کوس اندر مصاف کارزار

آتش از دلشان د‌رفشان چون سنان اندر نبرد

بر فراز و بر نشیب از دیده مروارید بار

بنگر این ‌گوهر که از پولاد و سنگ آید برون

عالم تاریک را روشن کند خورشید وار

عکس او در جرم‌ او گویی مرکب کرده‌اند

در میان دستهٔ ‌گل سُفتهٔ زر عیار

بنگر این مرکب ‌که از رفتن نیاساید همی

گه بود صحرانورد و گه بود دریاگذار

موج برخیزد ز دریا گر به دریا بگذرد

ور به صحرا بگذرد برخیزد از صحرا غبار

بنگر این حرّاقهٔ جان‌پرور صورت پذیر

با تن آمیزنده و با جان صافی سازگار

تازه گرداند زمین را چون فرو بارد سرشک

تیره گرداند هوا را چون برانگیزد بخار

بنگر این گسترده شادروان ‌که بر آب روان

بسته‌اند او را به مسمار گران‌سنگ استوار

باطن او سر به سر آلایش و درد و دریغ

ظاهر او سربه‌سر آرایش و رنگ‌و نگار

بنگر این ترکیب مردم بنگر این تقلیب حال

بنگر این تذهیب صورت، بنگر این ترتیب ‌کار

این بدایع وین طبایع را بباید صانعی

گر به صانع نیست حاجت‌حجتی قاطع بیار

گرکواکب کرد صانع پس‌کرا خوانی زهفت

ور طبایع کرد باری پس کدام است از چهار

از چهار و هفت دل بگسل‌ که معبودت یکی است

مستعان بندگان و ملک او نامستعار

نیست آن اول که ثانی باشد او را بر اثر

نیست آن واحد که بر انگشت‌گیری در شمار

ذات او دانستنی امروز و فردا دیدنی

بنده را فردا نظر و امروز علم و انتظار

بندگان در قبضهٔ تقدیر حکمش عاجزند

عاجز و مقهور در سودای جبر و اختیار

زو یکی را بهره‌گنج است و یکی را بهره رنج

زو یکی‌ را قسم نورست و یکی ‌را قسم نار

زو شدست امروز پیدا آنچه پنهان بود دی

زو شدست امسال پنهان آنچه پیدا بود پار

بس شگفتیها که هست از قدرت و آثار او

در گریبان سپهر و آستین روزگار

از شگفتیها یکی این است کاندر خاک مرو

روی پنهان کرد فرزند وزیر شهریار

بود چون ماه و عطارد روشن و روشن‌ضمیر

چرخ بودش جا و اکنون در زمین دارد قرار

گر زمین مرو چرخ اول و ثانی نشد

ماه‌ را مسکن چرا گشت و عطارد را حصار

ای زمین اندر کنار تو همی دانی که کیست

نیک بنگر تا که را داری در آغوش و کنار

در کنارت زینهار کدخدای خسروست

خویشتن را دور دار از زینهارش زینهار

داد پیغامی ملک سلطان مجیرالدوله را

بر زبان باد نوروز از بهشت کردگار

گفت کانجا یاد تو با ما تو را فرزند توست

باید آنجا از تو فرزند تو ما را یادگار

تا ز فرزند تو ما باشیم اینجا شادمان

همچو کز فرزند ما هستی تو آنجا شادخوار

صاحبی کاندر تبارش بود شمعی دلفروز

کز همه عالم به علم و عقل او کرد افتخار

نیستش جای ملامت‌ گر همی‌ گرید چو شمع

زانکه ناگه در تبارش کشته شد شمع تبار

تا به مردی در سواری کرد در میدان فضل

شد به میدان اجل بر مرکب تازی سوار

وان که‌ گفتی ذوالفقارستی قلم در دست او

در دریغش خون همی گرید قلم چون ذوالفقار

گر همی نازند حوران بهشت از وصل او

در بهار از هجر او مرغان همی نالند زار

چون بشد بیمار نرگس گشت خاکستر نشین

جامه زد در نیل و پیش مرگ او شد سوگوار

گل چو آگه شد که او ناگه بخواهد رفت زود

جامه بر تن چاک ‌کرد و بستر از غم ‌کرد خار

وز پی‌آن تاکند روشن روانش را دعا

دست بردارد همی همچون دعاگویان چنار

شور در لشکر فتاد از آسمان‌گویی مگر

کاسمان را باد تا محشر به پیروزی مدار

شیر بچه‌گر شکار دام کیوان گشت زود

باد شیر شرزه را کیوان به دام اندر شکار

ور نهال مهتری پژمرده شد در باغ ملک

سبز و خرم باد سرو سروری در جویبار

مدت گشتاسب از گیتی مبادا منقطع

گر ز گیتی منقطع شد مدت اسفندیار

دور گردون گر ز احمد بستد ابراهیم را

عمر احمد باد همچون دورگیتی پایدار

ور تن بوطاهر از جان مطهر گشت دور

دولت بوالفتح با فتح و سعادت باد یار

صبر و خرسندی دهاد ایزد مجیرالدوله را

بر دریغ و درد فرزند عزیز نامدار

هم پدر را باد در دنیا نثار آفرین

هم پسر را در بهشت از رحمت ایزد نثار

یادگارست از معزی تا قیامت این سخن

از سخن‌ گستر سخن بهتر که ماند یادگار

شمارهٔ ۲۳۵

تا طَیْلسان سبز برافکند جویبار

دیبای هفت رنگ بپوشید کوهسار

آن همچو گنج خانهٔ قارون شد از گهر

وین همچو نقش نامهٔ مانی شد از نگار

از ژاله لاله را همه دُرَّست در دهن

وز لاله سبزه را همه لعل است در کنار

چون در کنار سبزه بود لعل قیمتی

اندر دهان لاله سزد درّ شاهوار

چرخی ستاره بار شدست از نسیم باد

در هر چمن که هست درختی شکوفه‌دار

نشگفت اگر ز غلغل بلبل قیامت است

باشد به هم قیامت و چرخ ستاره بار

خورشید شد بلند و ز دریا به فعل خویش

هر ساعتی همی ز هوا برکشد بخار

گاهی از آن بخار فلک را کند حجاب

گاهی از آن حجاب زمین را کند نثار

هر سال در جهان دو بهارست خلق را

طبعی بهار اول و عقلی دگر بهار

طبعی بود لطایف یزدان دادگر

عقلی بود مدایح دستور شهریار

عادل نظام ملک اتابک قوام دین

شمس کفات و سیّد سادات روزگار

صدر اجل رضی خلیفه حسن‌که هست

از حُسن خلق حجت احسان کردگار

در همتش همی نرسد گردش فلک

گویی فلک پیاده شد و همتش سوار

رایش ز آفتاب همی زر کند به خاک

مهرش چو نوبهار همی گل کند ز خار

طبعش به جود و عفو کند میل و زین سبب

بخشیدن است شغلش و بخشودن است کار

شد متفق مدار فلک با مراد او

جز بر مراد او نکند ساعتی مدار

ناممکن است دیدن یار و نظیر او

ایزد نیافرید مر او را نظیر و یار

هرکس که در حمایت او زینهار یافت

از دهر یافت تا ابدالدهر زینهار

بر آهویی که سایهٔ عدلش فتد بر او

باشد حرام پنجهٔ شیران مرغزار

ماند به نار خشمش و ماند به خاک حلم

اندر یکی تحرک و اندر یکی قرار

تا ملک شاه را قلمش خط استواست

زان استواست قاعدهٔ ملک استوار

هر مه که نو شود متواتر همی رسد

حملش ز قیروان و خراجش ز قندهار

بستند بر میان کمر عهد و طاعتش

خانان کامران و تکینان کامکار

چون آب و موم گردد گر در خلاف او

زاتش بود مخالف و زاهن بود حصار

خشم و رضای تو سبب عجز و قدرت است

از عجز جبر خیزد و از قدرت اختیار

باطل هر آن‌که از خط مهر تو سرکشید

حق است آن‌که عهد تو را هست خواستار

باطل شد از میانه و حق پیش تو بماند

حق پایدار باشد و باطل نه پایدار

ای خامهٔ تو شاخی کش ساحری است بر

وی نامهٔ تو باغی‌ کش نیکویی است بار

زان خامه سِحر بابلیان هست مُستَرِق

زان نامه نقش مانویان هست مُسْتعار

تو مهر جوی شاه و فلک بر تو مهربان

توکار ساز خلق و جهان با تو سازگار

اندازهٔ شمار ممالک به دست تو

عمر تو درگذشته ز اندازهٔ شمار

شمارهٔ ۲۳۶

تا خزان زد خیمهٔ‌ کافورگون بر کوهسار

مفره‌س زنگارگون برداشتند از مرغزار

تا برآمد جوشن رستم به روی آب‌گیر

زال زر باز آمد و سر برکشید ازکوهسار

تا وشی‌پوشان باغ از یکدگر گشتند دور

بر هوا هست از سیه‌پوشان قطار اندر قطار

چیست این باد خزان‌ کز باغها و راغها

بسترد آسیب و آشوبش همی رنگ و نگار

گشت دست یاسمین ز آسیب او بی‌ دستبند

گشت گوش ارغوان زآشوب او بی‌گوشوار

اندر آمد ماه تیر و در ترازو رفت مهر

تا چو تیر و چون ترازو راست شد لیل و نهار

در طبایع نیست مروارید را اصل از شبه

پس چرا ابر شبه رنگ است مروارید بار

دانهٔ نارست سرخ و روی آبی هست زرد

ای عجب گویی که عمدا خون آبی خورد نار

شست پنداری رخ آبی به آب زعفران

تا چو دست زعفران آلوده شد برگ چنار

باغها بینم همی پر زنگیان پای‌کوب

چهره اندوده به قیر و جامه آلوده به قار

تاکه در رقص آمدند این پای‌کوبان خزان

سازها کردند پنهان مطربان نوبهار

مهرگان باز آمد و بر دشت لشکرگاه زد

گنج خواه آمد که او هست از فریدون یادگار

خواست افریدون ز شاهان‌گنج و اینک مهرگان

تحفه‌ها آرند پیش خسروان روزگار

گرچه دریا عاجزست از آمدن بر دست ابر

رشتهٔ لولو فرستد پیش تخت شهریار

شاه گیتی ارسلان ارغو که چون الب ارسلان

هست بر شاهان گیتی کامران و کامکار

سایهٔ یزدانش خوان او را که گر خوانی سزاست

زانکه هست او سایهٔ یزدان و خورشید تبار

کیست چون او گاه بزم افروختن خورشید فش

کیست چون او روز رزم آراستن جمشیدوار

تخت شاهی را به بزم اندر چنو باید ملک

اسب شاهی را به رزم اندر چنو باید سوار

پادشاهی جون یکی باغ است واو سرو روان

فروبختش بیخ و شاخ ‌و داد و دستش برگ و بار

هست از این سرو جوان پیر و جوان را ایمنی

یارب این سرو جوان را داری اندر زینهار

در نژاد وگوهر سلجوقیان پیدا شدست

طلعت او را همی کردست گیتی انتظار

طلعت او از سعادت داد گیتی را نشان

راست پنداری سعادت پروریدش درکنار

کار او عدل است و آشوب از جهان برداشتن

وین دو باید شاه را تا ملک او گیرد قرار

بخت خندد هر زمان بر دشمنان دولتش

دشمنان دولتش زین غم همی‌گریند زار

علم و عقل از خدمتش‌ خیزد که مردم را همی

زان بود تهذیب لفظ و زین بود ترتیب کار

دولت او نیست چون جسمانیان صورت‌پذیر

لیکن اندر شرق و غرب آثار او هست آشکار

گر پذیرد دولت او صورت جسمانیان

شرق‌ گیرد در یمین و غرب‌ گیرد در یسار

ای جهانداری که تا محشر وفادار تواند

هفت کوکب در مسیر و هفت گردون در مدار

با کمر نوشین روانی با کله کیخسروی

با کمان افراسیابی با کمند اسفندیار

بر سرین‌گور و چشم آهو اندر شعرها

شاعران گویند معنی‌ها چو در شاهوار

زان شرف‌کز تیر و ا‌تیغت زخم برمی‌داشتند ا

آهوان بر چشم وگوران بر سرین از روزگار

مار کردارست شمشیرت که زهر جان‌گزای

در سر شمشیر توست و دربن دندان مار

زیر حکم تو خراسان چون حصار محکم است

سایهٔ فرمان تو چون خندقی گرد حصار

اصلش از عدل تو و دیوارش از شمشیر توست

اینت دیواری بلند وآنت اصلی استوار

نصرت تو بر دلیران جهان پوشیده نیست

آزمودستند در نصرت تو را سالی سه چار

آنچه دیدند از تو خصمان اعتبار عالم است

وای بر قومی که نگشایند چشم اعتبار

آفتاب ایزد هزار افزون توانست آفرید

چون یکی بس بود عالم را چه معنی از هزار

چون تو بسیاری توانست آفرید اندر جهان

چون توبس بودی جهان را بر یکی‌کرد اقتصار

تا بود ریگ بیابان‌ گرم در ماه تموز

تا بود برگ درختان بی‌شمار اندر بهار

باد چون ریگ بیابان نعمت تو بی‌قیاس

باد چون برگ درختان لشکر تو بی‌شمار

بستهٔ پیمان تو لشکرکشان نامور

بندهٔ فرمان تو گردن‌کشان نامدار

بر تو هم جشن عرب میمون و هم جشن عجم

وز رسومت هم عرب را هم عجم را افتخار

شمارهٔ ۲۳۷

شکر یزدان را که از فر وزیر شهریار

بختم اندر راه مونس‌ گشت و اندر شهر یار

شکر یزدان را که از اقبال او کردم چو تیر

قامتی همچون کمان کرده ز تیر شهریار

شکر یزدان را که اندر زینهار بخت او

یافت عمر من ز آسیب حوادث زینهار

شکر یزدان را که هست اندر پناه دولتش

خوشتر امروزم زدی و بهتر امسالم ز پار

شکر یزدان را که نور طلعتش بار دگر

کرد چشمم را قریر و داد جانم را قرار

گرچه آن آفت ‌که پیش آمد مرا لایق نبود

خواست یزدان تا به من ‌گیرند خلقی اعتبار

مردمان گویند از دنیا نهان است آخرت

من به دنیا در بدیدم آخرت را آشکار

گه مثال صور اسرافیل دیدم بر یمین

گه خیال تیغ عزرائیل دیدم بر یسار

مرده بودم شاه عیسی‌وار جانم باز داد

نرم کرد آهن چو موم اندر برم داودوار

عاجز و مجبور بودم مدتی و اکنون مرا

از پس عجز است قدرت وز پس جبر اختیار

بر تنم شبهای محنت را پدید آمد سحر

بر دلم دریای حسرت را پدید آمد کنار

رنج زایل کرد دست روزگار از صدر من

چون ببوسیدم مبارک دست صدر روزگار

صاحب عادل قوام‌الملک صدرالدین که هست

از قوام‌الدین و فخرالملک شه را یادگار

قبلهٔ دولت محمد آفتاب محمد‌ت

آن‌ که هست از داد او دین محمد پایدار

آن خداوندی که در میدان اقبال ملوک

هست چون جد و پدر بر مرکب دولت سوار

آن که در مهد خداوندی به عهد کودکی

بخت شیرش داد و دولت پروریدش در کنار

دوخته است اقبال بر مقدار قدرش جامه‌ای

کز کمال و وز جمال آن جامه دارد پود و تار

بوستان ملک شاهان را چو او باید درخت

کز وزارت شاخ دارد وز کفایت برگ و بار

از دل‌افروزی چو خلدست و زانبوهی چو ‌حشر

مجلس او روز بزم و درگه او روز بار

هر که بیند روز ایوان در کف رادش قلم

بیند اندر بحر گوهربا‌ر ابر مشک بار

چشمهٔ خورشید دارد مستعار از رای او

آنچه ماه از چشمهٔ خورشید دارد مستعار

آن زمین زرین شود کز جود او یابد مطر

آن هوا مشکین شود کز طبع او یابد بخار

گوش یک دیار خالی نیست از اخبار او

هرکجا در مشرق و مغرب بلاد است و دیار

صدهزاران آفرین بر شخص پاک او رواست

در عدد یک تن ولیکن در هنر هست او هزار

تا عناصر نیست بیرون از چهار اندر جهان

شخص او نافع‌ترست اندر جهان از هر چهار

هرکه قصد او کند یا کین او جوید به قصد

روزگارش تیر گردد خان و مانش تار و مار

قصد او کردن بود خاریدن دنبالِ شیر

کین او کردن بود کاویدن دندان مار

ای ز نسل و گوهر تو نسل آدم را شرف

وی ز دین و مذهب تو شرع احمد را شعار

ای ز بوی بزم تو جَنّات جَنت را نسیم

ای ز گَرد رزم تو دشت قیامت را غبار

آن فروزد آتش مهرت که دارد آبروی

زآن دهد بر باد پیمانت که باشد خاکسار

گر بود عفو تورا بر خَندَقِ دوزخ‌ گذر

ور بود خشم تو را بر ساحل دریا گذار

از دم عفوت شرار آن شود همچون سرشک

و ز تف خشمت سرشک آن شود همچون شرار

گر نبی معجز نمود از خیزران راست‌گوی

ور علی قدرت نمود از ذوالفقار جان شکار

نام آن و کنیت این داری و اینک تو را است

کلک همچون خیزران و تیغ همچون ذوالفقار

زانکه بر لولو بود تفضیل توقیع تو را

از سر کلک تو رشک آید صدف را در بحار

هیچ کس دُرِّ ثنا را چون تو نگزارد بها

هیچ ‌کس زر سخن را چون تو نشناسد عیار

زانکه ‌کردارت همی مرضی است از عقل و هنر

ز آنکه ‌گفتارت همی مبنی است بر حلم و وقار

کردهٔ تو بی‌ملامت باشد و بی‌اعتراض

گفتهٔ تو بی‌ندامت باشد و بی‌اعتذار

بیشتر مردم چنان باشد که هنگام غضب

بردباری کرد نتواند چو گردد کامکار

مر تو را با کامکاری بردباری حاصل است

شادباش و دیر زی ای کامکارِ بردبار

ای خداوندی که رحم تو به پیش زخم تیر

پیش عمر من سپر شد گرد جان من حصار

دیدهٔ پژمردهٔ من زنده گشت از فر تو

همچنان چون عالم پژمرده از بوی بهار

پیش تو ز آنجا که حلم و اعتقاد و بندگی است

گرچه تو جانم بخواهی ‌گو که جان آرم نثار

کز پس این روزگار اندر سرای آخرت

داد حق را وعده دیدار بهشت کردگار

از پس این حادثه اقبال آن حضرت مرا

همچو دیدار بهشت است از پس روز شمار

عهد کردستم که دست از جام می دارم تهی

کز پس تیمار یک سال است مغزم پر خمار

بس که در آغاز کار از عمر ببریدم امید

عهد و پیمان نشکنم چون به شدم انجام کار

از همه چیزی مرا پرهیز کردن واجب است

خاصه از چیزی ‌که با طبعم نباشد سازگار

تا که باشد در برم پیکان مرا رنجور دان

ور نباشد بر کفم ساغر مرا معذور دار

تا ببندد در زمستان آب بر طرف شَمَر

تا بنالد نوبهاران مرغ بر شاخ چنار

آب دولت باد در جوی بقای تو روان

مرغ نصرت باد در دام هوای تو شکار

باد در عهد تو کوکب را به پیروزی مسیر

باد در عصر تو گردون را به بهروزی مدار

ناصرت منصور و والا حاسدت مقهور و پست

دولتت شاد و گرامی دشمنت مقهور و خوار

از نظام رسم تو شغل ممالک بر نظام

وز نگار کلک تو کار خلایق چون نگار

شمارهٔ ۲۳۸

گل و مَه است همانا شکفته عارض یار

که ‌گونهٔ ‌گل و نور مهش بود هموار

مَه است بسته ز سنبل در او هزار گره

گل است‌ کرده ز عنبر بر او هزار نگار

بدیع نیست که از خط فزود خوبی دوست

شگفت نیست‌ که از خط شکفت عارض‌ یار

مه آنگهی بدرخشد که اندر آید شب

گل آن زمان به درآید که سر برآرد خار

به برگ نسرین زنجیر برنهاد از قیر

به ‌گِرد پروین پرگار بر نهاد از قار

تنم چو حلقهٔ زنجیر کرد آن زنجیر

دلم چو نقطهٔ پرگار کرد آن پرگار

ز بهر تافتن و بافتن دلم بفریفت

به زلف مشک‌فشان و به جَعد غالیه بار

بتافتم سر زلفش ببافتم جعدش

ز مشک و غالیه پر کردم آستین و کنار

مخالف لب او هست چشم من ز چه رو

لبش بخندد چون چشم من بگرید زار

لبش چو دانهٔ نارست و هست در دل من

فروخته زغم او هزار شعلهٔ نار

من آن دلی چه کنم کاندرو بیفروزد

هزار شعلهٔ نار از غم دو دانهٔ نار

اگرچه وسوسه بر دل ز عشق دارم صعب

دلم ز وسوسهٔ عشق کی خورد تیمار

چگونه راه برد وسوسه به سوی دلی

که حِرز خویش کند مدح سَیّدالابرار

عماد دین شرف‌الملک کز شمایل او

همی فروزد دین محمد مختار

سر سعادت ابوسعد کز کفایت او

همی فزاید ملک شه ملوک شکار

همیشه مایهٔ تایید نور دولت اوست

چنانکه نور دو دیده است مایهٔ دیدار

چه باک دولت او را ز حادثات زمین

که آفتابش بُرج است و آسمانش حصار

شریف‌ گشت بدو دین و دشمن دین دون

عزیز گشت بدو حق و دشمنِ حق خوار

به یک اشارت و یک لفظ او شود آسان

هر آنچه دهر بر آزادگان کند دشوار

ز مهتران و بزرگان که ما شنیدستیم

چنانکه بود به ترتیب سیرت و کردار

گر آن گروه در این روزگار زنده شوند

به عجز خویشتن و قدر او دهند اقرار

هرآنگهی ‌که ز خشم و زعفو سازد شغل

هرآنگهی که ز مهر و ز کین‌ گذارد کار

از او درست شکسته شود شکسته درست

وز او سوا‌ر پیاده شود پیاد‌ه سوار

خرد ندارد جز رای پاک او میزان

هنر ندارد جز رسم خوب او معیار

ز راستی و درستی که هست در قلمش

زبان عقل شدست و زبانهٔ طیار

به ابر ماند و او را زگوهرست سرشک

به بحر ماند و او را زعنبرست بخار

به مار ماند از آن فعل او به دشمن و دوست

همی نصیب شود زهر مار و مهرهٔ مار

دو شاخ او سبب دار و منبرست که هست

از آن ولی را منبر وزین عدو را دار

اگرچه بی‌خبر است او ز رفتن شب و روز

عجایب آرد بر روز روشن از شب تار

به‌سان مرغی زرین که بر صحیفهٔ سیم

کجا کند حرکت قار بارد از منقار

چو برکشی دلش از بر نوادر آرد بر

چوکم‌کنی سرش از تن جواهر آرد بار

به قدر هست بلند و به فعل هست درست

اگرچه هست به قد کوته و به رخ بیمار

همیشه‌ گنج بدو فربه است و ملک قوی

اگرچه هست دل او ضعیف و شخص نزار

به دست سید آزادگان چو سیر کند

بود متابع او سیرکوکب سیار

ایابزرگ جوادی که از بزرگی توست

به شرق و غرب فروزنده گونه‌گون آثار

عجب مدار که امروز تو به است ز دی

عجب مدار که امسال تو بِه است ز پار

که کردگار ازل در جهان چنین کردست

شمار مدت عمر تو تا به روز شمار

به یُمن و یُسر کند هر که خدمت تو کند

که یمن و یسر تو را هست در یمین و یسار

مدار چرخ کجا عزم توست هست سکون

سکون خاک کجا حزم توست هست مدار

ستاره‌ای که مراد تورا طلب نکند

ستارگان دگر زو برآورند دمار

مخالفی که به پیکار تو میان بندد

میان جان و تنش روز و شب بود پیکار

بزرگ بار خدایا همیشه همت توست

برآورندهٔ فخر و فرو برندهٔ عار

چنانکه جود تو همواره حق‌گزار من است

دل و زبان من از جود توست مدح گزار

اگرچه خاطر وبازار تیز دارم من

وزین دو چیز مرا هست حشمت و مقدار

ستایش تو همی تیز داردم خاطر

پرستش تو همی گرم داردم بازار

صدف شدست مرا طبع در ستایش تو

همی کنم ز صدف در شاهوار نثار

ز شاعران منم اندر جوار خدمت تو

عزیز دار مرا اندر این خجسته جوار

چو پشت وگردن من زیر بار منت توست

روا مدار که بروی ز قرض دارم بار

قریب ششصد دینار قرض بود مرا

گزاردم به تحمّل چهار صد دینار

دویست دینار اکنون بماند و از غم و رنج

نماندست مرا ذره‌ای شکیب و قرار

بدین قدر چو همی کار من تمام شود

سخن چه بایدگفتن ز پانصد و ز هزار

چه گویم از غرض شاعری که عادت اوست

به هر دری شدن و شعر خواندنی که میار

مرا ز خاص تو و خاصگان مجلس تو

غرض برآید و این خوب تر بود بسیار

گر این قدر بنگاری زکلک وافی خویش

نگار کلک تو کار مرا کند چو نگار

وگر تمام کند شغل من به دایره‌ای

کشم ز فخر علم بر سپهر دایره‌وار

همیشه تا که زدور سپهر و سیر نجوم

بود طبایع دهر و فصول سال چهار

خدای دادت عمر دراز و بخت بلند

زعمر باش به کام و زبخت برخوردار

تو باش مهتر و بهتر ز جمع ادمیان

چو از طبایع آتش چو از فصول بهار

صلاح خلق جهانی تو از جهان مگذر

هزار جشن چو نوروز و مهرگان بگذار

شمارهٔ ۲۳۹

ربود از دلم آن زلف بی‌قرار، قرار

نهاد بر سرم آن چشم پرخمار خمار

سرم‌ گرفته خمارست همچو چشم بتم

دلم چو زلف بتم تا گرفته است قرار

دهان یارم مانند نقطهٔ سیم است

کشیده گرد وی از غالیه یکی پرگار

اگر ستاره به پرگار در بود شب و روز

به نقطه در ز چه معنی ستاره دارد بار

صفات دیدهٔ بیمار و زلف رنجورش

شدست طرفه وزان طرفه‌تر ندیدم کار

که مستمند منم هست زلف او رنجور

که دردمند منم هست چشم او بیمار

از آن قبل‌ که به الماس سفت نرگس خوش

به کهربا بر جزع‌ من است لؤلؤ بار

ز جزع من سر الماس او کشد لؤلؤ

که سفته گردد ز الماس لؤلؤ شهوار

وزان قبل که زره‌وار حلقه شد زلفش

بلند قامت من خم گرفت چنبر وار

به روزگار جدائیش تکیه ‌کرد ستم

بدان قبل که رسن را به چنبرست گذار

کجا ز گرمی عشقش برآورم نفسی

ز سردی نفس من نهان کند رخسار

یقین شده است که رخسار او چو گلزار است

گمان کند که ز سرما تبه شود گلزار

گرش بیابم بیزارم از خدا و رسول

اگر شود ز کف پای او لبم بیزار

سزد که بر لب من پای او نهد منت

چو دست سَید احرار بر لب احرار

مُعینِ مملکت و مجدِ دولتِ سلطان

که ملک و دولت از او یافته است استظهار

ابوالمحاسن‌ پیرایهٔ محاسن خلق

محمد آیت دین محمد مختار

غبار فتنه و بیداد بود در عالم

به آب عدل ز عالم فرو نشاند غبار

اگر زمین همه از جود او خورد باران

دی و تموز و خزان را بود نسیم بهار

فلک ز شکل دواتش همی برد تَدویر

قمر ز رفتن کلکش همی شود سیار

همیشه مهر فلک را ز همتش حسدست

که نوربخش‌تر از مهر همتش بسیار

شعاع مهر زمین را به‌روز باشد و بس

شعاع همت او روز وشب بود هموار

اگر سکندر سدی کشید زاهن و روی

به بیش لشکر یاجوج بس شگفت مدار

تو آن نگر که معین ممالک ار خواهد

به گرد ملک در از سیم و زر کشد دیوار

ایا به حشمت اصلی برآورندهٔ فخر

و یا به قدرت کلی فرو برندهٔ عار

به آفتاب عطارد پرست ماند راست

گرفته دست جواد تو کلک ملک نگار

ز صورت تو همی روشنی پذیرد چشم

چنانکه آینه، صورت پذیرد از دیدار

به زرّ و سیم توانگر شدست دشمن تو

به چشم او چو درم گشت و روی او دینار

خدای خیر و صلاح جهانیان ز تو کرد

جنین اثر نه شگفت از موثر الاثار

صلاح جملهٔ گیتی و خیر جملهٔ خلق

فذلک است شمار تورا به روز شمار

میان پیرهن اندر تو را یکی بحراست

جگونه بحری کآن را پدید نیست‌کنار

چگونه بحری کز وی گهر برند ملوک

چگونه بحری‌ کز وی خجل شوند بحار

بخار او همه هست افتخار و موج شرف

که دید بحر شرف موج افتخار بخار

تویی‌ که عالم از اسرار توست خرم و خوش

گوا بس است بدین حال عالِم الاسرار

بقای توست و فنای مخالف تو مراد

ستاره را ز مسیر و سپهر را زمدار

مخالفان تو پیکار ساختند همی

بر اسب کین و تعصب همی شدند سوار

ز بس نحوست و اِدبار خود ندانستند

که با سعادت و اقبال تو بود پیکار

به زهر مار اگر حیلتی همی کردند

کنون سر همگان کوفتی تو چون سر مار

وگر نهفته برافروختند آتش کین

بسوختند بر آن آتش نهفته شرار

وگر د‌رخت عداوت همی بپروردند

از آن درخت بجز مُدبری نیامد بار

وگر ز بهر تو چاه بلا همی کندند

کنون به چاه درافتاده‌اند مدبر و خوار

به نعمت تو که باشند هم در این مدت

برآمده ز بن چاه و رفته بر سر دار

خجسته اختر فالی که من رهی بزدم

که دشمنان تو را بخت بشکند بازار

در آن قصیدهٔ دیگر چنانکه فال زدم

ز ‌دشمن تو برآورد روزگار دمار

سپاس دار که ایزد سپاس داشت تو را

به شکرکوش که دشمن به دست توست شکار

همیشه تا که بود چرخ هفت و کشور هفت

ستاره هفت و طبایع چهار و فصل چهار

همیشه تا که به‌ خاک اندرون بود نیران

همیشه تاکه به‌چرخ اندرون بود انوار

موافقان تو بادند در رسیده به‌نور

مخالفان تو بادند د‌ر رسیده به‌نار

به روزگار جوانی و بخت نازد مرد

که زین سه چیز بود نظم شغل و رونق ‌کار

همیشه بادی در سایهٔ عنایت شاه

ز روزگار جوانی و بخت برخوردار

شمارهٔ ۲۴۰

ای پرنگار گشته ز تو ‌دور روزگار

وز دور آسمان تن تو گشته پر نگار

گر نیستی صدف ز چه معنی بود همی

جای تو بحر و در دهنت در شاهوار

آری به اتفاق تویی آن صدف که هست

دُرّ تو بی‌نهایت و بحر تو بی‌کنار

مشکین تو را نقاب و حریرین تو را سَلَب

سیمین تو را بساط و ادیمین تو را حصار

سیم‌ کشیده در تن تو گشته ناپدید

مشک سرشته بر سر تو گشته آشکار

در زیر امر تو ز خُتَن تا به قیروان

در زیر حکم تو ز عدن تا به قندهار

کار هنر ز شخص ضعیف‌ تو مستقیم

بند خرد به نفس شریف تو استوار

ای تُرجُمان خاطر و شایسته ترجمان

ای رازدار فکرت‌ و بایسته رازدار

صرّافِ دانش تو و صرّاف بی‌قیاس

نقاش دولت تو و نقاش بی‌شمار

مرغی و نامه از تو بپرد همی چو مرغ

ماری و دشمن از تو بپیچد همی چو مار

بی چشم دور بینی و بی باد زود رو

بی‌عقل تیز فهمی و بی‌زور کامکار

ملک از تو خرم است اگرچه تو پی دژم

گنج از تو فربه است اگرچه تویی ‌نزار

لؤلؤ پراکنی چو دهان پر کنی ز مشک

یاقوت‌گستری چو زبان بر زنی به قار

سرو سعادتی و معالیت هست برگ

شاخ‌ کفایتی و معانیت هست بار

محتاج را مبشّر جودی به روز بزم

مظلوم را مبشر عدلی‌ به ‌روز بار

پستی‌ ولیکن از تو شود قدرها بلند

جبری ولیکن از تو ندانند اختیار

بر فرق روزگار تویی تاج ملک بخش

در دست تاج ملک شهنشاه روزگار

فرخنده بوالغنایم‌ کاحرار ملک را

از خدمتش غنایم جاه است و افتخار

صدری که از جواهر اقبال دولتش

عِقدست تا قیامت در گردن تبار

در همتش همی نرسد گردش فلک

گویی فلک پیاده شد و همتش سوار

دست زمانه سرمه‌ کشد چشم خویش را

چون بر هوا رسد ز سم اسب او غبار

فرزانه را فتوت او هست حق‌شناس

آزاده را مروت او هست حق‌گزار

ابر سخاش را همه زرین بود سرشک

بحر ثناش را همه مشکین بود بخار

از شمع مهر او اَمَل آرد همی فروغ

وز خَمر ‌کین او اجل آرد همی خمار

در بند خشم اوست تن دشمنان اسیر

در دام شکر اوست دل دوستان شکار

از نام اگر عنایت او هست نیست ننگ

وز فخر اگر اشارت او هست نیست عار

گرچه درم ز نقش بدیع است و نامور

ورچه حرم ز امن شریف است و نامدار

نقش درم ز خامهٔ او هست مُسترِق

امن حرم ز خانهٔ او هست مستعار

ای از نفاذ امر تو و سنگ چلم تو

در چرخ بی‌قراری و اندر زمین قرار

گردون به‌زینهار فرستد ستاره را

پیش‌کسی‌که پیش تو آید به زینهار

در سایهٔ عنایت تو روبه ضعیف

دنبال شیر شرزه بخارد به مرغزار

نور سعادت تو همی زر کند ز خاک

بوی عنایت تو همی‌ گل‌ کند ز خار

گرچه ز اقتران ستاره است تاج و بند

ورچه ز انقلاب زمانه است تخت و دار

آن کز تو شد بلند نگشت از ستاره بست

وان کز تو شد عزیز نشد از زمانه خوار

زان واقعه که ملک بدو گشت دردمند

زان حادثه‌ که دهر بدو گشت سوگوار

ناقص نگشت جاه تو در صدر مملکت

کمتر نگشت قدر تو در پیش شهریار

لابل‌که یک امید تو از بخت شد دویست

لابل‌ که یک قبول تو از شاه شد هزار

پشت شریعتی تو و یزدانت‌ باد پشت

یار حقیقتی تو و سلطانت‌ باد یار

امروز هست مایهٔ تو بیشتر ز دی

وامسال هست حشمت تو بیشتر ز پار

طغرا و دار مملکت وگنج شاه را

هبببتی به‌ کلک و دست نگهدار و باسدار

جز دست چون تویی نگزارد چنین سه شغل

جز کلک چون تویی ننگارد چنین سه‌کار

از قوتی‌ که دست تو را داد آسمان

وز قدرتی که کِلْک تو را داد کردگار

اقرار داده‌اند همه عاقلان که هست

دست تو دست حیدر وکلک تو ذوالفقار

طمع مرا مدیح تو پوشید جامه‌ای

کز گوهرست پودش و از عنبرست تار

زرّ سخن به نزد تو پاک آورد همی

زیرا که خاطر تو همی‌ گیردش عیار

گرچه سخنوران و بلند اختران همی

شعرم‌کنند نسخت و دارند یادگار

ز احْسَنْتِ تو بزرگم و در شاعری ز توست

طبع مرا حلاوت‌ و شعر مرا شعار

تا از یسارِ قبله بود نجم را مسیر

تا از یمینِ قبله بود چرخ را مدار

باد از مسیر نجم تو را یُمن بر یمین

باد از یسار چرخ تو را یُسر بر یسار

مهر تو باد در بصر دوستان چو نور

کین تو باد در نظر دشمنان چو نار

شمارهٔ ۲۴۱

آسمان بی مدار است این حصار استوار

آفتاب بی‌زوال است این مبارک شهریار

بر همه عالم همی تابد به ‌تایید خدای

آفتاب بی زوال و آسمان بی مدار

گفتم ایزد با زمین پیوسته کرد این آسمان

تا بود در زیر پای شهریار روزگار

ز استواری و بلندی پایه دارد آن‌ که هست

همچو رای و عزم شاهنشه بلند و استوار

شاه را از هیچ خصم و هیچ دشمن باک نیست

کس نیاید پیش او هرگز به جنگ وکارزار

این حصار از بهر آن ‌کردست تا بنهد درو

مال‌های بی‌حساب و گنج‌های بی‌شمار

تا نه بس بود و ببارد مال مصر و گنج روم

برکشد برگردن گردان بدین فرخ حصار

ای شهنشاهی که زیر اختیار توست دهر

چرخ را بر اختیار تو نبینم اختیار

نام آن‌ کس کاو تو را بنده نباشد هست ننگ

فخر آن‌ کس‌ کاو تو را چاکر نباشد هست عار

کین تو زیر زمین دشمن همی دارد نهان

وهم تو گرد جهان حاسد همی‌گیرد شکار

خاک و باد و آب و نار است ای عجب طبع جهان

هست چشمش پر ز آب و هست جانش بر ز نار

ای به فرمان تو کرده شهریاران اقتدا

وی به پیمان تو کرده نامداران افتخار

مرکبت را هر زمان طاعت‌ گزارد آسمان

بنده‌ات را هر زمان مد‌حت سراید روزگار

از معادی موکبی وز موکب تو یک غلام

از مخالف لشکری وز لشکر تو یک سوار

تا مکان است و مکین و تا زمان است و زمین

تا شهورست و سنین و تا خزان است و بهار

امن خلق روزگاری روزگارت باد پشت

پشت دین ‌کردگاری کردگارت باد یار

رهنمایت باد دولت در سفر هم در حضر

کار سازت باد یزدان در نهان و آشکار

شمارهٔ ۲۴۲

الا ای گردش گردون دوّار

ندانی جز بدی کردن دگر کار

نگردی رام با کس در زمانه

نبندی دل به مهر هیچ دیّار

گروهی را نمایی شادمانی

وز ایشان دور داری رنج و آزار

پس آنگه ناگهان دودی بر آری

از آن دوده به‌ درد و داغ و تیمار

به چشم تو چه دانا و چه نادان

به پیش تو چه بر تخت و چه بردار

خداوندی که آرام جهان بود

در او امید بسته خلق هموار

به دست جاهلی جان گرامیش

ربودی از تن پاک اینت غدار

چو خواجه خود نپروردی چو بچه

چرا پرورده را خوردی چنین خوار

نه عهدش بود اصلت را دلایل‌؟

نه دستش بود روزت را نمودار؟

نه او بد مرکز دوران عهدت‌؟

نه پرگار تو او را بود رفتار؟

چرا بگسستی آن جانش ندانی

که بی‌مرکز نگردد هیچ پرگار

الا یا آفتاب صبحگاهی

بدین کی بودی از عالم سزاوار

نه تو رفتی‌ که قدرت رفت و دولت

نه تو مُردی‌ که رایت مرد و آثار

نه دولت را بود زین بیش رونق

نه فرمان را بود زین بیش دیدار

تو بودی رازق رزق زمانه

دروغ تنگدستان را خریدار

تو را دانم نکشت آن کاو تو را کشت

که رزق مردمان را کُشت ناچار

در روزی ببست و راه شادی

سر دولت برید و دست مقدار

درخت جود را برکند و افکند

سخا را بیخ و بخشش را نگونسار

خداوندا پس از تو کی دهد دل

که مدحت را کنم در وهم تکرار

دریغا وا دریغا زان نگویم

که از گریه برآمد طبع از کار

همی گویم به رسم پادشاهی

فرو خفت و نگردد نیز بیدار

شمارهٔ ۲۴۳

زان دو رشته دُرّ مکنون زان دو لعل آبدار

چند باشد جزع من بر کهربا بیجاده بار

جزع من بر کهربا بیجاده بارد تا بتم

دُرّ مکنون دارد اندر زیِر لعلِ آبدار

لعل آن بت آب حَیوان است پنداری کزو

هر که یک شربت خورد جاوید ماند خضروار

گر بخار عنبری دارد ندارم بس عجب

آب حیوان را سزد گر عنبرین باشد بخار

تا بود رخسار یار از نور چون نار لطیف

رنگ‌ آب نار دارد اشک من در عشق‌ یار

هر کجا رخسار او را بینی و اشک مرا

شعله شعله نار بینی قطره قطره آب نار

دل چو دوزخ دارم اندر عشق و تن چون ماه نو

تا چو حور و آفتاب است آن پری زاده نگار

آتش دوزخ شنیدی مَسکنِ حورِ بهشت

ماه نو دیدی گرفته آفتاب اندر کنار

زلف او مارست و مورست آن خط مشکین او

من عجب دارم همی تا مور چون زاید ز مار

چون بهارست آن خط و مور اندر ان نشگفت از آنک

سر برآرد مور چون پیدا شود بوی بهار

میر خوبان است و منشور امارت یافته است

واینک آن منشور گرد عارضش هست آشکار

هر که منشورش بیند پیش او خدمت کند

تا بیاراید به توقیع وزیر شهریار

صاحب عادل مجیرالملک آن کز عدل اوست

ملک و دولت را ثبات و دین و ملت را قرار

آفتاب فتح ابوالفتح آن که از هفت آسمان

بر سر او رحمت سعدست هر ساعت نثار

عالم آرای و مبارک رای دستوری که هست

در عدد یک شخص و از فضل و کفایت صدهزار

آن که چون معبود عالم را به عدلش مژده داد

پیش از آدم‌ کرد یزدان عدل او را ابتکار

بر جبال و بر بخار افتاد نور دولتش

زر و گوهر منعقد شد در جبال و در بحار

فرق بر فَرقَد رسد گر عدل او یابد شرف

شِعر بر شَعری رسد گر مدح او یابد شعار

شد رهین منت و شکرش دل آزادگان

آفرین بر جان صیادی‌ که‌ گیرد دل شکار

چون ز ایوان اسب اندر سوی میدان تازد او

عقل پندارد که خورشیدست بر گردون سوار

توتیای چشم دولت شد غبار اسب او

اسب چون خورشید راند توتیا باشد غبار

هست همچون نار و خاک از تیزی و آهستگی

خشم او گاه سیاست حِلم او گاهِ وقار

خاک را گر نار فرمانبر شود انشگفت اگرا

زانکه اندر طبع او فرمانبر خاک است نار

تا مدار است آسمان آبگون را بر مَدَر

هست ملک شاه را بر مَدِّ کلک او مدار

مشک‌خوارست آن همایون کلک در انگشت او

مشک‌خواری دُرفشان‌ کز او بود صد مشک‌خوار

گه زبان را نایب است و گاه خاطر را وکیل

گاه دل را ترجمان است و خرد را راز دار

چون بباید دید باشد بی بصر باریک‌بین

چون ببایدگفت پاسخ بی‌سخن باسخ‌گزار

جفت شیران بود گاه‌ کودکی اندر اجم

گاه پیری صحبت شیران از آن کرد اختیار

معجزست این‌ کلک دستور ملک اندر عجم

همچنان‌ کاندر عرب هم‌نام او را ذوالفقار

ای‌کفت در سیم و زر زنهار خورده‌گاه جود

هم‌ کَفَت داده ز محنت زایران را زینهار

همت هر کس به‌ گیتی خواستاری خواسته است

آخر از رسم تو دارد رونق و ترتیب‌ کار

ماه تابان‌ گرچه‌ گیتی را بیفروزد به نور

آخر از خورشید تابان است نورش مستعار

تازه رویی باید آنکس راکه باشد ملک بخش

کامکاری باید آنکس را که باشد بردبار

از جوانمردی تویی در ملک‌بخشی تازه‌‌روی

وز جوان بختی تویی در بردباری کامکار

آن‌که در جان‌، شاخ مهرت‌کشت روز آشتی

وان که در دل تخم کینت کشت روز کارزار

شاخ مهرت بر رخ‌ آن ارغوان آورد بر

تخم‌ کینت در دل این زعفران ‌آورد بار

چون شود طبع من اندر مدح تو معنی‌ سَگال

چون شودکلک من اندر شکر تو دفتر نگار

وهم من بنماید اندر شاعری سِحْر حَلال

کلک من بچکاند اندر ساحری زر عیار

حله‌هایی یافتم برکارگاه طبع خویش

کز ثنا و شکرتوست‌ آن حله‌ها را پود وتار

عید اضْحیٰ سنت و رسم خلیل آزرست

اهل ملت را به رسم و سنت او افتخار

زحمت حجاج باشد بر درکعبه چنانک

زحمت‌ زوار باشد در سرایت روز بار

گرچه‌ کعبه با مِنا و با صفا مشتاق توست

ورچه‌ رای و همت‌ تو نیست خالی‌ زان دیار

حاجت بیچاره‌ای کردن روا بی حجتی

به ز صد حج‌ است در دیوان حق‌ روز شمار

آنچه درویشی توقع‌کرد و توقیع تو یافت

به زصد عمره‌است و در عمره است خیرکردگار

این دعاهای مبارک باد وقتی مستجاب

برتن و عمر تو و در عمر شاه روزگار

تا بود دریا و کوه و تا بود کیوان و هور

باد رای و طبع و قدر و حزم تو چون هر چهار

رای چون خورشید رخشان قدر چون گردون بلند

طبع چون دریا توانگر حزم چون کوه استوار

ایزد از عزّت حصاری ساخته پیرامَنَت

بخت و دولت‌ کوتْوال و پاسبان آن حصار

مادحت با خاطری چون آتش و طبعی چو آب

بدسگالت باد پیما و حسودت خاکسار

بر تو فرخ روزگار عید و ایام خزان

وز بتان قند لب ایوان تو چون قندهار

شمارهٔ ۲۴۴

شادیم و کامکار که شاد است و کامکار

میر بزرگوار به‌عید بزرگوار

پیرایهٔ مفاخر میران مملکت

فخری‌که ملک را ز نظام است یادگار

فتح و ظفر زکنیت و نامش طلب ‌که هست

بر نام و کُنیتش ظفر و فتح را مدار

دادش بزرگوار پدر ملک را نَسَق

بعد از پدر جز او که دهد ملک را قرار

خانه است ملک و خسرو دنیا چو قاعده است

الا به قاعده نشود عقد پایدار

رنجی که گردش فلک آورد پیش او

رازی نهفته بود که اکنون شد آشکار

ایزد بدو نمود که چون ناخوش است جبر

تا چون بدید جبر کند شکر اختیار

پیغمبران نگر که چه محنت کشیده‌اند

هر یک به مسکنی دگر اندر غریب‌وار

یونس به بطن ماهی و یوسف میان چاه

موسی میان تیه‌ و محمد میان غار

او نیز رنج دید چو ایشان نجات یافت

او را کنون زجملهٔ پیغمبران شمار؟

دولت بر انتظار نجاتش نشسته بود

دادش خدای هر چه همی داشت انتظار

شد آفتاب دولت او خالی از کسوف

شد آسمان حشمت او صافی از غبار

بادش به ‌هر چه روی کند کردگار پشت

بادش به‌ هر چه رای کند شهریار یار

پاینده باد عمرش و تابنده دولتش

فرخنده روز عیدش و فرخنده روزگار

شمارهٔ ۲۴۵

از بهر وفاداری آمد بر من یار

شد ساخته از آمدن یار مرا کار

بهتر چه بود ز آن که بود دوست وفاجوی

خوشتر چه بود ز این ‌که بود یار وفادار

با دیدن او نیک‌تر امروز من از دی

با صحبت او نیک‌تر امسال من از پار

از بردن خواری دل من بارکشیدست

زین پس نبرد خواری و زین پس نکشد بار

تیمار بسی خوردم و یک چند خورم می

آمد گه می خوردن و شد موسم تیمار

شادی کنم و باده خورم زانکه نهادم

دو لب به لب نازک آن لعبت فرخار

چون نیست دلم شاد به دیدار دلارام

بر خصم‌ کنم راز دل خویش پدیدار

خواهم‌ که به دست بت من ناله ‌کند زیر

تا خصم من از حسرت آن ناله ‌کند زار

گر نعمت بسیار مرا هست ز دلبر

دیدار خداوند به از نعمت بسیار

خورشید محامد فلک جود محمد

صدری ‌که سخن را به‌ کرم هست خریدار

با حشمت و از محتشمان بهتر و مهتر

نام‌آور و بر ناموران سید و سالار

گویند ز بیداری دولت بود اقبال

مُقبِل بود او سال و مه از دولت بیدار

از غایت سنگ و کرم و حلم‌ که او راست

آهسته نمایند بر او همچو سبکبار

چونانکه بنازد پدر از دیدن فرزند

نازنده و خرم بود از دیدن احرار

اندر خرد و دانش از او خواه و از او پرس

هر لفظ معمّا که بود مشکل و دشوار

از امت پیغمبر مختارگزیدست

چونانکه ز خلق امت پیغمبر مختار

یک دشمن او را به جهان زنده نبینم

رفتند به یک نوبت و مردند به یک بار

در جنت فردوس مقر یابد فردا

آن را که بر خویشتن امروز دهد بار

هر گه‌ که‌ کند همت او قصد مَساحت

بیرون شود از دایرهٔ گنبد دوار

حکم ازلی دولت و بختش ابدی کرد

بخت ابدی را نبود غایت و مقدار

از دیدن او زنده شود هوش به دانش

وز خدمت او تازه شود طبع به‌ کردار

چیزی ‌که از آن هوش تو و بخت تو تازه است

در هوش همی پرور و در طبع همی دار

اندر جگر دشمن او نار فتاده است

با نار جگرسوز کجا سود کند کار

از دشمن و دینار همی باک ندارد

زان است رخ دشمن او زرد چو دینار

ای آن که تو در یافتن گنج بری رنج

در خدمت او رنج بر و گنج پدید آر

باقی بود این نعمت و دیگر همه فانی

آسان بود این خدمت و دیگر همه دشوار

پیکار جهان با من و با همت او گوی

کز همت او تیره شود پیکر پیکار

آن همت تابنده که مانندهٔ خورشید

تابنده بود بر فلک بر شده هموار

بخشایش و بخشش بودش عادت و سیرت

بخشد به همه حال و ببخشاید ناچار

در فضل و بزرگیش همی خیره بماند

هم دانس داننده و هم بینس نظار

نازی که نه او بخشد و فخری که نه اوراست

آن ناز بود محنت و آن فخر بود عار

ای ‌کعبهٔ فضل و هنر و قبلهٔ آمال

ای چشمهٔ جود وکرم و سید احرار

در عید دل افروز بران کام دل خویش

بشنو سخن وکام دل خویش تو بگزار

گر خصم تو دارد علم بخت به عیوق

بخت و علم خصم ز عیوق فرود آر

ور جنت فردوس ندیدی به حقیقت

بنگر تو بدین صُفّهٔ آراسته دیدار

بازار طرب تیزکن و باده به‌ کف ‌گیر

وز بنده معزی غزلی خواه به بازار

آن بنده که خاک پی ‌اسبان تو دارد

در قدر پسندیده‌تر از طَبلهٔ عطار

آن بنده که در باغ قبول تو درختی است

مهر تو برو شاخ و قبول تو برو بار

در خدمت تو بر شُعرا یافته میری

از راستی آراسته وز آز بی‌آزار

در خانه ز تو برده به خروار عطاها

دیوان ثناهای تو آورده به خروار

هرگه‌که ز مدح تو عزیزست معزّی

هرگز نشود عاجز و هرگز نشود خوار

اقبال بر او فتنه شد و بخت بر او وَقْف

چون راه نمودش سوی درگاه تو جبار

تا پیر و جوان است و ضعیف است و هنرور

تا خرد و بزرگ است و مطیع است وگنه‌کار

تا لاله بود بر زبرکوه چو شَنگَرف

تا سبزه بود بر زبر دشت چو زنگار

با فرّخی و روزبهه‌ باد مبارک

نوروز تو و عید تو در آذر و آذار

می‌گیر و طرب ساز و دل افروز و سرافراز

از دیدن یاری که رخش هست چو گلزار

این شعر مجابات حکیمی است که‌گفته است‌:

(ای دل تو چه‌گویی‌که زمین یاد کند یار)

ترتیب نگه داشت معزّی به قوافی

از فر تو و دولت سلطان جهاندار

شمارهٔ ۲۴۶

خیمه‌ها بین زده به صحرا بر

جون سمائی به روی دریا بر

زردگل بین دمیده بر سبزه

راست چون‌ کهربا به مینا بر

ژاله بین بر سمن فتاده چنانک

اشک وامق به‌روی عذرا بر

سوسن تازه بین که تفضیل است

بوی او را به مشک سارا بر

نسترن بین فکنده باد از شاخ

چون به بامی به سبز دیبا بر

مهر را بین زمهرفصل بهار

از نشیب آمده به بالا بر

خلق را بین به طبع فتنه شده

به نشاط و سماع و صهبا بر

شاه را بین ز بهر نصرت و فتح

علم افراشته به جوزا بر

شاد و خرم نشسته از بر تخت

همچو موسی به طور سینا بر

شمارهٔ ۲۴۷

ای تازه‌ تر از برک گل تازه به بر بر

پرورده تو را خازن فردوس به بَر بر

عناب شکر بار تو هرگه‌ که بخندد

شاید که بخندند به عناب و شکر بر

در سیم حَجَر داری و بر ماه چلیپا

ماه تو به زیر اندر و سیمت به زبر بر

زین روی همه بوسه دهند ای بت مه‌روی

رهبان به چلیپا برو حاجی به حجر بر

در سایهٔ زلف تو سپاه حَبَش و زنگ

بودند از آن جادوی بابل به حذر بر

گشتند هزیمت مگر اکنون که فتادند

مانند هزیمت‌زدگان یک به دگر بر

بر لولو خوشاب ز یاقوت زدی قفل

وز غالیه زنجیر نهادی به قمر بر

مپسند که دارند مرا در غم هجران

قفل تو و زنجیر تو چون حلقه به در بر

بستی‌ کمر و راه سفر پیش گرفتی

بیش از سفر توست دل من به سفر بر

جسمم به‌کمر مانَدْ و چشمم به دو کوکب

کوکب به‌ کمر بر زده چون سیم به زر بر

ای‌کاش تورا جسم منستی به میان بر

وی‌ کاش تو را چشم منستی به‌ کمر بر

تا چند نهم بیهده اندر صف عشاق

از حسرت تو داغ جدایی به جگر بر

گر بخت شود یار نهم در صف اَحْرار

از دولت تاج‌الامرا تاج به سر بر

خسرو حَبَشی شمس معالی که ز رسمش

توقیع معالی است به منشور هنر بر

شاهی‌ که بر او فتح و ظفر فتنه شدستند

چون شیعه و سنّی به‌ علیّ و به عمر بر

آن‌گوهر رخشنده بر آن پیکر تیغش

باران شبانه است توگویی به خَضَر بر

با دولت عالیش مدارست جهان را

چندانکه مدارست جهان را به مَدر بر

هرگه‌ که شود سرخ به خون دل اعدا

گویی‌که شد آمیخته باران به شرر بر

آن شهرگشایی تو که با شرح فتوحت

شرط است‌ کشیدن خط نسیان به سَمَر بر

در معرکه‌ گر پیش تو آیند جهانی

با تیغ تو جان همه باشد به خطر بر

گویند قضا و قدر از چشم نهان است

هست این خبر وتکیه نباشد به خبر بر

گو خیز وببین دست تو بر قبضه شمشیر

آن‌ کس‌ که ندیدست قضا را به قدر بر

کین تو بر اعدای تو مشئوم‌ تر آمد

از تاختن رستم سکزی به پسر بر

مهر تو بر اَحباب تو فرخنده‌ تر آمد

از پیرهنِ یوسفِ مصری به پدر بر

گر بحر و جبل را کرم و حلم تو بودی

از سنگ و صدف بند نبودی به‌ گهر بر

ور زانکه بدی چون تو شفیعی به قیامت

مالک بزدی قفل به درهای سقر بر

آمد مه نیسان و در این ماه عجب نیست

گر فخر کند باغ به ایوان و طرر بر

شد ابر سَخی دست و همه لؤلؤ خوشاب

از بحر برآورد و پراکند به بر بر

بر نسترن و گل به نفیر آمده بلبل

کز نسترن و گل نفرآید به نفر بر

کبکان وشق پوش ز بس لاله که خوردند

منقار همه‌ گشت عقیقی به‌ کمر بر

از خاک برآورد مطر گنج نهانی

کردی مگر از جود موکل به مطر بر

ای بار خدایی که در اوصاف معالیت

تاوان نبود نظم معانی به فَکَر بر

بر نقش مدیح تو همه ساله معزی

چیره است چو نقاش بر اشکال و صُوَر بر

مًولع شده برگفتن شکرتو شب و روز

جون عابد بیدار به تسبیح سحر بر

یک چند به درگاه تو برخاست‌ که باشد

آموخته چون آهوی دشتی به شمر بر

لیکن چو همی دزدخر و رخت شناسد

ترسید در این راه نهد رخت به خر بر

تا چرخ ز یاقوت و دُرر در مه نیسان

هر ساله همی مُرسَله بندد به شجر بر

قدر تو چنان باد که خاک قدمت را

تفضیل نهد چرخ به یاقوت و درر بر

در ملک تو را بر اُ‌مرا باد تقدم

تا هست تقدم ز محرم به صفر بر

پیوسته بماناد تو را عمر و جوانی

تا عمر و جوانی نبود جز به‌گذر بر

هر روز تو را نو ظفری باد و تو هر شب

نوشیده می لعل مُرَوّق به ظفر بر

روزت همه نوروز زخوبان دل افروز

حوریت ببربر چوگل تازه به بر بر

شعریت فرستاد بدانگونه که گفتند:

«نوروز فراز آمد و عیدش به اثر بر»

شمارهٔ ۲۴۸

ترک نزاید چنو به کاشغر اندر

سرو نروید چنو به عاتفر اندر

خوب تر از عارضش ندید و نبیند

هیج کسی پرنیان به شوشتر اندر

هست دو زلفش همیشه پرشکن و بند

بند و شکن هر یکی بهٔک‌دگر اندر

عمداگویی کسی ز عنبر سارا

سلسله بسته است گرد مُعصَفَر اندر

چون قمرستش رخان و هست شب و روز

روشنی چشم من بدان قمر اندر

چون شکرستش لبان و هست مه و سال

آرزوی طبع من بدان شکر اندر

عاشق آن دلبرم که هر شب و هر روز

طعنه زند روی او به ماه و خور اندر

از دل بی‌رحمتش نهاد خداوند

غایت سختی به آهن و حجر اندر

گر بشناسد که آب دارم و آتش

از غم عشقش به دیده و فکر اندر

ز آتش و آبم بترسد و نگذارد

تا دهمش بوس و گیرمش به ‌بر اندر

ماهِ تمام است در جمال و ملاحت

نیست نظیرش به عالم صور اندر

از غم آن ماه بی‌نظیر بنالم

پیش خداوند مشتری نظر اندر

سید آزادگان که از شرف اوست

جان به تن ملک شاه دادگر اندر

کُنیت و نامش حساب سَعد و محامِد

کرد فَذلک به دفتر هنر اندر

هست کریمی که شد به نامش منسوخ

نام ‌کریمان به قصه و سمر اندر

چون گهرست او و روزگار چو بحرست

بحر چه داند به قیمت ‌گهر اندر

هست چو خورشید در میانهٔ اجرام

مرتبت او به نسبت پدر اندر

پیر و جوان را ز طلعتش بفزاید

نور طبیعی به قوت بصر اندر

طلعت او روشن است و هست همانا

روشنی او به کوکب سحر اندر

ای به سزا مهتری که از هنر و عقل

نیست مثالت میانهٔ بشر اندر

هر که ز مهر تو آب روی نجوید

سوخته‌گردد به آتش سقر اندر

در نظر دوستان خویش نگه کن

شاد و سراسر به نصرت و ظفر اندر

راست تو گویی که کردگار نهادست

مهر سعادت به دست آن نظر اندر

در حَشَر دشمنان خویش نگه کن

راست یکایک به محنت و ضرر اندر

راست تو گویی که کردگار کشیدست

خط سقاوت به‌گرد آن حشر اندر

هر که ‌کمر بست بر وفاق تو بستیش

عز مُخّلد به بند آن کمر اندر

کین و خلاف تو آتشی است ‌که دارد

مرگ مخالف به شعله و شرر اندر

کلک تو ابری است‌ کش مطر همه درّ است

مشک سرشته به‌ قطرهٔ مطر اندر

چون شود اندر بنان تو درر افشان

خیره کند عقل را بدان درر اندر

باز چو از نقش مشک سازد بر سیم

گیرد روی مخالفان به‌ زر اندر

او شجر دولت است و تو به‌ کفایت

دست زده استی به اصل آن شجر اندر

نقش حساب تو تا بود ثمر او

سجده‌کند پیش تخت آن ثمر اندر

بار خدایا چو من مدیح تو خوانم

پیش جهان دیدگان نامور اندر

از شرف نام تو کشند چو سرمه

خاک کف پای تو به چشم سر اندر

من رهی انعام تو ز بهر تفاخر

فاتحه کردم به نامه و سیر اندر

وز قبل مدح تو جواهر معنی

مرسله‌کردم به خاطر و فکر اندر

تا ظفر و حشمت است اهل خرد را

باش تن آسان به حشمت و ظفر اندر

گشته زیادت ز عمر و جاه تو هر روز

قربت تو پیش شاه تاجور اندر

تو ز بر بخت بر مدار سعادت

دشمن تو زیر تخته و مدر اندر

شمارهٔ ۲۴۹

دو شب‌ گویی که یکجای است‌ گرد یک بهار اندر

و یا زلفین مشکین است‌ گرد روی یار اندر

از آن‌ کوته بود زلفش بر آن روی نگارینش

که‌ کوتاهی بود شب را در ایام بهار اندر

نگار قند لب‌ کاو را بود در جعد سیصد چین

چنو یک بت نبیند کس به چین و قندهار اندر

دل اندر عشق او بندم چرا بندم دلم خیره

به وصف کشمری سروی به‌کشمیری نگار اندر

نه درکشمر بود سروی به‌سان قامت و قدش

نه چون رویش بود نقشی به‌کشمیر و دیار اندر

خمار چشم او تا هست زیر غمزه ی جادو

شکنج زلف او تا هست گرد لاله‌زار اندر

بود جانم بدان هندو دو زلف پرشکن دروا

بود هوشم بدان جادو دو چشم پرخمار اندر

سرشکم در شمار آید مگر با حلقه ی زلفش

گر آید قطره ی باران به تفصیل و شمار اندر

نگارینا میان بندد به خدمت زهره پیش من

اگر گیرم تو را روزی به آغوش و کنار اندر

از اول فتنه کردی دل پس آنگاهیش بربودی

کنون جانم همی خواهی بس استادی به‌ کار اندر

اگر ایمن نگردم من به جان خویشتن بر تو

بنالم پیش فرزند وزیر شهریار اندر

امیر عالم عادل عمر والا خردمندی

که بینایی است عقل او به چشم روزگار اندر

اگر اسفندیار آید به رجعت باز در عصرش

زند آتش در اجزای تن اسفندیار اندر

وگر چون دست او باشد بحار جملهٔ عالم

همه دُرِّ ثمین باشد بر امواج بحار اندر

به مدحش افتخار آرند میران جهان یکسر

مگر جان است مدح او به‌ چشم افتخار اندر

سواران را که چون حیدر ظفر باید بهر جنگی

ز دُرج اوگهر باید به تیغ هر سوار اندر

پلنگان نه همین اندر جبال از او هراسانند

همه شیران زبون او میان مرغزار اندر

زبان مار را ماند به دستش تیغ زهرآگین

کزو زهرست تا محشر به‌دندانهای مار اندر

ایا صدری که از آثار اخلاقت خلایق را

همی پیدا شود حجت به صنع‌ کردگار اندر

و یا بدری که تقدیر الهی داده است او را

کلید روزی خلقی به‌دست پرده‌دار اندر

تو از جاه حُسام‌الدین حصاری یافتی محکم

که دولت سر همی ساید به دیوار حصار اندر

چو وصل خسرو و شیرین قراری بود دولت را

تورا دولت قراری شد به چرخ بی‌قرار اندر

اگر نعمت ز جود تو بود در غارت و غوغا

بود حشمت به جاه تو به امن و زینهار اندر

بلی ماه از بر ماهی پناه از تو همی خواهد

به جاه تو همی نازد مدر زیر مدار اندر

همی تابد دو نحس از چرخ چون بهرام و چون کیوان

تو را هر دو مُرَکَب شد به‌ رُمح و ذوالفقار اندر

یکی با حاسدت دایم به قهر و انتقام اندر

مصور جود و خشم تو میان آب و نار اندر

چهار آمد همی عنصر ثبات مرکز عالم

جهان را بر ثبات آمد ز طبع هر چهار اندر

مُرَکب علم و حلم تو میان باد و خاک اندر

مصور جود و خشم تو میان آب و نار اندر

خداوندا شکار تو فراوان است در گیتی

منم شیر سخن‌گستر میان آن شکار اندر

هر آنگاهی‌که از مدح و ثنای تو سخن‌گویم

کنم سِحر و خرد مُضمر به در شاهوار اندر

ندارد اختیار الا مدیح تو دل بنده

عنان اسب دل دادم به دست اختیار اندر

همیشه تا به عز اندر بود هر ملک پاینده

بمان با دولت و حشمت به ملت پایدار اندر

شمارهٔ ۲۵۰

برآورد دولت جهانی دگر

تن مملکت یافت جانی دگر

ز باران ابر شرف بشکفید

گلی تازه در بوستان دگر

به ایوان و میدان شاهنشهی

ز شاهی نو آمد نشانی دگر

بیفزود در طبع‌ گیتی نشاط

ز دیدار گیتی ستانی دگر

کی الب ارسلان و ملکشاه را

قضا برد سوی جهانی دگر

شد اندر زمانه ز نسل ملک

ملک شاه صاحبقرانی دگر

هم از نسل او کرد صنع خدای

ز طغرل شه الب‌ارسلانی دگر

ملک سنجر امروز بر تخت ملک

ز عدل است نوشین روانی دگر

دهد عدل او هر زمان خلق را

ز جور زمانه امانی دگر

نیارد به صد دور گردون پیر

جوانمرد تر زو جوانی دگر

که ‌گر ملک دنیا بخواهی از او

نگوید که رو تا زمانی دگر

کف او ز رازق به ارزاق خلق

کند هر زمانی ضمانی دگر

نه چون او سخاگستری دیگر است

نه چون‌ کفّ او زرفشانی دگر

نه عالی‌تر از پایهٔ تخت او

ستاره شناسد مکانی دگر

نه هرگز بود خانهٔ ملک را

به از تیغ او پاسبانی دگر

نه نیکوتر از داستانش رسد

به گوشِ خرد داستانی دگر

چو دشمن ز تیغش برآرد فغان

ز تیرش برآرد فغانی دگر

که چون استخوانی ببُرَّد به تیغ

بسنبد به تیر استخوانی دگر

چو مرغی است تیرش‌ که جز چشم خصم

نجوید به رزم آشیانی دگر

خمیده‌تر از قامت خصم او

کمانگر نسازد کمانی دگر

دوالی ز پشت عدو برکشد

کند اسب را زو عنانی دگر

ایا آفتابی دگر در جهان

تو را تخت و زین آسمانی دگر

مه از دودمان تو هرگز که یافت

به دهر اندرون دودمانی دگر

به از خاندان تو هرگز که دید

به ملک اندرون خاندانی دگر

اگر چه نرفت از ره هفت خوان

به جز روستم پهلوانی دگر

ز تو هر هنر رستمی دیگرست

ز تو هر اثر هفت‌خوانی دگر

همه ماوَرَالنَّهر شد سر بسر

ز سهم تو مازندرانی دگر

ز تیغ تو خانی درآمد ز پای

ز دست تو بنشست خانی دگر

تو آن‌ کامرانی به وصف‌ کمال

که هرگز نگردی بسانی دگر

نبود و نباشد پس از کردگار

قوی تر ز تو کامرانی دگر

ز هر تن که راند سنان تو خون

از او خون نراند سنانی دگر

گه رزم جز تیغ تیز تو نیست

دهان اجل را زبانی دگر

گه بزم جز دست راد تو نیست

زبان امل را دهانی دگر

چو باغی است بزمت‌ که هر ساعتی

در او بشکفد ارغوانی دگر

مرآن باغ را باغبان دولت است

که آرد چنین باغبانی دگر

ز خلق زمانه نیاید به دست

چو دستور تو کاردانی دگر

نبیند همی دیدهٔ مهر و ماه

به عالم چو تو مهربانی دگر

تو آن شهریاری که در بزم تو

نباشد چو من مدح‌خوانی دگر

من آن‌گوهر آوردم ارکان خویش

که هرگز نخیزد ز کانی دگر

به مدح تو گر بر فشانم روان

ز تو باز یابم روانی دگر

همی تا رسد هر زمان از سپهر

به سود و زیان کاروانی دگر

تو را باد سودی دگر هر زمان

ز سودت عدو را زیانی دگر

تو هر روز جشنی دگر ساخته

نهاده به هر جشن خوانی دگر

رسیده به جشن تو هر هفته‌ای

ز مرز دگر مرزبانی دگر

شمارهٔ ۲۵۱

با نصرت و فتح و ظفر آمد به نشابور

سلطان همه روی زمین خسرو منصور

هر جا که رسد شاه به شادی و سعادت

از دولت و اقبال رسد نامه و منشور

سنگی که بدان دست برد شاه معظم

نشگفت اگر آن سنگ شود لؤلؤ منثور

خاکی که بر او پای نهد شاهِ جهاندار

نشگفت اگر آن خاک سود عنبر وکافور

گر روی نهد شاه سوی شهر سپاهان

ور رای کند شاه سوی شهر نشابور

روشن شود از طلعت او چشم رعیت

یارب تو کنی چشم بد از طلعت او دور

ای شاه ز کسری و ز شاپور گذشتی

تا کی سخن آراستن و بافتن زور

در لشکر تو بیست هزارند چوکسری

در خدمت تو بیست هزارند چو شاپور

ماهند غلامانت‌ چه در رزم و چه در بزم

حورند ندیمانت‌ چه در جنگ و چه در سور

همواره همی بوسه دهد دست تو را ماه

پیوسته همی تخت تو را سجده برد حور

ای تیغ تو در میدان سوزنده‌تر از نار

وی جام تو در مجلس تابنده‌تر از نور

داری تو ز یک جنس دو سرمایهٔ معروف

داری تو ز یک نوع دو پیرایهٔ مشهور

فرخندگی طلعت و پیروزی طالع

پایندگی دولت و بیداری دستور

ملک همه آفاق گرفتی و گشادی

دولت به تو عالی شد و ملت به تو معمور

مال تو گزارند همی حاضر و غایب

حمل تو فرستند همه آمر و مأ‌مور

در عهدهٔ پیمان تو آمد دل قیصر

در چنبر فرمان تو آمد دل فَغفُور

گاه است طرب کردن و بر دست گرفتن

آن بادهٔ روشن‌که بود زادهٔ انگور

یک چند به‌ شادی و طرب کام همی ران

وآسوده همی باش که شد خصم تو رنجور

خرم دل آنکس که شد از جاه تو مقبل

مسکین دل آنکس‌که شد از پیش تو مهجور

از دولت و اقبال تو شد میر معزی

در خدمت تو مقبل و از مهر تو مشکور

آن را که تو مهمان شوی ای شاه جهاندار

گر جان بفشاند بود از بهر تو معذور

جان از قِبَل خدمت و دیدار تو خواهد

وآن نیز برافشاند گر باشد دستور

تا بربط و تنبور بود گوش همی دار

گاهی به‌سوی بربط وگاهی سوی تنبور

بر دشمن و بر دوست به شمشیر و به فرمان

منصور و مظفر شده تا دم‌زدن صور

شمارهٔ ۲۵۲

ای امیر مظفر منصور

ای چو خورشید در جهان مبثبهور

تاج دینی و دین ز دولت تو

هست روشن چنانکه چشم از نور

هست بوالفضل کنیت تو به حق

که به فضل و فضایلی مذکور

نصر نام تو نیز هست سزا

که تویی بر مخالفان منصور

رایت پادسا به تیغ تو تیز

هست منصور تا دمیدن صور

گر تو تازی ز نیمروز به چین

بگریزد به نیم شب فَغْفُور

ور نهی روی سوی کشور روم

قیصران را بیاوری ز قصور

ور به هندوستان کَشی سپهی

کنی از عقل و رای رآی نفور

بستانی همه ولایت رآی

چون سکندر همه ولایت فور

چون شود تیغ با کفت موصول

تن دشمن ز جان شود مهجور

تیغ تو هست قاهری که‌ کند

صد سپه را به یک زمان مقهور

نایب است از قضا که درگهِ رزم

خصم مختار را کند مجبور

بر زمین آورد دزی که بود

بحر وکوهش به جای خندق و سور

حکم تو خاتم سلیمان است

مرکب توست چون صبا و دبور

همچو دیو و پری مطیع تو اند

بر زمین و هوا وحوش و طیور

در پناه تو چیرگی نکند

باز بر کبک و باشه بر عصفور

پیش لطف تو باد نیست لطیف

پیش صبر تو کوه نیست صبور

زیر قدر تو آفرید خدای

هر بلندی که هست در مقدور

راست‌گویی ز مهر وکین تو خاست

نوش و نیش از سر و بن زنبور

فلک رابع است لشکرگاه

خیمهٔ توست خانهٔ معمور

جز به تو مرتبت نگیرد خاک

جز به موسی شرف نگیرد طور

دست تاریخ دولت تو نهاد

افسری بر سر سنین و شهور

تو به اصل و به‌ نفس محتشمی

نه به توقیع و نامه و منشور

از حضور تو فر و زینت یافت

حضرت شاه و مجلس دستور

عالمی خرم از حضور تواند

اینت‌ فرخنده و خجسته حضور

گر صدورند در جهان بسیار

جاه تو پیشتر ز جاه صدور

فضل عاشور اگرچه بسیارست

روزه فاضلتر آمد از عاشور

خلق دنیا کنند در عقبی

مکرمات تو نشر روز نشور

هرکجا صدق بخشش تو بود

بخشش ابر و بحر باشد زور

بحر شاید دل تو را شاگرد

ابر زیبد کف تورا مزدور

بوی مهر تو سازگار کند

مشک را با طبیعت مَحر‌ور

ور ز طبعت برد بخور بخار

بوی خُلد آید از بُخار بخور

ای به فضل و کرم ز خالق و خلق

به همه‌ وقت شاکر و مشکور

در بهشت برین اگر داود

خوانَدَی مدح تو به جای زَبور

بر سر او فَشانَدَی رضوان

حُلّه‌های بهشت و زیور حور

عاجز و ا‌قاصرم‌ا ز خدمت تو

هست بر من نشان عجز و قصور

سرو من شد خمیده چون چنبر

مشک من شد سپید چون ‌کافور

کاشکی نیستی تنم بیمار

کاشکی نیستی دلم رنجور

تا ز دریای طبع هر روزی

ا‌باردی‌ا بر تو لؤلؤ منثور

با چنین حال اگر کنم تقصیر

چشم دارم‌ که داریم معذور

تا سریر و سرور جمع بود

در سرایی که جشن باشد و سور

از سرایت جدا مباد سریر

وز سریرت جدا مباد سرور

بخت تو مالک و فلک مملوک

رای تو آمر و جهان مأمور

تا به کیوان شده ز ایوانت

نعرهٔ چنگ و نالهٔ تنبور

در دلت نور جشمهٔ خورشید

بر کفت آب خوشهٔ انگور

ساقی تو بتی‌که سرمهٔ سحر

دارد اندر دو نرگس مخمور

آنکه با غمزهٔ فسوس برش

مرد ناباخته شود مقهور

زلف او داده روز روشن را

زره و جوشن از شب دیجور

جعد او نقش حسن را نقاش

جسم او گنج فتنه را گَنجور

بزم تو خُلد و او چو حورالعین

تو چو رضوان و می شراب طَهُور

تو به حسن و جمال او خرم

او به جاه و جلال تو مسرور

همه نیکی به عمر تو نزدیک

دست و چشم بدی ز عمر تو دور

شمارهٔ ۲۵۳

تا رایت منصور تو ای خسرو منصور

از ری حرکت کرد سوی شهر نشابور

فرمان تو مالک شد و شاهان همه مملوک

شمشیر تو قاهر شد و خصمان همه مقهور

نقطه است شهنشاهی و فرمان تو پرگار

گنج است جهانداری و شمشیر تو گنجور

شیری تو و شاهان همه در جنب تو نخجیر

بازی تو و خصمان همه در پیش تو عُصْفور

ای جسم هنر را شده بهروزی تو جان

وی چشم هنر را شده پیروزی تو نور

جیش تو به بلخ است و تو در مرز خراسان

جوش تو به هندست و تو در شهر نشابور

سَهم‌ تو نهادست قدم بر سر چیپال

عزم تو فکندست فَزَع در دل فغفور

چیرست سر تیغ تو بر تارَکِ اَعدا

چونانکه بر اکناف عرب خنجر شابور

توران ز نیاکان به تو میراث رسیدست

در جستن میراث بود تیغ تو معذور

زودا که شود رزمگهت همچو قیامت

کوس تو و کرنای تو چون دم زدن صور

زودا که غبار سُمِ اسبانِ تو گیرد

ملکی که ازو مشک همی خیزد و کافور

هستند به فرّ تو غلامان تو پیروز

هستند به فتح تو سواران تو منصور

شیرند گه رزم و گه بزم همه ماه

دیو اند گه جنگ و گه صلح همه حور

بر درگهت از بس که طواف ملکان است

شد درگه معمورتو چون خانهٔ معمور

گیتی همه شهرست و به هر شهر تو داری

شایسته و بایسته یکی چاکر مشهور

این چاکر مخلص‌ که تو را هست درین شهر

هست از شرف خدمت تو مقبل و منظور

ای باغ تو و بزم تو و سور تو خرّم

می‌نوش در این‌ باغ‌ و در این بزم‌ و در این‌ سور

بنگر که چمن هست پر از عنبر سارا

بنگر که شَجَر هست پر از لؤلؤ منثور

اندر دهن قمریکان ساخته بربط

واندر گلوی فاختگان ساخته تنبور

خوشبوی بنفشه است به باغ اندر و نرگس

چون زلف به هم در شده و دیدهٔ مخمور

هرچند تو را روی سوی رزم و نبردست

اختر سزد از بزم و دل و طبع تو مسرور

آراسته بزم تو پر از بچهٔ حَوراست

از بچه ی حورا بستان بچه ی انگور

تا ملک جهان است جهاندار تو بادی

نیکی به تو نزدیک و زتو چشم بدان دور

شاهی به تو نازنده و تو شاد به شاهی

دستور به تو خرّم و تو شاد به دستور

شمارهٔ ۲۵۴

از رایت منصور تو ای خسرو منصور

بر چرخ همی فخر کند شهر نشابور

شاپور بنا کرد نشابور و تو را هست

صد میر جهانگیر بهر شهر چو شاپور

در دهر ز آثار تو فخرست علی‌الْفخر

در ملک به اقبال تو نورست علی‌النُّور

هر وقت‌که در بزم تو نَظّاره‌ کند چرخ

سیاره برافشاند اگر باشد دستور

خورشید جهانی تو و هرگه که بتابی

در مشرق و مغرب بود آثار تو مشهور

تا تو ز عراق آمده‌ای سوی خراسان

در فتح برافراشته‌ای رایت منصور

صد نائره بودست زآشوب تو در هند

صدصاعقه بودست زآسیب تو در طور

از بیم دلیران و سواران تو رفته است

هوش از سر چیپال و روان از تن فغفور

مرحوم شد آن‌کس‌که شد از عدل تو محروم

رنجور شد آن‌کس‌ که شد از پیش تو مهجور

شیری که مخالف شد و بازی که هوا جست

آن شیر چو روبه شد و آن باز چو عصفور

یک باره نگهدار تویی دین هُدی را

باشد ز پی دین هُدی سعی تو مشکور

آسایش اسلام در آن است که امسال

گردد دل کفّار ز شمشیر تو رنجور

از هیبت رزم تو بود هول قیامت

وز نعرهٔ ‌کوس تو بود مَشْغلهٔ صور

گُرز تو شود غالب و رُهْبانان مغلوب

تیغ تو شود قاهر و قِسّیسان مقهور

اَرْجو که به اقبال تو این فتح برآید

تا کافر محزون شود و مؤمن مسرور

در فصل خزان هرکه ز می بازکشد دست

هر چند نهد عذر ندارنْدَش معذور

بس دیر نماندست که از جانب دریا

ابر آید و بارد ز هوا لؤلؤ منثور

چون برف به هم در شده بینی به هوا بر

گویی که بشورید کسی خانهٔ زنبور

زاغان ز بَرِ برف فراز آمده هر جا

همچون سپه هندو در مَعْدِ‌ن‌کافور

وآن گلبن آراسته ناکرده قماری

از جامه برهنه شده چون مردم مَقْمور

محرور توان کرد به باده تن مرطوب

یک راه که مرطوب شد این عالم محرور

هستند رزان دشمن پیران خرابات

از بس‌که زدستند لگد بر سر انگور

ای شاه درین فصل شراب از کف آن خواه

کاو فتنهٔ دلهاست بدو نرگس مخمور

از چرخ همی دست تو را بوسه دهد ماه

وز خلد همی بخت تو را مژده دهد حور

خالی نسزد مجلست از جام در این وقت

وز طبل و نی و چنگ و دف و بربط و تنبور

تا ملک جهان است جهاندار تو بادی

میران جهان جملهٔ به امرت شده ماء‌مور

فالت همه فرخنده و روزت همه میمون

نیکی به تو نزدیک و ز تو چشم بدان دور

شمارهٔ ۲۵۵

هرگز که شنیدست چنین بزم ‌و چنین سور

باریده برو رحمت و افشانده برو نور

بزمی‌است کزین بزم همی فخر کند ماه

سوری است کزین سور همی رشک برد حور

از دولت سلطان جهان است چنین بزم

وز طلعت سلطان جهان است چنین سور

یارب توکنی جان و دل از دولت او شاد

یارب تو کنی چشم بد از طلعت او دور

هنگام نشاط است و می ای خسرو عادل

می‌نوش به شادی و نشاط ای شه منصور

رضوان تویی و بزم تو را سایهٔ طوبی

موسی تویی و تخت تو را پایگه طور

از بوی‌ گل و رنگ مُل این بزم تو گویی

پرعنبر سارا شد و پر لؤلؤ منثور

هر بنده که در پیش تو خدمت کند ای شاه

شاید که بود بندهٔ او قیصر و فغفور

در خدمت تو رنج بری ‌گنج دهد بر

گنجور شود هرکه شود پیش تو رنجور

تا هست جهان جاه تو جاوید بماناد

هم بزم تو فرخنده و هم سور تو مسرور

از شادی تو گشته نکوخواه تو دلشاد

وز قهر اجل ‌گشته بداند‌یش تو مقهور

از همت تو فال تو چون بخت تو فرخ

وز دولت تو ملک تو چون عمر تو معمور

شمارهٔ ۲۵۶

از خلد گرفت بوستان نور

پیرایه و جامه یافت از حور

جامه ز حریر و حُلّه دارد

سرمایه ز لعل و درّ منثور

بودند چهار مه درختان

مانند مقامران مقمور

امروز نگرکه از تجمّل

گویی همه قیصر اند و فغفور

تا گشته هنوز طبع‌ گیتی

تَفسیده چنانکه طبع محرور

ابر و شجر از پی علاجش

ریزند همی گلاب و کافور

تا باد بهار پرده بر داشت

از چهرهٔ لعبتان مستور

نرگس ز شراب عشق شد مست

بگشاد ز خواب چشم مخمور

گر مَی نخورد کسی در این وقت

عذرش مشنو که نیست معذور

خاصه که همی زنند دستان

قمری و تذرو و سار و زُرزور

از سرو و چنار و بید و بادام

بر چنگ و رباب و نای و تنبور

اندر کف عاشقان سر مست

از شادی و حال دوست منشور

واندر کف مهتر خراسان

منشور عمیدی نشابور

فخر الامرا مُشّید الملک

مسعود محمد بن منصور

صدری که ز خالق است شاکر

وز جمع خلایق است مشکور

کردست فلک ضمیر او را

بر گنج خرد امین و گنجور

وندر دل اوست هر چه از علم

درکُتبِ اوایل است مسطور

ایزد چو به دست قدرت خویش

بر زد رقم قضا به مقدور

آن خواست که بر سپاه اعدا

مسعود بود همیشه منصور

تا گشت عمل بدو مُفَوّض

میسور شد آنچه بود معسور

دل‌ شاد شد آن که بود غمگین

آسوده شد آن که بود رنجور

بنهاد زمانه حق به موضع

باطل ز میانه گشت مهجور

باطل چه به‌ کار بود با حق

ظلمت چه به‌کار بود با نور

دانی که نزیبد و نشاید

وز دانش و از خرد بود دور

منزلگه شیر جای نخجیر

مأوی ‌گهِ باز جای عصفور

زان شاخ شرف چنین سزد بار

بر جای پدر چنین سزد پور

هم یوسف به‌ عزیز در مصر

هم موسی به‌ کلیم در طور

ای محتشمی که در خراسان

امروز تویی مشار و منظور

درگاه تو از طواف زوّار

بیت‌الحَرَم است و بیت معمور

اوصاف امیری و عمیدی

صدق است تو را و جز تو را زور

تاگشت به عدل تو مُهَنّا

این شهر بزرگوار و مشهور

پیش پدرت همی به عُقبی

شکر تو کند روان شاپور

فرمان تو باید اندرین شهر

تا کس نشود دلیر و مغرور

یعسوب چو در میان نباشد

آشفته شوند خیل زنبور

اعدای تو زیر بار اِد‌بار

هستند به مزد دیو مزدور

همچون شب تار زلف خوبان

روز همه ناخوش است و دیجور

گر کین تو بگذرد سوی هند

ور خشم تو ره برد سوی تور

در تور حمایتی شود خان

در هند هزیمتی شود فور

گردون که به زیر حکم باری

بودست و بود همیشه مجبور

مثل تو ندید و هم نبیند

از آدم تا دمیدن صور

بر خور ز طرب که در بهاران

با تو به طرب شدیم برخور

می خواه که لاله‌زار و گلزار

از بوی تبت شدست و فنصور

هر دم‌ که تو را پری ببیند

بر دست نهاده آب انگور

خواهد که نهد به زیر پایت

رخساره به جای نقش محفور

تا ذاکر فضل تو شدم من

گشتم به میان خلق مذکور

مذکور بود کسی که دارد

بر ذکر تو شعر خویش مقصور

هرچند که‌ نیست هیچ تقصیر

اندر حق من ز شاه و دستور

مال من و جاه من نگردد

الا به عنایت تو موفور

تا شیعه به دشت‌ کربلا در

جمهور شوند روز عاشور

از ناموران و مهتران باد

هر روز به درگه تو جمهور

تا حِصن‌ حَصین خسروان را

چاره نبود ز برج وز سور

حِصن‌ تو ز حِصن ایزدی باد

برجش ز نشاط و سورش از سور

تو غالب و حاسدا‌نت‌ مغلوب

تو قاهر و دشمنانْتْ مقهور

تو سرور و کرده سرکشان را

در قبضهٔ امر خویش مأمور

اندر حَشَمِ تو صد چو ا‌ثوری‌ا

واندر خَدَم تو صد چو طیفور

هر روز چنانکه روز نوروز

طبع تو خوش و دل تو مسرور

شمارهٔ ۲۵۷

پیر شد طبع جهان از گردش‌ گردون پیر

تیر زد بر خیل‌ گرما لشکر سرمای تیر

تا هوا سنجاب پوشید و حواصل‌ کوهسار

گلبن از دیبا برهنه است و گلستان از حریر

حُلّه بافان را برون‌ کردند گویی از چمن

زند وافان را زبان بستند گویی از صفیر

بوستانی کاو پر از زنگار بود و لاجورد

لاجوردش زعفران‌ گشته است و زنگارش زریر

زاغ باز آمد به باغ و احتساب اندر گرفت

عندلیب از بیم او نه بم همی سازد نه زیر

صیقلی دیدی‌ کجا روشن ‌کند حَرّاقه را

ماغ و مرغابی برآن‌ گونه است بر روی غدیر

در سفال تیره دهقان کدیور شیره ریخت

تاسر کهسار گشت از رنگ‌ آن شیره چو شیر

نیست هنگام بهار و نامدست از کوه سیل

پس چرا سیلاب را ماند به‌ خم اندر عصیر

گلبنی بر روید اکنون در میان خانه‌ها

بیخ او در منقل و کانون و شاخ اندر اثیر

زاهن و سنگش نسب وز ظلمت ونورش سَلَب

اصلش از مرجان و لعل و فرعش از قطران و قیر

باد و آب و خاک زیر مرکز او آمده

مرکز او زیر رای شهریار شهرگیر

تاج شاهان ارسلان ارغو سر سلجوقیان

شاه نیکو رسم عالی همت روشن ضمیر

خاتم و تاج و سریر او را همی زیبدکه هست

از هنرمندی سزای خاتم و تاج‌ و سریر

صد جهان باید همی تا گیرد او زیر نگین

زانکه پیش همت او یک جهان باشد حقیر

شهریار بی‌نظیرست او که از خلق جهان

برگزید و برکشیدش کردگار بی‌نظیر

در جهان او را نظیری یافتن ناممکن است

مرد دانا گرد ناممکن نگردد خیر خیر

مهر پیروزی و بهروزی به زیر مهر اوست

کاو به پیروزی مشارست و به بهروزی مشیر

نشنود جز راستی‌ گوش‌ کرام الکاتبین

چون‌ به‌ وقت‌ مدح او از نوک‌ کلک آید صریر

دین از او با قوّت و دنیا از او با قیمت است

زانکه او مر دین و دنیا را مُعین است و نصیر

از خلافش یا بسوزد خون دل یا بفسرد

هست پنداری خلاف او سموم زمهریر

یاری دنیا و دین را خسروی باید شجاع

نقد دینار و درم را ناقدی باید بصیر

هرکه اندر دولت و ملت بود بدخواه او

یا به تیغش‌ کشته گردد یا بمیرد در زَحیر

یک تن است او لیکن اندر چنبر فرمان او

صد هزاران تن فزونند از صغیر و از کبیر

امتی را یک نبی بس ملتی را یک‌ کتاب

عالمی‌ را یک ملک بس لشکری را یک امیر

ای جهانگیری که از عدلت قوی گردد ضعیف

ای جهان بخشی‌ که از جودت غنی‌ گردد فقیر

چون مسلمانی عزیزی چون خرد بایسته‌ای

چون جوانی در خوری چون زندگانی ناگزیر

چشم یعقوب ضریر از روشنایی بهره یافت

چون ز یوسف با بشارت سوی او آمد بشیر

عدل تو همچون بشیرست و تو همچون یوسفی

روزگارت مضطرب چون چشم یعقوب ضریر

هست چون بحر غزیر اندر مدیحت طبع من

گوهر آرم هر زمان‌ پیشت من از بحر غزیر

همچنین‌ گوهر تو را شاید کزو هر ساعتی

عِقد سازد گردن ایام را دست دبیر

تا به ‌گفتار منجم زیر کیوان اندرست

اورْمزد و مهر و ماه و زهره و بهرام و تیر

باد بر هفت آسمان این هفت‌ کوکب را مدام

بر هوای تو قِران و بر مراد تو مسیر

تو ز دشمن کین ستان چون اردشیر از اردوان

دشمن از تو منهزم چون اردوان از اردشیر

مر تو را خالق همیشه دستگیر و کارساز

تو خلایق را همیشه کارساز و دستگیر

شمارهٔ ۲۵۸

همی بنازد تیغ و نگین و تاج و سریر

به شهریار ولایت گشای کشورگیر

شه ملوک ملکشاه کز شمایل او

فزود قیمت تیغ و نگین و تاج و سریر

ز پادشاهی او روشن است دیدهٔ مهر

چنان‌ کجا ز بصر روشن است چشم بصیر

به‌ هر چه رای کند همسرش بود توفیق

به هر چه روی نهد همرهش بود تقدیر

به‌گرد رایت او آیتی نوشت قضا

که روزگار همی نصرتش کند تفسیر

دو جانب است ز شرق و ز غرب عالم را

زهر دو جانب درگاه اوست مژده‌پذیر

گهی ز جانب غربی رسد به حمل رسول

گهی ز جانب شرقی رسد به فتح بشیر

ظفر بخندد کز دست او بتابد تیغ

اجل بگریدکز شست او بپرد تیر

رود زَخمّ کمانش خدنگ جان اوبار

چنانکه زخم شیاطین رود زچرخ اثیر

حُسام او جگر حاسدان همی سوزد

نه آتش است وچو آتش همی‌کند تأثیر

نهال بندگی او امیری آرد بار

که بندگانش سراسر همی شوند امیر

درخت دشمنی او اسیری آرد بار

که دشمنانش یکایک همی شوند اسیر

آیا شهی‌ که به جود تو نسبتی دارد

نسیم باد صبا و سرشک ابر مطیر

ملوک گنج به چنگ آورند و نشناسند

که هست گنج همه پیش همت تو حقیر

تو شیری و همه شیران به پیش تو چو شغال

تو بحری و همه شاهان به پیش تو چو غدیر

سَخی شود به رضا جستن تو طبع بخیل

غنی شود به ثناگفتن تو مرد فقیر

محبت تو دلیل است از ثواب بهشت

عداوت تو نشان است از عذاب سعیر

خیال دولت تو هرکه بیند اندر خواب

مُعَبرّش همه نیک‌اختری کند تعبیر

نکرد رای تو تقصیر در مصالح ملک

سپهر هم نکند در هوای تو تقصیر

نکرد عدل تو تأخیر در منافع خلق

خدای هم نکند در مراد تو تا‌خیر

دو معجزه که صلاح زمانه بپسندید

حسام درکف توست و قلم به دست وزیر

درست شد که ز اهل حسام و اهل قلم

تو را و او را ایزد نیافرید نظیر

چو تو ندید فلک در جلالت و تعظیم

چو او نزاد فلک در کفایت و تدبیر

ز فرّ بخت تو در پیش تخت تو امروز

جوان شدست دگرباره این مبارک پیر

تو آفتابی و او پیش تو نشسته چو بَدر

بود شگفت به هم آفتاب و بدر منیر

ضمیر و وهم شما را ثنا چگونه کنم

که برگذشت ثنای شما ز وهم و ضمیر

اگر بود به مثل رودکی در این ایام

ز مدح هر دو شود عاجز و خورد تشویر

همیشه تا بنگاری چو مهر باشد مهر

همیشه تا بنویسی چو شیر باشد شیر

تو مهرباش و همه بندگانت چون کوکب

تو شیر باش و همه دشمنانت چون نخجیر

دل زمانه به فرمان توگرفته قرار

دو چشم ملک ز پیروزی تو گشته قریر

به دوستان تو از جود تو رسیده نفر

به دشمنان تو از تیغ تو رسیده نفیر

شمارهٔ ۲۵۹

کنون‌ که خور به ترازو رسید و آمد تیر

شدند راست شب و روز چون ترازو و تیر

به‌ کوه سونش سیم و به باغ آبی و سیب

مگر که سیمگر و زرگرند لشکر تیر

مگر که باد خزان صیقل است کز عملش

چو روی آینه روشن شدست روی غدیر

مگر که عاشقِ زارند لعبتان چمن

که پشتشان چو کمان است و رویشان چو زریر

ز فربهی شد و زینت به سان رَبع وطَلَل

هر آن صنم که در آن خانه بود چون تصویر

گمان برم که گلستان گناه آدم کرد

که شد برهنه چو آدم ز جامه‌های حریر

به تاکهای رزان بر ببین که دست خزان

هزار خوشهٔ لؤلؤ فزوده است به قیر

شد از سفیدی و سرخی بدیع گونهٔ سیب

چو رنگ و روی بتی کز جفا خورد تشویر

به‌صورت و صفت آبی چو گوی زرّین است

برو نشسته ز میدان شاه‌ گرد عبیر

کفیده نار و در او دانه‌های سرخ پدید

چو روز رزم دهان مخالفان وزیر

قوام دین رضی مقتدی اتابک شاه

نظام ملک حسن سید صغیر و کبیر

بزرگوار وزیری که از سلامت و امن

غنی شدست به تدبیر او جهان فقیر

میان غیب و میان ضمیر روشن او

ستاره واسطه گشته است و آفتاب سفیر

چو گردش فلک است امر او که عالم را

دهد جوانی و پیری و خود نگردد پیر

مسیح اگر به دعا جان رفته باز آورد

همان کند گه توقیع کلک او به صریر

نه راستی قلم او به تیر ماند راست

همی به چرخ بر از تیر او ببارد تیر

رسی ز قلت ‌شکر ازکَفَش به‌کثرت مال

که او دهدت به شُکر قلیل مال کثیر

کسی‌که پشت‌کند پیش تیر او چوکمان

سعادت ابد از تیر چرخ یابد تیر

نه سنگ زر کند اقبال او چرا نکنند

ز خاک درگه او کیمیاگران اکسیر

چنان نماید بحر عریض پیش دلش

که آبگیر نماید به پیش بحر غزیر

موافقش ز سعیر ایمن است و این نه عجب

ز بهر آنکه حرام است بر سعید سعیر

چو نام او نبود ناتمام باشد مدح

که مدح همچو نمازست و نام او تکبیر

چرا به قول منجم مؤثرست سپهر

که در سپهر کند دولتش همی تأثیر

زمین ز دولت او دید صد هزار اثر

به‌ زیر هر اثری صد هزار چرخ اثیر

ز بهر مژدهٔ فتح و بشارت ظفرش

همیشه رنجه بود پای پیک و دست دبیر

گهی ز شرق فرستد به سوی غرب رسول

گهی ز غرب فرستد به سوی شرق‌ سفیر

چو هست نصرت سنت مراد او شب و روز

خدای هست مر او را بهر مراد نصیر

ایا علوم تو اسباب عقل را معنی

و یا رسوم تو آیات عدل را تفسیر

ز اعتقاد توگر نسختی برند به چین

شوند مانویان دین‌ پرست و شرع‌ پذیر

وگر پیام تو در خواب بشنود قیصر

ز جاثلیق جز اسلام نشنود تعبیر

مرادهای تو گویی به برج تقدیرست

کز آن بروج درآید کواکب تقدیر

هرآنچه رای تو بگزیندش گزیده بود

که رای پاک تو در ملک ناقدی است بصیر

مخالف تو چو زیرست و زیر زخم قضا

عجب نباشد اگر زیر زخم باشد زیر

همی سبق برد از روزگار مدت تو

که مدت تو طویل است و روزگار قصیر

به فر بخت تو دراج زیر چنگل باز

برون‌کند ز نشیمن عقاب را به صفیر

وگر بود به‌کف شیر بچهٔ روباه

جو بوی عدل تو بیند ز شیر خواهد شیر

همیشه خلق جهان را تویی به عجز مشار

چنانکه شاه جهان را تویی به خیر مشیر

ز بهر آنکه مکان محبت تو دل است

ز عضوهای دگر بر تن او شدست امیر

چنان ندید جهان در جلالت و تعظیم

چنین نزاد فلک در کفایت و تدبیر

ضمیر و وهم شما را چگونه وصف‌کنند

که برگذشت ثنای شما ز وهم و ضمیر

شرف گرفت به تو نامه و دوات و قلم

چنان‌ کجا به شهنشه حُسام و تاج و سریر

حسام درکف شاه و قلم به دست تو در

دو معجزند ولایت‌گشای وکشورگیر

درست شد که ز اهل حسام و اهل قلم

تورا و او را ایزد نیافرید نظیر

ثناگران نتوانند کرد وصف شما

اگر به طبع فرزدق بوند و لفظ جریر

نکرد بنده معزی و هم نخواهد کرد

به شکر هر دو خداوند یک زمان تقصیر

ولیکن ار همهٔ عمر شکر هر دو کند

چو بشمرند بود صد یکی ز عُشْرِ عشیر

همیشه تا که همی لحظه‌ای نیاساید

هم اسمان زمدار و هم اختران ز مسیر

ضمیر و خاطر و رای جهان‌فروز تو باد

بر آسمان وزارت چو اختران منیر

دل زمانه به فرمان توگرفته قرار

دو چشم ملک به پیروزی تو گشته قریر

تو صدر عالم و در صدر دین و دولت و داد

فزوده قدر تو تقدیر روزگار قدیر

شمارهٔ ۲۶۰

پیام دادم نزدیک آن بت کشمیر

که زیر حلقهٔ زلفت دلم چراست اسیر

جواب داد که دیوانه شد دل تو ز عشق

به ره نیارد دیوانه را مگر زنجیر

پیام دادم کز بهر چیست گرد رخت

ز مشک و غالیه خطی کشیده حلقه پذیر

جواب داد که خط من آیتی عجب است

که هیچکس به جهان در نداندش تفسیر

پیام دادم کان عارض چو شیر سپید

رها مکن‌که شود سربه سر سیاه چو قیر

جواب داد که‌ گر شیر من چو قیر شود

روا بود چو همه قیر تو شدست چو شیر

پیام دادم کز روی زرد و نالهٔ زار

به زر و زیر همی مانم ای بت‌کشمیر

جواب داد که از زیر و زر بود شاهی

چرا غم است توراگر چو زر شدی و چو زیر

پیام دادم کز عشق تو رخ و تن من

چرا زریر وکمان شدکه بود لاله و تیر

جواب داد که در عشق چون تو بسیارند

ز تیرکرده کمان و ز لاله کرده زریر

پیام دادم کامد به دست تو دل من

به دل بسنده کن و جان من شکار مگیر

جواب داد که جان و دلت به دست من است

چو شرق و غرب به فرمان شاه و حکم وزیر

پیام دادم کاو را غیاث ملت خوان

که عدل اوست بشر را بزرگوار بشیر

جواب داد که او را وزیر عادل گوی

که چشم دولت عالی بدو شدست بصیر

پیام دادم کاندر جهان نظیرش کیست

به ‌دین و دولت و فرهنگ و دانش و تدبیر

جواب داد که او را نظیر نشناسم

ز بهر آنکه خدایش نیافرید نظیر

پیام دادم کز قدر او به حکم قیاس

چه پایه فرق کنم تا به آفتاب منیر

جواب داد که بسیار فرق باید کرد

که قدر خواجه عظیم‌است و آفتاب حقیر

پیام دادم کز دولتش عجب دارم

که قادرست به تأثیر همچو چرخِ اثیر

جواب داد که این دولت جهان‌آرای

زیادت است ز چرخ اثیر در تأثیر

پیام دادم کز منتش گرانبارند

رعیت و سپهِ شهریار‌ِ کشور گیر

جواب داد که در زیر بار منت او

هزار خواجه فزون است و صد هزار امیر

پیام دادم کز دست و طبع او خیزد

نسیم باد صبا و سرشک ابر مَطیر

جواب داد که ابر مطیر و باد صبا

همی خورند زدست و زطبع او تشویر

پیام دادم کز عدل اوست ناپیدا

چو آب حیوان در دهر فتنه و تزویر

جواب داد که از جود اوست ناموجود

چو کیمیا و چو سیمرغ در زمانه فقیر

پیام دادم کازادگان دنیا را

به جای روزی توقیع کلک اوست مشیر

جواب داد که هرچ آن مسیح کردی دم

همی کند گه توقیع کلک او به ضریر

پیام دادم کز دشمان دولت او

شدست بخت نفور و همی‌ کنند نفیر

جواب داد که بر روزنامهٔ ملکان

نبشت‌ گردون ما‌یَملِکون مِن‌ ‌قِطمیر

پیام دادم کاندر ضمیر و فکرت او

جواهر خِرَدست و نوادرِ تقدیر

جواب داد که معلوم کرد عالم را

ملک به فکرت و تقدیر ایزدی به ضمیر

پیام دادم کز بخشش خدای کریم

نرفت و هم نرود در رضای او تأ‌خیر

جواب داد که از گردش سپهر بلند

نرفت و هم نرود در مراد او تقصیر

پیام دادم کاقبال بی‌پرستش او

بود به نزد خردمند خواب بی‌تعبیر

جواب داد که اشعار بی‌ستایش او

بود به نزد سخندان نماز بی‌تکبیر

پیام دادم کز طبع من‌ گهر خیزد

کجا کند قلم من مدیح او تحریر

جواب داد که از طبع تو گهر نه عجب

که هست طبع تو درمدح او چو بحر غزیر

پیام دادم کز خدمتش قرار دل است

همیشه باد بدو چشم روزگار قریر

جواب داد که تا سعد و نصرت از فلک است

فلک مساعد او باد و روزگار نصیر

شمارهٔ ۲۶۱

ای چو جد و پدر اندر خور دیهیم و سریر

ناصر دین و خدایت به همه کار نصیر

ملک شیردلی‌، خسرو شمشیر زنی

شاه لشکر شکنی،‌ پادشه کشور گیر

گه تو را چون فلک از غرب به شرق است مدار

که تو را چون قمر از شرق به غرب است مسیر

به صُطرلاب و به تقویم تو را حاجت نیست

که صُطُر‌لاب تو تیغ آمد و تقویم ضمیر

هر چه بودست به ایام جهانداران را

همه امروز تو را هست مگر عیب و نظیر

تویی آن شاه که از دست دبیران جهان

قلم از فخر همی فتح تو گوید به صریر

چون دبیر تو نگارد به قلم نام تورا

آسمان بوسه دهد بر قلم و دست دبیر

بوی پیراهن یوسف چو به یعقوب رسید

دل او شاد شد و دیدهٔ او گشت بصیر

عدل تو هست چو پیراهن یوسف به مثل

ملک مشرق چو دل و دیدهٔ یعقوب ضریر

تا نه بس دیر ز جود تو چنان خواهد شد

که در آفاق به انگشت نمایند فقیر

کبک با باز کند شادی در دولت تو

آهو از شیر خورد درکنف عدل تو شیر

هیج موری نزند جز به دعای تو نفس

هیچ مرغی نکشد جز به ثنای تو صفیر

گر ز قدر تو فلک را حسد آید چه عجب

زآن که قدر تو عظیم است و فلک هست حقیر

دل‌گردون اثیر از پی آن‌گرم شدست

که حسد کرد اثر در دل گردون اثیر

آتش هیبت تو دود برانگیخت ز هند

هندوان را رخ از آن دود سیه‌ گشت چو قیر

گر سوی هند رسد یک نفر از لشکر تو

رآی هند از فزع آن نفر آید به نفیر

ور به کشمیر برد حاجب تو تاختنی

اوفتد زلزله در جان امیر کشمیر

ور تو آهنگ سوی بتکدهٔ روم کنی

ناگه از بتکدهٔ روم برآید تکبیر

ور خیال تو ببیند ملک روم بخواب

جاثلیقان همه اسلام کنندش تعبیر

در هر آن کار کجای رای تو تعجیل‌کند

نکند بخت در آن کار زمانی تاخیر

تو خداوندی و بنده است تو را بخت بلند

کی روا دارد در کار تو ایزد تقصیر

هرچه خواهی تو همان خواهد تقدیر خدای

هرچه خصمان تو خواهند نخواهد تقدیر

بدسگال تو اگر زنده بماند یک چند

زندگانیش بود در غم و تیمار و زَحیر

پیشه کردند حسودان تو دیوانه‌سری

تا چو دیوانه شدند از در بند و زنجیر

آن‌ که رزم تو بدو هول قیامت بنمود

مالکش برد به‌ صحرای قیامت به سعیر

وان‌ که تدبیر خطا کرد و سر از خط بکشید

گشت بیچاره و آواره شد از ملک و سریر

صورت تخت ز آثار تو دارد حلیت

سورت بخت ز شمشیر تو دارد تفسیر

گر به نرمی چو حریر است حُسامت نه‌ عجب

که ‌کند ضربتش از آهن و پولاد حریر

این عجب‌تر که کند روز ملاقات و نبرد

روی چون لالهٔ او روی مخالف چو زریر

بحر جوشان شود آنگه‌ که شود بر تن تو

غیبهٔ جوشن ‌تو چون شکن روی غدیر

کس ندیدست در آفاق و ندادست نشان

به غدیر اندر پوشیده شده بحر غزیر

هیچ نخجیر ز تیرت نجهد روز شکار

اندر آن وقت‌ که ناگه جهد از شست تو تیر

سر و گوش و سم نخجیر به هم بردوزی

گر به سم‌ گو‌ش و سر خویش بخارد نخجیر

گرچه هرگز نکند کوه ز مردم فریاد

ورچه هرگز نخورد ابر ز مردم تشویر

گاه کوشش ز تو فریاد کند کوه کلان

گاه بخشش ز تو تشویر خورد ابر مطیر

حور عین را به بهشت آرزو آید همه شب

کآدمی‌وار به بزم تو رسیدی شبگیر

آب دستت همه بر روی تنیدی چو گلاب

خاک پایت همه در زلف دمیدی چو عبیر

آصف و لقمان باید که ‌کنون زنده شوند

تا میان تو و دستور تو باشند سفیر

نه چو دستور تو پیری است درین ملک جوان

نه چو تو نیز جوانی است درین عالم پیر

بود دستور و مشیر پدرت خواجه نظام

فخر ملک است‌ کنون پیش تو دستور و مشیر

این چنین به که وزیرست پسر پیش پسر

هم بدانسان که پدر پیش پدر بود وزیر

تا وزیر تو به دیوان وزارت بنشست

هست هر روز به درگاه تو از فتح بشیر

گه ز توران خبر آید که عدو را بشکست

آن‌ که او هست به فرمان تو خاقان کبیر

گه بشارت رسد از غور که تولک بگشاد

آن‌ که او هست به حکم تو سپهدار و امیر

گه ز بیدادگرانی که در آتشگاهند

نفری را سوی درگاه تو آرند اسیر

ملک شخص است و تو جانی و وزیر تو دل است

شخص را از دل و جان نیست بهرحال ‌گزیر

او به صدر اندر همتای قوام‌الدین است

فرخ آثار و مبارک پی و میمون تدبیر

تو به ملک اندر مانند معزالدینی

لشکرافروز و مخالف‌شکن و بنده‌پذیر

گر همه خلق به یک بار زبان بگشایند

هم نگویند ز اوصاف شما عُشر عَشیر

مملکت روشن و آفاق مزیّن به شماست

تا تو خورشید درخشانی و او بدر منیر

تا خبر دارد از اسرار دل عالمیان

آفرینندهٔ عالم ‌که علیم است و خبیر

دل خواجه به بقای تو همی باد قوی

چشم لشکر به لقای تو همی باد قریر

تا غم خلق جهان از زُحَل و بهرام است

شادی از هرمز و مهرست و مه و زهره و تیر

زان دو سیاره عدو را همه غم باد نصیب

باز ازین پنج تو را باد همه شادی تیر

باد در ملت پیغمبر و در دین خدای

نامه و خطبه و سکه ز خطاب تو خطیر

دشمنان تو ندیم ندم و نالهٔ زار

دوستان تو قرین قدح و نالهٔ زیر

بزم میمون وزیر تو همایون به تو بر

وز پس بزم وزیر آمدن عصر عصیر

شمارهٔ ۲۶۲

ز بهر تهنیت عید پیش من شبگیر

معطر آمد و آراسته بت‌ کشمیر

نشاط کرده و از بهر عید برده به کار

چو بوی خویش به خوشی‌ گلاب و عود و عبیر

قدی چنانکه بود ماه چرخ و سرو بلند

رخی چنانکه بود بار سرو و ماه منیر

نموده لؤلؤ لالا ز شَکّرین یاقوت

نهفته زهرهٔ زهرا به عنبرین زنجیر

فکنده بر مه و پروین هزار عقده ز مشک

نهاده برگل و نسرین هزار حلقه ز قیر

نخست تهنیت عید کرد و گفت مرا

که عید و موسم‌ گل در طرب مکن تأخیر

جواب دادم و گفتم که ای امیر بتان

دلم اسیر به توست و به دست توست اسیر

مرا تو لعبت چشمی که بر تو نیست بدل

مرا تو راحت جانی که از تو نیست‌ گزیر

ز عید و موسم‌ گل با طرب بود همه روز

کسی‌که خدمت خورشید دین‌ کند شبگیر

رئیس مشرق امام عجم مؤید ملک

بهاء دولت شاهان و ابن عم وزیر

شهاب دین مسلمانی و اثیر اَنام

که برتر است به قدر از شهاب و چرخ اثیر

اَبُوالمحاسن‌ محسن‌ که حسن همت او

به حشمت است مشار و به نعمت است مشیر

خدای عرش چو ترکیب او مصور کرد

کمال قدرت خود را نمود در تصویر

چو او سزد که بود نایب نبی به‌ جهان

که هست‌ همچو نبی خلق را به خلق‌ مشیر

قضا ز دامن عمر طویل او کردست

به اتفاق قدر دست نائبات قصیر

هوا برابر طبع لطیف اوست‌ کثیف

فلک مقابل قدر عظیم اوست حقیر

بر آن زمین‌ که نسیم سخای او گذرد

شگفت و نادره باشد نیازمند و فقیر

نثار مجلس او را کند به فصل بهار

صدف ز قطرهٔ باران ز روز تا شبگیر

عرق روان شود از ابر پیش بخشش او

ازانکه بخشش او را فلک کند تشویر

ایا مراد تو مقصود آسمان ز مدار

و یا رضای تو مطلوب اختران ز مسیر

ز خدمت تو بزرگان شرق مرتبه‌جوی

زگفتهٔ تو امامان شرع فایده گیر

اگر نظیر تو جوید کسی ز هفت اقلیم

به عمر نوح نیابد تو را ز خلق نظیر

به شرع یافت دل خلق روزگار قرار

به نور رای تو شد چشم روزگار قریر

سزا بود که ‌کند خاطر تو نقد سخن

که در میان بد و نیک ناقدی است بصیر

خیال مور ببیند ضریر در شب تار

اگر ضمیر تو نور افکند به چشم ضریر

و گر ز عدل تو نخجیر شِمّه‌ای یابد

به‌ دوستی نگرد شیر شرزه در نخجیر

اگر ز کین تو ابر مطیر یاد کند

شود سرشک شرر در دو چسم ابر مطیر

و گر موافقت تو رسد به آ‌تش و آب

شوند هر دو به هم سازگار چون می و شیر

کسی که در کَنَف شرع در حمایت توست

همی نشاط کند خاصه صبح عید غدیر

چو در مناظره اعجاز تو پدید آید

شود به عجز مُقرّ فیلسوف پاک ضمیر

چو نامه‌ها بنگاری به لفظ‌های بدیع

برند نامه ز یک لفظ او هزار دبیر

بزرگوارا فخر من از مدایح توست

که از مدایح تو خاطرم شدست خطیر

چو ذوالفقار علی ز آسمان مدد یابد

هر آن قلم‌ که بدو مدح تو کنم تحریر

گر از سپهر کنم درج و از ستاره قلم

ز شکر تو نتوانم نوشت عُشرِ عَشیر

اگر جریر و فرزدق به شاعری مثلند

مرا به فر تو طبع فرزدق است و جریر

و گر سدیر و خُو‌َرنَق به نیکوی سَمَرند

به‌ همت تو وثاقم خُو‌َرنَق است و سدیر

و گر حریر و سِتَبرق بهشتیان دارند

ز نعمت تو بساطم ستبرق است و حریر

همیشه تا که بروید ز خاک لاله و گل

همیشه تا که بتابد ز چرخ زهره و تیر

ز لاله و گل باغ و ز تیر و زهرهٔ چرخ

تو را همه طرب و ناز باد بهره و تیر

ندیم بخت جوان باش تا به کام و مراد

نبیرهٔ پسر خویش را ببینی پیر

مباد هرگز خالی دو چیز تو ز دو چیز

سریر تو ز سرور و سرای تو ز سریر

هر آن دعا که در این موسم مبارک رفت

چه از شریف و وضیع و چه از صغیر و کبیر

به خیر در تن و جان تو مستجاب کند

خدای عزوجل صانع قدیم و قدیر

شمارهٔ ۲۶۳

چه پیکرست ز تیر سپهر یافته تیر

به شکل تیر و بدو ملک راست گشته چو تیر

کجا بگرید در کالبد بخندد جان

کجا ببارد بر آسمان بتازد تیر

ز نادرات جواهر نشان دهد به سرشک

ز مشکلات ضمایر خبر دهد به صریر

هر آنچه طبع براندیشد او کند تأ‌لیف

هر آنچه وهم فراز آرد او کند تفسیر

محررست ز حکم خدای و امر رسول

چه در اَنامل مفتی چه در بنان دبیر

بدو محرر و کاتب همیشه محتاجند

که آیتی است ز بهرکتابت و تحریر

بساط و خوابگه او بود ز سیم و اَدیم

کلاه و پیرهن او بود ز مشک و عبیر

همی ندانم تا عاشق است یا معشوق

که گه به‌گونهٔ لاله است و گه به رنگ زریر

گهی به چشمه چو ماهی گل سیاه خورد

گهی چو مرغ‌ زند برگل سفید صفیر

به‌کودکی همه با شیر باشدش صحبت

از آن پرستش پیران‌ کند چو گردد پیر

به شیر خویش بپرورده است و این عجب است

که او به شیر هم‌اکنون همی فشاند قیر

اگر نه تارک او شد شکنج زلف بتان

چرا ز قیر همی‌ نقشها کند بر شیر

ز حلق خویش زبان ساخته است‌گاه سخن

ز فرق خویش قدم ساخته است ‌گاه مسیر

به ‌جسم هست مریض و به‌عقل هست صحیح

به چشم هست ضریر و به‌ فهم هست بصیر

ندیده‌ام به ‌جهان پیکری عجب‌تر از او

که هم صحیح مریض است و هم بصیر ضریر

به خیزران و صدف ماند او به‌دست کفات

اگر بود صدف و خیزران به‌بحر و غدیر

به ذات خویش مر او را شرف نبود و خطر

به خدمت شرف‌الدین شریف‌گشت و خطیر

وجیه ملک جمال‌کفات بو طاهر

که یافت در نظر از عین جوهر تطهیر

ستوده سعد علی مهتری‌که سعد و علو

نصیب دولت او کرد کردگار نصیر

بزرگوار جهان است و پیش همت او

بود هزار جهان بزرگوار حقیر

صفای صورت او را طراز قدرت کرد

کجاکشید به‌مقدور بر خط تقدیر

بود به‌قدرت او ذات قادری به‌کمال

مصوری که مر او را چنین بود تصویر

به‌حَلّ و عَقد چو بگشاد دست قدرت خویش

عدو به‌قدرت او شد به‌دست عجز اسیر

به بدر ماند لیکن منازلش عجب است

که گاه زین بود و گاه صدر و گاه سریر

اگرچه بدر منیر اختری درفشان است

چنین منازل هرگز ندید بدر منیر

ایا گرفته به ‌کلک تو کار ملک قرار

وز آن قرار شده چشم روزگار قریر

نه هیچ میر در اسلام یافت چون تو قرین

نه هیچ شاه در آفاق یافت چون تو مشیر

خدایگان عجم را و صدر عالم را

به فرخی و سعادت لقای توست مشیر

ز شه سه فایده محتوم حاصل است تو را

رضای مجلس خاتون و شکر شاه و وزیر

گهی نثار فرستد سوی ضمیر تو چرخ

گهی تو هدیه دهی چرخ را ضیاء ضمیر

مگر فریشته‌ای از فرشتگان خدای

میان چرخ و ضمیر تو واسطه است و سفیر

طرازِ دفترِ تاریخ ساختی سیَرَت

اگر به‌ عصر تو بودی محمد بن جریر

اگرچه دست اجل را طویل کرد خدای

اجل ز دامن تو دست خویش‌ کرد قصیر

فضایل تو نگردد به وهم ما معدود

که وهم ماست قلیل و فضایل تو کثیر

همی دلیل‌کند با عنایت وکرمت

که در زمانه نه غمناک ماند و نه فقیر

هر آن زمین‌که بر آن مرکب تو پای نهد

در آن زمین نکند شیر دست زی نخجیر

اگر زمانه به قِنطار در نهد پیشت

بود به چشم تو قِنطار کمتر از قطمیر

اگر سعیر به فکرت‌ کنی‌ گشاده شود

دری ز رحمت فردوس بر عذاب سعیر

وگر کنی ز دمن وز طَلَل به همت‌ تو

دمن شود چو خُورَنق طَلَل‌شود چو سدیر

جماعتی‌ که ز امر تو سرکشی کردند

شدند سخرهٔ مامور تو صغیر و کبیر

ز بهر خواستن حاجت آن جماعت را

به بارگاه تو امروز حاجت است و مسیر

بود به مدح تو افزون مدیح را رونق

بود به عید زیادت نماز را تکبیر

اگرچه بر دل مردم خرد امیر شدست

ضمیر روشن تو بر خرد شدست امیر

منم‌که آرزوی من همیشه خدمت توست

چنانکه آرزوی کیمیاگران اکسیر

هر آن شبی‌که خیال تو بینم اندر خواب

هزار نیکویی آن خواب را کنم تعبیر

همه رکاب تو بوسد که در دماغ من است

غبار اسب تو خوشبوی‌تر ز بوی عبیر

نیامدست ز من در وجود هیچ گناه

کز آن‌گناه همی خورد بایدم تشویر

ز خویشتن نشناسم همی جز آن گنهی

که در پرستش و مدح توکرده‌ام تقصیر

مرا بپرور و بِپذیر عذر من ز کرم

که تو کریم رهی پروری و عذر پذیر

همیشه تاکه خلایق هنرکنند به‌جهد

ز بهر مرتبه و فایده شب و شبگیر

هنر ز رای رفیع تو باد مرتبه جوی

خرد ز لفظ شریف تو باد فایده‌گیر

چو نوبهار به‌هر بقعتی تورا اثار

چو آفتاب به‌ هر کشوری تو را تاثیر

عدو و خصم تو و حاسد و مخالف تو

عدیل رنج و عَنا و بدیل گرم و زحیر

یکی ز ناله چو نای و یک ز مویه چو موی

یکی‌ به زردی زر و یکی به‌زاری زیر

شمارهٔ ۲۶۴

عید و آدینه بهٔک بار رسیدند فراز

وز نشیب آمد خورشید همی سوی فراز

زانکه اندر پی این جشن رسولِ عربی

جشن شاهانِ عجم تنگ رسیدست فراز

خرم این جشن‌ که برنامهٔ شرع است نگار

خرم این جشن‌ که بر جامهٔ لهوست طراز

این همی سرخ‌کند خاک ز خون قربان

وآن همی لعل کند جام ز رنگ بگماز

این جهان را کند از بوی چو ا‌طبلهٔ‌ا عطار

وآن زمین راکند از رنگ چو تخت بزاز

باغ را موسم آن سوی بهارست نوید

خلق را موکب این سوی بهشت است جواز

این دو مهمان گرامی‌ که رسیدند بهم

آمدستند بر ما ز رهی دور و دراز

حق این هر دو سزد گر بگزاریم تمام

که از این هر دو همی‌ کار طرب‌ گیرد ساز

ای نگاری که تویی لعبت آراسته روی

مجلس آراسته‌کن چون ز نماز آیی باز

به نماز آر سر بُلبُله در پیش قدح

چون سر خویش بر آرند حریفان ز نماز

سازها ده به‌کف رود زنان تا به نشاط

بنوازند در ایوان شه بنده نواز

شاه اسلام معزّالدینْ سلطان سنجر

آن‌ که شاهان جهان را به کف اوست نیاز

پادشاهی که گرفته است به شمشیر و به‌عدل

هند و توران و عراقین و خراسان و حجاز

بر هنرمندان از عجز کشیدست رقم

هرکجا از هنر خویش نمودند اعجاز

هر چه فرمودهٔ او نیست فَسان است و فُسون

هرچه بخشیدهٔ او نیست محال است و مجاز

گه تفِ خنجرش از هند رسد تا به حلب

گه صف لشکرش از روم رسد تا به طراز

آنچه او در دو سفر کرد به غزنین و عراق

هست در شعر طراز سخن شعر طراز

روز هیجا که نماید ادب نیزه و تیر

پیش او سجده کند نیزه زن و تیرانداز

روز میدان که برد دست به چوگان و به‌ گوی

دست او بوسه دهد گوی‌زن و چوگان‌باز

تیر گُردافگن او سفته کند کام نهنگ

گرز شیر اوژن او پاره کند یشک‌ گراز

چون فزاید می خوشبوی بکاهد غم دل

چون‌ گشاید کف زر بار ببندد در آز

ای درختان عطا را ز سخای تو ثمر

وی عروسان سخن را ز مدیح تو جهاز

دهر صحرا و ستم گرگ و خلایق رمه‌اند

سایهٔ عدل و مثال تو شبان است و نهاز

برق با جود تو با ابر مگر طیره‌ کند

که بر او خندد هر دم زدنی چون طناز

رعد از آن معنی تسبیح ملک دارد نام

که به ابر اندر چون‌ کوس تو دارد آواز

بخت را از پی آن طایر میمون لقب است

که کند گرد سرای تو چو مرغان پرواز

مشتری از قِبَل آن سبب فیروزی است

که همی‌گوید با دولت فیروز تو راز

تویی آن شاه‌که از عدل تو بر خلق جهان

در اندوه فرازست و در شادی باز

گور نیرو کند از فر تو بر پنجهٔ شیر

کبک بازی‌کند از عدل تو با چِنگَل باز

مرد نابینا با نور ضمیر تو به شب

در هوا ذره ببیند ز چه سیصد باز

چون‌کند بارهٔ بورتو به صحرا تگ و پوی

باز مانند همی آهو وگور از تگ و تاز

آن کند کینه و خشمت به تن و جان عدو

که به ارزیز و به پولاد کند آتش وگاز

حاش‌لله‌ که کم از خشم تو و کینه توست

گاز پولاد برو آتش ارزیر گداز

چون ز ری رایت تو رو به سوی ساوه نهاد

بود آسیب تو در شوشتر و در اهواز

خطبه بر نام تو کردند همی در بغداد

باده بر یاد تو خوردند همی در شیراز

یافتند از کرم تو همه شاهان اِنعام

یافتند از لَطَف تو همه میران اِ‌عزاز

فخر کن بر همه شاهان‌ که تو را شاید فخر

نازکن بر همه میران‌که تورا زیبد ناز

گاه در بزم قدح‌ گیر و به نیکی بخرام

گاه در تخت بیاسای و به شادی بگراز

جان حَسّاد به شمشیر عدوْ سوزْ بسوز

کار احباب به تدبیر ظفرْ سازْ بساز

تا چو آغاز کند روز و نینجامد شب

وان سپیدی بود از دهر سیاهی پرداز

باد آغاز مدیح تو ستم را انجام

باد انجام ثنای تو نِعَم را آغاز

گوی فتح و ظفر اندر خم چوگان تو باد

چون دل محمود اندر خم زلفین ایاز

عمر تو دائم و ملک و سپهت بی‌پایان

عید تو فرخ و لهو و طربت بی‌انداز

شاکر نعمت تو در همه وقتی ملکان

یار تو در همه کاری ملک بی‌انباز

شمارهٔ ۲۶۵

همی جویم نگاری را که دارم چون دل و جانش

همی خواهم که یک ساعت توانم دیدن آسانش

اگر پیمان کند با من منم در خط پیمانش

وگر فرمان دهد بر من منم در بند فرمانش

نهاد اندر سرم ابری که پیدا نیست بارانش

نهاد اندر دلم دردی که پیدا نیست درمانش

چو وصلش من همی خواهم چه گردم‌ گرد هجرانش

که پیداگشت پنهانم ز بس پیدا و پنهانش

گل خندان همی بینم شکفته درگلستانش

همیشه چشم من‌گریان از آن‌گلهای خندانش

خمیده همچو چوگان است زلف عنبر افشانش

دل مسکین من‌گوی است زیر خَمِّ چوگانش

لبش ماننده ی لعل‌است و مرجان‌است دندانش

سرشکم لعل‌ و مرجان شد ز عشق لعل و مرجانش

گرایدون یوسف است آن بت، منم در چاه زندانش

وگر عیسی است آن دلبر منم بِطریق و رُهبانش

نیارم خواند مهمانش ز بس‌کین فراوانش

نه نیز از هیبت خشمش توانم‌گشت مهمانش

زعشق او همی پیچد دلم چون زلف پیچانش

مگر راحت دهد روزی معین‌الملک سلطانش

ستوده بوالمحاسن آن که از انعام و احسانش

همی خواهند دینداران بقای دولت و جانش

سعادت چون یکی روضه است و بخت اوست رضوانش

کفایت چون یکی نامه است و نام اوست عنوانش

دلش گردون توقیع است و بر عقل است دورانش

سزاوارست اگر گردن نهد گردون گردانش

از آن دست روان بخشش وزآن تیغ چو ثعبانش

همی نشناسم از عیسی و از موسی عمرانش

ز قدر و همت عالی چنان خواهد شد ایوانش

که مرد فلسفی در وصف نشناسد زکیوانش

چو تیغ اندر یمین‌ گیرد قدر خوانم به میدانش

چوکلک اندر بنان‌گیرد قضا خوانم به ایوانش

که یارد خواند چونینش که یارد گفت چونانش

چو شمشادست پولادش چو سنجاب‌است دندانش

کسی‌ کاندر خلاف او مقرر گشت خذلانش

بدان خذلان روا باشد که خوانم نامسلمانش

چو بحرست او به‌جود اندر مبادا هیج پایانش

چو بدرست او به صدر اندر مبادا هیچ نقصانش

به شادی باد جاویدان دو پیغمبر دو برهانش

بقا و عمر خضرش باد و فرمان سلیمانش

همایون و مبارک باد عید روزه‌ دارانش

چو عید روزه دارانش مبارک باد قربانش

شمارهٔ ۲۶۶

این منم یافته مقصود و مراد دل خویش

با حوادث شده بیگانه و با دولت خویش

وین منم دیده و دل کرده پس از چندین سال

روشن و شاد به دیدار ولی‌نعمت خویش

صدر اسلام عمادالدین‌ْ بوبکر که هست

چون قوام‌الدین نیکوسیر و نیک‌اندیش

آن وزیری که جهان شد همه از دست سه‌بار

باز دست آمد چون پای نهاد اندر پیش

هر که زو مقبل و برنا و توانگر گردد

تا قیامت نشود مُدبر و پیر و درویش

ای نکوخواه‌ تو را مهر تو چون شربت نوش

وی بداندیش تو را کین تو چون ضربت نیش

در پناه تو به حشمت نگرد باز به‌ کبک

در حریم تو به حرمت نگرد گرک به میش

اجل از دشمن تو باز نگردد به خیال

آهن و سنگ به هم بازنگیرد به سریش

تا که از نکبت ایام شود عبرت خلق

هر که را کین و خلاف تو بود، مذهب و کیش

آن‌ کند تابش تیغ تو به خفتان و زره

که‌ کند تابش مهتاب به‌ کتان و حشیش

منم آن بنده که احسان تو شد مرهم من

چون شد از تیر حوادث دل من خسته و ریش

نکنم یاد ز تاراج و نیندیشم ز آنْکْ

مرکبم بود خرِ لنگ و لباسم فَرْغیش

شکر اِنعام تو گویم‌ که به توفیق خدای

رنج من‌ کم شد از احسان تو و راحت بیش

تاکه دینار پریشد بر زان باد خزان

باد بر سیم و سمن خانه ی تو مشک پریش

دوستان تو سراسر ز در خنده و ناز

دشمنان تو یکایک زدر گریه خریش

شمارهٔ ۲۶۷

ای شاه همه عالم و فخرگهر خویش

وی در همه آفاق نموده اثر خویش

از چین و ختا تا به فلسطین که رسانید

جز تو به جوانمردی و مردی خبر خویش

خصمان تورا چون تن و جان در خطر افتاد

از کین تو جستند یکایک خطر خویش

از خیره سری رغبت پیکار توکردند

تا در سر پیکار تو کردند سر خویش

در کشور توران و به غزنین و عراقین

چون خواستی آوازهٔ فتح و ظفر خویش

هر سه بگرفتی و سپردی به سه خسرو

در جود و شجاعت بنمودی هنر خویش

هرگز پدر و جد تو این کار نکردند

پیشی تو بدین کار ز جد و پدر خویش

زیبد که فرستی سوی حوران بهشتی

فهرست عجایب ز کتاب سِیَر خویش

تا هدیه فرستند به درگاه تو از خلد

تاج و کمر و یاره و دُرّ و گهر خویش

بس دیر نماندست که از بهر تو گردون

سازد کمر و کیش ز شمس و قمر خویش

شاهان جهان چون کمر و کیش تو بینند

شاید که ننازند به‌ کیش و کمر خویش

هرگز ز بر خویش سعادت نکند دور

آن را که تو یک بار بخوانی به بر خویش

بر تخت شهنشاهی جاوید همی ساز

کار همه آفاق به عدل و نظر خویش

شخص تو امان یافته از تیر حوادث

تو ساخته از عصمت یزدان سپر خویش

شمارهٔ ۲۶۸

تا روزگار خویش بریدیم ز یار خویش

عاجز شدم ز نادرهٔ روزگار خویش

در بند عشق بی‌دل و بی‌یار مانده‌ام

دوری ‌گرفته دل ز من و من زیار خویش

دیوانه‌وار باک ندارد دلم ز کس

من باک دارم از دل دیوانه‌وار خویش

بر دفتر وصال نوشتم همی شمار

کردم غلط به ‌شهر و به سامان شمار خویش

از آن شدم به‌ دام فراق اندرون شکار

تا رایگان ز دست بدادم شکار خویش

از کار من همی عجب آمد زمانه را

و اکنون مرا همی عجب آید ز کار خویش

تا از کنار دیدهٔ من دور شد بتم

دارم ز آب دیده چو دریا کنار خویش

جان را فدای دلبر یاقوت لب کنم

گر بینمش به دیدهٔ یاقوت بار خویش

هرچند کانتظار ندارم به ‌وصل او

دارم به سیدالرؤسا انتظار خویش

شایسته بوالمحاسن محسن معین ملک

فخر نژاد آدم و تاج تبار خویش

صدری که سال و ماه مرادش طلب کند

مهر از مسیر خویش و سپهر از مدار خویش

از حلم‌ و از تواضع او گاه عقل و فضل

ماهی همی ستوده شود زیر بار خویش

از عقل شد شناختهٔ شاه روزگار

وز فضل شد نواختهٔ کردگار خویش

داد ازکرم نشان کف مال بخش خود

داد از خرد نشان دل هوشیار خویش

بَِدرِ تمام نور بُود گاه بِرّ و جود

صدر بلند قَدر بود روز بار خویش

ای خواستار جود و تو را شاه خواستار

جاوید و شاد باش تو با خواستار خویش

تا تخت را زمرتبهٔ توست زینهار

دارد تو را ز مرتبه در زینهار خویش

گر کافی‌الکفات شود باز جانور

جان عزیز بر تو پسندد نثار خویش

در روزگار بخت تورا مرکبی شود

سازد ز ماه زین و ز پروین فسار خویش

ور بگذرد به ساحل دریا سخای تو

دریا بر آفتاب رساند بخار خویش

ار حور مدحت تو زمن بنده بشنود

اندازد از بهشت سوی من شعار خویش

تا از کمال عقل تویی رازدار شاه

دارد زمانه کلک تو را رازدار خویش

کلکی که چون به تختهٔ سیمین کند گذر

بندد ز مشک سلسله بر رهگذار خویش

چون بر سمن ز غالیه بپراکند نگار

نقاش چین فسوس کند برنگار خویش

زین کلک نازش تو بود پیش شهریار

چونانکه نازش علی از ذوالفقار خویش

زان باد پای اسب تو آید عجب مرا

کاندر قرارگاه نخواهد قرار خویش

اندیشه رو به دشت و زمانه گذر به پو

صورتگر زمین به تن راهوار خویش

هرگه ‌که شادکام زند نعل بر زمین

بر فرق دشمنان بفشاند غبار خویش

گر شیر شرزه نعرهٔ او بشنود یکی

از بیم دور گردد از مرغزار خویش

همچون سپهر هیچ نیاساید از مدار

تا بیند آفتاب جهان را سوار خویش

ای سرفراز و خوب‌شعار و خجسته‌بخت

بشنو به فضل شعر من اندر شعار خویش

گر دیر گشت بار خدایا رسیدنم

بیهوده چون کنم صفت اِعتذار خویش

بر همت و عنایت تو کردم اختصار

شایسته‌تر بود سخن از اختصار خویش

هستم یکی درخت و تو پرورده‌ای مرا

واورده‌ام ز معجزهٔ شعر، بار خویش

زرّ دُرست و نیک عیارست شعر من

وقت عنایت تو نماید عیار خویش

از شاعران دهر مرا کردی اختیار

من نیز خدمت تو کنم اختیار خویش

فرمای خاصگان و ندیمان خویش را

تا مسکنی دهند مرا در جوار خویش

ایمن شود ز فتنه و آشوب روزگار

هر کس که در پناه تو سازد حصار خویش

هر خانه‌ای که قاعده سازد قبول تو

باقی بود ز قاعدهٔ استوار خویش

تا ابر تندبار بگرید به‌ نوبهار

خندد زمانهٔ کهن از نوبهار خویش

در سایهٔ سعادت سلطان کامکار

برخور ز دولت و ز دل کامکار خویش

عمر تو بی‌نهایت و جاه تو جاودان

شاد از تو شهریار و تو از شهریار خویش

شمارهٔ ۲۶۹

ای سیمتن مکن تن من چون میان خویش

ای سنگدل مکن دل من چون دهان خویش

گر چون دهان خویش دلم تنگ ‌کرده‌ای

باری تنم نحیف مکن چون میان خویش

من جان خویش بر تو فشانم ز خرمی

گر بر لبم نهی لب شکّرفشان خویش

از دوستان مدار لب خویش ‌را دریغ

کز تو همی دریغ ندارند جان خویش

چشم من است‌ کان و رخ توست بوستان

از چشم من نهفته مکن بوستان خویش

از بوستان خویش برِ من فرست‌ گل

تا من بر تو لعل فرستم ز کان خویش

گر گویمت که مفلس و درویش‌ گشته ام

تلخم دهی جواب به شیرین زبان خویش

تلخم مده جواب که با من دل است و جان

وین هر دو را من‌ آن تو دانم نه ‌آن خویش

تا ابروان‌ کمان و مژه تیر کرده ای

من‌ کرده ام نشانه دل مهربان خویش

پیکان ز فتنه سازی و تیر از بلا و تیر

چون بر نشانه تیر زنی ازکمان خویش

گر اشک من نخواهی همرنگ ارغوان

سنبل متاب بر رخ چون ارغوان خویش

ور شخص من نخواهی چون تار پرنیان

آهن مپوش در بر چون پرنیان خویش

چون دشمنان نیافتمی از تو گوشمال

گر گوش کردمی سخن دوستان خویش

دارند دوستان عجب از داستان من

گر پیش خواجه شرح ‌کنم داستان خویش

والا قوام دولت و دنیا نظام دین

فرخنده فخر ملک سر دودمان خویش

دستور شاه شرق مظفر که از ظفر

مشهور کرد در همه عالم نشان خویش

صدر خجسته رای و وزیر خجسته پی

بر خاندان خسرو و بر خاندان خویش

اندر شباب جز پدر خویش را ندید

صدری که بود سید عصر و زمان خویش

واندر مَشیب نیز نبیند همی ز خلق

یک خواجه را به سنت و آیین و سان خویش

گر در جهان همی ز مکارم خبر دهند

او بر خبر همی بفزاید عیان خویش

گرگ است دهر و ما رمه و عدل او شبان

از گرگ ایمن است رمه با شبان خویش

چون مشتری و زهره به برجی قران‌کنند

او را قِران سعد کنند از قران خویش

هرگه‌ که دشمنان به خلافش هوا کنند

بینند در هوای خلافش هوان خویش

آنجا که حاسدان سبک‌سر زنند لاف

ساکن بود چو کوه به حلم‌گران خویش

وانجا که دشمنان بداختر کنند قصد

قاهر بود چو چرخ به حکم روان خویش

آب و زمین و نار و هوا را جز او که ‌کرد

در جود و حلم و خشم و لَطَف مهربان خویش

گویی‌ که خصم او به وجود آمد از عدم

ارکان شدند سخرهٔ او در مکان خویش

ای صاحبی ‌که بارگه تو جهان توست

تو صد جهان زیادتی اندر جهان‌ خویش

گر پایهٔ و محل تو بشناسد آفتاب

پای تو را زمین‌ کند از آسمان خویش

برگستوان خویش‌کند چرخ لاجورد

پروین‌ کند پشیزهٔ برگستوان خویش

دارند تیغ وجود تو هنگام رزم و بزم

از وَحش و اُ‌نس طایفه‌ای میهمان خویش

زین روی هر کجا دد و دام است و مردم است

خوانند تیغ و جود تو را میزبان خویش

دارد شه ملوک به‌ کف خنجری شگفت

داری تو خامهٔ عجبی در بنان خویش

بگسست بند جور چو پیوسته‌ کرد شاه

با خامهٔ تو خنجر کشور ستان خویش

آموزگار و رایض تو بود رای او

تا راست‌ کرد اسب هنر زیر ران خویش

او را به پهلوان چه نیازست در سپاه

کاو دارد از کفایت تو پهلوان خویش

کردی به فرخی سفری کاندرین سفر

بر داشت چرخ پرده ز راز نهان خویش

دیدی عجایبی‌که ندیدند مثل آن

اسفندیار و روستم از هفت خوان خویش

بدخواه دولت تو ز پهلوی خویش خورد

همچون سگی‌ که او بخورد استخوان خویش

گر سود خویش جست‌ و زیان ‌تو از نخست

فرجام‌کار سود تو دید و زیان خویش

ور در جفا چو آتش سوزنده‌ گرم بود

خاکستری شد از شرر و از دخان خویش

این ‌گوشمال درخور آن کس بود که او

کاری‌کند نه درخور قدر و توان خویش

هرگز ندیده‌ام که‌ کند قصد هیچ باز

جغدی‌ که بر هوا کند او آشیان خویش

منت خدای را که تو شادی و شاکری

از دولت بلند و دل کامران خویش

این شکر چون‌ کنیم‌ که دارد همی خدای

از حادثات دهر تورا درامان خویش

ای بحر بی‌کرانه ‌که از هیچ جانبی

هرگز ندیده‌ای و نبینی کران خویش

بازارگان تو چو زیارت ‌کند تو را

پر دُرّ کنی تو دامن بازارگان خویش

تا کرده‌ام مدیح تو از خاطر امتحان

کردست دهر ایمنم از امتحان خویش

گر قول مصطفی است‌ که سِحر از بیان بود

من پیش تو نمودم سحر از بیان خویش

آن شاعری ‌که در حق ممدوح خویش‌ گفت‌:

«‌ای کرده چرخ تیغ تو را پاسبان خویش‌»

گر بشنود لطافت شعر روان من

نزدیک من به هدیه فرستد روان خویش

گر مدتی سعادت خدمت نیافتم

جای دگر رحیل نکردم ز خان خویش

در خان خویش شکر تو گفتم نه شکر بخت

برخوان خویش نان تو خوردم نه نان خویش

بردی ‌گمان نیک به من بنده پیش از این

از بنده برمگرد و مگردان‌ گمان خویش

دارم امید آن که مرا داری از کرم

بعد از خدای عزوجل در ضمان خویش

تا روزگار گاه جوان است و گاه پیر

بر خور ز عقل پیر و ز بخت جوان خویش

تا در زمانه‌ گاه بهارست و گه خزان

در خرمی‌ گذار بهار و خزان خویش

می ده به روز جشن یلان را ز بزم خویش

بنشان به وقت سور سران را به‌خوان خویش

گه رود گه نوا طلب از رود ساز خود

گه مدح و گه غزل شنو از مدح‌خوان خویش

شاها سپر ز نرگس سیمین و لاله‌خواه

از زلف و چشم و روی و لب دوستان خویش

گر بلبل از درخت به کنجی کشید رخت

وآورد زاغ قافله و کاروان خویش

هر صنعت بدیع که بلبل کند به صوت

حیدرکند به زخم دف خیزران خویش

تا جویبار بر فکند طَیلسان سبز

وز یاسمین کند علم از طیلسان خویش

با طیلسان شکر تو بادند زایران

هر یک نموده پیش تو طی‌اللسان خویش

فرخنده کرد خسرو مشرق به فر تو

نوروز فرخ و سده و مهرگان خویش

در خانمان خویش تو با دوستان به هم

آورده خانمان تو از خانمان خویش

شمارهٔ ۲۷۰

روزی همی گذشتم جُزوی غزل به کف

دیدم یکی غزالِ خرامان میان صف

با همرهان خویش به نخّاس خانه رفت

نخاس باز کرد یکایک در غُرَف

شاعر میان شارع و طرفه به غرفه بر

او تافته ز خوبی و من تافته ز تف

او در میان حُلّه و من در میان خاک

من برگرفته دفتر و او برگرفته دف

قالت‌ اِذا جَلَست‌َ وابصَرت‌ فَاَنصَرِف

مَن‌ لَم‌ یَکُن لَهُ ثَمَنی مرَّ وَاِنصَرف

یک ساعت ایستادم و کردم بدو نگاه

فَالجسم قَد تَرَّحل و القلب قَد وَقَف‌

چون وصف آن وصیفت زیبا نگاشتم

لَم‌ یَبق‌َ فی‌ القَطیعَهِٔ وَصف‌ الّذی وَصَف

باز آمدم به خانه تنم‌ گشته چون کمان

تیر فراق را شده جان و تنم هدف

یعقوب‌ گفت یا اَسَفی از غم فراق

من نیز از فراق همی‌ گفتم اَلاَسَف

تا کی من از بلاد خراسان بلا کشم

این آمد از بلاد خراسان مرا به‌ کف

در خدمت رکاب تو آیم سوی عراق

یا سیدالعراقین ای ملک را شرف

یا مَفخَرَ الکُفاهِٔ اَبا سَعدِ اَلّذی

مَدحُ الْمُوَحِّدین لَهُ لَیسَ یَختَلَف

آمد عبید شاه جهان جوهر عبید

آمد خلف پیمبربا جوهر خلف

تا محشر از تو تازه بود جاه هر عقب

تا آدم از تو شاد بود جان هر سلف

رایت همه‌ کرامت و راهت همه‌ کرم

وصفت همه لطافت و وصلت همه لطف

گیرند عالمان ز مقاماتِ تو سبق

خوانند فاضلان ز مقالات تو نتف

از جود توست نامهٔ ارزاق را نُکَت

وز خُلق توست دفتر اخلاق را طُرَف

صافی بود طریقت عدل تو از فساد

خالی بود حقیقت جاه تو از صَلَف

ای مهتری که از رخ زنگی شب سیاه

نوک سنان تو برباید همی‌ کَلَف

جان عدو به وهم برون آوری ز تن

چون بچه را ز بیضه برون آورد کشف

جان شرف به خدمت تو پوید از علوّ

گر باد همت تو جهد بر تن شرف

غوّاص دولت است و سعادت چو گوهرست

دست تو بحر و ماهی زرین در او صدف

سوگند مرد چون به همه مملکت بود

آن مرد را به مدح تو واجب‌کند حَلَف

دریا که موج و کف زند اندر جهان تویی

رادیت هست موج و بزرگیت هست‌کف

آنجا که جود توست چه باشد سخای بحر

فرقی بود ز رفرف و فردوس تا زرف

با رای‌ تو ستاره و با بخت تو سپهر

چون لعل با شبه است و چو فیروزه با خزف

هرچند ز آسمان شرف عرش برترست

بگذشته رای و همت و بخت تو زان شرف

هر چند نیست طبع تو بر خلق مُستَخِف

شد دهر مُسْتَخِف و حسود تو مُسْتَخَف

عزل عدوت دائم و عزِّ ولی مدام

آن دیده حال خوفت و این دیده حال خف

در نامهٔ عدوت‌ نوشتند لَن‌ تَنال

بر خاتم ولیت نوشتند لا تخف

کفران نعمت تو خداوند کافری است

نعمت حرام‌تر ز رباگردد و سلف

من شکر نعمت تو کنم یا وحید عصر

تا نعمتم مصون بود و جاه معترف

برهانی از شمار قدم بود پیش تو

مشهور بود نام و نشانش بهر طرف

او غایب است و نایب و فرزند او منم

و آورده‌ام ز خاطر خویش احسن‌الطّرف

وان طرفه هم به دولت و اقبال و جاه توست

بالبدر یهتدی و من البحر یغترف

فی خِدمَهٔ اَلتّی قَصدَت‌ فی زمانِنا

قَد قَصّر البعیدُ وبالذنبِ اِعترف

عذرم قبول کن که دل و جان من رهی

هست از ثنا و شکر و مدیح تو مؤتلف

باید مرا قبول تو تا محتشم شوم

خواهم ز تو لَطَف‌ که نیم طالب علف

تا جسم را ز روح بود طبع معتدل

تا ماه را ز مهر بود نور مختطف

هرگز مباد مادح تو جز که در نجات

هرگز مباد حاسد تو جز که در تلف

فضل خدا و رحمت او داشته تو را

معصوم در حمایت و محفوظ در کنف

شمارهٔ ۲۷۱

ای یافته اسلام به اقبال تو رونق

اعدای تو بر باطل و احباب تو بر حق

سعد فلک و مَحمِدَتِ خلق زمین است

از کنیت تو مُنشعِب از نام تو مُشتق

آنی تو که هر چند بجویند نیابند

مانند تو اندر همه آفاق موفق

تا حشر به اقبال تو هستند مؤثر

هفت اختر سیاره برین گنبد ازرق

از جنبر اقبال تو بیرون نبرد سر

جز خیره‌سر و ابله و دیوانه و احمق

دانی تو خداوند که ده پانزده سال است

تا نزد بزرگان سخنم هست محقق

زان قوم نیم من که برند از پی دینار

اشعار مُزوّر بر ممدوح مطوّق

از حضرت اگر دورم هستم به تو نزدیک

زیبد که دهی کار مرا حشمت و رونق

چون جان مرا هست به مدح تو تعلق

مپسند مرا در غم مرسوم معلق

بر روی زمین مهتر مطلق تویی امروز

مرسوم من اطلاق کن ای مهتر مطلق

عاجز شدم از شکر تو هرچند که در شعر

با لفظ جریرستم و با طبع فرزدق

عزّ تو و ایام تو جاوید همی باد

در فایده مُسْتَغرق و در شکر مغرّق

لرزنده چو زیْبَقْ دل اعدای تو از بیم

وز گریه دو چشمش همه چون چشمهٔ زیبق

شمارهٔ ۲۷۲

چرا همی بگزینی تو بر وصال فراق

چرا همی ز خراسان روی به‌ سوی عراق

تن مرا تو همی امتحان کنی به بلا

دل مرا تو همی آزمون‌ کنی به فراق

تو را که گفت که بُگسِل ز بیعت و پیمان

تو را که گفت که بگذر ز وعده و میثاق

همی کنی تن من چون تنورهٔ برزین

همی نهی دل من در شکنجه وراق

دل تو هست ز بی‌مهری و جفا مشتق

از آن قبل خبرت نیست زین دل مشتاق

مرا ز هجر تو در دیده سیل و در دل برق

تو را دو دیده به رفتار گام و زخم براق

اگر زبانه کشد برق بگذرد بر فرق

وگر گشاده شود سیل بر رسد تا ساق

تو از نوای بم و زیر در نشاط و طرب

من از خروش نوان و دوان به‌گرد وثاق

گهی به صحبت تو حرف جویم از تقویم

گهی به دیدن تو خط شمارم از اوراق

ایا شنیده به هر وقت نامهٔ خوبان

و یا نوشتهٔ به هر حال قصهٔ عشاق

به عشق چون من و چون خویشتن‌ به‌ نیکویی

شنیده‌ای پدر مهربان و کودک عاق

وفای تو صنما عَقْده بست با جانم

فراق تو ز چه معنی است در میانه صِداق

اگر چه هست صِداقم فراقِ چهرهٔ تو

ز جان پاک مرآن عَقْد را مباد طلاق

وفا و مهر تو در جان من مقیم شدست

چنانکه عدل رضیّ خلیفه در آفاق

نظام ملک خداوند سیدالوزرا

ابو علی حسن بن علیّ بن اسحاق

ایا به حشمت و فضل از همه وزیران فرد

و یا به همت و عدل از همه بزرگان تاق

تو راست از همه گیتی محامدالاثار

تو راست از همه عالم مکارم‌الاخلاق

کفایت همه گیتی تویی عَلی‌َالتَّحقیق

سعادت همه عالم تویی عَلی‌َالاِطْلاق

دل تو هست نشانهٔ صحیفهٔ توفیق

کف تو هست کلید خزانهٔ ارزاق

قلم به دست تو نقاش فکرت کلی

کرم به طبع تو قسام نعمت رزاق

نهاد فضل تو برگردن معانی‌، طوق

کشید عدل تو بر گنبد معالی‌، تاق

فزود رای تو بر آفتاب چرخ شرف

گرفت امن تو بر دور روزگار سِباق

ز خامهٔ تو عطارد همی سرافرازد

چنان کجا عرب از رُمْح و دیلم ار مرزاق

گر آفتاب ببیند بنان و کلک تو را

زرشک‌ کلک تو آید بر آفتاب محاق

وگر به روم حُسامت جدا شود ز نیام

جدا شوند همه مشرکان زشرک و نفاق

زمانه بی‌تو یکی دیده بود بی‌لعبت

ز روزگار خَلَق خَلق را نبود خلاق

کنون ز فر تو آثار ملک یافت نظام

کنون ز عدل تو بازار دین‌ گرفته وفاق

به احتراق رسیدست کوکب حسّاد

به افتراق رسیدست موکب فساق

طعام ناصح توست از رحیق و از اتسنیم‌ا

شراب حاسد توست از حمیم و از غساق

قیاس خشم تو و دشمنان تیره خرد

قیاس صرصر و کاه است و آتش و حراق

رسید کار حسودان زدولت تو به‌ جان

همی بگوید هرکس به دیگری من واق

همه اسیر بلیت و مالهم من وال

همه ندیم ندامت و مالهم من واق

زخاک درگه تو کافیان همی نازند

چو مومنان به بهشت اندرون زکاس دهاق

سرای بخت تو را کردگار عزوجل

برابر فلک المستقیم کرد رواق

از آن قِبَل‌ که به‌ درگاه تو قدم پوید

درست ‌گشت که ا‌قدام بهتر از اَحداق

زبان برآرد و در وقت منطقی‌ گردد

اگر جماد ز جود تو یابد استنطاق

بدان خدای که او را بقای لم‌یَزَلی است

که آفرین تو باقی است تا به یوم تلاق

به وصف سیرت تو از حقایق معنی

عزیزگشت معزی به وصف استحقاق

زفر مدح تو پیش رهی خداوندا

سخنوران جهانند خاضع الاعناق

زِکام بنده شود گرد بینوایی کم

گر آب جود تو مربنده را رسد به مذاق

وگر قبول تو یک ره به من بپیوندد

زمن گسسته شود زود ‌خشیه‌الاملاق

همیشه تاکه خلاف و وفاق باشد رسم

از این سپهر بلند و زمانهٔ زراق

مخالفان تو را از زمانه باد خلاف

موافقان تو را از سپهر باد وفاق

قضا مساعد تو بالغدو والا‌صال

قدر متابع تو بالعشی والاشراق

شمارهٔ ۲۷۳

خدایگان وزیران تویی به استحقاق

غیاث دولت عالی تویی علی الاطلاق

نظام نیست مبارک‌تر از تو در اسلام

هُمام نیست همایون‌تر از تو در آفاق

شرف‌گرفت به شاه تو دودهٔ سلجوق

خطر گرفت به جاه تو گوهر اسحاق

شدست اصل محامد زنام تو مشتق

شدست بخت مساعد به روی تو مشتاق

چو در مدیح تو دولت زبان‌گشاده به نطق

به خدمت تو سپهر از مجره بست نطاق

فلک چوکار ممالک به تو مفَوَّض‌کرد

حواله‌کرد به تو رزق بندگان رزاق

زکلک تو در ارزاق بندگان بگشاد

که کلک توست کلید خزانهٔ ارزاق

بر آسمان شده ای از زمین به قدر بلند

جنان‌کجا شب معراج مصطفی به براق

بلند قدر تو گر صورتی شود به مثل

ز بس بلندی در ساق عرش ساید ساق

وزیر آن مَلِکستی‌ که‌ گر نشاط کند

شدن ز ملک خراسان به سوی ملک عراق

بود ز مرو علم تا به مَروه و زمزم

بود ز بلخ سپه تا به کَرخ و باب‌الطاق

شوند پیش رکابش سران روم و عرب

چو بندگان کمر بسته خاضِع‌ُ الاَعناق

عروس عقد تو را با زمانه بست قضا

درست عقدی کان عقد را مباد طلاق

هدایت فلک است آن عروس را هدیه

قبول شاه قباله صداقت تو صداق

درین حدیث زکس نیست اختلاف و خلاف

که یک‌دل اند بزرگان به ‌اتفاق و وفاق

خلاف شاه و خلاف تو آن‌ گروه کنند

که در خدا و پدر گشته‌اند عاصی و عاق

برابر سَخَطِ تو بر اوفتد آتش

به جان دشمن بدخواه و حاسد زرّاق

چنانچه درفتد آتش برابر خورشید

چو بر نهند به حرّاقه پنبهٔ حرّاق

کنند خلق به اقدام قصد خدمت تو

بدین سبب بود اقدام بهتر از احداق

به نعمت توکه جوید همی سعادت چرخ

وصال آن ‌که نجوید ز خدمت تو فراق

ز بهر عز و شرف آرزوست طوبی را

که چوب تخت تو برّد ز شاخ او شقّاق

اگر به هاویه‌ مهر تو بگذرد سازد

رحیق و ماء مَعین از حَمیم و از غَساق

صبا گرفته به ‌دندان عنان مرکب تو

که از صبا ببرد مرکب تو گوی سِباق

سحاب جود تو را حوض کوثرست سرشک

سرای تخت تو را شاخ اخضرست رواق

به دستهای تو در معجزند عشرکرام

غلام عُشر کرام تواند سَبعِ نطاق

نوشته‌اند ز خلق تو نکته‌های کریم

مصنفان کتاب مکارم الاخلاق

ثناگران جهان راگه نوایبِ دهر

بس است مدح تو تعویذ ‌خَشیهٔ‌الاملاق

اگر نبودی مدح تو کس ندانستی

که چیست نکته و معنی زنطق و استنطاق

خدایگانا بشنو دمی به‌ فضل و کرم

زمن رهی سخن راست بی‌دروغ و نفاق

زشاعری دل من سیرگشت و این نه عجب

که هست خالی بازار شاعران ز انفاق

چو نیست بهرهٔ من قطره‌ای زآب‌ کرم

مرا چه سود زآب کروم و کأس دهاق

مگر رهاکنم آرایش و دقایق شعر

روم به‌راه تصوّف چو بوعلی دقّاق

سفر چگونه‌کنم با وثاق و رخت خلق

ز سعی خلق و ز مرسوم بی‌نصعیب و خلاق

اگرچه خدمت شاه جهان و خدمت تو

همی فریضه شناسم ز طاعت خلاق

امیر اهل سخن را خوش و نکو نبود

که غازیانه بود رخت و حاجیانه وثاق

اگر پرستش شه نیستی مرا میعاد

وگر ستایس تو نیستی مرا میثاق

زدست خویش به مجلس قدح فرو نهمی

به خانه برنهمی شعرهای خویش به تاق

به تاق بر نتوانم نهاد دفتر شعر

زبهر آنکه تویی از همه کریمان تاق

گزیر نیست مرا از مدیح چون تو وزیر

که چون مدیح تو گویم بود به استحقاق

بخواه بجهٔ معلاق رز به شادی آنک

ز سنبل است همیشه به‌ گلستان مِعلاق

بتی‌که بر لب شیرین او و برکف او

طرب‌ فزای دو باده است هر دو خوش به‌ مذاق

یکی است در لب او دَرد عشق را دارو

یکی است برکف او زهر رنج را تریاق

چنو نزاد کس اندر قبیلهٔ خَلُّخ

چنو ندید کس اندر ولایت قبچاق

به بزم و رزم زند دوست را و دشمن را

ز چشم بر دل و از دست بر جگر مرزاق

چنانکه کبک و کبوتر شکار باز شوند

شود شکار سر زلف او دل عشاق

همیشه تاکه بر اوراق رنگ و نقش کنند

فروغ چشمهٔ خورشید و خامهٔ ورّاق

نوشته باد بر اوراق دفتر و سیرت

فزون از آنکه بود مر درخت را اوراق

وزارتی‌ که ز جد و پدر رسیده به تو

مقیم باد در این خانه تا به روز تلاق

بر آسمان وزارت همیشه خالی باد

ستاره و مه عمرت زاحتراق و محاق

به رای و همت تو آفتاب دولت شاه

به شرق و غرب جهان باد دائم‌ الاشراق

نوشته بر رخ اعدای شاه دست اجل

به خط نیزهٔ خطی‌: «ومالَهُم مِن‌ واق‌»

شمارهٔ ۲۷۴

آمد به ‌فرخی و سعادت به دار ملک

صدری که هست بر قلم او مدار ملک

اسلام را نظام و پسندیده صاحبی

کز فر او چو دار سلام است دار ملک

فرزند فخر ملک محمد وزیر شاه

کایزد نهاد در حرکاتش قرار ملک

اندیشه ‌و تامل ‌او را مسلم است

عِقد کتاب دولت و عقد شمار ملک

هر روز نوبه نو همه دینار و گوهر است

از آستین همت او درکنار ملک

یارست ملک را همه ساله وزارتش

آری وزارت است همه ساله یار ملک

فرخنده شد به دولت او روزگار او

فرخنده شد به طلعت او روزگار ملک

شمشیر و تیر خسرو و رای صواب او

پروردگار دین شد و پروردگار ملک

این هست بَدر حشمت بر آسمان دین

وان هست سرو خَضر‌ت‌ بر جویبار ملک

ای گوهر عزیز که هرگز نیافته است

غواص بخت چون تو گهر در بحار ملک

آموختی تو که از پدر و جد خویشتن

تهذیب شغل دولت و ترتیب ‌کار ملک

تو افتخار ملک و ملوکی و بوده‌اند

اسلاف تو به عز ملوک افتخار ملک

تا حصن تو حصار بود ملک شاه را

ایمن بود ز تیر حوادث حصار ملک

میزان عقل تو است و مَحَکِّ ضمیر تو

این را خبر دهند به وزن و عیار ملک

تو ابر رحمتی و ز باران عدل تو است

همواره سبز و خرم هر شاخسار ملک

تا ملک را نگار ز توقیعهای توست

گویی که عاشق است ملک بر نگار ملک

زیرا که حور و ماه فرستد به‌ مجلست

تا تو کنی ز یارهٔ او گوشوار ملک

اقبال تو ز روی زمین بر فلک شده است

تا از فلک ستاره فرستد نثار ملک

خواهد شدن به ‌مِخْلْب‌ شاهین ز همتت

شاه ستارگان به فلک بر شکار ملک

از فر شاه از تو همه یُمن و یُسر باد

هم بر یمین ملت و هم بر یسار ملک

تا حَشْر در جهان ز وزیران و خسروان

تو یادگار دولت و او یادگار ملک

شمارهٔ ۲۷۵

نشاط باد همه روزگار فخرالملک

بهار باد همه روزگار فخرالملک

جهان چنانکه ز خورشد بشکفد بشکفت

ز فر طلعت خورشیدوار فخرالملک

ز چرخ تا که نبرد شمار هندسیان

ز بخت و عمر نبرد شمار فخرالملک

گر این جهان همه ایزد بدو دهد شاید

که هست برتر ازین انتظار فخرالملک

به‌سان ذرّه نماید به وقت قدرت و قدر

سپهر پیش دل کامکار فخرالملک

رخ مخالف دولت به رنگ دینارست

ز غیرت کف دینا‌رْ بار فخرالملک

به مهر و کین زحل و مشتری همی سازند

به رزم و بزم همه ساله کار فخرالملک

چو مشتری به شرفخانه در رسد خواهد

که اوفتد ز فلک در کنار فخرالملک

چنانکه طبع بشر هست خواستار ملوک

همیشه هست خرد خواستار فخرالملک

چنانکه هست هنر اختیار دولت و دین

شدست دولت و دین اختیار فخرالملک

امید خلق جهان هست در بزرگی و جاه

به قدر و مرتبه و افتخار فخرالملک

خدای جَلّ جَلاله نهاد پنداری

قرار خلق جهان در قرار فخرالملک

ضمیر خلق همی داند ای عجب‌ گویی

نهان غیب شده است آشکار فخرالملک

به زینهار خدای اندرون بود شب و روز

کسی که باشد در زینهار فخرالملک

شعار دانش و معنی درست کرد همی

که خواند شعر من اندر شعار فخرالملک

به حکم بندگی از دیرباز هست دلم

به دام شکر و ثنا در شکار فخرالملک

به حکم دوستی امروز اگر بسنده بود

رضا دهم که کنم جان‌ نثار فخرالملک

همیشه ‌تا که جهان یادگار آدمی است

بباد ملک جهان یادگار فخرالملک

عنایت ازلی بود جفت فخرالملک

سعادت ابدی باد یار فخرالملک

بهار و عید بهم حاضرند و فرخ باد

به شادمانی عید و بهار فخرالملک

شمارهٔ ۲۷۶

خدایگان جهانی و شاه با فرهنگ

به عدل چون عمری و به هوش چون هوشنگ

نه‌ای بهار و بهاری چو کرد خواهی بزم

نه‌ای هژیر و هژیری چو کرد خواهی چنگ

خدنگ فخرکند بر درخت صندل و عود

از آن قبل ‌که بود تیر تو ز چوب خدنگ

پلنگ، کِبر کند سال و ماه بر دد و دام

از آن قبل ‌که جناغت بود ز چرم پلنگ

حسام تو ز تن دشمنان رباید جان

پیام تو ز دل دوستان زداید زنگ

هرآنگهی‌که تو آهنگ تیغ تیزکنی

اجل به جان بداندیش تو کند آهنگ

شهنشها ملکا خسروا خداوندا

تویی نتیجهٔ اقبال و مایهٔ فرهنگ

درخت و باغ تو گردد میان مجلس تو

جو نوبهار به بوی و چو آفتاب به رنگ

ز بس بدایع نقش و نگار گوناگون

بهار خانهٔ چین است و صورت ارژنگ

بدین درخت و بدین باغ شادمانی کن

همی شنو به‌سعادت خروش بربط و چنگ

فرشتگان خدا از فلک همی‌گویند

خجسته باد تو را میهمانی سرهنگ

همیشه باد تو را در سرور بزم شتاب

همیبثبه باد تو را بر سریر ملک درنگ

چنین و بهتر از این باش با هزاران سال

جهان‌ گشاده به تیغ و قدح‌ گرفته به‌ چنگ

شمارهٔ ۲۷۷

شراب باید و آتش رباب باید و چنگ

که روز فاخته گونه است و خاک غالیه رنگ

نصیب تن‌ کنم آتش نصیب روح شراب

نصیب گوش خروش رباب و نالهٔ چنگ

نصیب دیده و دل چهر و مهر یار کنم

که او به چهره چو مهر است و بر بتان سرهنگ

رخش چو زهره و ماه و لبش چو شکر و قند

برش چو سوسن و سیم و دلش چو آهن و سنگ

گهی برد بر سمینش‌ از بر من سیم

گهی برد دل سنگینش از دل من سنگ

ز سِحر دیدهٔ اوکوی من شود بابل

ز نقش چهرهٔ او بزم من شود ارتنگ

جون من شَمن نبود در بهار خانهٔ جین

چنو صنم نبود در نگارخانهٔ‌ گنگ

ز باده چون بفروزد رخان نازک و خوب

به خنده چون بگشاید دهان‌ کوچک و تنگ

معاشران ز لب و روی او به خانهٔ خویش

شکر برند به خروار و گل برند به تنگ

جو بر دو عارض سیمین او سه بوسه دهم

ز من‌ کرانه‌ کند وز میان برآرد چنگ

چو آینه است رخ او مگر همی ترسد

که‌ گیرد از نفس من‌ کران آینه زنگ

گر از من آن لب یاقوت رنگ دارد باز

به می‌ فروشکنم شرم او به حیله و رنگ

مکر چو پردهٔ شرم از میانه بردارد

مرا در آن لب یاقوت رنگ باشد رنگ

کدام روز بود کان جهان فروز بود

ننشسته با من و من زلف او گرفته به چنگ

دلم ز صحبت اوگشته مایهٔ شادی

چنانکه طبع امیرست مایهٔ فرهنگ

علاء دولت عالی بهاء دین که رسید

ز بس‌ علاء و بها قدر او به‌ هفت اورنگ

جمال میران اتسز که چون پدر دارد

جلال‌ و مرتبه‌ و ارج و فره و اورنگ

بدو رسیده سه چیز از سه پادشا میراث

سمو زسام و جمال از جم وهش از هوشنگ

سپهر باید مرکب چو او سوار شود

هلال باید زین و مجره باید تنگ

عدو ز بیم چو خرچنگ باز پس‌ گردد

چو سرکشد علمش بر دو پیکر و خرچنگ

کجا به قصد تماشا و آرزوی شکار

به دشت و کوه رود با سنان و تیر خدنگ

کند چو دام کبوتر سرین وگردن‌ کور

کند چو خانهٔ زنبور پشت و پهلوی رنگ

ایا نَبرده سواری‌که پیش حملهٔ تو

شود هبا و هدر زور شیر و کبر پلنگ

اگر برهنه‌ کنی تیغ بر لب دریا

بسوزد از تف تیغ تو زیر آب نهنگ

کُلنگ وار بترسد در آشیان سیمرغ

چو باز دار تو بر پای باز بندد زنگ

نهیب و سَهْم تو را در جهان چنان اثرست

که زنگ باز تو سیمرغ را کند چو کلنگ

ز مهر و کینهٔ تو هر کجا رسد اثری

شرنگ شهد شود در زمان و شهد شرنگ

اگر سبق برد از باد اسب تو نشگفت

که پیش اسب تو باد جهنده باشد لنگ

برآید از دل اعدای دولت تو تراگ

چو از کمان تو در رزم بشنوند ترنگ

اگر هزار مبارز چو عمرو و چون طاهر

کنون بیایند از سیستان و از پوشنگ

تو از نشست همه روز فخر داری عار

تو از نبرد همه روز نام داری ننگ

اگر به عصر تو ارژنگ دیو باز آید

به چشم خشم تو چون ارزنی بود ارژنگ

وگر پشنگ در این روزگار زنده شود

چو پشه‌ای بود اندر برابر تو پشنگ

بدین صفت‌که تویی در شجاعت و مردی

اگر پدر بفرستد تو را به جنگ فرنگ

صلیب بشکنی و دارها زنی چو صلیب

تن فرنگان از دارها کنی آونگ

کشی ز روم به خوارزم بت‌پرستان را

فسار بر سر و بر دست بسته پالاهنگ

ایا به دست کرم زایران عالم را

ز پشت و روی برون برده‌ گوژی و آژنگ

خطا بود که به دریا تو را کنم تشبیه

که او مکان نهنگ است و تو خزینهٔ هنگ

شود به دولت تو در کنم چو پارهٔ زر

اگر به نام تو کلکی‌ کنم ز چوب زرنگ

وگر به فر تو نارنگ پیش خویش نهم

ز روشنی چو مه و مشتری شود نارنگ

وگر قیاس‌کنی شعر شاعران دگر

بود چو قافله و شعر من چو پیش آهنگ

به آب ماند شعرم اگر چه آتش وار

همیشه سوی بلندی همی‌کند آهنگ

ز من صواب بود در پرستش تو شتاب

ز من محال بود در ستایش تو درنگ

که تو درنگ نکردی و آمدی به شتاب

ز بهر پرسش من نیم ‌شب ز یک فرسنگ

سزد که بقعت خوارزم را دهم تفضیل

چه بر نواحی روم و چه بر ولایت زنگ

که آبروی من آمد ز جانب خوارزم

چو آب مرو که آید ز جانب‌ کیرنگ

همیشه تاکه ز نیرنگ خامهٔ نقاش

بر آب نقش نیفتد به چاره و نیرنگ

بر آسمان سعادت به فرخی زده باد

قضا به خامهٔ نقاش بخت تو نیرنگ

ز دهر بهر نکوخواه تو فلاح و فرح

ز چرخ برخ بداندیش تو غریو و غرنگ

گه صبو تو رامشگران مجلس تو

کشیده تا به شباهنگ چنگ را آهنگ

شمارهٔ ۲۷۸

آمد آن ماه دو هفته با قبای هفت رنگ

زلف پربند و شکنج و چشم پرنیرنگ و رنگ

لؤلؤ اندر لاله پنهان داشت چون رویم بدید

چنگ را بر لاله زد لؤلؤ و برهم سود چنگ

گفت مهر از من‌ گسستی با تو جای جنگ هست

لیکن اندر مهرگان با دوست نتوان کرد جنگ

سرو اگر در باغ باشد دارد او بر سرو باغ

سیم اگر در سنگ باشد دارد او در سیم سنگ

چون دلم بی‌قُوََّت و جان و تنم بی‌قُوت دید

داد قوت و قُوََّتم زان شَکّرِ یاقوت رنگ

تنگم اندر برگرفت و زلف مشکین برفشاند

مشک و عنبر برگرفتند از سرای من به تنگ

گاه دلبر بود و گه چنگش همه شب درکنار

یک زمان بنواخت یار و یک زمان بنواخت چنگ

گفتمش کز من چه خواهی مهرگانی یادگار

تا جهان بر من نسازی چون دهان خویش تنگ

گفت خواهم شُکرِ اِنعام خداوندی که او

اندر انعام و فتوت نام نعمان‌ کرد ننگ

ملک یزدان را مؤیّد دین یزدان را شهاب

آفتاب عقل و علم و مایهٔ فرهنگ و هنگ

آن خداوندی که گردون بخت او را مرکب است

مرکبی‌ کش‌ ماه نو زین است و جوزا پالهنگ

چون نهادند اختران از قوت تأثیر خویش

هم به نار اندر شتاب و هم به خاک اندر درنگ

باد را از طبع او پاکیزگی دادند و لطف

خاک را از حلم او آهستگی دادند و سنگ

تیزی آموزد همی از حکم او شمشیر تیز

راستی‌گیرد همی ازکلک او تیر خدنگ

در زمستان فرش او را از پلنگ آرند پوست

بر سباع‌کوه و صحراکبر از آن دارد پلنگ

از ‌دم خصمش‌ به آتش در سمندر بِفسُرَد

وز تف خشمش بسوزد زیر آب اندر نهنگ

بیش او خلق از مروف لاف نتواند زدن

بیش رهواران به رهواری نداند رفت لنگ

در پناه امر او نشگفت اگر کوته شود

پنجهٔ شیر از گراز و چنگل باز از کلنگ

گر ز مهر او فتد یک ذره در دریای چین

ور زجود او چکد یک قطره در دریای زنگ

نه به چین اندر بماند هیچ رخ در زیر چین

نه به زنگ اندر بماند هیچ دل در زیر زنگ

ای سرفرازی که از تاج شهان زیبد همی

بر میان بندگان تو گهر هنگام جنگ

ماه مهر آمد زیادت‌کرد باید مهر ماه

آب شد چون زنگ برکف باده‌ها باید چو زنگ

از کف تُرک دلارامی‌ که از دیدار اوست

حسرت صورتگران چین و نقاشان‌گنگ

شیر زوری‌کاو به نیزه زور بستاند ز شیر

رنگ چشمی‌کاو به غمزه چشم برباید ز رنگ

تاکه سیسنبر ندارد رنگ و بوی شنبلید

تاکه آذرگون ندارد بوی و رنگ بادرنگ

خار در دست نکوخواه تو بادا چون سمن

شهد درکام بداندیش تو بادا چون شرنگ

مهرگان بر تو همایون باد از گشت سپهر

جاه تو بی‌عیب باد و عمر تو بی آذرنگ

روز و شب بر درگه عالیت دست روزگار

مرکب اقبال و دولت راکشیده تنگ تنگ

شمارهٔ ۲۷۹

برکش ای ترک بر اسب طرب و شادی تنگ

که زمستان شد و نوروز فراز آمد تنگ

باد نوروزی با باغ همی صلح کند

من و تو هر دو چرا بیهده باشیم به جنگ

سبز رنگ است ز سبزه سر کوه و لب جوی

چه‌کشی سر ز خط ای نوش لب سبز آرنگ

آهوان روی نهادند سوی سبزه و آب

بنه ای آهوی سیمین ز سر این خوی پلنگ

زاهن و سنگ همی سبزه دمد برکُه و دشت

نرم‌کن برمن مسکین دل چون‌آهن و سنگ

می آسوده به‌خم اندر چون زنگ شدست

نه روا باشد بر آینهٔ وصل تو زنگ

خیز تا هر دو بر این روز دل‌فروز کنیم

به‌می لعل‌شتاب و به لب‌کشت درنگ

سوی باغ آی‌ که در رود و سرود آمده‌اند

قمری و فاخته بر سرو بن مینا رنگ

راست‌گویی‌که در ایوان ملک ساخته‌اند

حمد هول رباب و پسر سقا جنگ

شاه شاهان ملک ارغو که به لشکرگه او

صد امیرند مه از بهمن و بهرام و پشنگ

این غزل هست بر آن وزن کجا شاعر گفت‌:

«‌ترکش ای ترک به یک سو فکن و جامهٔ جنگ‌»

شمارهٔ ۲۸۰

ای نگاری‌ که به حسن از تو زند حور مثل

ای غزالی‌ که سزاوار سرودی و غزل

بر عرب هست ز بهر تو عجم را تفضیل

که عجم وصف تو گفته است و عرب وصف طلل

سرو زیر حُلّل و ماه بود زیر حلی

چون تو آراسته باشی به‌حلی و به حلل

خوی گرفته است بناگوش تو از شرم چنانک

وقت شبگیر بود بر سمن و نسرین تل

آن‌ گلابی است مصور که همه ساله بود

مشک بر سیم‌ کند حلقه زلفین تو حل

دلی از دست به دستان وحیل استده‌ای

ازکه آموخته‌ای این همه دستان وحیل

من به نزدیک تو چون آیم‌ کز نرگس مست

بنمایی به‌من از دور همی تیغ اجل

شرف دین و قوام دول و عمدهٔ ملک

که بدو ملک سرافراز شد و دین و دول

هست همنام رسولی‌ که ز خالق بر خلق

از پس او نبود هیچ‌ رسول مرسل

در هنر سیرت این خوبتر آمد ز سیر

در هدی ملت آن پاکتر آمد ز ملل

این برون برد ز درگاه ملک رسم ستم

وان بیفکند ز محراب حرم لات و هُبَل

این ز انعام و کرم هرچه بخواهد بکند

وان به احسان و نکوکاری ماشاء فَعَل

ای کریمی‌ که شود عاجز و تشویر خورد

هرکه هنگام‌ کرم با تو درآید به‌ جدل

آنچه‌ یک دم بدهد جود تو ممکن نشود

که به صد سال توان یافتن از بحر و جبل

هفت سیاره همی از فلک آواز دهند

که ز حاتم به سخاوت تویی امروز بدل

حاش‌لله‌ که اگر زنده شود حاتم طی

پیش اسب تو کشد غاشیه در زیر بغل

هرکجا هست در اسلام یکی مهتر چیر

هرکجا هست در آفاق یکی سرور یل

همه از مهتری و فضل برند از تو مثال

همه در سروری و جود زنند از تو مثل

خویش مستظهر بغدادی و گفتار تو بود

پیش مستظهر بغداد چو وحی منزل

حضرت خویش تو را داد لقب از پی آنک

ملک و دولت به‌تو آراسته خالی‌ ز خلل

برگذشتی تو از آن پایه‌ که در دولت و ملک

حشمت‌ و جاه تو از شغل بود یا ز محل

عمل و شغل ز تو قدر و محل یافته‌اند

نه تو از شغل و عمل یافته‌ای قدر و محل

چون تو فرمان دهی آن روز روان باشد کار

چون تو فرمان ندهی‌ کار بماند مهمل

پیش احرار عجم محتشمی از دو جهت

پیش اشراف عرب محترمی از دو قِبَل

هستی از سوی پدر تاج عجم تا به ابد

هستی از سوی دگر فخرعرب تا به ازل

آن‌ کریمی تو که از نامهٔ اعمال ولی

بسترد مهر تو تا حشر معاصی و زلل

کس نبیند سَبَل از چشم حسود تو جدا

زان‌ که در چشم حسود تو سبیل است سبل

هرکه یابد نظر مشتری از همت تو

عمر او را نبود بیم ز تأثیر زحل

همه ساله خوش و خرم بود آن‌ کس‌ که شبی

پیش تو بادهٔ نعمت خورد از جام امل

گرچه در مدح تو شعر شعرا هست بسی

شعر پاکیزه چنین باید بی‌عیب و علل

ناقد آن به‌ که بود چون تو سخندان و بصیر

تا چو بیننده سَره باز شناسد ز دَخل

از جمل تاکه نخستینش حروف است الف

بر فلک تاکه نخستینش بروج است حمل

بادی از محتشمان چون حمل از جمع بروج

بادی از ناموران چون الف از حرف جمل

تا چو در فتنه بود دولت شاهان جهان

در دل مردم از آن فتنه بود خوف و وجل

دور داراد همیشه ز دل دولت تو

فتنه و خوف و وجل خالق ما عَزِّ وَ جَل

گفته در تهنیت و مدح تو ملاک و ملوک

صد چنین مدحت پرداخته بر وزن رَمَل

شمارهٔ ۲۸۱

شهی‌که دولت باقی بدوگرفت جلال

شهی‌که ملت تازی به او فزود جمال

خجسته ملت تازی چنو جمال ندید

چنان‌که دولت باقی چنو ندید جلال

چو مشتری است مگر طلعت مبارک او

که خلق را نظر او مبارک است به فال

به سان آینهٔ روشن است خاطر او

ضمیر و سر همه هست اندرو چو خیال

همای همت او فرخ و همایون است

به شرق دارد پر و به غرب دارد بال

فریضه شد چو شهادت ثنای او گفتن

کسی‌ که هر دو نگوید زبانش‌ گردد لال

اسیر کرد هر آن خصم را که‌ گفت برو

امیر کرد هر آن بنده را که گفت تَعال

ز مهر و خدمت او بندگان شوند عزیز

که او شدست عزیز مُهَیمَن متعال

مگر که بخشش ‌آمال در پرستش اوست

که بر موافق بخشش همی‌کند آمال

مگر که قسمت آجال در عداوت اوست

که بر مخالف قسمت همی‌کند آجال

فتوح و نصرت او سر به‌ سر همه عجب است

عجب‌تر از همه آن فتحها که کرد امسال

بساخت آلت عدل و بسوخت آفت ظلم

بکِشت تخم هدی و بکُشت شمع ضلال

به شام والی بگماشت تا فرستد حمل

به روم عامل بنشاند تا گزارد مال

درین خجسته سفر روم خواست از قیصر

دگر سفرکند و هند خواهد از چیپال

زهی ستوده صفت شهریار کشور گیر

زهی خجسته سیر پادشاه دشمن‌ مال

تو را روا ست‌ که خوانند شاه پاک نسب

تورا سزاست که خوانند شاه خوب خصال

کدام خصم تو را دید کاو نگشت شکار

کدام شیر تورا دید کاو نگشت شغال

اگر چو مار بد اندیش تو بر آرد سر

از او دمار برآری چو مهدی از دجال

کسی که با تو دلش چون الف نباشد راست

زهیبت تو شود قامتش خمیده چو دال

ز فر تو ملکا وز نسیم فروردین

شدست روی زمین سر به‌سر بهشت مثال

سرشک باران برگل فتاده گویی هست

به لعل‌بر زده از زیبق‌ مُصَعَّد خال

به سوی دجله نگه‌کن‌ که همچو زلف بتان

شدست آب شکن برشکن زباد شمال

شراب آب حیات است و کرد باید جام

بر آب دجله زآب حیات مالامال

اگر ز چرخ کند خصم غیبه‌ای بر خویش

خدنگ وهم تو آن غیبه راکند غربال

زبهر حشمت تو آسمان همی سازد

لگام ‌اسب تو را از ستاره طرف و دوال

وگر تو رای کنی از بروج بفرستند

به استران تو نعل و به اشتران خلخال

بیافرید ز بهر چهار چیز تو را

مقدری که به‌قدرت هدی دهد زضلال

زبهر رامش خلق‌ و زبهر کوشش حق

زبهر ورزش عدل و زبهر بخشش مال

یکی به روز ضیافت یکی به روز سلام

یکی به روز مَظالِم یکی به روز نَوال

وبال و وِزر مدان شغل خویش را وبران

که نیست مصلحت کار خلق وزرو وبال

صحیفه‌ای که تو در مصلحت سیاه کنی

کند سپید به محشر صحیفهٔ اعمال

خلاف نیست‌که زایل شدست انس دلت

ازین مصیبت هایل که اوفتاد امسال

کریمه‌ای که بدو خانهٔ تو بود به پای

اگر ز پای بیفتاد بر در آجال

به صبر کوش در این رنج و شکر کن به خدای

که هست دست تو بر حلقهٔ در آمال

چو غمگسار تو را روزگارگفت برو

سپهر گفت به روح لطیف او که تعال

سبهر خواست‌که روح لطیف او به بهشت

بقای شخص تو خواهد ز ایزد متعال

کمال عقل تو آهسته ‌داشت عقل تورا

که تا تحمل کردی مصیبتی به‌ کمال

تو از رجالی و ا‌َجرام چرخ را رسم است

که کارهای عظیم آورد به پیش رجال

خبر مگوی که دی حالها چگونه‌گذشت

نشان مجوی که فردا چگونه باشد حال

چوکارهای تو بر استقامت است امروز

مبند بیهده دل در تغیّر احوال

بزرگوارا دانی‌ که در صناعت شعر

مرا به لفظ و معانی تَوّسع است و مجال

مدایح تو چنان‌گفته‌ام که تا محشر

زمانه بر سر هر یک همی نویسد قال

رسید وقت‌که از پیش خدمت تو شوم

به حضرت ملک ملک بخش اعدا مال

ز شکر و مدح تو خالی همی نخواهم داشت

زبان شکرگزار و ضمیر مدح سگال

ضمیر من‌گهر مدح تو چنان سنجد

که در ترازوی او مشتری بود مثقال

چنانکه خاطر من شکر نعمت توکند

درخت تازه کند شکر ابر و باد شمال

همیشه تاکه به نوروز شمس را بر چرخ

بود ز برج شرف مهد و از سحاب جلال

چو شمس باد همه ساله دولت تو بلند

جلال او ز معالی و مهد او ز جلال

زمانه‌ کرده به تو جامهٔ هنر مُعلَم

ستاره‌کرده به تو نامهٔ ظفر ایصال

جهان متابع تو بِالعَشّی وَالابکار

فلک مسخر تو بِالغُّدو وَالاصال

ایا عداوت تو نشتری که اعدا را

ز سوی دیده گشاید همی رگ قیفال

نماند زنده کسی کاو عداوت تو گزید

و گر بماند بر او عمر گشت تلخ و وبال

هلال تیره شود بر فلک ز مرکب تو

هلال شکل‌ کند خاک تیره را به نعال

موافق سپر و نعل مرکب تو شدست

مه سما که شود گاه بدر و گاه هلال

زمانه با تو بهر وقت کرده باد نشاط

نشاط با تو بهر حال کرده باد وصال

ز بوستان مراد تو دور باد خزان

زآفتاب بقای تو دور باد زوال

شمارهٔ ۲۸۲

عید را با مهرگان هست اتفاق و اتصال

هر دو را دارند اهل دولت و ملت به فال

اتفاق و اتصال هر دو بر ما خرم است

مرحبا زین اتفاق و حبذا زین اتصال

عید آیینی است کز وی هست ملت را شرف

مهرگان رسمی است کزوی هست دولت را جمال

آن یکی دارد بدین اندر ز پیغمبر نشان

وین دگر دارد به ملک اندر ز افریدون مثال

هر دو منشور نشاط و خرمی آورده‌اند

بیش تخت خسرو نیک اختر نیکو خصال

آفتاب نسل سلجوق ارسلان ارغو که هست

تا قیامت بی‌غروب و بی‌کسوف و بی‌زوال

آن جهانداری‌که یک‌ تن نیست اندر شرق و غرب

یا به میری یا به دولت یا به ملک او را همال

باز عدلش گرچه اکنون شرق دارد زیر پر

چون به پرواز اندر آید غرب‌گیرد زیر بال

در خلاف او قدم برداشتن باشد حرام

کز پدر ملک جهان دارد به میراث حلال

دولت او هست چون تقدیر ایزد لَم‌ یَزَل

هرچه باشد لم یزل ناچار باشد لایزال

هرکه بیرون شد ز عدلش زین جهان بیرون نشد

تا ندید از دولت او دستبرد وگوشمال

تا کی از شهنامه و تاریخ شاهان‌ کهن

تاکی از دیو سفید و رستم و سیمرغ‌ و زال

کس ندید از قاف تا قاف جهان سیمرغ و دیو

قیل و قال است این چرا باید شنیدن قیل و قال

قصه‌ای باید شنید و دفتری باید نوشت

کاندرو باشد عجایب و آن عجایب حسب حال

حسب حال با عجایب فتح شاه مشرق است

وآن شجاعتها که او بنمود هنگام قتال

آنچه در سی سال نتواند نمودن هیچ شاه

او ز مردی و هنرمندی نمود اندر سه سال

هیبت او دست مکاران و محتالان ببست

کس نیارد گشت اکنون گرد مکر و احتیال

ور کسی خواهد که‌ گردد گو بیا بنگر نخست

قصهٔ تیر دو شاخ و قصهٔ چاه و جوال

هر که با تیغ جهانگیرش نماید سرکشی

گر بماند زنده جان و تن بر او باشد وبال

رنگ‌ آب و فعل‌ آتش هر دو اندر تیغ اوست

سرکشی با آب و آتش در خرد باشد محال

مرکبش را هر کجا باشد مجال تاختن

وهم مردم را نباشد گِرد گَرد او مجال

آفرین بر مرکبش‌ کاو را سزد پروین لگام

مشتری زین و مجره تنگ و ماه نو نعال

نه نهنگ و با نهنگان آب خورده در بحار

نه پلنگ و با پلنگان خواب کرده در جبال

پاک دندان تیز چشم آهخته‌ گردن خُرد گوش

سخت سم محکم قوایم پهن‌پشت آگنده یال

نه ز سیر او را قرار و نه ز دور او را شکیب

نه‌ ز رزم او را نهیب‌ و نه‌ ز صید او را ملال

در دو پای او تو پنداری دبورست و صبا

در دو دست او تو پنداری جنوب است و شمال

این چنین مرکب‌ نشاید جز ملک را تا بر او

گه به سوی صید تازد گه به‌ جنگ بدسگال

ای ز صد گردون قوی تر تیغ تو روز نبرد

وی ز صد دریا سخی‌تر دست تو روزنوال

از تو هنگام فضیلت فرق باشد تا ملوک

همچنان کز شیر شرزه فرق باشد تا شغال

قلعهٔ بخت تو را برگنبد فیروزه رنگ

ماه زیبد پاسبان و مهر شاید کوتوال

خواسته تا خواسته بخشی همی‌گویی مگر

از جهان برداشتی یک بارگی رسم سؤال

کار عالم را همی جود تو سازد سربه‌سر

جود توگویی معیل است و همه عالم عیال

آمد آن فصلی‌که از تاثیر او در بوستان

دیبهٔ زربفت پوشیدست پنداری نهال

باغ‌ هست اکنون ز برگ زرد پر زرّ درست

وز شکوفه بود در نوروز پرسیم حلال

زاغ‌ گویی محتسب شد کز نهیب زخم او

بلبل رامشگر اندر بوستان ماندست لال

نار شد بازارگان وز لعل دامن کرد پر

سیب دلبرگشت وز شنگرف زد بر روی خال

آب‌ گویی در شمر حراقهٔ چینی شدست

کاندرو چشم جهان بین از صور بند خیال

در چنین فصلی سزد گر گوهری گیری به دست

گوهری کاو را وطن در آبگینه است و سفال

هست فرزند رزان لیکن ز عکس و روشنی

آفتابش هست عَمّ و ماهتابش هست خال

هرکس اندر مهرگان پیش تو آرد خدمتی

خدمت مداح تو شعری است چون‌ آب زلال

همچنان شعری که در محمود گوید عنصری‌:

«‌مهرگان آمدگرفته فالش از نیکی مثال‌»

باد با تیغ تو نصرت را به رزم اندر قران

باد با جام تو عشرت را به بزم اندر وصال

چشم پیروزی همیشه بر مه منجوق تو

چون شب شوال چشم روزه‌داران بر هلال

شمارهٔ ۲۸۳

تکاوری که قوی‌تر ز رخش رستم زال

به حمله همچو هژبر و به پویه همچو غزال

به گاه حمله به چرخ اندر افکند آشوب

به وقت پویه به خاک اندر آورد زِلزال

گه دویدن نتوان شناخت از سبکی

شمال او ز یمین و یمین او ز شمال

گرش نسب ز جنوب و شمال نیست چراست

به سرکشی چو جنوب و به رهبری چو شمال

به آب و آتش ‌گستاخ در رود گویی

سمندرست در آتش در آب ماهی وال

جهد به ‌گام فراخ از بر دو خامهٔ ریگ

به ‌گام تنگ رود راست بر دو پاره خلال

ز نعل خویش به ناوردگاه بی ‌مَسْطَر

ز خط و نقطه همی بر زمین ‌کشد اشکال

به دشت و کوه درون ساق و سُمش از سختی

زیشک پیل و ز پشت‌ کَشَف‌ گرفته مثال

دو پای او به کفل بر شود به سوی مغاک

دو دست او به کتف بر شود به سوی جبال

اگر به شیر رسد روز حمله شیههٔ او

فرو برد سر و در خویشتن کشد دنبال

ز تیر چشمی و روشن دلی تواند دید

شب سیاه به چاه اندرون ز نور خیال

به ابر ماند در موکب و شگفت ابری

که رعد او ز دهان است و برق او ز نعال

عقاب و شاهین خوانمش در شکار که هست

قوایمش همه پرّ و جوارحش همه بال

به طیر ماند کش تنگ درکشد رایض

به طور ماند کش نعل بر زند نعال

اگرچه بشت و سُمش هست ‌کشتی ولنگر

به موج دریا ماند چو برفرازد بال

به‌ گردش اندر مانند چنبر فلک است

بر او چو پروین طوق است و چون مجره دوال

چهار نعلش محکم به زیر شانزده میخ

چو زیر شانزده نجم اندرون چهار هلال

ز رخش رستم تمثال دیده‌ام لیکن

نوشته صورت او نیست چرخ را تمثال

هزار رخش سزد در نبرد چاکر او

سزد غلام سوارش هزار رستم زال

سوار او ملک عالم است و خسرو دهر

خدایگان ولایت گشای اعدا مال

شهی‌ که ملت و دولت ز بس جلالت او

یکی‌ گرفت جلال و یکی گرفت جمال

سوال کرد جهان از قضا که نصرت چیست

بیافرید و مر او را نیافرید همال

ایا فتوح تو تالیف نکته‌های ظفر

و یا رسوم تو فهرست لفظهای جلال

اگر ز عقل تو عشری قضا بپیماید

بساط هفت زمینش نه بس بود مِکیال

وگر ز حلم تو جزوی زمانه برسنجد

طِباقِ هفت زمینش نه بس بود مثقال

تویی‌ که تیغ تو در شرق و غرب تا محشر

نهاد عدل و هدی را به‌ جای‌ کفر و ضلال

به‌ هر سفر که ز بهر ظفر نهادی روی

طلایهٔ سپهت بود دولت و اقبال

ز مغفر و زره و ترک و جوشن و خفتان

ز نیزه و سپر و تیر و ناچَخ و کوپال

هوا تو گفتی پیلی است آهنین دندان

زمین توگفتی شیری است آتشین چنگال

تو چون عقاب شدی و مخالفان چو تذرو

تو چون هربر شدی و معاندان چو شغال

نمود پیش تو دشمن چو پیش صرصرکاه

نمود پیش تو حاسد چو پیش آتش نال

ز مهر و کین تو معلوم‌ گشت عالم را

که دشمنی است حرام است و دوستی است حلال

زهی ستود‌ه صفت خسروی که تازه شدست

به فر دولت تو ملت محمد و آل

نه غافل است ز شکر تو هیچ شکرگزار

نه فارغ است ز مدح تو هیچ مدح سگال

نه بی‌ ثنای تو طاعت همی‌ کند عابد

نه بی ‌دعای تو دعوت همی کند ا‌بدال

چو طبع من رهی از مدح تو براندیشد

کشد ز مرتبه بر آسمان مقام مقال

قلم به دست من اندر به شکر سجده‌ کند

چو دست من به مدیح تو بر نویسد قال

همیشه تا که بود همچو میم و دال و الف

دهان و زلف و قد نیکوان مشکین‌ خال

کسی‌ که با تو به عهد اندرون نه چون الف است

ز بیم تو دل و دستش چو میم باد و چو دال

ز دی خجسته‌تر و خوب‌ترت‌ باد امروز

زپار خوش‌تر و فرخنده‌ترت‌ باد امسال

به ملک تو ز دو چیز تو دور باد دو چیز

ز نعمت تو فساد و ز دولت تو زوال

شمارهٔ ۲۸۴

بگذشت مه روزه و آمد مه شوال

اکنون من و ساقی و می و مطرب و قوال

نائب نتوان بود که بیکار بمانند

ساقی و می و مطرب و قوال به شوال

کردند شب عید همه نور ز قندیل

تحویل سوی جام و دگرگونه شد احوال

می‌خواره به دل یافت می و نغمه و مطرب

از آب سحرگاهی و از غُلغُل طبال

پر شد قدح بُلبُله از خون قِنینه

بگشاد تو گویی ز گلو اکحل و قیفال

در میکده خوشتر که بود مرد معاشر

در صومعه بهتر که بود زاهد و ا‌َبْدال

این حال بر این جمله شناسند حریفان

گر پیش خداوند جهان عرضه کنم حال

شاه ملکان سنجر شیرافکن صفدر

دانای خردپرور و دارای عدو مال

آن شاه که از قدر و شرف نامه و نامش

بوسند رهی وار همی قیصر و چیپال

از نعت‌ خدایی است سرشته گهر او

گرچه‌ گهر آدمیان هست ز صلصال

گر بیت حرم شد به عرب قبلهٔ اسلام

لشکرگه او شد به عجم قبلهٔ اقبال

بر پای هَیونی‌ که‌ کشد پایهٔ تختش

از پاره و طوق ملکان زیبد خلخال

کوهی است کُمیتش که ز یال و کفل او

شیر یله را کوفته گردد کفل و یال

مرغی است خدنگش که همی از فزع او

سیمرغ نیارد که ز هم باز کند بال

آن قوم که آرند سوی طاعتِ او روی

توفیق به آن قوم نماید ره آمال

وآن خیل که از طاعت او روی بتابند

تقدیر بر آن قوم گشاید در آجال

آن روز که راند سخن از میم ملاقات

بس قد الف‌وار که از بیم کند دال

کم گردد و افزون شود آرامش و رامش

آن را که دهد مالش و آن را که دهد مال

ای شهرگشایی که به هر شهر و به هر مرز

از درگه و دیوا‌نت سزد شحنه و عمّال

از چون تو ملک هست تفاخر دو ملک را

کان هر دو نویسند همی نامهٔ اعمال

گفتن نتوان مدح تو هرگز به تمامی

سفتن نتوان کوه گران‌سنگ به مثقال

با تیزی شمشیرِ تو شیرانِ ژیان را

تیزی بشود پاک ز دندان و ز چنگال

هر جا که یکی دِرع بود بر تنِ گُردان

هرجاکه یکی خُودْ بود بر سر اَ‌بْطال

چون دام کنی پیکر آن دِرع به پیکان

چون جام کنی صورت آن خوُدْ به کوپال

با تیغ تو و گُرز تو ناچیز شمارند

تیغ پدر بهمن و گُرزِ پسر زال

هرگز نکند بر تو اثر چارهٔ دشمن

هرگز نشود بر تو روا حیلهٔ محتال

کان چاره چو سنبیدن کوه است به سوزن

وآن حیله چو پیمودن آب است به غربال

آنجا که شود عزم تو بر رزم حقیقت

باطل شود افسانه و اندیشهٔ جهال

چون تند شود باد ندارد خطری کاه

چون تیز شود نار نماند اثر نال

عیسی چو بیاید بشود آفت یأجُوجْ

مهدی چو بیابد برود فتنهٔ دجّال

محنت آن دارد گه او را از فراق است افتراق

دولت آن دارد که او را با وصال است اتصال

کافر صد ساله را یزدان همی ایمان دهد

از تو ایمان باز نستاند به وقت ارتحال

من چنان دانم که بر درگاه او افزون بود

حرمت اهل هُدی از حرمت اهل ضَلال

جز سخن‌ گفتن ز عفو و رحمت او شرط نیست

نام دوزخ بردن و دوزخ نهادن بر سفال

تازه و سیراب گرداند هزاران تشنه را

کمترین قطره که او بخشد ز دریای نَوال

گر ببخشاید بود بخشایش او بی‌ملام

ور بیامرزد بود آمرزش او بی‌ملال

هرکه از نامش بتابد روی‌گوشش باد کر

هر‌که از یادش بپیچد سر زبانش باد لال

ای معزی تاکی از عصیان بیارایی دلت

گاه آن آمد که از طاعت بیارایی خصال

دل زکژی چون کمان کردی و بی‌فرمان شدی

لاجرم یزدان به زخم تیر دادت گوشمال

گر کنی بر خویشن مدح و غزل گفتن حرام

گردد از توحید گفتن شعر تو سِحر حلال

آفرین‌کن شاه و صاحب را که نام هر دو هست

سین و نون و جیم و ری و میم و حاو میم و دال

شمارهٔ ۲۸۵

به درّ و مشک ز ابر بهار و باد شمال

مُوشََّح است زمین و معطر است جبال

به جویبار پراکنده شد حُلّی و حُلَل

به کوهسار درفشنده گشت بدر و هلال

تذرو سوسن و قمری گرفت در چنگل

پلنگ لالهٔ کوهی گرفت در چنگال

به باغ و راغ به بوی بهشت و پیکر حور

هزارگونه نسیم است و صدهزار خیال

به سان دلشدگان اند مرغکان بهار

همه برفته ز هوش و همه بمانده زهال

همی کنند خروش از وصال فروردین

چنانکه من ز فراق تو ای بت محتال

تنم خمیده چو دال است زآن‌ کجا زلفت

به دال ماند و خالت چو نقطه در بن دال

به روی و موی تو ره یابم و شوم ‌گمره

که روت اصل هدی گشت و موت اصل ضلال

ز اصل آزر و مانی مگر نسب داری

که آزری تصویریّ و مانوی تِمثال

غزال و کبک شدستند دشمن تو به طبع

که برده داری رفتار کبک و چشم غزال

تو را سزد که وفا دارم ای نگار بدیع

که کردگار تو را آفرید بدر جمال

همیشه تا بزیم در دل و زبان من است

وفای بدر جمال و ثنای صدر جلال

نظام ملک شهنشه قوام دین رسول

خدایگان وزیران و قبلهٔ اقبال

ابوعلی حسن آن صاحبی که حضرت اوست

امان لشکر ایمان و کعبهٔ آمال

خیال مذهب او گر رسد به ‌کشور روم

همه مسیح‌پرستان شوند چون ا‌َبْدال

چنانکه باد به خاک اندرون عداوت او

به استخوان مخالف درافکند زلزال

ابا به فضل و هنر گوی برده از اقران

و یا به قدر و شرف برگذشته از امثال

بلندبخت شد آن کس که یافت از تو قبول

بزرگ نام شد آن کس ‌که کرد با تو وصال

خرد به نامهٔ رسم تو بر نهاد سخن

به‌قاب‌خامهٔ عمر تو برکشید مقال

زعقد حور سزد بر جنیبت تو لگام

ز پشت شیر سزد بر حمایل تو دوال

اگر ز صاحب کافی و جعفر برمک

به فضل وجود و کفایت همی زنند مثال

هزار صاحب در حضرت تو اند خدم

هزار جعفر در همت تواند عیال

اگر بیابد روبه ز دولت تو نشان

وگر بیابد آهو ز هیبت تو مثال

یکی ز سر بکند پیل مست را خرطوم

یکی ز بن بکند شیر شرزه را چنگال

به کار خویش در اندیشه‌های دشمن تو

چو روغن اند‌ر بگسست و آب در غربال

ز برج شیر برآمد تو را ستارهٔ صبح

سزد که خصم تو با سگ فرو شود به جوال

سپهر بر شده‌، در آرزوی خدمت تو

چو تشنه باشد در آرزوی آب زلال

به هرکجا که رسد صدر عالمی باشد

کسی‌ که پیش تو خدمت‌کند به صف نعال

تو در سلالهٔ آدم ستاره‌ای بودی

هنوز پیکر آدم سلاله و صَلصال

به نام عمر تو دولت هزار نامه نوشت

همی‌کند به تو هر سال از آن یکی ارسال

سحاب و دریا رشک طفیل جود تواند

بلی طفیل جهاندیدگان بود اطفال

حُسام توست ز حساد قابِض ا‌لْاَ‌رْواح

سنان توست بر اعدا مُقَسِّم‌ُالاجال

بپروری و بمالی همی به جودو به‌خشم

تویی موافق پرور تویی مخالف مال

به‌گوش و چشم و زبان دشمن تو سازد مکر

چو وقت مکر درآید بر او بگردد حال

نه بشنود نه بگوید نه بیند ای عجبی

به ‌گوش و چشم و زبان ‌کر و کور گردد و لال

اگر هزار کست یک زمان سوال کند

ز جود خویش به بخشش دهی جواب سوال

تو را ملال نگیرد همی ز بخشیدن

مگر ز طبع تو راه عدم‌ گرفت ملال

زهمت تو نشان و خبر چگونه دهم

که نیست وهم مرا گرد همت تو مجال

ترازویی که به شاهین همت آویزی

خزینهٔ همه شاهان در او سزد مثقال

زجانبی که همی دشمنان زدند آسیب

نهیب بود همه خلق را به جان و به مال

همای فضل تو پوشید بر ولایت بر

عقاب جود تو گسترد بر رعیت بال

چو از بر تو به ایزد رسید شقهٔ سر

رسید شقهٔ نصرت ز ایزد متعال

چو نصرت آمد آسیب نبود از دشمن

چو مهدی آمد تشویش نبود از دجال

تو بخت سرمدی و فر ایزدی داری

دو نعمت است بزرگ این دو چیز فرخ‌فال

تا مرد سخن‌گوی شکافد به ‌سخن موی

در وصف رخ و زلف و لب و چشم و خط و خال

بر دست تو باد آن‌ گهر تاک که ‌گویی

او راست مه و مهر یکی عم و یکی خال

تا پیکر تنین فلک را ز دو جانب

نفع و ضرر خلق بود در سر و دنبال

ماه ظفری از فلک ملک همی تاب

سرو هنری در چمن عدل همی بال

با طالع تو سعدْ قران‌کرده شب و روز

با دولت تو بخت قرین‌ گشته مه و سال

از اختر فرخندهٔ تو فال زده عید

وز عید زده اختر فرخندهٔ تو فال

شمارهٔ ۲۸۶

چند خوانم مدح مخلوقان ز بهر جاه و مال

چندگویم وصف معشوقان و نعت زلف و خال

گاه آن آمدکه‌گویم مدتی از بهر دین

آفرین و شکر و توحید خدای ذوالجلال

کردگار جان و تن پروردگار مرد و زن

کردگار لم یزل پروردگار لا یزال

عالمی بیدل که او را نیست نسیان درکلام

زنده‌ای بیچون که او را نیست نقصان درکمال

در ارادت بی‌شبیه و در مَشیّت بی‌شریک

در اجابت بی‌نظیر و در عنایت بی‌همال

زو ضعیفان را امید و زو غریبان را نوید

زو اسیران را عطا و زو یتیمان را نوال

نه ضمیر و وهم را بر سر او هرگز وقوف

نه زبان و طبع را در ذات او هرگز مجال

نیست چون ما جوهری صورت‌پذیر و جای‌گیر

تا کند هر ساعت از جانب به جانب انتقال

هرکرا همتاست او راگر مثال آری رواست

آن‌که بی‌همتاست او را کی روا باشد مثال

تا نپنداری که صانع در خیال آید تورا

زانکه ‌کیفیت پذیرد هرچه آید در خیال

هرکه هست اندر جهان او را زوال است و فنا

مالک الملک است هستی بی‌فنا و بی‌زوال

آن جهانداری که باز قدرتش دارد همی

این جهان در زیر پر و آن جهان در زیر بال

آن‌که سیمین‌ترک و زرین‌نعل سازد هر مهی

بر سپهر لاجْوَرد از پیکر بدر و هلال

آن‌که پوشاند ز بهر جنبش و آرام خلق

جامه‌های نور و ظلمت را در ایام و لیال

آن‌که دارد در تموز و دی جهان نامعتدل

در بهار و در خزان دارد جهان بر اعتدال

گه به دریا موج ها انگیزد از باد جنوب

گه به صحرا رنگ‌ها آمیزد از باد شمال

گه کند در دامن گلزارها زر درست

گه نهد پیرامن‌ گلزارها سیم حلال

گه ز باد ‌گرم چون آتش‌ کند ریگ روان

گه ز باد سرد چون آهن‌ کند آب زلال

گاه آدم را بیاراید به دست لطف خویش

تا بهشت از خوبی دیدار او گیرد جمال

گه ز غفلت بر دل آدم خط نسیان‌کشد

تاکند شیطان ز بهر گندم او را در جوال

گه‌ کلیمی سازد از موسی و در دستش‌ کند

از عصایی اژدهایی تا بیوبارد حبال

گاه دارد با کلیمی چون شبانانش دوان

در قفای‌ گوسفندان در نشیب و در جبال

گه ز بوی باد عیسی زنده و گویا کند

مرده‌ای را بوده در زیر زمین بسیار سال

گه جهودان را به عیسی برگمارد تاکنند

با حدیث او فسون و با گروه او قتال

گه‌ محمد را ز قدر و منزلت‌ بر سر نهد

در محل قاب قوسین افسر عز و جلال

گه ز نعلین‌ گسسته پای او عریان‌ کند

تا به‌دست خویشتن نعلین را سازد دوال

یک‌ گروه از فضل او مختار در صدر شرف

یک‌ گروه از عدل او مجبور در صف نعال

بنده‌ای درویش با ذل سوال از بهر قوت

بنده‌ای از مال قارون گشته ناکرده سوال

عالمان از بهر او با خصم خویش اندر جدل

عارفان از شوق او با نفس خویش اندر جدال

کافران از ضربت خِذلان او با داغ و درد

مومنان از شربت‌توفیق او در حسب حال

زاهدی بینی که بگذارد به طاعت عمر خویش

آن همه طاعت به یک زلت بر او گردد وبال

فاسقی بینی‌ که ناپاکی‌ کند در معصیت

حق تعالی ناگه اندر گوش او گوید تعال

کار او را نیست علت هرچه خواهد آن‌ کند

چون به علت نیست‌ کارش چیست چندین قیل و قال

مرد عاقل کی بود درکار او شبهت‌ پرست

مرد مومن‌ کی بود بر حکم او تهمت سگال

او خداوندست و خلق عالمند او را رهی

بر خداوند از رهی چون و چرا باشد محال

گر ز قهر او به جان بنده ره یابد خلل

بنده نتواند تصرف کردن اندر یک خلال

ور ز لطف او برآید بنده را کاری جلیل

مهد بخت بنده را از فرخی ‌باشد جلال

احتیال و جهد را در راز یزدان راه نیست

چند جویی راز یزدان را به جهد و احتیال

حیلت آن کن که پیش از مرگ بشناسی مگر

تا ز اصحاب الیمینی یا ز اصحاب الشمال

گر سزای دوزخی، بر خویشتن چندین مناز

ور سزای جنتی بر خویشن چندین مبال

جون سرین و چشم تو فرسوده خواهد کرد مور

دل چه بندی در سرین‌ گور و در چشم غزال

پور تو فردا بگرید برسرگور تو زار

گر تو امروز از دلیری همسری با پور زال

معصیت چون باد تندست و تو چون نال ضعیف

بر مده خرمن به باد و بر مده آتش به نال

آخر از تقصیر طاعت ساعتی اندیشه کن

گرچه داری در ضمیر اندیشهٔ توفیر مال

گر به زرق و افتعال اسباب دنیا ساختی

راه عقبی را ندارد سود زرق و افتعال

چند پیمایی هوس درکار املاک و ضیاع

چند فرسایی قدم در شغل فرزند و عیال

این همه لهوست و باشد لهو کار کودکان

رنج بردن در ره تقوی بود کار رجال

بنده‌ای بیگانه باشی در بن‌ کوی فراق

گر به خوبی آشنایی بر سر کوی وصال

با نبی بود آشنا بیگانه چون شد بولهب

وز حبش بیگانه آمد آشنا چون شد بلال

که پای دارد با فر ایزدی به نبرد

که دست دارد با بخت سرمدی به جدال

تو آفتاب درخشنده‌ای زبرج شرف

نصیب اختر بدخواه توست برج و بال

اگرچه هیچکس از آفتاب سایه ندید

ز توست بر همه آفاق سایهٔ افضال

خدای هست ز تو راضی و ملک خشنود

خلیفه شاد و رعیت به شکر و دین به‌ کمال

زهی موفق پرهیزکار پاک صفت

زهی مظفر پیروزبخت خوب‌خصال

همال‌ گفت نشاید تو را به هیچ صفت

زبهر آنکه خدایت نیافرید همال

ز سام و رستم اگر تیغ ماند و گرز و سلاح

به وقت کوفتن دشمنان به روز قتال

به شیب مِقرَعه اکنون تباین است تو را

زگرز سام نریمان و تیغ رستم زال

خدایگانا من بنده در صناعت شعر

به فر دولت تو سخت خوب دارم حال

به باغ مدح تو در چون نهال بود دلم

به آب همت تو چون درخت‌ گشت نهال

گر از عطا و منال است فخر و نازش خلق

ز توست نازش و فخرم نه از عطا و منال

وگر مدیح سگالند شاعران به غرض

غرض‌ گذشت و منم بی‌غرض‌ مدیح سگال

همیشه تاکه بود موی و مویه در اوهال

همیشه تا که بود نال و ناله در اهوال

کسی‌ که بغض تو دارد ز مویه باد چو موی

کسی‌که کین تو جوید ز ناله باد چو نال

ز بوستان مراد تو دور باد خزان

زآفتاب بقای تو دور باد زوال

خجسته بر تو و هرکس‌ که در حمایت توست

به فرخی و به خوبی هزار گردش سال

شمارهٔ ۲۸۷

مرا خیال تو هر شب دهد امید وصال

خوشا پیام وصال تو بر زبان خیال

میان بیم و امید اندرم‌ که هست مرا

به روز بیم فراق و به شب امید وصال

امید هست ولیکن وفا همی نشود

که هست باغ وصال تو بی‌درخت و نهال

مرا زباغ وصالت نه بوی ماند و نه رنگ

مرا زداغ فراقت نه هوش ماند و نه هال

وصال آب زلال است پس چراست حرام

فراق بادهٔ تلخ است پس چراست حلال

مگر به رخصت دهر گزاف کار شدست

حلال بادهٔ تلخ و حرام آب زلال

تو را گرامی چون دیده داشتم همه روز

کنار من وطن خویش داشتی همه سال

کنون کنار مرا کرد حادثات فلک

ز دیده خالی و از آب دیده مالامال

تن چو کوه من از ماه توست‌ کاه‌ صفت

قدِ چو ناژِ من از سروِ توست نال‌ْ مثال

که دید هرگز کوهی زماه گشته چو کاه

که دید هرگز ناری زسرو گشته چونال

بر این مقام‌ که با من وفا و صحبت را

به حد صدق رسانید و بر مقام مقال

ملازمت‌ کنمی گر نترسمی ز مَلام

مواظبت کنمی کر نترسمی ز ملال

چو راه یافت به‌ خورشید صحبت تو کسوف

زوال‌ کرد زمن تا شدم به شکل هلال

کنون شکایت خورشید با زوال و کسوف

کنم به مجلس خورشید بی‌کسوف و زوال

یگانه فخر خراسان بهاء دین هدی

که زین ملک و ملوک است و قبلهٔ اقبال

ولی دولت عالی ابوعلی ختنی

که هست شمس معالی بر آسمان جلال

جهان و خلق جهان را لقا و خدمت او

چو سعد اکبر و اصغر مبارک است به فال

درخت طوبی‌ گیرد به زیر سایهٔ خویش

اگر گشاده کند باز دولتش پر و بال

اگر مشابه مردان کفایت و هنرست

بدین دو چیز مر او را ز خلق نیست همال

کفایت و هنرش در همه جهان سمرست

چو حسن یوسف یعقوب و رسم رستم زال

اگر محامد او را قضا شود وزان

وگر مکارم او را قدر شود کیال

هزاران‌ گردون آنرا نه بس بود میزان

هزار دریا این را نه بس بود مکیال

ایا ستوده تو را دولت و فزوده تو را

خدای عرش جلال و خدایگان‌ اجلال

زآدمی تو ولیکن بر او شرف داری

که تو ز نور لطیفی و آدم از صلصال

ز مشکلات هنر گر خرد سوال کند

به جز تو کس ندهد در جهان جواب سوال

به زیر پای تو زیبد که شیر شادروان

ز کبر بر سر شیر فلک زند دنبال

زهمت تو همی روزگار رشک برد

که همت تو معیل است و روزگار عیال

ز بهر آنکه به حلم تو نسبتی دارد

مکان منفعت و کان گوهرست جبال

اگر ز حلم تو باشد جبال را مددی

بود زمین همه اوقات ایمن از زلزال

کسی که باد خلاف تو دارد اندر سر

رسد به خانهٔ آن ژاژ باد استیصال

تویی خلیفهٔ بغداد را یمین و معین

که دین و داد تورا هست بر یمین و شمال

از آن قبل به لقای تو آرزومندست

که از لقای تو خیزد سعادت و اقبال

شمارهٔ ۲۸۸

اهل ملت چون به شب دیدند بر گردون هلال

خرمی دیدند و فرخ داشتند او را به فال

کِشتِ حاجت زود بدرودند بر دست امید

زانکه همچون داس زرین بود بر گردون هلال

با دعا و با تَضرّع دستها برداشتند

پنج حاجت خواستند از کردگار ذوالجلال

نصرت دین و دوام نعمت و امن جهان

صحت نفس و بقای مهتر نیکو خصال

شیخ‌الاسلام آن‌که هست او دین یزدان را شرف

ذوالسّعاده آن‌ که هست او دولت شه را جمال

آن محمد کز جلال و عز او حاصل شدست

سنت و شرع‌ محمد را بسی عز و جلال

نیست مثل او به شیراز و خراسان عراق

در عمل دیده قبول پنج سلطان شصت سال

هم به نعمت هم به حشمت دستگیر خاص و عام

عام را مانند عم و خاص را مانند خال

اندر آن‌ گیتی به نامش تا به آدم عز اصل

وندرین‌ گیتی به جاهش تا به محشر فخر آل

باز اقبالش نشیمن کرده بر هفت آسمان

هفت ‌کوکب را گرفته زیر پرّ و زیر بال

بخت او را از سعادت آفرید اندر ازل

کردگار لَم یَزَل پروردگار لایزال

چون درست آمد یقین اندر توکل بر خدای

دل نبندد در نجوم و در قِران و اتصال

هست نیکو ظاهرش چون هست نیکو باطنش

آینه چون راست باشد راست بنماید خیال

آفتاب اندر صعود و ماه و انجم در شرف

کوکب اعدای او اندر هُبوط و در وبال

کار او در دین یزدان بخشش و بخشایش است

نه ز بخشش گیرد او را نه ز بخشایش ملال

گه فرستد خیل در خیل و قطار اندر قطار

سوی لشکرگاه شاهان از ثیاب و از نعال

گه ز سیم و حُلّهٔ او سوی درویشان شهر

کیسه بر کیسه روان است و جوال اندر جوال

روز و شب جودش همی رنج مسلمانان کشد

جود او گویی معیل است و مسلمانان عیال

ای عمیدان پیش تو بی‌قدر و بی‌قیمت چنانک

پیش یاقوت آبگینه پیش پیروزه سفال

هرچه اندر آفرینش ‌دیگری را ممکن است

ایزد آن جمله تورا دادست جز عیب و همال

نار تیزی گیرد از خشم تو وقت انتقام

خاک صبر آموزد از حلم تو وقت احتمال

ماه تأیید آن‌ گهی تابد که تو گویی بتاب

سرو اقبال آن‌گهی بالد که تو گویی ببال

آن حوادث کاندرین ایام پیش آمد تو را

زان عجب‌تر ناید اندر عمرها پیش رجال

هم ز قصد دشمنان و هم ز بیم حاسدان

هم ز استیلا و مکر و هم ز قهر و احتیال

عصمت یزدان نگهدار و نگهبان تو بود

تا نبود اندر بقای تو حوادث را مجال

وهم تو بر هم زد آخر آنچه خصمان ساختند

سِرّ تو بر هم شکست آخر طلسم بدسگال

در همه وقتی نهایت نیست اقبال تو را

دوست‌ و دشمن را در این معنی نه قیل ‌است و نه‌ قال

تو به جای خویش ساکن باش و فارغ دار دل

گر همه ‌گیتی پرآتش‌ گردد از کین و قتال

سلام این کرشتاسب خشنودی در سایت بیان ازادی دیوانه است

لشکری جرّار داری بر یمین و بر شمال

گر به جوشن حاجت آید چاکرت را در خزان

آب را چون غیبهٔ جوشن کند باد شمال

ور غلامت را به پیکان حاجت آید در بهار

از زَبَرجَد بر درخت ‌گل پدید آید نِصال

ای حسد برده ز موج طبع تو موج بحار

وی خجل‌ گشته ز سیل جود تو سیل جبال

چون نهالی بود طبع من رهی در باغ شعر

پرورش‌ کردی به همت تا درختی شد نهال

بی‌قبولت زیستن بر خویشتن دارم حرام

کز پدر دارم قبول تو به میراث حلال

آب از آتش برکشیدن گر محال ظاهرست

من به فر تو همی نشناسم این معنی محال

زانکه در مدح تو شعرم آب و طبعم آتش است

چون تو را بینم ز آتش برکشم آب زلال

آنچه سوری کرد ز اسرار کرم با عنصری

ذکر آن باقی است تا باقی است ایام و لیال

من بدین دولت به‌ شعر از عنصری کمتر نیم

تو بسی افزونی از سوری به ‌احسان و نوال

چشم دارم‌ کز تو باشد در همه وقتی مرا

یاری و تیمار داری هم به ‌جاه و هم به‌ مال

گرچه خوشتر باشد آن شعری‌ که در تشبیب او

هم حدیث عشق باشد هم حدیث زلف و خال

روز عید روزه‌داران را چنین ‌گویند شعر

هم ستایش هم دعا هم تهنیت هم حسب حال

تا که از مخدوم خادم را بود بیم و امید

تاکه از معشوق عاشق را بود هجر و وصال

بخت تو مخدوم باد و خادمانش روز و شب

عمر تو معشوق باد و عاشقانش ماه و سال

شمارهٔ ۲۸۹

عاشق بدری شدم کز عشق او گشتم هلال

فتنهٔ سروی شدم‌ کز هجر او گشتم خلال

کیست چون من در جهان ‌کز عشق بدر و هجر سرو

شخص دارد چون خلال و پشت دارد چون هلال

بینی آن دلبر که دارد قامت او شکل مد

وز دو حرف مد دهان و زلف او ‌دارد مثال

مد اگر میم است و دال آنک دهان و زلف او

آن یکی مانند میم و آن دگر مانند دال

ساعتی عاشق فریبد خال او در زیر زلف

ساعتی حیلت سگالد زلف او در پیش خال

جز بر آن روی جهان‌آرای هرگز دیده‌ای

عنبر عاشق فریب و سنبل حیلت سگال

زلف او شوریده دیدم حال من شوریده‌ گشت

کردم از شوریده‌حالی رخ چو نیل و تن چو نال

گر نداری باورم بنگر ا‌چسان نامیده‌اند ا

نام او شوریده زلف و نام من شوریده‌حال

صبرم از دل دور گشت و خوابم از دیده نفور

من چنین بی‌خواب و صبر و آرزومند وصال

گر وصال از صبر آید من ‌کجا یابم مراد

ور خیال از خواب خیزد من کجا یابم خیال

خواستم که آواز وصل او به ‌گوش آید مرا

گوش من بر وصل بود از هجر دیدم گوشمال

هجر او گر نیست درویشی و پیری پس چرا

جان شیرین بر من از هجرش همی‌گردد وبال

جز به ‌فرمان شریعت در حلال و در حرام

نیست اندر هر مقامی اهل سنت را مقال

عشق نشناسد شریعت پس چراکرد ای عجب

وصل او بر من حرام و هجر او بر من حلال

آفتاب وصل او را گر زوال آمد چه شد

هست دیدار خداوند آفتاب بی‌زوال

صاحب اسرار سلطان سید احرار دهر

آن‌که او هم تاج‌ملکت هست وهم دین را جمال

بوالغنایم مرزبان کز خدمتش هر مرزبان

بر فلک دارد کشیده رایت عز و جلال

شعرکویان را کمان معنی اندر لفظ اوست

تا نگویی مدح از معنی ‌کجا گیرد کمال

در دل بیدار و طبع روشن او حاصل است

هرچه از فرهنگ باشد در دل و طبع رجال

کار او در ملک سلطان بخشش و بخشایش است

نه ز بخشش‌ گیرد او را نه ز بخشایش ملال

جان مهیاکن به مهرش تا بمانی در هدی

دل مصفا کن ز کینش تا نمانی در ضلال

پهلوانان بر رکاب او همی بوسه دهند

تا به سعی او بیابند از شهنشه جاه و مال

پور زال اکنون ز عقبی‌ گر به دنیا آمدی

همچو ایشان بر رکابش بوسه دادی پور زال

خواستی‌ گردون که بودی یک هلالی از چهار

تا ز بهر دست و پای مرکبش بودی نعال

خواستی پروین ‌که بودی جِرم او شکل دراز

تا میانش را کمر بودی رکابش را دوال

تاج از آن دادش لقب سلطان که دارد در قلم

گوهری کش نیست همتا در بحار و در جبال

گر به‌نزد پادشاهان عز تاج از گوهر است

عز این‌گوهر به تاج است ا‌ینت‌ تاجی بی‌همال

گوهر تاج شهان در پیش این‌گوهر بود

پیش یاقوت آبگینه پیش پیروزه سفال

ای ز نعمای تو شاکر لشکر دنیا و دین

ای ز آلای تو خشنود احمد مختار و آل

روبهی‌ کز بیم جان هرگز نگردد گرد شیر

گر عنایت یابد از تو بشکند بر شیر یال

باز اگر بر پای‌کبکان بسته بیند خط تو

بر سرکبکان به خدمت‌ گستراند پر و بال

حَلّ و عَقد ملک و دخل و خرج نعمتهای خویش

زیر اقلام تو دارد خسرو نیکو خصال

تاگرفتی ملک هفت اقلیم در زیر قلم

دولت عالیت را هستند هفت اختر عیال

چون قلم بگرفته بر منشور شه طغراکشی

شاخ طوبی را بود با نقش مانی اتصال

طوبی آنکس راکه باشد خادم درگاه تو

شاخ طوبی بر یمین و نقش مانی بر شمال

بر زمین هر کس که با حکم تو باشد در جدل

آسمان با حکم او همواره باشد در جدال

ره نیابد روح او بر عالم‌ کبری به‌ جهد

تا نگیرد جسم او در عالم صغری کمال

قطب‌گردون بسپرد خشم تو وقت انتقام

پشت ماهی بشکند حلم تو وقت احتمال

کَرِّ مادرزاد باشد هرکه‌ گوید بد تو را

چون بود در آفرینش کرِّ مادر زاد لال

بخشش هر کس بود با قیل و قال اندر جهان

در جهان بخشندهٔ مطلق تویی بی‌قیل و قال

با سؤال آیند و با فکرت ‌بَرِ تو زایران

بر تو یابند بیش از فکرت و بیش از سوال

شکر بوبکر قهستانی بگوید چند جای

فرخی در شعرهای خوشتر از آبِ زلال

من نخوانم خویشتن را فرخی لیکن تو را

صد چو بوبکر قهستانی شناسم در نوال

خویشتن را زان نخوانم فرخی ‌کز روی عقل

در مدیح تو هم از من مدح من باشد محال

تا سوارم بر معانی مرکب طبع مرا

هست در میدان مدح تو همه ساله مجال

خاصه وقتی کز نسیم باد فروردین به‌ باغ

حُلّه دارد هر چمن پیرایه دارد هر نهال

دشت را از سبزه زنگاری همی بیند گوزن

کوه را از لاله شنگرفی همی بیند غزال

گلبنان درگلستان با یار و خلخال و عقد

راست پنداری عروسانند با غَنْج و دَلال

قمریان چون عاشقان از عشقشان رفته زهوش

بلبلان چون بیدلان از مهرشان رفته زحال

لشکر نوروز با خیل دی اندر بوستان

گر نه آهنگ خصومت دارد و عزم قتال

پس چرا در بوستان از شاخ بید و برگ بید

کرد بُسَّدْگون سهام و کرد میناگون نِصال

گر به باغ از ارغوان و لاله و نسرین وگل

حله‌های گونه‌گون بافد همی باد شمال

حله‌های کلک تو از حله‌ها نیکوترست

کز خرد دارد طراز و از ادب دارد صقال

تا ز ممدوحان دانا مادحان یابند جاه

تا ز معشوقان زیبا عاشقان‌گیرند فال

عمر تو ممدوح باد و مادحانت روز و شب

بخت تو معشوق باد و عاشقانت ماه و سال

خانهٔ عمر تو را گردونِ گردان پاسبان

قلعهٔ بخت تورا خورشیدِ تابان کُوْ‌توال

شیرمردان را ز تشریفات تو عز و شرف

رادمردن را ز توقیعات تو رفق و منال

بر تو میمون اعتدال روز و شب وز عدل تو

شغلها را استقامت‌، طبعها را اعتدال

شمارهٔ ۲۹۰

عزیز کرد مرا باز در محل قبول

ظهیر دولت شاه و شهاب دین رسول

چنان شنید ز من شعر، کاحمد مختار

شنید وحی ز روح‌الامین به وقت نزول

چو در ستایش او لفظ من مکرر شد

لَطَف نمود و ز تکرار من نگشت ملول

کجا ملول شود صاحبی که گاه سخن

بود ز خاطر او نظم را فروع و اصول

ایا ستوده‌کریمی که شعرگویان را

ز شکر مَکْرِمت توست نکته‌های فصول

کمال فضل تو داری و من به مجلس تو

چو فضل خویش نمایم بود کمال فضول

اگر هزار زبانم بود به‌ جای یکی

سزد که رای شریفت دهد نشان قبول

تو پشت آل بتولی و هست نایب من

به مجلس تو خداوند شمع آل بتول

شمارهٔ ۲۹۱

رسید عید همایون و روزه کرد رحیل

به جام داد فلک روشنایی از قندیل

چو روشنایی قندیل بازگشت به جام

سزدکه من به غزل بازگردم از تهلیل

غزل ز بهر غزالی غزاله رخ‌ گویم

که‌کرد خسته دلم را اسیر خد اسیل

چو عشق چشم‌ کحیلش فتاد در دل من

بخیل‌کرد به من بر به‌ خشم چشم‌ کحیل

به حسن‌ یوسف مصرست و رویم از غم‌ اوست

به رنگ نیل و دو چشمم ز اشک هست چو نیل

خلل رسید به جانم ز عشق آن صنمی

که هم‌گُزیده حبیب است و هم ستوده خلیل

مرکب است ز بخل و ز جود چشم و لبش

که آن به غمزه جوادست و این به بوسه بخیل

ز بخل ناب لب آن صنم دلیل بس است

ز جود صرف تمام است دست خواجه دلیل

صفی حضرت شاه جهان ابوطاهر

جمال جملهٔ اعیان حضرت اسماعیل

یگانه بار خدایی‌ که از فضایل او

همی نهند زمین را بر آسمان تفضیل

مدیحش از دل مداح تیرگی ببرد

چو بوی جامهٔ یوسف ز چشم اسرائیل

گشاده‌روی و گشاده‌دل و گشاده‌کفش

ز مال و جاه بر آزادگان گشاده سبیل

دقایق هنر این است اندک و بسیار

شرایط‌ کرم این است جمله و تفصیل

اگر به دادن روزی کفیل خواهد دهر

کَفَش به دادن روزی‌ کفایت است کفیل

وگر ز مذهب او یک صحیفه نشر کنند

تهی ‌شود همه عالم ز فتنهٔ تعطیل

چو در ستایش‌ او لفظ جزل‌ گوید مرد

به لفظ جَز‌ل دهد مرد را عطای جزیل

مگر ز طبع و ز حلمش خبر نداشت‌ کسی

که‌‌ گفت باد خفیف آمدست و خاک ثقیل

ایا ز شربت احسان تو رسیده شفا

به جان آن‌ که دلی داشت از نیاز علیل

چو رایت است ادب‌ کش تو داده‌ای نصرت

چو آیت است خرد ‌کش تو کرده‌ای تاویل

اگر کثیر نیاید جهان تو را نه عجب

که هست نعمت‌ او پیش همت تو قلیل

رسد چو نعره زند مرکبت بشارت فتح

مگر مُبَشِّر فتح است مرکبت به صهیل

برون از آنکه ز غیری جلالت است تو را

به نفس خویش تمامی به ذات خویش جلیل

سخن به جان شنوند از تو ناقدان سخن

چنانکه وحی شنیدی پیمبر از جِبْریل

به دست توست همه ساله نسخت ارزاق

چنانکه نسخت باران به‌دست میکائیل

ز بهر آنکه همی جان ز فتنه باز آرد

صریرکلک تو ماند به صور اسرافیل

خیال‌کین تو بر هر تنی‌ که سایه فکند

فکند سایه بر آن تن خیال عزرائیل

ستاره‌وار ثنای تو بر شدست به‌چرخ

همی ز چرخ ‌کند سوی خاطرم تحویل

ز حرص آنکه بیابد قبول مجلس تو

ز خاطرم به ‌قلم هر زمان کند تعجیل

همیشه تا که به عز و به ذل آدمیان

مدار چرخ ز تقدیر نایب است و وکیل

به نعمت اندر بادند دوستانت عزیز

به محنت اندر بادند دشمنانت‌ ذلیل

خجسته عید و خزان هر دو مژده ‌داد تو را

یکی به جاه عریض و یکی به عمر طویل

شمارهٔ ۲۹۲

گهی ز مشک زند برگل شگفته رقم

گهی ز قیر کشد بر مه دو هفته قلم

گهی زندگره زلف او سر اندر سر

گهی شود شکنِ جَعدِ او خَم‌ اندر خَم

رخش چو لاله و بر لاله از شکوفه نشان

لبش جو بُسّد و بر بُسّد از بنفشه رقم

به روی و موی نگارم نگاه باید کرد

اگر ضیا و ظلم راکسی ندیده به هم

ظلم شگفت نماید کشیده گرد ضیا

ضیا بدیع نماید نهفته زیر ظُلَم

سمنبرا بقم و زعفران کساد شدست

که رنگ و روی من و توست زعفران و بقم

به عاشقی چو من ایزد نیافرید شمن

به دلبری چو توگیتی نپرورید صنم

اگر نکرد هوا چشم من چو ابر بهار

وگر نکرد قضا روی تو چو باغ ارم

ز روی تو به چه معنی همی بروید گل

زچشم من به چه معنی همی ببارد نم

فراق توست ستمکار و من همی ترسم

که روز روشن من تیره شب‌کند به ستم

اگر فراق تو روزم چو شب‌کند شاید

شبم چو روز کند فر آفتاب کرم

ابوالمحاسن کاحسان جود او دارد

همیشه قاعدهٔ جود و سروری محکم

پدرش بندهٔ رزاق نام کرد و به‌قدر

امام بار خدای است در میان امم

عمش رضی خلیفه است و محتشم باشد

کسی که او چو رضیّ خلیفه دارد عم

زمانه همت عالیش را شدست عیال

ستاره همت اصلیش را شدست حشم

جواهر خرداندر ضمیر او مضمر

فَذلک هنر اندر رسوم او مدغم

قلم نشانهٔ توفیق دارد اندرکف

زبان زبانهٔ تحقیق دارد اندر فم

مگرکه در دهن و دست او زمانه نهاد

قضا به جای زبان و قدر به جای قلم

ایا به سان صدف در کف ضمیر تو در

و یا به سان شَمَر در بر یمین تو یم

چنان کجا ز نبی بود افتخار عرب

ز توست و از پدر توست افتخار عجم

عمت ز عدل یگانه شد و پدرت ز عقل

چنان کجا تو ز علمی یگانه در عالم

بجز شما سه تن اندر جهان‌ که دولت یافت

به یک نژاد در او عقل و عدل و علم به هم

بدین سه چیز امامت رسد تورا بر خلق

بدین سه چیز امامان تو را شوند خدم

اگر مراتب موسی و جم به معجزه بود

یکی زدست عیان کرد و دیگر از خاتم

شکفته شد به تو آثار مهمل و موقوف

گشاده شد به تو اسباب مشکل و مبهم

ز پشت آدم بنمود صورت تو خدای

ز غیرت تو شد ابلیس دشمن آدم

تو از عدم به ‌وجود آمدی و صورت بخل

ز بیم جود تو رفت از وجود سوی عدم

مبشر است لقای تو دوستان تو را

به انقطاع هُموم و به ارتفاع هُمَم

زبهر خدمت تو نفع دل شود حاصل

چنانکه نفع تن از کفِّ عیسی مریم

نهد ستاره ز بهر مخالفان تو دام

زند زمانه به‌کام موافقان تو دم

مشعبذست همانا قلم به‌دست تو در

که حلق او چو دهان است و فرق او چو علم

همه دقایق داند همی و هست اکمه

همه حقایق داند همی و هست ابکم

زعقل و علم‌ گر آگاه نیست از چه سبب

میان هر دو رسول است و پیش هر دو حکم

درست‌گویی مار است و زو رسد شب و روز

به‌ دوستان تو مهره به‌ دشمنان تو سم

بزرگوارا من مهر و شکر تو طلبم

نه مرد جاه و نه دینارم و نه مرد درم

به سان تو که در این چند روز کامده‌ام

جدا ز خدمت تو بوده‌ام ندیم نَدَم

به سان آهوی دشتی مرا نبود قرار

قرار یافتم اکنون که باقیم به حرم

همی ندید تو را چشم و دل همی غم دید

کنون‌ که چشم ببیند تو را نبیند غم

همیشه تا نرود رنج و راحت از گیتی

همیشه تا نشود سور و ماتم از عالم

مخالفان تو را رنج باد بی‌راحت

موافقان تو را سور باد بی‌ماتم

سر مخالف تو پست و همت تو بلند

قبول همت تو بیش و بدسگال تو کم

ولیت خرم و چشم تو روشن از پدرت

به‌تو دو چشم پدر روشن و دلش خرم

شمارهٔ ۲۹۳

شهی‌ که هست همه عالمش به زیر علم

عزیزگشت به او تاج و تخت و تیغ و قلم

عرب زخدمت او چون عجم همی نازد

که خسرو عرب است و خدایگان عجم

خدای عرش چنان آفرید اختر او

که اختران همه در پیش او شدند خَدَم

زمانه قسمت او روز و شب ز نصرت کرد

چنانکه قسمت روز و شب از ضیاء و ظلَم

ز عدل او به زمستان همی بروید گل

ز فر او به حزیران همی ببارد نم

کف مبارک او هست ابر رحمت بار

دل منور او هست آفتاب کرم

همه زدست و د‌لش خلق را شگفت بود

بلی شگفت بود ابر و آفتاب به هم

ایا شهی که زشاهان مشرق و مغرب

به اصل پاک تویی سید ملوک امم

به‌دین و دانش و داد تو از قدیم‌الدهر

به تخت بر ننهادست هیچ شاه قدم

خیال جود تو منسوخ‌کرد عادت بخل

شمیم عدل تو مَدْروس‌ کرد رسم ستم

تو از عدم به‌ وجود آمدی و آز و نیاز

به همت تو شدند از وجود سوی عدم

ز رای پاک تو شددین حق‌پرستان بیش

ز تیغ تیز تو شدکفر بت‌پرستان کم

به دارکفر در از هیبت و سیاست توست

نهاده منبر و برداشته صلیب و صنم

ز بیم تیغ تو رهبانیان همی‌گویند

که بهترست محمد ز عیسی مریم

کشد زاقبال آن کاو کشد ز مهر تو سر

زند ز ادبار آن‌کاو زند زکین تو دم

چو سائل از تو بلی بشنود رهد ز بلا

چو زاهد از تو نعم بشنود رسد به نعم

مگر بلا را مسمار کرده‌ای ز بلی

مگر نعم را مفتاح کرده‌ای ز نعم

خدایگانا اقبال تو مهندس وار

به‌گرد عالم پرگار درکشید رقم

کجا مهندس اقبال تو بود نه عجب

که درکشد رقمی ‌گِردِ جملهٔ عالم

به کام دل بستان زان میی که پنداری

ز لعل دارد رنگ و ز مشک دارد شم

ز دست آن‌ که شود هر زمان ز تاب و گره

چو حلقه‌های زره زلف او خم اندر خم

گهی‌ کند چو لب خویش عیش تو شیرین

گهی کند چو رخ خویش بزم تو خرم

تو خوش نشسته به نیک‌اختری ندیم طرب

مخالف تو ز شوم اختری ندیم ندم

شمارهٔ ۲۹۴

ز عقدهٔ ذَنب آخر برست شمس عجم

ز دهشت خطر غم بجست شیر اجم

فلک زپای سعادت گشاد بند بلا

قضا ز دامن دولت گسست دست ستم

دو چشم امت سرگشته روشنایی یافت

به روی یوسف‌ گم‌گشته در میان ظلم

خدای کرد به خاتم دل سلیمان شاد

جهان نمود به دیوان چو حلقهٔ خاتم

نجات یافت محمد ز امتحان قضا

که مُمْتَحَنْ نسزد سید بنی آدم

جمال دولت باز آمد و زمانه نخواست

که بی‌جمال بود دولت شه عالم

برآمد از یم بیداد موجهای بلند

فتاد کشتی اقبال در میانهٔ یم

دعای خلق کشیدش به ساحل و نگذاشت

که خصم اوکشد او را نهنگ‌وار به‌دم

ز دین بی‌ علل و سرّ بی‌ نفاق رسید

به راحت از پی رنج و به شادی از پی غم

چو انبیای مقدس بر این نجات ببافت

به عالم ملکوت اندرون کشید علم

گشاده‌دست ضمیرش عجب دری مشکل

سپرده پای مرادش عجب رهی مبهم

بلی چنین بود آن‌کس‌ که رهبرش باشد

زآسمان ربوبیت آفتاب کرم

اگر ز نصرت غزنین به خانه باز رسید

شگفت بود و عجب داشتند اهل عجم

کنون‌ که باز رسید از همه شگفت‌ترست

که بود با مَلَک‌الْموت چند گاه به هم

ایا شمرده تو پنجاه سال در حشمت

کفات را زعبید وکرام را زخدم

به حشمتی که تو داری و همتی که توراست

ستاره زیبد با مشتری به زیر قدم

زمانه را سه ا‌غَرَض‌ا بود در زمانهٔ تو

که زیر هر غرضی نکته‌ای بود مُدغَم

یکی‌ که تا تو بدانی ضمیر دشمن و دوست

که چیست در دل هر کس ز راستی و ز خم

دگرکه تا بشناسند اهل نیشابور

که هست شربت هجر تو ضربتی محکم

سوم که تا ز کفایت مُحاسبانِ قضا

به شصت سال حساب تو برکشند رقم

بر آن صفت که تویی واجب است بر همه‌کس

تورا بشیر بشر خواندن و امام امم

خدای را به سوی تو عنایت است مگر

کز آن عنایت آگه نی‌اند لوح و قلم

که را خدای جهان برکشد حشم به چه‌ کار

تو محتشم به خدایی نه محتشم به‌حشم

بلند بختا دولت خدای داد تورا

نه خاص داد و نه عام و نه خال داد و نه عم

گر از محل نِعَم جاه تو نماند به‌جای

محل جاه تو عالی است از محل نعم

به‌جان عزیز بود تن به خواسته نبود

چو جان به جای بود خواسته نباشد کم

تو مهتر بسزایی و کهتران بودند

ز حسرت تو نژند و ز فرقت تو دژم

به یک دو روز کز ایشان عنایت تو کم است

به جان ایشان پیوسته شد غبار الم

چو آمد آن ستم و فتنه از عدم به وجود

وجود خویش ندانست هیچکس ز عدم

در اوفتاد بدان سان سپاه جور و فساد

چو گرگ گرسنه کاندر فتد میان غنم

به‌روز غارت و تاراج کردشان مأمور

مُلَبّسان به عوارض موکلان به قسم

درم بداده و دینار و در تأسف تو

ز چهره ساخته دینار و از دو دیده درم

اگر دل همگان بد به‌داغ هجر تو ریش

بس است وصل تو دلهای ریش را مرهم

مبشرست لقای تو دوستان تورا

به انقطاع هموم و به ارتفاع هُمم

تو آمدی و به تو جان رفته باز آمد

گمان بریم‌ که هستی تو عیسی مریم

همیشه تا ادبا از ادب زنند مثل

همیشه تا حکما از حکم‌ کنند حکم

مباد بی‌‌نُکَتِ وصلِ تو فصولِ ادب

مباد بی‌صفت شکر تو اصول حکم

ستاره همچو سپه باد و دولت تو امیر

زمانه همچو شمن باد و درگه تو صنم

کسی‌که بود به آویزش تو ساخته دل

کنون ز حقد نجات تو باد سوخته دم

به صد قِران شده اولاد تو قرین طرب

به یک زمان شده حساد تو ندیم ندم

شمارهٔ ۲۹۵

ای قاعدهٔ ملک به فرمان تو محکم

ای فایدهٔ خلق در احسان تو مدغم

پیدا شده در کُنیت و نام و لقب تو

فتح و ظَفَر و نصرت و فخر همه عالم

چون نور تو از جوهر آدم بنمودند

ابلیس شد از غیرت تو دشمن آدم

تا خاتم اقبال در انگشت تو کردند

بر خصم تو شد گیتی چون حلقهٔ خاتم

آصف صفتی در هنر خویش ولیکن

کردند در انگشت تو انگشتری جَم

جُودِ تو چو روزست در آفاق مقرر

رای تو چو عقل است بر افلاک مقدم

از رای تو بودست ید موسیِ عِمران

و ز جود تو بوده است دمِ عیسیِ مریم

انواع سعادت ز جبین تو برد چرخ

اقسام سخاوت ز یمین تو بردیم

آثار خرد بی‌ تو بود مُهمل و مُوقوف

اسباب هنر بی‌‌تو بود مشکل و مُبْهم

گو خیز و ببین جسم تو آن‌ کس که ندیده است

اقبال مصوّر شده و بخت مُجَسّم

آنجا که تفاخر بود از دانش و بخشش

باشند ز تو سائل و مداح تو مُنْعَم

ز اندیشهٔ مداح بود دانش تو بیش

ز اندیشهٔ سائل نبود بخشش تو کم

از دیدن کام تو شود حاسدت اکمه

درگفتن نام تو شود حاسدت ا‌َبْکم

دولت نپسندد که نهد حاسد تو دام

و ایزد نگذارد که زند دشمن تو دم

گر جود تو بر وادی زم چشم گشاید

بر وادی زم رشک برد چشمهٔ زمزم

ور بر سر روباه فُتَد سایهٔ عدلت

روباه به هم برشکند پنجهٔ ضیغم

ای بار خدایی که همه بار خدایان

در صف نعال اند و تو را صدر مسلم

همچون صدف و نافه پر از گوهر و مشک است

وصاف تورا خاطر و مداح تورا فم

گر روشن و مشموم بود مدح تو نشگفت

درگوهر و در مشک بود روشنی و شم

تا سایهٔ اقبال تو بر فرق من افتاد

من بنده عزیزم به همه‌جا و مکرم

طبعم به تو صافی شد و شعرم به تو عالی

چشمم به تو روشن شد و جانم به تو خرم

گر گل سپرم بی ‌تو بود تیزتر از خار

ور نوش خورم بی‌تو بود تلخ‌تر از سَمّ

بی‌‌خدمت تو تیره شود طبع من از تف

بی‌طلعت تو خیره شود چشم من از نم

تا از حرکات فلک و سیر کواکب

گه شادی و سود آید و گاهی غم و ماتم

بادند رفیقان تو در شادی و در سور

بادند حسودان تو در ماتم و در غم

دست تو همیشه به‌سوی ر‌َطل و سوی جام

گوش تو همیشه به سوی زیر و سوی بم

در مجلس تو صف‌زده خوبان‌سرایی

با جعد پر از حلقه و با زلف بر از خم

از خدمت دیدار تو اقبال همه خلق

و اقبال تو از دولت سلطان معظم

شمارهٔ ۲۹۶

آن چنبر پرحلقه و ان حلقه پرخم

دام است و کمندست بر آن عارض خرم

دامی و کمندی که ز بهر دل خلق است

چون سلسله پُر حلقه و چون دایره پرخم

از دیدن آن دلبر و نادیدن آن ماه

یک روز کنم شادی و یک روز خورم غم

گاه از طلب وصل مرا گرم شود دل

گاه از تعب هجر مرا سرد شود دم

چون وصل بود بشکفد اندر تن من جان

چون هجر بود بفسرد اندر رگ من دم

عشقش مدد آتش و آب است‌ که دارم

همواره از او در دل و در دیده تف و نم

هرچند که در دیده من نم شود فزون

یک ذره همی در دل من تف نشود کم

بزمی که در او صورت زیبای تو باشد

شادیش پیاپی بود و باده دمادم

از صورت زیبای تو آرامش بزم است

وز سیرت صدرالدین آرایشِ عالم

آزاده محمد که ز اِفضال و محامِد

چون جد و پدر بر وزرا هست مقدم

در جنب معالیش بس از احمد مختار

یک ذره نماید همه ذریت آدم

چون روی به دیوان نهد از بارگه خویش

بر بارگی ابرش و بر مرکب ادهم

اقرار دهد عقل که در عالم اقبال

بختی است مجسم شده بر باد مجسم

بر چشمهٔ زمزم‌ کف او را شرف آمد

هرچند که آن چشمه عزیزست و مکرم

هر روز بود از کف او رحمت زُوّار

هر سال بود زحمت حجاج به زمزم

تضمین‌ کنم این بیت که از روی حقیقت

معنیش جز او را به جهان نیست مسلم

تا درگه او یابی مگذر به درکس

زیرا که حرام است تیمم به لب یم

ای بار خدایی که به تو صدر وزارت

میراث رسیده است ز جد و پدر و عم

هم صاحب آفاقی و هم قاسم ارزاق

آفاق به تو ایمن و ارزاق مقسم

فضل و هنر از شِیمتِ محمودِ تو نشگفت

خورشید دهد روشنی و مشک دهد شم

کیفیّت وکمیّت عقلِ تو که داند

عقل تو برون است هم از کَیف و هم از کم

گر صد یک عقل تو به‌ کاوس رسیدی

محتاج نگشتی‌ که زدی دست به رستم

ور آصف دستور به تدبیر تو بودی

قادر نشدی دیو بر انگشتری جم

با عزم تو شغلی نبود مهمل و موقوف

با رای تو کاری نشود مشکل و مبهم

با خنجر عزم تو چه پولاد و چه سنجاب

با ناوک رای تو چه خُفْتان و چه ملحَم

وانجا که بود حکم تو را تیزی شمشیر

با تیزی او کند شود ناخن ضیغم

یک نیمهٔ‌ گیتی به مراد تو شد امروز

آن نیمهٔ گیتی به مراد تو شود هم

مهر تو شرابی است گوارنده‌تر از نوش

کین تو سمومی است گدازنده‌تر از سم

گویی اثر مهر تو و کین تو دارند

رضوان به بهشت اندر و مالک به جهنم

فخری که تو نگزینی آن فخر بود عار

مدحی‌که تو نپسندی آن مدح بود ذم

اقبال سپهری است در اعلام تو مضمر

ارزاق جهانی است در اخلاق تو مُدغَم

چون‌ کلک تو هرگز که شنیده‌ است و که دیده‌ است

بینندهٔ اعمی و سرایندهٔ ابکم

پست است و بدو فرع معالی شده عالی

سست است و بدو اصل معانی شده محکم

شمع است و به اجزای دخان است منقش

زردست و به دیبای سیاه است معمم

هنگام رضا هست صدف‌وار ولیکن

هنگام غضب هست گزاینده چو اَرْقم

سیاره و چرخ است که در سیر و مدارش

بسته است قضا نیک و بد خلق دمادم

از جنبش او بهر ولی رامش و سورست

وز رفتن او قسم عدو شیون و ماتم

استاد ا‌دبیرا است که تاثیر صریرش

در دست تو از چشم کفایت ببرد نم

جادوست که از قیر کند لؤلؤ شهوار

هرگه که در انگشت تو پرقیر کند فم

گویی‌ کف تو هست ید موسی عمران

واو درکف تو هست دم عیسی مریم

ای آن‌که نظام بن نظام بن نظامی

زیبدکه شود کار رهی از تو منظم

‌خسته است دل نازک او ضربت ایام

بر خستهٔ او هست لطفهای تو مرهم

گر حکم تو و رای دلارای تو باشد

مرسوم مهیا شود و بنده منعّم

تا کامل و محجوب بود اعلم و افضل

تا ناقص و معیوب بود اَکمَهُ و ابْکم

اعدای تو بادند همه ابْکَم و اَکْمَه

و احباب تو بادند همه افضل و اعلم

شمارهٔ ۲۹۷

هفت چیز از خسرو عالم همی نازد به هم

دین و ملک و تاج و تخت و رایت و تیغ و قلم

آن خداوندی که مغرب دارد او زیر نگین

وان شهنشاهی که مشرق دارد او زیر علم

سایهٔ یزدان ملک شاه آن‌که اندر ملک خویش

بندگان دارد چو افریدون و ذوالقرنین و جم

تا که او گیتی‌ گشاد و بست بر شاهی‌ کمر

قیمت شاهی فزود و کاست از گیتی ستم

همچنان کارایش سیارگان است آفتاب

نام او آرایش خطبه است و دینار و درم

آورد جودش ولی را از عدم سوی وجود

افکند تیغش عدو را از وجود اندر عدم

موسی عمران مگر بگرفت تیغش را به کف

عیسی مریم مگر پرورد جودش را به دم

حاجت پیغمبران و حجت پیغمبری

گر ندیدی شو نگه‌ کن دین و عدلش را به هم

عدل او از حاجت پیغمبران دارد نشان

دین او از حجت پیغمبران دارد رقم

تا نه بس مدت به دولت کرد خواهد شهریار

رومیان را همچو حاج و روم را همچون حرم

در چلیپاخانهٔ قیصر بسی مدت نماند

تا نهد سی‌پاره قرآن را و بردارد صنم

از شجاعت وز سخا نازند میران عرب

وز فتوت وز کرم نازند شاهان عجم

گو بیایید و بیاموزید از این فرخنده شاه

هم شجاعت هم سخاوت هم فتوت هم‌ کرم

تا بود درچرخ دور و تابود در مهر نور

تا بود در بحر موج و تا بود در ابر نم

هرکجا شادی است با شه باد و غم با دشمنان

جفت شادی پادشاه و دشمنانش جفت غم

ملک چون افزون بود بدخواه کم باشد بلی

ملک او هر ساعت افزون باد و بدخواها‌نش کم

شمارهٔ ۲۹۸

موسم عید و لب دجله و بغداد خُرَم

بوی ریحان و فروغ قدح و لاله به هم

همه جمع اند و به یک جای مهیا ‌شده‌اند

از پی عشرت شاه عرب و شاه عجم

رکن اسلام ملک شاه جهانگیر شهی

که امام ملکان است و خداوند اُ‌مم

اندر آن وقت ‌که بر لوح قلم رفت همی

فخر کردند به پیروزی او لوح و قلم

علمش دفتر اشکال اقالیم شدست

زانکه صد باره بپیمود جهان زیر علم

لب شیران همه آنجاست ‌که او راست رکاب

سرشاهان همه آنجاست که او راست قدم

از حد مشرق و چین تا به‌ حد مغرب و روم

عدل اوکرد تهی از بد و خالی زستم

هر هنرمند که از خدمت او جوید نام

شجر همتش از دولت او یابد نم

خلق را نیست به از درگه او هیچ پناه

صید را هیچ حصاری نبود به ز حرم

در میان خرد و حکمت اگر حکم‌ کند

بهتر از رای صوابش نبود هیچ حکم

بخشش یم به بر بخشش او باشد خرد

دانش چرخ بر دانش او باشد کم

آنچه او داند در ملک کجا داند چرخ

وانچه او بخشد در جود کجا بخشد یم

ای فلک را به علمهای رفیع تو شرف

وی ملک را به قدمهای عزیز تو قسم

جز برای عدوی تو ننهد گردون دام

جز به‌کام ولی تو نزند گیتی دم

خالق عرش سه چیز سه پیمبر به تو داد

معجز عیسی و عمر خضر و شاهی جم

کنیت و نام و خطاب تو در اسلام بس است

تا قیامت شرف خطبه و دینار و درم

نیمی از بتکدهٔ هند برانداخته‌ای

وان دگر نیمه به شمشیر براندازی هم

مرکبان تو به سم خرد بخواهند شکست

هرچه در خانهٔ‌ کفار صلیب است و صنم

هرکه از چشمهٔ مهر تو کند آب حیات

بارد از ابر سخای تو بر او قطر نعم

وانکه باکین تو خواهد که شود جفت و ندیم

نشود جان ز تنش تا نشود جفت ندم

بس امیرا که مر او را نه حشم بود و نه خیل

گشت در خدمت درگاه تو با خیل و حشم

بس دلیرا که ز سیاره خدم خواست همی

چون تورا دید ببوسید زمین همچو خدم

بر گنه کار چو قادر شوی از کردهٔ او

نکنی یاد و کنی عفو و همین است‌ کرم

یک دل اندر همه‌ گیتی نشناسم که بر او

نیست از منت تو داغ و ز شکر تو رقم

تا ز باغ ارم از خوشی و خوبی مثل است

باد بزمت به خوشی خوب‌تر از باغ ارم

تو جهان بخش و جهانگیر نشسته شب و روز

نیکخواه تو به شادی و بداندیش به غم

دل دینداران در عهد تو چون تیر توراست

پشت بدخواهان مانند کمان تو به خم

بر تو میمون و براولاد و عبید و خَدَمَت

عید فرخنده و بغداد و لب دجله به هم

شمارهٔ ۲۹۹

فرخنده باد و خرم نوروز شاه عالم

سلطان تاجداران تاج تبار آدم

عالی جلال دولت باقی جمال ملت

دارندهٔ زمانه شاهنشه معظم

از تخت و خاتم آمد آرایش بزرگان

و آراست از ملکشاه امروز تخت و خاتم

شاهنشهی که عدلش بفزود نور گیتی

فرماندهی که جودش بشکفت روی عالم

در روزگار شاهان تاریخ او موخر

در خاندان شاهان فرمان او مقدم

از قلعه‌های محکم دشمن همی چه نازد

مرگ است تیغ سلطان در قلعه‌های محکم

تا عزم ‌کرد سلطان رفتن به جانب چین

فغفور چین به چین در برساخته است ماتم

قیصر ز بیم تیغش بیزار شد ز رهبان

بهتان همی نگوید بر عیسی بن مریم

ای در جمال چون جم در فتح چون سکندر

در لشکر تو بینم سیصد هزار رستم

گر نازش مسلمان از ز‌مزم است و کعبه

تخت تو هست‌ کعبه دست تو هست زمزم

اندر بهار خرم شادی و خرمی به

شادی و خرمی‌ کن‌ که آمد بهار خرم

بنشین به تخت شاهی تا بخت تو بنازد

می نوش‌ کن به شادی تا دشمنت خورد غم

عدل تو باد و عمرت هر ساعتی در افزون

هرگز مباد روزی عدل تو از جهان کم

شاعر تو را معزی‌، راوی تو را شکر لب

دولت تو را مسلم‌، نصرت تو را دمادم

شمارهٔ ۳۰۰

ایا گرفته عراقین را به نوک قلم

و یا سپرده سماکین را به زیر قدم

قلم به دست تو و بر فلک فریشتگان

زبان‌ گشاده به شکر تو پیش لوح و قلم

دو پادشاه به جهد تو داده دست به عهد

دو شهریار به سعی تو صلح ‌کرده به هم

به حسن همت و تدبیر تو شده حاصل

هزار مصلحت از صلح هر دو در عالم

تو آن خجسته وزیری که تا گه محشر

چو تو وزیر نخیزد ز گوهر آدم

غیاث دولت شاه و شهاب اسلامی

عماد ملت یزدانی و امام امم

نظام مُلکی و از توست کار مُلک قوی

قوام دینی و از توست اصل دین محکم

اگر حیات دهد کردگار عم تو را

به روزگار تو از فخر سرفرازد عم

زمان به امن تو خالی شود ز تیغ بلا

جهان به عهد تو صافی شود ز میغ ستم

کجا فروغ دهد آفتاب همت تو

نهفته گردد نور ستارگان همم

دلیل سعد بود سایه عنایت تو

چه بر ملوک و صدور و چه بر عبید و خدم

که از عنایت تو مشتری و کیوان را

شود سعادت بیش و سود نحوست کم

به عزم رزم چو از ری به رای و تدبیرت

کشید رایت و لشکر شهنشه اعظم

چو ماه چرخ همی نور داد ماه درفش

چو شیر بیشه همی حمله برد شیر عَلَم

گرفت دولت والا رکابهای جیوش

کشید طایر میمون طنابهای خِیَم

روانه شد زکمان ناوک عتاب و نهاب

زبانه زد زنیام آتش‌ نِقار و نِقَم

زبس که خاست زخرطوم زنده‌ پیلان گرد

ز بس که رفت زحلقوم بدسگالان دم

سیاه‌ گشت همی چرخ اخضر و ازرق

کمیت ‌گشت همی اسب اَبرَش و اَدهَم

خرد شمرد به بازیچه اندر آن هنگام

نبرد کردن اسفندیار با رستم

در آن مصاف جهانی نهاده روی به رزم

ز کرد و پارسی و ترک و تازی و دیلم

طرب کننده بر آواز کوس و نالهٔ نای

چو باده‌خوار بر آوای زیر و نغمهٔ بم

چه تیغ‌های به زهر آبداده بِدرَخشید

چنانکه آب شد از بیمْ زهرهٔ ضیغم

شدند جمله گریزان ز لشکر سلطان

بر آن صفت که ‌گریزان سود زگرک غَنَم

از آن سپس که شمردند خویش را غالب

شدند مغلوب از تیغ شاه و تیر حشم

یکی قتیل قضا شد یکی عدیل عنا

یکی اسیر اَسَفْ شد یکی نَدیم نَدَم

اگر نبودی سعی تو در میانهٔ کار

وگر نکردی سلطان روزگار کرم

زآه خسته رسیدی به برج ماهی تف‌

زخون کشته رسیدی به پشت ماهی‌نم

بقای شیفته ساران بدل شدی به فنا

وجود بیهده‌کاران بدل شدی به عدم

وگر عنان سوی بغداد تافتی سلطان

بتافتی دل گردن‌کشان به داغ اِلَم

به روم بزم همه رومیان شدی شیون

به مصر سور همه مصریان شدی ماتم

به دست‌گردان تیغ چو نیل بر لب نیل

نهنگ را بکشیدی نهنگ‌وار به‌دم

به دولت تو گرفتی همه ولایت روم

خطیب و منبر جای صلیب و جای صنم

چو از عنایت بسیار تو بر اهل عراق

گشاده شد در شادی و بسته شد در غم

به لطف صلح برآوردی از میانهٔ جنگ

به فضل نوش برآوردی از میانهٔ سم

همان‌ گروه‌ که جستند از آن مصاف چو تیر

بیامدند کمان وار پشت کرده به خم

به نامه‌ای‌ که نوشتی تو از عجم به عرب

شدند بندهٔ سلطان عرب چنانکه عجم

زنام سلطان زینت گرفت در بغداد

لواء و خُطبه‌ و منشور و مُهر و زَرّ و دِرم

اگر نشان کرامات و اصل معجزه بود

فسون آصفِ بِن بَرخیا و خاتمِ جم

تو آصفی و به دست تو کلک چون افسون

جم‌است شاه و به‌دستس حُسام چون خاتم

به معجزی که دلیل حیات و عافیت است

زمانه را بدلی تو ز عیسیِ مریم

که کشتگان فلک را تو داده‌ای ارواح

که خستگان قضا را توکرده‌ای مرهم

چه کرد قسمت ارزاق بندگان رزّاق

سعادت دو جهان کرد قِسم تو ز قَسَم

موافقتند به هم ملک و دولت و ملت

که هست حُکم تو اندر میان هر سه حَکَم

به جز تو کیست که ‌گاه فتوّت و فَتوی

دهد جواب سوالات مشکل و مبهم

شدست سیرت پاک تو افتخار سیر

شدست شِیمتِ خوب تو اختیار شِیَم

کجا ضمیر تو باشد سَها نماید ماه

کجا یمین تو باشد شَمَر نماید یم

از آنکه جود بود با صریر کلک تو یار

وزانکه درنعم تو بود اُ‌مید نعم

غنیمت است زکِلْکِ تو استماعِ صریر

بشارت است ز لفظ تو استماع نعم

کفت چو چشمهٔ زمزم مبارک است به فال

عطای توست فراوان چو آب وادی زم

توراست هر دو به هم‌ گرچه هست راه دراز

زآب وادی زم تا به چشمهٔ زمزم

طراز جامهٔ دولت نگار خامه توست

رسید از در قنّوج تا به بیت حرم

اگر نه خامهٔ تو گردش سپهر شده‌است

به‌روز بر ز شب تیره چو کشید رقم

زمانه از ظُلَمِ او همی ضیا گیرد

مگرکه از شب مِعراج یافته‌است ظُلَم

به‌ کار ملک بصیرست ‌گرچه هست اَکْمه

به‌گاه نطق فصیح است اگرچه هست اَبْکم

مُصوّری است که ده ساحرست با او یار

مُشَعْبِذی است‌ که صد ساحری است با او ضَمّ

چراغ خانهٔ شرع است و تیر جعبهٔ عقل

نهال باغ علوم و کلید گنج حکم

حریف شیر اجم بود در زمان شباب

قرین صدر عَجَم‌گشت در زمان هَرَم

خدای عرش بدو نیکویی و نیکی خواست

که اوفتاد به صدر عجم ز شیر اجم

همیشه تا که خلاف زبون بود چیره

بر آن مثال‌که ضد دِژم بود خرم

تو باش چیره و اعدای تو همیشه زبون

تو باش خرم و حَسّاد تو همیشه دژم

صدور دهر زخاک در تو کرده بساط

ملوک عصر به جان و سر تو خورده قسم

به رزم موکب منصور تو چو چرخ برین

به بزم مجلس میمون تو چون باغ اِرَم

تو صدر روی زمین و مخالفان تو را

زپشت خویش در انداخته زمین به شکم

قدوم تو به خراسان فزوده شادی خلق

فزوده شادی تو خالقت به وصف قدم

شمارهٔ ۳۰۱

پیش از این بار خدایان و بزرگان عجم

گر همی بنده خریدند به دینار و درم

اندرین دولت صدری به وزارت بنشست

که همه ساله خَرَد بنده به احسان و کرم

فَخرِ ملت شرف‌الدین و قوامُ‌الْاِسلام

سیّد عصر و امام وزرا صَدْرِ امم

صاحب عادل ابوطاهر سعدبن علی

که شد از سعد و عُلو در همه آفاق علم

آن‌که هست از هنرش صدر معالی عالی

وان‌ که ‌گشت از سخنش اصل معانی محکم

همچو خورشید که نورش ببرد آب نجوم

همت او ز بلندی ببرد آب هُمَم

گاه توقیع صریر قلمش بر دل خلق

بگشاید در شادی و ببندد در غم

به‌کف آرد ز عبارات و ز توقیعاتش

هرکه فهرست ادب خواهد و قانون حِکَم

گر کنی خدمت او دهر کند خدمت تو

زانکه مَخدوم شود هر که مر او را ز خَدَم

رای او بین و هنرهای شهنشاه جهان

گر تو خواهی‌ که ببینی صفت آصف و جم

صانعی‌ کز فلک و دهر نمودست اثر

ز قضا بر خرد و بخت‌ کشیدست رقم

رای او کرد میان فلک و دهر سفیر

حکم او کرد میان خرد و بخت حکم

ای ز تو شاکر و از سیرت و رسمت خشنود

شاه آفاق و امیران و حواشیّ و حَشَم

تا فرستاد به تو شاه جهان خاتم خویش

شد جهان بر دل اعدای تو همچون خاتم

اندرین مدت چون تیر شد از رای تو راست

کارهایی که ز کَژّی چو کمان بود به خَم

هرکجا مرد ستم گَرد برآرد ز جهان

آب عدل تو نشاند زجهان گَردِ ستم

هر کجا ایمنی عدل تو باشد نه شگفت

گر شبان‌وار شود گرگ نگهبان غَنَم

در پناه نظر و درکنف حشمت تو

سوی آهو به تواضع نگرد شیر اجم

با تو عالم نتواند که مباهات کند

که تو بیش آیی در قدر و کم آید عالم

بُخل در کَتم‌ِ عدم رفت ز صحرای وجود

تا به صحرای وجود آمدی ازکَتمِ عدم

با موالیت شب و روز حریف است فَرَح

با معادیت مه و سال ندیم است ندم

سنگ با مهر تو در دست ولی‌ گردد سیم

نوش با کین تو در کام عدو گردد سم

غایبانی‌ که ببینند نگار قلمت

به سر آیند سوی خدمت تو همچو قلم

همه مشتاق به دیدار تو چون تشنه به آب

همه محتاج به‌ گفتار تو چون‌ کِشته به‌ نم

شاه اسلام که یک نیمه ز گیتی بگشاد

آن دگر نیمه به تدبیر تو بگشاید هم

سال دیگر نهد از رای صواب تو به روم

منبر و مُصحَف بر جای چلیپا و صنم

کشور روم همه رام کند زیر رکاب

سَرِ کفّار همه پست‌ کند زیر قدم

ای به یاد تو همه تاجوران‌ کرده نشاط

وی به نام تو همه ناموران خورده قسم

بر بنی‌آدم چون خلد شدست از تو جهان

نه عجب‌ گر به تو در خلد بنازد آدم

تا بپیوست سعادت به جوار تو مرا

دیدم از طبع رهی پرور تو کُلِّ نعم

آن لطافت که ندیدم نه ز خاص و نه ز عام

وان کرامت که ندیدم نه ز خال و نه‌ ز عَمّ

سعی فرمایی و اِفضال‌ کنی در حق من

سعی و اِفْضال به یک بار گه دیدست به هم

گرچه افزون بود اندیشه و نطق از همه چیز

نطق و اندیشهٔ من هست ز کردار تو کم

جای آن هست که چون شکر تو منظوم کنم

گر مرا دست رسد روح‌ کنم با آن ضمّ

زانکه اندر تن من هست ثنای تو چو جان

زانکه اندر رگ من هست هوای تو چو دم

بی‌ثنای تو نخواهم که نهم هرگز گام

بی‌هوای تو نخواهم که زنم هرگز دم

تا همه ناز و طرب باشد مقرون ضیا

تا همه رنج و عنا باشد مضمون ظُلَم

خدمت تو حَج و میدان سرایت عَرَفات

درگه تو حجرالاسود و دستت زمزم

چشمهٔ حشمت تو روشن و پاک و صافی

روضهٔ دولت تو تازه و سبز و خرم

در مدیح تو همیشه شعرا و حُکما

شعرها گفته به لفظ عرب و لفظ عجم

شمارهٔ ۳۰۲

از مشک اگر ندیدی بر پرنیان علم

وز قیر اگر ندیدی بر ارغوان رقم

بر پرنیان ز مشک علم دارد آن نگار

بر ارغوان ز قیر رقم دارد آن صنم

زلف سیاه بر رخ او هست سایبان

بر طرف نور طرفه بود سایبان ظُلَم

با روی او بهشت به دنیا شد آشکار

وز شرم روی او ز جهان شد نهان ارم

رویبثن همی نهفته نباید زجشم من

گر تازه و شکفته شود گلستان ز نم

از چفتگی چو چنگ شدم در فراق او

از ناله همچو زیر شدم از فغان چو بم

در وصل او کنم جگر گرم را علاج

گر یابم از لبش شکر و ناردان به هم

بینند روز وصل چو رخ بر رخم نهد

بر شَنبَلید لاله و بر زَعفران بقم

ای دلبری که قد تو چون تیر راست است

وز عشق توست قامت من چون‌ کمان به خم

بر من ستم مکن‌ که به انصاف و عدل خویش

برداشته‌ است شاه جهان از جهان ستم

سنجر خدایگان جهان کز فتوح او

گشته است پر عجایب و پر داستان عجم

شاهی که دارد او چو فریدون و سام یل

صد تاجدار بنده و صد پهلوان خدم

از خیلِ چاکران و غلامانِ خاص اوست

در قندهار لشکر و در قیروان‌ حشم

سدّی است در زمانه و سعدی است در جهان

اندر یمین حسامش و اندر بنان قلم

بر بام قصر او ز بلندی عجب مدار

گر بر سر ستاره نهد پاسبان قدم

گرگ است دهر و ما غَنَم و عدل او شبان

از گرگ بی‌گزند بود با شبان غنم

از اوزْگَند تا فَرَبْ از دست اوست خان

وز جود اوست خان را در خانمان نِعَم

شدکارا‌های خُردا به اقبال او بزرگ

چون‌ گفت در مصالح احوال خان نَعَم

باطل زحق جدا شد وکَژّی زراستی

چون‌ گشت حکم قاطع او در میان حکم

یک چند کرد بر لب جیحون شکار شیر

پرداخت شاهوار ز شیر ژیان اَجَم

گر بر شکار پیل شدی عزم او درست

بودی ز بلخ تا به در مولتان خیم

تیغش نهنگ‌وار کشیدی به جای پیل

چیپال را ز بیشهٔ هندوستان به دم

ای‌ گشته داستان تو تاریخ ملک و دین

گشته به داستان تو همداستان امم

چون همت بزرگ تو هرگز نداشتند

کیخسرو و سکندر و نوشیروان همم

گاه هنر نبود ملوک‌ گذشته را

چون شِیمَتِ حمید تو در باستانِ شیَم

مشتاق شد به سیرت و رسم تو روزگار

چون مملکت رسید ز الب‌ارسلان به عم

بهروزی تو کرد و به پیروزی تو خورد

گردون پیر قسمت و بخت جوان قَسَم

عدل تو برگرفت ز بلغار تا عَدَن‌

از قافله عوارض و از کاروان رقم

واندر ولایت تو ز تاثیر عدلِ تو

دینار گشت در کف بازارگان دِرَم

درویش را کف تو توانگر کند همی

کز جودداری آن کف گوهرفشان چویم

بر دوستان درم کرم تو کند نثار

چون ابر نوبهاری بر بوستان دیم

سَم با محبت تو شود در گلو چو نوش

نوش از عداوت تو شود در دهان چو سَم

هر چیز راکه آن به کم ارزد بها بود

ارزد همی مخالف تو رایگان به کم

بر خاک رزمگاه تو هر کس که بگذرد

یابد خبر ز ناله و بیند نشان ز دم

قومی که از هوای تو برتافتند سر

کشته شدند سر به‌ سر اندر هَوان به غم

ازکشتگان هنوز طیور و سِباع را

پر گوشت است ژاغر و پر استخوان شکم

ای خسروی که با کف رادِ تو گاه مَدح

هرگز نشد ندیم دل مدح خوان نَدَم

بی‌آفرین و شکر تو هرگز به نظم و نثر

مرد حکیم را نرود بر زبان حکم

چون بنده در پرستش تو دل چو تیر داشت

از زخم تیر تو نرسیدش به جان الم

گر بنده را سعادت تو درنیافتی

گشتی وجود بنده هم اندر زمان عدم

فَرِّ تو دفع کرد و قبول تو سَهل‌ کرد

از مستمند محنت و بر ناتوان سِقَم

خواند همی ملک ملک مهربان تو را

نشگفت اگر کند ملک مهربان کرم

تا باغ را بود به مه فرودین شباب

تا راغ را بود به مه مهرگان هَرَم

جای نشاط باد بساطت چنانکه هست

دارالسلام جنت و دارالامان حرم

تو مقبل و مظفر و منصور و سرفراز

بر تخت پادشاهی تا جاودان چو جم

وز بخت نیکخواه تو و بدسگال تو

چون اردشیر خرّم و چون اردوان دژم

بر دودمان خصم تو مریخ تاخته

کیوان پیر توخته زان دودمان نِقَم

بوسیده بخت پایهٔ تخت تو بر زمین

اقبال تو فراخته بر آسمان علم

شمارهٔ ۳۰۳

جاوید ز یادِ خسروِ عالم

سلطان جهان شهنشهِ اعظم

شاهی‌ که نشاط عیش او باقی

شاهی‌ که صبوح بزم او خرم

شاهی که ز خسروان و سلطانان

نازنده به اوست گوهر آدم

ای خسرو نیکبخت نیک‌اختر

سلطان جهان و داور عالم

عزّ ولی تو هر زمانی بیش

عمر عدوی تو هر زمانی کم

افاق مسخرست حُکمَت را

گویی که به دست توست جام جم

بر بخت نهد موافق تو رَخت

در دام زند مخالف تو دم

تا هست جهان شه جهان بادی

تو شاد و مخالف تو جفت غم

در خانهٔ دوستان تو شادی

در خانهٔ دشمنان تو ماتم

شمارهٔ ۳۰۴

ای شهریارِ گیتی ای پادشاهِ عالم

صاحبقرانِ اعظم‌ شاهنشهِ مُعَظّم

ای سنجرِ ملکشاه ای خسروِ نکوخواه

ای در جهان‌ شهنشاه ای بر شهان‌ مقدم

ای برده همت تو از روی دوستان چین

واورده هیبت تو در پشت دشمنان خم

فرعِ بزرگواری از رای توست والا

اصلِ خدایگانی از تیغ توست محکم

پر جشن توست زاوُل پر جوش توست کابل

وز تیغ توست غُلغُل در مُولتان و جیلَم

یزدان ز توست راضی ایمان به توست باقی

دولت ز توست عالی ملت به توست خرم

اعقاب را ز فرّت جاه است تا به محشر

و اسلاف را ز نامت فخرست تا به آدم

اندر مصاف رزمت ضیغم شود چو آهو

واندر حریم عدلت آهو شود چو ضِیغم‌

با جود تو گشاید درهای خُلد رضوان

با عدل تو ببندد مالک درِ جهنم

شاهی و شهریاری مردی و کامکاری

رادی و بردباری هر شش تو را مسلم

آنجا که رزم سازی در تن ‌کرا بود دل

وانجا که نرم سازی در دل کرا بود غم

ممدوح چون تو باید تا مدح و آفرینت

هر چند بیش گویم با قَدرِ تو بود کم

بر ملک و دولت تو دستور توست میمون

چونانکه بود آصف بر ملک و دولت جم

بر تخت پادشاهی تاج پدر تو داری

او نیز در وزارت دارد کفایتِ عَمّ

چشم جهان نبیند تا دامنِ قیامت

شاهی چو تو مُعَظّم صَدری چو او مکرم

تا در طِباع‌ باشد با شیر ساخته می

تا در سماع باشد با زیر ساخته بم

زیر مراد بادت چونانکه هست گیتی

زیر رکاب بادت چندانکه هست عالم

بر مژدهٔ فتوحت نصرت شده پیایی

بر شادی صبوحت ساغر شده دمادم

شمارهٔ ۳۰۵

رسید عید و ز قندیل نار داد به جام

ز جام نور به قندیل داد ماه تمام

هلال عید کلید همان دَرَست مگر

که قفل‌ گشت بر آن در هلال ماه تمام

دَرِ بساط دگر باره چرخ بازگشاد

شکست شیشهٔ خاص و درید پردهٔ عام

کنون به جام غم انجام می‌کند آغاز

که عید را آغازست و روزه را انجام

کنون به میکده باشد ز شام تا گه صبح

هر آن‌که بود به مسجد زصبح تاگه شام

کنون به رود و سرود اقتدا کند هر دو

هر آن که‌کرد همی هر شب اقتدا به امام

من آن‌کسم‌که به‌کنجی نشستم وکردم

مهی تمام صبوری ز روی ماه تمام

زبهر حرمت و تعظیم شرع دانستم

نماز و روزه حلال و کنار و بوسه حرام

گشاده بود زبانم به‌نام و ذکر خدای

اگرچه بسته دهان بودم از شراب و طعام

وگرچه بود کف من تهی زآب کروم

تهی نبود دل من ز مدح صدر کرام

سدید دین سَرِاشراف دهر مُشْرِف ملک

وجیه دولتْ شمس شرفْ جمالِ انام

پناه و پیشرو دودهٔ ظهیر که هست

چو یار غار و چو خیرالبشر به ‌کنیت و نام

سر سپهر برین در لگام دولت اوست

سپهر توسن از این روی نرم باشد و رام

مُنّزه است‌گه جود طبع او ز ملال

مقدس است‌ گه شکر عقل او ز مَلام

هزار حادثه زایل‌ کند به‌ یک تدبیر

هزار فایده حاصل کند بهٔک پیغام

گه رضا و سَخَط‌ گر کند مبالغتی

ظلام نور شود در جهان و نور ظلام

چو برنهد گه بخشش قلم به خط و دوات

چو بر کشد گه کوشش حُسام را ز نیام

سر نیاز کند پست همچو قَد قلم

لب حسود کند نیلگون چو روی حُسام

اگر مَجَسَّم‌ گردد ضیای همت او

به‌پای او نرسد فَیْلَسوف را اوهام

هوای اوست همیشه به ‌همت عالی

بود به‌همت عالی هوای مرد همام

برو به بلخ و سرایش ببین اگر خواهی

نشان قبهٔ کسری به قُبَّهٔ‌الاسلام

به صحن او بگذر کز بهشت دارد بوم

به سقف او بنگر کز بهشت دارد بام

سپهر بیند هر که اندر او گمارد جسم

بهشت یابد هر کاندرو گذارد گام

هر آن ‌که هست به بلخ و هر آن ‌که هست ایدر

خجسته بادش و میمون و فرخ و پدرام

آیا ز گوهر پیغمبری‌ که تا محشر

به‌کعبه از شرف او گرفت قدر مقام

جو ایزد از گهر او نمود نور تو را

سلیم‌ گشت بر او نار و برد گشت سلام

ندای بخت تو گر بشنوند زیر زمین

گذشتگان کهن گشته از اولوالاحکام

برآورند سر از خاک از هر اقلیمی

به‌سر دوند سوی خدمت تو چون اقلام

زکین و حقد تو ماند به تیر زهرآلود

تن عدوی تو را در میان مغز عظام

به‌جای مغز چو اندر عظام دارد تیر

به‌جای خوی همه خون آیدش همی ز مسام

مخالفان تو را از چهار گوهر هست

چهار طبع مقیم و چهار چیز مدام

ز نار گرمی مغز و ز باد سردی دم

ز آب ترّی چشم و زخاک خشکی‌ کام

اگر همیشه زمام زمان به‌ دست قضاست

قضا تویی‌ که زمان را به دست توست زمام

تویی ‌که اهل زمان را به دست و شکر تو هست

هم ابتدای کتاب و هم افتتاح کلام

شمار مدت عمر تو تا به ‌روز شمار

درست شد ز نجوم و فراست و اعلام

اگرچه رای قوام از جهان شدست برون

ز رای توست همه کارها گرفته قوام

وگرچه هست کنون بی‌نظام کار عراق

گرفت کار خراسان به همت تو نظام

خجسته همت تو آفتاب را ماند

که روزگار همی نور ازو ستاند وام

اگر تو پرسی از روزگار نشناسند

که آفتاب کدام است و رایت تو کدام

مگر ستاره ی سَعدست کلک در کف تو

که هست در حرکاتش زمانه را آرام

سزاست درکف راد تو کلک درافشان

چنانکه در کف میر تو تیغ خون‌آشام

دل امیر تو در دام شکر توست شکار

شکار دل بود آری چو شکر باشد دام

رسید عید همایون و رایت میمون

رسید فتح یمین‌الملوک را هنگام

گشاده شد علم عید وگشت عزالدین

علامت ظفر و فتح بر سر اعلام

مظفرند ازین جنگ زانکه در سفرش

قوام ملت و شرع است تا به روز قیام

ایا ستوده کریمی که از سیاست تو

موشح است به‌در دانه گردن ایام

به خدمت تو رسیدن فریضه دانم من

ز بهر آنکه رسیدم به خدمت تو به‌کام

سزدکه آیم وآرم مدیح تو هرروز

از آن نیایم و نارم که ترسم از ابرام

اگرچه هست خطاب من از ملوک امیر

تورا به‌طوع رهی گشتم و به طبع غلام

حروف مدح تو گوهر شدست در دهنم

بدان صفت که شود در صدف سرشک‌ غمام

چو راست کردهٔ انعام توست مرسومم

روامدار که نقصان رود در آن انعام

رضا مده که سود خام کار پختهٔ من

که هرچه پخته شود زان سپس نگردد خام

همیشه تا به فلک بر قِران اجرام است

چنان‌کجا به زمین بر تولد اجسام

فتاده باد بر اجسام سایهٔ کرمت

نهاده همت تو پای بر سر اجرام

لباس عمر تو نو باد در جهان کهن

طراز او ز بقا باد و نقش او ز دوام

تورا همیشه به‌سوی چهار چیز دودست

به دفتر و قلم و جام و زلف غالیه فام

تو خوش نشسته و پیش تو ایستاده بتی

به چشم و چهره چو بادام و گلشن بادام

خجسته عید تو و روزهٔ توکرده قبول

خدای عزوجل ذوالجلال والاکرام

شمارهٔ ۳۰۶

هست زلف و دهن و قد تو ای سیم اندام

جیم و میم و الف و قامت من هست چو لام

من یکی ام ز جمال تو مرا دور مکن

که جمالت نبود بی من بیچاره تمام

زلف مشکین تو دامی است پر از حلقه و بند

دل مسکین من افتاده در آن دام مدام

نه عجب‌ گر دل من زلف تو را صید شدست

صید دل باشد جایی ‌که بود زلف تو دام

تویی آن بت که چو خوانند تو را در غزلی

دلبر فاخته مهر و صنم کبک خرام

کبک منقار کند همچو لبت بُسّد رنگ

فاخته طوق کند همچو خطت غالیه نام

خواندم اندر صف عشاق به ‌صد نام تو را

ور ز نام تو بپرسند نگویم‌ که ‌کدام

عشق ما و تو چنان است‌ که صد حیله ‌کنم

تا تو را در صف عشاق نخوانند به نام

هرکه در عشق مرا خام شناسد ز حسد

به سر تو که سزاوار عتاب است و مَلام

شده‌ام سوخته در آتش عشقت صد بار

آن‌که صد بار شود سوخته چون باشد خام

عشق‌ تو در عجم آورد یکی‌ رسم دگر

که به تسلیم و قبولش نتوان ‌کرد قیام

نهد از هجر همی بر دل مظلومان داغ

نهد از خَمرْ همی برکف مستورانْ جام

خون دل دارد بر چهرهٔ عشاق حلال

خواب خوش دارد بر دیدهٔ احرار حرام

فتنه خیزد ز چنین شرع که عشق تو نهاد

گر خبر یابد از این رخصت تو خواجه امام

صدر اعیان نشابور رئیس‌الروساء

شمس دین، سید احرار، شهاب‌الاسلام

بوالمحاسن که محاسن همه جمع است درو

عبد رزاق که دستش دهد ارزاق انام

قاصر است از هنرش هِندِسیان را اشکال

عاجزست از خردش فلسفیان را اوهام

گردد افلاک بدان گونه که خواهد بختش

بخت او کرد مگر بر سر ایام لگام

نازش پیر و جوان از کرم و همت اوست

که ‌کریم بن کریم است و هُمام بن هُمام

شاد مانند دو بوالقاسم ازو در دو جهان

پدرش ایدر و پیغمبر در دار سلام

نسل این است بدو عالی تا روز قضا

دین آن است بدو باقی تا روز قیام

ای ز فتوی و فتوت علم دین رسول

وز معانی و معالی شرف آل نظام

با تو از نجم‌ و ز میکال نگویند سخن

که تو را نجم رهی زیبد و میکال غلام

در سرایی‌ که بود انجمن محتشمان

رحمت از بهر جمال تو بود بر در و بام

در هوائی ‌که غبار سُمِ اسب تو بود

باز را زهره نباشد که کند قصد حمام

چون تو در معرکه و شرع مبارز خواهی

هیچکس برنکشد تیغ فصاحت ز نیام

سحر و معجز نتوان‌ کرد مرکب یک جای

زانکه ضدند و به یک جای نگیرند آرام

ز بنان تو خرد را عجب آید که همی

معجز و سِحْر مرکب کند اندر اقلام

تا شنیدست حسام از سرکلک تو خبر

خون همی‌گرید از اندیشهٔ‌کلک تو حسام

نتواند به تمامی به‌مدیح تو رسید

گر بود مادح تو بحتری و بو تمام

تابد از دفتر ابیات مدیح تو همی

هم بدان‌گونه که از چرخ بتابد اجرام

شعر اگر هست یکی‌کرهٔ توسن به‌مثل

در مدیح تو همی طبع مراگردد رام

من همی از پی ابرام کم آیم بر تو

کز پس آمدن از من نشناسی ابرام

گر من ابرام نمایم تو کنی اکرامم

کردم از بهر لقای تو در این شهر مقام

عرق آید به ترشح ز مَسام همه کس

منم آن‌کس‌که مرا شکر توآید زمسام

تا که بر هامون از خشکی خاک است غبار

تاکه برگردون از تری آب است غمام

باد بدخواه تورا تری آب اندر جشم

باد بدگوی تو را خشکی خاک اندر کام

کرده بر جامهٔ عمر تو علم دست بقا

بسته بر نامهٔ جاه تو ا‌علاا دست دوام

شمارهٔ ۳۰۷

منت خدای را که برون آمد از غمام

بدری که هست پیشرو دودهٔ نظام

صدری که هست خادم پایش سر کفات

میری‌ که هست عاشق دستش لب‌ کرام

شایسته زین ملت وبایسته فخر مُلک

فرخنده نصر دولت ابوالفتح بن نظام

دستور زاده‌ای که به اقبال و مکرمت

چون واسطه ز عقده همی تابد از انام

ظاهرترست از آنکه کسی گویدش کجاست

پیداترست زانکه کسی گویدش کدام

دل در ستایش هنرش هست بی‌ملال

جان در پرستش خردش هست بی‌ملام

بر سرّ غیب خاطر او هست مُطّلع

بی‌آنکه جبرئیل گزارد بدو پیام

او را سلام کن که سلامت بود تو را

او را بود سلامت‌ کاو را کند سلام

با مهر و ماه دولت او متصل شدست

وین اتصال خواهد بودن علی‌الدوام

گویی نهاد دولت او را خدای عرش

بر سر ز مهر افسر و بر کف ز ماه جام

ای سیرت بدیع تو فهرست افتخار

ای همت رفیع تو قانون احتشام

گر نام‌گیرد از ظفر و مدح هر امیر

اینک تو را ز فتح و ظفر کنیت است و نام

گرچه توراست عالم جسمانیان وطن

رای توراست عالم روحانیان مقام

همچون پدر به جود بشر را تویی بشیر

همچون پدر به عدل امم را تویی امام

گر جان خلق خازن مهر تو نیستی

حقا که آمدی همه مهر تو از مسام

دلهای خاص و عام به فر تو شد درست

زان پس‌ که بود کوفته دلهای خاص و عام

تا شد نسیم وصل تو بر جسم ما حلال

شد آتش فراق تو بر جان ما حرام

رفته است سیدالوزراء و تو مانده‌ای

از رفته‌ایم غمگین وز مانده شادکام

آمد بسی به دام اجل صیدگونه‌گون

صیدی چو سَیّدالوزرا نامدش به‌دام

اندر جهان نظام زعمر نظام بود

رفت از جهان نظام و ببرد از جهان نظام

کار حسام کرد همی درکفش قلم

واکنون شدست بی‌قلمش ملک بی‌حُسام

تا مست کرد خمر وفاتش زمانه را

گویی زمانه همچو هیونی است بی‌زمام

چرخ از نیام فتنه یکی تیغ برکشید

تا صد هزار تیغ برون آمد از نیام

تا سیب تازیانهٔ رایض گسسته گشت

آشفته گشت و گشت جهانی که بود رام

شیری شد آن که بود گرازنده چون گوزن

بازی شد آن‌ که بود گریزنده چون حمام

شد تیره‌فام روز گروهی کز ابتدا

خنجر به خون ناحق کردند لعل فام

از دست روزگار ببردند مدتی

دیدند دست برد مکافات و انتقام

از وصف این عجایب و از شرح این عِبَر

عاجز بود عبارت و قاصر بود کلام

این حالها که رفت به بیداری ای عجب

گویی چو نومهای محال است در منام

ای نیکخواه مهتر و نیکوسخن‌کریم

فرخ‌لقا امیر و همایون نسب همام

در عصمت خدای بدین جانب آمدی

تا بندگان ‌کنند به حبل تو اعتصام

تا شرع را کنی به هدی صافی از ضلال

تا ملک را کنی به ضیا خالی از ظلام

تا همت تو خوب ‌کند فعلهای زشت

تا دولت تو پخته کند کارهای خام

گیرد به دولت تو همه شغلها نسق

گردد به همت تو همه کارها تمام

ا‌رجو که همچنین بود و بیش از این بود

تا دوستت رهی شود و دشمنت غلام

من بنده گرچه هول قیامت کشیده‌ام

پیوسته کرده‌ام به ثناهای تو قیام

گه خوانده‌ام مدیح تو از شام تا به صبح

گه‌ گفته‌ام ثنای تو از صبح تا به شام

گه بوده است یاد تو و آفرین تو

تکبیر در صلوتم و تسبیح در صیام

تا طبع آب تر بود و طبع خاک خشک

واندر جهان مزاج بود هر دو را مدام

از آب و خاک باد همه دشمنانت را

تری‌ نصیب دیده و خشکی نصیب کام

آنجا که هست بخت تو دولت کشیده رخت

وانجا که هست کام تو نصرت نهاده گام

از شاعران بنا و ز توبر و مکرمت

از عالمان دعا و زتو سعی و اهتمام

تا مدتی قریب نهاده شه ملوک

در دست تو زمانهٔ آشفته را لگام

شمارهٔ ۳۰۸

حلم باید مرد را تا کار او گیرد نظام

صبر باید تا ببیند دوست دشمن را به‌ کام

عادت ایوب و ابراهیم صبر و حلم بود

شد به صبر و حلم پیدا نام ایشان از انام

صنع یزدان همچنان‌کایوب و اپراهیم را

خواجه را دادست صبری‌ کامل و حلمی تمام

تا به صبرش دوست از دشمن همی آید پدید

تا به حلمش‌ کار ملک و دین همی‌ گیرد نظام

کارهای ملک و دین در دست دستوری سزاست

کاو وزیر بن الوزیرست و هُمام بن الهمام

دین یزدان را نظام و شاه ایران را پدر

ملک را فخر و جهان را صدر و دولت را قوام

سایهٔ اقبال و بخت و مایهٔ فتح و ظفر

هم به صورت هم به سیرت هم به‌ کنیت هم به نام

محترم شخصی‌ که هر شخصی‌ که بیند طلعتش

ننگرد در طلعت او جز به چشم احترام

چون فلک پرگار زد بر دولتش روز نخست

دولت او دست زد در دامن یوم‌القیام

هرکه بشناسد که یزدان هست حَیّّ لا یَموت

او یقین داند که بختش هست حی لا یَنام

لشکری را بزم او خرم‌کند وقت شراب

امتی را خوان او سیری دهد وقت طعام

بر زمین خشکی نماند گر دلش باشد بحار

در هوا باران نگنجد گر کَفَش باشد غمام

از مَسام او کرم بر جای خوی زاید همی

ازکرم‌گویی هزاران چشمه دارد در مسام

صاحبی در مشرق و مغرب همال اوکجاست

خواجه‌ای در دولت و ملت نظیر او کدام

بالَطَف هنگام پرسش با نظر هنگام عدل

باکرم هنگام بخشش با طرب هنگام جام

از طرب روز ضیافت وز کرم روز نوال

از نظر روز مظالم وز لطف روز سلام

ای هلال رایت تو آفتاب افتخار

ای زمین حضرت تو آسمان احتشام

ای علی‌الاطلاق خورشید خراسان و عراق

ای به استحقاق مخدوم و خداوند کِرام

گر روا بودی پس از خیرالبشر پیغمبری

جبرئیل از آسمان سوی تو آوردی پیام

چون قلم در دست تو پیش از حسام آمد به‌قدر

از حسد پر اشک شد روی حُسام اندر نیام

وزدم خصمانت‌ جون اشک حسام افزوده گشت

اشک را گوهر لقب دادند بر روی حُسام

راه دنیی را و عقبی را عمارت‌کرده ای

هر دو ره را توشه‌ای درخور همی سازی مدام

آنچه دنیی را همی سازی صلاح است و صواب

وانچه عقبی را همی سازی صلوت است و صیام

بر جهانداران به اقبالت شود سهل‌المراد

هر کجا در مملکت کاری بود صعب المرام

شرح اقبال تو هرگز کی توان‌ گفتن به شرط

چرخ هفتم را مساحت کی توان کردن به‌گام

چون به جیحون شاه مشرق پای کرد اندر رکاب

کرد دست عزم تو بر اسب کام او لگام

گه به‌دست جوکیان چون مار پیچان شد کمند

گه ز دست جنگیان چون مرغ پران شد سهام

رای تو با رایت شاه عجم پیوسته گشت

تا تکینانش رهی گشتند و خانانش غلام

شاه بر دشمن مظفر شد چو بر شاهین تَذَرو

شاه را دشمن مسخر شد چو بر شاهین حمام

فتح توران خسرو ایران به تدبیر تو کرد

هم به تدبیر تو خواهدکرد فتح روم و شام

تاکه در صدر وزارت جون تو دستوری بود

پای خسرو بر رکاب فتح باشد بر دوام

هر که او را دین بود مخلص بود در عهد تو

تا که در دین مخلص عهدش همی خواهد ذمام

هرکه او یک لحظه آزار تو را دارد حَلال

لذت یک ساعتی بر عمر او گردد حرام

هرکجا خیلی زدند از بهر آشوب تو دم

هرکجا قومی نهادند از پی قهر تو دام

تیر محنت خسته‌ کرد آن قوم را در یک وطن

بند خذلان بسته‌کرد آن قوم را در یک مقام

خون ایشان همچو مغز گنده گشت اندر عروق

مغز ایشان همچو خون تیره گشت اندر عظام

نایب تو چرخ‌ گردان است در کین‌ توختن

بی‌نیازی تو ز جنگ و فارغی از انتقام

از گهرهای مدیح تو قلم در دست من

گردن ایام را عقدی همی سازد مدام

کلک گوهر بار تو پرگوهرم‌ کردست طبع

لفظ شکر بار تو پرشکرم‌ کردست کام

گر جهان با ما درشتی‌ کرد و تندی مدتی

شد به تدبیر تو نرم و شد به فرمان تو رام

زیر حکم‌ تو چو اسبی با لگام آهسته شد

عالمی آشفته مانند هیونی بی‌لگام

کار دولت خام بود و بند دولت بود سست

باغ رحمت خشک بود و شاخ حرمت زردفام

سبزکردی شاخ زرد و تازه‌کردی باغ خشک

سخت‌کردی بند سست و پخته کردی کار خام

گشت ظاهر در ولایت رحمت و انصاف و عدل

گشت پیدا در شریعت حرمت و عهد و دوام

اصل هرکاری کنون بستی تو بر عقل و کرم

جَهل جُهّال از میان بیرون شد و لؤم لِئام

همچنان شد کارهای ملک و دین‌کز ابتدا

بود در عهد ملک سلطان و در عهد نظام

از ملک سنجر ملک سلطان ز تو صدر شهید

تا قیامت شاد و خشنودند در دارالسّلام

ای مبارک رای ممدوحی‌ که از اوصاف تو

مادحانت را پدید آمد حِکَم اندر کلام

من رهی در خدمت تو با خطر بودم چو خاص

تا زخدمت دور ماندم بی‌خطر گشتم چو عام

گر ز خدمت دور ماندن لذتی باشد بزرگ

من بدین دولت نیم مستوجب عیب و ملام

خویشتن را داشتم یک چند دور از بهر آنک

روز غمهای تو را دیدم‌ که نزدیک است شام

خواستم تا آن ظلام از روزگارت بگذرد

نور رای تو پدید آرد جهانی بی‌ظلام

گرچه شخصم غایب است از خدمت درگاه تو

روح پاکم را به حبل خدمت توست اعتصام

من به شکر مدح تو همواره تر دارم زبان

گرچه اکنون خشک دارم زآتش هجر توکام

روز روشن جز ثنای تو نگویم بیش خلق

چون شب آید جز ثنای تو نبینم در منام

کی بود کز خانه آرم سوی درگاه تو روی

چشم وگوش و دل نهاده بر قبول و اهتمام

گفته هر ساعت به همراهان ز حرص خدمتت

عَجِّلوا یا قَومنا الا‌غتنام‌الا غتنام

تا که باشد بوم و بام خانه‌ها را روشنی

اندر آن هنگام‌کز مشرق برآید نور بام

سایهٔ طوبی بنای دولتت را باد بوم

موکب شَعری سرای همتت را باد بام

کار تو با عدل و از تو کارها با اعتدال

شغل تو با نظم و از تو شغلها با انتظام

زیر فرمان تو گُردانی به از گودرز و گیو

زیر پیمان تو مردانی به از دستان و سام

طبع توسوی نشاط و چشم توسوی نگار

گوش تو سوی سماع و دست تو سوی مدام

شمارهٔ ۳۰۹

ای به توفیق و هدایت دین یزدان را قوام

وی به تدبیر و کفایت ملک سلطان را نظام

بخت تو عالی و مقدار تو عالیتر ز بخت

نام تو نیکو و کردار تو نیکوتر ز نام

بر زمین آزادگان در خدمت تو بی‌ملال

بر فلک سیارگان در بیعت تو بی‌ملام

فطرت تو دست مکاران درآورده به‌ بند

قدرت تو پای جباران درآورده به‌ دام

آن وزیری تو که هست اندر صلاح مملکت

چرخ سرکش با تو نرم و دهر توسن با تو رام

همچو یاقوت از جواهر اختیاری از بشر

همچو خورشید از کواکب نامداری از انام

گرد شادُرْوان تو نورست در چشم کفات

نعل رهواران تو تاج است بر فرق‌ کرام

صاحب صد لشکرست از حضرت تو یک رسول

نایب صد خنجرست از مجلس تو یک پیام

یاد تو نوشد همی‌ گردون که هستش روز و شب

فیض یزدانی شراب و چشمهٔ خورشید جام

بخت بیدار تو را گر صورتی پیدا شود

نقش آن صورت بود تفسیر حی لا ینام

اندر احیا بس بود دست جواد تو جواب

ملحدانی راکجاگویند من یحیی‌العظام

گَر مدد یابد ز جود دست تو بحر محیط

تا قیامت زو همی زرین مَطَر خیزد غمام

از قلم در دست تو فعل حُسام آمد پدید

دیده‌کس مصری قلم را قدرت زرین حسام

تا روان باشد علمهای تو را فتح و ظفر

تیغهای جنگیان آسوده باشد در نیام

رایت عالی به ترکستان کشیدی از عراق

تا تکینان را رهی‌کردی و خانان را غلام

تا هوا چون بوستان کردی ز گوناگون علم

تا زمین چون آسمان کردی ز گوناگون خیام

تا گشادی قلعه‌هایی را که مر هر قلعه را

پشت ماهی هست بوم و برج ماهی هست بام

چون ‌کشیدی زیر فرمان از حلب تا کاشغر

مصلحت جستی و در یک جای فرمودی مقام

گر نه ابر رحمت‌ تو آب بر آتش زدی

خاک ترکستان ز تیغ شاه‌گشتی لعل فام

حاسدان را از شکم بر پشت بگذشتی رَماح

دشمنان را از قضا بر حلق بگذشتی سَهام

از شرار تیغ بودی پادشاهان را شراب

وز طِعان رُمْح بودی خاکساران را طَعام

پنجهٔ شیران بخستی‌ گردن و پشت‌ گوزن

چنگل بازان بکندی سینه و چشم حمام

اینت‌ عفو بی‌نهایت و ینت علم بی‌قیاس

اینت فضل بر تواتر وینت شکر بر دوام

ای خداوندی که اندر ملک توران کرده‌ای

هم بدین سان‌ کرده‌ای در ملک روم و ملک شام

خشم‌ تو شامی‌ است از محنت‌ که آن را نیست صبح

عفو تو صبحی است از نعمت‌که آن را نیست شام

گر نبودی شکر تو پیوند جان ایدر بدن

خلق عالم را همه شکر تو رفتی از مسام

هر که بیند مر تو را داند که صدر عالمی

جهل باشد گر کسی خورشید را گوید کدام

وهم تو نیرنگ محتالان بیوبارد همی

همچنان چون آتش سوزان بیوبارد ثغام

مهر پیروزی نگارد بر نگین عمر خویش

هرکه یک شب صورت عمر تو بیند در منام

تو همامی و قلم در دست تو همچون همای

هست روز ما همایون از همای و از همام

تا همی بارد قلم در دست تو سحر حلال

برخلاف تو قدم بر داشتن باشد حرام

تا به جاه تو همه اسلامیان را حاجت است

بر سلامت حجتی باشد تو را کردن سلام

هرکه او از چنبر حکم تو سر بیرون‌کشد

از شریف و دون و از نیک و بد و از خاص و عام

کردگارش کرد مخذول و تو مستغنی ز جنگ

روزگارش کرد مقهور و تو فارغ ز انتقام

وانکه او جان و دل اندر عُهدهٔ عَهد تو کرد

یافت از یزدان و از سلطان قبول و احتشام

کردی اندر پیش یزدان کار او را تربیت

داشتی در پیش سلطان شغل او را اهتمام

رای نیک و رسم خوب توست در دنیا و دین

نیک‌بختی را ثواب و رادمردی را قوام

ای ثناهای تو چون تعویذ کرده هر حکیم

وی دعاهای تو چون تسبیح کرده هر امام

تا به میدان سخن بر مدح توگشتم سوار

مرکب شعر من از شعر‌ی همی خواهد لگام

از گهرهای مدیح تو قلم در دست من

گردن ایام را عِقْدی همی سازد مدام

کلک گوهربار تو پر گوهرم ‌کردست طبع

لفظ شکربار تو پرشکرم کرده است کام

تا فساد و کون باشد فلسفی را در مثال

تا ظلام و نور باشد مانوی را در کلام

در جلالت باد کون دولت تو بی‌فساد

در وزارت باد نور حشمت تو بی‌ظلام

تو به شکر از کردگار و کردگار از تو به شکر

تو به‌ کام از شهریار و شهریار از تو به ‌کام

سرو عمر تو همیشه خرم و سبز و بلند

ماه بخت تو همیشه روشن و بدر تمام

از تو اندر ملک سلطان هم صلاح و هم صواب

وزتو اندر دین یزدان هم صلوت و هم‌صیام

شمارهٔ ۳۱۰

کی توان‌ گفتن که شد ملک شهنشه بی‌نظام

کی توان ‌گفتن که شد دین پیمبر بی‌قوام

کی توان‌ گفتن که شد صدر زمان زیر زمین

کی توان ‌گفتن که شد بَدر زمین اندر غَمام

قهر یزدان نرم‌ کرد آن را که بودش دهر نرم

چرخ‌ گردان رام کرد آن را که بودش بخت رام

عالمی در یک زمان معدوم شد در یک مکان

امّتی در یک نفس مَدروس شد در یک مقام

شد شکار عالم آن ‌کاو کرد عالم را شکار

شد به‌کام دشمن آن‌کاو دید دشمن را به‌کام

در ره بغداد صیّاد اجل دامی نهاد

بس شگرف و محتشم صیدی درافتادش به دام

آن‌ که بودی روزگارش با صیام و با صلوت

روزگارش منقطع شد در صلوت و در صیام

آن‌که بودی چون حُسام اندر بنان او قلم

خون همی‌گرید قلم در فرقت او چون حسام

آن ‌که خصمان در پیام او همی عاجز شدند

گشت عاجز چون به جان او ز مرگ آمد پیام

ای جهان بی‌وفا رنج بصر کردی حلال

تا فروغ طلعت او بر بصرکردی حرام

آن که تیغ عدل کرد اندر نیام دولتش

تیغ‌ کین اندر هلاکش برکشیدی از نیام

آن‌که بود اندر وزارت بی‌ملام و بی‌ملال

در ملال عمر اوگشتی سزاوار ملام

در حیاتش جان خاص و عام سخت آسوده بود

در وفاتش سخت شوریدست شغل خاص و عام

بود حلمش خاک وجودش آب و هست اندر غمش

خاک بر فرق‌ کفات و آب در چشم‌ کرام

راست پنداری خلایق در منامند از قیاس

وین شگفتی ها همی بینند گویی در منام

ای وزیر شاه عالم بردی از عالم علم

وی قوام دین شدی در پرده تا روز قیام

ای به امر و نهی‌ کرده بر سر گیتی فسار

کرد عزرائیل ناگه بر سر عمرت لگام

شد وزارت بر تو گریان بر بساط تعزیت

شد کفایت بی‌ تو گریان در لباس احتشام

نه ببالد چون تو در باغ ظفر سروی بلند

نه بتابد چون تو در چرخ هنر ماهی تمام

مرگ تو پرگار شیون گرد ملک اندر کشید

هم اَنام است اندرین پرگار و هم شاه انام

آن‌که پیوسته به مدح تو زبان برداشتی

خشک دارد بر مصیبت زآتش هجر تو کام

با دریغ و حسرت تو در غریو افتاده‌اند

بی‌نهایت خلق از فرزند و پیوند و غلام

زعفران و نیل سُوْ دَسْتند گویی کز صفت

رویشان مر زعفران‌گون است و لبها نیل فام

گر نبود اندازهٔ عمرت مدام اندر جهان

شکر آثار تو خواهد بود تا محشر مدام

باد شخصت را نثار از حامل عرش مجید

باد روحت را سلام از خازن دارالسلام

دست حسرت جامهٔ صبر معزی چاک‌ کرد

تا جهانی را مُعَزّا کرد حَیّ لایَنام

شمارهٔ ۳۱۱

ای ز شاهی و جوانی شاد و از دولت به کام

ایزد اندر هر مرادی داد تو داده تمام

اندر اسباب شهنشاهی همال تو کجا است

واندر آثار جهانداری نظیر تو کدام

شیرمردان گشته اندر پیش تیغ تو زبون

تاجداران ‌گشته اندر پیش تخت تو غلام

از پدر ملک جهان داری به میراث حلال

در خلاف تو قدم برداشتن باشد حرام

از سعادت دولت تو خانه‌ای دارد که هست

عالم صغری‌اش بوم و عالم کبری‌‌اش بام

هست روشن حجت‌ افضال تو در شرق ‌و غرب

هست فرخ سایهٔ اقبال تو بر خاص و عام

گر همی برهان و حجت باید اقبال تو را

بس بود برهان و حجت فتح روم و فتح شام

رای تو در شام، شام نیکخواهان کرد صبح

تیغ تو در روم‌، صبح بدسگالان کرد شام

کین تو مانند سودا گشت کزوی سوخته است

خون حاسد در عروق و مغز دشمن در عِظام

تیغ تو زهر است و دام و هر که خواهد گو بیا

دست را بر نه به زهر و پای را برنه به دام

رآی هند آید به طاعت ‌گر فرستی یک رسول

شاه چین آید به خدمت‌ گر فرستی یک پیام

از مخالف موکبی وز موکب تو یک سوار

از معادی لشکری وز لشکر تو یک غلام

نوبت جام است شاها نوبت شمشیر نیست

جام باید در کف و شمشیر باید در نیام

آتش شمشیر تو چون کار شاهی پخته کرد

آبگون جام تو باید مدتی پر خمر خام

جام پُر فرمای از آن باده که چون گیری به‌دست

دست ‌گردد مشک بوی و جام‌ گردد لعل فام

بندگان تو همه حورند و می‌ماء معین

تو چو رضوانی و دارالملک تو دارالسلام

دولت تو کرد بخت بندگان تو بلند

همت تو کرد کار چاکران تو به‌ کام

بندگان شاید که از بهر تو بِفْروزند جان

چاکران زیبد که بر یاد تو بفرازند جام

مال و حال و سال و فال و اصل و نسل و تخت و بخت

بادت اندر پادشاهی بر مراد و بر دوام

مال وافر، حال نیکو، سال فرخ‌، فال سعد

اصل راضی‌، نسل باقی‌، تخت عالی،‌ بخت رام

رهنمایت باد یزدان هرکجا سایی رکاب

همنشینت باد دولت هرکجا سازی مقام

شمارهٔ ۳۱۲

دوش با سیمین صنوبر در نهان سر داشتم

ای خوش آن عیشی که با سیمین صنوبر داشتم

در برمن بود تا روز آن نگار نوش لب

داد خود تا روز از آن نوشین لبان برداشتم

زیبد ار با ماه تابان برزنم زیرا که دوش

ماه و مشک و سرو سیمین هر سه در بر داشتم

این تن مسکین ز جان خویشتن برداشت دل

چون من اندر بر چنان مه روی دلبر داشتم

یارگفتا داشتی چون من نگاری‌گفمش

کافرم‌ گر من به جز تو یار دیگر داشتم

صابری فرمودم آن دلدار اندر عشق خود

صابری بر باد دادم سر به‌سر گر داشتم

چون ز عنبر چنبرش دیدم به‌گرد آفتاب

تا سحر در گردنش دو دست چنبر داشتم

نرگس وگلنار و سرو و ماه و یار سیمگون

تا سحر هر پنج بر بالین و بستر داشتم

گوهر آگین شَکِّر خندان چو بگشادی به‌ناز

دامنی پرشکر خندان و گوهر داشتم

شَکَّرش خواری فزود و گوهرش راحت نمود

کردم از گوهر گله گر شُکر شَکَّر داشتم

ماه بر گردون بود سرو سهی در بوستان

من به یک دم هر دو اندر زیر چادر داشتم

گاه بنشستی و دادی ساغر و گه بوس و من

گاه اندر دست زلفش گاه ساغر داشتم

هیچکس در حوض ‌کوثر شَکَّر و پروین نداشت

شکر و پروین من اندر حوض کوثر داشتم

بر بر من بر نهاد آن لُعبتِ شیرین زبان

من ز شیرینی ورا با جان برابر داشتم

گه مکابروار بوسه‌ گاه بوس و گه کنار

گه بدو آهنگ از این معنی مکابر داشتم

ماه پیکر سیم ساقی بود ساقی دوش و من

چشم سوی سیم ساق و ماه پیکر داشتم

هر زمان از ماه خندان چون مرا دادی شراب

پیکر از شادیش ‌گفتی بر دو پیکر داشتم

گفتم ای مه در برم تا بامداد آرام‌گیر

گوش سوی پاسخ یار ستمگر داشتم

گفت هستم تاگه الله اکبر در برت

کردم انکار و چنان کردار منکر داشتم

چون مؤذن برکشید الله‌اکبر ناگهان

دست بر گردون از آن الله‌اکبر داشتم

چون شنید آهنگ رفتن کرد از آن‌گفتار خام

من از آن الله‌اکبر مرگ خوشتر داشتم

ناگهان بربست مَعجَر گرد ماه دلفریب

ماه برگردون بُد و من زیر مَعجَر داشتم

شوخ‌وار آن کافر از پیشم برون شدگفتمش

شوخ‌چشمی و نه این چشم از تو کافر داشتم

سر بگردانید و پای از حجره چون بیرون نهاد

پای او را بوسه دادم دست بر سر داشتم

گفتم ای دلبر چو بودم زر نکردی با من این

ای دریغا کار چون زر بود چون زر داشتم

اندر آنجا داشتم من زر ز بهرروی تو

گرچه آنجا شغل شاه دادگستر داشتم

شمارهٔ ۳۱۳

سزد گر سر فرازد ملک و شایدگر بنازد د‌ین

که ‌گیتی در مه آذر گرفت آیین فروردین

به ملک و دین همی نازند شاهان بلنداختر

که آمد شاه ملک‌افروز مهمان قوام‌الدین

کجا باشد ملک چونین سزد دستور او چونان

کجا باشد پدر چون آن سزد فرزند او چون این

ز سلطان و ز دستور است هم تمکین و هم ‌دولت

زه ای سلطان با دولت زه‌ای دستور با تمکین

چه جویم فر ا‌فریدون چه گویم عدل نوشر‌وان

چه رانم قصهٔ بیژن چه خوانم نامهٔ گرگین

سخن‌گویم ز سلطانی که با عدلش نیندیشد

گوزن از پنجهٔ ضیغم تذرو از چنگل شاهین

که را بود از جهانداران چنین عدل و چنین سیرت

کرا بود از شهنشاهان چنین رسم و چنین آیین

جهانداری چنین باشد که را ایزد دهد دولت

شهنشاهی چنین باشد کجا دولت‌ کند تلقین

ببخش ای شاه دریادل بکوش ای خسرو عالم

به‌گاه بخشش و کوشش دهی داد و ستانی‌ کین

تو آن شاهی که از شاهان به تو قدر و شرف دارد

نگین و تیغ و تاج و تخت و کلک و ملک و اسب و زین

به توران و به غزنین د‌ر تو را هستند فرمانبر

یکی دارندهٔ توران دگر فرمانده غزنین

سپاهی را که بدخواهت همی ‌گرد آورد شاها

کنی همچون بنات‌النعش اگر هستند چون پروین

کسی کاو برخلاف تو به ‌خواب اندر شود یک شب

زخاک او را سزد بستر زسنگ او را سزد بالین

هر آن شعری‌ که بر نامت بگوید بندهٔ شاعر

به ‌جنات‌النعیم اندر همی‌خوانند حورالعین

به‌تو جاوید و پاینده است هم شادی و هم‌شادی

به شاهی از جهان بگذر به شادی در جهان بنشین

دعاگوی تو دولت باد هر جایی‌ که بنشینی

که چون دولت دعا گوید کند روح‌الامین آمین

شمارهٔ ۳۱۴

چون پدید آمد مبارک ماه نو بر آسمان

بر بساط نیلگون زرین کمان بردم گمان

دیدم آن ساعت ز روی یار خویش و ماه نو

بر زمین سیمین سپر بر آسمان زرین کمان

عاشقان دیدم که با من دستها برداشتند

بر رخ ماه زمین دیدند ماه آسمان

دل‌ستان ماهی که پیش قامت و رخسار اوست

سرو و گل بی‌قیمت اندر بوستان و گلستان

سحر و مروارید دارد گه نهان گه آشکار

لاله و سنگ سیه دارد همه ساله نهان

بر میان دارم کمر همچون قلم در خدمتش

زانکه او همچون قلم دارد ز باریکی میان

بر دل من شد جهان چون حلقه انگشتری

زانکه او چون حلقهٔ انگشتری دارد دهان

هست عشق او مرا همچون خرد در دل مقیم

هست مهر او مرا همچون روان در تن روان

پس چرا در کوی عشقش من مقیمم بی‌خرد

پس چرا در راه مهرش من روانم بی‌روان

خانه من سال و مه از روی او چون‌ گلشن است

راست گویی روی او از گلفشان دارد نشان

کاشکی بر جان شیرین دسترس بودی مرا

تا ز شادی کردمی بر گل‌فشانش جان‌فشان

روی شهرآرای روح‌افزای او از خرمی

در میان عاشقان و دوستان شد داستان

آن نگار از روی خرم هست خورشید سپاه

چون شهاب از روی روشن هست خورشید جهان

آن شهابی کاو ندارد در مسلمانی قرین

با شهاب اندر فلک کردست قدر او قِران

شمس دین تاج معالی عبد رزاق آنکه‌ کرد

جودش از رزاق ارزاق خلایق را ضمان

تا بود در راه جودش قافله بر قافله

نگسلد در راه شکرش کاروان از کاروان

صورت دولت خبر بود وکنون در عصر ما

کرد میمون طلعت او صورت دولت عیان

پاسبان قصر بختش هست خورشید بلند

قصر چون گردون بود خورشید زیبد پاسپان

پیش طبعش هست چون خاک‌ گران باد سبک

پیش حلمش هست چون باد سبک خاک‌گران

فضل او افزون‌تر از دریا شناس از بهر آنک

هست دریا را کران و نیست فضلش را کران

لفظ او از خوبی و پاکیزگی دارد شرف

بر هر آن‌گوهر که موجودست اندر بحر وکان

نیست به زان گوهری در تاجهای قیمتی

نیست به زان گوهری درگنجهای شایگان

مهتران وکهتران بینم رسیده سال و ماه

از یمین او به یُمن و از بَنان او به‌ نان

هست دوران را یمین‌گویی بدان فرخ یمین

هست روزی را بناگویی بدان فرخ بنان

زان خطر دارد بصر کاو را ببیند گاه‌گاه

زان هنر دارد زبان کاو را ستاید هر زمان

گر لقای او ندیدی بی‌خطر بودی بصر

ور ثنای او نگفتی بی‌هنر بودی زبان

چون رکاب او گران گردد عنان او سبک

با فلک همبر نماید اسب او در زیر ران

از مبارک پای او پروین محل گردد رکاب

وز خجسته دست او جوزا صفت گردد عنان

خامهٔ او هست چون مرغی‌که چون طیران کند

قاربر منقار چون آید برون از آشیان

چون چراغی پردُهان است و ز توقیعات او

دین تازی هست روشن چون چراغی پر دُهان

معجزست آن خامه او را چون سلیمان را نگین

با چو موسی و محمد را عصا و خیزران

ای درخشان اختری رخشنده بر خرد و بزر‌گ

ای دُر افشان مهتری بخشنده بر پیر و جوان

دودمان تو همه فخر و جمال عالمند

وز هنرمندی تویی فخر و جمال دودمان

خاندان از توست پاینده که صدر کاملی

صدر چون کامل بود پاینده دارد خاندان

پرگهر گردد جهانی چون کند هنگام درس

مشکلات شرع را الفاظ تو شرح و بیان

آب حیوان است الفاظ تو پنداری کزو

هر که یک شربت بنوشد زنده ماند جاودان

از لطافت گرچه دانندت همی مانند عقل

وز صفاوت گرچه خوانندت همی همتای جان

من تو را فضلی نهم بر عقل و جان از بهر آنک

عقل و جان را دید نتوان و تو را دیدن توان

هر فقیهی کاو مقیم مسجدست و مدرسه

هر امامی ‌کاو سزای منبرست و طَیلسان

آن ز حرمت در پناه توست با طیب حیات

وین زحشمت بر بساط توست با طِیّ ‌لِسان

گر نکوخواه و بداندیش تو روزی بگذرند

بر نهال زعفران و بر درخت ارغوان

عکس روی آن کند در حال رنگ و روی این

زعفران چون ارغوان و ارغوان چون زعفران

امتحان کردن نباید در جوانمردی تو را

شمس را در روشنایی ‌کس نکردست امتحان

شادمان باشی زخواهنده چو آید پیش تو

همچو خواهنده که از بخشنده باشد شادمان

ای ‌که دانی فرض حق مادحان بر خویشتن

نیستی راضی که مادح مدح‌ گوید رایگان

از هوای خدمت تو در هوای مدح تو

هست ابر خاطر من دُرفَشان فی‌ کلِّ شأن

از پی نعمت سزا باشد که آیم پیش تو

کز پی ‌گوهر سوی دریا شود بازارگان

هرکجا ذکر تو و شکر تو گویم پیش خلق

رای تو نشگفت اگر باشد بدان همداستان

أُذکرونی و اَشکرونی گفت در قرآن خدای

گرچه مستغنی است او از ذکر این و شکر آن

تا که هر سالی خلایق را دو عید آید همی

در زمستان و تموز و در بهار و در خزان

بر تو میمون و مبارک باد هر سالی سه چیز

روز عید و موسم نوروز و جشن مهرگان

باد باقی مِنَّت اِنعام تو بر هر مکین

باد عالی رایت اقبال تو در هر مکان

کردگار و شهریار و آسمان و روزگار

از تو راضی هر چهار و بر تو دایم مهربان

کردگارت کارساز و شهریارت شکر گوی

آسمانت مهرجوی و روزگارت مَدح‌خوان

شمارهٔ ۳۱۵

عَمد‌ا همی‌ نهان کند آن ماه سیم‌تن

موی سیاه خویش ز موی سپید من

داند که بوی مشک ز کافور کم شود

کافور من نخواهد با مشک خویشتن

گرچند سال عارض من چون بنفشه بود

ورچندگاه عارض او بود چون سمن

اکنون که سنبل از سمن او برون دمید

نشگفت اگر بنفشهٔ من شد چو نسترن

کردست روزگار همی از دو زلف او

در پشت من خم آرد و در روی من شکن

او طرفه‌تر که اشک و دلم را به‌دست هجر

سرخی همی زلب دهد و تنگی از دهن

بالای او چو نارون و سرو شد بلند

تا کردمش ز دیده و دل بیشه و چمن

من عاشقی نمودم و او ساحری نمود

تا کرد ماه را فلک از سرو و نارون

آن‌ کس‌ که یافته است و خریدست چند بار

بار عقیق در یَمَن و مشک در ختن

نه در ختن چو زلف بتم مشک یافته است

کز سیم ساخته است یکی چاه در ذقن

تا چون دلم در آن چه سیمین دراوفتد

دل برکشم زچاه بدان عنبرین رسن

کردم به‌ عشق تا دل و تن داشتم نشاط

امروز چون ‌کنم که نه دل دارم و نه تن

پیری و کار عشق طریقی ستوده نیست

نپسندد این طریق زمن سید زَمن

پشت شریعت و شرف دین مصطفی

مهر ولی فروز و سپهر عدو شکن

بوطاهر مطهر و مخدوم روزگار

سعد علی عیسی خورشید انجمن

دریا و ابر خوانمش از بهر آنکه هست

موجش بهر مکان و سرشکش بهر وطن

معنی طلب نه صورت زیرا که شخص او

دریا و ابر زیر دِراعَ است و پیرهن

از پای او عبیر شود گرد بر بساط

وز دست او رحیق شود آب در لگن

خلقش چنان خوش است که از بوی او گرفت

بوی بهشت عد‌ن ز کشمیر تا عدن

پیر و جوان ‌کنند همی شکر نعمتش

شکر حقیقتی‌ که در آن نیست زرق و فن

وان کودکی که هست به گهواره در هنوز

دارد ز شکر نعمت او بر لبان لبن

باشد کم از فضایل او فضل دیگران

آری به قدر کم ز فرایض بود سُنن

گر در جهان به جود و مروت مثل شدند

نُعمان و مَعْنِ زائده و سیفِ ذی بزن

هر سه کنند خدمت او گر خدای عرش

ارواح هر سه باز رساند سوی بدن

از کَیدِ اَهرِمن بود ایمن بهر مقام

هر چند در زمانه بود گونه‌گون فتن

زیرا که او به سیرت و خلق فریشته است

ایمن بود فریشته از کیدِ اَهْرِمن

بادی که بر زمین وقارش کند گذر

از پشه پیل سازد و از صعوه کرگدن

مرغی‌ که بر درخت خلافش زند صفیر

افتد به محنت قفس و دام بابزن

گرچه به ‌صورت است مِحَن با مِجَن یکی

هست از مِجَن تفاوت بسیار تا محن

دین را بس آن دلیل که تدبیرهای اوست

در پیش تیرهای محن‌ خلق را مجن

ای مُکرِمی‌ که دست تو ابری است مشک‌بار

ای مفضلی‌ که طبع تو بحری است موج زن

ای رسم تو مُهَذّب و ای لفظ تو بدیع

ای خلق تو محبب و ای خلق تو حسن

دنیا به روزگار تو خالی است از حزین

دلها به اهتمام تو صافی است از حزن

از دولت است کِشت امید تو را نبات

وز نصرت است تیغ مراد تو را سَفَن

آن ‌کشت هست تازه همه ساله بی‌مطر

وان تیغ هست تیز همه‌ساله بی‌مِسَّن

از غایت ‌کرم ‌که تو را هست در سرشت

بر حاسدان خویش به نیکی بری تو ظن

داری روا اگر ز تو یابند حاسدان

در زندگی هزینه و در مردگی‌کفن

باد عقیدت تو در اقلیم روم و هند

گر بر جهد به خاطر رهبان و بَرْهَمَن

آن سوی حق شتابد و برتابد از صلیب

وین سوی دین گراید و برتابد ازوَثَن

دارم شگفت تا قلم تو چگونه شد

بی‌روح با تحرک و بی‌عقل با فطن

هست اَکمهی بدیع ‌که بیند همی جهان

هست اَبْکمی غریب‌ که‌ گوید همی سخن

در دخل و خرج راهنمایی است مُعتَمَد

در حل و عقد شکرگزاری است مُؤتَمَن

زیباتر است نَعتِ وی از صورت پری

والاترست قدر وی از پیکر پَرن

در چشم فتنه هست وَسَن‌ با صریر او

در چشم بخت نیست ز تأثیر او وسن

در تاختن همی به‌ شب و روز خوانمش

از بس که او برد به شب و روز تاختن

وز اتفاق تاختن او به ‌روز و شب

با روز روشن است شب تیره مُقْتَرن

ای در جهان یگانه به آزادگی وجود

دارم دلی یگانه به‌شکر تو مُرْتَهَن

تا گوهر مدیح تو در رشته کرده‌ام

کاسد شدست گوهر غوّاص و کوهکن

مدح تو گوهری است نه از جنس آن‌گهر

کاندر خزانهٔ مَلِکان است مختزن

تا پیش بت سجودکند هر شَمَن‌ که او

باشد به عشق و مهر بت خویش مُفْتَتَن

اندر سجود باد فلک پیش بخت تو

چونان که در سجود بود پیش بت شمن

بادند راضی از تو به دنیا و آخرت

شش تن‌ گزیدگان خلایق زمرد و زن

در دهر شاه سنجر و خاتون و صدر دین

در آخرت محمد و زهرا و بوالحسن

احباب تو زطالع مسعود شادمان

واعدای تو زطایر منحوس ممتحن

با تو نشسته دولت و بر تو خجسته عید

وز تو نماز و روزه پذیرفته ذوالمنن

شمارهٔ ۳۱۶

چون قوام‌الدین و فخرالدین ندیدم میهمان

چون شهاب‌الدین به دنیا هم ندیدم میزبان

هرکجا باشد به‌ گیتی میزبانی چون شهاب

کی عجب‌گر چون قوام و فخر باشد میهمان

آسمان از اختران‌ گر بر زمین دارد شرف

زین سه نیک‌اختر زمین دارد شرف بر آسمان

آفتاب و مشتری و زهرهٔ زهرا به‌هم

هر سه در برج شرف‌ کردند پنداری قران

با دو سلطان هر سه در خدمت یکی دارند دل

با دو دولت هر سه در بیعت یکی دارند جان

دانش هر سه ز انبوهی نگنجد در ضمیر

بخشش هر سه ز بسیاری نیاید درگمان

هر سه را شمشیر هندی معجزست اندر یمین

هر سه را اقلام مصری ساحرست اندر بنان

باد با هر سه موافق هم جهان و هم سپهر

تا همی‌گردد سپهر و تا همی ماند جهان

هر سه اندر دولت سلطان عالم شادخوار

هر سه از اقبال سلطان معظم شادمان

شمارهٔ ۳۱۷

شادند همه خلق به عید عرب اکنون

بر شاه عجم عید عرب باد همایون

فخر ملکان ناصر دین خسرو مشرق

تاج سر دولت عضد دولت میمون

سنجر که به مردی و جهانداری و شاهی

بیش است ز طهمورث و جمشید و فریدون

نازنده به پیروزی او گوهر سلجوق

چون گوهر عباس به بهروزی مأمون

سلطان معظم به هنرمندی او شاد

چون موسی عمران به هنرمندی هارون

با همت او اختر سیار بود پست

با دولت او گنبد دوار بود دون

سیاره نداند که قیاس خردش چند

ایام نداند که شمار هنرش چون

گیتی به حقیقت خطر او نشناسد

دریا چه شناسد خطر لؤلؤ مکنون

ای‌ گشته فلک بر مه منجوق تو عاشق

وی ‌گشته ظفر بر سر شمشیر تو مفتون

یک تن نشناسم نه به احسان تو محتاج

یک دل نشناسم نه به فرمان تو مرهون

عدل و نظر تو سبب امن جهان است

چون باده و مطرب سبب شادی محزون

تا با تو جهان راست‌تر از قد الف شد

قد همه اعدای تو شد چفته‌تر از نون

هر کس‌ که سر از چنبر حکم تو بتابد

یا دل برد از دایرهٔ عهد تو بیرون

هرگز نبود مقبل و آهسته و عاقل

لابد که بود مدبر و آشفته و مجنون

آن روز که تو گوی‌ زنی پیش سواران

از سُمّ سمند تو رسد گَرد به‌گردون

وان روز که تو صید کنی بر کُه و صحرا

از سنگ دمد لاله و از خاک طبرخون

وان روز که تو تیغ زنی در صف لشکر

پستی و بلندی همه خانی شود از خون

از نیزهٔ تو بیشه نماید همه صحرا

وز رایت تو کوه نماید همه هامون

خصم تو به افسون و به افسانه کند کار

لیکن به زمانی شود آن کار دگرگون

بیچاره نداند که همی سود ندارد

با دولت و شمشیر تو افسانه و افسون

ملک پدران داد به دست تو زمانه

بسته است میان تا تو چه فرمان دهی اکنون

گر رای به زابل کنی از بهر تماشا

ور روی به توران نهی از بهر شبیخون

فغفور بنالد ز تو در بتکدهٔ چین

چیپال بترسد ز تو بر ساحل سیحون

تو خرم و خندان به نشابور نشسته

سهم تو به دجله است و نهیب تو به جیحون

بس نماندست که ملک ملکان را

آرند به دیوان تو آواره و قانون

پیش کف تو خوارتر از خاک نماید

گر خاک به تو هدیه دهد نعمت قارون

خوانم به صفت جود تو را معجز موسی

گر زنده شد از معجز او مردهٔ مدفون

ای مدح تو در هر دهنی لؤلؤ و یاقوت

وان لؤلؤ و یاقوت به عنبر شده معجون

ناهید ز میزان فلک مدح تو خواند

چون ‌گشت به میزان خرد مدح تو موزون

تا موسم ‌تِشرین بود اندر مه نیسان

تا نوبت کانون بود اندر مه کانون

احباب تو را باد رخ از نار چو ‌تِشرین

و اعدای تو را باد دل از رنج چو کانون

از طایر میمون‌، تو ندیم ظفر و فتح

خصم تو ندیم نَدَم از اختر وارون

خالق ز تو راضی و خلایق ز تو خشنود

دولت به تو موصول و سعادت به تو مقرون

عید تو همایون و همه سال تو چون عید

پیروزی و اقبال تو هر روز بر افزون

شمارهٔ ۳۱۸

نرگس ز نشاط ماه فروردین

بر دست نهاد ساغر زرین

ابر آمد و کرد ساغرش پر می

تا نوش کند به یاد فروردین

بی‌آنکه شکسته گشت و پیچیده

شد زلف بنفشه پرخم و پرچین

دستی که به زلف او درآویزد

بی‌مشک شود چو نافه مشک‌آگین

تاکرد دم صباگلستان را

از خوشی و خرمی بهشت آیین

گلبن به بهشت در همی نازد

با جامهٔ سبز همچو حورالعین

گر پروین شد در آسمان پنهان

پروین صفت است در زمین نسرین

گویی که ز بهر خدمت خسرو

آمد به زمین ز آسمان پروین

چون فاخته باغ را دعا گوید

طاووس دعاش را کند آمین

از بهر دعا ثنا کند بلبل

بر ناصر دین بن معزالدین

سنجر که ز رای دولت آرایش

دین را شرف است و ملک را تزیین

والا ملکی که در صف هیجا

دارد دل و زور صاحب صفین

ایزد چو ولایت خراسان را

آراست به عدل او سنهٔ تِسعین

دادند به او سعادت کلی

از برج شرف ستارگان همگین

در طالع او همی توان دیدن

کز روم بود ولایتش تا چین

آنجا که امید عدل او باشد

بی‌بیم بود کبوتر از شاهین

وانجا که نهیب تیغ او باشد

اندر غم جان بود تن تِنّبن

بر مژدهٔ فتح او به هرکشور

بندند و زنند کله و آذین

گردد ز نثار نامهٔ فتحش

پرگوهر سرخ دست‌گوهر چین

گر رای کند به آمل و ساری

ور روی نهد به‌ کابل و غزنین

از بیم به دست هندو و دیلم

بی‌بیم شود کَتاره و زوبین

بس دیر نماند تا نهد عزمش

بر اسب غزای کافرستان زین

در روم کند رکاب سالارش

زین را ز صلیب رومیان خرزین

یک حملهٔ سنجری زند برهم

بتخانهٔ قیصری به قسطنطین

گر افشین کرد فتنهٔ بابک

در دولت و ملک معتصم تسکین

در لشکر خویشتن ملک‌سنجر

دارد دو هزار بنده چون افشین

گر بیژن گیو در هنر بودی

چون حاجب او به روز بزم و کین

هنگام شکار کی روا گشتی

بر بیژن گیو چاره‌گر گرگین

ای شاد به تو خلیفه و سلطان

وز شادی هر دو دشمنان غمگین

از نصرت تو همی ببالد آن

وز دولت تو همی بنازد این

دو بیت شنیده‌ام دقیقی را

در مدح تو هر دو کرده‌ام تضمین‌:

«استاد شهید زنده بایستی

و آن شاعر تیره‌ چشم روشن بین

تا شاه مرا مدیح‌گفتندی

معنیش درست و لفظها شیرین‌»

در شان تو آمدست پنداری

واندر شأن حسود با نفرین

هفتم آیت ز سورهٔ یوسف

پنجم آیت ز سورهٔ یاسین

تا با دل دشمنان به رزم اندر

کین تو کند صناعت سِکین

هرکس‌ که ز کین تو خطر جوید

سر در سر آن خطر کند مسکین

آباد بر آن‌ کُمیت میمونت

کاو تیزتر است زآذر برزین

کو هست درنگ را چو گویی هان

با دست شتاب را چو گویی هین

هر گه که به پستی آید از بالا

گویی به نشیب روی دارد هین

فرهاد نکرد نقش از آن بهتر

شبدیز به جنب خسرو و شیرین

تا پای تو در رکاب او باشد

نعلش سر ماه را بود بالین

شاها به بهار و موسم نیسان

بر تخت شهی به‌کام دل بنشین

نیک است و بد است مردم‌ گیتی

بد را بگزای و نیک را بگزین

خوارزم شه آمد از لب جیحون

زی درگه تو به حشمت و تمکین

تا رایت و رای او درین خدمت

عالی شود از تو همچو علیین

تا دانش و داد و دین او هر سه

باقی شود از تو تا به یوم‌الدین

با دولت و فر تو بهر کشور

کو قصد کند بگیرد اندر حین

از جانب غرب تا حد مکه

از جانب شرق تا در ماچین

بادا ز چهار چیز سازنده

قسم تو چهار چیز با تحسین

تا هست چهار طبع‌ گیتی را

از آتش و از هوا و آب و طین

از چرخ عنایت از قضا یاری

از بخت هدایت از خرد تلقین

تشرین تو باد خوش‌تر از نیسان

نیسان تو باد بهتر از تشرین

ازگرد ولیت رفته برگردون

وز سجن‌ عدوت رفته در سجین

شمارهٔ ۳۱۹

ایا ای جوهر علوی گرفته چرخ را دامن

تورا شب برفراز سر تو را سیاره پیرامن

به رنگین باشه‌ای مانی که درگردون زند چنگل

به زرین لعبتی مانی که در هامون کشد دامن

نمایی‌گه رخ روشن وزان گردد هوا تیره

برآری‌گه دم تیره وزان‌گردد زمین روشن

پس از پیدا شدن باشد به چرخ اسفلت منزل

چو پیش از دم‌زدن باشد زسنگ دامنت مسکن

تو از خارا برون آیی و گرم از تو شود خارا

تو از آهن پدید آیی و نرم از تو شود آهن

یکی‌کوهی پر از لاله فرازش مشک را توده

یکی بحری پر از لؤلؤ به زیرش نیل را خرمن

یکی رقاص را مانی‌که سربالش بود احمر

یکی دیوانه را مانی‌که مَندیلش بود ادکن

مگر ناگه کمین آورد بر عفریت سیاره

مگر در شب شبیخون کرد بر مریخ اهریمن

شهاب سرخ را مانی زشب جراره بر تارک

سحاب سرخ را مانی زگل طیاره برگردن

نمانی جز بدان ابری‌که عکس آفتاب او را

که در رفتن سوی مغرب بپوشد سرخ پیراهن

تنت با جادویی ماند که مشک اندوده او را سر

سرت با هندویی ماندکه خون‌آلوده او را تن

تن‌افروزی چو از مرجان بود در دست تو پاره

سرافرازی چو از سنبل بود بر فرق تو گرزن

بهر منزل که بنشینی برافرازی زر سوده

زِ هر خانه‌ که برخیزی برون آری سر از روزن

به سقلابی زنی مانی‌ که آبِستَن بود دایم

نزاید جز همه زنگی از آن سِقلابی آبستن

گه ابراهیم بن آزر میان تو شده ایمن

گهی جسته تو را موسی میان وادی ایمن

چو خیاط سیه‌دوزی و سوزنهای تو سوزان

کجا دوزی یکی جامه بیندازی دو صد سوزن

تو را دشمن بُود گویی همیشه جوهر سفلی

که از بیم و نهیب تو بود در دِرع و در جوشن

تو با دشمن شده مونس میان آهن هندی

ز بهر آنکه فخرالملک بر دارد سر از دشمن

ابوالفتح المظفر بن قوام‌الدین خداوندی

که بردارد سر از دشمن بدان شمشیر شیر اوژن

نماید با نَوال او نَبَهره‌ نعمت قارون

نماید با جلال او نَفایه حشمت قارن

قصارت یافت از بختش فلک چون جامهٔ خلقان

ریاضت یافت از تیغش جهان چون ‌کرهٔ توسن

مُقِّر فضل او بینم عزیز و خوار و نیک‌ و بد

رهین شکر او بینم بزرگ و خرد و مرد و زن

نشان تیغ و تیر او ز بویحیی و بوالحارث

نشان مهر و کین او ز بادافراه و پاداشن

نبود الا وجود او مراد دولت از شادی

نبود الا حسود او مراد اختر از شیون

فلک سنجنده سعدست و رای ناصحش میزان

زحل‌کوبندهٔ نخست و فرق حاسدش هاون

یکی یابد ز مهر او میان خاک در لؤلؤ

یکی ریزد ز کین او میان ریگ در روغن

به مدح دوستان او قضا کرد از امل دیوان

به قهر دشمنان او قدر کرد از اجل مکمن

ز باغ‌ بزم او دایم بدخشی روید و مرجان

ز خاک رزم او دایم طبرخون روید و روین

ضمیرش روضهٔ خیرست و توفیقش در رضوان

سرایش مسجد مجد است و تایید اندرو موذن

بود در نامهٔ اعمال عمر او فلک یک خط

بود در کفهٔ میزان جود او جهان یک من

گرفته رایت و رایش زمشرق تا حد مغرب

رسیده نامه و نامش ز اَرّان تا در ارمن

اگر بهرام پیش آید که دارد رُمْح زهرآگین

و گر ارژنگ باز آید که دارد تیغ گردافکن

ز نوک رُمح زهرآگن دهد بهرام را بهره

به زخم تیغ ‌گُردافکن‌ کند ارژنگ را ارزن

ایا در دین پیغمبر به حشمت بهتر از بوذر

ایا در ملک شاهنشه به همت برتر از بهمن

بدان شمشیر جان آویز زور دشمنان بشکن

بدان شاهین آهو گیر چشم دشمنان برکن

بهرگامی که برداری قدم بر فرق فرقد نه

زهر سویی که بخر‌امی علم بر بام نصرت ‌زن

معانی از تو حاضرگشت سُبحان‌ الّذی اَسری

معالی از تو محکم گشت سُبحان‌ الّذی اَتقَن

خداوندا دلی دارم به مدح و مهرت آکنده

شده بر مَدح تو عاشق، شده بر مهر تو مُفتن

به‌فضل ایزد ذوالمن چو بنشینم درین مجلس

مدیح تو مرا پیش است و شُکر ایزد ذوالمَنّ

بود نامم در این خدمت حقیقت بندهٔ مخلص

وگرچه خواجه بُرهانی محمّد کرد نام من

الا تا در مه بهمن بود در خانه‌ها آبی

الا تا در مه نیسان بود در دشتها سوسن

رُخ مدّاح تو بادا چو سوسن در مه نیسان

رخ اعدای تو بادا چو آبی در مه بهمن

بمان با بخت عالی رای رزم آرای در میدان

بمان با دولت پیروز بزم افروز در گلشن

شمارهٔ ۳۲۰

ای ساربان منزل مکن جز در دیار یار من

تا یک زمان زاری‌ کنم بر رَبع ‌و اَطلال و دِمَن

رَبع از دلم پرخون‌ کنم خاک دمن‌ گلگون کنم

اطلال را جیحون ‌کنم از آب چشم خویشتن

از روی یار خرگهی ایوان همی بینم تهی

وز قد آن سرو سهی خالی همی بینم چمن

بر جای رطل و جام می‌، گوران نهاده‌ستند پی

بر جای چنگ ‌و نای و نی ‌آواز زاغ ‌است و زغن

از خیمه تا سُعدا بشد وَز حجره تا ‌سَلما بشد

وز حجله تا لیلا بشد گویی بشد جانم ‌ز تن

نتوان‌ گذشت از منزلی‌ کانجا نیفتد مشکلی

از قصهٔ سنگین دلی نوشین لبی سیمین ذقن

آنجا که بود آن دلستان با دوستان در بوستان

شدگرگ ‌و روبه را مکان شد کوف و کرکس را وطن

ابرست بر جای قمر زهرست بر جای شکر

سنگ است بر جای‌ گهر خارست بر جای سمن

آری چو پیش آید قضا مُر‌وا شود چون مُر‌غُوا

جای شجر گیرد گیا جای طرب‌ گیرد شجن

کاخی‌ که دیدم چون ارم خرم‌تر از روی صنم

دیوار او بینم بِخَم مانندهٔ پشت شمن

تمثالهای بوالعجب حال آوریده بی‌سبب

گویی دریدند ای عجب بر تن ز حسرت پیرهن

زین سان‌که چرخ نیلگون کرد این سراها را نگون

دَیّار کی‌ گردد کنون گرد دیار یار من

یاری به رخ چون ارغوان حوری به تن چون پرنیان

سروی به ‌لب چون ناردان ماهی به ‌قد چون نارون

نیرنگ چشم‌ او فره، ‌بر سیمش‌ از عنبر زره

زلفش همه بند و گره، جعدش همه چین و شکن

تا از بر من دور شد، دل در برم رنجور شد

مشکم همه ‌کافور شد، شمشاد من شد نسترن

از هجر او سرگشته‌ام، تخم صبوری‌ کشته‌ام

مانند مرغی ‌گشته‌ام بریان شده بر بابزن

اندر بیابان سها کرده عنان دل رها

در دل نهیب اژدها در سر خیال اهرمن

گه با پلنگان در کمر، گه با گوزنان در شمر

گه از رفیقان قمر، گه از ندیمان پرن

پیوسته از چشم و دلم در آب و آتش منزلم

بر بی سرا کی محملم در کوه و صحرا گامزن

هامون گذار و کوه‌وش دل بر تحمل کرده خوش

تا روز هر شب بارکش هر روز تا شب خارکن

چون باد و چون آتش روان درکوه و در وادی دوان

چون آتش و خاک‌ گران در کوهسار و در عطن

سیاره در آهنگ او حیران ز بس نیرنگ او

در تاختن فرسنگ او از حد طائف تاختن

گردون پلاسش بافته، اختر زمامش تافته

وز دست و پایش یافته روی زمین شکل مجن

بر پشت او مرقد مرا، وز کام او سؤدد مرا

من قاصد و مقصد مرا درگاه صدر انجمن

دین محمد را شرف اصل شریعت را کنف

باقی بدو نام سلف راضی ازو خلق زمن

بوطاهر طاهرنسب نامش سعادت را سبب

پیرایهٔ فضل و ادب سرمایهٔ عقل و فطن

آن کامکار محتمل نیکوخصال نیک‌دل

شادی به طبعش متصل رادی به دستش مقترن

او را مسیر مهر و کین او را مسلم تخت‌ و زین

او را ثناگر ملک و دین او را دعاگو مرد و زن

هنگام نفع و فایده افزون ز معن زائده

روز نوال و مائده افزون ز سیف ذویزن

از غایت ا‌کرام او وز منت انعام او

شد در خراسان نام او چون نام تُبٌع در یمن

آزادگان با برگ و ساز از نعمت او سرفراز

از حد ایران تا حجاز از مرز توران تا عدن

اسرار او صافی شده از باطل و از بیهده

کردار او بی‌شعبده گفتار او بی‌زرق و فن

دستش‌ گه رفع قلم حد است بر دفع ستم

در ملک از او نفع نعم در دهر از او نفی فتن

آن‌ کس‌ که او را آورید آورد لطف جان پدید

ایزد توگویی آفرید از جان پاک او را بدن

ای راه و رسمت خسروی ای نظم و نثرت معنوی

ای حزم و عزم تو قوی ای خلق و خُلق تو حسن

ای در شرف مانند آن‌ کامد ز صنع غیب‌دان

در دشت تیه از آسمان بر قوم او سلوی و من

کلکی که در دستت بود نشگفت اگر معجز شود

چون از کف موسی رود چوبی بیوبارد رسن

ابری است او با منفعت باران او از مصلحت

گویی دهن شد مملکت او چون زبان شد در دهن

وصاف تو هر خاطری، مداح تو هر شاعری

بر گردن هر زایری از برّ تو بار منن

آنکس که بر هر کشوری بگماشت دانا داوری

چون تو نبیند دیگری در کدخدایی موتمن

از اهتمام عقل تو وز احتمال فضل تو

اندر جناب عدل تو صعوه شده چون کرگدن

هر دشمنی کاندر جهان کاو مر تو را کرد امتحان

انداخت او را آسمان از امتحان اندر محن

هر کس که با تو سرکشد گردون بر او خنجر کشد

خمری‌ که از دن برکشد دردی بود آغاز دن

هر غزو را پیمان نهی بر جای‌کفر ایمان نهی

سی پارهٔ قرآن نهی در هند بر جای وثن

اعمال را والی کنی کار هدی عالی کنی

هندوستان خالی‌کنی از بتکده وز بر‌همن

گر غایبم ور حاضرم از نعمت تو شاکرم

فکر تو اندر خاطرم افزون ز وهم است و ز ظن

هرکاو امان خواهد زتو یا نام و نان خواهد زتو

حاجت چنان‌ خواهد ز تو چون ‌کودک از مادر لبن

مدح تو بنگارم همی شکر تو بگزارم همی

وز فر تو دارم همی تن بی‌الم دل بی‌حزن

مشمر ز طبع من زلل مشناس در شعرم خلل

گر من ز ربع و از طَلَلْ در مدح تو گویم سخن

نغز و بدیع است این نمط در دُرج بی‌سهو و غلط

زان سان ‌که در دُرج و سقط یاقوت و درّ مختزن

تا ماه نیسان بر رزان بندد حلی باد وزان

گردد به ایام خزان بر بوستان‌ کرباس تن

بادت بقای سرمدی امروز تو خوشتر زدی

میران به امرت مقتدی حران به برت مرتهن

گاه بقا گفته فلک با بخت تو مالی و لک

تا حشر تا دیده ملک بی‌گردن بختت رسن

کیوان زچرخ هفتمین در زیر پای تو زمین

کوثر زفردوس برین در پیش دست تو لگن

فرمانبر تو انس و جان در شهر مرو شاهجان

وز نعمت تو شادمان آل رسول و بوالحسن

فرمان تو نفع بلا عمرت موبد در علا

تا نَفی را گویند لا تا جَزم‌ را گویند لَن

شمارهٔ ۳۲۱

ای ماه لاله روی من ای سرو سیم‌تن

از دل تو را فلک‌ کنم از جان تو را چمن

زیرا که دل سزد فلک ماه روی را

زیرا که جان سزد چمن سرو سیم‌تن

زلف تو توده تودهٔ مشک است بر قمر

جعد تو حلقه حلقهٔ ابرست بر سمن

زان توده توده است به شهر اندرون بلا

زان حلقه حلقه است به دهر اندرون فتن

لب چون عقیق‌ کردی و رخساره چون سهیل

وین هر دو ساختی به هزاران فسون و فن

تا در عجم بود لب و رخسار تو بدیع

چونان‌ کجا سهیل و عقیق است در یمن

دل بر دلم نه ای صنم ششتری قبای

لب بر لبم نِه ای پسر مشتری ذقن

تا موم نرم بینی در زیر سنگ سخت

تا شَنبلید بینی در زیر نسترن

چون تیر برکمان نهی و بشکنی سپاه

صد توبه بشکنی به‌سر زلف پر شکن

درکار تو شگفت فرو مانده‌ام بتا

توبه‌شکن نهم لقبت یا سپه‌شکن

تا تو به وقتِ خشم و به وقتِ لَطَف مرا

آتش نموده‌ای ز رخ و لؤلؤ از دهن

هجران تو بر آتش و لؤلؤ همی کند

همچون رخ و دهانت لب و دیدگان من

ایدون‌ گمان بری که مگر ماه انجم است

چون بنگری به چهره و دندان خویشتن

خواهان دیدن تو شود گر خبر رسد

از ماه و انجم تو به خورشید انجمن

میر اجل مؤید ملک و شهاب دین

فرخ ظهیر دولت‌ ابونصر ‌بن حسن

فرخنده اختری که خجسته خصال او

آسایش زمین شده و آرایش ز من

مرد خرد سپهر شناسد بساط او

آری سپهر باشد خورشید را وطن

کینش به کار دشمن دولت دهد فساد

خشمش به چشم دشمن ملت نهد وسن

تایید او چو پیرهن یوسف است و خلق

یعقوب‌وار در طلب بوی پیرهن

درگاه اوست ملتزم خلق و ملتجا

تدبیر اوست معتمد ملک و مؤتمن

در رسمهاش گنج معالی است مُدَّخَر

در لفظهاش گنج معانی است مُخْتَزن

گر بر زند به سنگ نکوخواه از حسام

ور بر زند به‌خاک نگون‌خواه او مجِن

از سنگ و خاک قسمت ایشان رسد دو چیز

آن را رسد جواهر و این را رسدکفن

ای نفی کفر باطل و اثبات دین حق

ای نصرت فرشته و ای قهر اهرمن

دُرّ است دولت تو و آفاق چون صدف

جان است همت تو و افلاک چون بدن

هرکس ز معن‌ زائده ‌گوید همی خبر

هرکس ز سیف ذُویزن آرد همی سخن

یک چاکر تو صاحب صد ‌معن زائده است

یک‌ کِهتر تو مهتر صد سیف ذویزن

از آتش سیاست و خشم تو در سزد

‌مِغفَر شود چون مَعجر و مردان شوند زن

بر پای و بر دو دست تو عاشق شده است ماه

زین روی ‌گه چو نعل بودگاه چون لگن

آسوده نیست دست تو از جود ساعتی

گویی شدست دست تو بر جود مفتتن

گر چاهکن شدست ز بهر تو دشمنت

ناگاه دراوفتد به ته چاه چاهکن

وانگاه دست بر رسن مدبری زند

از چَه درآید و به ‌گلو در کند رسن

گر بر عَدَن خیال جمال تو بگذرد

همچون بهشت عَدْ‌ن شود تُربتِ عَدَن

گر باد احتشام تو بر نار بن وزد

آن ناربن شود به بلندی چو نارون

ور سایهٔ قبول تو بر روبه اوفتد

شیران دهند بچهٔ روباه را لبن

تیر فلک شمن شود وکلک من صنم

چون طبع تو صنم شود و طبع من شَمَن

هر مدحتی‌که نام تو باشد تخلصش

گردو‌نْشْ مشتری سزد و مشتری ثمن

تا از نِعَم همیشه بود خلق را طرب

تا از مِحَن همیشه بود خلق را حَزَن

بادند دوستان تو در روضهٔ نعم

بادند دشمنان تو در قبضهٔ محن

افروخته وثاق تو از شَمسهٔ چِگِل

آراسته سرای تو از لُعبت خُتن

وان گوهر لطیف که پروردش آفتاب

یاقوت‌وار آمده در جام تو ز دَن

شمارهٔ ۳۲۲

نباشد اصلی در عشق یار توبه من

که زلف پرشکن یار هست توبه‌شکن

چگونه توبه کنم کان دو زلف برشکنش

هزار بار زیادت شکست توبهٔ من

بتی‌ کجا لب و دندانش چون سهیل و عقیق

همیشه سرخی سرخ است و روشنی روشن

ولایت یمن اِقطاعِ او شدست مگر

که در عقیق یمن دارد او سهیل یمن

به ماه و سرو همی ماند و زچشم و دلم

به آب و آتش همواره ساخته است وطن

عجب زماهی کاب آورد میان فلک

عجب ز سروی‌ کاتش زند میان چمن

گر آن دو عارض رخشان زفعل یزدان است

زفعل اهرمن است آن دو زلف چوگان زن

بدین دلیل همی مانوی درست کند

که هست خیر ز یزدان و شر ز اهریمن

دلی است ان بت دل‌خواه را چو آهن و سنگ

دلی‌که نرم نگردد به هیچ حیله و فن

بدیع نیست‌ کزآن دل پرآتش است دلم

بدیع ‌کی بود آتش ز سنگ وز آهن

بلا و فتنهٔ من زان ستمگرست‌ که هست

بلانمای به زلف و به چشم فتنه فکن

اگر ز سنبل و نرگس فغان کنم شاید

که سنبل اصل بلا گشت و نرگس اصل فتن

زمین زچهرهٔ او روشن است پنداری

که هست بدر زمین آن نگار سیمین‌تن

دو صنعت است همیشه دل و زبان مرا

وفای بدر زمین و ثنای صدر زَمَن

عماد دین شرف‌الملک امین حضرت شاه

که بخت حضرت او راگرفته پیرامن

سر سعادت ابوسعد افتاب سعود

که شد صنم قلم او و آفتاب شمن

گر آب چشمهٔ ‌کوثر ز جنت است نشان

به‌گاه شستن دستش چو کوثرست لگن

کجا جبین و ذقن پیش او زمین سایند

حسد برد همه اندام بر جبین و ذقن

برون ز شیون اعداش را سبیلی نیست

سبیل‌گشت بر اعدای او مگر شیون

رسن ز چنبر اگر سر برون‌کند خصمش

چو چنبر است و همی سر برون‌ کند ز رسن

ایا مراد تو را نرم روزگار درشت

و یا هوای تو را رام عالم توسن

همی به جود تو آزادگان زنند مثل

همی ز رسم تو فرزانگان برند سُنن

بلند بخت تو چون نور ساکن فلک است

فلک نباشد جز نور پاک را مسکن

نهاده نامهٔ مهرت زمانه بر تارک

گرفته بار قبولت ستاره برگردن

تو یوسفی و همه سائلان چو یعقوب اند

نسیم همت تو همچو بوی پیراهن

کسی که جامهٔ مهرت برو دریده شود

به دست خویش بدوزد برای خویش‌ کفن

کسی‌ که خواهد و گوید خلاف و نقص تو را

بود ضمیر و زبانش چو نشتر و سوزن

تو را به مرتبه فضل است بر جوانمردان

بدان قیاس‌که فضل است مرد را بر زن

مبارزی که به نام تو نیزه برگیرد

چه موم پیش سنانش چه غیبهٔ جوشن

چنان ‌کجا که به دریای ژرف در صدف است

به‌ گوهرست قلم در کف تو آبستن

گهی ز غالیه پرگار برکشد به حریر

گهی ز مورچه زنجیر برنهد به سمن

به سیر همچو براق است و کاغذش میدان

به رنگ همچو چراغ است و عنبرش روشن

به شمع ماند و دودش رسیده گوناگون

ز مکه تا به طراز و ز شام تا به ختن

بگوید و برود کامکار وین عجب است

که بی‌دها‌نش‌ زبان است و بی‌زبانش سخن

همی نماید در دست او که نیست مگر

روان او ز بدن غایب و زبان ز دهن

بزرگْ بارْ خدایا بلند همت تو

کشیده پشت و دل من به زیر بار منن

مدیح درّ ثمین آمد و سخاوت تو

به طبع در ثمین را گذاردست ثمن

قبول بود همه ظن من به اول‌ کار

کنون معاینه دیدم هر آنچه بودم ظن

کثیف طبعم در مِدْحَت تو گشت لطیف

از این لطافت طبعی‌ که از تو دیدم من

چو من ز دولت و اقبال تو گرفتم فال

گرفت دست بقا دولت مرا دامن

همیشه تاکه نعم باشد و محن به جهان

ز دور گنبد دوار و قدرت ذُوالمَن

ولیت باد منور در آفتاب نعم

عدوت باد فروزان در آسمان محن

خجسته باد همه روز تو چو عید و بهار

تو جفت شادی و بدخواه تو ندیم حَزَن

سعادت ابدی ناصح تو را ناصح

نحوست فلکی دشمن تو را دشمن

نهاده بر کف تو گوهری که از عکسش

شود دوگونه چو گلزار و بزم چون ‌گلشن

تو خوش نشسته و پیش تو ایستاده بتی

به زلف مشک و به لب شکر و به رخ سوسن

شمارهٔ ۳۲۳

ای برشکسته سنبل مشکین به نسترن

ماه غزل سرای من ای سروِ سیم‌ُتن

در پیچ زلف توست هزاران هزا‌ر تاب

در سحر چشم توست هزاران هزار فن

کژی شدست با خم زلف تو مُتَّفق

خوبی شدست با رخ خوب تو مُقْتَرن

در بُسدّین دو شَکّر تو معجزِ مسیح

در نرگسین دو چشم تو تلبیس اهرمن

از توست سال و ماه جهان را ده و دو چیز

وز هجر و وصل توست مرا شادی و حَزَن

شمع و شب و گلاب و می و سیب و یاسمین

شمشاد و مشک و نوش و گل و نار و نارون

ای آنکه چون تو بت ننگاریده در بهار

وی آنکه چون تو سرو نبالیده در چمن

زین بیش جان من به فراق اندرون مسوز

زین بیش فال من به فراق اندرون مزن

صبرم رمیده کردی از آن چشم پرخمار

پشتم شکسته ‌کردی از آن زلف پرشکن

جان من از فراق رخ تو پر آتش است

گرچه ز اشک دایم دریاست گرد من

گاه آمد ای نگار سمنبر وصال را

کاکنون به باغ چون رخ تو بشکفد سمن

هر غنچه را تو گویی لعل است در غلاف

هر لاله را تو گویی لؤلؤست در دهن

یاقوت زرد آرد گلزار گوشوار

دیبای سرخ پوشد بادام پیرهن

اکنون سحرگهان بوزد باد مشک بوی

گوئی به خُلق خواجه سرشته است خویشتن

کافی نظام ملکت و وافی قوام دین

شمس‌الکفات شیخ اجل بوعلی حسن

فرخ رضی آل علی آن که ملک را

رخشان‌تر از سهیل یمانی است در یمن

ای سیدی‌ که زنده شد از سیرت تو دین

زآن سان‌که خاک تیره زآب و زجان بدن

چرخ و زمان به دولت تو گشته متفق

و اندر مشاورت نه چو تو هیچ موتمن

از رای توست‌ کلک نگارنده بر زمین

وز روی توست ماه درخشنده بر ز من

پیداترست خلق تو از ماه در شرف

بویاترست خلق تو از نافه در ختن

گویی حیای صرف ‌کشیدی تو در بصر

گویی سخای ناب مزیدی تو با لبن

زین روی خدمت تو رهی را شریعت است

در وی دعا فریضه و در وی ثنا سُنَن

از آرزوی مجلس و دیدار خسروی

بی‌جان شدم چو مرغ بر اطرافِ بابْزن

با بنده در خراسان دایم به ‌روز و شب

خواهندهٔ لقای تو گردیده مرد و زن

تا آب بحر را نکند هیچکس قیاس

تا بوقُبیس را نزند هیحکس به من

چون آب بحر بادا بر کهترانت جود

چون بوقبیس بادا بر مهترانت منّ

گردون همیشه رهبر و دولت به همرهت

یار تو روزگار و معین تو ذوالمنن

شمارهٔ ۳۲۴

خیال صورت جانان شکست توبهٔ من

جه صورت است که دارد خیال توبه شکن

هوای او به دلم در نشست و کرد خراب

چه ساکنی است‌ که از وی خراب شد مسکن

اگرچه آتش عشقش بسوخته است دلم

همی خورم غم آن ماهروی سیمین‌تن

که سوزد آتش دوزخ در آن جهان تن او

چنانکه آتش عشقش در این جهان تن من

ایا چو سوزن سیمین میانِ باریکت

همی خَلَد غمِ عشقت در این دلم سوزن

تورا زغالیه خِرمن زدست بر آتش

مرا هوای تو آتش زدست در خِرمن

تو نور چشم منی تا زمن جدا شده‌ای

به جان تو که جهان را ندیده‌ام روشن

گهی زاشک صدف کرده‌ام زجام شراب

گهی ز رشک قَبا کرده‌ام ز پیراهن

قد تو بینم اگر سوی سَروبن‌ گذرم

رخ ‌تو بینم اگر بنگرم ‌به ‌برگ سمن

ولیکن از رخ و قدّ تو گر براندیشم

مرا نه برگ سَمَن باید و نه سرو چمن

نَبَرده‌وار تنم را به تیغ هجر زدی

دلیروار دلم را به تیر غمزه مزن

که تیرهای تو بر دل همی چنان‌ گذرد

که تیرهای عَلای ملوک بر جوشن

یمین دولت عالی نصیر ملت حق

که هست ناصر اسلام و قاهر دشمن

حسام دین هدی بوالمظفر اسماعیل

که آفتاب زمین است و آفتاب زمن

بزرگ شد گهر گیلکی به سیرت او

چنانکه تخمهٔ ساسان به سیرت بهمن

هنر زجوهر او همچنان همی خیزد

که زرّ ناب ز کان و جواهر از معدن

برآورد ز گریبان خدمتش سر خویش

چو مرد را زند اقبال دست در دامن

میان او و میان دگر امیران است

تفاوتی ‌که میان فرایض است و سُنن

به تیغ و بازوی او رام شد زمانه چنانک

به تازیانه شود رام‌ کرهٔ توسن

زتیغ او همه تایید زاید و نصرت

که تیغ اوست به ‌تایید و نصرت آبستن

به وقت آنکه دو لشکر نهند روی به‌رزم

هوا ز گَرد شود همچو روی اهریمن

زدوده تیغ یمانیش بس که خون ریزد

زمین رزم ‌کند مَعدِن عقیق یمن

اگرچه مرد به از زن بود در آن هنگام

شود ز بیم سر خویش مرد حاسد زن

حسام دین چوبدان وقت نیزه بردارد

به نیزه سفته ‌کند سنگ خاره و آهن

اگر به تیر زند غیبه را کند غربال

وگر به ‌گُرز زند خُود را کند هاون

یلان رزم و سران سپه‌ کنند فرار

که شیر گُرد ربای است و گُرد شیر اوژن

ایا به فر فریدون و سان و سیرت سام

ایا به چهر منوچهر و قوت قارَن

به حوض‌ کوثر اگر روح شاد و تازه شود

ز آب دست تو چون حوض کوثرست لگن

به چاه بسته نگشتی به‌چارهٔ گرگین

اگر شهامت و حَزم تو داشتی بیژن

زهی موافقِ پرهیزه کارِ پاک صفت

که شاکرند ز تو خلق و خالق ذَوالمَن

همان گروه که گردن کشی همی کردند

کنون ز شُکر تو دارند طوق در گردن

اگر چه وصف تو عالی‌تر و شریف‌ترست

ز هر چه خاطر شاعر بر آن رساند ظن

در آفرین مدیحت سخن چنین باید

معانی متناسب به لفظِ مستحسن

اگرجه هست معزّی سزای بادافراه

چو گفت مدح تو باشد سزای پاداشن

همیشه پرورش او ز شکر نعمت توست

چنانکه پرورش کودکان بود ز لبن

به شکر تو نتواند رسید اگر به مثل

به جای موی مَسامش بود زبان و دهن

اگر به سان چراغی شدست خاطر او

عنایت تو بس است این چراغ را روغن

همیشه تا که نشان نبوّت موسی

ز آتش است و درخت و ز وادی ایمن

تو چون درخت همی بال و آتش اندر جام

همی ستان ز کف ساقیان سِیم ذَقَن

نه آتشی‌ که شرارش همی رسد به هوا

نه آتشی که دخانش برآید از روزن

کشیده بچه ی حوراش از خزانه ی خُم

فکنده موبد داناش در قِنینه ز دَن

به رنگ لاله و زو مجلس تو لاله ستان

به گونهٔ گل و زوخانهٔ تو چون‌ گلشن

شمارهٔ ۳۲۵

عید باکوکبهٔ خویش درآمد به جهان

وز جهان با سپه خویش برون شد رمضان

نوبت باده و چنگ طرب‌انگیز رسید

نوبت شربت و طبل سَحَر آمد به کران

کرد باید طرب آغاز که در نوبت عید

تنگ دل بودن و بیکار نشستن نتوان

نتوان‌ کرد از این بیش ز بت رویان صبر

نتوان بود از این بیش ز می خشک دهان

گاه آن است‌ که مطرب بزند راه سبک

روز آن است که ساقی بدهد رطل‌ گران

بِفَرازند حریفان ز پی شادی جام

بفروزند ندیمان ز می صافی جان

جام می پر بستانند و تهی باز دهند

پیش بخت ملک ملک ده ملک ستان

ناصر دین عَضُد دولت و خورشید ملوک

شاه سنجر که نگهبان زمین است و زمان

پادشاهی که خداوند جهان است به حق

تا جهان است بماناد خداوند جهان

پیر فرهنگ جوانی و جوان بخت شهی

که همی فخر کند از هنرش پیر و جوان

هم خدای است ازو راضی و هم پیغمبر

هم خلیفه است از او شاد دل و هم سلطان

رنج در خدمت او برکه بر او سود کنی

چون بر او سود کنی رنج نیاید به زیان

اوست شاهی‌که چو در رزم‌کمان‌کرد به زه

خصم او سست شود گرچه بود سخت‌کمان

آید از خنجر او مرد مبارز به نفیر

آید از نیزهٔ او شیر دلاور به فغان

گر شود شاخ‌گل افروخته از ابر بهار

ور شود برگ رزان ریخته از باد خزان

جود او ابر بهارست و ولی شاخ‌گل است

خشم او باد خزان است و عدو برگ‌ رزان

ای به‌فرّ تو جهان یافته از فتنه نجات

وی به عدل تو زمان یافته از جور امان

میش با گرگ ز عدل تو همی آب خورد

جای آن است که خوانند تو را نوشْروان

حاشَ لِلّه که اگر نوشْرَوان زنده شود

پیش تو سجده برد بر طرف شادُرْوان

اندر آن روز که تو اسب دوانی بر دشت

واندر آن روز که توگوی‌زنی در میدان

ماه خواهد که تو را نعل شود بر سم اسب

زهره خواهد که تو را گوی شود در چوگان

چون‌ کند تیر تو بر شیر ژیان بیشه حصار

شود از تیر تو چون بیشه تن شیر ژیان

نیست چون تیغ توگر هست قضا را چنگال

نیست چون تیر تو گر هست اجل را دندان

تو به مروی و ز عدل تو به مصرست اثر

تو به شرقی و ز فتح تو به غرب است نشان

در بساطت پسر پادشه غزنین است

در رکابت پسر پادشه ترکستان

تو به اقبال همی بگذری از جد و پدر

سخن بنده یقین است و در این نیست‌ گمان

دست در دامن اقبال تو زد فخر ملوک

پیش تخت آمد و در طاعت تو بست میان

از تو شد مُقبل و از فرِّ تو بِفزود امید

وز تو شد خرم و بگشاد به شکر تو زبان

آن کرامت که تو اندر حق او فرمودی

وان سعادت که ازو دولت تو کرد ضمان

که شناسد به درستی مدد نعمت این

یا که داند به تمامی عدد منت آن

او به دینار تو امروز همی شکر کند

چون ز سلطان پدر تو پدر او به جنان

گر پدر پار به نزدیک پدر مهمان شد

پسر امسال به‌ نزد پسر آمد مهمان

تو توانی‌ که به شاهی بنشانی او را

که تویی در همه عالم مَلِکِ مُلک نشان

نه عجب گر بود از دست تو در غزنین شاه

و آن ‌کجا هست هم از دست تو در توران خان

این به نام تو همی سکه زند در غزنین

وآن به نام تو همی خطبه‌کند در توران

کارهایی که درش بستهٔ تقدیر بود

چو تو تدبیر کنی در بگشاید یزدان

فتح را نیست بریده ز رکاب تو رکاب

بخت را نیست‌ گسسته ز عنان تو عنان

ملک چرخ است و تو خورشیدی و دستور تو ماه

لشکرت انجم و میدا‌نت ره کاهکشان

بر همه جانوران گر به یکی مهر نگین

بود یک چند سلیمان نبی را فرمان

بر همه تاجوران هست به پیروزی بخت

همچو فرمان سلیمان همه حکم تو روان

تا که سازند قِران‌ْ مشتری و زهره به هم

تاکه بر چرخ بود طالع ‌گیتی سرطان

باد سر بر سرطان رایت اقبال تو را

کرده در طالع تو مشتری و زهره قران

باسبان باد تو را سَعْد فلک بر در کاخ

مدح‌خوان باد تو را روح امین بر سر خوان

عید تو فرخ و عیش تو خوش و طبع تو شاد

عمر تو سرمدی و دولت تو جاویدان

می‌رخشنده چو یاقوت روان برکف تو

شده یاقوت روان برکف تو قوت روان

شمارهٔ ۳۲۶

هست آفتاب روی زمین خسرو زمان

گسترده روشنایی او بر همه جهان

مسعودشاه ماه دو هفته است و پیش او

طُغرل شه است مشتری و حضرت آسمان

روزی مبارک است‌که بر آسمان ملک

هست آفتاب و مشتری و زهره را قران

اقبال بود رهبر و همراه رکن دین

تا از قبول شاه دلش گشت شادمان

او را به نزد شاه مثابت زیادت است

کامد به اختیار بر شاه میهمان

اینجا همه ملوک همی میهمان شدند

زیرا که پادشاه ملوک است میزبان

ای شاهزادگان هنرمند با هنر

بخت شما جوان و شما همچو او جوان

فخر آورید و سر بفرازید شاهوار

زین عَمِّ نیک‌بخت و خداوند مهربان

کاندر همه جهان نبود خسروی چنین

بگزیدهٔ خدای و جهان را خدایگان

شاهی است او که دولت او هست بی‌قیاس

شاهی است او که نصرت او هست بی‌کران

آثار اوست از حد کشمیر تا به روم

اخبار اوست از در چین تا به قیروان

همتای او ز گوهر سلجوقیان که بود

سلطان مُلک‌‌پرور و شاه مَلَک نشان

مانند او ز تخمهٔ داودیان که داد

داد هنر به دولت و تیغ جهان ستان

هنگام آنکه بر در غزنین مصاف‌ کرد

آسیب او رسید ز غزنی به مو‌لتان

در رزم او ز خون حسودان رنگ‌ساز

بر تیغ نیل رنگ چو بشکفت ارغوان

اندر دیار هند ز بس روی‌های زرد

گفتی به جای نیل بکشتند زعفران

مشنو خبر ز رستم زال و سفندیار

زیرا که بیش و کم بود اخبار باستان

بنگرکه از عراق و زمازندران و هند

وز حِلّه و جبال و ز خوارزم و سیستان

اینجا چه سروران و بزرگان رسیده‌اند

در بارگاه شاه کمر بسته بر میان

شاهان نامدار و امیران‌نامور

شیرانِ کامکار و دلیرانِ کامران

اکنون اگر به شرق عنانش شود سبک

اکنون اگر به غرب رکابش شود گران

پیش رکاب او که‌ کند پای در رکاب

پیش عنان او که زند دست بر عنان

ای دولت تورا ز فلک بهترین مقام

ای همت تو را ز عُلیٰ برترین مکان

درگَرد اسب دولت تو کی رسد ضمیر

بر خاک پای همّت تو کی رسد گمان

چونانکه فخر گوهر عَد‌نان محمدست

سلجوق را تویی ز هنر فَخرِ دودمان

اندر جهان ز هیبت تیر و کمان تو

چون تیر گشت راست بسی کار چون کمان

اندر عِراق و غزنین سلطان زدست توست

و اندر دیار تُرک هم از دست توست خان

این ملک و این سپه‌ که تو را جمع‌ کرد بخت

وین فتح و این ظفر که تو را داد غیب‌ْدان

هرگز به هیچ وقت ندیدست کس به‌خواب

هرگز به هیچ عصر ندادست کس نشان

فرّ تو خلق را زنَوائب‌ دهد نجات

عدل تو ملک را ز حوادث‌ دهد امان

آنجا که از سخای‌کریمان رود سخن

از تو زند کریم سخی دست داستان

گر بگذرد سخای تو بر بحر موج زن

ابری کز او رود نبود جز گهر فشان

مهر از سپهر تیغ چو زرین سنان زند

تا نیزهٔ تو را بود از تیغ او سنان

چون محشرست درگه تو روز بار و عرض

چون جنت است مجلس تو روز بزم و خوان

می چون به یاد تو زقدح در دهان شود

می‌خواره را چو چشمهٔ حیوان شود دهان

آمد به فرّخی مَهِ شعبان و حاضرند

آزادگان به بزم تو و شاهزادگان

از بهر توشه ی رمضان بر فرا‌ز جام

وز بهر دیدهٔ همگان بر فروز جان

بشنو ثنای من که به اخلاص بوده‌ام

پیش چهار شاه چهل سال مدح‌خوان

وقف است بر دو چیز تو من بنده را دو چیز

بر دیدن تو دیده و بر مدح تو زبان

تا باشد از بهار و خزان در جهان اثر

هر سال بر دوام به نوروز و مهرگان

از مهر تو خزان ولی باد چون بهار

وز کین تو بهار عدو باد چون خزان

تو ملک را به عدل و سیاست نگاهدار

و ایزد تو را به فضل و عنایت نگاهبان

در خدمت تو هر دو ملک یافته قبول

افزوده از قبول تو اقبال این و آن

ایام تو مساعد و انعام تو مدام

پیمان تو مؤکد و فرمان تو روان

شمارهٔ ۳۲۷

آنچه‌ کرد امسال در روم و عرب شاه جهان

هیچکس هرگز نکرد از خسروان باستان

کشور روم و عرب را رام‌ کرد اندر سه ماه

کس ندیده‌است این به خواب و کس‌ نداده‌ است‌ این‌ نشان

هر خبر کان از تعجب خلق را باور نبود

گشت باور زین سفر کز شاه‌ گیتی شد عیان

پیش ازین ما را حدیث هفت خوان‌ آمد عجب

زانکه در تاریخ شاهان نادرست این داستان

آنچه کرد امسال شاه از هفت‌خوان نادرترست

زین سپس ما را عجب ناید حدیث هفت خوان

رفت سوی شام و صافی‌کرد ملک بی‌قیاس

رفت سوی روم و حاصل‌کرد مُلْک بی‌کران

نه به شام اندر ز دولت بود غایب یک نفس

نه به روم اندر ز نصرت بود خالی یک زمان

آنچه اندر شام میرانِ مُقَدّم داشتند

دارد اکنون از سپاه پادشا یک پهلوان

وانچه اندر روم صد میر دلاور داشتند

دارد اکنون یک امیر از لشکر شاه جهان

ای نوشته سال و ماه از عدل اَفریدون سخن

ای‌ گشاده روز و شب بر فتح اسکندر زبان

کو فریدون تا بود خدمتگر شاه زمین

کو سکندر تا بود فرمانبر شاه زمان

کانچه ایشان را به ده سال اندرون حاصل شدی

در سه مَه شاه جهان را حاصل آمد بیش از آن

شام را یکسر گشاد و روم را یکسر گرفت

اینت شاه‌ کامکار و شهریار کامران

اینت‌ زیبا خسروی لشکرکش و لشکر شکن

اینت‌ دانا داوری کشور ده و کشور ستان

خسروا شاها تو اندر یک سفر دیدی یقین

هر ظفر کز صد سفر ناید کسی را در گمان

هست واجب بر زمین و آسمان دائم دو سیر

سیر اسبت بر زمین و سیر مه بر آسمان

تا فلک پیروزه‌ گون باشد تویی پیروز بخت

تا کواکب را قِران باشد تویی صاحبقِران

زین سفر کامسال کردی شد مخالف سوگوار

زین ظفر کامسال دیدی شد موافق شادمان

شام بگشادی به یک تهدید بی‌جنگ و نبرد

روم بگرفتی به یک پیغام بی‌تیغ و سنان

بی‌ درنگی‌ کردی از بیم نکو خواهان امید

بی‌مقامی کردی از سود بداندیشان زیان

آن چنان در آتش دوزخ فکندی خصم را

بستدی از خصم ملکی همچو رَوضات‌ُ الجَنان

بر چنین فتحی سزد گر جام می برکف نهی

زان میی‌کش بوی مشک است و به رنگ ارغوان

خنجر آتش فشانَت آب بدخواهان بِبُرد

آب آتش رنگ بر نِه برکف آتش فشان

شاد بودن کارت است و نوش خوردن شغل توست

شادباش از بخت خویش و نوش خور تا جاودان

هست حکمت‌ را مسخر هم زمین‌ و هم فلک

تا زمین پاید بپای و تا فلک ماند بمان

شمارهٔ ۳۲۸

چون بهشت است این همایون بزم سلطان جهان

حَبّذا بزمی همایون چون بهشتِ جاودان

ساکنانش حورِ سیمین عارضِ زرین‌ کمر

خازنانش ماه آتش ناوَکِ آهن کمان

نوبهارست این شکفته در میان نوبهار

بوستان است این نهاده در میان بوستان

چون لب رنگین خوبان آب او یاقوت‌ رنگ

چون سر زلفین خوبان باد او عنبر فشان

در چنین خرم بهشتی شاه را بینم سه‌چیز

طالع میمون و فال فرخ و بخت جوان

شاه شادی کرد و می بر کف نهاد اندر بهشت

تا جهان شادی نمود از شادی شاه جهان

سایهٔ یزدان معزالدین والدنیا که او

تیغ‌ کشور دار دارد بازوی‌ کشور ستان

آنکه رایش را همی طاعتگر آید آفتاب

وانکه بختش را همی خدمتگر آید آسمان

رای او را شد موافق هم قضا و هم قَدَر

تیغ او را شد مسخر هم زمین و هم زمان

طبع او مر باد را هرگز نپندارد سبک

حلم او مر خاک را هرگز نینگارد گران

آفرین شاه بفزاید همی دین و خرد

فرخ آن‌ کس‌ کافرین شاه دارد بر زبان

سود دارد هرکه سر بر خط فرمانش نهاد

وان‌ که سر بر خط ندارد جان‌ کند بر تن زیان

معجز موسی و عیسی‌ گر عصا بود و دعا

دست او ماند بدین و تیغ او ماند بدان

کو فریدون‌ گو بیا تیغ ملک شاهی ببین

تا ببیند خردهٔ الماس را بر پرنیان

مار کرداری که چون دشمن ببیند پیکرش

همچو زهر مارگردد مغزش اندر استخوان

ای خداوندی که در عدل و جهانداری تو را

بندگی کردی اگر باز آمدی نوشیروان

روز فخر الب‌ارسلان را فخر باشد بر ملوک

زانکه آمد چون تو شاه از گوهر الب‌ارسلان

بی‌بزرگی کس خداوندی نیابد بر مجاز

بی‌هنر صاحبقرانی کس نیاید رایگان

چون تو را دادست یزدان هم بزرگی هم هنر

ملک و دولت را خداوندی تو و صاحبقران

شهریارا تا نمودی شادکامی روزِ بزم

شد جهانی سر به سر زین شادکامی شادمان

تو چو خورشیدی و یاقوت روان بر دست توست

دید کس خورشید را بر دست یاقوت روان

سروران اکنون از این شادی بیفزایند سر

خسروان اکنون از این رامش بیفروزند جان

گر دهی دستوری و فرمان سپاه خویش را

هر یک از شادی در این مجلس برافشاند روان

تا بخندد ارغوان و گل ز باد نوبهار

تاکه شاخ زعفران پرگل شود در مهرگان

ارغوان رخسار بادی بادهٔ گلگون به‌دست

و آن ‌که باشد دشمنت رخسار او چون زعفران

تاکه جان دارد به‌ خدمت مجلس بزم تو را

بندهٔ شاعر معزی مدح‌گوی و مدح‌خوان

شمارهٔ ۳۲۹

چیست آن دریا که هست از بخشش او در جهان

نیل و سیحون و فرات و دجله و جیحون روان

کشتی امید خلق آسوده اندر موج او

موج او اندر جهان پیدا و ناپیدا کران

اندر او غَوّاص فکرت گوهر آورده به دست

واندر او ملاح دولت برکشیده بادبان

ساحل او منتهای همت خرد و بزرگ

لجهٔ او ملتجای دولت پیر و جوان

چشمه‌ای در پیش او آبش به از آب حیات

اصل او از نور و ظلمت در میان آن نهان

گر شنیدی جشمه‌ای‌کاندر مپان ظلمت است

بنگر اکنون چشمه‌ای کش ظلمت‌است اندر میان

گل بهٔک‌جر عه‌که خضر از آب آن جشمه بخورد

ایزد او را داد در دنیا بقای جاودان

چشمه‌ای بهترکه باقی‌گشته اندر آب او

صدهزاران خلق چون خضر پیمبر در جهان

آید از دریا بدین جشمه همی هر ساعتی

ماهی زرین تن سیمین‌دل مشکین‌زبان

زین عجب‌تر پیکری در آفرینش کس ندید

بی‌بصر بسیار بین و بی‌خرد بسیار دان

عاشقان را ماند و مانند مرغی طرفه است

گه حریر ساده پوشد گه منقش پرنیان

خیر زان رنگ است و دارد قوت شمشیر تیز

طرفه باشد قوت شمشیر تیز از خیزران

شمع کردارست و آبش از دُخانش روشن است

طرفه‌تر شمعی‌که دارد روشنایی در دخان

مرغ زرین است و از منقار او بارد همی

گوهری کش هست قیمت‌گنج‌های شایگان

دشم‌ن او هست فولاد و به روزی چندبار

سردهد بر باد و با دشمن شود بر آسمان

زایران را مُدْغَم است اندر ضمیرش جاه و آب

سائلان را مُضمرست اندر ضمیرش آب و نان

برزمین از نقش او گه بیم باشد گه امید

در زمان از نفس او گه سود باشد گه زیان

واجب است از قول ایزد نقش او اندر زمین

سایرست از دست صاحب‌نفس او اندر زمان

صاحب دولت مجیر دولت و صدر کفات

ناصر دین‌ کدخدای خسرو گیتی ستان

سید و تاج وزیران مکرّم آنکه هست

مُنعِمٌ فی‌ کُلِّ حالٍ مُقبِلٌ فی‌ کلّ شان

آسمان قدری که تا گسترد جودش بر زمین

از وجود او شَرَف دارد زمین بر آسمان

ابر نوروزی شبانروزی همی بارد سرشک

بر امید آنکه باشد چون‌ کفش گوهرفشان

چون که بربندد کمر اندر همه عکس آفتاب

وان‌ کمر بندد ز بهر خدمت او برمیان

تا که بشنیدند وصف جُود او یاقوت و لعل

هر دو هر سالی‌ کنند اظهار جود او زکان

جود او از بهر زینت زین دو گوهر پر کند

آستین از ماه نوروز و کنار از مهرگان

مهرگان از باد بیرون آورد یاقوت را

لعل را نوروز بر بندد به شاخ ارغوان

در حریم عدل او بی‌رهبر و بی‌بدرقه

تشت زر برسر همی‌تنها رود بازارگان

در پی تعویذ اسبابش ببر آید همی

آهو اندر دشت اَرمان ا‌در پی‌ا شیر ژیان

زانکه از گردون نتابد چون سنان او شهاب

خواهدی تا دور رمُحشَ را شهابستی سنان

ور به‌ جای حشر گردون را دهندی اختیار

اسب او را سازدی از خویشتن برگستوان

خامهٔ او باد عیسی را همی ماندکزو

دیدهٔ اَعمی بصر یابد تن مرده روان

نیزهٔ او چوب موسی را همی‌ماند کزو

ااژدهایی در میان آرد زچوب خیزران

آتش غم جان درویشان عالم سوختی

گر سرشک نعمت او نیستی آتش نشان

گوش او گویی به کرمان بشنود بی‌واسطه

هرکجا درکشوری آید ز درویشی فغان

او به کرمان است و از جودش به هر اقلیم هست

منتی بر هر مَکین و نعمتی در هر مکان

کاروان است از ثناگویان او بر هر زمین

وز عطای او بضاعتهاست در هر کاروان

پشت خانان پیش نام او دوتاگردد همی

زانکه هست از پشتیش بر پشتشان بارگران

بس کسا کز بهر خدمت پیش او آید چو تیر

زیر بار منت او بازگردد چون‌ کمان

هرکجا از قصه و اخبار او رانی سخن

قصهٔ بهمان شود منسوخ و اخبار فلان

خالد و یحیی و برمک‌گر بدندی ا‌جود ورزا

وز سخاوت تازه کردندی روان باستان

هر سه گفتندی که شاگردیم و صاحب اوستاد

هر سه‌گفتندی که مهمانیم و صاحب‌ میزبان

نام آن صاحب که شاهنشاه را دستور بود

از مناقب داستان شد در ری و در اصفهان

نام این صاحب که دستورست ایران شاه را

از فضایل هست در ایران و توران داستان

گفت آن صاحب به یک زَلّت خلود اندر سقَر

گوید این صاحب به یک طاعت خلود اندر جنان

آن فساد شرع را در خاندان‌ کردی غُلو

وین صلاح خلق را جوید علو خاندان

آن بدی از دیو دانستی و نیکی از خدای

وین همی داند بدو نیک از خدای غیب‌دان

گرچه از بخشیدن آن‌ گوشها شد پر خبر

اینک از بخشیدن این چشمها شد پر عیان

ورچه توقیعات آن را در رسائل نُسخَت است

پیش توقیعات این حشوست توقیعات آن

ای جوانمردی که هست احسان تو بیش از سؤال

وی سخادستی که هست انعام تو بیش از عمان

زر به چشم همت تو خاک را ماند همی

زین قِبَل دارند شاهانَش به خاک اندر نهان

خود نپرد ور بپرد بر سر خصمت همای

زان قبل پرد که طعمه سازد او از استخوان

گر خبر بودی فریدون را زرای فرخت

فال نگرفتی فریدون از درفش کاویان

وردل نوشین روان گشتی به‌ گفتار تو گرم

مهر آتش سردگشتی بر دل نوشین‌روان

چون زبان باید گشاد و چون قلم باید گرفت

معجزست اندر بیان و ساحرست اندر بنان

هم بنانت ساحرست و هم بیانت معجزست

سحر داری در بنان اعجاز داری در بیان

هر که دارد دل به مهرت بستهٔ‌ بند هوی

جان او هرگز نگردد خستهٔ زخم هوان

شُکر تو جان است‌ گویی‌ کاندر آویزد ز دل

مَدحِ تو عقل است‌ گویی‌ کاندر آویزد ز جان

چون صدف‌ گشته است و چون نافه ز شکر و مدح تو

هم ضمیر شُکرگوی و هم زبان مدح‌خوان

آن یکی‌ گویی‌ که درّ پاک دارد در ضمیر

وین یکی‌ گویی که مشک ناب دارد در دهان

تا قیامت رسته گشت از امتحان روزگار

هر که در مدح تو روزی طبع را کرد امتحان

وان که گرداگرد درگاه تو منزلگاه ساخت

چرخ‌ گرداگرد او از نائبات آرد امان

مهترا بر پایهٔ قدر تو نتوانم رسید

گر بسی حیله کنم وز وهم‌ سازم نردبان

عذر دارم‌ گر هنرها بر تو نتوانم شمرد

قطرهٔ باران نوروزی شمردن کی توان

گر رساند دست اقبالت به فَرقَد قدر من

دست شَعری مرکب شِعر مرا گیرد عنان

ور نظر خورشید وارت مشتری باشد مرا

مشتری و زهره را در طالعم باشد قِران

ور ببینم مجلس عالیت‌ را یک شب به خواب

جَنّت‌ُالاَعلی تو پنداری همی بینم عیان

تا برآید بَهرَمان از شاخ‌ گل وقت بهار

تا براید کهربا از تاک رز وقت خزان

باد روی بدسگالت زرد همچون کهربا

باد روی نیک‌ خواهت سرخ همچون بهرمان

تا که باشند اختران بر چرخ پیش ماه نو

هم‌ چو سیمین‌ گوی‌ها در پیش زرین صولجان

کوی دولت در خم اقبال چوگان تو باد

کرده اقبال تو دولت را به پیروزی ضمان

تا که باشد طَیلَسان‌ کوه در دی مه قَصَب

کیل‌ را باشد به زیر ‌طیلسان طی ‌لسان

عاشق نام تو اندر مُکرِمَت هر نامدار

طالب کام تو اندر مملکت هر کامران

قلعهٔ بخت تو را خورشید تابان‌ کوتوال

خانه عمر تو را گردون گردان پاسبان

عالم از عدل تو همچون بوستان آراسته

راویان مدح تو چون بلبلان در بوستان

شمارهٔ ۳۳۰

طبع‌ گیتی سرد گشت از باد فصل مهرگان

چون دم دلدادگان از هجر یار مهربان

هجر یار مهربان‌ گر چهر را زردی دهد

بوستان را داد زردی وصل باد مهرگان

در هوا و در چمن پوشید سنجأب و نسیج

کوه دیباپوش را داد از مُشَجّر طَیلَسان

شَنبلیدی‌ گشت ز آشوبش ثِیابِ مرغزار

زعفرانی‌ گشت ز آسیبش درخت بوستان

باد در آشوب او بِنهُفت‌ گویی شنبلید

ابر در آسیب او بِسرِشت‌ گویی زعفران

گر نگشت از زرّ پالوده چمن سرمایه‌دار

ور نگشت از درّ ناسفته هوا بازارگان

از چه معنی‌ گشت باد اندر چمن دینار بار

وز چه معنی‌ گشت ابر اندر چمن لؤلؤفشان

سرد و پژمرده شدست اکنون چمن چون طبع پیر

چند گه‌ گر بود گرم و تازه چون طبع جوان

گر جهان پژمرده شد هرگز نباشد هیچ باک

تا جوان و تازه باشد دولت شاه جهان

شاه شاهان سایهٔ یزدان ملک سلطان که هست

طلعتش چون آفتاب و حضرتش چون آسمان

پادشاهی کز جلالش هست رفعت پایدار

شهریاری کز جمالش هست دولت جاودان

دین به عدل وجود او تازه است همچون دل به دین

جان به مهر و مدح او زنده است همچون تن به جان

گر به مغرب بگذری از عدل او یابی اثر

ور به مشرق بنگری از جود او یابی نشان

یک روان از مهر او خالی نبینی در بدن

یک زبان از مدح او فارغ نبینی در دهان

طاعتِ یزدان اگر در عقل و دانش واجب است

خدمتِ سلطان عالم هست واجب همچنان

هر که او در طاعت یزدان همی بندد کمر

همچنان در خدمت سلطان همی بندد میان

شهریارا بر فلک جِرم زُحَل در بُرج قَوس

لرزه‌گیرد چون تو را بیند به‌کف تیر و کمان

همچنان کز چشمهٔ خورشید عالم روشن است

روشن است از دولت تو گوهر الب‌ارسلان

گر ز بخت و چرخ باشد پادشاهی مستقیم

بخت با تو یکدل است و چرخ با تو یکزبان

آن یکی‌ گوید زه ای خورشید ناپیدا زوال

وین دگر گوید زه‌ای دریای ناپیدا کران

گر کند تقدیر از عدل تو روزی اِقتِراح

ورکند توفیق از جود تو وقتی امتحان

بی‌بزرگی کس خداوندی نیابد بر مجاز

بی‌هنر صاحبقرانی‌ کس نیابد رایگان

چون تورا دادست یزدان هم بزرگی هم هنر

ملک و دین را هم خداوندی و هم صاحبقران

تاکه هر نفسی ز تدبیر هنر باشد عزیز

تا که هر جسمی ز تأثیر روان باشد روان

در ستایش بیش تو بادا همه ساله خرد

در پرستش باد پیش تو همه ساله روان

رای ملک افروز تو بر هر چه باشد کامکار

دولت پیروز تو بر هر که خواهد کامران

عالم از تو چون بهار خرم و فصل بهار

بر تو فرخنده خزان فرخ و جشن خزان

شمارهٔ ۳۳۱

زرگری سازد همی باد خزان اندر رزان

زان همی زرین شود برگ‌رزان اندر خزان

زردی و سرخیم از عشق است کز تیمار او

زردی و سرخی پذیرد چهره و اشک روان

چون کند باد خزانی زعفرانی بر درخت

رنگ غم پیدا شود بر روی باغ و بوستان

چون هوا پنهان شود در زیر عباسی ردا

زان ردا پیدا شود برکوه اَ‌خضَر طَیلسان

ز آسمان‌ گویی فرود آید حواصِل بر زمین

در زمین‌ گویی رود سنجاب سوی آسمان

چون شود آب شَمَر مانندهٔ سیمین سپر

شاخ هر گلبن شود مانندهٔ زرین‌ کمان

گر همی از زعفران شادی فزاید طبع را

بوستان و باغ چون غمگین شوند از زعفران

عندلیب آید برون از گلستان و لاله‌زار

زاغ‌گیرد مسکن اندر لاله‌زار وگلستان

گر به باغ اندر نباشد ارغوان و شنبلید

برگ زر باشد چنین و آب رز باشد چنان

باغ‌ من هست آن نگارینی‌ که اندر عشق اوست

رنگ من چون شنبلید و اشک من چون ارغوان

ماه رخساری که دارد مشک بر ماه تمام

سرو بالایی که دارد ماه بر سرو روان

تا من و او در جهان پیدا نگشتیم ای عجب

عسق را و حسن را پیدا نباسد داستان

زلف‌ او مشک‌ است و کافورست روشن عارضش

بینی آن کافور کاو از مشک دارد سایبان

سینهٔ او پرنیان است و دلش چون آهن است

بینی آن آهن که دارد معدن اندر پرنیان

لعل من پنهان شود چون دُرّ او آید پدید

درّ من پیدا شود چون لعل او گردد نهان

زیر لعلش دُرّ خوشاب است و باشد گاه‌گاه

چشم من بی‌لعل و درش لعل‌بار و دُرفشان

حلقه‌های زلف مشکینش که بگشایم ز هم

بندد از شادی دلم در پیش عشق او میان

گر میان بندد دلم در عشق عشق او رواست

من به مدح سیّد اَبرار بگشایم زبان

آن خداوندی ‌که هست از کُنیت و نامش بهم

مَحمِدَت را با سعادت اِتّصال و اِقتران

ملک سلطان بی‌شکی افزون بود هر ساعتی

تاکه او باشد شرف بر ملک سلطان جهان

سوی عالی حضرت او از سعادتهای چرخ

نگسلد تا روز محشر کاروان ازکاروان

پیش او پشت جوانمردان دوتا گردد همی

زانکه هست از منتش بر پشتشان بارگران

سیم و زر از دست او ایمن نباشد ای شگفت

وانکه بیند دست او یابد ز درویشی امان

امتحان و اِقتراح از همت او شرط نیست

همت او برگذشت از اِقتراح و امتحان

گر نبودی نحس کیوان بر سپهر هفتمین

همتش را بر سپهر هفتمین بودی مکان

مهر او را آب خوانم نعمت او را هوا

زانکه بی‌آب و هوا هرگز نیارامد روان

سیرت او در خردمندی بدان جایی رسید

کاندر آن سیرت همی عیب خردگردد عیان

جود او بازارگانی پیشه دارد سال و مه

شُکْر بستاند دهد نعمت زهی بازارگان

نعمت از عالم پدید آید بلی‌گوهر ز بحر

هر دو را بشناس و اصل‌ گوهر و نعمت بدان

گر ز بخت است و خِرَد تلقین هر نیک‌اختری

هست‌کلک اندر کفش بخت و خِرَد را ترجمان

دین باری تازه باشد تا که هست او مؤتمن

ملک باقی ویژه باشد تا که هست او قهرمان

دهر را ماند کز او گه بیم باشد گه امید

چرخ را ماند کز اوگه سود باشدگه زیان

منفعت را واجب است و مصلحت را درخور است

نفس او اندر زمین و همت او در زمان

چون امینِ حضرت صاحبقران دارد به‌دست

مشتری را با عَطارد هست پنداری قِران

ای خداوندی که اندر دانش و تمییز و عقل

یادگار عالمی از مهتران باستان

هرکجا قدر تو باشد چون قَدَر باشد بلند

هر کجا حکم تو باشد چون قضا باشد روان

هر زمان در روزی مردم فزاید جود تو

لاجرم ایزد در اقبالت فزاید هر زمان

دادن روزی ضمان کردی تو از ایزد مگر

وز توکرد ایزد مگر اقبال و پیروزی ضمان

از صدف وز نافه باشد بیت‌های مدح تو

در ضمیر مَدح‌‌گوی و در دهان مَد‌ح‌‌خوان

آن یکی‌گویی‌که درّ پاک دارد در ضمیر

وین یکی گویی که مشک ناب دارد در دهان

سجده فرماید عَطارُد را فلک در پیش من

چون به مدحت سجده فرمایم قلم را در بَنان

در تنم تا هست جان و در دلم تا هست عقل

از ثنا و مدح تو خالی ندارم عقل و جان

از هوا هرکس هَوان بیند که از حدّ بگذرد

وز هوای خدمت تو من ندیدستم هَوان

در جوانی عقل پیران داد مدح تو مرا

لاجرم هستم پسندیده بر پیر و جوان

تا مُهَذّب باشد اندر مَدحِ تو گفتار من

کی زیان دارد مرا گفتار بهمان و فلان

مهرگان با تو همایون باد وزتآیید بخت

سال سرتاسر همه ایام تو چون مهرگان

شمارهٔ ۳۳۲

جهان به کام تو باد ای خدایگان جهان

خدای یار تو باد اندر آشکار و نهان

که چون تو شاه نبودست و هم نخواهد بود

ز ابتدای جهان تا به انتهای جهان

جلال دولتی و تاج ملت تازی

معزّ دین رسولی و سایهٔ یزدان

همی درود فرستد تورا ز هشت‌بهشت

روان شاه ملک شاه و ارسلان سلطان

به عدل تو همه خلق زمانه یافته‌اند

ز حادثات سلامت ز نائبات امان

ز طول و عرض چنان است ملک و دولت تو

که فیلسوف نپیمایدش به‌وهم وگمان

تو آن شهی که به نام تو خطبه کرد خطیب

چه در حجاز و چه در کاشغر چه در کرمان

روان شدست ز محمود شاه‌نامهٔ شکر

بر آن صفت‌ که ز بهرام شاه و از خاقان

به عالم اندر بر مردی و دلیری تو

بس است نصرت و فتح تو حُجّت و برهان

مصافِ ترمَذ و غَزنین و ساوه معلوم است

جهانیان را در روم و هند و ترکستان

چو بر شکستن هر سه درست‌کردی عزم

شکست دولت تو هر یکی به نیم زمان

چنان بلند برآورده هر دِزی‌ که به جَهد

به‌بای او نرسد تیر مرد سخت کمان

زهی مُظّفرِ خَصم‌‌افکنِ مَصاف شکاف‌

زهی مؤیّدِ کشورْگشای قلعه‌ْستان

خبرکه داد چو تو پادشاه گیتی بخش

نشان که داد چو تو پادشاه شاه نشان

اگر به عصر تو بهرام‌گور زنده شدی

غلام‌وار ببستی به خدمت تو میان

وگر بدیدی پرویز بارگاه تورا

به چهره مهره زدی نقشهای شادروان

رسول‌ گفت به آخر زمان شهی باشد

که عدل او بود افزون ز عدل نوشروان

به شرق و غرب بود پادشاه خرد و بزرگ

به بر و بحر بود پیشوای پیر و جوان

حصارها بگشاید مصاف‌ها شکند

همه چو چرخ بلند و همه چو کوه‌ گران

کنون به عصر تو آمد در این زمانه پدید

هر آنچه داد پیمبر در آن زمانه نشان

رسیده باد به‌او از تو صد هزار درود

که چون تو شاه نباشد به صد هزار قِران

اگر حکایت ‌کسری و قصهٔ قیصر

به‌ گنج و ملک در آفاق سایرست و روان

هزارکسری کاخ تورا سزد فَرّاش

هزار قیصر قصر تو را سزد دربان

اگر زنی به‌گه خشم پای بر خارا

وگر نهی به‌ گه جود دست بر سندان

شود زپای تو خارا چو آذر خرّاد

شود ز دست تو سندان چو چشمهٔ حیوان

چوگرم‌گشت به میدان دونده مرکب تو

سپهر بس نبود مرکب تو را میدان

چو دست راد به چوگان بری وگوی‌زنی

تو را ستاره شود گوی در خم چوگان

چو تیرهای تو از شست تو روان‌گردد

روان شود زتن بدسگال هوش و روان

زه‌کمان چو بنالد ز فرقت سوفار

دل عدو بخروشد ز حرقت پیکان

چو تیغ تیز تو خندان شود به روز نبرد

شود ز بیم تو چشم مخالفان گریان

عجب ز تیغ‌ گهربار تو که در صف رزم

ز فرق تا قدمش هست ناخن و دندان

بر آینه است پراکنده خرده مروارید

و یا به سبزه برافتاده قطرهٔ باران

چو خصم را ز سر تیغ تو به جان خطرست

خطا بود که بتابد سر از خط فرمان

سر کسی درود بی‌خلاف روز مصاف

که در خلاف تو او را بود سر عصیان

ز مهر توست ولی را همیشه راحت و سود

زکین توست عدو را همیشه رنج و زیان

اگر نبرد تو خواهد به دشت پیل دِژم

وگر خلاف تو جوید به بیشه شیر ژیان

شود زتیغ تو بر پیل دشت همچو حصار

شود زتیر تو بر شیر بیشه چون زندان

بود زیادت و نقصان ماه هر ماهی

وزین نگردد تا آسمان بود گَردان

بر آسمان سعادت مه بقای تورا

زیادتی است که هرگز نباشدش نقصان

زچرخ کیوان تا همت تو چندانی

مسافت است‌ که از چرخ ماه تا کیوان

زبهر دیدن تو وز پی ستودن تو

شریف‌تر ز همه عضوهاست چشم و زبان

چه چیز بود مراد تو از زمان و زمین

که آن نداد تورا خالق زمین و زمان

چنانکه داد مرادت بقا دهاد تورا

که از بقای تو باقی است ملکت و ایمان

خدایگانا بِپذ‌یر عذر بندهٔ خویش

اگر به بلخ نیامد به فصل تابستان

زبهر آنکه در آن فصل راه دور و دراز

به ناتوانی و پیری‌ گذاشتن نتوان

اگر نکرد به درگاه خدمت تو به تن

به شهر خویش همی‌گفت مدحت تو به جان

وگر نبود ضمیرش به بلخ‌گوهربار

شدست طبع و زبانش به مرو دُرّ افشان

کنون‌ که رایت میمون تو رسید به‌ مرو

به شادکامی بنشین و مطربان بنشان

خروس جنگ به کیوان رسان ز ایوانت

که تا نه دیر به‌کیوان بری سر ایوان

سزد که سازی جای نشاط دیگرگون

که روزگار شد از باد سرد دیگر سان

زشاخ‌ بید بیفتاد برگ چون خنجر

چو روی خاک شد از برف ریزه چون سوهان

اگر درخت نشد چون مُقامِر مَقمور

چرا به روی دژم‌ گشت و از سَلَب عریان

کنون‌که از گل و ریحان شدست باغ تهی

ز راح‌ ساز به بزم اندرون‌ گل و ریحان

کنون‌که آب به حوض اندرست همچو بلور

بتا به خانه به جای بلور نه‌ ریحان

همیشه تا نبود جامه بی‌عَلَم زیبا

چنان کجا نبود نامه خوب بی‌عنوان

گهی به شرق‌ گران‌ کن برای صید رکاب

گهی به غرب سبک‌ کن برای غَز‌و عنان

به‌روز بزم همه جامه‌های عِشرت‌پوش

به روز رزم همه نامه‌های نُصرت خوان

هزار ملک بگیر و هزارگنج ببخش

هزار عمر بیاب و هزار سال بمان

شمارهٔ ۳۳۳

رای سلطان معظم خسرو خسرونشان

معجزات فتح را بنمود در مشرق عیان

هرکه خواهد تا بداند معجزات فتح او

گو بیا بشنو حدیث زابل و هندوستان

رایت مه‌پیکرش را مشتری خوانم همی

زانکه هست او بر زمین چون مشتری بر آسمان

ملک و دولت را سعادتهای کلی حاصل است

بر زمین از فتح این بر آسمان از سعد آن

شاه سنجر در فتوح و در ظلفر مقبل‌ترست

از ملک سلطان و از جغری بک و الب‌ارسلان

کان سلاطین را چنین رزمی نبود اندر ضمیر

وان بزرگان را چنین فتحی نبود اندرگمان

داستان فتح غزنین را به‌ جان باید شنید

زانکه درگیتی نباشد زین عجب‌تر داستان

بر در غزنین دلیری‌های شاه روزگار

کرد منسوخ آنچه رستم‌ کرد در مازندران

خصم ملک ازگُربزی صد لشکر آورده به هم

از حد کالَنجَر و قَنّوج و سِند و مولتان

زنده پیلان پیش آن لشکر تو گفتی ای شگفت

بیش صد دریای جوشان هست ناپیدا کران

شکل پیلان بر زمین چون سایهٔ سیمرغ بود

اندر آن اقلیم گفتی هست سیمرغ آشیان

زان سپاه از هندو و کرد و عرب گفتی مگر

جادوانند از قیاس و اَ‌هرِ‌مَنشان‌ پهلوان

نعرهٔ ایشان همی در بر بلرزانید دل

حملهٔ ایشان همی در تن برنجانید جان

زیر رخت و بار ایشان ناتوانا شد زمین

پیش گیر و دار ایشان ناشکیبا شد زمان

شاه عالم چون به رزم آن سپاه آورد روی

اسبشان را از هزیمت پاردم‌ کرد از عنان

شد به فَرِّ او گشاده کشوری در یک نفس

شد به تیغ او شکسته لشکری در یک زمان

وز خدنگ لشکرش چون خانهٔ زنبور شد

بر یلان و زنده‌پیلان جوشن و برگستوان

یک نفر بسته شده وز بستگی زنها‌ر خواه

یک نفر خسته شده وز خستگی‌ فریاد خوان

خصم با آه و دریغ افتاده بر راه گُریغ

پشت‌کرده چون کمان و باز افکنده کمان

شاه ما در باغ پیروزی به پیروزی و فتح

بر سریر و گاه محمودی نشسته شادمان

گفته او را دولت عالی که اندر شرق و غرب

تا جهان باشد تو خواهی بود سلطان جهان

وعده و گفتار دولت راست بود از بهر آنک

گشت سلطان سلاطین سنجر کشورستان

او به بلخ است و رسولانند بر درگاه او

ضامن حمل‌ و خراج و طالب امن و امان

شاه‌ کرمان نامهٔ فتحش همی بر سر نهد

عذر خان خواهد همی در پیش او فرزند خان

وان ‌که در غزنین همی برزد به جنگش آستین

بنده‌وار اکنون همی خواهد که بوسد آستان

در جهان هرگز چو او سلطان‌ کجا باشد دگر

با سلاطین نیک‌عهد و بر رعیت مهربان

گاه جود و حق‌گزاری طبع او باد سبک

گاه عفو و بردباری حلم او کوه‌گران

در پناه دولت او خلق عالم سر به سر

دولت او در پناه کردگار غیب دان

ای جهانداری که بگرفتی به فرّ بخت خویش

آنچه بگرفتند پیش از تو ملوک باستان

ملک و گنج شایگان آورده‌ای زیر نگین

شاد و برخوردار باش از ملک وگنج شایگان

گر حقیقت بنگرند از شرق تا اقصای غرب

باغ در باغ است ملک و بوستان در بوستان

بوستان سبز و برومندست و باغ آراسته

زانکه فَرّت بوستان بانست و عدلت‌ْ باغبان

گرچه ازگرمی هوای بلخ همچون آتش است

آتشی خواه از قنینه بی‌شرار و بی‌دخان

راحت افزایی کز او راحت فزاید روح را

ارغوان رنگی که بر رخ بشکفاند ارغوان

تا به جام اندر بود باشد سبک همچون هوا

چون به کام اندر شود گردد روان همچون روان

از عمل آب حیات و از صفت آب زلال

از نسب آب بهشت و از لقب آب رزان

زهره را با مشتری‌گویی قِران باشد به هم

چون بود بر دست تو ای بی‌قرین صاحبقران

تا که تو گشتی معز دین و دنیا چون پدر

شد معزی پیش تخت تو جوان بخت و جوان

نو شد اندر روزگار تو معزی را لقب

وین شرف اعقاب او را بس بود تا جاودان

گر زبان باشد قضا را تا بدان‌ گوید سخن

در دعای تو قضا این لفظ راند بر زبان

کای بنای اصل آدم تا فلک پاید بپا

وی شهنشاه معظم تا جهان ماند بمان

شمارهٔ ۳۳۴

ای گوهری که سنگ یمانی توراست کان

ای آتشی‌ که هست تورا آب در میان

فردست‌ گوهر تو چو ذره در آفتاب است

پاک است‌ کوکب تو چو کوکب بر آسمان

آن آتشی‌ که در شررت مضمر است آب

آن پیکری‌ که در بدنت مدغم است جان

چرخی و هست بر سر مردان تو را مدار

نجمی و هست با دل شیران تو را قران

چون عقل جای خویش همی جویی از دماغ

چون هوش قوت خویش همی سازی از روان

اندر زبان ملت تازی تورا سخن

واندر دهان دولت باقی تو را زبان

در کشور از حصول جزایر دهی خبر

بر منبر از فتوح مداین دهی نشان

نرمی چو پرنیان و کبودی چو لاجورد

واراسته به لولو و پروین تو را میان

لؤلؤ که دید بیخته بر روی لاجورد

پروین ‌که دید ریخته بر روی پرنیان

آنی‌ که روز حرب سرافرازی از یمین

و آنی که گاه ضرب نسب داری از یمان

در باغ کارزار درخت ظفر تویی

دست یلان تو را چمن و بارت‌ ارغوان

کار تو در خزانهٔ کان بر نظام بود

از بهر دست میر برون آمدی زکان

در کان تورا خدای جهان معجز آفرید

در دست میر معجز ملک خدایگان

میر اجل علی فرامرز خسروی

رستم رسوم و معن معانی و سام سان

افراسیاب‌ ملک و سیاوخش روزگار

اسفندیار دهر و منوچهر دودمان

و هو الموید الملک العادل الذی

مَن جَدَّه و دَولَتِه ما ارادَکان

گشت از مناقب دو علی بخت من بلند

شد بر مدایح دو علی طبع من روان

پیغمبر گزیده بدان بود شاد دل

جغری بک ستوده بدین هست شادمان

آن بود بر مخالف اسلام کامکار

وین هست بر مخالف اسلام کامران

اچنان بود مصطفی را در حرب‌کارساز

وین هست پادشا را در ملک پهلوان

ای اختیار خلق و تورا جود اختیار

ای قهرمان ملک و تورا بخت قهرمان

از سر و سیرت تو همی برخورد خرد

در قَدر و قُدرت تو همی‌گم شودگمان

آنجا که تو کمان‌ کشی ای میر شیر گیر

بس میر کاو خجل شود و بشکند کمان

و آنجا که تیر خویش سوی دشمن افکنی

گردد کمان دشمن تو تیر خیزران

و آنجا که تو عنان نهنگان کنی سبک

در پیش پادشا شکنی لشکری گران

کاری است کار تو همه جامع برآمده

شاه از تو شادکام و وزیر از تو شادمان

واجب شدست مدح تو بر خُرد و بر بزرگ

لازم شدست شکر تو بر پیر و بر جوان

ای قلعه‌های دین تو را عقل کوتوال

ای خانه‌های ملک تو را تیغ پاسبان

دانم شنیده‌ای تو خداوند حال من

کز فرقت پدر تن من بود ناتوان

بودم میان خلق چو آشفتگان تباه

بودم به گرد شهر چو دیوانگانَ نوان

سروی بدم فتاده و پژمرده بر زمین

بر آسمان کشید مرا خسرو زمان

دادم لقب معزّی و بشنید شعر من

چون دید در مدیح زبانم گهر فشان

میرا منم به خدمت تو نایب پدر

الحدَ فی‌الشَمایلِ والحمدُ فی‌اللِسان

گرگُلستان شعر ز بلبل تهی شدست

بشنو نوای بچهٔ بلبل زگُلسِتان

فرخنده بسود بر مُتَنَبّی بساط سیف

چونانکه بر حکیم دقیقی چَغانیان

فرخنده‌تر بساط تو بر من‌که یافتم

از تو سعادت و شرف و عمر جاودان

گر پیش شهریار مرا حِشمتی نهی

حاصل کنم به دولت تو گنج شایگان

تا بر امید و بیم بودگشت روزگار

تا بر زیان و سود بود عادت زمان

بادا مخالفان تورا بیم بی‌امید

بادا موافقان تو را سود بی‌زیان

چندانکه شادمان بتوان زیست تو بمان

چندانکه در جهان بتوان ماند تو بمان

شمارهٔ ۳۳۵

بشکفت و تازه گشت دگرباره اصفهان

از دولت و سعادت شاهنشه جهان

سلطان شرق و غرب‌که در شرق و غرب اوست

صاحبقِران و خسرو و شاه و خدایگان

شاهی که شد به طلعتش افروخته زمین

شاهی که شد به دولتش افراخته زمان

آباد کرده ی نظر و عدل او شدست

هر جا خراب کردهٔ شاهان باستان

با داستان نصرت او ژاژ و بیهده است

دیرینه سرگذشت و کهن گشبته داستان

گم شد گمان خلق در اوصاف دولتش

هرگز مکان خبر دهد و نیست در مکان

گویی که هست قدرت او دولت خدای

کاندر چگونگیش همی گم شود گمان

در رزمگاه نصرت و در بارگاه ملک

ایزد اگر به تیغ و به عدلش دهد زبان

تیغش به رزمگاه نگوید جز الحذر

عدلش به بارگاه نگوید جز الأمان

آنجا که شد ز نعرهٔ شبدیز او خبر

وانجا که شد ز شعلهٔ شمشیر او نشان

چون یخ فسرده‌گشت و چو انگشت سوخته

خون در رگ مخالف و مغز اندر استخوان

گه خشم او ز رُوم برآرد همی نفیر

گه سهم او ز ترک برآرد همی فغان

در هرکجا که هست اثرهای او پدید

بر قصرهای قیصر و بر خانه‌های خان

ای خسروی که حکم تو را کرد کردگار

بر هر سری مسلط و بر هر تنی روان

شادی همی کنند ز دیدار و خدمتت

در دیده روشنایی و در کالبد روان

از بس که در نبرد گران کرده‌ای رکاب

و ز بس‌ که در فتوح سبک کرده‌ای عنان

در طاعت تو نیست سر هیچ کس سبک

بر بیعت تو نیست دل هیچکس‌ گران

بس‌ کس‌ که از خلاف تو دادست سر به باد

بس کس که در خلاف توکردست جان زیان

ابله کسی بود که مخالف شود تو را

کش هم نهیب سر بود و هم هلاک جان

از اختر تو قِسم ‌کواکب همی رسد

گه نَحْس‌ در مُقابله گه سَعْد در قِران

آری چنانکه شاه ملوکی تو در زمین

هست اختر تو شاه کواکب در آسمان

چون دولت جوان هنر و دانش تو دید

ملک جوان سپرد به تو دولت جوان

بی‌دانش و هنر نتوان ملک یافتن

دولت به هیچکس ندهد ملک رایگان

شاها شد اصفهان جو سپهری پر از نجوم

تا رایت و رکاب تو آمد به اصفهان

این شهر چون شکفته یکی بوستان شدست

با دوستان نشاط همی کن به بوستان

در حجره‌های خُرَم و در باغهای خوش

ساغر همی ستان ز کف ترک دلستان

گر عزم سوی رزم کنی باش کامکار

ور قصد سوی بزم کنی باش کامران

چونانکه رای توست به دهر اندرون بزی

چندانکه کام توست به ملک اندرون بمان

شمارهٔ ۳۳۶

از دورهای گردون وز صنع‌های یزدان

زیباترین عالم فرخ‌ترین کیهان

از نورهاست خورشید از طبعهاست آتش

از سنگهاست یاقوت از فصلهاست نیسان

از ماه‌هاست روزه از روزهاست جمعه

از خانه‌هاست کعبه وز نامه‌هاست قرآن

از انبیاست احمد وز خسران ملک‌شه

زاقلیمهاست رابع وز شهرها صفاهان

زین بیشتر شناسم لیکن دراز گردد

گر جمله برشمارم در پیش تخت سلطان

شاهنشه معظم فخر نژاد آدم

شاهی که کرد عالم چون روضه‌های رضوان

از رسمهای خوبش رونق فزود ملت

وز اعتقاد پاکش قوت گرفت ایمان

ابری است گوهرافشان دستش به روز بخشش

تیغش به روز کوشش تیری است آتش افشان

در شرع هست حُکْمش کافی چو علم در دل

در ملک هست رایش صافی چو عقل در جان

با حکم او نکاود هرکاو بود موحد

وز رای او نتابد هر کاو بود مسلمان

بر خاتم سعادت مهری شدست مهرش

مهری که بود از اول بر خاتم سلیمان

نور سعادت او گر یافتی سکندر

هرگز طلب نکردی در ظلمت آب حَیو‌ان

ای روز بزم کردن چون نوبهار خرم

وی روز بار دادن چون آفتاب تابان

کفر از تو گشت تاری دین از تو گشت روشن

عدل از تو گشت پیدا جور از تو گشت پنهان

بسیار بود بدعت خشم توکردش اندک

دشوار بود نصرت تیغ تو کردش آسان

از هیبت و نهیبت برخاست بانگ و غلغل

از قصرهای قیصر وز خانه‌های خاقان

هم در هوای مشرق هم در زمین مغرب

هم در دیار ایران هم در بلاد توران

از جیش توست قوت وز جوش توست قدرت

از حزم توست حجت وز عزم توست برهان

این است پادشاهی دیگر فسون و حیلت

این است شهریاری دیگر فریب و دستان

گر هیچکس جهانبان ممکن بود که باشد

جز تو کسی نباشد اندر جهان جهانبان

تا تخم داد کِشتی از داد تو جهان را

چاره همی نباشد چون کشت را زباران

اقبال هر زمانی پیش تو مژده آرد

از نعمتی دگرگون وز نصرتی دگرسان

عمر تو باد شاها با عمر نوح هم‌بر

وز تیغ تو بر اعدا باریده باد طوفان

در عشرت و تماشا بادی چنین که هستی

بر تخت شاه و خسرو وز بخت شاد و خندان

پشت همه شهانی پشت تو باد دولت

یار همه جهانی یار تو باد یزدان

شمارهٔ ۳۳۷

دو گوهرند سزاوار مجلس و میدان

که فخر مجلس و میدان بود به این و به ان

یکی به آب لطیف آمده پدید از خاک

یکی به آتش تیز آمده برون از کان

یکی رسیده به‌ شربت ز زخم و ز چرخشت

یکی رسیده به ضربت ز سنگ و زسوهان

یکی نه عقل و همه میل او بود سوی عقل

یکی نه جان و همه قصد او بود سوی جان

یکی نشاط جوانی دهد به مردم پیر

یکی هزیمت بیری دهد به مرد جوان

یکی ترازوی عقل است و کیمیای نظر

یکی طلایه مرگ است و اژدهای روان

یکی دهد به‌گه رامش‌ از صبوح خبر

یکی دهد به‌گه کوشش از فتوح نشان

یکی به جام بلور اندر از لطافت و نور

چو آتشی است به آب اندرون گرفته مکان

یکی زگوهر رخشان و لون و پیکر خویش

چو آینه است و درو عکس کوکب رخشان

یکی به غایت سرخی فروخته ز قدح

چنان‌کجا زسمن برگ لالهٔ نعمان

یکی کبود و نماینده گوهر از تن خویش

چو بر بنفشه پراکنده قطرهٔ باران

به روز بزم یکی مایه گیرد از ناهید

به روز رزم یکی توشه خواهد ازکیوان

سزد کزین دو گهر بزم و رزم فخر کنند

که قدر هر دو بیفزود دست شاه جهان

جلال ملک ملکشاه‌ کز جلالت او

شرف‌ گرفت زمین و خطر گرفت زمان

یقین شدست همه خلق را به شرق و به غرب

که آفتاب ملوک است و سایهٔ یزدان

گریختن نتواند کسی ز طاعت او

زآفتاب وز سایه‌گریختن نتوان

اگرکسی ز خلافش زیادتی طلبد

همه زیادت آن‌ کس خدا کند نقصان

زمانه را بدو قوت همی نگه دارد

به قوت سر شمشیر و قوت فرمان

به جنب عزمشْ عزم ملوک سست شود

چنانکه سست شود سِحْر در بر قرآن

صف سپاه و تَفِ خنجرش پدید آرند

به زمهریر و دی اندر سموم و تابستان

چو در حَضَر بود او پرطرب بود گیتی

چو در سفر بود او پرظفر بود کیهان

سریر او به حَضَر با طرب کند بیعت

حسام او به سفر با ظفر کند پیمان

ببین رکاب و عنانش چو کرد عزم سفر

اگر هوای سبک‌ خواهی و زمین گران

که پای دارد با او چو پای زد به رکاب

که دست ساید با او چو دست زد به عنان

به شام رفت وز تیغش به روم بود خروش

به روم رفت و ز سهمش به مصر بود فغان

چو روم و شام‌ کند هند و ترک سال دگر

اگر شود سوی هندوستان و ترکستان

ایا شهی‌ که به عدل تو بس عجب نبود

اگر به آبخور آیند غُرْم و شیر ژیان

شه زمانی و سلطان روزگاری تو

که خوار شد به تو کفر و عزیز شد ایمان

به‌هیچ معنی واجب نگردد استغفار

بر آن‌ کسی‌ که تو را شاه خواند و سلطان

تو آن شهی‌که همیشه تو را به داد و دهش

همی درود فرستد روان نوشِرْوان

تو آن شهی‌که فلک تا تورا همی بیند

نگردد و نکند بی‌مراد تو دوران

تو آن شهی‌که به یک برج در دو کوکب را

نبود و هم نبود بی‌سعادت تو قران

بس است نامه و نام تو ملک را حجت

بس است رایت و رای تو فتح را برهان

به آب جود تو از خاره بردمد نسرین

به باد عدل تو از شوره بشکفد ریحان

شود زکین تو بسیار دشمنان اندک

شود ز مهر تو دشوار دوستان آسان

به شرق و غرب اگر دشمنی بود به مثل

که در عداوت تو تیر برنهد به کمان

عجب نباشد اگر باز پس رود تیرش

کند زمانه ز سوفار تیر او پیکان

خدایگانا در شکر و در پرستش تو

قضاگشاده زبان است و بخت بسته میان

توراست هرچه در اسلام هست باقیمت

توراست هرچه در آفاق هست آبادان

زتیغ تیز تویی خصم‌ ‌بند و شهرگشای

به دست راد تویی مالْ‌بخش و شهرْ‌ستان

ز خون دشمن کردی عقیق رنگ حُسام

عقیق رنگ کن اکنون قدح زخون زران

چو رزم راندی برکام خویشتن یک چند

کنون به بزم دمی چند کام خویش بران

به شادکامی و نیک‌اختری و بهروزی

چنانکه خواهی و چندانکه آرزوست بمان

شمارهٔ ۳۳۸

بر قاعدهٔ ملت پیغمبر یزدان

کی‌کرد جهان راست به شمشیر و به فرمان

نور ابدی از هنر خویش‌که‌گسترد

برگوهر جغری بک و بر خانهٔ خاقان

از دولت پیروز که شد تا به قیامت

شاه همه ایران و پناه همه توران

در مشرق و در مغرب بی‌مهر نبوت

صد معجزه بنمود چوموسی وسلیمان

صد لشکر منصور به یک ماه‌ که آورد

از دجله به جیحون و زموصل به خراسان

جز شاه بلند اختر ابوالفتح ملک‌شاه

سلطان جهانگیر و شهنشاه جهانبان

شاهی‌ که فرازد علم نُصرت و تأیید

در مدت یک ماه بدوگوشهٔ کیهان

شاهی‌که شدستند همه لشکرِ خصمش

چون لشکر شیطان به دل آشفتهٔ خذلان

هر دم زدنی لشکر اقبال کند عرض

تا جمله برد بر تبع لشگر شیطان

گرد سپه شاه چه در شرق و چه در غرب

بر چرخ همی تیره‌کند دیدهٔ‌کیوان

از خیمه و خرگاه توگویی‌که سپهری است

پر کوکب رخشنده همه‌ کوه و بیابان

وز نعمت بسیار توگویی ‌که بهشتی است

آراسته و ساخته لشکرگه سلطان

شاها ز نهیب تو همه چارهٔ دشمن

مانند سپندان شد و عزم تو چو سندان

چیره نشود دشمن تو بر تو به چاره

سفته نشود بیهده سندان به سپندان

بودی تو به موصل‌که همی لشکر خصمت

گفتند که بردیم خراسان به کف آسان

حالی نه به‌اندازه وکاری نه به‌ترتیب

بر دست گرفت آن که کمربست به عصیان

بیهوده برون برد سر از چنبر طاعت

بر خیره جدا کرد دل از عهد و ز پیمان

چون رایت پیروز تو آمد به‌ در ری

آن حال دگرگون شد و آن کار دگرسان

از هیبت شمشیر تو برگشت و همی‌گفت

از کرده پشیمانم و بر رفته پشیمان

حقاکه به فرمان تو بر باد دهد سر

هرکاو نه به فرمان تو بر دست نهد جان

گر دشمن تو هست چو هامان و چو فرعون

هستی تو به پیروزی چون موسیِ عِمران

رای سپه‌آرای تو همچون ید بیضاست

شمشیر گهربار تو مانندهٔ ثُعبان

ثعبان و ید بیضا ای شاه تو داری

چه بیم و چه باک است ز فرعون و ز هامان

چوگان ظفر داری و میدان شجاعت

عالم همه‌گویی است تو را در خم چوگان

گویند که جاوید همی روی زمین را

بخشیدن نور است ز خورشید درفشان

تا باشد خورشید درفشان ز بر چرخ

بادی زبر تخت درخشان و درافشان

می‌نوش کن ای شاه که از گردش خورشید

نوروز بزرگ آمد و بگذشت زمستان

بر مدح و ثنای تو زبانها بگشادند

بلبل به سمن‌زار و چکاوک به گلستان

لعل است فرو ریخته بر دامن کهسار

درّ است درآویخته از گردن بستان

از سبزه و از لاله چه بر دشت و چه بر کوه

مینا و عقیق است پراکنده فراوان

از باد همی سوده شود عنبر و کافور

وز ابر همی توده شود لولو و مرجان

در فعل مگر بندهٔ جود تو شدست این

در صنع مگر چاکر طبع تو شدست آن

تا باغ چو دینار شود در مه آذر

تا راغ چو زنگار شود در مه نیسان

زیر علم و زیر نگین تو همی باد

عالم همه آراسته چون روضهٔ رضوان

بر دست تو اصل طرب و مایهٔ نصرت

جام تو و شمشیر تو در مجلس و میدان

تو جفت سخاپروری و جفت تو دولت

تو یار بلنداختری و یار تو یزدان

شمارهٔ ۳۳۹

مرا درست شد از آفریدگار جهان

که از جمال و کمال آفرید ترکستان

همه جمال ز تُرکان همی دهند خبر

همه‌ کمال ز تُرکان همی دهند نشان

جمال جمله پدید آمد ازکلاه وکمر

کمال جمله پدید آمد از کمند و کمان

بدو رخ سمنی دلگشای در مجلس

به ناچخ سه‌منی جان ربایْ در میدان

یکی به غمزهٔ جادو همی رباید دل

یکی به خنجر هندو همی ستاند جان

کلاه بر سر ترکان و تیغشان دردست

چو مِهْر در حَمَل و مُشتری است در سَرَطان

همه زبون شمرند از هنر سوار دلیر

همه سبک شکنند از ظفر سپاه‌گران

دی و تموز در آن جنگیان اثر نکند

مگر فریشتگانند لشکر توران

کمر به سان ‌کمند و به موی همچو کمر

دهان به سان خیال و به چشم همچو دهان

گسادن سخن و بستن‌کمر همه را

خبر دهد زدهان و نشان دهد زمیان

به مهر و خدمت ترکان سپرد باید دل

چو کردگار به ترکان سپرد ملک جهان

بلی زدولت تُرکان بقای اسلام است

بقای دولت ترکان به دولت سلطان

جلال دولت باقی جمال ملت حق

که شهریار زمین است و پادشاه زمان

معز دین و سرافراز دوده ی سلجوق

پناه خلق و خداوندِ خانهٔ خاقان

جوان و پیر به شاه جهان همی نازند

که پیر عقل و جوان دولت است شاه جهان

به رای پاک همی تخت را کند عالی

به تیغ تیز همی ملک را دهد سامان

زبندگان همه کوشش بود وزو بخشش

زخسروان همه طاعت بود وزو فرمان

چو تیغ او شکند شیر شَرزَه را چنگال

چو تیر او فکند پیل مست را دندان

قضا بیاید و در تیغ او شودگوهر

قدر بیاید و بر تیر او شود پیکان

خدایگانا، شاها، مُظَفّرا، مَلِکا

زمانه از تو پذیرد همی به عدل امان

سرای ملک تو آراسته است و دولت تو

در سرای فرو گستریده شادُ‌رْوان

حسود تو چو چراغ است و تو چو خورشیدی

بدین حدیث دلیل است و حجت و برهان

اگرکسی به چراغ اندرون دمد نفسی

چراغ زود فرو میرد و شود پنهان

وگر هوا متغیر شود زگرد و بخار

در آفتاب نیاید تَغَیُّر و نقصان

جهان ز سایه و از آفتاب خالی نیست

تو آفتاب ملوکی و سایهٔ یزدان

دو گوهرست تو را در میان جام و حُسام

نشاط‌ پرور و دشمن بکش بدین و بدان

سماعِ اسْعَد چنگی بخواه و باده بنوش

ز طبع بنده معزی تو رانه‌خواه و بخوان

ز بخت خویش بناز و زمال خویش ببخس

مراد خویش بیاب و به کام خویش بران

شمارهٔ ۳۴۰

خدایگان جهان شاکر از خدای جهان

همی نشاط سپاهان کند زخوزستان

فلک مساعد و گیتی به‌ کام و ایزد یار

قضا موافق و دولت بلند و بخت جوان

اگر مراد دل خویش بود زامدنش

زبازگشتن او خلق راست شادی جان

چرا خورند غم آنکه راه دشوارست

که بخت او همه دشوارها کند آسان

چرا زلشکر سرمای دی همی ترسند

که فرّ دولت او دی‌ کند چو تابستان

عجب نباشد از اقبال و بخت پادشهی

که آفتاب ملوک است و سایهٔ یزدان

اگر ز شورهٔ بی‌آب بر دَمَد چشمه

وگر زآتش سوزان برون دمد ریحان

خدای چشم بد از شهریار دور کناد

که دور به بود از شهریار جسم بدان

به هند داور هند و به روم قیصر روم

ز بیم خسرو کیهان همی کنند فغان

به جای عقل یکی را به مغز در شمشیر

به جای خواب یکی را به چشم در پیکان

چنانکه بود سکندر به مال و ملک و سپاه

عماد دولت سلطان عالم است چنان

کسی که خدمت سلطان کند سکندروار

سزد که زنده بود خِضْروار جاویدان

چو میزبان همه خلق شاه آفاق است

به جود و همت آفاق‌بخش و گنج‌فشان

سزد که تا به قیامت بود بقای کسی

که میزبان و همه خلق باشدش مهمان

سپاه دار شهنشه چنان کند خدمت

که تا به مشرق و مغرب از او دهند نشان

چنین و بهتر ازین صدهزار خواهد ساخت

عماد دولت سلطان به دولت سلطان

شهنشها، ملکا، خسروا، خداوندا

چو آفتاب تویی بر همه جهان تابان

چو آفتاب تو را زان قِبَل همی خوانم

که شرق و غرب جهان از تو بینم آبادان

نبود چون تو خداوند و هم نخواهد بود

زابتدای جهان تا به انتهای جهان

تویی زمین و زمان را بزرگوارْ مَلِک

مباد بی‌تو ملک را زمین و ملک زمان

مباد نعمت و ملک تورا شمار و قیاس

مباد دولت و عمر تو را زوال و کران

به شادکامی و پیروزی و خداوندی

چنانکه خواهی و چندانکه آرزوست بمان

شمارهٔ ۳۴۱

چون برآرم به زبان نام خداوند جهان

تن من جمله شود گوش و دلم جمله زبان

هرچه در دهر زبان است مرا بایستی

تا ثنا گفتمی از بهر خداوند جهان

شاه آفاق ملک شاه که در طاعت او

ملکان حمل‌پذیرند و شهان بسته میان

شهریاری که به‌ روزی همه کس را ز خدای

خاطر پاک و دل روشن اوکرد ضَمان

ایزد اندر دل او دفتر تقدیر نهاد

هرچه خواهد بود از رفتن تقدیر چنان

در جهانداری و سلطانی از اوگشت یقین

آن هنرها که نبردست کس از خلق‌گمان

چندگویند ز شهنامه سخن‌های دروغ

چند خوانند هنرهای فلان و بهمان

سیرت شاه عیان است و دگر جمله خبر

از خبر یاد نیارند کجا هست عیان

اندر آفاق کرا بود زشاهان قدیم

این چنین دولت پیروز و چنین بخت جوان

که‌گرفت از ملکان با ظفر و نصرت و فتح

شرق تا غرب زمین را ز کران تا به‌ کران

راه شش ماهه به‌ یک ماه ز شاهان که‌ گذاشت

با هزاران سپهِ تیغْ زنِ قلعهْ‌ستان

همه‌کیوانْ دل و مهْ طلعت و بهرامْ حُسام

صاعقهْ تیر و فلکْ مرکب و سیّارهْ سنان

همه زین تخت و از این‌گاه بیفراخته سر

همه زین بخت و از این شاه بیفروخته جان

کس ندیدست چنین تخت و چنین گاه به‌خواب

کس ندادست چنین بخت و چنین شاه نشان

هرکجا شاه جوانبخت روان کرد سپاه

از تن دشمن بدبخت روان گشت روان

بود در مشرق و در مغرب از او بود خروش

هست در مشرق و در مغرب از او هست فغان

شادباش ای به حقیقت ملک روی زمین

دیر زی ای به سزا پادشه ملک زمان

هرکه او بر طمع سود کند با تو خلاف

آخرالْاَمر کند جان و تن خویش زیان

آن‌که با تیر وکمان‌کرد همی قصد نبرد

قد چون تیر وی از بیم توگشتست کمان

خستهٔ بار گران است ز خوی بد خو‌یش

نشنیدست مگر خوی بد و بارگران

خصم تو هست چو فرعون و تویی چون موسی

رای تو چون ید بیضا و حُسامت ثُعبان

قلعه بر خصم تو مانندهٔ زندان‌ گشته است

چه خطر باشد آن را که بود در زندان

گر بداندیش تویی دانش و بی‌سنگ و درنگ

دست در سنگ زد و روی ز توکرد نهان

حکم و فرمان تو مانند قضا و قَدَرست

زقضا و ز قَدَر روی نهفتن نتوان

دشمنانَتْ همه رفتند و بماندست یکی

وان یکی نیز چنان دان‌که شود چون دگران

ملکا تیغ تو و جام تو دارند دو خون

به‌ گه بزم تو این است و گه رزم تو آن

هست بر تیغ تو چون رزم‌کنی خون عدو

هست درجام تو چون بزم کنی خون‌رزان

بدسگالان را تیغ تو چو زهر افعی است

نیک‌خواهان را مهر تو چو آب حیوان

داشت نوشِرْ‌وان بر درگه خود سلسله‌ای

تا دلیلی بود از عدل و نشانی ز امان

بر جهان وقت امان دادن و گستردن عدل

هست یک حکم تو صد سلسلهٔ نوشر‌وان

تا شود راغ چو زنگار به هنگام بهار

تا شود باغ چو دینار به هنگام خزان

باد اقبال تو بیوسته و بخت تو بلند

باد فرمان تو پاینده و حکم تو روان

تا همی راند کار همه‌کس حکم ازل

همچنین نوش‌خور وکام دل خویش بران

در دل افروزی و در شادی و جان‌افروزی

در جهانداری و در شادی جاوید بمان

شمارهٔ ۳۴۲

هر آن عاقل‌که او بندد دل اندر طاعت یزدان

نشایدکاو نپیوندد دل اندر خدمت سلطان

سلامت باد آنکس ‌کاو بهم پیوندد و بندد

تن اندر خدمت سلطان دل اندر طاعت یزدان

همه شاهان همی نیک‌اختری جویند از این خدمت

چه ‌در مشرق چه درمغرب چه در توران چه در ایران

چنین سلطان نبودست و نخواهد بود در عالم

جمال دودهٔ جُغری پناه دودهٔ خاقان

همی فرمان برند او را دو فرمانبر به‌دوکشور

یکی فرمانده غزنین یکی فرمانده توران

یکی‌را برمراد او سر اندر چنبر طاعت

یکی را بر وفای او دل اندر عهدهٔ پیمان

چنین فرمان ز سلطانان کرا بودست در عالم

چنین دولت ز جباران کرا بودست درکیهان

هر آن‌کس کاو ازین فرمان و این دولت خبر داد

تعجب را همی‌گوید زهی دولت زهی فرمان

کجا خشمش رسد تیمارگیرد خانه‌ها یک سر

کجا سهمش رسد دشوارگردد کارها یکسان

ولیکن چون کند رحمت زمهر و عفو اوگردد

همه تیمارها شادی همه دشوارها آسان

همه‌بیگانگان را عفو و احسان‌است از این خسرو

برادر باشد اولی‌تر به این عفو و به‌ این احسان

چو راضی گشت از او سلطان و راضی شد به‌ این خدمت

سلامت یافت تا محشر سعادت یافت جاویدان

جه بهتر زانکه نزدیک چنین شاهی چنین میری

نماید مدتی شاهی و باشد مدتی مهمان

چه خوش‌تر زانکه از یک اصل باشد تازه و خرم

دو گلبن در یکی باغ و دو سرو اندر یکی بستان

ز شادُروان این حضرت یکی بوی بهشت آید

کسی باید که بنشیند بر این فرخنده شادروان

کرا باشد شکیبایی ز دیدار چنین شاهی

که از دیدار او در تن همی شادی فزاید جان

چنین‌ گفته است پیغمبر که دیدار شه عالم

بود طاعت وزان طاعت فزاید قُوَّت ایمان

به ملک اندر چنین باید شه عادل که از عدلش

همی در عالم عِلْوی بنازد جان نوشِرْوان

به هر روزی که نو گردد ببخشد کشور دیگر

نه جودش را بود غایت نه ملکش را بود پایان

دراین معنی‌که من‌گفتم چو خورشیدست پنداری

که بخشد نور و هرگز ناید اندر نور او نقصان

دو ابرند ای عجب‌گویی‌کف و تیغ جهانگیرش

یکی در بزم زرافشان یکی در رزم خون‌افشان

یکی اندر سبب چون معجز عیسیّ‌بِنْ مریم

یکی اندر صفت چون معجز موسی بن‌ عمران

شهنشاها جهاندارا به‌ میدان فتوح اندر

تو داری گوی پیروزی گرفته در خم چوگان

هر آن چیزی‌که از اقبال موجودست ‌در عالم

به معنی چون یکی نامه است و نام تو بر او عنوان

همیشه تاز تقدیر و قضای خالق‌اکبر

همی باشد زمین ساکن همی باشد فلک‌گردان

زمین را بی‌رضای تو مبادا ساعتی تسکین

فلک را بی‌مراد تو مبادا لحظه‌ای دَ‌وْران

نظام دین تازی را همیشه عزم تو حجت

صلاح ملک باقی را همیشه تیغ تو برهان

شمارهٔ ۳۴۳

تا فرّ نوبهار بیاراست بوستان

باد صبا ز خاک برآورد پرنیان

سَرْ گنج برگشاد و سَرِ نافه برگشاد

یاقوت و مشک داد به ‌گلزار و بوستان

از سیم خام و لعل بدخشی نثار کرد

بر فرق شاخ نسترن و شاخِ ارغوان

مر دشت را ز سبزه بپوشید پیرهن

مرکوه را ز لاله برافکند طیلسان

بیرون کشید قافلهٔ زاغ را ز باغ

وز بلبلان به باغ فرستاد کاروان

قُمری ‌کنون همی دهد از ارغنون خبر

طوطی کنون همی دهد از باربد نشان

آواز خویش ساخته مانند زیر و بَم

بلبل به‌لاله‌زار و چکاوک به گُلْسِتان

پرورد آفتاب‌ گل و لاله را به مهر

گاه است باده خوردن و گاه است گل‌فشان

گیتی جوان شدست بخور زان جوانه می

باید می جوانه چو گیتی بود جوان

بشگفت صد هزار گل از قدرت خدای

تاگل فشان کنند به بزم خدایگان

زیبای مُلکِ شاهی شاهِ مَلِک نژاد

سلطان کامکار، ملک شاهِ کامران

شاهی که بر خزانه و درگاه او سزد

افراسیاب‌ خازن و جمشید پاسبان

شاهی‌که جز موافق فرمان و طاعتش

گویی یکی دقیقه نگردد بر آسمان

جودش قضا شدست و رسیده بهر مکین

عدلش هوا شدست و رسیده بهر مکان

او را پَرَست تا بودت ناز بی‌نیاز

او را سِتای تا بودت سود بی‌زیان

گوید همی خدای‌ که خشنودم از ملک

کاو داد مر پدر را ‌خشنودی روان

امروز شاه هفت زمین کردمش بدین

فردا چراغ هفت بهشتش کنم بدان

ای خسروی‌ که ملک زمین و زمان توراست

فرماندهٔ زمینی و دارندهٔ زمان

تا داد خلق دادی و برداشتی ستم

بیداد کرد جود تو بر گنج شایگان

گویی اجل گشاده کند دیدگان خویش

هر جایگه‌ که تیر نهادی تو در کمان

هر دشمنی‌که تیغ تو بیند به‌ روز جنگ

مغزش ز هیبت تو بسوزد در استخوان

داری جهان و قدر جهان داری از هنر

پس هم خدایگان جهانی و هم جهان

تاج و کلاه و افسر و تیغ و نگین و تخت

هر شش خدای کرده ز تو جاودان ضمان

هرکس‌که مؤمن است و شناسد خدای را

داند یقین که مملکت توست جاودان

شاها ز باده خوردن تو خلق خُرّمند

وز شادمانی تو سپاه تو شادمان

می گوهر روان و تو مانند آفتاب

بر دست آفتاب سزدگوهر روان

هر چند طبع می بود آوردن نشاط

بی‌فر طلعت تو نیارد نشاط جان

دست تو هست‌ کان و تو خورشید و می‌ گهر

خورشید رنگ و گونهٔ گوهر دهد به‌ کان

تا عالم است خسرو عالم تو باشیا

ملک تو بی‌نهایت و عمر تو بی‌کران

رای تو شیر بند و مراد تو دلگشای

جود تو مال‌بخش و خلاف تو جان‌ستان

در خدمت تو دولت باقی وفا نمای

در مجلس تو بنده معزی مدیح‌ خوان

شمارهٔ ۳۴۴

چو لالستان همی بینم شکفته عارض جانان

بنفشستان همی بینم دمیده گرد لالستان

بنفشه نیست آن زلفین و لاله نیست آن عارض

یکی نورست در ظلمت یکی‌کفرست در ایمان

نه خط است آن مگر دودست گلبرگ اندر آن مضمر

نه زلف است آن مگر ابرست خورشید اندر آن پنهان

عجب دودی کزو باشد همی در جانها آتش

عجب ابری کزو بارد همی از چشمها باران

به سان‌ گوی کردم دل که دیدم آن صنم دارد

زسنبل زلف چون چوگان و ازگل چهره چون میدان

به دست او سپردم دل که گوی از دل بود درخور

کجا از گل بود میدان و از سنبل بود چوگان

رخ و زلفین او گویی زکافورست و از عنبر

لب و دندان او گویی ز یاقوت است و از مرجان

غم عطار و درد جوهری هر روز بفزاید

ز شرم آن رخ و زلف و ز رشک آن لب و دندان

خطی دارد زمشک ناب ‌گِرد ارغوانْ پیدا

دلی دارد چو سنگ سخت زیر پرنیان‌ پنهان

زعشق آن خط مشکین چو مویی‌گشته‌ام لاغر

زجور آن دل سنگین چو ماری‌ گشته ام بی‌جان

ز پیروزی و بهروزی بود همواره بی‌روزی

کسی‌کاو جان و دل بندد به‌ زرق و عشوهٔ جانان

هر آن کس کاو خرد دارد علی‌التحقیق بشناسد

که پیروزی و بهروزی بود در خدمت سلطان

معز دین پیغمبر ملک شاه بلند اختر

خداوند همه توران شهنشاه همه ایران

جوان دولت جهانداری که با شمشیر و فرمانش

نپیچد کس سر از طاعت نتابد کس دل از پیمان

بقای او چنان باید همی در دین و در دنیا

که اندر چشم باید نور و اندر جسم باید جان

زچشم او معادی را همی رنج است بی‌راحت

زکین او مخالف را همه دردست بی‌درمان

جهان او را همی‌گوید ز تو بخشش ز من ‌کوشش

سپهر او را همی‌گوید ز من طاعت ز تو فرمان

اگر شکر فراوان کرد پیغمبرکه مولودش

پدید آمد در ایام شهی عادل چو نوشروان

کنون آن شکر یزدان را بود بر امتش واجب

که شاهی چون ملک سلطان پدید آورد در کیهان

ز عدلش در جهان نعمت ز عفوس بر شهان منت

ز جودش بر ولی نهمت ز تیغش بر عدو طوفان

خداوندا جهاندارا به زیر سایهٔ عدلت

جهان آباد و خرم ‌گشت همچون روضهٔ رضوان

کف راد تو بس باشد بقای خلق را حجت

سر تیغ تو بس باشد صلاح ملک را برهان

گروهی‌گمرهان بودند پار این وقت برکوهی

گسسته رشتهٔ طاعت گرفته دامن عصیان

همه ‌در فتنه و تشویش‌ گشته بی‌دل و دانش

همه در حیله و تلبیس‌ گشته بی‌سر و سامان

هنرمندان و هشیاران در این معنی سخن‌ گفته

که دشوار است در قدرت به ‌چنگ آوردن ایشان

چنان قدرت نمودی توکه اندر مدتی اندک

شد آن تلبیس‌ها باطل شد آن دشوارها آسان

فلک بهر تو نعمت داد و بهرگمرهان محنت

قضا ‌قسم تو نصرت‌ کرد و قسم دشمنان خذلان

شدست از پار تا امسال اگر نیکو بیندیشی

همه اسباب دیگرگون همه احوال دیگرسان

سر باطل فرو برده بنای حق برآورده

حصار دشمنان ویران و صحن دولت آبادان

تو آسوده ز سعد مشتری در ملک و در دولت

مخالف مانده از نحس زحل دربند و در زندان

خلاف وکین تو شاها شکار آرند هر وقتی

شکاری ‌کز شگفتیها در او مردم شود حیران

بود دام و دد صحرا به هر ماهی شکار این

بود جان و تن اعدا به هر سالی شکار آن

همیشه تا جهان باشد تو بادی اندر او خسرو

دلت شاد و تنت ساکن سرت سبز و دلت خدان

نسیم جود تو همچون دم عیسی بن مریم

خیال عدل تو همچون ‌کف موسی بن‌ عمران

بهر راهی ‌که بخرامی دلیل و همرهت دولت

بهر کاری که بشتابی معین و ناصرت یزدان

شمارهٔ ۳۴۵

ای جهانداری که از تو تازه باشد جاودان

گوهر طغرل‌بک و جغری‌بک و الب‌ارسلان

تا جلال دولتی دولت بماند پایدار

تا جمال ملتی ملت بماند جاودان

نیست جز تو خلق عالم را یکی فریادرس

نیست جزتو ملک‌ گیتی راکسی صاحبقران

آسمان گر یک شرف دارد ز پاکی بر زمین

از تو بسیاری شرف دارد زمین بر آسمان

گر نشان نیکبختی هرکس از دولت دهد

نیکبختی را همی از تو دهد دولت نشان

ای خداوند ملوک ای خسرو پیروزبخت

ای شه بنده‌نواز ای داورگیتی ستان

تا که از عدل تو آسایش همی یابد زمین

تا که از رای تو آرایش همی یابد زمان

عالم آبادست و آفاق ایمن و ملک استوار

دین عزیز و نعمت ارزان و رعیت شادمان

این اثر هرگز که دید از خسروان روزگار

وین خبر هرگز که داد از سروران باستان

چند گویم قصهٔ افراسیاب کامکار

چند خوانم نامهٔ نوشین‌ روان کامران

چاوُشان داری بسی غالب‌تر از افراسیاب

حاجبان داری بسی عادل‌تر از نوشیروان

ای بسا میرا که اندر خدمت درگاه تو

بر میان دارد کمر یا چون کمر دارد میان

بر مثال قلعه‌ای بینم جهان را سربه‌سر

واندرو شمشیر تو چون کوتوال و باسبان

زهر باید هر مَلِک را تا نهان دشمن‌ کند

بند باید هر ملک را تا جهان‌ گیرد بدان

زهر تو اقبال توست وزان همی میرد عدو

بند تو شمشیر توست وزان همی‌ گیری جهان

چون کمان صدمنی در دست توگردد بلند

چون خدنگ‌ دیده دوز از شست تو گردد روان

بس کمان‌افراز و تیرانداز کاندر پیش تو

سر نهد بر خاک و از بازو بیندازد کمان

تیغ تو هنگام ضرب و اسب تو هنگام حرب

آتس اندر جوشن است و باد در برگستوان

زآتش فرزند آزرگر همی نرگس برست

زاتش تیغ تو روز جنگ روید ارغوان

ور همی راند سلیمان باد را در زیر تخت

تو همی رانی به دولت باد را در زیر ران

آفرین تو به دریای خرد در گوهرست

بندهٔ مخلص معزی بیش تو گوهر فشان

گر به‌کارش نامدی در خدمت تو جان و دل

برفشاندی بر بساط تو دل و بر جام‌جان

تا که زیرگنبد گردون هوا باشد سبک

تا که در زیر هوا خاک زمین باشد گران

بوستان عدل تو شه جاودان بشکفته باد

وین جهان از عدل تو همچون شکفته بوستان

هم شهنشاه زمانی هم جهاندار زمین

بر شهنشاهی بپای و در جهانداری بمان

شمارهٔ ۳۴۶

معزِّ ِ دین ِ یزدان است سلطان

عزیز از نام او شد دین یزدان

شهنشاهی مبارک چون سکندر

جهانداری همایون چون سلیمان

نگه کن دولت و فرمان او را

که دولت بست با فرما‌نش‌ پیمان

در این فرمان نبینم هیچ تقصیر

در این دولت نبینم هیچ تاوان

نگردد چرخ گردان جز به ‌کامش

خدایا چشم بد ز او دورگردان

ایا بخشنده کف شاه سخاورز

و یا فرخنده پی شاه سخندان

بهاری تاجداری روز مجلس

جهانی کامکاری روز میدان

قضا تیر تو شد بر قو‌س دولت

قدر گوی تو شد در خم چوگان

کف تو چون دم عیسی مریم

دل تو چون کف موسی عمران

ببری پنجهٔ شیران به ‌شمشیر

بدوزی دیدهٔ دشمن به پیکان

به‌عالم چون تو سلطانی نبودست

ز نسل و گوهر سلجوق و خاقان

سپاه تو همه میرند و شاهند

همی پرور سپاه اندر سپاهان

ز مهمان کوشش آمد وز تو بخشش

ز شاهان طاعت آمد وز تو فرمان

عماد دولت از فر تو شاد است

فزود از دولت تو شادی جان

سپهداری که سازد میهمانی

چنو باشد سزای چون تو سلطان

چنین مهمانی و مهمان که دیدست

زهی مهمانی اندر خورد مهمان

رهی ‌گر شرح مهمانی بگوید

یکی از صدهزاران گفت نتوان

همیشه تا بود نقصان و آفت

همیشه تا بود دشوار و آسان

جمالت را مبادا هیچ آفت

کمالت را مبادا هیچ نقصان

همیشه نامه شاهنشاهی را

ملک شاه محمد باد عنوان

شمارهٔ ۳۴۷

جاودان باد دولت سلطان

دل او شاد باد و بخت جوان

رای او پاک و همتش عالی

تیغ او تیز و ملکش آبادان

کرده با بخت او قضا بیعت

کرده با قَدر او قَدَر پیمان

دست او روز بزم گوهر بار

تیغ او روز رزم خون‌افشان

هر ندیمش به فرّ افریدون

هر غلامش به عدل نوشروان

روز بزم است و روزگار نشاط

فَروَدین است در مه آبان

به چنین روز شاد باشد دل

در چنین بزم تازه باشد جان

ساقیا رَطل باده بر پیمای

مطربا دست بَر سوی دستان

ای بزرگان عصر نوش کنید

یاد شاهنشه زمین و زمان

می روشن به یاد طلعت شاه

قوّت خاطرست و قُوت روان

پادشاهی که هست گیتی بخش

شهریاری که هست شهر‌ستان

از جهان کوشش و ازو بخشش

وز فلک طاعت و ازو فرمان

میزبانان و میهمانان را

پیش ازین دیده‌اند خلق جهان

میزبانی که دید چون سرهنگ

میهمانی که دید چون سلطان

شادباش ای خدایگان بزرگ

حکم تو بر بزرگ و خرد روان

همچنین باده نوش و خرم زی

مجلس آرای و کام خویش بران

تا بپاید فلک تو نیز بپای

تا بماند جهان تو نیز بمان

شمارهٔ ۳۴۸

جهان پیر دیگرباره تازه گشت و جوان

به تازگی و جوانی چو بخت شاه جهان

چه باک از آن‌که جهان‌گه جوان وگه پیرست

همیشه شاه جوان است و بخت شاه جوان

سر ملوک، ملک شاه دادگر ملکی

که شهریار زمین است و پادشاه زمان

زکین او به دل اندر فسرده گردد خون

ز مهر او به تن اندر شکفته‌ گردد جان

نثار خدمت او واجب است و زین معنی

قضاگشاده زبان است و بخت بسته میان

چنانکه بسته میان است بخت در خدمت

همیشه هست قضا بر ثناگشاده زبان

مبارزان عرب چون عجم شدند امسال

رعیت مَلِک مُلک بخش مُلک ستان

زخسروان عجم کوشش است وزو بخشش

زسروران عرب طاعت است وزو فرمان

دوگوشه دارد کیهان زمشرق و مغرب

نبرد هیچ کس از خلق روزگار گمان

که شاه کیهان با صد هزار عالم جنگ

علم زند بدو مه بر دو گوشهٔ‌ کیهان

ز ملک روم به نزدیک مردمان عجم

نوشته‌اند به تعجیل چند بازرگان

که چون به جانب موصل رسید شاهنشه

به‌روم در ز نهیبش خروش بود و فغان

گرفت قیصر روم و سپاه او از بیم

ره‌گریز و هزیمت به‌آشکار و نهان

همه‌کبود لب و زردروی و سرخ سرشک

همه شکسته‌دل و تیره‌چشم و خشک‌دهان

زبیم آنکه شهنشاه بر سبیل شکار

ز حدِّ شام بتابد به حدِّ روم عنان

اگر به غرب در از فتح شاه بود خبر

کنون به شرق در از تیغ شاه هست نشان

رسید رایت مه پیکرش به جانب غرب

زهیبتش نه اَمَل ماند خصم را نه امان

به تُرک تارَک فَغفورگشت خاک آلود

به هند دیدهٔ چیپال گشت خون‌افشان

هزار ولوله و مشغله درافتادست

ز تیغ شاه به هندوستان و ترکستان

شهی‌ که هیبت او را چنین بود تأثیر

شهی‌ که دولت او را چنین بود بُرهان

مجاز باشد با او شکستن پیمان

محال باشد با او نمودن عصیان

ایا شهی‌ که ز مریخ رنگ شمشیرت

ز شرق و غرب رسیدست گرد بر کیوان

سپهر پرخطر از تیر توست بر صحرا

ستاره برحذر از گوی توست در میدان

سپاه خصم توگر جاودان فرعونند

تویی به دولت وتأیید موسی عمران

کجا برهنه شود تیر تو برابر خصم

فرو خورد همه نیرنگ خصم چون ثُعبان

تو شادباش به مُلک اندرون که دشمن تو

زبیم تو به جهان اندرون شدست جهان

زبهر سود به جز راه سرکشی نسپرد

نکرد سود بر آن سرکشی وکرد زیان

زیادتیش به‌ملک اندرون همی بایست

به آرزوی زیادت فتاد در نقصان

کنون زخوی بد خویشتن گرانبارست

مثل زنندکه خوی بدست بار گران

خدایگانا برخور زملک و دولت خویش

به صد هزار قرون و به صد هزار قِران

ز شادمانی زن فال و شادمانه بزی

زجاودانی کن یاد و جاودانه بمان

شمارهٔ ۳۴۹

از هیبت و نهیب تو ای خسرو جهان

گشتند دشمنان بی‌جان‌ تو و بی‌روان

رُمحِ همه قلم شد و فَرقِ همه قَدَم

روی همه قفا شد و سود همه زیان

بر پایشان چو کُندهٔ پولاد شد رکاب

بر دستشان چو حلقهٔ زنجیر شد عنان

شمشیر در نهاده چو خصمان بهٔکدگر

آن بدسگال این شده این بدسگال آن

زین سان وزین نهاد گریزند سربه‌سر

آسیمه در ولایت و آشفته در جهان

گه‌ گوید این‌ که شعلهٔ تیغ آمد الحذر

گه ‌گوید آن‌که نامهٔ عفو آمد اَ‌لْاَمان

دل باید و خزانه و تیغ و سپاه و تخت

تا بر مراد خویش بود مرد کامران

یعقوب را چو زین همه عُدَّت یکی نبود

بیهوده قصد ملک چرا کرد رایگان

از پیش لاف زدکه منم مردکارزار

چون وقت حمله بود شد از بیم تو نهان

بس کس‌که‌گاه حمله چو میشی بودضعیف

هرچند گاه لاف چو شیری بود ژیان

بگریخت زین ولایت و شد باز جای خویش

چون یافت از علامت و مَنجوق تو نشان

آری چو بانگ جُلجُل باز آید از هوا

دُرّاج زود بازگریزد در آشیان

کاسان و اوزگندو سمرقند پیش ازین

بودست گنج‌خانهٔ چندین تکین و خان

بی‌آنکه در نبرد فروزنده شد حُسام

بی‌آنکه در مصاف درخشنده شد سنان

بی‌آنکه شد کشیده یکی خنجر از نیام

بی‌آنکه شدگشاده یکی ناوک از کمان

بگشادی این سه قلعه‌ که هر قلعه را سزد

کس مهرکوتوال بود ماه پاسبان

از اوزگند تا به فَرَب بستدی ز خصم

بستی میان و فتنه برون‌کردی از میان

هرگز که یافته است چنین طالعی قوی

هرگز که داشته است چنین دولتی جوان

از مُعتَصَم‌ گذشته کرا بود جز تو را

این ملک و این خزانه و این لشکرگران

از ترک و دیلم و عرب و روم عالمی

جز تو به اوزگَند که آورد زاصفهان

جز تو حصار و خانهٔ خاقانیان که کرد

جای امیر و حاجب و سالار و پهلوان

اخبار و قصهٔ تو ز بس گونه‌گون شگفت

منسوخ کرد قصه و اخبار باستان

آنچ از تو دیده‌ایم و بخواهیم نیز دید

نشنیده‌ایم در کتب از هیچ داستان

از دولت تو هر چه‌ گمان بود شد یقین

وز دشمن تو هر چه یقین بود شدگمان

آن‌ کیست ‌کاو به ملک‌ کند با تو همسری

از روم تا به هند و ز چین تا به قیروان

تو ایدری و از فَزَعِ جنگیان توست

درکاشغر مصیبت و اندر خُتن فغان

سیماب شد تن چِگِلی ازنهیب سر

طَبطاب شد دل خُتَنی از نهیبِ جان

نیل است و زعفران‌ حسد تو که حاسدت

در دیده نیل دارد و بر چهره ارغوان

خون در رگ از نهیب تو چون ژاله بفسرد

و اخگر شود ز بیم تو مغز اندر استخوان

از رشک روی توست زبان حاسدِ بَصَر

وز رشک نام توست بصر دشمن زبان

همواره آسمان و زمین تابع تواند

تا یار تو خدای زمین است و آسمان

ای شاه کار خویش به ایزد سپار و بس

کایزد چنانکه باید سازد همی چنان

تو شاکری زخالق و خلق از تو شاکرند

تو شادمان و دولت و ملک از تو شادمان

زودا که باز گردی زایدر سوی عراق

با بندگان بُراق سعادت به زیر ران

دشمن به دام و کار به ‌کام و فلک غلام

دولت نگاهدار و سعادت نگاهبان

در کاشغر ز حضرت تو شحنه و عمید

واندر ختن ز دست تو والی و مرزبان

از فرّ تو رسیده سعادت بهر وطن

وز فتح تو رسیده سلامت بهر مکان

افتاده دشمنان تو درکندهٔ سقر

وآسوده دوستان تو در روضهٔ جنان

شمارهٔ ۳۵۰

ای شکفته سنبل و شمشاد تو بر ارغوان

ای نهفته آهن و پولاد تو در پرنیان

گه زسنبل زلف تو خرمن نهد بر لاله‌زار

گه ز عنبر جعد تو پرچین نهد بر گلستان

لالهٔ سیراب داری زیر مشک اندر پدید

لؤلؤ خوشاب داری زیر لعل اندر نهان

تیر بالا و کمان ابرو تویی و جز تورا

من ندیدستم ز سیم و غالیه تیر و کمان

چهرهٔ تو هست باغ و قامت تو هست سرو

باغ خندان طرفه باشد بر سر سرو روان

ای میانت لاغر و چشمت سیاه از چه قِبَل

روز من چون چشم داری و تن من چون میان

ای دهانت تنگ و زلفت چَفته‌ از بهر چرا

پشت من چون زلف داری و دل من چون دهان

هرکجا باشم ز وصل و هجر تو پیدا شود

در خزان من بهار و در بهار من خزان

هست هجر تو به وصل اندر چو بیم اندر امید

هست وصل تو به هجر اندر چو سود اندر زیان

روی تو ماه زمین است و نباشد بس عجب

گر ز نور او خورد تشویر ماه آسمان

فرخ آن‌ کس کز دل صافی بود مانند من

فتنهٔ ماه زمین و بنده شاه زمان

سایهٔ یزدان معزالدین والدنیا که هست

دین و دنیا را از او تایید و عز جاودان

تا به‌ گردون در کواکب را قران باشد همی

او بود در دین و دنیا بی‌قرین صاحبقران

تا قیامت روشنی از دولت او باقی است

گوهر طغرل بک و جغری بک و الب ارسلان

مگذر از فرمان او کاندر خط فرمان اوست

قاف تا قاف زمین و شرق تا غرب جهان

طاعت او در خرد بایسته چون در دل خرد

خدمت او در روان شایسته چون در تن روان

هر که سربی طاعتش دارد نهد بر خاک سر

هرکه جان بی‌خدمتش دارد دهد بر باد جان

ای جوان دولت شهی‌ کز همت و احسان توست

نعمت خرد و بزرگ و حشمت پیر و جوان

نیست از مهر تو در آفاق فارغ یک ضمیر

نیست از شکر تو در اسلام خالی یک زبان

آن‌گروهی کز بزرگان فتح‌ها آرند یاد

خوانده‌اند از هر دری تاریخ‌های باستان

سربه‌سر دستان شناسند آن همه تاریخ‌ها

چون بخوانند ازکتاب فتح تو یک داستان

تا به شهر اصفهان در ساختی تو دار ملک

توتیای چشم شاهان است خاک اصفهان

ایدری توشاد و خرم وز نهیب تیغ توست

هم به مصر اندر خروش و هم به روم اندر فغان

خلق را معلوم شد کاندر جهان هرگز نبود

چون تو شاهی ملک بخش و خسروی‌ گیتی ستان

زان دل صافیت چون خورشید ناپیدا زوال

زان ‌کف کافیت چون دریای ناپیدا کران

نعمت اندر نعمت است و نصرت اندر نصرت است

جنت اندر جنت است و بوستان در بوستان

ملک فی ضمن‌السلامه خلق فی‌ دارالسلام

مال فی حصن‌الامانه دهر فی ظل‌الامان

خسروا پیرایهٔ شاهی بود احسان و عدل

سیرت تو هست این و عادت تو هست آن

تا بپاید نور و ظلمت هم برین سیرت بپای

تا بماند آب و آتش هم بر این عادت بمان

همچنین فرخنده رای و شاد طبع و شادخوار

همچنین پیروزبخت و کامکار و کامران

شمارهٔ ۳۵۱

هر جهانداری بود پاینده از بخت جوان

در جهانداری جوانبخت است سلطان جهان

سایهٔ یزدان ملکشاه آن جوانبختی‌ که هست

بر همه شاهان گیتی کامکار و کامران

آنکه ایزد قدر او را همچو او دارد بزرگ

وانکه دولت بخت او را همچو او دارد جوان

رونق و قیمت به او باشد جهان را تابود

چشم را قیمت به نور و جسم را قیمت به‌ جان

ملک و دین ازگردش ایام باشد بی‌گزند

تا بود شمشیر تیزش ملک و دین را پاسبان

گنج را دارد به خاک اندر نهان هر خسروی

او همی دارد مخالف را به خاک اندر نهان

هرکه یک ره پیش او در بندگی بنددکمر

تا قیامت پیش او دولت همی بندد میان

ای شهنشاهی که اندر شاهی و مردی توراست

رای پاک و تیغ تیز و بازوی کشور ستان

پیش از آن‌کایزد بساط پادشاهی گسترید

نور او تابنده بود از گوهر سلجوقیان

تا پدید آمد ز ایام تو تاریخ فتوح

درکتب مَدروس شد تاریخ‌های باستان

ازکواکب هست تفضیل آسمان را بر زمین

وز وجود توست تفضیل زمین بر آسمان

سود دارد هر که سر بر خَطِّ فرمانت نهاد

وانکه سر ننهد برین خط جان‌کند بر تن زیان

هست در زندان محنت بدسگالان تو را

دیده‌ها بی‌روشنایی کالبدها بی‌روان

مشرق و مغرب تو داری وز سر شمشیر تو

هست در مشرق خروش و هست در مغرب فغان

منت ایزد راکه در یک سال حاصل شد تورا

آن شگفتی‌ها که عاجز ماند ازو وهم و گمان

بر مراد توست کار از کارزار آسوده باش

جامهٔ نصرت تو پوش و نامهٔ دولت تو خوان

عادت شاهان تو داری هم برین عادت بزی

سیرت شاهان تو داری هم بر این سیرت بمان

شمارهٔ ۳۵۲

سزد گر بشنود توحید یزدان

هر ان مؤمن که او باشد سخندان

که چون باشد سخنور مرد مؤمن

دلش بگشاد از توحید یزدان

خداوندی که بی ‌آلت بیفروخت

هزاران شمع بر گردون گردان

ز تاریکی لباسی داد شب را

که ماه از دامن او هست تابان

به‌ روز از روشنی پیراهنی داد

که دارد آفتاب اندر گریبان

ز بهر نفع مخلوقان برانگیخت

زخاک تیره نعمت‌های الوان

پدید آورد روشن گوهری را

که اندر سنگ و آهن بود پنهان

ز ابر اندر هوا کرد آشکارا

به قدرت برق و رعد و برف و باران

چمن‌ها را به آذار و به آذر

به دست باد کرد آباد و ویران

گل آدم به دست لطف بسرشت

نهاد اندر گل آدم دل و جان

چو محکم کرد اصل کار آدم

به عالم کرد نسل او فراوان

قلم زد بر سرقومی زتوفیق

رقم زد در دل خلقی ز خِذلان

ز بهر دعوت نوح پیمبر

چهل روز از هوا بگشاد طوفان

زبهر حِرزِ ابراهیمِ آزر

به یک لحظه ز آتش‌ کرد ریحان

هم اندر آب دریا پیش موسی

بلا بارید بر فرعون و هامان

زمین را خشک کرد از آب دریا

ز بهر لشکر موسیِ عمران

صبا راگفت تا از شرق تا غرب

کشید اندر هوا تخت سلیمان

به یوسف دادگاه و تخت شاهی

رهانیدش ز چاه و بند و زندان

پدر را باز داد از بوی یوسف

دو چشم روشن اندر بیت‌الاحزان

به‌گردون برد عیسی را ز هامون

محلش با کواکب کرد یک سان

محمد را نبوت داد و معجز

کلید معجز او کرد فرقان

شنیدی این شگفتی‌ها که ایزد

به‌جای بنده کرد از فضل و احسان

همه بر قدرت او هست حجت

همه بر هستی او هست برهان

چنین باید همی در ملک قدرت

چنین باید همی بر خلق فرمان

ازین فرمان نبینم هیچ تقصیر

برین قدرت نبینم هیچ تاوان

به‌گیتی هیچ دَیّاری ندانم

که مستغنی است از توفیق دیان

ز دیان مغفرت خواهیم و رحمت

ز بهر آنکه غفارست و رحمان

کرا در دل بود یک نقطه توحید

کرا در جان بود یک ذره ایمان

نخیزد روز محشر جز موحد

نباشد در قیامت جز مسلمان

اگر شخصی بود با قدر و منظر

که دارد دست و زورپور دستان

چنان باید که با تقدیر ایزد

نسازد چاره و نیرنگ و دستان

وگر مردی بود با زور و قوت

که تیر تیز بگذارد ز سندان

چنان باید که نعمت‌های دنیا

نسنجد پیش چشمش یک سپندان

وگر شاهی بود با ملک و لشکر

که باشد دشمن از تیغش هراسان

چنان باید که از عدلش رعیت

بود آسوده و شاد و تن آسان

همین است اعتقاد شاه اسلام

که آبادست ازو ملک خراسان

ملک سنجر همایون ناصرالدین

خداوند همه ایران و توران

جهانداری که اندر نسل سلجوق

جهان را یادگار است از سه سلطان

همه عالم ز مشرق تا به مغرب

براق همتش را هست میدان

در آن میدان سَرِ اعدای دولت

چو گوی آورده اندر خمّ چوگان

به زیر سایهٔ انصاف و عدلش

نترسد آهو از شیر بیابان

نگردد چرخ گردون جز به کامش

خدایا چشم بد زو دور گردان

ضمیر من رهی در آفرینش

چو درجی هست پر یاقوت و مرجان

کند زان درج بر خلق زمانه

زبانم هر زمانی گوهر افشان

منم نو جان به‌فر دولت شاه

نشسته ساکن اندر مروِ شهجان

بقا و دولت ایام او را

هواخواه و دعاگوی و ثناخوان

به دستوری به خانه رفت خواهم

که رنجورم هنوز از رنج پیکان

اگر رسمم بفرماید خداوند

بود درد مرا آن رسم درمان

همیشه تا زباد ماه نوروز

گل سوری بخندد در گلستان

ز باد د‌ولت اندر باغ عمرش

گل شاهی و شادی باد خندان

جمالش را مبادا هیچ آفت

کمالش را مبادا هیچ نقصان

هزاران سال فرخ باد و معمور

بر او ماه صیام و ماه نیسان

شمارهٔ ۳۵۳

منت خدای را که به‌فرّ خدایگان

من بنده بی‌گنه نشدم کشته رایگان

منت خدای را که به‌جانم نکرد قصد

تیری که شه به قصد نینداخت از کمان

منت خدای راکه ز بهر ثنای او

ماندم در این جهان و نرفتم به‌ آن جهان

روزی کز آسمان به‌ زمین آمد این قضا

بختش مرا پیام فرستاد از آسمان

گفتا زکردگار تو را خواستم بقا

گفتا ز روزگار تو را خواستم امان

گر سینهٔ تو سفتهٔ تیرست باک نیست

آید همی ز چرخ به تو سفتهٔ ضمان

هرچند ازین هراس به خون روی شسته‌ای

از جان مشوی دست که ایمن شدی به‌ جان

بر معجزات شاه و کرامات بخت او

آثار تندرستی من بس بود نشان

شاید که بر مبارکی دست و تیر شاه

دستان زنند خلق و سرایند داستان

بر من همای همت او سایه‌ گسترید

چون در تنم شد آهن پیکان او نهان

وز بهر آنکه قوت همای استخوان بود

آهن‌گرفت در تن من طبع استخوان

من دل خزانه کردم و بنهادم اندرو

گنجی ز مدح شاه به از گنج شایگان

گر پاسبان بباید ناچار گنج را

پیکان شاه گنج مرا هست پاسبان

یک چند اگر ز درد دلم بود دردمند

یک سال اگر ز درد تنم بود ناتوان

فرجام‌ کار عاقبت خویش را سبب

فضل خدای دانم و فرّ خدایگان

فرمانده ملوک ملک سنجر آنکه او

شیری است کامکار و دلیری است کامران

آن داوری که هست به دولت جهان‌ گشای

آن خسروی که هست به خنجر جهان‌ستان

خورشید ملک و دولت او هست بی‌زوال

دریای جود و همت او هست بی‌کران

خرد و بزرگ و پیر و جوان وقف کرده‌اند

بر دیدن و ستودن او دیده و زبان

ملک زمانه زنده به آثار او شدست

کاثار اوست کالبد ملک را روان

هر نصرت و ظفر که خبر بود پیش از این

شد سربه‌سر زبازوی و شمشیر او عیان

منقار باز و چِنگل شاهین او بدید

سیمرغ از آن نهیب نهان شد در آشیان

برهان راستی و درستی یقین اوست

هرگز در آن یقین نرسد خلق را گمان

دولت پی افکند ظفر وجود را بنا

چون وی‌ گرفت تیغ و قلم درکف بنان

در معرکه به‌دست مبارز نهیب او

زه راکند چو زیر و کمان را چو خیزران

نوک سنان نیزهٔ او بدسگال را

از بهر زینهار همه تن‌ کند دهان

بر تار پرنیان بدود اسب او به ‌طبع

وآهن شود ز ضربت تیغش چو پرنیان

آسیب اسب شاه به‌ ماهی و مه رسد

چون ایستد به آخور و بر ره شود روان

از گرد سُم خویش کند تیره روی این

وز زخم نعل خویش کند رخنه روی آن

کوهی بود چو شاه ‌کند پای در رکاب

بادی شود چو شاه زند دست در عنان

شاها عجب‌ترست کتاب فتوح تو

از داستان و قصهٔ شاهانِ باستان

اندر بلاد هند هوا جوی توست رآی

واندر بلاد ترک ثناخوان توست خان

رزمی که در نواحی خوارزم کرده‌ای

اخبار آن رسید به‌ چین و به‌ قیروان

تیغ بنفشه‌ رنگ تو چون آسمان نبود

تاگشت روی دشمن تو همچو زعفران

یک پهلوان ز لشکر تو روز کارزار

بشکست پشت و پهلوی پنجاه پهلوان

از بس که بود گَرد سپاه و بخار خون

گفتی گرفت روی هوا سربه‌سر دخان

گرد و بخار رزم به ‌خوارزم خفته کرد

جیحون به‌دست این بدو سیحون به دست آن‌

هر کس که بر میان کمر عهد تو ببست

شد چون کمر میانش و بیرون شد از میان

پالود جان خویش به پالویهٔ بلا

پیمود عمر خویش به پیمانهٔ زمان

سعد آفرید مشتری و زهره را خدای

در سال یک دو بار بود هر دو را قران

تا از قِران هر دو قرین تو سال و ماه

هم عقل پیر باشد و هم دولت جوان

من بنده را به فر تو ایزد نجات داد

از جور چرخ‌ کینه ور، ای شاه مهربان

زان پس که دهر کرد به ‌رنج امتحان مرا

مدح توکرد بخت ز طبع من امتحان

این شکر چون کنم که دگرباره بنده‌وار

گشتم به مجلس تو ثناگوی و مدح‌خوان

بردم گمان که سینهٔ من کان گوهرست

ناگه‌ گرفت پیکان در کان من مکان

گوهر زکان برفت ولیکن به عاقبت

از دولت تو باز به گوهر رسید کان

این تعبیه خدای بدان ساخت تا مرا

افزون شود به همت تو جاه و نام و نان

گیرم‌ به حشمتی دگر و حرمتی دگر

در خدمت تو مرکب دولت به زیر ران

جانم زتوست ور تو اشارت کنی کنم

بر دست زرفشان تو امروز جان‌فشان

تا در بهار خوب و شکفته بود چمن

تا در خزان تباه و کَشَفته شود رزان

املاک ناصحت چو چمن باد در بهار

اسباب حاسدت چو رزان باد در خزان

در شادی و نشاط همه روزگار تو

خوش‌تر ز عید باد و ز نوروز و مهرگان

گنج تو بی‌قیاس و سپاه تو بی‌شمار

کِلک تو پایدار و بقای تو جاودان

شمارهٔ ۳۵۴

پرنیان بافد همی باد صبا در بوستان

هر درختی طَیْلسان سازد همی از پرنیان

گر همی خواهی که بینی پرنیان را تار و پود

برگ و بار هر درختی بنگر اندر بوستان

تا چکاوک بست موسیقار بر منقار خویش

ارغنون زن گشت بلبل بر درخت ارغوان

خوش بود آواز موسیقار و صوت ارغنون

ساخته با یک دگر در مجلس شاه جهان

رکن دین مصطفی برهان میرالمؤمنین

پادشاه ملک‌بخش و خسرو گیتی ستان

بوالمظفر برکیارق آن که در شاهنشهی

یادگارست از ملک سلطان و از الب‌ارسلان

هست خشم و عفو او پروانهٔ بیم و امید

هست مهر و کین او پیمانهٔ سود و زیان

سست گردد دست مکاران چو بگشاید کمین

پست گردد قد جباران چو بفرازد کمان

بر سعادتهای او بر هفت کشور گشته‌اند

هشت قوم مختلف با یکدگر همداستان

خویش و بیگانه موافق دوست و دشمن معترف

بنده و آزاد یک‌دل پیر و برنا یک‌زبان

گرد او از حفظ خود ایزد حصاری ساخته است

دولت او را کوتوال و نصرت او را پاسبان

چون به قهر دشمنی‌گردد عنان او سبک

چون به فتح کشوری گردد رکاب او گران

هم ظفر پیوسته دارد بارکاب او رکاب

هم سعادت بسته دارد با عنان او عنان

گر به آهنگ دز رویین گذشت اسفندیار

بی‌گزند از هفت خوان در راه بلخ بامیان

ور زدیگر هفت‌خوان بگذشت رستم بی‌نهیب

خیل دیوان را مسخر کرد در مازندران

هست سلطان را کنون چون رستم و اسفندیار

در ولایت صد سپهسالار و سیصد پهلوان

هر یکی آورده صد دز چون دز زویین به ‌چنگ

هر یکی بگذشته از هفتاد همچون هفت‌خوان

خاکساران را مقید کرده اندر زیر بند

بادپایان را مسخر کرده اندر زیر ران

سر یزدانی نهان بود از خلایق مدتی

بود هرکس را دگرگون فکرت و وهم وگمان

آمد اکنون خلق را از فر یزدانی پدید

هرچه اندر برده بود از سر یزدانی نهان

از میان دودمان چون شد ملک سلطان برون

ایزد او را برکشید و برگزید از دودمان

هم ز خانه ملک جویان رنگ‌ها برساختند

یال‌ها بفراختند از شام و روم و اصفهان

دهر چون آشفته دریایی و بدخواهان شاه

بازکرده چون نهنگان اندر آن دریا دهان

سربرآورده به زشتی و درشتی سربه‌سر

رایگان دندان فرو برده به‌گنج شایگان

هرکسی منشور سلطانی نوشته بر زمین

وآمده منشور سلطان برکیارق زآسمان

خسروا هرگز نبیند دیدهٔ گردون پیر

باغ دولت را ز تو فرخنده‌تر سروی جوان

فر فرخ طلعت و نور و ضیای چهر توست

دیده را چون روشنایی کالبد را چون روان

شرع نَپسَندد که من نوشیروان خوانم تو را

ورچه‌ کس چون او نبود از خسروان باستان

زانکه هست اندر دل تو داد و دین هر دو به هم

داد بی‌دین بود تنها در دل نوشیروان

گفت پیغمبر که در آخر زمان آید پدید

خسروی کز باختر عدلش رسد تا خاوران‌

خلق را معلوم شد کز خسروان اکنون تویی

آنکه پیغمبر نشان دادست در آخر زمان

تا فلک پیروزه‌گون باشد تویی پیروزبخت

تا کواکب را قِران باشد تویی صاحبقران

آهن تیغ تو در هندوستان آمد پدید

گر زمین از عدل او شد کشور هندوستان

روی آب از بهر ساز رزم تو وقت خریف

گاه چون جوشن نماید گاه چون برگستوان

وز پی آرایش بزم تو هنگام بهار

شاخ‌ گل ‌بندد کمرهای مرصع بر میان

تا به قوت بارهٔ اسکندری باشد مثل

تا درفش کاویان باشد به نصرت داستان

بادهندی تیغ تو چون بارهٔ اسکندری

باد عالی رایت تو چون درفش کاویان

هم میان و هم‌ کران عالم اندر حکم تو

پیش حکم تو میان بسته سپاه بی‌کران

پای شاهان جهان در دام تو تا روز حشر

دامن شاهنشهی در دست تو تا جاودان

زین مبارک سال ‌گردش کرده ایام تو را

جشن نوروزی به پیروزی و بهروزی ضمان

بنده مخلص معزّی تهنیت ‌گفته تو را

گاه در جشن بهار و گاه در جشن خزان

شمارهٔ ۳۵۵

همایون جشن پیغمبر شعار ملت یزدان

مبارک باد بر سلطان بن سلطان بن سلطان

خداوند خداوندان معزالدوله رکن‌الدین

شهنشه بوالمظفر برکیارق سایهٔ یزدان

جوان دولت جهانداری که پیش نامه و نامش

جهانداران زمین بوسند در ایران و در توران

زافریدون و نوشروان جه‌گویم من که بگذشت او

به ملک اندر ز افریدون به‌ عدل اندر ز نوشروان

به حکم او شهان خاضع به عدل او جهان ایمن

به حلم او زمین ساکن به‌کام او فلک‌ گردان

طرب در جام او باده ظفر در تیغ او گوهر

امل در دست او خاتم اجل در تیر او پیکان

جهان را عدل او در خور چو در سرما چو در گرما

هوای سرد را آتش زمین خشک را باران

خدای عرش فرمودست سیارات گردون را

که هر روزی دهند او را یکی اقبال دیگرسان

چو خورشید جهان افروز هست اقبال او پیدا

که داند کرد خورشید جهان‌افروز را پنهان

به فر و کامرانی‌ کرد با او آسمان بیعت

به عمر جاودانی بست با او مشتری پیمان

ز بهر قید بدخواهان او باشد همه ساله

گره بر ابروی مریخ و چین بر چهرهٔ‌ کیوان

همه‌ گیتی گشاده چشم تا او کی کشد لشکر

همه عالم نهاده‌ گوش تا او کی دهد فرمان

کرا رنجی بود بر تن رضای او دهد راحت

کرا دردی بود در دل سخای او کند درمان

به یک دیدار او گردد همه تیمارها شادی

به یک گفتار او گردد همه دشوارها آسان

خرد گوید مدیح او را چو گیرد جام در مجلس

فلک سوزد سپند او را چو بازد گوی در میدان

چو بگشاید به بخشش‌ کف ز بس خواری بگرید زر

چو بسپارد به رامش دل ز بس شادی بخندد جان

چو ساز بزم او سازند گردد عالمی زرین

چو کوس رزم او کوبند گیرد کشوری طوفان

بلا و صاعقه از بیم تیغ او به قسطنطین

خروش و مشغله از جوش جیش او به ترکستان

به قسطنطین چو مطموره است‌ گویی قصر بر قیصر

به ترکستان چو زندان است‌ گویی خانمان بر خان

چه گویم قصه ی خصمان و حال بدسگالانش

که مشهورست و معروف است حال قصهٔ ایشان

سر و سامان همی جستند کار ملک را اول

ز بیدادی شدند آخر سراسر بی‌سر و سامان

ندانستند پنداری که با سلطان کسی کوشد

که باشد ضحکهٔ‌ گردون و باشد سخرهٔ شیطان

چو مالش داد سلطان اهل عصیان را نپندارم

که با او دارد اندر دل کسی اندیشهٔ عصیان

الا یا دادگر شاهی‌ که اندر مشرق و مغرب

کجا بود از ستم ویران شد از عدل تو آبادان

چو نامت بر زبان آرند بشناسند شاهی را

که شاهی چون یکی نامه است و نام تو بر او عنوان

ز اطراف جهان شاهان همی آیند تا روزی

مگر پیش تو بنشینند بر اطراف شادروان

پس از عهد ملک شاهی نمودی خلق عالم را

رسوم خویش را حجت فتوح خویش را برهان

ز بهر ملت تازی فریضه است ای شه غازی

کشیدن لشکر نصرت به جنگ روم و ترکستان

دیار شام خالی‌ کردن از بطریق واز اُ‌سقف

بلاد روم خالی‌کردن از قسیس و از رهبان

بباید کشتن آن ملعون‌سگان و خاکساران را

که‌ گرگان تیز کردستند هم چنگال و هم دندان

بباید مرفرنگان را بریدن بسته خنجرها

به خنجرهای گوهردار جان اوبار خون‌ افشان

به صحرا بر ز سرهای فرنگان‌ گوی‌ها کردن

ز دست و پای ایشان گوی‌ها را ساختن چوگان

عجب نبود ز اقبالت که آن‌ کشور چنان‌ گردد

که بر عیسی و بر مریم نگوید نیز کس بهتان

خداوندا چو عید آمد به شادی و خوشی بنشین

امیران و ندیمان را به بزم خویشتن بنشان

شراب مجلس تو هست نافع‌تر تن و جان را

از آن شربت‌ که نوشیدست خضر از چشمه ی حیوان

رحیق و سلسبیل از جنت‌الفردوس پنداری

همی بر دست حورالعین فرستد پیش تو رضوان

الا تا باد دی‌ماهی همی خیزد پس از تشرین

الا تا فصل تابستان همی خیزد پس از نیسان

نصیب تو ز هفت اقلیم و قسم تو ز هفت اختر

سعادتهای بی‌نحس و زیادتهای بی‌نقصان

به تو افروخته دنیا به تو افراخته ملت

به تو آراسته دولت به تو پیراسته ایمان

شمارهٔ ۳۵۶

تازه و نو شد ز فر باد فروردین جهان

خرم و خوش‌ گشت کوه و دشت و باغ و بوستان

کرد پنداری زمین را آسمان چون خویشتن

کزگل و سبزه زمین دارد نهاد آسمان

زند خواند هر زمان بلبل به باغ اندر همی

زند باف است او به لفظ پارسی پاز‌ندخوان

کوه شد چون پرنیان و لاله شد همچون علم

سرخ نیکوتر علم چون سبز باشد پرنیان

نیلگون آمد بنفشه زعفران‌گون‌ شنبلید

آن همانا نیل بودست این همانا زعفران

لعل‌گویی از بدخشان نقب بر زد بر زمین

وز زمین بر رفت پنداری به شاخ ارغوان

برق در ابر و سیاهی در میان لاله هست

همچو آتش در دخان و همچو در آتش دخان

جون برآید ابر پرسیمرغ‌گردد روی چرخ

پرِّ هر سیمرغ بر روی زمین گوهرفشان

از هوا هر ساعتی بر ابر بدرخشد درخش

چون زگرد معرکه تیغ شه‌گیتی ستان

ناصر دین خسرو مشرق ملک‌سنجر که ملک

یافت میراث از ملک سلطانُ از الب ارسلان

آن جهانداری که هست اندر خراسان جیش او

جوش او در ماوراء‌النهر و در زابلستان

پادشاهان پنج چیز او را مسلم کرده‌اند

خاتم و شمشیر و تاج و تخت وگنج شایگان

از بنات‌النعش قصر بخت او را کنگره است

وز ثریا درگه اقبال او را آستان

چرخ باشد زیر پایش هر کجا ساید رکاب

دهر باشد زیر دستش هر کجا تابد عنان

گر بود رایش که دریابد زمان رفته را

چون ستاره گاه رجعت باز پس‌ گردد زمان

گر بلرزد نیزه اندر دست او روز نبرد

مرد در جوشن بلرزد اسب در بَرْگُستوان

هم بر آن‎سان کز زُمرُّد چشم افعی بِتَرکَد

چشم دشمن بترکد چون او بگرداند سنان

بر سعادتهای او گردون گردان داد خط

زهره شد بر خط‌ گواه و مشتری شد در ضمان

تاکه هامون پست باشد رای او باشد بلند

تا که‌ گردون پیر باشد بخت او باشد جوان

ای جهان‌آرای شاهی‌ کز مبارک رای توست

دولت و دین را ز بیداد و بدی امن و امان

اختیارست از جهان اقلیم رابع خلق را

در خط فرمان توست آنچ اختیارست از جهان

چون خرد شکر تو گوید، جان‌ کُند شکر خرد

چون زبان مدح تو گوید دل‌ کند مدح زبان

ملک و دین را از تو نگزیرد چو نگزیرد همی

دیده را از روشنایی کالبد را از روان

سر فرازد آسمان‌ گر بر میان خویشتن

آن کمر بیند که دربان تو دارد برمیان

نیزه و شمشیر و تیر لشکرت روز مصاف

کرد در صحرای تِرْمَذ دام و دد را میهمان

میهمان نشگفت اگر باشد به صحرا دام و دد

هرکجا شمشیر و تیر و نیزه باشد میزبان

هر امیر از لشکرت بر لشکری شد کامکار

هر غلام از مرکبت بر مرکبی شد کامران

از امیران و غلامان تو رشک آید همی

مهر ومه را بر سبهر و حورعین را بر جنان

گر خلاف تو قدرخان‌ کرد پیدا بر زمین

حشمت و قَدر قَدَرخان در زمین کردی نهان

آن غرور اندر سر او دشمنی دیگر نهاد

کز میان چون جست از تیغ تو چون تیر ازکمان

آن‌ یکی‌ از بیم تیرت چون‌ کمان خم داد پشت

وین دگر جست از سر تیغ تو چون تیر ازکمان

هر دو را بارگران از خوی بد درگردن است

هست معروف این مثل‌: خوی بدو بارگران

گرچه بود اندر گمان خصم پیروزی و فتح

ایزدش روزی نکرد از هر چه بود اندر گمان

رزم تو دریای جوشان‌ گشت و تیغت چون نهنگ

سر ز دریا برزد و ناگه کشیدش در دهان

آنچه با او شاه ماضی کرده بود از نیکویی

شد فراموش از دلش تاکرد جان و تن زبان

هرکه بدکاری کند ناگه نهد بر خاک‌ سر

هرکه بدعهدی کند ناگه دهد بر باد جان

چون اجل را برکران عمر او افتاد چشم

آمد از توران به جیحون با سپاهی بی‌کران

مار و مرغ آری چو سنگ و دام را درخور شوند

مار بیرون آید از سوراخ و مرغ از آشیان

هرکه با تو سرکشد تا پیش تو لشکر کشد

باشد انجامش چنین و باشد آغازش چنان

نصرت تو روز دهرافروز را ماند همی

روز دهر افروز را انکارکردن کی توان

آنکه عصیان کرد ملک از دست او ناگه برفت

وانکه فرمان برد ملک آمد به‌دستش رایگان

چاکر فرمان توست و بندهٔ احسان توست

آنکه اکنون در دیار ماورالنهرست خان

نام سلجوق از جهان هرگز نگردد منقطع

تا چو تو شاهی بود سلجوق را در دودمان

یک‌ گهر باشد کزو قیمت فزاید عقل را

یک پسر باشد کزو باقی بماند خاندان

هرکجا لشکرکشی اقبال باشد پیشرو

تا بود اینانج بک در لشکر تو پهلوان

با دلیری‌های او منسوخ گشت اندر عجم

آن دلیری‌ها که رستم کرد در مازندران

لشکر افروزند و ملک‌آرای پیش تخت تو

این سپهسالار عادل وان وزیر مهربان

زین مبارکتر سپهداری و دستوری ندید

د‌ولت افراسیاب و حضرت نوشین روان

تا بود در عالمِ سِفلی طبایع را مزاج

تا بود در عالم عِلوی کواکب را قران

باکواکب باد پیمانت در این عالم درست

بر طبایع باد فرمانت در این عالم روان

تارک دشمن ز تیغ آبدارت خاکسار

باد انصاف تو اندر مملکت آتش نشان

دولت از تو سرفراز و تو ز دولت سرفراز

لشکر از تو شادمان و تو زلشکر شادمان

اختیار تو همه پیروزی و نیک‌اختری

روزگار تو همه نوروز و عید و مهرگان

شاکر و راضی به تو جان معزّالدین به خلد

پیش تخت تو معزّی شعر گوی و مَدح خوان

شمارهٔ ۳۵۷

همی تا دولت و ملک است در ایران و در توران

ملک‌سنجر خداوندست در توران و در ایران

جوان دولت جهانداری که از اخبار و آثارش

بیفروزد همی دولت بیفزاید همی ایمان

سپاهش درخراسان‌ است و اخبارس به قسطنطین

رکابش بر در مروست و آثار به ترکستان

به قسطنطین همی نالد ز بیم تیغ او قیصر

به ترکستان همی نازد به فر بخت او خاقان

ز مهر و کین او خیزد همی در دولت و ملت

بقای موکب نصرت فنای لشکر خِذلان

گهی از مشتری سازد به دولت‌ گوی چوگان را

گهی از ماه نوسازد به همت‌گوی را چوگان

شهنشاهی به عهد او نبوت را همی ماند

که او مانند هارون است و سلطان‌ موسی عمران

حسود هر دو چون فرعون و خصم هر دو چون قارون

دل هر دو ید بیضا و تیغ هر دو چون ثُعبان

گهی پوید به پیروزی رسول آن به‌ نزد این

گهی آید به پیروزی به نزد این رسول آن

به اطراف جهان شاهان سرافرازند اگر روزی

به بزم هر دو بنشینند بر اطراف شادروان

چو سلطان و ملک شادند و در دنیا به‌ یک ‌دیگر

زسلطان و ملک‌شادند در عقبی ملک سلطان

بگرداناد چشم بد خدا از دولت هر دو

به‌کام هر دو بادا تا قیامت آسمان‌گردان

زگیتی هر دو را طاعت به دولت هر دو را خدمت

زگردون هر دو را بیعت زاختر هر دو را پیمان

حسام هر دو دین‌گستر لقای هر دو دین‌پرور

فتوح هر دو تا محشر بقای هر دو جاویدان

شمارهٔ ۳۵۸

بنگر به صبوح مجلس سلطان

خرم شده همچو باغ در نیسان

اقبال‌ ندیم و بخت‌ خدمتگر

توفیق‌ رفیق و چرخ‌ سعد افشان

سلطانِ معظمِ و ندیمانش

دل خرم و تن درست و لب خندان

چون خضر نشسته خسرو عالم

می برکف او چو چشمهٔ حیوان

این تخت سپهر و شاه چون خورشید

این بزم بهشت و شاه چون رضوان

بزمی که از او همی فروزد دل

شاهی‌ که از او همی فزاید جان

ای مطرب‌ رود تیزتر کن هین

ای ساقی‌ باده بیشتر ده هان

شاهی که به حزم و عزم او گردد

سندان چون موم و موم چون سندان

با دولت او زمانه را بیعت

با همت او ستاره را پیمان

در لشکر او هزار کیخسرو

در خدمت او هزار نوشروان

جاوید سزد بقای شاهنشه

یارب تو کنی بقاش جاویدان

شمارهٔ ۳۵۹

گفتم مرا بوسه ده ای ماهِ دلستان

گفتا که ماه بوسه که را داد در جهان

گفتم فروغ روی تو افزون بود به شب

گفتا به شب فروغ دهد ماه آسمان

گفتم به یک مکا‌نت نبینم به یک قرار

گفتا که مه قرار نگیرد به ‌یک مکان

گفتم‌ که از خط تو فغان است خلق را

گفتا خسوف ماه بود خلق را فغان

گفتم نشان آبله بر روی تو چراست

گفتا بود هر آینه بر روی مه نشان

گفتم چرا گشاده نداری دهان و لب

گفتا که مه‌ گشاده ندارد لب و دهان

گفتم که‌گلستان شگفت است بر رخت

گفتا شگفت باشد بر ماه ‌گلستان

گفتم رخ تو راه قلندر به من نمود

گفتا که ماه راه نماید به کاروان

گفتم ز چهرهٔ تو تنم را زیان رسید

گفتا ز ماه تار قصب‌ را بود زیان

گفتم عجب بود که در آغوش ‌گیرمت

گفتا که بس عجب نبود ماه درکمان

گفتم ‌که بر کف تو ستاره است جام می

گفتا که با ستاره بود ماه را قرآن

گفتم قِرانِ ماه و ستاره به هم ‌کجا است

گفتا به بزمگاه وزیر خدایگان

گفتم نظام دین عرب، داور عجم

گفتا که فخر ملک زمین صاحب زمان

گفتم که سَیّدالوزرا صدر روزگار

گفتا مظفربن حسن فخر دودمان

گفتم مظفری به همه وقت کامکار

گفتا موفقی به همه ‌کار کامران

گفتم ز خاندان پدر کس چو او نخاست

گفتا که اوست واسطهٔ عِقْد خاندان

گفتم جهان ستاند و داد جهان دهد

گفتا وزیر دادْ دِه است و جهانْ ستان

گفتم گمانِ کس نرسد در مناقبش

گفتا که در مناقب او گم شود گمان

گفتم به عقل و جود و هنر یافت مَنزِلت

گفتا که منزلت نتوان یافت رایگان

گفتم که مملکت نبود تازه جز بدو

گفتا که کالبد نبود زنده جز به جان

گفتم که چاره نیست ز عدلش زمانه را

گفتا که جسم را نبود چاره از روان

گفتم که عدل او ز کجا تا کجا رسد

گفتا ز قندهار رسد تا به قیروان

گفتم ستاره‌وار زند روز رزم رای

گفتا مَجّره‌وار نهد روز بزم خوان

گفتم به هند برحذر از رای اوست رای

گفتا به تُرک با حسد از خوان اوست خان

گفتم‌ کند به حزم ز سنجاب سنگ سخت

گفتا کند به عزم ز پولاد پرنیان

گفتم اجل به رزمگهش گوید الحذر

گفتا اَمل به بزمگهش گوید الامان

گفتم که بر عدوش قضا هست‌ کینه‌ور

گفتا که بر ولیش قدر هست مهربان

گفتم خلاف او به دل اندر چو آتش است

گفت آتشی که مغز بسوزد در استخوان

گفتم بر آن زمین که خلافش گذر کند

گفتا خراب و پست شود شهر و خاندان

گفتم ز بیمش شیر بغرد به مرغزار

گفتا ز تیرش مرغ نپرد ز آشیان

گفتم که چیست اشک و لب و روی دشمنش

گفتاکه آب معصفر و نیل و زعفران

گفتم ‌که چیست خون عدو بر حُسام او

گفتا که بر بنفشه پراکنده ارغوان

گفتم چه ‌کرد دور فلک با مخالفش

گفتا همان که باد خزان کرد با رزان

گفتم که چون شود عدوی او به عاقبت

گفتا شود هلاک چو بهمان و چون فلان

گفتم چه وقت غاشیهٔ او کشد ظفر

گفتا چو اسب بادتک آرد به زیر ران

گفتم شود به سعد عنانش همی سبک

گفتا شود به فتح رکابش همی‌گران

گفتم همه به فتح‌ کند پای در رکاب

گفتا همه به سعد زند دست در عنان

گفتم چه‌ کرد کلک چو بشنیند نام او

گفتا که بنده‌وار کمر بست بر میان

گفتم بنان او گه توقیع ساحر است

گفتا مگر ز سحر بنا کرد بر بنان

گفتم ز امتحان کف او هست بی‌نیاز

گفتا که بی‌نیاز بود بحر زامتحان

گفتم که هست‌ کلکش چون خیزران به بحر

گفتا بلی به بحر بود جای خیزران

گفتم که از جنان همه شادی خبر دهند

گفتا که کرد مجلس او آن خبر عیان

گفتم که باد برکف او هست سلسبیل

گفتا که سلسبیل عجب نیست در جنان

گفتم که جای جود و سخا دست و طبع اوست

گفتا که جای زر و گهر معدن است و کان

گفتم بود به ‌بخشش او ابر در بهار

گفتا نباشد ابر گهربار و درفشان

گفتم ندیم مجلس او هست بی نَدَم

گفتا هوای خدمت او هست بی‌هَوان

گفتم به جودکرد سپه را رهین شکر

گفتا چنین کنند بزرگان کاردان

گفتم‌که تافت همت او بر جوان و پیر

گفتا که مهر تابد بر پیر و بر جوان

گفتم بتافت بر سر من نور آفتاب

گفتا که بر سر تو قضا بود سایبان

گفتم زمدح اوست مرا پرگهر ضمیر

گفتا ز شُکر اوست مرا پُر شَکَر زبان

گفتم که مدح‌گوی و ثناخوان او بسی است

گفتا که چون تو نیست ثناگوی و مدح‌خوان

گفتم چنین قصیده کس از شاعران نگفت

گفتا که گفت عنصری استاد شاعران

گفتم که آن قصیده بدیع است و نادرست

گفتا که این قصیده بسی بهترست از آن

گفتم به مدح خواجه روان است شعر من

گفتا سزد که دارد مرسوم تو روان

گفتم سخاش داد مرا وعده در بهار

گفتا کَفَش وفا کند آن وعده در خزان

گفتم‌که تا زشمس بود بر فلک اثر

گفتا که تا ز بحر بود بر زمین نشان

گفتم مباد شمس معالیش را زوال

گفتا مباد بحر معانیش را کران

گفتم که شادمانی او باد پایدار

گفتا که زندگانی او باد جاودان

شمارهٔ ۳۶۰

جهان و هرچه در اوست آشکار و نهان

مسلم است به عدل وزیر شاه جهان

جوان و پیر همی مدح و شکر او گویند

که هست همت او کارساز پیر و جوان

میان او کمری دارد از سعادت و فخر

بدین سبب همه ‌کس پیش اوست بسته میان

دهان دهر دهد بوسه بر بنان و کَفَش

کجا شود قلم اندر کفش گشاده‌زبان

کمانگر است مگر کلک تیر پیکر او

که ساخته‌است ز قد مخالفانش ‌کمان

روان به خدمت او تازه شد چون دل به خرد

خرد به طاعت او تازه شد چون تن به روان

بیان نبود معالی و جاه را زین پیش

کنون ز سیرت او یافتند هر دو بیان

به ‌جان خرند بزرگان رضای او و سزد

که نیک بختی و تأیید را خرند به جان

نهان و غیب شدست آشکار خاطر او

ز بهر آن که یکی دارد آشکار و نهان

هَوان ندیده کس اندر هوای دولت او

همی ز بهر چه ‌گویند در هوی است هوان

فغان‌ کنند همی دشمنان ز کینهٔ او

بلی‌کند همه‌کس از هلاک خویش فغان

سنان نیزه او خصم را بسوزد دل

مگرکه نیزهٔ او را ز صاعقه است سنان

جنان شود ز خیال خلاف او چو سَقَر

سقر شود ز نسیم رضای او چون جنان

بخوان به نامش یک مدح و بعد از آن هر روز

هزار نامهٔ دولت به نام خویش بخوان

نشان طبعش و حلمش یکی‌ ز من بشنو

گر از گران و سبک بایدت دلیل و نشان

گران نماید با طبع او هوای سبک

سبک نماید با حلم او زمین‌گران

امان‌دهِ همه عالم تویی خداوندا

به عالم از قلم توست فتح باب امان

به ‌نان و نام بود قصد هر کسی و همی

ز خدمت تو رسد هر کسی به نام و به نان

زیان نکرد کسی‌ کاو رضا و مهر تو جست

کسی‌ که مهر و رضایت نجست کرد زیان

زمان زمام به دست تو داد تا محشر

بلی به دست تو بهتر بود زمام زمان

عنان مرکب بخت تو از مجرّه سزد

چو مرکب از فلک آید بود مَجّره عنان

عیان تویی به سخا و همه جهان خبر است

خبر جه باید جایی که حاضرست عیان

از آن دو دست تو دارم عجب ‌که ‌گویی هست

نظام مشرق از این و قوام مغرب از آن

دخان ‌کلک تو نوری است چشم عالم را

شگفت و نادر باشد به فعل نور دخان

ضمان دادن روزی تو کردی از همه کس

مبارک است بر ایام تو خجسته ضمان

مکان ندید کسی عقل را مگر آن ‌کس

که دید شخص مکین تو را گرفته مکان

گران ندید کسی روزگار عدل تو را

سعادت ابدی را کسی ندید گران

زبان من چو ستایش کند صفات تو را

همه تنم شود اندر ستایش تو زبان

قِران مشتری و زهره تا همی‌باشد

برون ز دولت تو هر دو را مباد قران

بمان به شادی و خوشی هزار سال تمام

هزار بس نبود صد هزار سال بمان

خزان و جشن خزان هر دو حاضر اند به ‌هم

همی‌گذار به شادی خزان و جشن خزان

شمارهٔ ۳۶۱

مریز خون من ای بت به روزگار خزان

مساعدت کن و با من بریز خون‌رزان

چو هست خون ‌رزان قصد خون من چه ‌کنی

که غم فزاید از این و طرب فزاید از آن

مباش فصل خزان بی‌طرب که چهرهٔ توست

بهار مجلس آزادگان به وقت خزان

فحاش‌ لله اگر چون خط و رخت داند

کسی بنفشهٔ سیراب و لالهٔ نعمان

سمن‌ که دید به روی بنفشه غالیه پوش

زره که دید بر اطراف لاله مشک‌افشان

خَم بنفشه ز احرار کی رباید دل

فروغ لاله ز عشاق‌ کی ستاند جان

من آن ‌کسم‌ که دل و جان خویش دادستم

به دست عشق تو ای آفتاب ترکستان

ز عشق توست دلم چون سرشک و جان چو نفس

برون شده زدو چشم و برآمده زدهان

ز سیم پاک تو داری بدیع میدانی

زغالیه است دو چوگان تو را در آن میدان

فتاده در خم چوگان تو همیشه دلم

چو نیم سوخته گویی ز هر طرف گردان

عجب نباشد اگر گوی دل بود آنجا

که سیم باشد میدان و غالیه چوگان

ملاحت لب و دندان توست فتنهٔ خلق

وگر ملاحت هر دو کنی زخلق نهان

گهر فروشان یاقوت سرخ و مروارید

به جهد باز شناسند از آن لب و دندان

زحسن روی تو گر بتگران خبر یابند

شکسته خامه شوند و زغم بریده بنان

همیشه فخر تو از حسن روی خویشتن است

چنانکه فخر من از فخر ملک شاه جهان

بزرگ بار خدایی که بر فتوح و ظفر

خجسته‌کنیت و نامش علامت است و نشان

روان به خدمت او تازه شد چو دل به ‌خرد

خرد به طاعت او زنده شد چو تن به روان

گران نماید با طبع او هوای سبک

سبک نماید با حلم او زمین‌گران

نه بی‌ تواتر احسان اوست هیچ مکین

نه بی‌تواصُل اِنعام اوست هیچ مکان

خجسته حضرت و فرخنده همتش به ‌قیاس

دو قبله‌اند مبین هم به حجت و برهان

یکی عزیز و مبارک چو کعبهٔ اسلام

یکی بلند و مُعَزَّز چو قبله ی دهقان

اگر ز روضهٔ فردوس نعمت ابد است

وگر ز چشمهٔ حیوان بقاست جاویدان

چه بزم او گه رامش چه روضهٔ رضوان

چه دست اوگه بخشش چه چشمهٔ حیوان

شدست محکم اصل وزارت از پدرش

وز او شدست بنای وزارت آبادان

پدر علم ز وزارت کشیده بر عیوق

پسر قدم ز آمارت نهاده بر کیوان

عنایت ازلی کرده با پدر بیعت

سلامت ابدی بسته با پسر پیمان

پدر نظام و پسر فخر ملک شاه زمین

پدر رضی و پسر مخلص امام زمان

پدر چو مهر درخشان شده ز برج حمل

پسر چو مشتری افراشته سر از سرطان

ایا به قدر و شرف برگذشته از امثال

ایا به فضل و هنرگوی برده از آقران

تویی‌که همت تو هست بحر بی‌پایان

تویی‌که دولت تو هست جرخ بی‌پایان

فذلکِ هنری در جریدهٔ ایام

جواهر شرفی در قلادهٔ دوران

لقای تو صفت راحت است در ارواح

بقای تو سبب صحت است در ابدان

سپهر و دولت و سلطان همی نگه دارند

همیشه اختر و بخت و دل تو از حدثان

خجسته‌اختر و پیروزبخت و شاددلی

هم از سپهر و هم از دولت و هم از سلطان

خلاف‌مهرتوکین است و این از آن قبل است

به یار عقبی بر دست مالک رضوان

مخالفان تورا تافته جحیم سقر

موافقان تو را ساخته نعیم جنان

اگر موافق تو در شود در آتش تیز

عجب مدار که آتش بر او شود ریحان

وگر کسی به خلاف تو افکند تیری

عجب نباشد اگر باز پس شود ریحان

بزرگ بار خدایا خدای داد مرا

به فر دولت تو عقل پیر و بخت جوان

ز عقل پیر و ز بخت جوان همی دارم

ثنا و خدمت تو چون شریعت و ایمان

ز سکر تو جوکنم ابتدا شوم در وقت

به خاطر آتش تیز و به طبع آب روان

به انتها نتوانم رسید اگر به‌مثل

به جای هر نفسی باشدم هزار زبان

اگر نه هست همه ساله طبع من چو صدف

وگرنه هست مدیح تو قطرهٔ باران

چرا مدیح تو در طبع من شود لؤلؤ

چنانکه قطره همی دُر شود صدف مرجان

همیشه تاکه امیدست و بیم در عالم

همیشه تا که زیان است و سود در کیهان

زبان مادح تو سود باد و بیم امید

امید حاسد تو بیم باد و سود و زیان

مباد دولت و عمر تو را فنا و زوال

مباد نعمت و ملک تو را قیاس و کران

چه بزم تو گه رامش چه روضهٔ فردوس

چه دست تو گه بخشش چه چشمهٔ حیوان

خجسته بر تو و بر هر که در عنایت توست

هزار جشن بهار و هزار جشن خزان

گشاده باد اجل بر مخالفانت‌ کمین

کشیده باد زحل بر معاندانت کمان

شمارهٔ ۳۶۲

شد ز تاثیر سپهر سرکش نامهربان

هجر یار مهربان چون وصل باد مهرگان

لاجرم‌گیتی و من هر دو موافق‌گشته‌ایم

او ز باد مهرگان و من ز یار مهربان

او همی دارد هوا را سرد بی‌دیدار این

من همی‌دارم‌نفس را سردبی‌دیدار آن

او همی ریزد بعمدا بر زمردکهربا

من همی سایم بعمدا برشقایق زعفران

من بخار عشق دارم در بصر بیجاده بار

او بخارآب دارد برهوا لولو فشان

من همی پنهان‌کنم در طبع راز خویشتن

او همی پنهان‌ کند در خاک نقش بوستان

او همی بر خاک خشک آتش برافروزد زچوب

من همی بر طبع سرد آتش برانگیزم زجان

او همی پژمرده گردد بی‌بهار دل‌گشای

من همی فرسوده کردم بی‌نگار دلستان

آن نگاری کز وصال و هجر او پیدا شود

در خزان من بهار و در بهار من خزان

قامت او سرو را قیمت دهد در جویبار

طلعت او ماه را روشن‌کند در آسمان

عارضش در زیر خط دندانْشْ اندر زیر لب

چشمش اندر زیر مژگان و دلش در بر نهان

سوسن اندر جوشن است و لؤلؤ اندر لاله برگ

نرگس اندر سوزن است و آهن اندر پرنیان

نسبتی دارد همانا زلف او با طبع من

کان به یک صنعت چنین است او به یک صنعت چنان

زلف او بر دامن خورشید دارد مشک ناب

طبع من بار دگر در مدح خورشید جهان

مجد دولت افتخار ملت صاحب‌کتاب

بوالمحاسن آفتاب دولت صاحبقران

آن‌که اندر طاعتش گردون همی‌کوشد به جهد

وان‌که اندر خدمتش دولت همی بندد میان

آن خداوندی که بر ایوان و درگاهش سزد

اوج‌ گردون کوتْوال و برج‌کیوان پاسبان

کوه را با حلم او گر بنگری باشد سبک

باد را با طبع او گر بنگری باشدگران

در مصاف دشمنان با نیزه و شمشیر او

چیست ضایع‌تر ز درع و جوشن و برگستوان

تیغش اندر دست دیدم همچو بیم اندر امید

عفوش اندر خشم دیدم همچو سود اندر زیان

زر و مشک از خدمتش خیزد همی زیراکه هست

زایرش زرین کنار و مادحش مشکین دهان

خانهٔ کعبه است کویش خان ابراهیم بزم

کاین زطاعت خواه خالی نیست وان از میهمان

باد را هرگز نباشد با فلک پیوستگی

او فلک قدر است و دارد باد را در زیر ران

تا ندیدم اسب او را من ندانستم که هست

در جهان باد مصور با رکاب و با عنان

ای همه تأثیر گردون را به‌خوبی رهنمای

وی همه‌ تقدیر ایزد را به نیکی‌ ترجمان

گاه شدت بس نباشد دشمنانت را سقر

روز نعمت بس نباشد دوستانت را جنان

در سخا بدخواه مالی دروغا بدخواه مال

در شتاب آتش‌فشانی در درنگ آتش‌نشان

تو به عدل اندر چو خورشیدی ولیکن بی‌زوال

تو به جود اندر چو دریایی ولیکن بی‌کران

تو چو موسی و سلیمان و فریدون مقبلی

بی عصا و بی نگین و بی درفش کاویان

اختیار ایزدی تا عقل داری اختیار

قهرمان دولتی تا قهر داری قهرمان

دودهٔ نسل‌ کمالی از تو ماند تا به حشر

همچو از سلطان عالم دودهٔ الب ارسلان

نوبت بخت جوان دشمنانت درگذشت

نوبت تو در رسید از دولت شاه جهان

آتش خشم تو هر ساعت‌ که بنماید سرشک

دشمنانت را برآرد دود مرگ از دودمان

ای خداوندی که از اقبالْ سوی درگهت

قافله د‌ر قافله است و کاروان در کاروان

از هر آن دشمن که خشم تو برآرد دودوگرد

آتش سوزنده گردد مغزش اندر استخوان

مهر تو جویم به دل تا در دلم باشد خِرَد

پیش تو باشم به تن تا در تنم باشد روان

از ثنا و مدح تو فارغ نباشم یک نفس

وز سرای و کوی تو غایب نباشم یک زمان

چون ز سلطان بگذرم مقصود هر معنی تویی

زانچه بنویسم به دست و زانچه رانم بر زبان

تا نباشد سوگوار اندر طرب چون شادخوار

تا نباشد ناتوان اندر ظفر چون کامران

باده‌خوار اندر طرب بادی و خصمت سوگوار

کامران اندر ظفر بادی و خصمت ناتوان

روزگار و بخت و اقبال تو هر سه پایدار

مهرگان و عید نوروز تو هر سه جاودان

شمارهٔ ۳۶۳

همان بِه است که امروز خوش خوریم جهان

که دی‌ گذشت و ز فردا پدید نیست نشان

از این سه روز که ‌گفتم میانه امروزست

مکن توقف و پیش میانه بند میان

در انتظار بهار و خزان مباش که هست

خزان عدوی بهار و بهار خصم خزان

ببین که هر چه بهار شکفته پیدا کرد

خزان ستیزهٔ او را چگونه کرد نهان

مگر خزان به رزان نو شریعتی بنهاد

که هست در همه عالم مباح خون ‌رزان

مگر که در شب دی ماه بادِ خوارزمی

عسس شدست که کردست باغ را عریان

ز برف ریزه چون سوهان شدست روی زمین

ز یخ شدست رخ آبگیر چون سندان

مگر زمانه به آهنگری برون آمد

که آب‌ کرد چو سندان و باد چون سوهان

چه باک از اینکه جهان سرد گشت و ناخوش شد

که خانه‌ گرم و مُغَنّی خوش است و یار جوان

گر از بنفشه و لاله زمین باغ تهی است

ز هر دو هست بدل زلف و چهرهٔ جانان

چو زلف و چهرهٔ او هست بیهده چه خوریم

غم بنفشهٔ سیراب و لالهٔ نُعمان

به ماه دی ز خم زلف و رنگ چهرهٔ او

بنفشه‌زار پدید آوریم و لالستان

رسید عید بیا تا به تیغ باده‌کنیم

به عید قربان تیمار خویش را قربان

طواف حاج کنون گرد قبلهٔ‌تازی است

طواف ماست کنون گرد قبلهٔ دهقان

اگر همی نتوان کرد اخدمتش بی‌شک‌ا

کنیم خدمت فرزند او چنانکه توان

دو گوهرست درین وقت شرط مجلس ما

قِنینه مَعدِن این و تنوره مسکن آن

یکی چو آب رز اندر میانهٔ ساغر

یکی چو برگ گل اندر میان آتشدان

یکی ز نور و ز سوزندگی نتیجهٔ عشق

یکی ز جان و ز پاکیزگی نتیجهٔ جان

بدین دو گوهر روشن شب زمستان را

چنان کنیم که ماند به ‌روز تابستان

گهی به مطرب‌ گوییم چنگ برزن هین

گهی به ساقی ‌گوییم جام پر کن هان

گهی صبوح‌ کنیم از سه بوسه و سه قدح

خمار عشق و خمار شراب را درمان

چو ابر بر سر ما از هوا فشاند سیم

کنیم بر سر آن از تنوره زرافشان

چو مطربان سرِ انگشت را کنند سبک

به ‌یاد خواجه به‌ کف برنهیم رطل گران

خجسته ناصح دولت اجل موید دین

ستوده تاج کفات عجم سرِ فَتَیان

مُعین ملک زمین و زمان علی سعید

که هست نایب فرمانده زمین و زمان

جز او که بود که شایسته نیابت شد

دو خواجه را که ‌گرفتند هر دو ملک جهان

نظام دین را در دولت ملک سنجر

قوام دین را در دولت ملک سلطان

حمایت است و رعایت مجیرش از آفات

هدایت است و عنایت مجیرش از حَدَثان

بنان اوست به هنگام شغل شغل‌گذار

ضمیر اوست به هنگام فتنه‌ فتنه نشان

حمایت از ملک است و عنایت از دستور

هدایت از ملک است و عنایت از یزدان

ز آسمان همه تأیید و رحمت است نثار

برآن خجسته ضمیر و بر آن خجسته بنان

بزرگ بار خدایا ز طالعی که توراست

به فال دیدن رویت مبارک است چنان

اگر ببیند روی تو بت‌پرست به خواب

بتابد از شب کفرش ستارهٔ ایمان

شمار مدت عمر تو با قضا و قدر

ز روزگار و فلک ساختند شرح و بیان

به ‌مدتی که بود بیشتر ز مدت نوح

فلک نوشت خط و روزگار کرد ضمان

همی ز رای تو افروخته شود حضرت

همی ز رای تو آراسته شود دیوان

که هر دو را تو چنان درخوری‌ که وقت بهار

درخت را تَفِ خورشید و کِشت را باران

بنای دین نبی بر کتاب و اخبارست

بنای دولت خسرو بر آن خجسته بنان

چو درّ و سِحر به مشک و شَبَه برآمیزی

دوات‌دار تو نازد نبیرهٔ مشکان

تو در هنر دگری وان نفر دگر بودند

چو نامهٔ نبوی کی بود هزار افسان

کتاب عین مُسَلّم توراست وز همه قوم

همه صفات نوشتند در دبیرستان

به نعمت تو که از فیلسوف حضرت شاه

شنیده‌ام چو در آغاز فتنه بود نشان

که ‌گفت محتشمی در عجم پدید آید

نه از قبیلهٔ بهمان نه از نژاد فلان

از او رسند بسی مهتران به ‌جاه و به نام

وز او رسند بسی‌ کهتران به آب و به ‌نان

خدای باشد از او راضی و ملک خشنود

سپاه و شاه و رعیت به ‌شکر و پیر و جوان

دُرست‌ گشت‌ که آن محتشم تویی‌ که ز تو

همه معاینه بینم هر آنچه داد نشان

دو بیت شعر ز گفتار خواجه برهانی

تو را سزد که تویی هر دو بیت را برهان‌:

« ‌به ‌حق افضل انسان و حق صورت آن

که هست سوره آن هل اتی علی‌الانسان

که نام و نسل تو باقی است تا بدان ساعت

که آشکار شود کلّ من علیها فان »

ز بهر آنکه تو در دست جام باده نهی

همی حسد برد از باده چشمهٔ حیوان

ز آرزوی صبوح تو ساکنان بهشت

سپیده‌دم بگریزند هر شب از رضوان

ستاره باشد بر برج و برج بر گردون

چنانکه نام تو در شعر و شعر در دیوان

شدست طبعم در مدح تو چو آتش تیز

شدست شعرم در شکر تو چو آب روان

چو من به مجلس تو کاشکی رسیدندی

مُقَدِّمان سخن شاعران چیره‌زبان

که تا به نظم مدیحت نثار کردندی

هزار عقد ز یاقوت و لولو و مرجان

چه حاجت است بدیشان ز بهر نظم مدیح

که من بدارم تنها نیابت از ایشان

اگر چه شعر مرا گفته‌ای بسی احسنت

وگرچه در حق من کرده‌ای بسی احسان

کنون زیادت باید که هیچ باقی نیست

همه شدند و نهادند روی در نقصان

مکن درنگ و غنیمت شمر ستایش و شکر

که قادری و قلم بر مراد توست روان

همیشه تا که بر این هفت چرخ دایره‌وار

کنند هفت ستاره به سعد و نحس قران

ز سعد بهره ی عمر تو باد راحت و سور

ز نحس بهرهٔ خصم تو باد رنج و زیان

به مجلس تو همه روز کهتران خرم

چو حاجیان به مِنا عید گوسفندکشان

خدای داده ز شش چیز مر تو را شش چیز

که عمر مرد به ‌هر شش بماند آبادان

کف از شراب و لب از خنده و بر از معشوق

دل از نشاط و تن از ناز و خانه از مهمان

شمارهٔ ۳۶۴

صنع خدای و عدل وزیر خدایگان

هستند پرورنده و دارندهٔ جهان

معلوم عالم است که بر خلق واجب است

شکر خدا و مدح وزیر خدایگان

صدر اجل رضیّ خلیفه قوام دین

دستور کامکار و خداوند کامران

نیک‌اختری که سیرت و کردارهای او

در شرق و غرب هست ز نیک‌ اختری نشان

آراسته شدست به توقیع او زمین

و افروخته شدست به تدبیر او زمان

در عدل جز بدو نکند عالم افتخار

در جود جز بدو نزند ملک داستان

اندر کفایت آنچه از او دید چشم خلق

نشنید گوش خلق ز تاریخ باستان

گویی ز رآی پاک و ز بخت بلند اوست

پاکی در آفتاب و بلندی در آسمان

گویی سپهر مرکب اقبال او شدست

کش ماه و آفتاب رکاب آمد و عنان

قفل و کلید گشت دو دستش که جور و عدل

بسته شدست ازین وگشاده شدست از آن

روزی بَنان او دهد آفاق را مگر

دارد بنای روزی آفاق را بنان

گیتی سرای و خلق همه میهمان شدند

تا گشت همت و کرم خواجه میزبان

جایی‌ که میزبان ‌کرم و همتش بود

گیتی سزد سزای و همه خلق میهمان

بنگر به ‌دست و خامهٔ او گر ندیده‌ای

بحر گهر هبا کن و ابر گهر فشان

ور آرزوی دولت و بخت آیدت همی

آثار او نگه کن و توقیع او بخوان

اندر وفای او نَبُوَد جسم را وفات

و اندر هوای او نَبُوَد چرخ را هَوان

هر کس‌ که هست چاکر او بهره یافته است

از مایهٔ سعادت و از سایهٔ امان

افزون کند موافقتش نیکخواه‌ را

در دل قوام دانش و در تن نظام جان

بیرون کند مخالفتش بدسگال را

از دیده روشنایی و از کالبد روان

ای دادگستری که به ‌تدبیر ورای خویش

کردی جهان مسخر شاه جهان ستان

تدبیر تو نشاند و سر کِلک تو گماشت

در روم کاردارش و در شام پهلوان

از تیغ و کلک تو حاصل همی شود

هم‌ گنج بی‌نهایت و هم ملک بی‌کران

امسال روم و شام بهر دو گشاده شد

سال دگر گشاده شود مصر و قیروان

ای دور روزگار به ‌تو سفتهٔ نشان

گردد دل مخالف تو سفتهٔ سنان

بی‌طلعت مبارک و بی‌آفرین تو

بر آدمی حرام شود دیده و دهان

از بهر آنکه دست تو بوسد زبان و لب

گوش و دو دیده رشک برد بر لب و زبان

بر آسمان قضا و قدر متفق شدند

کردند عمر و بخت تو از یک دگر ضمان

بخت تو همچو عمر تو گردید پایدار

عمر تو همچو بخت تو گردید جاودان

من بنده روزگار تو را وصف چون کنم

پیمودن فلک به کف دست‌ چون توان

عین‌الکمال عالم ارواح خوانمت

کاندر مناقب تو همی‌گم شودگمان

در خدمت تو رنج برم ‌گنج بر دهم

بر رنج خدمت تو نکردست‌ کس زیان

روزی که نفخ صور برانگیزدم ز خاک

جانم همه ثنای تو خواند ز استخوان

تا باغ را شکفته ‌کند رایت بهار

تا راغ را کآشفته کند لشکر خزان

از عدل تو شکفته همی باد دین و ملک

خصم تو را کَشَفته همی باد خان و مان

تابنده باد فر تو بر خُرد و بر بزرگ

پاینده باد عدل تو بر پیر و بر جوان

فرخنده باد مهر تو جاوید و من رهی

هر سال‌ گفته تهنیت جشن مهرگان

شمارهٔ ۳۶۵

بت من است نگاری‌ که قامت و دل آن

ز راستی و ز ناراستی است تیر و کمان

اگر میان‌ کمان آشکاره باشد تیر

نهاده است کمان در میان تیر نهان

اگر نه چشم من و چشم یار کردستند

ز بهر دوستی و مهر بیعت و پیمان

چرا فرستد آن آب خویشتن سوی این

چرا فرستد این خواب خویشتن سوی آن

اگر نه زلفش چوگان شد و زَنَخدان‌ گوی

دلم چو گوی چرا کرد و پشت چون چوگان

به شام رفت و ز تیغش به روم بود خروش

به روم رفت و ز سهمش به مصر بود فغان

چو روم و شام ‌کند هند را به ‌سال دگر

اگر شود سوی هندوستان و ترکستان

ایا شهی‌که ز عدل تو بس عجب نبود

اگر به آبخور آیند غرم و شیر ژیان

شه زمانه و سلطان روزگار تویی

که خوار شد به تو کفر و عزیز شد ایمان

به هیچ معنی واجب نگردد استغفار

بر آن‌ کسی‌که تو را شاه خواند و سلطان

تو آن شهی‌ که تو را هر زمان به داد و دِهش

همی درود فرستد روان نوشروان

تو آن شهی‌ که فلک تا تو را همی ‌بیند

نکرد و هم نکند بی‌مراد تو دوران

تو آن شهی‌ که بر افلاک برد و کوکب را

نبود و هم نبود بی‌سعادت تو قِران

برای فتح تو برهان چو خواهد از من‌ کس

بس است رایت و رای تو فتح را برهان

ز باد قهر تو ریحان شود فسرده و خشک

به یاد عدل تو بر شوره بشکفد ریحان

شود ز قهر تو آسانِ دشمنان مشکل

شود ز مهر تو دشوار دوستان آسان

دبیر چرخ اگر دشمنی بود به مَثَل

که بر عداوت تو تیر برنهد به‌ کمان

عجب نباشد اگر باز پس رود تیرش

کند زمانه ز سوفار تیر او پیکان

خدایگانا در شکر و در پرستش تو

قضاگشاده زبان است و بخت بسته میان

تراست هرچه در اسلام هست با قیمت

تو راست هرچه در آفاق هست آبادان

به تیغ تیز تویی خصم‌بند و شهرگشای

به‌دست رادتویی مال‌بخش و ملک‌ستان

زخون دشمن کردی عقیق رنگ حُسام

عقیق رنگ کن اکنون قدح ز خون‌ رزان

شمارهٔ ۳۶۶

باد نوروزی همه کلّه زند در بوستان

ابر نیسانی همی بر گل شود لؤلؤفشان

از جواهر گنج یاقوت است گویی میوه‌دار

وز طرایف کَرْخِ بغدادست گویی بوستان

راغ شد چون ششتری و باغ شد چون مشتری

آب شد چون سلسبیل و خاک شد چون پرنیان

پر حُلَل شد کوهسار و پرحُلی شد مرغزار

پرحشر شد جویبار و پرگهر شد گلستان

از شکوفه هر درختی سیم‌پاش و دُرفشان

وز بنفشه هر زمینی مشکسای و نیل‌سان

هر نباتی را زدانگی دیگر آید پیرهن

هر درختی را زرنگی دیگر آید طیلسان

ازکواکب نیست پیدا آسمان از کوهسار

وز شقایق نیست پیدا کوهسار از آسمان

هر سحرگاه آن همی‌ کوکب فرستد سوی این

هر شبانگاه این همی لاله فرستد سوی آن

بنگر اندر سبزه‌زار و یاسمینش برکنار

بنگر اندر لاله‌زار و شنبلیدش در میان

آن یکی چون جام مینا در میان لاجورد

وین دگر چون طشت زرین در میان زعفران

راغ را بنگر به کردار بهاری دلگشای

باغ را بنگر به کردار نگاری دلستان

آن نگاری کز وصال و هجر او پیدا شود

از خزان من بهار و از بهار من خزان

زلف کوتاهش همی عشق مرا دارد دراز

قد چون تیرش همی پشت مرا دارد کمان

ارغوان از رنگ روی من شود چون شنبلید

شنبلید از رنگ روی او شود چون ارغوان

چشم من در عاشقی گوهر فشاند بی‌قیاس

زلف او در دلبری عنبر فشاند بی‌کران

آن سخاوتها که چشم من‌ کند در عاشقی

دست مولانا کند در دولت صاحبقران

وان صناعتها که زلف او کند در دلبری

کلک مولانا کند در دولت شاه جهان

آفتاب سعد و نصرت ملک سلطان را شرف

نامور بوسعد بن منصور صدر کامران

از کمال دانش و فرهنگ و معنی درگذشت

عقل او از اقتراح و طبع او از امتحان

نیک بنگر کلک او را تا ببینی پیکری

بی‌بصر باریک‌بین و بی‌خرد بسیار دان

نقش او بر سیم روشن چون دخان بی‌چراغ

ملک ازو همواره روشن چون چراغ بی‌دخان

مرغ زرین است و او را تختهٔ سیمین چمن

مرغ رنگین است و او را برج مشکین آشیان

پیشه‌ گیرد خدمت او هر که خواهد آب و جاه

توشه سازد مدحت او هرکه خواهد نام و نان

چون ز یک خدمت جدا مانی به حکم اضطرار

جز در این عالی مقر خدمت نمودن کی توان

تا امید و بیم باشد در دل خرد و بزرگ

تا زیان و سود باشد در تن پیر و جوان

در دل هر بدسگالش باد بیم بی‌امید

در تن هر نیک خواهش باد سود بی‌زیان

بر همایون روزگار و عید او فرخنده باد

همچنین نوروز و صد نوروز و عید مهرگان

شمارهٔ ۳۶۷

سمن‌ْبری که دلم تنگ ‌کرد هم‌چو دهان

صنوبری که تنم موی کرد همچو میان

زلاغری و ز تنگی همی نداند باز

تن مرا ز میان و دل مرا زدهان

بت من است نگاری که قامت و دل اوست

ز راستی و ز ناراستی چو تیر وکمان

اگر میان کمان آشکار باشد تیر

ز نادر است کمان در میان تیر نهان

از آنکه هست به هم خوش بنفشه و سوسن

همی ز سوسن او بردمد بنفشه ستان

وزانکه هست به هم خوب کهربا و عقیق

شدست چشمم برکهربا عقیق فشان

اگر نه چشم من و چشم یار کردستند

ز بهر دوستی و مهر بیعت و پیمان

چرا فرستاد آن آب خویشتن سوی این

چرا فرستاد این خواب خویشتن سوی آن

اگر نه زلفش چوگان شد و زنخد‌ان‌ گوی

دلم چو گوی چرا گشت و پشت چون چوگان

وگرنه بر لب و دندان او مرا رَشْک است

چرا همی لب من خسته گردد از دندان

گشاده زلفا دل بردی و تویی دلبر

شکسته جَعْدا جان بردی و تویی جانان

نهفته گشت مرا درشکسته زلف تو دل

سرشته‌گشت مرا در شکسته جعد تو جان

لبت نشانهٔ نوش است و خط‌ نشان جمال

امید من ز نشانه است و بیم من ز نشان

نه‌ هر لبی چو لب‌ توست و هر خطی چو خطت

نه هر دلی چو دل مجد دولت سلطان

معین مملکت و شهریار هفت اقلیم

که نازد از قلمش‌ هفت گنبد گردان

ابوالمحاسن کافی محمد بن کمال

سر کفایت و چشم محامد و احسان

نداشت عنوان زین پیش نامهٔ دولت

همی‌کند قلمش نامه را کنون عنوان

زبس بلندی بیرون شود زچنبر جرخ

اگر به همت میمون او رسد کیوان

آیا ز عیب سِتُرده دل تو را دولت

و یا ز فخر سرشته تن تو را یزدان

ز کین تو به دل اندر فسرده گردد خون

ز مهر تو به تن اندر شکفته ‌گردد جان

به اتصال تو دولت همی کند شادی

به اتفاق تو گردون همی کند دوران

به طبع بادی اگر باد را نهند سبک

به حلم خاکی اگر خاک را نهند گران

تویی به حجت برهان ملک را دعوی

بود درستی دعوی به حجت و برهان

که‌ کرد جز تو به اقبال و دادن روزی

ز روزگار قبول و ز کردگار ضمان

جهان و هر چه در او هست دون همت توست

عیال همت تو هست صدهزار جهان

اگر نداری توفیق عیسی مریم

وگر نداری تایید موسی عمران

سپاه خصم چرا یافته ‌است از تو شکست

عظام مرده چرا یافته‌است از تو روان

ز مهر و کین تو اندر ضمیر دشمن و دوست

بود نتیجه ی کفر و عقیده ی ایمان

بر آن زمین که قرارست دشمنان تو را

نوشت دست اجل‌: «کل من علیها فان‌»

اگر نه طبع معزی شدست طبع صدف

وگر نه هست مدیح تو قطرهٔ باران

چرا مدیح تو در طبع او شود لؤلؤ

چنانکه قطره همی در صدف شود مرجان

خدایگانا در جنب این خداوندی

چه‌ گویم و چه‌ کنم تا زیم به دست و زبان

ز شکر تو نتوان گفت کمترین جزوی

به صد هزار زمان و به صد هزار قران

مرا ز خدمت تو نام و نان به‌دست آید

که اصل دولت و اقبال نام باشد و نان

فروختم همه عالم خریدم این نعمت

که هم مبارک و هم درخورست و هم ارزان

بهشت‌‌وار بیاراستی سرای مرا

همی سراید وصف سرای من رضوان

هم از تو یافتم این پایگاه و این حشمت

که خواستم‌که مرا چون تویی بود مهمان

مدیح‌گوی تو شد لاجرم عشیرت من

همی مدیح تو از بر کنند پیر و جوان

من و عشیرتِ من ‌گر رضا دهی امروز

همه به جای‌ گل ‌افشان کنیم جان افشان

همیشه تا که قرین حوادث است زمین

همیشه تاکه ندیم نوائب است زمان

عدوت را ز نوائب همیشه باد نهیب

ولیت را ز حوادث همیشه باد امان

ز شادمانی کن یاد و شادمانه بزی

ز جاودانی زن فال و جاودانه بمان

شمارهٔ ۳۶۸

چون نماز شام پروین نور زد بر آسمان

ساربان از بهر رفتن بانگ زد بر کاروان

نقطهٔ خاکی گرفته دست موسی برکنار

در کشیده سامری پرگار گرد آسمان

اختران و ماه پیدا گشته بر چرخ بلند

آفتاب روشنی گستر به‌ خاک اندر نهان

ماه با سیارگان رایت برآورده زکوه

گفتی آمد خسرو چین با سپاهی بی‌کران

ناپدید آمد ز دریا گوهرآگین یک صدف

گشت بر دریای جوشان آن صدف گوهرفشان

یا همی زد در شب تاری نگهبان فلک

سیمگون مسمارها بر آبگون برگستوان

روی هامون گلستان از قطرهٔ ماهی سپر

وز شعاع شیر و ماهی روی‌ گردون گلستان

وان مَجَّره بر کنار آسمان خیمه زده

همچو مروارید ریزه ریخته بر پرنیان

وان بنات‌النعش چون تخت فریدون روز رزم

وان شباهنگ دُرفشان چون درفش کاویان

چون برآمد صبح دیدم قلعه‌ای را من زدور

آسمان را رازدار و مشتری را ترجمان

از بزرگی آسمان در زیردست کوتوال

وز بلندی مشتری در زیر پای پاسبان

درکتاب مرد دانش زان بزرگی سرگذشت

در حدیث اهل خدمت زان بلندی داستان

قلعه‌ای محکم که دیوارش پر از گُرد دلیر

روضه‌ای خرم که بنیادش پر از شیر ژیان

اندر آن روضه نجات ملت صاحب کتاب

واندر آن قلعه کلید دولت صاحب‌قران

همچو فرخارست لیکن نقش او تیر و سپر

همچو گردون است لیکن نجم او تیر و کمان

قطب آن‌ گردون سعادت باشد و فتح و ظفر

تا زمین ملک شاهنشه بود خورشید آن

مهتر کافی رئیس نامور عبدالرحیم

مَفخر دنیا ابوسهل افتخار دودمان

مشتری رای است و کیوان‌ همت و خورشید قدر

صاعقه تیغ است و صرصر تیر و سیارهٔ سِنان

برمکی جود است و نعمان نعمت و آصف صفت

اَصمعی نطق است و صاحب فکرت و صابی بیان

تیغ جوهردار او در سر رود همچون خرد

تیر جان ا‌وبار او در تن رود همجون گمان

آن یکی شیری است کاندر مغز دارد مرغزار

وین یکی مرغی است‌کاندر هوش دارد آشیان

جرم گیمخت زمین اندر نوردد نامه‌وار

هرکجا راند همایون مرکب اندر زیرران

بادرنگ او نبیند کس درنگ اندر زمین

با شتاب او نیابد کس شتاب اندر زمان

بشکند کوه‌گران را چون‌ گران دارد رکاب

بِفْکند باد سبک را چون سبک دارد عنان

ای به وَرْج و کامکاری نایب اسفندیار

وی به‌عدل و نامداری نایب نوشیروان

اختیار ایزدی تا عقل داری اختیار

قهرمان دولتی تا قهر داری قهرمان

در سخا بدخواه مالی دروغا بدخواه جان

در شتاب آتش‌فشانی در درنگ آتش‌نشان

راه دین معمور باشد تا تو باشی راهبر

مرز ملک آباد باشد تا تو باشی مرزبان

شد غریق‌ بر تو هر مهتر و هر محتشم

شد رهین شکر تو هر سرور و هر پهلوان

نیست از مهر تو در آفاق خالی یک ضمیر

نیست از مدح تو در اسلام فارغ یک زبان

از حکیمان تو در هر شهر بینم قافله

وزندیمان تو در هر دشت بینم کاروان

پیشه‌گیرد خدمت تو هر که خواهد جاه و آب

توشه سازد مِد‌حَت تو هرکه خواهد نام و نان

تربت ری همچو خلدست و تویی رضوان صفت

قلعهٔ ری همجو طورست و تویی موسی نشان

شهر را زینت به‌توست و قلعه را حشمت بتو

درج را قیمت به‌گوهر باشد و تن را به‌جان

بدسگال تو همی سوزد بر آذر جان و دل

تا تو را خواند برادر خسرو گیتی ستان

مهترا گر رفت برهانی معزی نایب است

هم ز بلبل بچهٔ بلبل به اندر بوستان

چون نمودن در خراسان پیش سلطان شاعری

بنده را منشور و خلعت داد سلطان جهان

من به اقبال ملکشاهی چنین مقبل شدم

همچو برهانی به فر پادشاه الب‌ارسلان

آمدم تا پیش تو خدمت نمایم چند روز

وافرین گویم به‌لفظ موجز و طبع روان

طبع را کردم به شعر پرمعانی اقتراح

عقل را کردم به وزن این قوافی امتحان

در چنین لفظ و معانی‌ کس نبیند مستعار

در چنین وزن و قوافی کس نیابد شایگان

چون به شرط دوستی خدمت‌گزارم نزد تو

پیش گیرم خدمت درگاه و راه اصفهان

تا که باشد سوگواری از سپهر زودگرد

تا که باشد شادمانی از خدای غیب‌دان

باد بدخواهت ز تاثیر سپهری سوگوار

باد مدّاحت ز تقدیر خدایی شادمان

شمارهٔ ۳۶۹

کیمیا دارد مگر با خویشتن باد خزان

ور ندارد چون همی زرین کند برگ رزان

اصل رنگ آمیختن دارد مگر باد خریف

ور ندارد چون همی سازد زمینا زعفران

آمد آن فصلی که نصرانی سَلب گردد هوا

تا کند باغ بهشتی را یهودی طیلسان

از مُلمَّع صدره برسازد عبیرین پیرهن

وز منقش حله برسازد مزعفر پرنیان

اب گردد در شمَر مانندهٔ سیمین سپر

چون شود شاخ شجر مانندهٔ زرین‌کمان

تودهٔ پَرّ حواصِل بر زمین آید پدید

چون زمین در زیر پر فاخته‌ گردد نهان

ارغوان و شَنبلید از باغ اگر بیرون شوند

حاش‌لله گر ز رفتنشان مرا دارد زیان

باغ من هست آن نگارینی که اندر عشق اوست

روی من چون شنبلید و اشک من چون ارغوان

تا بدیدم روی خوب و قامت زیبای او

ماه‌گفتم باز آمد بر سر سرو روان

تا من و او در جهان پیدا نگشتیم ای عجب

عشق را و حسن را پیدا نیامد داستان

بر رخ او آتش است و در دل من آتش است

مایهٔ عشق است این و مایهٔ حسن است آن

دیدهٔ من هست ازین آتش پر از سیمین شرر

چهرهٔ او هست زآن آتش پر از مشکین دخان

تا میان لاغر و چشم سیاهش دیده‌ام

روز من چون زلف‌ کردست و دل من چون دهان

چند خواهد بودن اندر عشق آن بدر منیر

چهرهٔ من بر زمین و دستها بر آسمان

عشق و مدح اندر هم آمیزم‌ که خوب آید همی

عشق بر بدر زمین و مدح بر صدر زمان

تاج ملک و جان آفاق و جمال دین حق

عمدهٔ فتح و غنایم بوالغنایم مرزبان

آن که بفروزد همی از سیرت و آثار او

ملتِ صاحب‌ کتاب و دولت صاحب‌قِران

خاک و باد از طبع و حلم او مرکّب شد مگر

کین حو طبع او سبک شد و آن چو حلم او گران

در قیاس عقل او وندر حساب فضل او

فلسفیّ و هندسی را هر دو گم‌گردد گمان

لشکر ظلمت گریزد از وجود اندر عدم

گر کنی در روشنایی طبع او را امتحان

رای او چرخ است اگر کوکب همی تابد ز چرخ

طبع او کان است اگر اختر همی تابد زکان

صورت دولت بعینه طلعت میمون اوست

هرکه او را دید داد از صورت دولت نشان

چشم بیند طلعت او و زبان‌ گوید ثناش

لاجرم زاعضای دیگر به بود چشم و زبان

هر زمان در دولت سلطان فزاید عقل او

لاجرم سلطان در اقبالش فزاید هر زمان

یافت از یزدان به طاعت نصرتی تا روز حشر

یافت از سلطان به خدمت حشمتی تا جاودان

این چنین نصرت زیزدان کس نیابد بی‌گزاف

وین چنین حشمت زسلطان کس نیابد رایگان

ای کریمان مُستَجیر و دولت تو مُستجار

وی حکیمان مستعین و همّت تو مستعان

شکر اِنعامت رسیدست از ختن تا قندهار

نقش اقلامت رسیدست از حبش تا قیروان

شیرمردان یافته از خدمت تو قدر و جاه

رادمردان ساخته از نعمت تو نام و نان

پیر فرهنگ و جوان دولت تورا خوانم‌ که هست

هم تورا فرهنگ پیر و هم تورا دولت جوان

از جهان بیشی و هستی در جهان وین نادر است

من مکان‌گیری ندیدم کو بود بیش از مکان

ملک را تاجی و زیبد خاک پای همتت

تاجهای قیمتی در گنجهای شایگان

تاج حور اندر جنان‌ گر قیمتی دارد عظیم

مثل تو تاجی ندارد هیچ حور اندر جنان

مثل آن تاجی که گر نوشیروان دیدی تورا

تاج بودی خاک پایت بر سر نوشیروان

بینم اسباب کفایت هم به شکل نکته‌ای

وز بنان و کلک توست آن نکته را شرح و بیان

شمس را بینم عَطارُد را گرفته درکنار

چون تو را بینم‌ گرفته‌ کِلک فرخ در بنان

گر خرد را درکفایت ترجمان باید همی

نیست از کلک تو کافی‌تر خرد را ترجمان

گه‌ بود چون سرو زرین بر بلورین جویبار

گه بود چون مرغ رنگین‌پر میان آشیان

تَجرِبت‌کن بر تن او آهن و پولاد را

تا ببینی مغز سیمین در نگارین استخوان

کارهای چون کمان از فعل او گردد چو تیر

چون‌ کند برنامه ی شاهنشهی تیر وکمان

در بنان تو صریر او چو افسون مسیح

بازگرداند روان را سوی شخص بی‌روان

ای سپهرِ فضل و مختارِ خداوند سپهر

ای جهان عقل و مقصودِ خداوند جهان

خوان تو سرمایهٔ عقل است و قانون شرف

فرخ آن شعری‌که بر خوان تو باشد مدح‌خوان

روز من فرخنده شد مانند جشن نوبهار

تا تو را گفتم دو مِد‌حَت در دو جشن مهرگان

عرض کردم هر دو خدمت را به‌ شرط بندگی

آن یکی اندر سمرقند آن دگر در اصفهان

تا که طبع کینه‌ور بر خشم باشد کامکار

تا که طبع مهربان بر عفو باشد کامران

باد گردون روز و شب بر بدسگالت کینه‌ور

باد دولت سال و مه بر نیک‌خواهت مهربان

مرکبت را از ثریّا نعل و از فرقد رکاب

از مجره تنگ و از خورزین و از جوزا عنان

دین و دنیا از تو خرم تو ز هر دو پرمراد

شاه و دستور از تو شاکر تو ز هر دو شادمان

شمارهٔ ۳۷۰

خطّ است ‌گرد عارض آن ماه دلستان

یا سنبل است ریخته بر طرف ‌گلستان

یا عنبرست حلّ شده بربرگ نسترن

یا مورچه است صف‌زده برگرد ارغوان

از کوچکی ‌که هست مر آن ماه را دهن

از لاغری‌که هست مر آن ماه را میان

چون در میان و در دهن او نگه‌ کنی

گوئی میان او کمرست و کمر دهان

در پرنیانش آهن و در مشک آتش است

این هر چهار سخت بدیع است و دلستان

هرگز بدین صفت نشنیدم مُشَعبَدی

کاهن به مشک پوشد و آتش به‌پرنیان

من دارم از عقیق به جَزع اندرون اثر

واو دارد از شکر به عقیق اندرون نشان

تا دور گشت قامت چون تیر او زمن

پشتم شدست در طلبش چفته چون‌ کمان

جز دیدهٔ من و لب او در جهان‌ که دید

جزع عقیق بار و عقیق‌ گهرفشان

هرگز کمان روان ز پس تیر کس ندید

چون شدکمان من ز پس تیر او روان

هر شب‌ که دست در علم وصل او زنم

خورشید برکشد عَلَم صبح در زمان

وان شب که قصه‌های فراقش کنم به‌ شعر

گمره شوند فَرْ‌قد و شِعْر‌ی به آسمان

تاکی نهم به دل بر از اندوه عشق داغ

تاکی‌کنم ز هجر بتان ناله و فغان

جان پرورم به‌دوستی و مدح صاحبی

کاو هست یرورندهٔ ملک خدایگان

فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین

تاج تبار و واسطهٔ عقد دودمان

بوالفضل کز فضایل و اقبال نام او

منسوخ‌ کرد نام بزرگان باستان

بدری که شد به طلعتش افروخته زمین

صدری‌ که شد به همتش آراسته زمان

جان است شکر او که بود آشنای عقل

عقل است مهر او که بود رهنمای جان

گویی‌ کفایت و هنرش وهم و فکر توست

کان هست بی‌نهایت و این هست بی‌کران

گویی مناقبش صفت ذ‌ات صانع است

کاندر چگونگیش همی گم شود گمان

تخمی شناس خدمت او در زمین بخت

کان تخم بردهد به همه وقت نام و نان

سود و زیان و سَعْد و نحوست به هم دهند

افلاک در تحرک و اجرام در قران

آهنگ سوی خدمت او کن که خدمتش

سعدی است بی‌نحوست و سودی است بی‌زیان

دارد به زیر کلک در از عقل و از هنر

گنج و سپاه و مملکت صاحب القران

بی‌ عقل کامل و هنر وافر ای عجب

بر کام خویشتن نتوان گشت کامران

نه شغل روزگار توان ساخت بر گزاف

نه کلک شهریار توان داست رایگان

ای‌ گوش غایبان ز کمال تو پر خبر

وی چشم حاضران زجمال تو پر عیان

امر تو چون قضاست رسیده بهر مکین

نام تو چون هواست رسیده بهر مکان

کوهی‌گران زعزم تو کاهی شود سبک

کاهی سبک ز حزم تو کوهی شود گران

فضل کفات را به قلم نقد کرده‌ای

وارزاق خلق را به قلم کرده‌ای ضمان

یک تن که دید ناقد فضل همه‌ کفات

یک تن که دید رازق رزق همه جهان

از قُوَّت عبارت و تهذیب لفظ توست

اندر لغت فصاحت و اندر نُکَت بیان

اعجاز و سِحْر وصف بیان و بنان توست

هم معجزالبیانی و هم ساحرالبنان

کلک مُشَعْبد تو چراغی است نوربخش

ازکاشغر زبانه زده تا به قیروان

ملک از دخان او همه ساله مُنَقّش است

و او خود منقش است همه ساله از دخان

ماند به خیزران و به قدرت چو خنجرست

هرگز که دید قدرت خنجر ز خیزران

بینای اَ‌کْمَه است و سخنگوی اَ‌بْکَم است

دانای بی‌دل است و توانای ناتوان

مرغی است اوکه درّو شبه پرکشد به هم

چون سوی صحن باغ‌ گراید ز آشیان

در زیر هر صفیرش درّی است شاهوار

در زیر هر صریرش گنجی است شایگان

او هست درکف تو و تاثیر نقش اوست

در قصرهای قیصر و در خانه‌های خان

ای آشکار پیش دلت هر چه کردگار

آرد همی به پردهٔ غیب اندرون نهان

دست تورا به ابر که داند قیاس کرد

تا بدره بدره این دهد و قطره قطره آن

در حشر اگر به دست تو باشد شمار خلق

بر هیج خلق بسته نماند در جنان

هرچند پادشاه تن آدمی است دل

از بهر آفرین تو شد بندهٔ زبان

گویی‌که مدح تو سبب عز و شادی است

زیرا که مادح تو عزیزست و شادمان

گرگنجهای مدح تو مخزون‌ کند قضا

گردونش قلعه باید و خورشید پاسبان

رسته است از امتحان فلک طبع من رهی

تا کرده‌ام به طبع مدیح تو امتحان

خواهم همی ز بهر ثنای و لقای تو

در دیده روشنایی و درکالبد روان

در مدح تو به وصف‌کمال است شعر من

خاصه به رسم تهنیت ‌جشن مهرگان

جشنی عجب‌ که در چمن و بوستان همی

بر لشکر بهار زند لشکر خزان

گویی مگر درخت یکی مرد راهب است

بر دوش او فکنده یهودانه طیلسان

زنگارگون لباس درختان جویبار

گویی فرو زدند به‌زنگار زعفران

بیماری است و عشق رخ زرد را سبب

بیمار و عاشق اندر مگر باغ و بوستان

گر طبع باغ پیر و کهن‌ گشت باک نیست

طبع تو تازه باد و تن و بخت نوجوان

تا در میان دشمن و اندر میان دوست

ازکین بود حکایت و از مهر داستان

بر دشمنانت نحس زحل باد کینه‌ورز

بر دوستانت سعد فلک باد مهربان

گنج طرب همیشه تو را باد زیردست

اسب ظفر همیشه تو را باد زیرران

روشن به طلعت شه افاق چشم تو

روشن به نور طلعت تو چشم خاندان

جاه و قبول و حشمت تو هر سه پایدار

عز و بقا و دولت تو هر سه جاودان

شمارهٔ ۳۷۱

آنچه من بر چهره دارم یار دارد در میان

وآنچه من در دیده دارم دوست دارد در دهان

چهرهٔ من با میانش‌ گشت پنداری قرین

دیدهٔ من با دهانش کرد پنداری قران

گر تو را باور نیاید کاو دهان دارد چنین

ور تورا صورت نبندد کاو میان بندد چنان

بنگر اینک تا ببینی در پاکش در دهن

بنگرآنک تا بیابی زر نابش در میان

بینی آن قد بلندش همچو تیر از راستی

وان دل بی‌مهرش از ناراستی همچون کمان

از دل من در قد او هست پنداری اثر

وز قد من در دل او هست پنداری نشان

هست هجر او به‌وصل اندر چو بیم اندر امید

هست وصل او به هجر اندر چو سود اندر زیان

قصد او آن است کز من دل رباید بی‌گزاف

رای او آن است کز من جان ستاند رایگان

با چنو دلبر لئیمی‌ کرد نتوانم به‌دل

با چنو جانان بخیلی کرد نتوانم به‌جان

درغم عشقش به‌ زرین چهره‌ و سیمین سرشک

بر امید سود یک چندی شدم بازارگان

سود کردم عشق لیکن با زیان‌ گشتم زصبر

اوفتد بازارگان را گاه سود و گه زیان

شادمانی چون کنم کز صبر مفلس گشته‌ام

کی تواند بود هرگز مرد مفلس شادمان

گر ز صبرم مفلس از شادی‌ کند قارون مرا

ناصح ملک و صفی حضرت شاه جهان

پشت دین بوطاهر اسماعیل کاو را آفرید

همچو اسماعیل طاهر کردگار غیب دان

در صفاهان چشمهٔ نعمت‌ گشاد از دست این

گر به مکه چشمهٔ زمزم‌ گشاد از پای آن

دید روز و شب زمان را سخره و منقاد خویش

داد در دستش زمام خویش پنداری زمان

زان سپس‌ کاو در خرد کافی ترست از هر مکین

همت او در خرد عالی‌ترست از هر مکان

هست آرام روان را مهر او گویی سبب

زانکه بی‌مهرش همی در تن نیارامد روان

زانکه بیند چشم و بستاید زبان او را همی

گاه جان بر جسم رشک آرد گهی دل بر زبان

جاه هر سرور گمان‌ گشته است و جاه او یقین

جود هر مهتر خبر گشته است و جود او عیان

تا عیان باشد نباید دل نهادن بر خبر

تا یقین باشد نباید تکیه‌کردن برگمان

ای هنرمندی که پیش خاطرت هست آشکار

هرچه اندر پرده دارد گنبد گردون نهان

گرچه هست اندر سمر فرزانگان را سرگذشت

ورچه هست اندر کتب آزادگان را داستان

هیچ فرزانه نبودست از تو مه‌ در روزگار

هیچ آزاده نبودست از تو به در باستان

هست بازار تو در پیش معزالدین روا

هست فرمان تو در پیش قوام‌الدین روان

از سر اعلام توگردد زبون خصم دلیر

وز سر اقلام تو گردد سبک شغل‌ گران

در جلالت با اثیرت کرد پیوند آفتاب

در سعادت با ضمیرت خورد سوگند آسمان

در کف او آتش خنجر نشان بینم همی

باز بینم درکف تو خنجر آتش فشان

چون زهم بگشایی اوراق جراید روز عرض

وان همایون کلک گوهروار گیری در بنان

خاطر بیننده پندارد که بگذاری همی

جوشن سیمین به‌نوک نیزهٔ مشکین سنان

کان یاقوت و زبرجد گرچه نشناسد کسی

هست یاقوت و زبرجد را سرکلک توکان

آن چراغ است آن‌ که شد ملک از دخانش پرنگار

ور ببینی پیکرش را پرنگارست از دخان

در عرب مشتاق تصنیفات او خرد و بزرگ

در عجم محتاج توقیعات او پیر و جوان

دست‌ او بحرست و او چون خیزران‌ است و صدف

بی‌شک اندر بحر باشد هم صدف هم خیزران

ای به آیین مهتری کاندر کمال مهتری

از تو آموزد همی هر مهتری آیین و سان

گرچه من‌ کهتر نبودم مدتی در مجلست

کهتری بودم به ‌واجب شکرگوی و مدح‌خوان

از طراز شکر تو غایب نبودم یک نفس

وز نگار مدح تو فارغ نبودم یک زمان

بعد از این غایب نگردم تا نگردد طبع من

بستهٔ بند هوی و خستهٔ تیر هَوان

با تو باشم تا ز فر بخت تو گردد مرا

گنج حکمت زیر دست و اسب دولت زیر ران

تا که از باد بهاری تازه‌ گردد لاله‌زار

تا که از باد خزانی تیره ‌گردد گلستان

باد طبع مادحت چون لاله‌زار اندر بهار

باد روی حاسدت چون ‌گلستان اندر خزان

بزم تو چون باغ‌ و رامشگر در او چون عندلیب

ساقیان چون لاله و نسرین و می چون ارغوان

بر سپهر نیکبختی شمس عقلت بی‌زوال

بر زمین رادمردی بحر جودت بی‌کران

شمارهٔ ۳۷۲

آدینه و صبح و عید قربان

فرخنده گشاد هر سه یزدان

بر ناصر دین و تاج ملت

شاه عجم و پناه ایران

سنجر که نهیب خنجر او

در کاشغرست و زابلستان

شیری که به نوک نیزه خارد

پیشانی شیر در بیابان

شاهی که بدو رسیده میراث

شاهی و ولایت از سه سلطان

با دولت او زمانه کردست

با فتح و ظفر وفا و پیمان

زان است که تیر دولتش را

فتح و ظفرست پر و پیکان

هرگه ‌که شود به طلعت او

آراسته بارگاه و ایوان

گوید ملک از فلک که یارب

چشم بد ازین ملک بگردان

باریدن ابر در دو فصل است

در فصل بهار و در زمستان

ابری است سخای او که بر خلق

بارد به چهار فصل باران

هرکس که به جود او بنالد

از رنج نیاز و درد حرمان

آن رنج بدل سود به ‌راحت

و آن درد بدل شود به درمان

زان سان که خدای کالبد را

زندان دارد به قهر بر جان

دارد سر تیغ او جهان را

بر کالبد عدو چو زندان

هر خصم که خواست تا نماید

با دولت او فریب و دستان

شد کشته به‌ دست بندگانش

چو پور به‌ دست پور دستان

قومی که عنان اسب طاعت

تابند همی به‌ راه عصیان

از خنجر سنجر ملکشاه

بی‌قدر شوند چون قَدَر خان

هرگز نبود چنین جهاندار

هرگز نبود چنین جهانبان

کز بعد چهار سال تازه است

آثار مصاف او به‌توران

از کفر بشست عالم آنگاه

کامد به دعای نوح طوفان

نگذاشت به شرق و غرب دیار

از اهل ضلال و اهل خِذلان

طوفان که ز تیغ شاه بارید

از شرّ و بلا بِشُست کیهان

بر روی زمین ز دشمنانش

دیار رها نکرد و دیان

چون‌ گوی زند ملک به‌ صحرا

خوشید شود به‌گَرد پنهان

ترسد که ملک بگیرد او را

گردون کندش به زخم چوگان

یک قطره ز جرعهٔ شرابش

گر برچکد از قدم به سندان

سندان به مثال چشمهٔ خضر

زآن قطره شود پرآب حیوان

ای شاه ز بهر نصرت دین

گر روی نهی به کافرستان

گردد به سعادت تو پیدا

از ظلمت کفر نور ایمان

قیصر بَدَل بت و چلیپا

سی پاره دهد به دست رهبان

در خدمت تو به‌ جای زنار

بندد کمر و شود مسلمان

ور تاختنی کنی فلک‌وار

تا گرگان از حدود جرجان

از جنگ به آشتی‌گرایند

گرگ و بره بر زمین‌ گرگان

مرغ است خدنگ تو به هیجا

بادست سمند تو به میدان

چون معجزهٔ تو مرغ و بادست

گویم که مگر تویی سلیمان

بر ملک همه جهان ز عدلت

بفزود مفاخر خراسان

کز عدل تو دارد این ولایت

آرایش روضه‌های رضوان

کیوان چو به طالع تو آمد

دارندهٔ عرش داد فرمان

تا آمد مشتری به خدمت

از خانهٔ خویش پیش کیوان

چون بحر شدست جای‌گوهر

در مدح تو خاطر ثناخوان

در مجلس تو زبان و کلکش

ز آب است چو ابر گوهرافشان

تا باشد بر سپهر هر ماه

نقصان و محاق ماه یکسان

نام و لقب تو باد جاوید

بر نامهٔ دین و ملک عنوان

روزت همه عید باد و نوروز

ماهت همه فرودین و نیسان

قربان شده همچو اشتر و گاو

پیش تو عدو به عید قربان

شمارهٔ ۳۷۳

ای دو رخ تو پروین وی دو لب تو مرجان

پروینت‌ بلای دل مرجانت‌ بلای جان

پشتم شده چون گردون اندر پی آن پروین

چشمم شده چون دریا اندر غم آن مرجان

دودی است مگر خطت‌گلبرگ در آن پیدا

ابری است مگر زلفت خورشید درو بنهان

دودی که فکنده است او در خرمن من آتش

ابری که گشادست او از دیدهٔ من باران

چشم تو زدل خستن کردست مرا عاشق

زلف تو به جان بردن کردست مرا حیران

گر دل بخلد چشمت، شاید که تو پی ‌دلبر

ورجان ببرد زلفت زیبد که تویی جانان

رنجی است مرا در تن زان چشم پر از افسون

دردی است مرا در دل زان زلف پر از دستان

رنجی که ز دیدارت در وقت شود راحت

دردی که زگفتارت در حال شود درمان

در بزم نیفروزد بی‌طلعت تو مجلس

در رزم نیاراید بی‌قامت تو میدان

بی‌طلعت تو مجلس بی‌ماه بود گردون

بی‌قامت تو میدان بی‌سرو بود بستان

از تازگی و سرخی لاله است تو را چهره

وز روشنی و پاکی لولوست تو را دندان

لؤلؤ نشنیدم من در بُسَّد نوش آگین

لاله نشنیدم من در سنبل مشک افشان

صورتگر چینستان بر خط تو دارد سر

زیرا که ز خط داری عارض چو نگارستان

خطی است بدیع آیین بر دایرهٔ سیمین

جون خط شهاب‌الدین در مملکت سلطان

ممدوح هنرپرور، بوبکر بلند اختر

جمشیدِ همه لشکر خورشیدِ همه ایران

صدری‌ که مباد او را تا دهر بود آفت

بدری‌ که مباد او را تا چرخ بود نقصان

از رسم بدیع او افروخته شد حضرت

وز رای رفیع او آراسته شد دیوان

تیمار هنرمندان گشته است بدو شادی

دشوار خردمندان گشته است بدو آسان

مخدوم شد از جاهش صد چاکر خدمتگر

ممدوح شد از جودش صد شاعرِ مِدحَت‌خوان

آن کاو نکند یادش یادش نکند گردون

وان کاو نبرد نامش نامش نبرد کیوان

آنجا که سخن‌گوید فرمان بَرَدش دولت

وآنجا که هنر ورزد یاری کندش کیهان

تا فعل چنان دارد، یزدان کندش یاری

تا قول چنان دارد دولت بردش فرمان

هرجند که از شوره بیرون ندمد سوسن

هرچند که از آتش بیرون ندمد ریحان

با آب سخای او ریحان دمد از آتش

با باد رضای او سوسن دمد از سِندان

ای پیش معزّالدین با حِشمت و با تمکین

وی پیش قوام‌الدّین با قدرت و با امکان

از قدرت و امکانت هر روز فزاید این

در حشمت و تمکینت هر روز فزاید آن

بی‌ رای تو بخشش را هرگز نبود حجت

بی‌طبع تو آتش را هرگز نبود نیران

آنجا که کنی همّت حاتم بودت خادم

وآنجا که دهی نعمت چاکر بودت نعمان

با کین تو گر هرمز یک روز کند بیعت

با مهر توگرکیوان یک روزکند پیمان

کیوان شود از مهرت مسعودتر از زهره

هرمز شود ازکینت منحوس‌تر از کیوان

گر بگذردی دودی از خشم تو بر جنت

ور بر جهدی بادی از جود تو بر نیران

از خشم تو بر جنت رضوان شودی مالک

وز جود تو در نیران مالک شودی رضوان

آباد بر آن‌کلکت کز بخت لقب دارد

تدبیر گر دولت تصویرگر دوران

بینندهٔ هر صورت بی‌دیدهٔ صورت‌بین

دانندهٔ هر حکمت بی‌خاطر حکمت دان

تیری است‌که رفتارش سنبل کند از نسرین

مرغی است که منقارش گوهرکند از قطران

ماند به یکی کوکب کش مشک بود گردون

ماند به یکی مرکب‌کش سیم بود میدان

زان ابر موافق را باشد سبب نصرت

چون تاج نهد بر سر بر عاج‌کند جولان

دو ابر همی بینم مُضمَر شده در فعلش

یک ابر همه راحت یک ابر همه طوفان

آن ابر موافق را باشد سبب نصرت

وین ابر مخالف را باشد سبب خذلان

نادر شده چون افسون از عیسی بن مریم

معجز شده چون ثعبان از موسی بن عمران

گویی‌ که تویی عیسی، او هست تو را افسون

گویی‌که تویی موسی او هست تو را ثعبان

ای اصل همه نیکی در روشنی و پاکی

جسم تو همه جان شد جان تو همه ایمان

مدح تو معزّی را شد فاتحهٔ دفتر

سکر تو معزی را سد خاتمهٔ دیوان

در نکتهٔ اشعارش مدح تو بود معنی

بر نامهٔ اقبالش نام تو بود عنوان

هستند یک از دیگر زیباتر و نیکوتر

احسان توکردستش مدّاح‌تر از حسّان

تا هفت زمین باشد از هفت فلک ساکن

تا هفت فلک باشد بر هفت زمین‌گردان

بر هفت زمین بادا اقبال تو تا محشر

احسان تو را اَحسنت اَحسنت تو را احسان

زیباتر و فرّخ‌تر نیسان تو از تِشْرین

نیکوتر و خرّم‌تر تِشْرین تو از نیسان

شمارهٔ ۳۷۴

دوش رفتم به خیمهٔ جانان

تازه کردم به بوی جانان‌، جان

آفتاب است زیر شب ‌گفتی

زیر زلف اندرون رخ جانان

گر به روز آفتاب رخشان است

پس چرا شد به شب رخش رخشان

جعد او بر شکوفه عنبر بار

زلف او بر ستاره مشک افشان

جان من زیر جعد او پیدا

دل من زیر زلف او پنهان

بود چوگان دو زلف وگوی زنخ

گوی و چوگانش را ز گل میدان

گوی سیمین شود به ‌هرحالی

هرکجا عنبری بود چوگان

زیر آن لب نهفته دندانش

همچو لولو نهاده در مرجان

من به دندان ‌گرفتم انگشتم

در غم عشق آن لب و دندان

گفتم ای دلفریب سیمین بر

ماه گویا تویی و سرو روان

در کنارم تو را سزد گردون

وز وثاقم تو را سزد بستان

گرچه با تو مرا خوش است وصال

ورچه دیدار توست قوت روان

از وصال تو خوشترست مرا

خدمت نور دولت سلطان

آفتاب تبار قتلغ بیک

میر گیتی‌گشای ملک ستان

آن‌که همنام شیر یزدان است

هست برهان قدرت یزدان

وان که سلطان برادرش خواند

همچو سلطان بود ز بخت جوان

چاکر جاه و قدر اوست زمین

بندهٔ عقل ورای اوست زمان

کرد با رای او قضا بیعت

کرد با قَدْر او قَدَر پیمان

مهر او با موافقان رحمت

کین او با مخالفان طوفان

دل صا‌فیش چشمهٔ خورشید

کف کا‌فیش چشمهٔ حیوان

کوه با حِلم او چو باد سبک

باد با طبع او چو کوه ‌گران

چون به رزم اندرون گشاد کمین

چون به جنگ اندرون کشید کمان

بفکند شیر شرزه را چنگال

بشکند پیل مست را دندان

بر جبین موافقانش نوشت

مهر او: «‌هل اتی علی‌ الانسان‌»

بر جبین مخالفانش نوشت

کین او «‌کُلّ مَنْ عَلیها فان‌»

ای امیری که زیر همت توست

برج خورشید و خانهٔ کیوان

پدرت را ولایت است و تورا

جای بهرام و جاه نوشروان

بارگاه تو را ز قدر و شرف

زیبد از روی حور شادروان

خدمت شاه و طاعت پدر است

سیرت تو در آشکار و نهان

مقبلی لاجرم زخدمت این

خرمی لاجرم ز طاعت آن

شاعر شاه و مادح دولت

آفرین گوی توست و مدحت خوان

چون پیاده به مجلس تو شتافت

دهد از حال اسب خویش نشان

داشت اسبی که گاه گام زدن

بود با باد تیزرو یکسان

بحر جوشنده بود در رفتار

چرخ کوشنده بود در جولان

چون برو بودمی بیاسودی

پای و دست من از رکاب و عنان

بی‌سبب ناگهان بخفت و بمرد

مرگ او بود هم بر او تاوان

ای دریغا که ناگهان آورد

ملک‌الموت اسب من به ‌زیان

میزبان کن مرا خداوندا

تا نباشم پیاده و حیران

گر من از تو ستورکی خواهم

عذر من ظاهرست و حال عیان

هر ستوری که تو مرا بخشی

شکرگویم به پیش شاه جهان

تا پدید آید از خزان و بهار

گه زمستان و گاه تابستان

بر تو فرخنده باد فصل بهار

بر تو فرخنده باد جشن خزان

تا بپاید فلک تو نیز بپای

تا بماند جهان تو نیز بمان

شمارهٔ ۳۷۵

از فضل و کفایت ز همه لشکر سلطان

یک خواجه که دیدست چو بوجعفر غیلان

آن بارخدایی‌ که ز سیر قلم او

آرام گرفته است همه کشور ایران

فرمانبرِ سیرِ قلمش گنبد گردون

خدمتگر خاک قدمش اختر رخشان

گردون جهاندیده ندیدست و نبیند

داناتر از او هیچ کس از گوهر انسان

ای خوب خصالی ‌که تویی قبلهٔ اقبال

وی پاک ضمیری ‌که تویی ‌مَفْخر اعیان

ارباب کفایت همه هستند محقق

زیرا که به‌تحقیق تویی مفخر ایشان

نور رخ زواری و انس دل احرار

جان تن احبابی و تاجِ سرِ اخوان

در چنبر فرمان تو آورد فلک سر

تا حشر سرش هست در آن چنبر فرمان

هر خاک که زیر قدم خویش سپردی

هر ذره از آن خاک بشد افسر کیوان

هر کاو به خلاف تو زند خیمهٔ نصرت

گردون زند اندر دل او نشتر خذلان

شد پیکر بدخواه ز پیکان تو باریک

پیکان تو دادست بدو پیکر شیطان

گر هیچ کسی دفتر احسان بنویسد

نام تو کند فاتحهٔ دفتر احسان

آرایش دیوان ز مدیح تو فزاید

زیرا که مدیح تو بود زیور دیوان

از مدح تو فخر آرم و از مهر تو نازم

هرچند منم شاعر مدحتگر سلطان

بی ‌مهر تو و مدح تو هرگز نزدم دم

کان جفت خرد دارم و این همبر ایمان

تا آب گوارنده نباشد بر مالک

تا آذر سوزنده نباشد بر رضوان

فرمانت روا باد چه در ملک و چه در دین

و اقبال به هر وقت تو را چاکر فرمان

خرم شده از حشمت تو مجلس احرار

روشن شده از طلعت تو محضر نیکان

شمارهٔ ۳۷۶

لاغری یار من است از همه خوبان جهان

که بتی موی میان است و مهی تنگ دهان

خواهم آن را که بود چون دل من تنگ‌دهن

جو‌یم آن را که بود چون تن من موی میان

یار لاغر به همه ‌حال ز فربه بهتر

ور ندانی ز من آگاه شو و نیک بدان

خوشتر از شاخ سپیدار بود شاخ سمن

بهتر از نارون و مشک بود سرو روان

ماه چون نو شود از لاغری و باریکی

بنمایند به انگشت همه خلق جهان

گر ستونی بود از سیم، نگیری در دست

باز سوی دهن آری چو خلالی بود آن

دوست لاغر را برگیری و یک فربه را

به دو صد حیله در آغوش گرفتن نتوان

فربهان را نتوان داشت نهان در هر جای

لاغران را به همه جای توان داشت نهان

سبکی شادی جان است و گرانی غم دل

بفروشم غم دل، بازخرم شادی جان

جان سبک باشد و لاغر نبود جز که سبک

تن ‌گران باشد و فربه نبود جز که ‌گران

منم آن عاشق آشفته‌دل لاغردوست

جز بدین نام مرا پیش همه خلق مخوان

لاغری دارم و با او دل من سخت خوش است

صبر نتوانم از او یک نفس و نیم زمان

همچنین یار دلارام و چنین دلبر خوش

آفرین شرف الملک مرا داد نشان

قبلهٔ دولت ابوسعد خداوند سعود

دادگر محتشم داد ده داد ستان

آن که از بخشش او فخرکند ملک زمین

آن که از دانش او شاد بود شاه زمان

کف او جود عیان است و کف خلق خبر

دل او علم یقین است و دل خلق‌ گمان

بر گمان تکیه ندارند کجا هست یقین

وز خبر یاد ندارند کجا هست عیان

ای خداوند کریمان و دلیل دولت

ای سرافراز بزرگان و امین سلطان

پیش از این ‌گاه کفایت، پس از این ‌گاه خرد

ننشست و ننشیند چو تو اندر دیوان

مشتری سعد فشاند به سر کلک تو بر

چون شود کلک تو بر سیم و سمن مشک‌فشان

استوار از قلم و دست تو بینم همه سال

ملک سلطان معظم ز کران تا به ‌کران

گوی تدبیر وکفایت زبزرگان بردی

پس از این کس نزند گوی و نبازد چوگان

باز نشناسد اگر نوشرَوان زنده شود

قلعهٔ درگهت از سلسلهٔ نوشروان

قدم همّت تو تارک کیوان سپرد

زان قبل راه نیابد به تو نحس کیوان

تن بدخواه و بداندیش تو چون نالهٔ طفل

کند اندر شکم مادر فریاد و فغان

مهر و کین تو دهد سود و زیان همه‌کس

مهرتو سود پدید آرد وکین تو زیان

دل بدخواه تو چون خسته کند دست اجل

باشد از تیروکمان فلکش تیر وکمان

به فلک برشده مریخ و زحل زان دارد

تا غلامان تو را سازد پیکان و سنان

حور خواهد که ‌کند صورت او نقش بساط

چون نهی پای برین سدره و این شادروان

تخت تو جایگهی دارد بر عرش بلند

گر به حیلت رسد اندیشهٔ مخلوق بدان

در بقای ازلی بخت یکی نامه نوشت

تا بر آن نامه مگر نام تو باشد عنوان

ننمودست جنان را مَلِک‌العَرش به‌کس

وافریدست سرای تو نمودار جنان

گوهر سرخ‌ بروید ز همه روی زمین

گر دهد جود تو یک بار زمین را باران

ای‌ کریمی‌ که عنا را به عنایت ببری

برنتابم ز در و درگه تو نیز عنان

کردمی هوش و روان بر سر مدح تو نثار

گر مرا دست رسیدی به‌سوی هوش و روان

گر ثناهای تو گفتن نتواند دل من

ترجمان دل من بنده بود کلک و زبان

درّ و یاقوت من از همت وجود تو سزد

زان‌ کجا همت وجود تو چو بحرست و چوگان

تا بود راغ چو زنگار به هنگام بهار

تا بود باغ چو دینار به هنگام خزان

تا مکان است و درو خُزْد و بزرگی است مکین

تا به زیر قدم خرد و بزرگ است مکان

شاد بادند به درگاه تو هم خرد و بزرگ

تازه بادند به ایوان تو هم پیر و جوان

تن و جان و دل تو خرم و شادان و درست

برخور از جان و تن و کام دل خویش بران

شمارهٔ ۳۷۷

المنهٔ لله که خورشید خراسان

از برج شرف گشت دگرباره درخشان

المنهٔ لِلِّه که گلزار به نوروز

بشکفت اگر مُرد ز سرمای زمستان

المنهٔ لِلّه که بر شخص بَراهیم

آفت همه راحت شد و آتش همه ریحان

المنهٔ لله که موسای پیمبر

کلی فرجی یافت ز فرعون و ز هامان

المنهٔ لله که یعقوب به یوسف

خرم شد و در بست درِ کلبهٔ احزان

المنهٔ لله که یوسف به اَمارت

بنشست و عدو گشت اسیر چَه و زندان

المنهٔ لله که اندر کف داود

چون موم شد آهن نه به آتش نه به سندان

المنهٔ لله که انگشتری ملک

کردند دگرباره در انگشت سلیمان

المنهٔ لله که یونس به سلامت

رست از شکم ماهی و تاریکی ایوان

المنهٔ لله‌ که در ظلمتِ بسیار

پنهان نشد از خضر نبی چشمهٔ حیوان

المنهٔ لله‌ که در مکه ظفر یافت

پیغمبر امّی ز پس هجرت و هجران

المنهٔ لله که شایستهٔ دستور

بنشست به دستوری دستور به دیوان

المنهٔ لله‌که آراست دگر بار

دیوان خراسان به سرافراز خراسان

آن بار خدایی‌که معین آمد و ناصر

بر مُلْک شه مشرق و در دولت سلطان

بوالقاسم مُقبِل که چو بوالقاسم مقبول

بگزیدهٔ خلق است و پسندیدهٔ یزدان

او کارگزار است که کار ملکان را

الا سر کلکش نشناسد سر و سامان

در دیدهٔ دین است خردمندی او نور

در پیکر ملک است هنرمندی او جان

یک چند شد از خدمت مخدوم و خداوند

دور از حسد حاسد و از فتنهٔ شیطان

حاسد شد و در زاویه افتاد ز محنت

شیطان شد و در هاویه افتاد ز خذلان

پای عدو از بند بفرسود که دستور

با خواجهٔ ما دست بکردست به پیمان

دی کان کفایت ز گهر سخت تهی بود

امروز امید است که خیزد گهر از کان

گر رنج بُد از حسرت او بر تن احرار

ور درد بد از غیبت او بر دل اعیان

شد کار عجم خوب ز نقش قلم او

جامه ز عَلَم خوب شود نامه ز عنوان

ای مهتری تو مددِ دولت و اقبال

وی سروری تو شرف مُلکَت و ایمان

محتاج بزرگان به تو چون دهر به خورشید

محتاج‌ کریمان به تو چون‌ کِشت به‌ باران

برنامهٔ تو چشم وزیرِ شهِ مشرق

بر وعدهٔ تو گوش سپاهِ سرِ ایران

زودا که نهی روی بدان حضرت میمون

با مرتبه و کوکبه و خیل فراوان

زودا که پس از خواستن عمر تو گویم

از تو همه طاعت بود از ما همه عصیان

در خانه و در خیمه چو در شهر و چو در راه

هرگه‌که نهی مجلس و هرگه‌که نهی خوان

من بیش تو خواهم‌که بُوَم در همه وقتی

خالی نبود مجلس و خوانت ز ثناخوان

چون مدح تو خوانم ز تو بینم همه احسنت

چون شکر تو گویم ز تو یابم همه احسان

تا ابر در افشان بود از مرکز عِلوی

تا مهر درخشان بود از گنبد گردان

از فر تو تیمار خلایق شده شادی

وز سعی تو دشوار خلایق شده آسان

دیدار تو دیده ملک و خواجهٔ لشکر

ایشان به تو دلشاد و تو دلشاد به ایشان

شمارهٔ ۳۷۸

چون‌کرد پیش‌آهنگ را در زیر محمل ساربان

بر پشت پیش‌آهنگ شد از خیمه شمع کاروان

آن چون مه ناکاسته چون ‌گلبن پیراسته

همحون بهشت آراسته روشن چو خرم بوستان

صافی تن او نسترن بویا بر او یاسمن

نازان قد او نارون رنگین لب او ناردان

آن مایهٔ حُسن و لَطَف چون دُرّ پاک اندر صدف

چون آفتاب اندر شرف در مهد عالی شد نهان

جان و دلم در تاب شد چشم ترم پرآب شد

آن ماه در جلباب شد امید ببریدم ز جان

کردم سر راه جَمَل از خون دیده خاک حل

تا همچو اشتر در وَحَل عاجز بماندکاروان

آن نافهٔ دلخواه من در زیر مهد ماه من

بگذشت تیز از آه من چون بر سر آتش دخان

هودج فراز کوه تن در هودج‌ آن سیمین ذَقَن

من بیش هودج‌گاه زن چون بندگان بسته میان

تا بر سر راه ای عجب پیش‌ آمدم در تیره شب

دیدم دیاری با تعب مهمان جانی با فغان

مار اندر او ببریده دم عقل اندر او ره‌ کرده گم

گور اندر او فرسوده سم از بیم شیران ژیان

حصنی چنین بوده حصین، آباد و خرم پیش از این

از دادهٔ داد آفرین روی هزاران بوستان

چون قعر دوزخ با فزع چون خانهٔ دیوان جزع

چون قصر یار با وَرَع‌ گشته به عالم داستان

درکنده از نیرنگها جوی در او سنگها

وآورده از فرسنگها آب ورا در آبدان

بر کاخ‌ کاخ افراخته بر برج برجی آخته

در حجره حجره ساخته چون‌ گلستان در گلستان

چون صبح روز از کوه سر برزد به میناگون سپر

جستم از آن ویران به در از قافله جستم نشان

بر ره ندیدم هیچکس پویان شدم برخاک و خس

از دور آواز جرس آمد به گوش من نهان

برهم دریدم راه را دریافتم دلخواه را

فرخنده فخر ماه را بر باره‌ای دیدم جوان

برده سبق از باد تک آکنده زان پولاد رک

هنگام جستن همچو سگ در دامن صحرا روان

افزون ز کُه کوهان او از عاج‌تر دندان او

از تیرها مژگان او از نوک سوفارش دهان

کوشش نگر خرمای تر دنبش به سان نیشکر

لعلش چو بلغاری سپر گردن چو خوارزمی کمان

پشتش به سان گردمه بی‌سرمه چشم او سیه

مهر شرف بر شانه گه داغ دول برگرد ران

رفتار چون کبک دری همچون مهارش مشتری

در چابکی چون سامری ساقش قَضیب خیزران

درگامش از نشوا اثر آنگاه از اُ‌شنان‌تر

گه زیر خاید گه زبر از لَفْجِ صابونش چکان

ناگه رسانید او مرا جایی که بودم در هوا

دیدم زمین را از قضا رنگی چو رنگ پرنیان

چنگال در نازل زدم صد بوسه بر محمل زدم

چون آتش اندر دل زدم شد وصل جانانم از آن

گفتم مرا خواهی همی از من وفا خواهی همی

حاجت روا خواهی همی شو قصهٔ یوسف بخوان

با من توگر منزل‌کنی این رنج ما در دل‌کنی

مقصود من حاصل کنی بر درگه صاحبقران

شمارهٔ ۳۷۹

بوستان شد زرد روی از وصل باد مهرگان

چون دم دلدادگان از هجر یار مهربان

هجر یار مهربان گر چهره را زردی دهد

بوستان را داد زردی وصل باد مهرگان

در هوا و بر چمن پوشید سنجاب و نسیج

کوه دیبا پوش را داد و زمین را طیلسان

شنبلیدی گشت از آشوبش نباتِ مرغزار

زعفرانی گشت از آسیبش درخت بوستان

باد در آشوب او بنهفت گویی شنبلید

ابر در آسیب او بِسْرِشت گویی زعفران

گر نگشت از زر چمن سوداگر سرمایه‌دار

ور نگشت از در ناسفته هوا بازارگان

از چه معنی‌گشت باد اندر چمن دینار بار

وزچه حُجّت گشت ابر اندر هوا لؤلؤفشان

سرد و پژمرده شدست اکنون جهان چون طبع پیر

چندگاهی بودگرم و تازه چون طبع جوان

گر جهان شد پیر و پژمرده نباشد هیچ باک

تا جوان و تازه باشد دولت شاه جهان

شاه شاهان سایهٔ یزدان ملک سلطان که هست

طلعتش چون آفتاب و حضرتش چون آسمان

پادشاهی کز جلالش هست دولت پایدار

شهریاری کز جمالش هست ملت شادمان

تن ز شوق مهر او تازه است همچون دل به‌تن

جان به مهر مدح او زنده است همچون تن به‌جان

گر به مغرب بگذری از مدح او یابی اثر

ور به مشرق بنگری از جود او بینی نشان

دل ز مهر جسم او خالی نیابی در بدن

یک زبان خالی نیابی از مدیحش یک زمان

طاعت خالق به نزد عقل و دانش واجب است

خدمت سلطان عالم هست واجب همچنان

هرکسی‌ کاو طاعت حق را همی بندد کمر

همچنان در خدمت سلطان همی بندد میان

شهریارا بر فلک جرم زُحَل بر برج قَوس

لرزه بیند چون تو را بینند با تیر و کمان

همچنان‌ کز چشمهٔ خورشید عالم روشن است

روشن است از دولت تو گوهر الب ارسلان

گر ز بخت و چرخ باشد پادشاهی مستقیم

بخت تو با یک دل است و چرخ تو بایک زبان

گرکند تقدیر در عدل از تو روزی اِقْتراح

ور کند توفیق در جود از تو وقتی امتحان

آن یکی گوید خَهی خورشید ناپیدا زوال

وان دگر گوید زهی دریای ناپیدا کران

بی‌بزرگی کس خداوندی نباید بر مجاز

بی‌هنر صاحب قرانی کس نیابد رایگان

چون تو را دادست یزدان هم بزرگی هم هنر

ملک و دین را هم خداوندی تو هم صاحبقران

تاکه هرنفسی ز تدبیر خرد باشد عزیز

تاکه هر چشمی زتاثیر روان باشد روان

در ستایش باد پیش تو همه ساله خرد

در پرستش باد پیش تو همه ساله روان

رای ملک آرای تو بر هر چه خواهی‌کامکار

دولت پیروز تو بر هرکه خواهی کامران

عالم از تو باد خرم چون جهان فصل بهار

بر تو فرخنده خزان فرخ و جشن خزان

شمارهٔ ۳۸۰

یک امشب زبهر من ای ساربان

زدروازه بیرون مَبَر کاروان

درنگی بکن تا من از جان و دل

ز جانان و دلبر بپرسم نشان

که تیمار دلبر ز من برد دل

که اندوه جانان ز من برد جان

زمن جان و دل چونکه بیرون شدست

به دروازه بیرون شدن چون توان

گر امشب درنگی نباشد تورا

زچشمم رسد همرهان را زیان

به کشتی بود کاروان را نیاز

که دریا شدست از دو چشمم روان

من امشب همی بر سر کوی یار

زبهر دل و جان بر آرم فغان

مگر بر من عاشق مستمند

شود مهربانْ یارِ نامهربان

اگر یابم از یار مقصود خویش

به مقصد رسم با تو ای ساربان

میان چون کمرکرده از عشق یار

همه راه بندم‌ کمر بر میان

نهادست بار گران بر دلم

ز تیمار خویش آن بت دلستان

هَیونی سبک پای باید مرا

که رنجه نگردد ز بار گران

هیونی‌ که‌ گویی بر اعضای او

مفاصل بپیوست بی‌استخوان

هیونی چو دیوانه دیوی زبند

برون خسته مانند تیر از کمان

چوگیرند شیران مهارش به‌دست

خرد را چنان باشد اندر گمان

که ثُعبان همی طور سینا کند

به اعجاز دستِ کلیمِ شبان

چو ازگام او بر ره‌ کوفته

شود شکلهای مدوّر عیان

تو گویی بنایی عیان کرد چرخ

هزاران قمر بر ره و کهکشان

چو تابد ستاره زگردون پیر

بدو گویم ای بیسُراک جوان

چراگاه تو تازه و سبز باد

همه خار او چون‌ گل و ارغوان

دَرای تو از زرّ و یاقوت باد

هُوَید تو از حُلّه و پرنیان

تویی تیزرو مرکبِ بی‌رکاب

تویی زود دو بارهٔ بی‌عنان

همی‌ گوش دارم نفر تا نفر

همی چشم دارم زمان تا زمان

که تو با سلامت رسانی مرا

به درگاه دستور شاه جهان

پناه عجم صدر دین عرب

دل دولت و دیدهٔ دودمان

محمد روان تن مَحْمِدَت

کز او شاد دارد محمد روان

وزیری‌ که بشکفت از او روی ملک

چو از فرّ باد صبا بوستان

رهی شد جهان پیش توقیع او

رها کرد توقیع نوشیروان

رسد مرد بر سِدرَهُٔ المُنتهی

اگر سازد از رای او نردبان

سخارا به خورشید و دریا و ابر

همی زد خرد پیش از این داستان

کنون تا دل و دست و طبعش بدید

بدان داستان نیست همداستان

به تدبیر او کرد صافی ملک

از اهل ستم خانه و ملک خان

به باغ مرادش درخت ظفر

ز چین سایه گسترد تا قیروان

خطی داد گردون به‌ اقبال او

که هستند سیارگان در ضَمان

اگر زهره و مشتری را دهد

جهان آفرین دست و نطق و زبان

به بزمش کند زهره رامشگری

به خوانش شود مشتری مدح خوان

سزد میهمان شهریار زمین

کجا همت او بود میزبان

اگر میزبان دولت او بود

سزد آفتاب فلک میهمان

چنین منصبی را که او یافته است

ز پروردگار و ز صاحب قران

کمال حَسَبْ باید از نفس پاک

جمال نسب باید از خاندان

اثر باید از جنبش روزگار

مدد باید ازگردش آسمان

بزرگی نیابد کسی بر گزاف

وزارت نیابد کسی رایگان

ایا کامگاری که از رای توست

ملک بر ملوک عجم کامران

به پیکار خصم تو غرد همی

کجا هست در بیشه شیر ژیان

ز منقار باز تو ترسد همی

اگر هست سیمرغ در آشیان

سعادت در آن خانه گیرد کمین

که عرضت در آن خانه گیرد مکان

بود روز و شب بر در و بام او

قضا و قدر حاجب و پاسبان

زمانه ز بهر تو آرد پدید

همی زر وگوهر ز دریا و کان

به دریا و کان هر دو را مدّتی

ز اِسْراف جُود تو دارد نهان

به نام تو یک بیت تضمین‌ کنم

که منصورگفته است در باستان‌:

«‌درم از کف تو به نزع آمدست

شهادت نهندش همی در دهان‌)‌)

زمین و زمان از تو نازد همی

که سعد زمینی و صدر زمان

بمان جاودان در جهان همچنین

وگرچه نماند جهان جاودان

نبودست مشکین دُخانِ چراغ

چراغی است کلک تو مشکین دخان

میان ضمیر و خرد واسطه است

میان زبان و خرد ترجمان

اگر حاجب و حاکم ملک نیست

چرا با کمر باشد و طیلسان

مقیم است چون خیزران و صدف

به بحری که هرگز ندارد کران

به بحری که دارد مکین یافته است

دهان از صدف قامت از خیزران

بلند اخترا تا بدیدم تو را

مرا داد اختر ز حرمان امان

به نوروز رفتم ز درگاه تو

به درگاه باز آمدم مهرگان

کنون هست با تو خزانم بهار

اگر بود بی‌تو بهارم خزان

ز طبع من اقبال در مدح تو

قبول تو این شعرکرد امتحان

معانی همه صافی از مستعار

قوافی همه خالی از شایگان

مسلم کسی را بود شاعری

که دارد چنین ساحری در بیان

اگر چه معزّی لقب یافتم

زسلطان ملکشاه آلب ارسلان

چو در مدح تو شعر من معجزست

مرا معجزی خوان معزی مخوان

همی تا هوی باهوا همبرست

در اختر چنین است آیین و سان

جهان را به مهر و بقای تو باد

هوایی که هرگز نبیند هَوان

زتدبیر تو ملک را جاه و آب

ز توقیع تو خلق را نام و نان

ملک شادمان از تو و رای تو

تو از دولت و رأی او شادمان

شمارهٔ ۳۸۱

به دارالملک باز آمد تن آسان

خداوندِ بزرگانِ خراسان

بهای ملت حق فخر امّت

قوام ملک صدر دین یزدان

سپهر جاه و خورشید محامِد

مُحمد کدخدای شاه ایران

خداوندی که خشنودی و خشمش

کلید نصرت است و قفل خِذلان

عذاب و رحمت است از کین و مهرش

که کین و مهر او کفرست و ایمان

اگر چه نیست میزان‌ همتش را

سخن را خاطر او هست میزان

بدان میزان همی سنجد سخن را

سخن سنجد بلی مرد سخندان

ز دست او شگفت آید خرد را

جو بارد کلک او بر سیم قطران

خرد را زان شگفت آید که دستش

همی سازد ز قطران آب حیوان

چنان چون بگذرد سوزن ز مُلحَم

به هیجا بگذرد تیرش ز خُفتان

کمان چون پیش تیرش خَم دهد پشت

سعادت روی بنماید ز پیکان

حُسامش را لقب دادست نُصرت

پرند آب رنگ آتش افشان

که رنگ آب دارد در نمایش

ولیکن آتش افشاند به میدان

سمندش را همی خواند زمانه

بُراق بَحر موجِ چرخِ دوران

که موج بحر دارد گاه کوشش

که دور چرخ دارد روز جولان

ز فعل او مُقَمَّر پشت ماهی

ز گوش او مُنَقَّط روی کیوان

به پیکر هست همچون طور سینا

بر او صدر اجل موسی عمران

چو گیرد مِقرَعه در دست‌ گویی

که موسی مر عصا را کرد ثعبان

چو بِدرَفشد کَفَش گویی که موسی

ید بیضا برآورد از گریبان

قوی و روشن است از دو محمد

دل اسلام و چشم هر مسلمان

یکی پیغمبری را بود حجت

یکی نیک‌اختری را هست برهان

یکی شد در عرب مختار سادات

یکی شد در عجم مخدوم اعیان

یکی آورد قرآن معجز خویش

یکی را شد سخن معجز چو قرآن

یکی از خُلد رضوان آگهی داد

یکی ‌کرد از خراسان خلد رضوان

یکی انسان عین اندر نبوّت

یکی اندر وزارت‌ عین انسان

یکی را از مَلَک تَنزیل و تأویل

یکی را از مَلَک تمکین و امکان

بدان افروخته محراب و منبر

بدین آراسته درگاه و ایوان

به عقبی آن شفیع زَلّت این

به دنیا این پناه ملت آن

ایا از عدل تو شاهِ عَجَم شاد

خلیفه شاکر و خشنود سلطان

رهین منت تو میر غزنین

غریق نعمت تو خان توران

به ملک اندر نکردی هیچ کاری

که به بود آن‌ کار بر عقل تو تاوان

نگفتی یک سخن در هیچ معنی

که ‌گشتی زان سخن وقتی پشیمان

همیشه همت و رای تو آن است

که‌ کاری را دهی ترتیب و سامان

کنی آزاده‌ای را صیدِ منت

کشی گردن کشی را زیر فرمان

به کین تو نیارد دست بردن

اگر باز آید اکنون پور دستان

اگر دستان جادو زنده گردد

نیارد کرد با تو مکر و دستان

کجا داغ ستوران تو بیند

پلنگ و شیر در کوه و بیابان

شوند از حشمت تو سست چنگال

شوند از هیبت تو کُند دندان

جمال توست پیدا در وزارت

اگر شد فرّ فخرالملک پنهان

کرا درد و دریغش بود در دل

ز دیدار تو گشت آن درد درمان

اگر شد چشم ما گریان ز هجرش

ز وصل تو لب ما گشت خندان

ز اقبال تو فخر آورد بر خلد

زمین مرو در فصل زمستان

ز فرّ تو کنون شهر نشابور

همی فخر آورد بر مرو شهجان

خراسان چون یکی نامه است‌ گویی

در آن نامه هنرهای تو عنوان

چرا نازس به ایوان کرد کسری

حرا فخر از خُوَرنَق ‌کرد نعمان

که نعمان رفت و فانی شد خُوَرنَق

که کسری رفت و باطل گشت ایوان

بنای شکر و مدح تو نکوتر

که هستش لفظ و معنی اصل و ارکان

بنای تو که آن را تا قیامت

نیارد کرد گردون پست و ویران

نه بامش راگزند از ابر و خورشید

نه بومش را نهیب از باد و باران

نه رنگ و نقش آن آفت پذیرد

اگر گیرد همه آفاق طوفان

خردمندان ا‌چنین‌ا باشند بانی

خداوندان ا‌چنین ا سازند بنیان

به ‌گیتی زیرکان بسیار دیدم

به عالم مقبلان دیدم فراوان

ندیدم هیچ زیرک را بدین حال

ندیدم هیج مقبل را بدین‌سان

خداوندا همان کردی تو با من

که با حَسّان پیمبر کرد احسان

من اندر مدح تو آن‌ گویم اکنون

که در مدح پیمبر گفت حَسّان

چنان خواهم کجا مدح تو خوانم

که بفشانم به ‌خدمت پیش تو جان

چو جان افشان همی ممکن نگردد

کنم پیشت زخاطر گوهر افشان

چو کردم مَدحِ اَسْلافِ تو مجموع

به مدح تو مزین‌ گشت دیوان

روان شد شعر من در آلِ اسحاق

چو شعر رودکی در آل سامان

فلک تاخیر و نسیان پیشه دارد

نبندم دل در آن تأخیر و نسیان

که هرکاری که دشوارست بر من

به یک ساعت‌ کند رای تو آسان

همیشه تا سیاه و تیره باشد

به عاشق بر شب هجران جانان

ز محنت روزهای دشمنت باد

سیاه و تیره چون شبهای هجران

همیشه تا که نقصان و زیادت

بود بر ماه و بر گردون گردان

قبولت در زیادت باد هر روز

عدو را زان زیادت باد نقصان

همه روز تو فرّخ باد و میمون

به ایلول و به ‌کانون و به نیسان

تو در صدر وزارت همچو آصف

ملک بر تخت شاهی چون سلیمان

شمارهٔ ۳۸۲

ماهرویا روی در اقبال دارد بوستان

هرکه را اقبال خواهد می خورد با دوستان

می خور اندر بوستان با دوستان هنگام‌گل

خوش بود هنگام گل با دوستان در بوستان

ارغوان و گل همی از پرده بنمایند روی

تخت زیرگل بریم و رخت زیر ارغوان

از گل و مُل دستها خالی نباید داشتن

جام‌مل باید در این وشاخ‌گل باید در آن

برگ‌ گل بر شاخ‌ گل‌ گویی برون آورده بار

گوهر کوه بدخش ازگوهر کوه بشان

خوشه خوشه لؤلؤ و یاقوت را ماند همی

دسته دسته یاسمین وگل به‌دست باغبان

شد دل طاوس شاد از شنبلید از بهر آنک

زعفران رنگ است و دل را شاد دارد زعفران

گر نه باد از مشک و ابر از در توانگر گشته‌اند

باد چون شد مشکبار و ابر چون شد درفشان

گر نه بیدل‌گشت بلبل چون‌کند چندین خروش‌؟

ور نه عاشق‌ گشت قمری چون‌ کند چندین فغان‌؟

بوستان اکنون چو بزم خسروان آراسته است

وندراو بلبل غزل‌ خوان است و قمری مدح‌ خوان

بانک مرغ اکنون همی ما را درآویزد به‌دل

بوی باغ اکنون همی ما را برآمیزد به‌ جان

یاد بوی بوستان و باده و باد بهار

یاد روی دوستان و سبزه و آب روان

هم جهان با ما و هم ما با جهان سازنده‌ایم

شرط باشد گر جوان سازنده باشد با جوان

مهرگردون باغ را از مهربانی‌کرد نو

نو کنیم از سرکنون مهر نگار مهربان

تازه باید روی ما در مهر کز تحویل مهر

تازگی دارد جهان چون دولت شاه جهان

داور دارندهٔ ایران و دارای عجم

ارسلان ارغو پناه گوهر الب ارسلان

شهریار شهر بند و داور کشور گشای

پادشاه ملک بخش و خسرو گیتی ستان

آن جهانداری که از تیغش همی گیرد یقین

آن شگفتیها که مردم را نباید در گمان

فضل یابد بر زبان چون روی او بیند بصر

فخر آرد بر بصر چون مدح او گوید زبان

از اجل نبود امان آن را که زو یابد نهیب

وز فلک نبود نهیب آن را که زو یابد امان

گو بیا از مهر وکینش ساعتی اندازه گیر

هرکه خواهد تا ببیند مایهٔ سود و زیان

تیر او چون با کمان پیوسته‌ گردد در نبرد

قامت چون تیر اعدا چفته گردد چون کمان

از نبوت چون کشید اندر دهان اژدها

چوب موسی صدهزاران سامری در یک زمان

بی‌نبوت تیغ او چون اژدها شد روز رزم

صد هزاران جان دشمن را کشید اندر دهان

موجب فتح است هر سالی رکاب فرخش

فتح پیش آید سبک چون شد رکاب اوگران

حجت و برهان این در سال ماضی دیده‌ای

باش تا در سال مستقبل ببینی بیش از ان

باش تا سازد ز بهر او امیرالمومنین

جامه و تاج و لوا و خواندش صاحب قران

باش تا بردارد و زیر نگین آرد سه‌گنج

گنج باد آورد وگنج گاو و گنج شایگان

باش تا غرنده و برنده گردد بر ظفر

کوس او در روم و هند و تیغ او در قیروان

بس بود دیدار او چندین سعادت را دلیل

بس بودکردار او چندین بشارت را نشان

خسروا مریخ را با آفتاب از بهر تو

بیعتی رفته است بر فتح و ظفر برآسمان

این یکی بر فتح تو دارد به اوج اندر وطن

وان دگر بر نصرت تو بر شرف دارد مکان

گر برین بیعت نبودست اتفاقی پس چرا

خانهٔ آن جای این شد خانهٔ این جای آن

کی توان کردن تو را با رستم دستان قیاس.

گرچه رستم بود در گیتی به ‌مردی داستان

بود رستم پهلوان لشکر کاوس شاه

هست در لشکر چو رستم مر تو را صد پهلوان

در خط فرمان رستم سیستان بود و هری

تو به رستم داده‌ای اینک هری و سیستان

مدتی ملک خراسان آل سامان داشتند

بعد از ایشان داشت شاه کابل و کابلستان

هر یکی‌ را بود رسمی دیگر و کاری دگر

نامهٔ ایشان بخواه و قصهٔ ایشان بخوان

تا از ایشان هیچ شاه و هیچ خسرو در دو سال

کرد چندین فتح‌ گوناگون به شمشیر و سنان

در هنر پیشی تو وایشان در زمان بودند پیش

هست پیشی در هنر زان به ‌که پیشی در زمان

شک و شبهت نیست اکنون خلق را درکار تو

کار تو روزست و روز از خلق کی ماند نهان

آنکه دورست از تو کردی گوش او را پرخبر

وان که نزدیک است کردی جسم او را پرعیان

عالمی اکنون غریق منت و شکر تواند

تو غریق منت و شکر خدای غیب دان

شکر او کن تا شوی بر هرکه خواهی‌ کامکار

نام او بر تا شوی بر هر که خواهی‌ کامران

تا که از باد بهاری بشکفد شاخ سمن

تا شود پژمرده از باد خزان برگ رزان

نیکخواهت باد چون شاخ سمن وقت بهار

بدسگالت باد چون برگ رزان وقت خزان

آسمان خطی نوشته بر بقای عمر تو

زهره بر خطش گواه و مشتری بر او ضمان

لشکر و ملک تو چون‌گفتار مردم بی‌قیاس

دولت و عمر تو چون رفتار گردون بی‌کران

جشن نوروزت مبارک بخت پیروزت دلیل

مجلس تو بزم خرم همچنین تا جاودان

پیش تخت تو معزی خواند شکر تهنیت

هم به جشن نوبهار و هم به ‌جشن مهرگان

شمارهٔ ۳۸۳

نوروز بساط نو گسترد به گلزاران

در باغ بساط دی بربود چو عیاران

بشکفت بهار نو شرط است نگار نو

ما و می و یار نو بر دامن کهساران

خوش گشت کنون عالم شادند بنی‌آدم

دلها همه شد خرّم خاصه دل میخواران

شد باغ پر از دیبا شد دشت بر از مینا

بر هر دو بود زیبا می خوردن هشیاران

از قمری و از بلبل در هر چمنی غلغل

گلزار ز بوی‌گل چون طبلهٔ عطاران

با طالع فرخنده باغ ازگهر آکنده

وز ابر پراکنده لؤلؤ بدل باران

خوبان بر دلبازان از خوبی خودنازان

با غمزه چو غمازان با طُره چو طراران

اندر چمن و گلشن از سوسن و گل خرمن

ما برگل و بر سوسن تکیه زده با یاران

اقبال ندیم ما وافروخته دیم ما

بدخواه ز بیم ما دلخسته چو بیماران

در طبع همه شادی در دست همه رادی

وز بخت به آزادی خورشید جهانداران

سلطان بلند اختر شاهنشه دین‌پرور

شاهی که سِتَد یکسر جباری جباران

شمارهٔ ۳۸۴

ای شاه تاج‌داران وی تاج شهریاران

گردون کامکاری خورشید کامکاران

گر عید روزه‌داران بر خلق هست فرخ

دیدار توست فرخ بر عید روزه‌داران

جز تو جلال دولت نامد زپادشاهان

جز تو جمال ملت نامد ز شهریاران

آن‌ کاو تو را ببیند باشد ز نیکبختان

وان کاو تورا شناسد باشد ز بختیاران

تا دین مصطفی را یاری و حق شناسی

دولت به تو بنازد چون مصطفی بهٔاران

بشکفت روی‌ گیتی از فر دولت تو

مانند باغ و بستان در فصل نوبهاران

ابری است دست رادت بخشنده بر خلایق

این بدره‌های گوهر وان قطره‌های باران

منسوخ‌ گشت شاها با علم و سیرت تو

هم سیرت بزرگان هم حلم بردباران

هر روز بر رعیت رحمت همی فزایی

این است پادشاها رسم بزرگواران

ای آتش حُسامت آب حسود برده

وز باد سر حسودت مانند خاکساران

چرخ است مرکب تو ماه تمام زینش

مهرست طلعت تو سیارگان سواران

یک تن همی نیارد با مرکبت جهیدن

با سنگ سخت خارا چون‌ گشت خار خاران

امسال روم و چین را هست از تو استواری

سال دگر نشانی در مصر استواران

گر ره دهی به خدمت پیشت میان ببندد

فغفور چون غلامان قیصر چو پرده‌داران

آنجا که برگماری لشکر به‌دشمنان بر

گرید مخالف تو چون ابر در بهاران

وانجا که در مصافی خنجر همی‌گذاری

در خدمت تو نصرت باشد ز حق‌گزاران

وآنجا که صید جویی در خون‌ گور و آهو

کهسار و دشت و وادی گردد چون لاله‌زاران

از بهر آنکه باشد نخجیر خنجر تو

آید همی به صحرا آهو ز کوهساران

شاها خدایگانا چون شعر من شنیدی

خوانند تا قیامت شعرم نکو شعاران

گر پیش خویش خوانی من بنده را معزی

بر درگه تو باشد بختم ز خواستاران

بسیار راهواران هستند حاسد من

لنگی همی نمایم در پیش راهواران

تا هست جای بلبل تا هست جای قمری

گه در میان بستان گه در سر چناران

بنشان غبار روزه بنشین به شادکامی

مگذر تو از زمانه گیتی همی‌گذاران

با دولت و سعادت با خرمی و شادی

چون عید روزه‌داران بگذار صدهزاران

شمارهٔ ۳۸۵

نوروز بساط نو گسترد به گلزاران

وز باغ بساط دی بربود چو عیاران

بشکفت بهار نو شرط است شکار نو

ما و می و یار نو بر دامن کهساران

خوش‌گشت کنون عالم شادند بنی‌آدم

دلها همه شد خرم خاصه دل میخواران

شد باغ پر از دیبا شد دشت پر از مینا

بر هر دو بود زیبا می‌خوردن هشیاران

از قمری و از بلبل در هر چمنی غلغل

گلزار ز بوی گل چون طَبلهٔ عطاران

بر طالع فرخنده باغ ازگهر آکنده

وز ابر پراکنده لؤلؤ به دل باران

خوبان به دل یازان از خوبی خود نازان

با غمزه چو غمّازان با طره چو طراران

اندر چمن و گلشن از سوسن و گل خرمن

ما بر گل و بر سوسن تکیه زده با یاران

اقبال ندیم ما، افروخته دیم ما

بدخواه ز بیم ما دلخسته چو بیماران

در طبع همه شادی در دست همه رادی

وز بخت به آزادی خورشید جهانداران

سلطان بلند اختر شاهنشه دین پرور

شاهی ‌که ستد یکسر جباری جباران

شمارهٔ ۳۸۶

شدست روز همه خلق فَرّخ و میمون

به روزگار شه نیک‌بخت روزافزون

شه زمانه ملکشاه کافرید خدای

همیشه طالع او سعد و طلعتش میمون

به طلعتش همه ساله منورست زمین

چنانکه هست منور به طالعش گردون

قیاس گردون با همتش که داند کرد

که پیش همت عالیش هست‌ گردون‌ دون

همی چو شهر نماید ز لشکرش صحرا

همی چو کوه نماید ز موکبش هامون

به فتح رایت او را صفت‌ کنند همی

چو چرخ را به تحرک چو خاک را به سکون

قضای کن فیکون‌ بی‌مراد او نرود

که هست جفت مرادش قضای کن‌فیکون

شمار بخشش او را کسی نداند چند

قیاس دانش او را کسی نداند چون

چنانکه طاعت او مایهٔ خردمندی است

خلاف طاعت او هست بی‌خلاف جنون

عظیم‌تر ز خلافش جنون ندانم من

وگرچه در مثل آمد که اَلجُنون‌ُ فُنون‌

بشیر پیکر گرزش نگه کن و بشناس

که گاو پیکر بودست گرز اَفریدون

میان شاه و فریدون تفاوت است چنانک

میان شیر دلیر و میان‌ِ گاو زبون

ایا به خدمت تو هر تنی شده مشغول

و یا به طاعت تو هر دلی سده مرهون

ز مهر تو به تن اندر شکفته‌ گردد جان

زکین تو به دل اندر فسرده گردد خون

به عدل و فتح ستایند روزگار تو را

که عدل را تاریخ است و فتح را قانون

چو بحر شد ز مدیح تو خاطر شعرا

سخن صدف شد و معنی چو لوءلوء مکنون

خدای دارد هر بنده‌ای که بندهٔ توست

زنائبات معاف و ز حادثات مَصون

ز خط حکم تو بیرون برد کسی سر خویش

که پای او ز خط زندگان بود بیرون

در آن دیار که شمشیر تو بِرَهنه شود

به‌ خون بدکُنِشان خاک او شود معجون

ز آب دیدهٔ خصم تو زعفران روید

کجا ز آذر تیغ تو روید آذریون

کسی‌ که با تو دلش چون الف نباشد راست

ز هیبت تو شود قامتش خمیده چو نون

به سُخره‌ کردن آشفته لشکر سرکش

به زنده کردن دیرینه زندهٔ مدفون

بس است تیغ تو را چون‌ کلیم را ثُعْبان

بس است جود تو را چون مسیح را افسون

خجسته مُلْک تو باغی شکفته را ماند

پر از درخت و ا‌ز اِسپَرغمان‌ِا‌ گوناگون

تو بر مراد دل خویش هرکجا خواهی

به باغ خویش تماشا همی کنی ایدون

رسیده فوج سپاهت به موج جیحون پار

رسیده تاب حُسامت به آب دجله کنون

زدند پرده سرای تو بر لب دجله

هنوز گرد سپاه تو بر لب جیحون

درین خجسته سفر بر ظفر بس است تو را

خدای عَزَّوَجَل یار و بخت راهنمون

همی دلیل کند خسروا که زود نه دیر

کند سیاست تو تخت بدسگال نگون

به نیزه سر بربایی ز حاسد مَکّار

به تیغ جان بستانی ز دشمن ملعون

کلید نعمت قارون تو را به‌ دست آید

فرو شود به زمین دشمن تو چون قارون

همیشه تا ز بهار و خزان زمین و هوا

شود چو چهرهٔ لیلی و چون دم مجنون

هوا گسسته کند رشته‌های مروارید

زمین نهفته کند فرشهای بوقلمون

گل شکفته بروید ز دامن کُهْسار

زلاله‌ها همه گلگون شود رخ هامون

تو باش خسروِ اَقران و پادشاه قِران

تو باش قبلهٔ شاهان و پیشگاه قرون

سر موافق تو سبز و دولتش پیروز

رخ مخالف تو زرد و اخترش وارون

شمارهٔ ۳۸۷

خدایا دور کن چشم بد از این دولت میمون

وزین شاه مبارک رای ملک آرای روزافزون

شه‌شرق ارسلان ارغو که هست اندر جهانداری

به بهروزی چو اسکندر به بیروزی چو افریدون

به هر ماهی که نوگردد نصیب او ز هفت اختر

یکی ملک است دیگر سان یکی فتح است دیگرگون

خردمندان دولت را به تاریخ فتوح اندر

شگفتیها زیادت گشت ازین معنی که رفت اکنون

ملک چون سوی مرو آمد سپه را داد دستوری

به قهر و غارتِ گردن‌کشانِ مفسد و ملعون

سپاه او همه بودند شیران و جهانگیران

ظفر بر تیغشان عاشق هنر بر طبعشان مفتون

زدوده تیغها اندر کف ایشان چو نیلوفر

شده نیلوفر از خون بداندیشان چو آذ‌ریون

زمین از عکس خنجرشان شده مانند بیجاده

هوا از رنگ مِطرَدشان شده مانند بوقلمون

غریو و نعرهٔ ایشان به سوی مه شد از ماهی

تبه شد بدسگالان را طلسم و تَنبُل و افسون

یکی شد مرده در بیشه یکی شد کشته در وادی

یکی شد خسته بر بالا یکی شد بسته بر هامون

یکی را باد در حنجر ز تلخی‌ گشت چون حَنظل

یکی را مغز در تارک زسردی گشت چون افیون

یکی را شد به طبع اندر ز فکرت شادمانی غم

یکی را شد به چشم اندر زحیرت روشنایی خون

برفتند از میانشان چندکس آشفته و حیران

بجستند از میانشان چند تن بیچاره و محزون

زهی رای سر شاهان زهی عزم شه ایران

مدار دولت عالی دلیل طالع میمون

دلیران را به‌کردار زبونان خسته جان و تن

امیران را به کردار اسیران کرده خوار و دون

اگر لشکرکشد زایدر شه مشرق به ترکستان

خطر جفت ختاگردد بلا جفت بلاساغون

سپاهش در خراسان است و سَهمش بر لب دجله

رکابش در نشابورست و بیمش بر لبِ جیحون

تف تیغ و دم خشمش همیشه بر بد اندیشان

به‌سان دعوت موسی است بر هامان و بر قارون

یکی را تیغ او در آب با هامان کند همبر

یکی را خشم او در خاک با قارون ‌کند مقرون

همیشه روزگارِ خسروِ مشرق چنین خواهم

سعادت را شده تاریخ و دولت را شده قانون

خدایش ناصر و رهبر سپهرش بنده و چاکر

حسودش هر زمان‌کمتر فتوحش هر زمان افزون

ولی در حفظ فرمانش عزیز از طالع فرخ

عدو در بند و زندانش ذلیل از اختر وارون

شمارهٔ ۳۸۸

جشنی‌ است بس مبارک عیدی‌ است بس همایون

بر شهریار گیتی فرخنده باد و میمون

شاهی که طلعت او هر روز بندگان را

عیدی بود مبارک جشنی بود همایون

آنجا که هست ‌کامش باکام اوست دولت

وانجا که هست رایش بارای اوست گردون

تا آخته است خنجر پرداخته است ‌گیتی

از دشمنان مُفْسِد وز حاسدان ملعون

هر سال ایزد او را ملکی دهد دگرسان

هر ماه دولت او را فتحی دهد دگرگون

گه ‌گرد لشکر او خیزد ز آبِ دجله

گه ماه رایت او تابد زآب جیحون

بِفْزود دانش او بر دانش سکندر

بگذشت بخشش او از بخشش فریدون

با عدل او نماند جور و فساد و آفت

با تیغ او نپاید بند و طلسم و افسون

در دولتش چه‌ گویم کز وصف هست برتر

در همتش چه‌ گویم کز وهم هست بیرون

بحری است دست رادش بحری‌ که موج او در

ابری است تیغ تیزش ابری که قطر او خون

از رنگ وز نمایش نیلوفرست تیغش

نیلوفری ندیدم کز وی دمد طَبَرْ‌خون

ای خسروی که رادی بر دست توست عاشق

ای عادلی که شادی بر طبع توست مفتون

ملت به‌توست قایم همچون عَرَض به جوهر

دولت به توست باقی همچون رَصَد به قانون

در خاک همچو قارون رفتند دشمنانت

نشگفت اگر بر آری از خاک‌ گنج قارون

گشتست عید فرخ با ماه دی موافق

در بزمگاه عالی باید دو آتش اکنون

از گونهٔ یک آتش پرلاله ‌گشت ساغر

از قوت یک آتش پر لعل‌ گشت‌ کانون

شاها به این دو آتش بِفزْ‌ای شادکامی

وز عکس هر دو آتش بِفْروز روی هامون

دایم شنیده باداگوشت سماعِ مُطرب

دایم گرفته بادا دستت شراب گلگون

در جشن دین سِماطت چون جشن دین مبارک

بر ماه نو نشاطت چون ماه نو در افزون

شمارهٔ ۳۸۹

آن غالیه گون‌ زلف بر آن عارض گلگون

شیری است درآویخته از عاج و طبرخون

وان خط سیه چون سپه مورچگان است

بر برگ‌ گل و برگ سمن‌ کرده شبیخون

ای بر لبِ شیرین تو عابد شده عاشق

وی بر خط مشکین تو زاهد شده مفتون

نخلی است تو را ساخته از سیم و بر آن نخل

از لعل رُطَب ساخته وز غالیه عَر‌جون

داری بدو بیجاده درون سی و دو لؤلؤ

وآن لؤلؤ و بیجاده به شکّر شده معجون

گویی‌که دو زلف تو دونونی است زعنبر

خال تو چو از غالیه نقطه زده بر نون

ماهی تو به‌دیدار و منم از غم تو زار

چون ماهی در خشک و چو در ماهی ذوالنُون

زین سان‌که منم در طلب روی تو ای دوست

هرگز نبد اندر طلب لیلی‌، مجنون

بی‌ تو دل من هست چو کانونِ پُر آتش

وز عشق تو سردست دمم چون مه کانون

گر بادم سردم دل‌گرم است عجب نیست

اندر مه کانون نه عجب آ‌تش و کانون

ای عاشق دل‌شیفته بگذر ز ره عسق

کز وسوسهٔ عشق تو بود اختر وارون

دل بازکش از عشق سوی مدح شهنشاه

کز مدح شهنشاه بود طایر میمون

روزی ده آفاق که روز همه آفاق

گشته است به دیدار همایونش همایون

شاهی‌ که به همت بگذشت از سر کیوان

شاهی که به دولت بگذشت از سر گردون

کیوان شده زیر قدم همت او پست

گردون شده زیر علم دولت او دون

گَرد سپهش خاسته از مشرق و مغرب

ماه علمش تافته بر دجله و جیحون

از هیبت او دیدهٔ خصمان شده پردرد

وز خنجر او خانهٔ خانان شده پرخون

از دجله و جیحون بستد داد وزین بس

یا نوبت نیل است دگر نوبت سیحون

ای جام تو در بزم طرب را شده مرکز

وی تیغ تو در رزم ظفر را شده قانون

ای خلق تو خوشبوی‌تر از عنبر سارا

وی لفظ تو پاکیزه‌تر از لؤلؤ مکنون

دارندهٔ دهری و نیی گردش افلاک

روزی ده خلقی و نیی ایزد بیچون

شاد است به پیروزی تو جان سکندر

زنده است به بهروزی تو نام فریدون

با عزم تو ناچیز بود تَنبُل و دستان

با حزم تو بیهوده بود چاره و افسون

اندر بر عزم تو چه صحرا و چه دریا

واندر بر حزم تو چه بالا و چه هامون

ایزد به تو دادست همه ملک جهان را

سلطانِ جهاندارِ جهانبان تویی اکنون

هر روز تو را نامهٔ فتحی است دگرسان

هر روز تورا مژدهٔ ملکی است دگرگون

اعدات چو قارون همه در خاک نهفتند

تا چرخ تو را داد همه نعمتِ قارون

کار تو در اقبال رسیدست به جایی

کانجا نرسد وَهمِ هزاران چو فلاطون

جاوید شها عمر تو در خط بقا باد

وز خط بقا باد بداندیش تو بیرون

تا عارض گلرنگ بود سیمبران را

بر دست تو بادا قدح بادهٔ گلگون

در دولت و پیروزی و اقبال همی باد

مُلک و سپه و گنج تو هر روز در افزون

شمارهٔ ۳۹۰

صنع یزدان بی‌چگونه و چون

داد ما را چهار چیز کنون

که بدان هر چهار بخت بلند

روز ما کرد فرخ و میمون

موسم عید و روزگار بهار

فتح غزنین و موکب خاتون

تاج دنیا و دین خداوندی

که به دولت رسید بر گردون

قبلهٔ سروران ملک‌آرای

مادر خسروان روزافزون

خانهٔ ملک هر دو خسرو را

از لب دجله تا لب جیحون

دولت و دین و داد او هر سه

سقف و دیوار و قاعده است و ستون

دو پسر دارد او که در شاهی

پیش هر دو رهی سزد هامون

آن برادر گزیده چون موسی

وین برادر ستوده چون هارون

آن یکی در هنر چو اسکندر

وین دگر در ظفر چو اَفریدون

هر دو را نرم آسمان درشت

هر دو را رام روزگار حَرون

ای جهان را ز تو بها و شرف

چون صدف را ز لولو مکنون

کردگار جهان همی سازد

کار تو بی‌عزایم و افسون

چرخ چون تو به صد هزار قران

ننماید به صد هزار قرون

هرکجا مهد و کوکب تو بود

مملکت را بود قران و سکون

ای بسا قامتا به شکل الف

که شود پیش تو به صورت نون

در سپاهان شدی به طالع سعد

هم بدان طالع آمدی بیرون

دولت اندر شدنت راهنمای

بخت در آمدنت راهنمون

بودی آنجا ز حادثات معاف

هستی اینجا ز نائبات مصون

حضرت و بارگاه سلطانی

از تو شد فخر و جاه را قانون

تهنیت شد به عمر او موصول

عافیت شد به شخص او مقرون

شاه سنجر به دولت تو گشاد

از در بُست تا لب سیحون

پدر و جد او کجا دیدند

آنچه او دید ز ایزد بی‌چون

هست بر طبع او هنر عاشق

هست بر تیغ او ظفر مفتون

مال قارون به او سپرد خدای

در زمین رفت خصم چون قارون

تا نه بس دیر در ولایت هند

بگشاید همی بلاد و حُصون

زود باشد که از در غزنین

درجهای جواهر مخزون

گلهٔ اسب و بدرهٔ زر و سیم

زنده پیلان و اشتران هیون

جامه‌های بدیع رنگارنگ

تحفه‌های غریب گوناگون

من زدم فال و بس عجب نبود

گر به اقبال تو شود ایدون

که به اقبال تو خداوندی

نبود زیر چرخ آینه‌گون

شادکامی تو از سه فرزندست

که جهان هر سه را شدست زبون

این جهان با شماست یک سر راست

هست با دیگران چو بوقلمون

هرکه خصم شما شود در ملک

ایزد آن خصم را کند ملعون

اجل آن خصم را بسوزد جان

فلک آن خصم را بریزد خون

سپهش را کند زمانه هلاک

علمش را کند ستاره نگون

گرچه باشد عزیز گردد خوار

ورچه باشد شریف گردد دون

زین عجایب خبر دهند همی

کوه و دریا و وادی و هامون

بیش باشد ز قطرهٔ باران

گر کسی شرح این کند موزون

تا بروید به‌باغ سوسن وگل

لاله و شنبلید و آذریون

بر تو فرخنده باد عید و بهار

دوستان شاد و دشمنان محزون

به تو نزدیک باد اختر سعد

دور باد از تو اختر وارون

آنچه مقصود و کام و همت توست

کرده حاصل قضای کُنْ فَیَکُون

شمارهٔ ۳۹۱

این روزگار فرخ وین موسم همایون

بر تاج دین و دنیا فرخده‌باد و میمون

خاتون باک‌سیرت کاندر سرای دولت

هرگز بزرگتر زو ننشست هیچ خاتون

هست از همه بزرگان در شرق و غرب عالم

با دولتی دگرسان با حشمتی دگرگون

با قدر او ز گردون کس را سخن نشاید

زیرا که هست گردون در پیش قدر او دون

اقبال او رسیدست از روم تا به توران

فرمان او رسیدست از نیل تا به سیحون

بر رسم و سیرت او مفتون شدست دنیا

تا دولت مساعد بر عمر اوست مفتون

چونانکه شاه سنجر نازد ز طلعت او

اسفندیار نازید از طلعت کتایون

سعی و عنایت او اندر عراق و غزنین

کردست خسروان را دلها به شکر مرهون

از حسن اعتقادش شد شهریار عادل

در ملک چون سکندر در فتح چون فریدون

چون در عراق سلطان لشکر کشید و پیلان

گفتی‌گرفت عالم سیل فرات و جیحون

از جوش و توش لشکر چون شهرگشت صحرا

وزلون و شکل پیلان چون کوه گشت هامون

پیش مصاف خصمان از بهر فتح سلطان

وهم دعای او شد بهتر ز حرز و افسون

از دشمنان ملعون شد رزمگاه خالی

چون حمله برد سلطان بر دشمنان ملعون

گر مهر و رحمت او اندر میان نبودی

بسیار سوختی دل بسیار ریختی خون

پیغام و نامهٔ او گر در میان نبودی

ناآمد از سپاهان محمود شاه بیرون

با کام هر دو سلطان سازنده‌ گشت اختر

وز صلح هر دو خسرو نازنده گشت‌گردون

کردند سجده میران در پیش بارگاهش

تا قد چون الف‌شان چفتیده گشت چون نون

هرگز چو شاه سنجر شاهی دگر نباشد

پاینده باد ملکش تا جاودان هم‌ایدون

در شاهی و خلافت نازند تا قیامت

سلجوقیان ز سنجر عباسیان ز مأمون

ای تاج دین و دنیا جز خیر نیست‌‌ کارت

کاری‌که تو سگالی باشد به خیر مقرون

از بهر نام نیکوگر در عرب زبیده

خیرات کرد بی‌ حد در روزگار هارون

آن خیرها که او کرد از بهر نام نیکو

خیر تو در خراسان نیکوتر آمد اکنون

چونانکه تو به دولت افزونی از زبیده

خیر تو در زمانه از خیر اوست افزون

از بهر زیور تو وز بهر مرکبانت

خیزد ز کوه و دریا یاقوت و در مکنون

در خاک همچو قارون رفتند دشمنانت

نشگفت اگر برآری از خاک گنج قارون

چون روز عید باشد فرخنده سال و ماهت

تا سال و ماه باشد یارت خدای بی‌چون

شاید که از طبیبان معجون دل نخواهی

دل را ز فضل یزدان سازی همیشه معجون

از جود تو معزی بی‌وزن یافت نعمت

هرگه که در مدیحت یک بیت گفت موزون

تا باغ در بهاران خندد چو روی لیلی

تا ابر در زمستان گرید چو چشم مجنون

بادی ز شاه عالم خندان و شاد و خرم

بدخواه هر دو دایم‌ گریان و زار و محزون

از دولت مساعد فال ولیت فرخ

وز دهر نامساعد بخت عدوت وارون

کارت همه ستوده رسمت همه گزیده

روزت همه مبارک عیدت همه همایون

شمارهٔ ۳۹۲

بتی ‌که حور بهشتی شود بر او مفتون

عقیق او به رحیق بهشت شد معجون

چو آهو است و دو زلفش به ‌دام ماند راست

که دید آهوی سیمین و دام غالیه‌گون

دو کژدمند سیاه آن دو دام او گویی

که دل برند ز مردم همی به زرق و فسون

هزار مردم کژدم فسای دیده استی

بیا و کژدم مردم فسای بین اکنون

ز بهر آن که شد اندر جمال چون لیلی

ز غم شدند همه عاشقانش چون مجنون

چو عاشقان همه بستند بر وفاش‌ کمر

به خون دل همه را تر شد از جفاش جفون

یکی منم که مرا دیده همچو جیحون کرد

جفای آن صنم ناگذشته از جیحون

چرا به جیحون کردم قیاس دیدهٔ خویش

که اندر آن همه آب است و اندر این همه خون

بتی‌ که هست رخ او خزانهٔ ملکان

ز وصل او دل من پرجواهر مکنون

به ماه ماند هر شب خیال او تا روز

به وعده دادن وصلش مرا کند مرهون

خیال ماه مرا بس به وصل راهنمای

وزیر شاه مرا بس به عقل راهنمون

مجیر دولت پرویز روز ملک‌افروز

عمید ملک شه نیک‌بخت روزافزون

وزیر عادل ابوالفتح بن حسین که هست

دل منور او عقل و علم را قانون

به عقل و علم دلش را ز عالم ارواح

همی درود فرستد روان افلاطون

نه پروریدهٔ او را کند زمانه تباه

نه برکشیده او را کند ستاره نگون

زبس شتاب‌که او را بود به جود اندر

سَبَق برد گه جود از قضای کن فیکون

به‌ بخشش کف او ساعتی وفا نکند

اگر معاینه گردد خزانهٔ قارون

به لون‌ کلک و به ‌شکل دوات او بنگر

اگر ندیدی ماهی و ماه را مقرون

شگفت و طرفه بود در میان ماهی و ماه

نهفته عنبر سارا و گوهر مخزون

ایا به فضل و کفایت گذشته از اقران

به صد قران چو توگردون نیاورند و قرون

زمین تیره چو روی تو دید گشت منیر

سپهر خیره چو رای تو دید گشت زبون

خرد که عاشق و مفتون شود بدو مردم

شدست بر تو ز رسم تو واله و مفتون

خدای کلک تو را داده قوت فلکی

چنانکه در حرکاتش زمین گرفت سکون

به خامهٔ تو کفایت همیشه بر پای است

مگرکفایت‌ سقف است و خامهٔ تو ستون

شد از کفایت و بیداری تو بر یک حال

ولایتی متَلّون به شکل بوقلمون

به ‌تو چو روضهٔ فردوس گشت مملکتی

که بود چون شکم حوت و ما درا و ذوالنون

همه دلیل کند گر کفایت تو شود

ملک به دولت جمشید و فر اَفریدون

ز همت تو تفاوت بس است تا کیوان

که دولت تو شریف است و هست کیوان دون

سزای مجلس تو کی بود معاذالله

هر آن سخن که به طبع اندرون شود موزون

به مجلس‌ چو تویی بر سخن دلیر شدن

جنون بود به همه حال والجنونُ فنون

اگرکنم صفت اشتیاق تو بر خویش

در آن صفت سخنم بگذرد ز وهم و ظنون

نبود چاره مرا در فراق خدمت تو

که‌گشته بر دل بیچاره چیره بود جنون

زنون و میم دو جشمم جدا نبود که بود

دلم به‌تنگی میم و تنم به‌گوژی نون

نهال شادی من خشک بود و پژمرده

به آب همت تو ترّ و تازه‌گشت ایدون

به مدح تو شدم از حادثات چرخ معاف

به فر تو شدم از نائبات دهر مصون

همیشه تا به جهان اندرون غم و شادی

بود ز اختر وارون و طایر میمون

تورا ز طایر میمون نصیب شادی باد

نصیب دشمن تو غم ز اختر وارون

به حل و عقد ولایت به‌ خرج و دخل جهان

نبشته‌ کلک تو توقیع‌های گوناگون

سعادتی که بود بستن وگشادن از آن

به‌خدمت توکمر بسته وگشاده حصون

شمارهٔ ۳۹۳

یکی جادوست صورت‌گر دلیل گنبد گردون

که اندر جادویی دارد نهفته‌ گوهر مخزون

ازو در ملک آفاق است گوهرهای پر قیمت

وز او در دین اسلام است صورت‌های گوناگون

هنر را صنع او برهان خرد را حکم او حجت

قضا را نفس او عنصر قدر را نقش او قانون

خداوندان بدو دارند روز دوستان فرخ

جهان‌داران بدو دارند بخت دشمنان وارون

جو کارآسی محدث‌وار برخواند هزار افسان

چو سَروانک مُشَعبدْوار بنماید هزار افسون

گزیده طلعتی دارد به ‌خوبی چون رخ لیلی

خمیده قامتی ‌دارد به کژّی چون قد مجنون

چراغی را همی ماند که انفاسش بود روغن

شهابی را همی ماند که قِرطاسش بود گردون

یکی تیرست و پیکانش ز سیم خام بر معجر

یکی مرغ است‌ و منقارش به مشک‌ ناب ‌در معجون

خردپرور یکی شاخی است با جود و هنر همبر

سخن‌گستر یکی‌ گنگی است با فتح و ظفر مقرون

به طغرا برکشد صورت به‌سان نقش چینستان

به دفتر برکشد جدول به سان صحف انگلیون

شود سیاره سعدافشان بر آن‌ کلک سخن‌گستر

چو اندر دست مولانا فشاند لؤلؤ مکنون

کمال دولت عالی ستوده بو رضا کاو را

نبود اندر هنر همتا ز آدم باز تا اکنون

خداوندی که با تیغش نماید شیر چون روبه

عدو بندی که با گرزش نماید کوه چون هامون

شد از کردار او منسوخ نام عدل نوشروان

شد از گفتار او مُدروس نام فهم افلاطون

نهد فرمان او دایم قدم بر تارک‌ گردون

زند تدبیر او دایم علم بر طالع میمون

همیشه خازن خُلدست بر درگاه او عاشق

همیشه حامل عرش است بر ایوان او مفتون

رضای او موافق را به تن د‌ر بشکفاند جان

خلاف‌ او منافق را به دل دَرْ بِفْسُراند خون

گه‌ کوشش به دشمن بر نباشد تیغ او عاجز

گه بخشش به زایر بر نباشد اجر او ممنون

کند با دشمن آن کز رشک شمعون ‌کرد با یوسف

کند با زایر آن‌ کز حلم یوسف‌ کرد با شمعون

گر از خورشید و از گردون برافرازد همی عالم

کجا دست و دلش باشد بود خورشید گردون دون

خدای ما به قرآن د‌ر مبارک خواند زیتون را

زجود او نشان آمد یکی پروانهٔ زیتون

مگر مه را همی باید که نعل مرکبش باشد

که یزدانش به قرآن‌ گفت‌: «‌حتی عاد کَالعَرجون‌»

ایا در ملک شاهنشه سَدادت سد اسکندر

و یا در دین پیغمبر رُسومت فر اَفْریدون

تو آن مردی که عمر تو ز مکرِ دهر شد ایمن

تو آن خلقی‌ که وصف تو ز وهم خلق شد بیرون

ز اقلام تو هر سطری به از چرخ است و از انجم

ز انگشت تو هر بندی به از نیل است و از جیحون

تن از شکر تو آراید چنان چون دیده از لعبت

دل از مهر تو افروزد چنان چون جامه از صابون

زعدل خویش نپسندی به ‌گیتی در یکی تن را

که از رنجی بود رنجور و از دردی بود مغبون

تو را اندر خداوندی جمالی هست دیگرسان

تورا اندر هنرمندی کمالی هست دیگرگون

خداوندا تویی بی‌چون به جود و همت و احسان

منم چون پشهٔ حیران دوان بر ساحل جیحون

من این خدمت بر این درگاه میراث از پدر دارم

در این نعمت منم شاکر در این منت منم مرهون

پسر بهتر بدین خدمت‌ که بر جای پدر باشد

معزی چون بود نایب ز برهانی پدر مدفون

تو به دانی ز هر صراف و هر نقاد در عالم

که شغل شاعری چون‌است وکار شعرگفتن چون

نشاید تاج و افسر را کجا سنگی بود روشن

نشاید درج و دفتر را کجا شعری بود موزون

تو را شاعر چو من باید ید بیضا برآورده

منظم کرده هر شعری زگوهر خانهٔ قارون

الا تا در مه نیسان به بار آید همی بستان

الا تا در مه کانون به کار آید همی‌ کانون

سریر نیکخواهانت چو بستان باد در نیسان

ضمیر بدسگالانت چو کانون باد در کانون

شهنشه‌ کرد‌ه جاهت را به حشمت هر زمان برتر

سعادت کرده عمرت را به‌ دولت هر زمان افزون

شمارهٔ ۳۹۴

خدای ماست خداوند آسمان و زمین

منزه از زن و فرزند و از همال و قرین

مُقَدِّری که بر او نسپرد سپهر و نجوم

مُصَوِّری‌که بر او نگذرد شهور و سنین

مؤثری‌ که به تأثیر صنع و قدرت او

محل روح شود نطفه در قرار مکین

وز اندرون سه ظلمت که هر سه پنهان است

بود به تقویت او حیات و قوت جنین

بلند کوه به تقدیر و صنع او هر روز

از آفتاب نهد بر سر افسر زرین

نِطاقِ منطقه سازد به امر او هر شب

سپهر آینه‌گون از مَجَرّه و پروین

عنایت نظر او جوان و تازه کند

جهان پیر وکهن را به ماه فروردین

به باغ و راغ فرستد به دست باد بهار

ز خلد رضوان پیرایه‌های حورالعین

زخاک تیره پدید آورد زر و گوهر

ز چوب خشک برون آورد گل و نسرین

گرفته در کَنَفِ فضل و عدلِ او مسکن

خلایق متفاوت توانگر و مسکین

یکی رسیده ز فضلش زگرد برگردون

یکی فتاده ز عدلش ز سجن در سجین

هرآنکه علم یقین ازکلام او بشنید

یقین بدان‌که ببیند به عین عین یقین

اگر بود سوی طین بازگشت آدمیان

عجب مدار که آدم سرشته شد از طین

شگفت نیست به جان رغبت و زمرگ حذر

که مرگ ناخوش و تلخ است و جان خوش و شیرین

اگر مهین خلایق تویی بدان منگر

بدان نگرکه تویی قطره‌ای ز ماء معین

ز روم تا در چین‌ گر به تیغ بگشایی

چو تیغ مرگ ببینی رخ تو گیرد چین

به عاقبت ز سر خاک تو برآید خار

اگر تو خاره بخاری به نیزه و زوبین

وگر به‌دست تو آ‌تش برون جهد زکمان

اجل به قهر تو ناگه برون جهد زکمین

نهیب مرگ به خاک اندر آورد سر مرد

اگر ز خاک‌کشد مرد سر به علیّین

حوادث از فلک و روزگار نیست عجب

فلک همیشه چنین بود و روزگار چنین

غرض چه بود فلک را که باز دریا برد

ز درج عزُ و شرف‌ گوهری عزیز و ثمین

سرای شادی شه بر مثال خاتم بود

چه بود یا رب‌ کز وی بیوفتاد نگین

مگرکه‌گنج‌گران بود شخص نازک او

که همچو گنج ‌گران‌ گشت زیر خاک دفین

اگر به خلد برین شد خدیجهٔ الکبری

جهان زفر نبی باد همچو خلد برین

وگر ز قالب زهرا برفت روح لطیف

به صبر باد علی را مدد ز روحِ امین

وگر بنای حیات زبیده‌ گشت خراب

حصار دولت هارون بلند باد و حَصین

اگر به زیر زمین رفت مام شاه جهان

به‌ کام شاه جهان باد ملک روی زمین

ز باغ دولت اگر خشک شد شکفته‌ گلی

شکفته باد گل دولت معزُالدین

وگرگسسته شد از روزگار دولت آن

مباد منقطع از روزگار مدت این

مباد نیز در این دوده دیده‌ای گریان

مباد نیز در این خاندان دلی غمگین

عفیفه‌ای که زدنیا به سوی عقبی رفت

شفیع شاه جهان باد تا به یوم‌الدین

زروزگار و زگردون نصیب شاه جهان

همه فتوح و ظفر باد و نصرت و تمکین

به عز شاه جهان تاج دین و دنیا را

همیشه باد دل شاد و چشم روشن‌بین

بر او ز خلق ثنا باد و از فلک احسنت

بر او زبخت دعا باد و از ملک آمین

شمارهٔ ۳۹۵

جهان را یادگارست از سلاطین

شه ایران و توران ناصرالدین

ملک سنجر ولی‌عهد ملک شاه

خداوند ملوک مشرق و چین

فروزان آفتابی عالم افروز

که او را آسمان تخت است یا زین

رکاب او به مرو شاهجان باد

نهیب او به ترکستان و غزنین

دلیران زیر حکم او زبونند

چو زیر بند طَهمورث شیاطین

ببرد از پشت دولت تیغ او خم

ببرد از روی ملت رای او چین

چو جیش او بجوشد در خراسان

به جوش آید ز توران تا فلسطین

ز احسانش همه آزادگان را

نصیب است از بخارا تا نصیبین

چو روز رزم‌ گیرد تیغ برکف

بخار خون رسد بر ماه و پروین

چو روز بزم‌ گیرد جام بر دست

شود روی زمین سیمین و زرین

نهد اندازهٔ عالم مهندس

ز مرز قیروان تا چین و ماچین

به چشم او یکی ذره نسنجد

اگر عالم شود صد باره چندین

ایا شاهی که یزدان کرد و دولت

تو را جود و خرد تعلیم و تلقین

به تو فخرست امیرالمومنین را

ز تو شاد است سلطان سلاطین

به آثار تو مستظهر شدست آن

به اخبار تو مُستَبشَر شدست این

ترازوی معالی و شرف را

کف و بازوی تو کف است و شاهین

همی از عدل و انصاف تو سازد

کبوتر آشیان در چشم شاهین

به فر تو همی زر خیزد از سنگ

به خلق تو همی‌گل روید از طین

ز بهر قهر بدخواه تو باشد

شهاب اندر هوا بر شکل زوبین

هم از بهر هلاک دشمن توست

کجا زهرست در دندان تنین

چو گردان تو را گوید قضا هان

حو ترکان توراگوید قدر هین

ز گیتی دشمنانت را برانند

چنان کز کوه راند سنگ را هین

زکین تو به رزم اندر عدو را

سکون دل بَدَل گردد به سِکّین

کسی کاو مهر تو در جان ندارد

بتوزد روزگار از جان او کین

ز بیم تو چنان خفت است دشمن

که هرگز برنگیرد سر زبالین

کسی کز دولت تو شاد گردد

سپهر او را نیارد کرد غمگین

در آن مسکن که اقبال تو تابد

در آن مسکن عجب دارند مسکین

کِهینه پهلوانت مِه ز بیژن

کَمینه مر زبانت به‌ زگرگین

اگر فرهاد در عصر تو بودی

نوشتی مدح تو بر جان شیرین

نگاریدی هنرهای تو بر سنگ

به ‌جای صورت پرویز و شیرین

تو را زیبد که خوانم شاه شاهان

که از تو میرِ میران یافت تمکین

ز بهر حرمت او چون تو امروز

خرامیده به این جشن به آیین

زمین را آخشیجان کله بستند

فلک را اختران بستند آذین

شدند از فخر روح‌العین و رضوان

در این مجلس‌ گهربار و شکرچین

همیشه تا گل و نسرین و شمشاد

نروید در دی و کانون و تِشرین

مزین باد ایوان تو هر روز

چو باغی پرگل و شمشاد و نسرین

زگیتی بهرهٔ تو آفرین باد

ز گردون قسم بدخواهانت نفرین

بقای دولت این خاندان را

دعا از بندگان وز بخت آمین

شمارهٔ ۳۹۶

نگار من خط مشکین کشید بر نسرین

خطاکشید به نسرین بر آن خط مشکین

زبهر آنکه چو مشکین خطش پدید آید

اسیر آن خط مشکین شد این دل مسکین

رخش ‌گل است و لبش لاله از لطافت و نور

خطش چو سنبل و زلفش بنفشه از خم و چین

زمانه خواست مگر کز بنفشه و سنبل

به‌ گرد لاله و گرد گلش بود پرچین

کجا نهان شود از من رخ چو پروینش

کنم خروش و دلم گیرد آذر برزین

زمن بدیع نباشد خروش آذر دل

که رعد و برق بود چون نهان شود پروین

اگر من از دل غمگین همی زنم دم سرد

شگفت نیست دَمِ سرد از این دل غمگین

بت من از لب شیرین جواب تلخ دهد

جواب تلخ شگفت است از آن لب شیرین

به عشق و حسن‌کنون داستان و قصهٔ ما

سمر شدست چو اخبار خسرو و شیرین

وگرچه بر رخ شیرین و در دل خسرو

نه حسن بود چنان و نه عشق بود چنین

در آن غزال غزل‌گفتم و لطیف آمد

که عشق کرد غزلهای او مرا تلقین

اگر به گاه غزل شعر از او لطافت یافت

به‌گاه مدح علو یافت از علاء‌الدین

بلند همت خاقان پادشا گوهر

ستوده تاج سلاطین جمال مشرق و چین

سپهر فتح ابوالفتح قبلهٔ اقبال

محمد آیت احماد و مایهٔ تمکین

شهی‌ که از شرف نام فخر و کنیت او

کشید محمدت و فتح سر به علیین

زگاه دولت افراسیاب دودهٔ او

امیر و شاه و ملک بوده‌اند و خان و تَکین

بزرگواری چون خاتم است و گوهر او

نگین خاتم و فرهنگ او چو نقش نگین

مزین است خراسان ز فر او امروز

چنانکه بود مزین ز رای او غزنین

زبهر آنکه ز نور خجسته طلعت او

شدست روی زمین همچو آسمان برین

محل و پایهٔ او از زمین رسانیدست

بر آسمان برین پادشاه روی زمین

همان عمل‌ کند اندر مصاف خنجر او

که ذوالفقار علی کرد در صف صفین

شود شکسته به عزمش مصافهای عظیم

شود گشاده به حزمش حصارهای حصین

به زخم تیر کند سفته یَشک پیل دمان

به زخم تیر کند پاره یال شیر عرین

ز نیست هست‌ کند چو به بزم ورزد مهر

ز هست نیست کند چون به رزم توزد کین

اگر شکار به شاهین او کند دولت

کند ز سینهٔ سیمرغ طعمهٔ شاهین

وگر عطاش به میزان چرخ برسنجند

شکسته‌ گردد میزان چرخ را شاهین

عجب زبارهٔ شبرنگ او که گر خواهد

به نیمشب ز فلسطین رود به قسطنطین

چو از نشیب رود بر فراز باشد ابر

چو از فراز رود در نشیب باشد هین

به حمله جان برد از جادوان چو گوید هان

به پویه بگذرد از آهوان چو گوید هین

به طور ماند چون با فسار باشد و جل

به طیر ماند چون با لگام باشد و زین

عجب ز هندی تیغش که چون برهنه شود

بود چو لولو پیروزه رنگ دُر آگین

ز بهر آنکه به شکل زبان تنین است

بود به عقل گزاینده چون دم تِنّین

روان خصم رباید و گرچه خصم بزرگ

بود به شوخی ‌گرگ و به چارهٔ گرگین

چو لعل فام شود همچو ابر در نیسان

رخ حسود کند همچو برگ در تِشرین

ایا نجوم سخا با کف تو کرده قرار

و یا رسوم ادب با دل تو گشته قرین

مگر صدف بگشاید ز مِدحَتِ تو زبان

که دست ابر نهد در دهانش در ثمین

مگر سجود بر طین وقار و حلم تو را

که دست باد کند پرشکوفه دامن طین

اگر ز جود تو باشد سرشک ابر بهار

چهار فصل بود همچو ماه فروردین

ز بس معانی نیکو که در مدایح توست

همه زحسن صفات تو درخور تحسین

بدان نیاز نباشد مدیح‌گوی تو را

که در مدیح تو شعری دگر کند تضمین

ز حاجیان تو بر درگه تو خواهد بار

چو اعتصام بود بنده را به حبل متین

زساقیان تو در مجلس تو خواهد می

چو اشتیاق بود بنده را به ماء مَعین

خدای عرش مدام از فرشتگان دو رقیب

به نزد بنده نشاندست بر شمال و یمین

اگر ثنای تو گوید یکی زند ا‌حسنت‌

وگر دعای توگوید یکی‌کند آمین

همیشه تاکه زمهرست رحمت و انصاف

همیشه تاکه ز روح است راحت و تسکین

ضمان‌کنندهٔ مهر تو باد مهر منیر

مدددهندهٔ روح توباد روح امین

اگر قرار نگیرد همی سنین و شهور

قرار گیر تو تا حشر در شهور و سنین

به روز عید همایون و روزگار بهار

مغنیان بنشان و به خرمی بنشین

شمارهٔ ۳۹۷

شد خراسان به‌سان خلد برین

در راحت گشاد روحِ امین

تا رسید از عراق خرم و شاد

سیف دولت امیر شمس‌الدین

آن امیری که رای روشن او

خاتمِ مُلک را شدست نگین

اجل آنجاست کاو کشید کمان

نصرت آنجاست کاو گشاد کمین

پیش سلطان ملک‌که بود چو او

به قبول و به حشمت و تمکین

در عزیزی چو او کرا دارد

برکیارق که هست شاه زمین

گر بگردی ز روم تا حد هند

ور بپویی ز مصر تا در چین

تازه‌تر زو نیایی اندر صدر

چیره‌تر زو نیابی اندر زین

دو سپه را سپاه سالارست

که روانها به مهر اوست رهین

ظفر و فتح را به روز نبرد

عَلَم او علامتی است مُبین

ای امیری که از تو آموزند

اُ‌مَرا رسم و سیرت و آیین

همه عقل است با دل تو ندیم

همه جود است با کف تو قرین

هست در رزم تیغ تو ابری

که از او خون صِرْف خیزد هین

روی لشکر تویی به صلح و به جنگ

پشت لشکر تویی به مهر و به‌ کین

بِدَرَد زهره‌ها چو گویی هان

بِدَمد جانها چوگویی هین

تا برآورد رایت عالیت

در نشابور سر به علیّین

زنده گشتند امّتی بی‌جان

شاد گشتند لشکری غمگین

هرکجا عزم و همت تو بود

جرخ یار تو باد و بختْ مُعین

وز تو خشنود باد تا محشر

جان سلطان ملک‌ به خلد برین

آمدی تا به تو سلامت یافت

پای‌گوران ز دست شیر عرین

کرد اقبال و فر این سلطان

بر تو فرخنده جشن فروردین

شمارهٔ ۳۹۸

در زلف تو گویی‌که فکند ای صنم چین

چندان زره و حلقه و چندان شکن و چین

آن سنبل مشکینت ‌که پوشید به سنبل

وان پسته نوشینت‌ ‌که افکند به پروین

خواهی‌که ببینی گل و نسرین شکفته

رو آینه بردار و رخ خویش همی بین

گفتم که ز فردوسی و پروردهٔ حوران

نی‌نی که ز یغمایی و پروردهٔ تکسین

با آن لب شیرین چه دهی پاسخ من تلخ

نیکو نبود پاسخ تلخ از لب شیرین

تا خلق جهان عشق من و حسن تو دیدند

بستند زبان از سخن خسرو و شیرین

گیرم ننشانی ز دلم آتش عشقت

آخر نفسی با من دل سوخته بنشین

بگشای در وصلت و در بند در هجر

کز وصل تو شادانم و از هجر تو غمگین

بستر همه غم باشد و بالین همه حسرت

روزی‌ که مرا بی‌تو بود بستر و بالین

گویی‌که چه فخرست مرا عاشق چون تو

طعنه مزن ای ترک و مکن مشغله چندین

این فخر مرا بس ‌که همی وصف تو گویم

در بزمگه شمس ملوکان عَضَدالدّین

شه زادهٔ آزاده علی ابن فرامرز

پشت سپه و مونس سلطان سلاطین

جد و پدرش را عَضُد و شمس لقب بود

وین هر دو لقب یافت از او رونق و تزیین

صافی دل او با شه آفاق چنان بود

با صاحب معراج دل صاحب صفین

ایزد دو علی را بگزید از همه عالم

هر دو سپه آرای و هنرمند و به آیین

آن یار پیمبر به‌ گه صلح و گه جنگ

این یار شهنشه به‌ گه مهر و گه‌ کین

آن دین و شریعت ز نبی یافته تعلیم

وین جود و شجاعت ز ملک یافته تلقین

آن سید یاران چه به قدرت چه به کافات

وین سید میران چه‌ به حکمت چه به تمکین

ای عاشق رسم تو همه شیعهٔ حیدر

وی شاکر جود تو همه عترت یاسین

میران سپاهت همه چون بهمن و بهرام

گردان مصافت همه چون بیژن و گرگین

اصل ملکی را به رسوم تو شناسند

چون اصل خراج ملکان را به قوانین

هر جا که به نام امرا دایره سازند

زان دایره نام تو شمارند نخستین

گر نور تو پیدا شدی از گوهر آدم

ابلیس بگفتی‌ که به از نار بود طین

ور روشنی رای تو پرویز بدیدی

هرگز نشدی شیفته بر آذر برزین

ور مِخلَب‌ شاهین شرف دست تو یابد

خورشید رباید ز فلک مخلب شاهین

هرچند که غزنین و سمرقند دو شهرند

سازی ز سمرقند تو ده کشور غزنین

هر میر که بر تخت خلاف تو سگالد

از تخت به سجن‌ افتد و از سجن‌ به سجین

وان کس‌که به عصیان تو ناپاک‌کند دل

مالک دهد اندر سقرش غسل به غسلین

در معرکه چون گوش سواران مبارز

گاهی ز اجل هان شنو و گه ز ظفر هین

در خنجر تو قبه شود قبضهٔ خورشید

بر نیزه تو عقده شود عقدهٔ تنین

امروز در این دولت و این ملک مُهَنّا

هر قوم که آیند به‌ کین آخته سکین

از هیبت نام تو همی زود گریزند

کز گفتن لا حول‌ گریزند شیاطین

جمشید دلیرانی و خورشید امیران

اُ‌مّید ضعیفانی و فریاد مساکین

کردار تو در برج هنر هست کواکب

گفتار تو در باغ ادب هست ریاحین

کردست دل شاه و دل لشکریان قید

لفظ شکر افشانت و طبع‌ گهر آگین

رای تو مشاطه است عروسان سخن را

جود تو چو داماد و عطای تو چو کابین

هرگز نرسد در صفت جود تو وهمم

گر خاطر من اسب بود فکرت من زین

تا با شه شطرنج‌ گه تعبیه بر نطع

باشد فرس و بیدق و فیل و رخ و فرزین

ابر نطع ظفر باد سر تیغ تو کرده

شاهان مخالف را شه مات به نعتین

احباب تو چون شاخ‌ گل اندر مه نیسان

اعدای تو چون بر برگ رز اندر مه تشرین

از تاجوران بر تو ثنا وز فلک احسنت

وز ناموران بر تو دعا وز فلک آمین

شمارهٔ ۳۹۹

عید قربان و ماه فروردین

هر دو با یک دگر شدند قرین

شد مُصلّی از آن چو چرخ بلند

شد گلستان ازین چو خُلد برین

آن زمین لانه‌رنگ کرد از خون

وین پر از لاله کرد روی زمین

راغ از آن پر عقیق و مرجان شد

باغ از این پربنفشه و نسرین

زینت و منبرست زینت آن

نرگس و سوسن است تحفهٔ این

جشن آن هست در عرب سنت

جشن این هست در عجم آیین

هر دو تا جاودان همی خواهند

عزّ و پیروزی مُعِزّالدین

ناصر ملت و مُعینِ امام

آنکه یزدانش ناصرست و معین

شاه سنجر که زخمِ خنجر او

بشکند پشت و یال شیر عرین

پدر و جَدِّ او کجا کردند

آنکه او کرد بر در غزنین

برتر از خسروان پیشین است

گرچه او هست شاه باز پسین

آن دلیری که او به زابل کرد

مرتضی کرد در صف صِفّین

بر دل سرکشان کشید کمان

بر صف دشمنان گشاد کمین

خصم را کرد خستهٔ پیکان

پیل را کرد کشته‌ ی زوبین

پار اگر فتح زابلستان کرد

کند امسال فتح قسطنطین

ببرد خواب قیصر و فَغفو‌ر

هیبت تیغ او به روم و به چین

ور ببیند نشان او در خواب

روی فغفور چین شود پر چین

خشم او آتشی زبانه‌زنان

بِفُروزد همی ز ماءِ مَعین

همچو کوه است اسب او لیکن

باد گردد چو بر نهندش زین

آن زمان در زمانه خوانندش

شاه آتش نشان باد نشین

تا ز تمکین کردگار جهان

باشد او در مکان مُلک مکین

در مکان شرف مکین گردد

هر که را رای او کند تمکین

صِلَتَش در ترازوی گردون

گر بسنجند بشکند شاهین

در دل اختران زند منقار

گر بپرد ز دست او شاهین

صدف و نافه از مدایح او

گوهرآگین شدند و مشک‌آگین

باد عفوش همی گشاده کند

آب حیوان ز آذر برزین

زین قبل طبع و کلک مادح او

هست پر مشک ناب و درّ ثمین

ای چو جَدّ و پدر به سلطانی

از سلاطین روزگار گُزین

ساه غزنین و خان ترکستان

دل به شکر تو کرده‌اند رهین

چون تو لشکرکشی کشد زنشاط

بخت عالی عَلَم به عِلییّن

هرکه کین تو دارد اندر دل

از دلش روزگار توزد کین

وانکه از تیغ تو شود در خواب

نیز سر برندارد از بالین

شرح اخبار شاهنامهٔ توست

عَلَم جامهٔ شهور و سنین

خاتم دولت تو را زیبد

آسمان حلقه و ستاره نگین

جود تو هست دست میکائیل

فرّ تو هست پرِّ روحِ امین

سخنانت به وحی ماند راست

که خدایت همی‌ کند تلقین

چون به بزم و به رزم‌گیری تو

جام و شمشیر در یسار و یمین

مرغوا بر ولی شود مروا

آفرین بر عدو شود نفرین

نامهٔ تو چو نعلِ زرین است

شکل پروین چو کوکب سیمین

نعل اسبان و کوکب سِپَرت

باد همواره از مه و پروین

همه روزت جو عید اضحی باد

همه سالت چو ماه فروردین

بهرهٔ دشمنانت باد دو جای

زین جهان سجن‌ و زان جهان سجین

از خلایق تو را دعای به خیر

آن دعا را ز اختران آمین

شمارهٔ ۴۰۰

ای به ملک و دولت و شاهی سزای آفرین

وز هنرهای تو خشنود ایزد جان‌آفرین

گرچه هستند آسمان را اختران نوربخش

رشک باشد بر زمینش تا تو باشی بر زمین

در همه کاری دل تو راستی خواهد همی

راستی خواهد دل صاحب‌قران راستین

نسختی از لوح محفوظ است گویی خاطرت

کاندرو بینی و دانی بودنیها بر یقین

زین قبل شاید که خوانندت حکیمان جهان

شهریار نیک دان و پادشاه دور بین

نور تو تابنده بود از پشت آدم در ازل

ور بران نور اوفتادی چشم ابلیس لعین

سجده کردی و نگفتی‌ کادم از طین است و من

آتشم، وآتس چرا سجده‌کند در بیش طین

در جهانداری تو داری یار و همره تیغ تیز

گر سلیمان داشت مهری نقش کرده بر نگین

یار و همره تیغ باید در جهانداری نه مهر

در جهانداری به از مهری چنان تیغی چنین

جود تو چون آب حیوان جان فزاید روز مهر

خشم تو چون زهر افعی جان رباید روزکین

پست گردد قد جَبّاران چو بِفزایی کمان

سست گردد دست مکاران چو بگشایی‌ کمین

بر سرین‌گور و چشم آهو اندر شعرها

شاعران معنی همی‌گویند چون دُرّ ثمین

زان شرف‌کز نُوکِ پیکانت همی روز شکار

زخم یابند آهوان بر چشم و گوران بر سرین

با تن‌کوه است و چون با دست فَرّخ مرکبت

کوه تن دیدی که باشد بادْتگْ در زیر زین

نعل او درکوه و دشت آتش فشاند گاه‌گاه

زان نیارد دیدن آتش دیدهٔ شیر عرین

شکرگوی عفو و روزی خوارهٔ جود تواند

هرچه اندر ترک خاقان است و خان است و تکین

هر یکی را دیده‌ای چون بندگان چاکران

پیش درگاه تو مالیده به خاک اندر جبین

آنچه تو در نوزده سال از جهان بگرفته‌ای

شرح آن تا حَشْر تاریخ شُهورست و سِنین

از پدر بگذشته‌ای در ملک و گیتی داشتن

حجت آن هست نزدیک خردمندان مبین

بود ملک او ز جیحون و فرات و ملک توست

از لب دریای مغرب تا لب دریای چین

تهنیت‌گوید همی از عدل او بغداد را

جان عباس و بنی‌عباس در خُلد برین

آرزو ناید همی بغداد را با چون تو شاه

روزگار مُعتَصَم یا روزگار مُستَعین

عِزَّ ایمان در بقای توست و عزّ مؤمنان

زان لوای نو فرستادت امیرالمؤمنین

زان قِبَل نام و خطابت بر لوا فرمود نقش

تا طَراز آن لوا باشد طراز ملک و دین

او تورا دارد یمین وزیُمن باشد جاودان

بر یمین آن خلیفه کاو تو را دارد یمین

تا بیاراید به فروردینِ فرخ باغ و راغ

از گل و از لاله و از سوسن و از یاسمین

عاشقان سازند با خوبان بهر جایی قرار

بلبلان با صُلصُلان‌گردند هر جایی قرین

باد تخت تو سپهر و تو برو شمس منیر

باد بزم تو بهشت و می در آن ماء مَعین

در نشاط آواز داده سوی تو بخت بلند

در ظفر پرواز کرده گِرد تو روح‌الامین

از تو بر کردارهای خوب تو هر ساعتی

پیش یزدان شکرها گفته کِرام‌الکاتبین

شمارهٔ ۴۰۱

آمد آن فصلی کز او خرم شود روی زمین

بوستان از فر او گردد چو فردوس برین

نافه‌های مشک بشکافد چو عطاران هوا

رزمه‌های حله بگشاید چو بزازان زمین

لعل با مرجان برآمیزد درخت ارغوان

لولو از مینا برانگیزد درخت یاسیمین

شاخ‌گل با جام مُل در بزمها گردد ندیم

جام‌مل با شاخ‌گل در باغهاگردد قرین

قمریان و سروبن‌ گویند گل را تهنیت

بلبلان بر شاخ ‌گل خوانند شه را آفرین

سایهٔ یزدان ملک سلطان خداوند جهان

خسرو پیروزگر صاحب قران راستین

نیست در توران و ایران پهلوی رزم‌آزمای

کو نمالیدست پیش تو به خاک اندر جبین

بدعت وکفر از سر تیغت همی ناقص شود

وز دل پاکت بیفزاید همی اسلام و دین

هست واجب بر همه عالم دعا و شکر تو

خاصه بر بغدادیان و بر امیرالمومنین

تا بود عالی سپهر و تا بود باقی مقام

از قضای ایزد روزی ده جان آفرین

باد تخت تو سپهر و توبر او مهر منیر

باد بزم تو بهشت و می در آن ماء ‌معین

ملت از فر تو خرم دولت از دین تو شاد

فرّ تو در دین مبارک همچو جشن فَروَدین

شمارهٔ ۴۰۲

فزود قیمت دینار و قدر دانش و دین

به شهریار زمان و به پادشاه زمین

شه ملوک ملک شاه دادگر ملکی

که روزگارش بنده است وکردگار معین

پناه هفت زمین که اختران هفت سپهر

به صد هزار قِرانش نیاورند قرین

نه از ستایش او خالی است هیچ مکان

نه از پرستش او فارغ است هیچ مکین

هم از جلالت او هست فر افسر و تخت

هم از شجاعت او هست زیب مرکب وزین

به روزگارش اگر باز جانورگردند

مبارزان هنرمند و خسروان گزین

همه به دولت او بر فلک نهند قدم

همه به خدمت او بر زمین نهند جبین

ایاشهی‌که در اسباب دین و دانش و داد

شدست رای تو میزان عقل را شاهین

به امن عدل تو شاهین شود مسخر کبک

به دولت تو شود کبک چیره بر شاهین

شود چو روبه‌ شیر عرین ز هیبت تو

ز فّر بخت تو روبه شود چو شیر عرین

توانگر آمد و مسکین مخالفت لیکن

ز غم توانگر و از شادی و طرب مسکین

کسی که مهر تو از دل برون‌کند نفسی

شود زکین تو اندیشه در دلش سکین

کسی‌که جنگ و خلاف تورا نهد سروبن

برو شود بن هر موی چون سر زوبین

ضمیر و طبع تو گویی فلک شدست و صدف

که نور پاک در آن است و درّ باک دراین

چو فیلسوفان وصف نگین جم شنوند

گمان برندکه نام تو بود نقش نگین

اگرچه هست به عمر اندرون تو را تأ‌خیر

مُقَدّم همه شاهان تویی به داد و به دین

مقدم همه پیغمبران محمد بود

اگرچه بود به ظاهر رسول باز پسین

همانکه پار ز عدلت به ‌روم رفت و به شام

رود ز رأی تو سال دگر به هند و به چین

فرو شود سر اعدا چو بر زند علمت

سر از حصار سمرقند و قلعهٔ غزنین

اگر خبر شود از رزم تو به‌ چرخ بلند

وگر نشان رسد از بزم تو به خلد برین

به رزمگاه تو بازی کنند سیارات

به بزمگاه تو شادی کنند حورالعین

مُسَخَّرند تو را باد و آب و آتش و خاک

ز هر یکی اثری تا کنی علی‌التّعیین

به روز رزم برافشان به‌بادْ خرمنِ خصم

به روز بزم کن اجزای خاک را زرین

به آب مهر همه کار دوستانت بساز

بسوز جان همه دشمنان به آتش کین

کجا ثنای تو دولت مرا کند تعلیم

کجا دعای تو گردون مرا کند تلقین

همی کنند ثنا را ستارگان احسنت

همی کنند دعا را فرشتگان آمین

همیشه تا بود آثار نیک اصل قوی

همیشه تا بود ایین خوب قطب متین

هزار سال بزی نیک بخت و نیک آثار

هزار سال بمان خوب رسم و خوب ایین

وجود همت و جود تو تا به یوم‌الْحَشْر

بقای دولت و دین تو تا به یَومُ‌الدّین

موافقا‌نت رسیده ز گرد بر گردون

مخالفانت خزیده ز سجن‌ در سجین

شمارهٔ ۴۰۳

آفرین‌باد آفرین بر خسرو روی زمین

سایهٔ یزدان ملکشاه آفتاب داد و دین

آن‌که دولت را جلال است آن‌که ملت را جمال

آن‌که امت را مُغیث است آن‌که سنت را معین

سیّد شاهان عالم ناصر دین خدای

خسروی کاو رُکن اسلام است و رُکنُ‌الْمسلمین

دولت او سازگار و نصرت او راهبر

مشرق او را در یسار و مغرب او را در یمین

تاکه او باشد جهان را والی و صاحِبْقران

فتح و نصرت با چنو صا‌حبقران باشد قرین

ای خداوندی که هستی مملکت را آفتاب

ای شهنشاهی‌ که هستی دین حق را نور دین

چه خطر دارد زمین و آسمان در جنب تو

کاسمان زیر علم داری زمین زیر نگین

این‌جهان رااصل زآب و خاک و باد و آتش‌است

جمله در فرمان توست ای خسرو روی زمین

آب و آتش را تو داری در نیام تیغ خویش

خاک را بر فرق دشمن‌ باد را در زیر زین

هرکرا کین باشد اندر تن زجود شهریار

تن ببردازد زجان چون دل نبردازد زکین

گر حصار آهنین سازد به‌ گرد خویس در

همچو ایوانی بماند در حصار آهنین

هرکه باشد بندهٔ تو آستین پر زر کند

بدسگال تو بپوشد جامهٔ بی‌آستین

تو به تخت پادشاهی بر همی سازی طرب

بخت بر دشمن همی سازد شبیخون و کمین

روم و چین و مکه راکردی به یک تدبیر رام

عهد بستی از پی دین با امیرالمومنین

از بن دندان پذیرفتند هر سالی خَراج

قیصر روم و امیر مکه و فغفور چین

تا قیامت پادشاهان زین اثر فخر آورند

کاین اثر باقی بود در ملک و دین تا یوم دین

خسروا شاها خداوندا به فرّ بخت تو

تاکه جان دارد توراگوید معزی آفرین

در خور احسنت و زه باسد نثار مدح تو

تا بود شاعر چنان و تا بود راوی چنین

پادشاه شرق بادی تا مکین است و مکان

شهریار غرب بادی تا شهورست و سنین

هرکجا سایی رکاب و هرکجا سازی وطن

فتح بادت همره و توفیق بادت همنشین

کار دینداران بساز و جان بدخواهان بسوز

گنج بهروزی بیاب و روز پیروزی ببین

شمارهٔ ۴۰۴

بیافرید خداوند آسمان و زمین

دو آفتاب که هر دو منورند به دین

یک آفتاب دُرفشان شده ز روی سپهر

یک آفتاب فروزان شده ز روی زمین

همی فزاید از آن آفتاب قُوّت طبع

همی فزاید ازین آفتاب قُوّت دین

مغان به طاعت آن بر زمین نهاده رخان

شهان به خدمت این بر زمین نهاده جبین

سپهر و جملهٔ سیّارگان مُسَخّر آن

زمین و جملهٔ شاهنشهان مُسَخّر این

نظامِ عالم از این آفتاب بیشترست

که جای خویش همه ساله تخت دارد و زین

خدایگانی کز رأی و همت و نظرش

عزیز شد قلم و تیغ و تاج و تخت و نگین

گرفت ملک زآیین و رسم او رونق

که هست خسرو فرخنده‌رسم و خوب‌آیین

اگر به جهد بکوشند اختران فلک

به صد هزار قِرانَش‌ْ نیاورند قرین

وگر شمارکنند آنچه کرد در یک سال

فَذلِکش نتوان یافت از شُهور و سنین

شهان رسند به مقصود در کمین و مصاف

رسید شاه به مقصود بی‌مصاف و کمین

ز بهر ایمنی روزگار و راحت خلق

گمان خویش به اقبال خویش کرد یقین

حسود بیهده کردار پیش او از بیم

چنان نمود که روباه پیش شیر عرین

مخالفان را اقبال او و دولت او

چنان گرفت که گیرد تَذَروْ را شاهین

کشید باز همین وقت لشکری سوی شام

بتوخت از دل اعدا به تیغ بران‌کین

شهی است اوکه به یک سال در دو فتح‌ کند

به‌ حدَ شام چنان و به حدَ بلخ چنین

خدایگانا هستی نشسته بر در بلخ

رسیده صاعقهٔ تیغ تو به روم و به چین

سریر تو چو سپهرست و مرکب تو چو باد

گهی سپهر نشینی و گاه بادنشین

تویی که عدل تو رضوان شدست در عالم

شکفت عالم ازو سربه‌سر چو خلد برین

تویی‌که تیغ و کف تو خبر دهند همی

زصورت مَلَک‌الْموت و جبرئیل امین

تو شاه باز پسینی درین جهان ملکا

چنانکه بود محمد رسول باز پسین

همیشه تاکه ز تشرین صبا کند نیسان

همیشه تاکه ز نیْسان خزان ‌کند تِشْرین

دل تو شاد همی باد و دولت تو بلند

زبخت نیک تورا دانش و هنر تلقین

رعایت تو و عدل تو و عنایت تو

به دین و دنیا پیوسته تا به یوم‌الدین

تو بر مراد دل خویش جام باده به دست

زخلق بر تو دعا وَزْ فرشتگان آمین

شمارهٔ ۴۰۵

ای ساقی نو آیین پیش آر جام زرین

می ده به دست سلطان بر یاد فتح غزنین

گر چیره شد سلیمان یک چند بر شیاطین

امروز شاه سنجر شد چیره بر سلاطین

پیلان شدند خسته خصمان شدند غمگین

خصمان ز درد و حسرت پیلان به تیغ و زوبین

درهم شدند لشکر برهم زدند همگین

آن تاج‌های زرین و آن تخت‌های سیمین

دشمن به کوه و صحرا مسکن گرفت مسکین

از خار کرد بستر وز خاک کرد بالین

شد ملک حون ترازو فرمان شاه‌ ساهین

شد خصم چون‌کبوتر شمشیر شاه‌ شاهین

از سروران ماضی از خسروان پیشین

در هند و زابلستان فتحی‌ که‌ کرد چونین

تا کی زکار خسرو وز روزگار شیرین

وز سرگذشت بیژن وز داستان گرگین

چون هست فتح سلطان تاریخ دولت و دین

اخبار او همی خوان واثار او همی بین

فتحش رسید امسال از هند تا در چین

عدلش رسد دگر سال از روم تا فلسطین

از ما ثناست او را وز کردگار تلقین

وز ما دعاست او را وز روزگار آمین

بادا همیشه خرم برکف شراب نوشین

گاهی به مرو شهجان‌ گاهی به بلخ بامین

شمارهٔ ۴۰۶

همچو خورشید فلک روشن همی دارد زمین

رای خاتون اجل زین نساء‌العالمین

دختر سلطان ماضی خواهر سلطان عصر

شاه خاتون صفیه نازش دنیا و دین

آن خداوندی که از اقبال او آراسته است

از زمین هفتمین تا آسمان هفتمین

آسمان بر پردهٔ درگاه او گویی نوشت

آنچه بودی مر سلیمان را نوشته بر نگین

گوهر سلجوق همچون گوهر باقیمت است

کز خطاب و نام‌ او دارد علم بر آستین

دهر با او یک دل است و چرخ با او یک زبان

سعد با او همره است و بخت با او همنشین

نیست او زهرا و مریم لیکن اندر اعتقاد

هست چون زهرا ستوده هست چون مریم‌ گزین

تا که بر روی زمین باشد چنو نیک‌اختری

هر زمان بر آسمان فخر آورد روی زمین

قدر آن دارد که او را از بهشت آرد نثار

لولو و یاقوت و لعل قیمتی روح‌الامین

جای آن دارد که رضوان هدیه آرد پیش او

یاره و خلخال و تاج‌ و گوشوار حور عین

در جهان هرگز چنو خاتون نخواهد بود نیز

از تبار طیبات و از نژاد طیبین

گر دلیلی باید این را داستان او بخوان

ور نشانی باید این را روزگار او ببین

مادر از وی شادمان است و برادر خرم است

زانکه هست او از خرد صاحبقرانی بی‌قرین

بخت او هر ماه بفزاید همی اقبال آن

عدل او هر روز بفزاید همی انصاف این

دودهٔ‌ سلجوق را فرزند او سلجوق شاه

تازه خواهد داشت در دنیا و دین تا روز دین

نرم خواهد گشت از پیکان او پیل دمان

رام خواهدگشت از شمشیر او شیر عرین

خست خواهد چشم بدخواهان چو بفرازد کمان

بست خواهد پای‌ گمراهان چو بگشاید کمین

ای خداوندی‌ که عالم را به عدل تو همی

تهنیت‌گویند هر روزی کرام‌الکاتبین

وقف دارم جان و تن بر خدمت و مدح شما

هست بر سِرٌَم‌ گوا یزدان‌ گیتی آفرین

از خداوندان مرا تشریفها حاصل شدست

زر سرخ و جامه‌های فاخر و در ثمین

از تو ادراری همی باید که بفزاید بران

تا دل و جان‌ رهی باشد به شکر تو رهین

تا جهان باشد دل سلطان و خاتون بزرگ

از تو خرم باد چون عالم ز باد فرودین

دهر بر منشور هر سه نام دولت‌ کرده نقش

بخت بر درگاه هر سه اسب دولت‌ کرده زین

هر سه را دولت به‌کام و هر سه نعمت را مدام

هرسه را حشمت بلند و هر سه را رایت مبین

دشمنان هر سه در دوزخ ز اصحاب‌الشمال

دوستان هر سه در جنت ز اصحاب‌الیمین

شمارهٔ ۴۰۷

زمان چو خلد برین شد زمین چو چرخ برین

کنون‌که صدر زمان شد وزیر شاه زمین

ز فر شاه زمین و ز قد‌ر صدر زمان

همی بنازد خُلد برین و چرخ برین

مقدری‌ که فلک را به صنع و قدرت خویش

نطاق و منطقه کرد از مجره و پروین

به فضل خویش بیفروخت دین احمد را

چوکرد احمدبن فضل را زخلق‌گزین

زخلق احمد فضل است و احمد مختار

وزیر بازپسین و رسول بازپسین

چنین وزیر سزد پیش پادشاه جهان

که شاکرند ز عدلش جهانیان به همین

نه از مَثابت او هست هیچکس رنجور

نه از وزارت او هست هیچ کس غمگین

سران ملک بدین خواجه خُرَّمند امروز

به چشم سر تو کنون یا به چشم عقل بین

که رویها همه تازه است و چشمها روشن

که طبعها همه شادست و عیش‌ها شیرین

موافقند به یک جای پادشاه و وزیر

یکی معزالدین و یکی معین‌الدین

به هیچ عصر در اسلام دین تازی را

چنان نبود معز و چنین نبود معین

معز چو شیر عرین است وملک بیشهٔ او

سزای بیشه نباشد مگرکه شیرین عرین

معین سزد که زند رای پیش شاهنشاه

علی سزد که زند تیغ در صف صِفّین

نصر دولت ابونصر احمد‌‌بن الفضل

که در محامد و افضال آیتی است مبین

درست باشد اگر صدر و بَدْ‌ر خوانندش

که صدر بدرنشان است و بدر صدرنشین

یگانه خواجه و مخدوم بی‌مثال و نظیر

خجسته صاحب و دستور بی‌همال و قرین

خدایگان چوگزیند چنو خجسته وزیر

خدای کرده بود در گزیدنش تلقین

دعای صاحب و صاحبقران کنند کنون

همه خلایق دنیا ز روم تا در چین

چو بر زمین همه جسمانیان کنند دعا

بر آسمان همه روحانیان کنند آمین

آیا به‌ گاه کفایت نظام و رونق صدر

و یا به روز شجاعت جمال و زینت زین

تو یافتی زبزرگان و سروران عراق

ز پنج شاه چهل سال حشمت و تمکین

اگر دلیل وگوا بایدت در این معنی

تورا دلیل و گوا بس بود شهور و سنین

نگین و خاتم دولت تویی علی‌الاطلاق

زه ای نگین که تورا هست چرخ‌ زیر نگین

اگرکمال تو دیدی ز گوهر آدم

به گاه فرمان ابلیس خاکسار لعین

ز روی‌ کبر نگفتی خَلَقتَنی‌ مِن‌ نار

ز راه‌ کفر نگفتی خلقته من‌ طین

اگر تو خواهی بر آب تیز و نار بلند

گذرکنی و نیابی‌گزند از آن و از این

کلیم‌وارکنی خشک آب را به ضمیر

خلیل‌وار کنی سبز نار را به یقین

اگر شریف کند مرد را سخاوت و عدل

تو را سخاوت و عدل است سیرت و آیین

سه چیز دیگر پیوند این دو چیز توراست

ضمیر روشن و عقل درست و رای رزین

زرای تو نه عجب گر خدایگان جهان

طناب خیمه دولت‌کشد به علیین

به مصر و روم حسامش کند گه پیکار

همان که کرد سنانش به کابل و غزنین

رسد چنانکه زغزنین همی رسد هر سال

به‌گنج خانهٔ او حمل مصر و قسطنطین

گماشته است خدای از ملائکه دو رقیب

نشسته‌اند تو را هر دو بر یسار و یمین

چو کهتران به رخ تو همی کنند نشاط

چو دوستان به سر تو همی خورند یمین

ترازویی‌که سخن را بدان بسنجد عقل

ز رای و کلک تو دارد زبانه و شاهین

به زیر سایهٔ عدل تو بی‌گزند شوند

تذرو و کبک ز منقار و مِخْلَبِ شاهین

اگر شکفته کند باغ را نم نوروز

وگرکآشفته‌کند باغ را دم تشرین

وفاق را به موافق همان‌کند گه مهر

خلاف تو به مخالف همی‌کند گه کین

به حاسدان تو کیوان چو درکشید کمان

به دشمنان تو بهرام برگشاد کمین

کجا کنند گذر نیک‌خواه و بدخواهت

فریضه گردد هم آفرین و هم نفرین

کسی‌که جوید انعام تو پس از اکرام

کسی‌که خواهد احسان تو پس از تحسین

دهد مرادش طبع کریم تو در حال

دهد جوابش دست جواد تو در حین

چو نافه مشک‌آگین است نوک خامهٔ تو

وگرچه هست به معنی چو درج درآگین

که دید هرگز دُرّی به رنگ مشک سیاه

که دید هرگز مشکی به‌ قدر در ثمین

سزدکه خامه نو هر زمان‌کند حرکات

که فتنه را حرکاتش همی دهد تسکین

چو در بنان تو هنگام سیر ناله کند

شود صحیفه سیمین ز سیر او مشکین

از آن سپس‌که به مسکین رسید نالهٔ او

به‌ گوش‌ کس نرسد نیز نالهٔ مسکین

بزرگوارا برحسب اعتقاد قدیم

به مَنِّ توست دل من رهی همیشه رهین

چو من مدیح تو انشا کنم روادارم

که جان و دل‌کنم اندر حروف او تضمین

زفخر بوسه دهد آسمان جبین مرا

چو بر زمین نهم از بهر خدمت تو جبین

سپاس و شکر ز یزدان که صدر دولت را

به‌دین و داد تو آراست تا به یومُ‌الدّین

کنون سزاست که رضوان زگنج‌های بهشت

برتو هدیه فرستد به دست روح امین

وگر زکنگرهٔ خلد دست میکائیل

کند نثار تو پیرایه‌های حور العین

به بارگاه و به دیوان کشند پیش تو صف

بتان نوش لب مشک زلف سیم سرین

به‌گاه رزم همه جان‌ربای چون خسرو

به‌ گاه بوسه همه دل‌ ربای چون شیرین

هزار پرده دریده به زلف خم در خم

هزار توبه شکسته به جعد چین‌ در چین

به‌ روضه‌ های جنان پروریده چون رضوان

زخانه‌های چگل برگزیده چون تکسین

همیشه‌ تا گل و نسرین و لاله هر سالی

شود به باغ شکفته به ماه فروردین

شکفته باد به باغ بقا و دولت تو

ز جاه عز و شرف لاله و گل و نسرین

قبول و حشمت و اقبال شهریار تورا

حصار محکم و سد بلند و حصن‌ حصین

حمایت و کنف و حفظ کردگار تو را

پناه اعظم و حرز بزرگ و حبل متین

شمارهٔ ۴۰۸

ای مبارک فخر امت ای همایون مجددین

ای سزای آفرین از خالق خلق‌آفرین

ای به اصل اندر تو را جد و پدر محمود و فصل

روزگار و کار تو چون نام آن و نام این

صاحب خیرات بر روی زمین چون تو کجاست

کز تو خشنودست و خرم صاحب روی زمین

مجد دینی تو به راحت او معین‌الدین حق

چشم دین هرگز نبیند چون شما مجد و معین

هست رسم نیک تو بر جامهٔ ملت طراز

هست رای پاک او بر خاتم دولت نگین

تو نداری در معانی از هنرمندان همال

واو ندارد در معالی از هنرمندان قرین

تو کریمی حق‌شناسی او جوادی حق‌گزار

تو همامی کاردانی او وزیری دوربین

هست برج سعد را توفیق تو ماهی منیر

هست دَرج ملک را توقیع او دُرّی ثمین

رایت ملت به تو منصور شد تا نفخ صور

خانهٔ دولت بدو معمور شد تا روز دین

هر دو را پیوسته توفیق است بر اعمال خیر

آمد اندر شأ‌نِ هر دو نِعم اجرِالعامِلین

تا که این صدر خراسان در خراسان آمدست

نیست یکدل در خراسان جز به‌شکر او رهین

آفتاب شادی از ابر امید آید برون

چون برون آید به‌دیوان دست او از آستین

صدر ایوان شد ز انصافش سزای تهنیت

ملک و دولت شد ز تدبیرش سزای آفرین

روزگار از داد و دینش خرم و آراسته است

همچو باغ از ابر نوروزی و باد فرودین

کبک و تیهو رسته‌اند از چنگل بازسپید

گور و آهو جسته‌اند از پنجهٔ شیر عرین

ای به فردوس برین راضی زتو جان صفی

وز دل صافی تو دنیا چو فردوس برین

هرچه از خیرات درگیتی خبر بود وگمان

اندر این عصر از خصال تو عیان است و یقین

این همه توفیق کایزد داشت ارزانی تو را

بر سعادتهای کلی هست برهان مبین

گر پیمبر داشت مهری از نبوت بر کَتَف

همچنان داری تو نوری از سعادت بر جبین

از کمال حسن زیبد زیور کرسی و عرش

هرچه بنویسد زاعمالت کرام‌الکاتبین

گرچه من خادم به خدمت همنشین تو نی‌ام

اشتیاق توست دایم با دل من همنشین

گه درود تو رساند سوی من باد صبا

گه ثنای من رساند سوی تو روح‌الامین

دفتری داری ز شعرم در یمین و در یسار

محضری دارم زشکرت در یسار و در یمین

هست درخور طلعت میمون تو چشم مرا

همچنان چون تشنه را درخور بود ماء معین

تا که در اسلام تاریخ سنین است و شهور

بر تو فرخ باد و میمون هم شهور و هم سنین

سال و مه در موکب تو رایت نصرت به پای

روز و شب بر درگه تو اسب دولت زیر زین

شمارهٔ ۴۰۹

از آن دندان چون پروین مرا شد دیده پر پروین

وزان رخسار چون نسرین مرا شد دیده چون نسرین

روا باشدکه نسرین خیزد از نسرین به طبع اندر

ولیکن‌ کی روا باشد که پروین خیزد از پروین

اگر بنماید آن دلبر به چین و هند یک ساعت

بریده زلف خَم در خَم شکسته جَعد چین در چین

شود چون جعد او پرچین شود چون ‌زلف او پرخم

رخ صورتگران هند و پشت بتگران چین

رخی دارد به ‌زیبایی مثل همچون رخ عَذ‌را

لبی دارد به شیرینی سمر همچون لب شیرین

بود در وقت دلتنگی نشاطم زان رخ زیبا

بود در حال بیماری علاجم زان لب شیرین

گه اندر عشق او بارم زدیده قطرهٔ باران

گه اندر هجر او بِفْر‌وزم از دل آذر برزین

بدین روی از دل و دیده مرا باشد همی هر شب

هزاران شعله در بستر هزاران قطره در بالین

ندارم خواب تا پرخواب دارد نرگس جادو

ندارم تاب تا پرتاب دارد سنبل مشکین

فغان زان نرگس و سنبل‌که از بی‌دادی هر دو

بلا بارید بر عشاق خاصه بر من مسکین

نگارین نو آیینم به حورالعین همی ماند

که از دیدار او گردد همی مجلس بهشت‌آیین

چو پیش من شود ساقی و مجلس را بیاراید

مرا باشد در این ‌گیتی بهشت و روی حورالعین

گرامی د‌ارمش چون چشم روشن‌بین به هرجایی

کزو دارنده‌تر هرگز نبیند چشم روشن‌بین

به‌روی عالم افروزش مزین شد وثاق من

چنان چون حضرت‌ سلطان مزین شد به‌ زین‌الدین

عماد دولت عالی ابوالقاسم که ‌قِسم او

رسید از مجلس شاهان قبول و حشمت و تمکین

علی ناصر آن سرور که خلق و رسم او ماند

به خلق صاحب معراج و رسم صاحب صِفّین

حضورش هست همچون باد فروردین ‌که خرم شد

خراسان از وجود او چو باغ از باد فروردین

به هر شهری ‌که بگذشت او ز به هر او سزا بودی

اگر ملک خراسان را زدندی کله و آذین

شدندی بر سپهر و بر زمین از بهر تبجیلش

ستاره جمله‌گوهر بار و مردم جمله‌گوهرچین

زمام عالم توسن همی دردست او زیبد

چنان کاندر کف رایض لجام کرهٔ نو زین

ز نور پاک اَجرام است پنداری سرشت او

وگرچه هست در خلقت سرشت‌کائنات از طین

به‌تن در بشکفاند جان وفاقش چون می روشن

به‌رگ در بفسُراند خون خلافش چون دم تنین

چو کین او همی توزد جهان از دشمنان او

نیازش نیست‌کز دشمن به‌جهد خویش توزدکین

ایا در چنبر حکمت سر آزادگان یک سر

و یا در عهدهٔ عهدت دل آزادگان همگین

به‌فر تو رهاگردد گوزن از پنجهٔ ضیغم

به عدل تو امان یابد تذرو از چنگل شاهین

کفایت‌ گر شود محسوس بر شکل یکی میزان

نباشد جزکف وکلک تو او راکفه و شاهین

ز تدبیرت عجب نبود که شاه مشرق و مغرب

به هر روزی نهدروی از خراسان سوی قسطنطین

کند پای ستوران را شکال از موی رهبانان

کند زین غلامان را صلیب رومیان خرزین

مسلم‌گردد او را ملک وگنج روم سرتاسر

چنان‌ کاو را مسلم‌ گشت ملک و نعمت غزنین

ز پیش پادشا محمود پیش پادشا سنجر

به شغلی آمدی کان شغل دولت را بود تزیین

بر آرد شاه آزاده مراد و کام شهزاده

که مشکوری به‌نزد آن و مقبولی به‌نزد این

چو در دیوان خاتونی به فرمان شهنشاهی

به‌دست زرفشان اندر گرفتی کلک مشک‌آگین

زکلک تو عجب دارم‌که هنگام هنرمندی

همه علمی ز بر دارد ز کس نایافته تلقین

اگرچه تیغ و زوبین را شناسد هرکسی قاطع

صریر و مد او قاطع‌ترست از تیغ و از زوبین

سر او هر زمان سِکّین روان از تن بیندازد

از آن معنی ندارد باک و باشد در بر سکین

چو از تارک قدم سازد بود مظلوم را راحت

چو از قطران‌ گهر سازد بود آشوب را تسکین

کجا اسرار دولت را بر او املا کند خاطر

چو در دستت روان گردد بگوید بی‌زبان در حین

ایا شخصی‌که مدح تو به‌جان‌گویند مداحان

که از تو بهر مداحان هم‌ احسان‌ است و هم‌ تحسین

گه مدح تو بر خاطر چنان زحمت‌ کند معنی

که در مدح تو مادح را نباشد حاجت‌ تضمین

من اندر دل ز مدح تو فراوان تحفه‌ها دارم

نشان ‌دارم ز دیگر تحفه‌ها از تحفهٔ پیشین

قبول خویش‌کن داماد تا از پردهٔ خاطر

عروسانی برون آرم سبک روح و گران کابین

همی تا باشد اندر طبع‌ها از آفرین شادی

بر آن‌گونه که در دل‌ها همه غم باشد از نفرین

همیشه طبع احباب تو باد از آفرین شادان

به فر دولت سلطان ز نیسان بهترت تِشرین

نهاده بر کفت در بزم و پیش رویت استاده

میی پروردهٔ مهر و بتی پروردهٔ تکسین

دعاگفته تو را دولت چه در سَرّا جه در ضَرّا

که چون دولت دعا گوید کند روح‌الامین آمین

شمارهٔ ۴۱۰

دو محمد آفرید ایزد سزای آفرین

آن رسول راستان این پادشاه راستین

آن محمد بود در پیغمبری صدر زمان

وین محمد هست در شاهنشهی فخر زمین

آن محمد در عرب صاحب کتابی بی‌همال

وین محمد در عجم صاحبقرانی بی‌قرین

آن یکی را بر هدی مُهر نبوت در کَتَف

وین دگر را در هنر مهر سعادت بر جبین

بود حیدر آن محمد را رفیقی کاردان

هست شاه دین محمد را وزیری پیش بین

این محمد هست در دنیا نیابت‌دار آن

وآن محمد هست در عُقبی شفاعت‌خواه این

ای غیاث دین و دنیا تا تو گشتی پادشاه

رونق دیگرگرفت از فر تو دنیا و دین

تا امیرالمؤمنین را چون تویی باشد قسیم

نصرت و راحت بود قِسم امیرالمؤمنین

دست اقبال تو را گر ساختندی خاتمی

آسمانش حلقه بایستی و خورشیدش نگین

همت تو گر امل را گوید اندر صلح هان

هیبت تو گر اجل را گوید اندر بزم هین

بارگاه ملک و دولت را به‌ دین و داد تو

تهنیت گویند هر روزی کرام‌الکاتبین

تا که تو عدل و سیاست بر جهان گسترده‌ای

اصل ملک و قطب دولت پایدارست و متین

هم تذروان رسته‌اند از چنگل باز سپید

هم‌گوزنان جسته‌اند از پنجهٔ شیر عرین

عالم اندر خواب رفته است و خلایق خفته خوش

بر چنین عدل و سیاست آفرین باد آفرین

در زمان چون دور گردون قدرتی دارد عظیم

در جهان چون روز روشن نصرتی دارد مبین

آسمان برحسب قدرت شاه را نصرت دهد

قدرتی باید چنان تا نصرتی یابد چنین

ملک چون باغ است و عدل تو در آن چون باغبان

سروران چون سرو و میدان چون‌گل و چون یاسمین

دولت پیروز و عدل عالم‌افروز تو هست

چون سرشک ابر نوروزی و باد فرودین

ارسلان سلطانت جدست و ملک سلطان پدر

وز تو خشنودست جان هر دو در خلد برین

زیر فرمان تو خواهد شد به توفیق خدای

از لب دریای مغرب تا لب دریای چین

تا نه بس مدت به دولت غزو را بندی میان

تا اجل برکافران ناگاه بگشاید کمین

سخره شیران شوند آن بت‌پرستان شقی

‌طعمهٔ خوکان شوند آن خوک‌خواران لعین

استخوانهای فرنگان بر در انطاکیه

زیر پای و دست اسبان سپه‌ گردد طحین

ازکنار نهر عاصی تا لب رود فرات

خاک هر منزل به‌خون کافران گردد عجین

کوس فیروزی چنان کوبد به‌ صحرای‌ حلب

کاوفتد آواز او درآمِد و مافارقین

آن ظفر پیرایه دولت بود تا روز حشر

وآن اثر تاریخ ملک و دین بود تا روز دین

گرگمان‌است و خبرگفتار من بس تا نه دیر

این خبرگردد عیان و این‌گمان گردد یقین

تا شهورست و سنین از سیر ماه و آفتاب

تا دیارست و بلاد از حکم رب‌العالمین

زیر فرمان تو بادا هم بلاد و هم دیار

زیر پیمان تو بادا هم شهور و هم سنین

نصرت و تأیید بادت در رکاب و در عنان

عصمت و توفیق بادت بر یسار و بر یمین

تو رعیت را پناه و مر تو را دولت پناه

تو شریعت را معین و مر تورا ایزد معین

آسمان‌کرده ندا هر روز بر درگاه تو

کای خداوندان حاجت اُ‌د‌خلوها آمنین

شمارهٔ ۴۱۱

خدایگان زمان است و شهریار زمین

سپاهدار جهان است و پهلوان ‌گزین

چو پادشاه چنین باشد و سپهسالار

سزای هر دو بباید یکی وزیر چنین

به حق شدست ملک را وزیر فخرالملک

چنانکه بود ملک شاه را قوام‌الدین

موافق است پسر با پسر در این ‌گیتی

مساعد است پدر با پدر به خلد برین

سزد که خواجه بود وارث دوات و قلم

چنانکه هست ملک وارث حسام و نگین

وزیر زادهٔ دنیا سزد مُدبّر ملک

چو شاهزادهٔ دنیاست پادشاه زمین

اگرچه هست چو باغی شکفته مُلک‌ مَلِک

پر از درخت بلند و پر از گل و نسرین

شکفته‌تر شود اکنون ز همت دستور

که هست همت دستور باد فروردین

اگرچه شاه و همه لشکرش گرفتستند

عجم به دولت پیروز و تیغ زهرآگین

چو باز صدر جهان ‌گشت یار دولت و تیغ

ز سومنات بگیرند تا به ‌قسطنطین

روان شاه ملک شاه و جان خواجه نظام

گزیده‌اند به ملک ملک ز علیین

ز بهر هدیه فرستند یا ز بهر نثار

به دست رضوان پیرایه‌های حورالعین

هر آنچه خسرو مشرق بگوید و بکند

به حق بود که خدایش همی کند تلقین

جهان به سیرت و آیین او همی نازد

که نایب پدر است او ، به سیرت و آیین

خدایگانا، هرچ از خدای خواست دلت

بیافتی و نهادی بر اسب دولت زین

ببرد عدل تو از پشت پادشاهی خم

فکند تیغ تو بر روی بدسگالان چین

ضمیر روشن تو هست عقل را مسکن

رکاب فرخ تو بخت را بود بالین

ز بیم خنجر تو ولوله است در توران

ز سهم لشکر تو زلزله است در غزنین

چو از سنان تو تابد ظفر به روز مصاف

چو از کمان تو پَرّد اجل به وقت‌ کمین

ز نعل مرکب و از خون‌ کشتهٔ تو رسد

به روی ماه غبار و به پشت ماهی طین

گهی‌ که هست سپاه تو بر لب جیحون

شوند خسته و بسته سپاه خان و تکین

گهی به بیشهٔ مازندران سوارانت

عصا کنند به دست سپهبدان زوبین

سپه‌کشی که ز توران به کین تو بشتافت

خبر نداشت کزو تیغ تو بتوزد کین

نهاد روی به اقبال چون کشید مصاف

گرفت دامن ادبار وکشته شد در حین

به‌ یک زمان سپهش منهزم شدند چنانک

هزیمت از لب جیحون رسید تا در چین

مخالفی که به مازندران خلاف تو جست

پناه ساخت زبیشه چنانکه شیر عرین

زپهلوان سپاهت به عاقبت بگریخت

بر آن صفت که کبوتر گریزد از شاهین

بدان عدد که بود بر مجره کوکب خُرد

ز بیشه با او رفتند لشکرش همگین

شدند عاقبت کار در میانهٔ راه

ستارگان مَجرّه کواکب پروین

چو ره نمود سعادت بر تو ایشان را

رسید بهرهٔ ایشان جلالت و تمکین

همه به قبضهٔ فرمان تو شدند رهی

همه به منت احسان تو شدند رهین

خلاف و طاعت تو هست اگر قیاس کنند

یکی چو آذر برزین یکی چو ماء معین

خرد کجا بود آن را که او ز خیره سری

شود ز ماء معین اندر آذر برزین

چه آن که باد خلاف تو دارد اندر سر

چه آن‌که هست به صد ساز زیر خاک دفین

به نیک‌بختی تو هرکه دل ندارد شاد

بنالد از غم و بر بخت بدکند نفرین

مگر خدای زجان آفرید عهد تورا

که هست عهد تو در هر دلی چو جان شیرین

مگر قرین و همال از فرشته است تورا

کز آدمی نشناسم تورا همال و قرین

چو دید مجلس عالیت شاعر پدری

بهشت دید به دنیا به ‌چشم روشن بین

ضمیر و خاطرش از مدح تو گرفت شرف

چو آسمان زنجوم و صدف ز درّ ثمین

همیشه تا که بود حفظ و عصمت یزدان

جهانیان را حِصن‌ حصین و حَبل‌ مَتین

نظام دین هُدی باد و عِزِّ دینِ هدی

تورا وزیر و سپهدار تا به یوم‌الدین

چنانکه ناصر دین و معین خلق تویی

خدای عزوجل ناصر تو باد و معین

سپاه و مملکت و عمر و روزگار تورا

دعا زدولت و آمین زجبرئیل امین

شمارهٔ ۴۱۲

زباغ و راغ به آسیب لشکر تِشرین

گرفت راه هزیمت سپاه فروردین

برون‌ کشید ز باغ و ز راغ رایت خویش

چو دید بر سر کهسار رایت ‌تشرین

چه رایتی است که تشرین زدست بر کهسار

که شد به لون دگر عالم بهشت آیین

گرفت گونهٔ دینار دشت مینا رنگ

نهاد تودهٔ کافور کوه مشک‌آگین

پدید شد به هوا بر مثال اهریمن

نهفته شد به‌زمین در نگار حورالعین

نه باغ را خبرست از بنفشه و سوسن

نه راغ را اثرست از شکوفه و نسرین

نه هست لالهٔ‌ کوهی پلنگ را بستر

نه هست سوسن حمری تذرو را بالین

اگرچه فصل بهار از خزان بهشت که دید

همی شکفته از آن‌گردد وکآشفته ازین

من از خزان به یکی چیز شاکرم که خزان

زبانهای درختان همی کند زرین

ز بهر آنکه درختان به آن زبان خوانند

به جشن مهر مدیح وزیر شاه زمین

نظام ملک رضیّ خلیفه شمس کفات

غیاث دولت و صدر اجل قوام‌الدین

ابوعلی حسن آن صاحبی که در عقبی

روان صاحب کافی به مهر اوست رهین

شعاع روزبهی تابد از جبین کسی

که در پرستش او برنهد به خاک جبین

سپهر تا به ‌قیامت جدا نخواهد کرد

ز دست دولت او دامن شهور و سنین

به شکل حلقهٔ انگشتری است چنبر چرخ

ز بخت اوست در انگشتری نشانده نگین

اگر میان یم اندر صدف ندیدستی

نگاه‌کن قلم او در آن خجسته یمین

اگر خبر بدی ابلیس را ز نور دلش

به نار فخر و تکبر نکردی آن مسکین

سجود کردی و هرگز نگفتی آدم را

من آفریده ز نارم تو آفریده ز طین

ایا متابع رای تو مهر روشن تاب

و یا مسخرکلک تو عقل روشن بین

وزیر بازپسین خوانمت که تازه شده است

به روزگار تو دین رسول بازپسین

تو آن خجسته وزیری‌که ازکفایت تو

کشید دولت سلجوق سر به علیین

تو آن ستوده مشیری‌ که در فتوح و ظفر

شدست‌کلک تو با طبع شهریار قرین

تو آدمی و همه خلق چون فریشتگان

مخالف تو چو ابلیس خاک راه و لعین

اگر ز بهر تو ابلیس یک سجود نکرد

سزای لعنت گشته است تا به یوم‌الدین

هر آن دعا که ز بهر تو بر شود به هوا

ستاره‌وار بتابد بر آسمان و زمین

ضمیر پاک تورا دیو کی کند وسواس

که هست بر سر تو پرّ جبرئیل امین

ز چرخ بر تو ثنا وزستارگان احسنت

ز بخت بر تو دعا وز فرشتگان آمین

تویی دلیل و معین جهانیان شب و روز

خدای باد تو را روز و شب دلیل و معین

کسی‌ که بر تن و جان تو آفرین نکند

مباد بر تن و بر جان او مگر نفرین

شمارهٔ ۴۱۳

تو راست روی چو نسرین تازه‌ ای بت‌چین

مراست از غم عشق‌ تو روی چون نسرین

توراست پروین زیر دو دانهٔ یاقوت

مراست دیدهٔ یاقوت بار بر پروین

توراست زر طرازنده بر میان دو سیم

مراست زرّ گدازنده بر رخ سیمین

تو راست بستر و بالین همیشه پرگل و ماه

مراست پر تَف و نم بی‌ تو بستر و بالین

تو راست پرخم و چین جَعْد زلف غالیه بار

مراست قامت و روی از غم تو پُر خم و چین

توراست پرچین از ساج‌ گرد لاله‌ستان

مراست گرد گل زرد عاج‌گون پرچین

تو راست مشک به کافور بر عجین به‌ گلاب

مراست خاک به خونابه زیر پای عجین

توراست مار قرین بر فراز برگ سمن

مراست برگ سمن بر فراز مار قرین

توراست برچین بر روی حلقه کرده جنان

مراست عشق تو بر گوش حلقه کرده چنین

توراست آذر برزین به روی بر ز نشاط

مراست بر دل ز اندیشه آذر برزین

توراست تلقین آشوب و فتنه از دیوان

مراست مدح وزیر از فرشتگان تلقین

وزیر خسرو و شرق و نصیر ملت شرع

مجیر دولت و تایید او موید دین

سپهر نصرت ابوالفتح کاختران سپهر

به صد هزار قرانش نیاورند قرین

بزرگوار وزیری که هست بهرهٔ او

ز هفت‌ کوکب سیاره هفت چیز گزین

ز زهره بزم و ز بهرام قُوّت اندر رزم

ز تیر در همه علمی ضمیر روشن‌بین

ز ماه سیر شبانروزی و ز کیوان خشم

ز مهر طلعت و از اُ‌ورمزد رای رزین

یمین او سبب روز و روزی بشر است

بدین سخن نه ‌گرو بایدم همی نه یمین

شود گشاده در روزی و بتابد روز

چو او به ‌دیوان بگشاید این خجسته یمین

نخست روز کند آرزوی خدمت او

چو در بدن متحرک شود جَنان جنین

ز حرص خدمت و دیدار او عجب نبود

که بی‌قرار شود نطفه در قرار مکین

چو کلک و مِقرَ‌عه در صدر زین به ‌کف گیرد

دلیروار دو صنعت کند بدان و بدین

به نوک‌ کلک جهانی ببخشد اندر صدر

به شیب مِقرَعه ملکی بگیرد اندر زین

به ‌روز رزم‌گر از دست او شرف یابد

مسیر طایر و دفع طمع ‌کند شاهین

سرشت او به صفت چون سرشت ما نبود

که او ز ماء معین است و ما ز ماء مهین

اگر سحاب بیاموزدی سخاوت او

به جای قطره همه بدره باردی بر طین

علی‌العموم بیارایدی جهان خرداد

علی‌الخصوص بیارایدی به فروردین

به ‌یادم آمد بیتی که عنصری گوید

به ‌لفظ و معنی پاکیزه‌تر ز درّ ثمین

نه من به ‌تضمین مدحش همی بیارایم

همی به ‌مدح وی آراسته کنم تضمین

« ‌آیا ز مرکب تو گرد رفته بر گردون

کشیده رایت عالیت سر به علیّین‌»

زمانه‌گشت بر اعدا چو حلقهٔ خاتم

چو روز فتح‌ گرفتی زمانه زیر نگین

به بحر کینه چو خصم تو در سفینه نشست

سفینه‌ گشت نگونسار و غرقه شد مسکین

در آن مقام تو گفتی ‌که بر سر اعدا

همی حجارهٔ سِجّیل بارد از سِجّین

هنوز ناشده از مغزشان بخار شراب

نهاد مالک بر دستشان همی غسلین

جهانیان همه آگه شدند و دل بستند

که چون‌ گشاد قضا بر مخالفانت کمین

ز بس نهیب سر اندر کنند و دم نزنند

نهنگ شرزه و پیل دمان و شیر عرین

ز جان‌ گرگین‌ گرگان همی خورد تشویر

که آب دیلم بردی و رونق زوبین

نداشتی خطری پیش او سیاست تو

اگر به گرگان بودی هزار چون گرگین

که از کفایت و رای تو آن ولایت را

همه سلامت و امن است و راحت و تسکین

ز جانبیش به سر حد ماوراء‌النهر

ز جانبیش به در بند کشور غزنین

تو ایدری و ز تدبیر تو بهر دو طرف

هزار سدّ بلندست و صد هزار حصین

نظیر تو ز وزیران کسی ندانم من

به عقل‌ کامل و رای صواب و عزم متین

نپاید آنکه به جنگ تو آید اندر جان

نیاید آنکه به خیل تو آید اندر چین

بشارتی رسد از فتح و مژدهٔ ظفرت

چو گوش و چشم تو را باشد اختلاج و طنین

امید هست‌ که آرد به درگهت فغفور

همه طرایف چین از نگارخانهٔ چین

کشند پیش تو چیبال و قیصر رومی

بتان زرین از سومنات و قسطنطین

خدای عرش ز خاک آفرید شخص تو را

کِرام پیش تو زان خاک برنهند جبین

دفین کنند همه‌گنج در زمین وزرا

به جای‌ گنج همی دشمنان کنی تو دفین

ز بهر آن بدهی‌ گنج و در زمین بنهی

که باید از قبل دشمنانت‌ زیر زمین

خزانه‌دار چو در بزم بشنود ز تو هان

سلاح‌دار چو در رزم بشنود ز تو هین

ز بحر جود همه زرّ ناب خیزد موج

ز ابر خشم همه خون صرف ریزد هین

کجا زمانه به سکّین همی سری بُرّد

کز آن سرش به دل اندر خلاف باشد و کین

اگر کنی تو به سکّین اشارتی‌ که مَبُر

نبرد آن سر و سر باز پس‌ کند سکّین

به‌ دست توست همایون یکی همای شگفت

به خلق ا‌جمله‌ا دُرافشان‌، به فرق مشک‌آگین

کجا صریر کند ملک را دهد ترتیب

کجا صفیر کند شرع را کند تزیین

مَشاطه‌ای عجب است او که رنگ مشکینش

مَشاطگی نکند جز به صبح باز پسین

مهندسی است‌ که از بهر مصلحت شب و روز

همی به روز بر اشکال شب‌ کند تعیین

جو در بنان تو سازد بنای فضل و ادب

به عقد او نرسد مه به‌ عقدهٔ مشکین

بزرگوارا پوشیده نیست بر دل تو

سخن چنانکه فراز آورند غَثّ و سَمین

سخنوران جهان دیدهٔ کهن شده را

به روزگار تو نو گشت سیرت و آیین

منم به خدمت تو شخص خویش کرده رهی

به‌ شکر و منّت تو جان خویش کرده رهین

نبسته مدح تو برحسب طاقت و امکان

نشسته پیش تو بر فرش حشمت و تمکین

عروس بخت مرا بخشش تو کابین است

قبول توست‌ گر او را قباله و کابین

سزدکه خوانم مدح تورا جوانی و جان

که چون جوانی و چون جان خوش آید و شیرین

غذای جان نشناسم جز آفرین تو را

و گر شناسم بر من مباد جز نفرین

همیشه تا که امامان خبر دهند همی

ز حوض‌ کوثر و ماء معین و خلد برین

همیشه بزم تو چون خلد باد خرم و خوش

کف تو کوثر و می در کف تو ماء معین

تو با سعادت و شادی نشسته چون رضوان

به خدمت تو رده برکشیده حورالعین

به‌ جان پاک تو هر ساعتی ز رحمت صرف

رسیده فیض الهی ز دست روح‌الامین

قیاس عمر تو چندان‌که در شمار کنند

از آن شمار بود اَلف‌،‌کمترین تعیین‌

زمانه در همه وقتی تو را رهیّ و غلام

خدای در همه‌ کاری تو را نصیر و معین

به مجلس تو ثنای من از در احسنت

به‌ حضرت تو دعای من از در آمین

شمارهٔ ۴۱۴

آن بت که هست چهرهٔ خور پیش او رهین

صد حلقه دارد از سه طرف هر طرف یمین

پیوسته در میانهٔ هر حلقه‌ای دلی

چون خاتمی شده که کبودش بود نگین

گاهی ز تاب زلف به‌ گل بر نهد کمند

گاهی ز کید جعد به مه بر کند کمین

از تاب زلف اوست دل من‌ گرفته تاب

وز چین جعد اوست رخ من‌ گرفته چین

فریاد از آن نگار که در نال سوخته

آتش ز دست از دل سنگین آهنین

ای دلبری‌ که از رخ و زلفین تو مرا

پر سوسن است دامن و پر سنبل آستین

گه بر سپهر وصف تو گویند مهر و ماه

گه در بهشت ویل تو جویند حور عین

ترّی و خُوشی غزل من ز وصف توست

بر تو غزل سزاست چو بر خواجه آفرین

تاج علا و گنج معالی علی که او

دستور سیف دولت شاه است و سیف دین

آزاده مهتری که کواکب به صد قران

او را نیاوریده به آزادگی قرین

همنام او علی است‌ که او بود روز حرب

شیر خدای و دادگر و میر مؤمنین

شد زان علی یقین همه دشمنان گمان

شد زین علی‌ گمان همه دوستان یقین

در بند آن علی دل‌ کفّار شد اسیر

در شکر این علی دل زوّار شد رهین

گر ابن عم احمد مختار بود آن

دستور ابنِ عمِّ شه عالم است این

ای تابع هوای تو اَجرام بر سپهر

وی شاکر سَخای تو اجسام بر زمین

از جود توست حاجت آزادگان روا

وز رسم توست حُجّت فرزانگان متین

همواره در مقام جلالت تویی مقیم

پیوسته در مکان سعادت تویی مکین

بی‌نام تو سرشک نبارد همی ز ابر

بی‌مهر تو نبات نروید همی ز طین

در پیش سیف دولت سلطان دادگر

یُسْرست بر یسارت و یُمْن است بر یمین

در حضرتش وزیری و در خدمتش ندیم

در مُلْکَتَش وکیلی و در نعمتش امین

تا سرفراز گشتی ز این هر چهار چیز

شد خاک پای همت تو چرخ هفتمین

ای‌ گشته دولت ازلی با تو هم عنان

وی گشته حشمت ابدی با تو همنشین

بحری است مدح تو که بر آن بحر طبع من

همچون صدف شدست پر از گوهر ثمین

از اعتقاد صاف سزد گر بود مدام

بر دست تو بسایم و بر پای تو جبین

چون هست بر مدیح تو برحسب اعتقاد

ابیات من مُهَذّب و الفاظ من متین

هرگه که ذکر خویش توقع کنم همی

زان خاطر لطیف و از آن رای دوربین

تا بر سپهر سیر نجوم است بارجوم

تا در زمانه دور شهورست با سنین

بر چرخ عقل باد جمال تو آفتاب

در باغ فضل باد خصال تو فرودین

حکم تو باد جابر حَسّاد کرده قهر

بخت تو باد مرکب اقبال کرده زین

دولت تو را پناه و تو احرار را پناه

ایزد تو را معین و تو سادات را معین

شمارهٔ ۴۱۵

همی فرازد دولت همی فزاید دین

قوام دین هدی و نظام ملک زمین

سزد که ملک زمین ‌گسترد نظام‌الملک

سزد که دین هدی پرورد قوام‌الدین

خدایگان صفتی کش خدای داد به هم

سه چیز روح‌فزا و سه چیز عقل‌گزین

ید موید و عقل تمام و بخت بلند

دل منوّر و عزم درست و رای رزین

ز قدر و مرتبه دارد جهان به زیر قلم

چنانکه داشت سلیمان جهان به زیر نگین

سعادت و قلم از دست او شناس که هست

عصای موسی آن و دعای عیسی این

مزاج را دل او راستی‌ کند تعلیم

طِباع‌ را کف او نیکوی کند تلقین

به نور صرف همی‌ماند و عجب دارم

که نور صرف بود مِن سُلاله من طین

گرفته رایت و رایش ز روم تا حد هند

رسیده نامه و نامش ز مصر تا در چین

به چشم دشمن او در زحل‌ کشید کمان

به جان حاسد او در اجل‌ گشاد کمین

توانگر آمد و مسکین مخالفش لیکن

ز غم توانگر و از شادی و طرب مسکین

برو ببوس یمینش‌ گرت‌گهر باید

که صدهزار ثمین است آن خجسته یمین

میان او کمری دارد از سعادت و فر

به شکل و طرفِ کمر زان قبل بود پروین

از آن خمیده شود مه دو بار در یک ماه

که تا ز بهر ستورانش نعل باشد وزین

ایا یمین تو تصریف جود را مصدر

ایا ضمیر تو میزان عقل را شاهین

شود چو آهو شیر عرین ز هیبت تو

ز فر بخت تو آهو شود چو شیر عرین

تویی‌ که عمر تو را هر شبی و هر روزی

فلک دعا کند و اختران‌ کنند آمین

پس از پیمبر ما وحی اگر روا بودی

گزاردی به ‌تو بر وحی جبرئیل امین‌!

اگرچه هست به عصر اندرون تو را تاخیر

تویی مُقَّدم آزادگان به داد و به ‌دین

بلی مقدم بیغمبران محمد بود

اگرچه بود محمد رسول بازپسین

همی به‌نام تو بر کوه بردمد سوسن

همی به مدح تو از سنگ بشکفد نسرین

ز دست و طبع تو بینم حیات و شادی خلق

که آن چو چشمهٔ خضر‌ست و این چو ماء معین

به روز بزم تو گر باز جانور گردند

مقدمان جهان سربه‌سر کهین و مهین

به دولت تو همه بر فلک نهند قدم

به خدمت تو همه بر زمین نهند جبین

هواست نعمت و منت تو را که خالی نیست

زنعمت تو مکان و زمنت تو مکین

کسی ‌که پای تو بالین او بود زیبد

که پای او سر عیّوق را بود بالین

یقین شدست‌که صاحبقران شهنشه ماست

چنان کجا که تویی صاحب اجل به‌ یقین

همی‌ کنند قِران بر فلک فریشتگان

که بخت صاحب و صاحبقران شدند قرین

اگر خبر شود از رزم تو به چرخ بلند

وگر نشان رسد از بزم تو به خلد برین

به رزمگاه تو یاری کنند سیارات

به بزمگاه تو شادی کنند حورالعین

کسی‌ که سر ننهد بر خط محبت تو

کند عداوت تو مغز در سرش زوبین

کسی‌ که مهر تو از سر برون کند وقتی

شود زکین تو اندیشه در دلش سنگین

ز نقش کلک شگفت تو ملک شاه شکفت

چو بوستان و گلستان ز باد فروردین

صدف شناسم کلک تو را که از دهنش

به شرق و غرب پراکنده ‌گشت دُرِّ ثمین

خرد ندارد و پیوسته است معنی جوی

بصر ندارد و همواره است ‌گیتی بین

کجا به دست تو باشد گمان برم که مگر

شهاب ابر پرست است و شمع صدر نشین

مکان‌ و قوتش مشک‌ است و سیم وزان سبب‌ است

به فرق سیم نگار و به حلق مشک آگین

مسخرند تو را باد و خاک و آتش و آب

ز هر یکی اثری تازه کن عَلَی‌التَّعیین

به ‌روز رزم برافشان به ‌باد خرمن خصم

به ‌روز بزم کن اجزای خاک را زرین

به ‌آب مهر همه کار دوستانت بساز

بسوز جان همه دشمنان به آتش‌ کین

ایا ستوده ولی‌نعمتی که از کرمت

شدست خاطر من نیک و عیش من شیرین

به ‌دولت تو همی برکشم علم به ‌فلک

ز خدمت تو همی سرکشم به عِلیّین

کجا مدیح تو خوانم ز بندگی خواهم

که جان و دل به ‌حروف اندرون کنم تضمین

اگر ز شاه و ز تو بگذرم ز گفتن شعر

کند زمانه به هر دم زدن دلم غمگین

اگر نه نام تو و نام شه‌ کنم ‌مَخلَص

مدیح بر من و بر خویشتن ‌کند نفرین

همیشه تا بود آثار نیک‌، اصل قوی

همیشه تا بود آیین خوب‌، حصن حصین

هزار سال بمان نیک بخت و نیک آثار

هزار سال بزی خوب رسم و خوب آیین

موافقانت رسیده ز گرد بر گردون

مخالفانت فتاده ز سِجن در سِجّین

شمارهٔ ۴۱۶

زهی خجسته و فرخنده باد فروردین

به فرخی و خوشی آمدی زخلد برین

همه جهان ز تو پرحور عین شد ای عجبی

بیامدند مگر بر پی تو حورالعین

شنیده‌ای تو ز فردوس نغمهٔ داود

از آن کنی همه شب عندلیب را تلقین

شد از نسیم تو هشیار مست آذرماه

شد از صریر تو بیدار خفتهٔ تِشرین

طلایهٔ حشم توست نرگس و سوسن

کتابهٔ عَلَم توست لاله و نسرین

زمین شد از نفست پربخار مشک و بخور

هوا شد از نفست پر سرشک ماء معین

دو چشم ابر زعشق تو گشت درافشان

کنار باغ زبوی توگشت مشک‌آگین

ز کوهسار تو کردی نگارخانهٔ هند

زجویبار تو کردی نگارخانهٔ چین

تذرو را ز شقایق تو بر نهی بستر

گوزن را ز شقایق تو بر نهی بالین

بدین صفت‌ که تویی خوانمت نسیم بهشت

وگرچه هست تو را نام باد فروردین

مسافری تو و گرد جهان مسافروار

همی شوی و جهان را همی دهی تزیین

اگر بدان صنم ماهروی برگذری

یکی ز حُزن من آگه‌ کُنَش به‌صوت حزین

در آن دو زلف دل‌آویز او بجوی دلم

چنان‌ که‌ گم نشوی در میان حلقه و چین

وگر تو را سوی فردوس بازگشت بود

درود من برسان سوی جبرئیل امین

وزو سوال‌ کن آنگاه تا که بود به حق

امام پیشین بعد از رسول بازپسین

وگر شوی به زیارت سوی مدینهٔ علم

خیال جان مرا بر در مدینه ببین

بگو که بوسه بدان خاک ده‌ که هست در او

جمال سیّدِ سادات و عِتر‌ت یاسین

وصی خاتم پیغمبران و شیر خدای

نبیرهٔ عرب و مرد خندق و صِفین

نه دل به‌کفر بیالوده و نه لب به شراب

نه گوش داده بدان و نه هوش داده بدین

در مدینهٔ علم است و در مناقب او

در خزانهٔ عقل است رای شمس‌الدین

اجل مُشّید دولت ستوده مجدالملک

بشیر خلق زمان و مشیر شاه زمین

سر فضایل ابوالفضل کاختران سپهر

به صد هزار قِرانش نیاورند قرین

به خدمتش همه آزادگان شدند رهی

به منتش همه شهزادگان شدند رهین

به خاک درگه او کافیان همی نازند

چو موبدان قدیمی به آذر برزین

زحادثات فلک درگه مبارک او

جهان و خلق جهان را بس است حِصن حصین

چو قدر اوست به نزدیک کردگار عظیم

چو ذات اوست به نزدیک شهریار مکین

عظیم دارکسی راکه او دهد تعظیم

مکین‌شناس کسی را که او کند تمکین

به نوک کلک همی هر زمان بپیوندد

هزار عِقد ز یاقوت سرخ و درّ ثمین

ز بهر مرتبت آن عِقده‌ها همی بندد

سپهر گردان برگردن شهور و سنین

اگر خبر شدی ابلیس را ز نور دلش

ز ناز فخر و تکبر نکردی آن مسکین

سجود کردی و هرگز نگفتی آدم را

من آفریده ز نارم تو آفریده ز طین

آیا متابع رای تو مهر روشن تاب

آیا موافق عزم تو عقل روشن بین

اگر ز عقل بپرسی‌ که‌ کیست سیّد عصر

زاهل ملت و دولت تو را کند تعیین

وگر ز یُمن بپرسی که مسکن تو کجاست

دهد جواب که‌هست اندر آن خجسته یمین

وگر فلک زکفایت ترازویی سازد

زبان کلک تو باشد زبانهٔ شاهین

وگر ز چشمهٔ عدلت خورند کبکان آب

کنند رخنه به منقار و مِخلب شاهین

وگر به آهوی دشتی عنایت تو رسد

مکابره بکند با خیال شیر عرین

نگین تویی و چو انگشتری است ملک جهان

بها و قیمت انگشتری بود ز نگین

مراکب تو به اقبال تا به درگه تو

زمانه مرکب اقبال کرده دارد زین

به باطن اندر سرّی است با خدای تورا

که نور آن بدرخشد همی تو را ز جبین

کسی‌که‌کاهش جاه تو را نهد سر و تن

بر او شود بن هر موی چون سر زوبین

کسی که مهر تو از دل برون ‌کند نفسی

شود ز کین تو اندیشه در دلش سکین

متوز کین و عدو را به روزگار سپار

که روزگار به تعجیل ازو بتوزد کین

به وقت آنکه در آغاز فتنه بود جهان

که داد جز تو به تدبیر فتنه را تسکین

چو گشت رای تو پیوند رایت سلطان

کشید رایت عالیس سربه عِلّیین

همه عراق و خراسان به جمله خالی‌گشت

زظالمان بلاجوی و مفسدان لعین

بساط مملکتش را اگر بپیمایند

سری به‌کاشغرست و سری به قسطنطین

جهانیان همه‌گشتند متفق که توراست

ضمیر روشن و رای درست و عزم متین

چو رای و عزم و ضمیر تو هست حاجت نیست

خدایگان جهان را به‌ کارزار و کمین

شدست شاه به تدبیر و رای تو چو پدر

ستوده سیرت و نیکوخصال و نیک‌آیین

همی دهند رسولان زرای و تدبیرت

خبر به حضرت‌کرمان و حضرت غزنین

سخن‌که بود پراکنده چون بنات‌النعس

به مدح ذات تو شدگردگشته چون پروین

چو من مدیح توگویم نبایدم حاجت

که در مدیح تو مدحی دگر کنم تضمین

عروس شعر مرا مِدحَت توکابین است

مَشاطه بخت و قبولت قباله و کابین

به مجلس تو نثار من از دعا و ثناست

که راغبند قضا و قدر بدان و بدین

چو من ثنای توگویم قضاکند احسنت

چو من دعای تو گویم قدر کند آمین

همیشه تا که شود شاد زافرین دل مرد

چنان ‌کجا که ز نفرین دلش شود غمگین

دل تو شاد همی باد زافرین و دعا

دل حسود تو غمگین ز ناله و نفرین

نگاهدار و معین تو خالق دو جهان

تو خلق را به عنایت نگاهدار و معین

شمار ملک به‌دست تو تا به‌روز شمار

جمال دین به بقای تو تا بهٔوم‌الدین

شمارهٔ ۴۱۷

ایا معزی برهانی این جمال ببین

که با ولایت صاحبقران شدست قرین

کنون که گشت بیاض زمان چو ساحت عدن

کنون‌که‌گشت سواد زمین چو چرخ برین

سواد فایدهٔ خاطر از بیاض بیار

در این بیاض زمان و در این سواد زمین

گر از بزرگی و مقدار او سوال کنی

جهان چو حلقهٔ انگشتری است او چو نگین

خیال خیر عمادی است در زمین و زمان

شعاع نور عمادی است در مکان و مکین

وگر ز نصرت و آثار او سوال‌کنی

فذلکش نتوان یافت از شهور و سنین

اگر نشان دهی از معجزات دولت او

بود طراز کرامات اولیا به یقین

وگر خبر دهی از خلقت و جِبِلّت او

بخوان چهارم آیت ز سورهٔ والتین

وگر تعرّف دینش کنی بحمدالله

کمال دارد و نقصان در او نیافت مکین

وگر سخن ز سخاوت رود بداد تمام

عروس حرص و امل را سخای او کابین

وگر زمصلحت خلق و منفعت‌گویی

نصیب یافته از او حجاز تا در چین

وگر مخاطبه گویی چهار پیشروست

چنانکه طبع چهارست چیست معنی این

به هر مکان اثری دارد آن چهار تمام

به هر زمان خطری دارد این چهار گزین

ستوده سیف مسلمانی و امیر عراق

عماد دولت صاحبقران و قطب الدین

زمانه همچو یکی نامه بود بی‌عنوان

فلک نوشت بر آن نامه نام سا‌وتکین

ز عز دولت او وز کمال همت او

زمانه ایمن و آباد شد بهشت آیین

همی ننالد آهو ز پنجهٔ ضیغم

همی نترسد تیهو ز چنگل شاهین

هزار میر به‌ درگاه او شده است رهی

هزار شاه به فرمان او شده است رهین

ایا مثال تو پرگار عقل را نقطه

و یا نوال تو میزان جود را شاهین

به چاکر تو تقرب‌کند شه توران

به نامهٔ تو تفاخرکند شه غزنین

حسام توست چو بحری که زهر دارد موج

خدنگ توست چو ابری که مرگ دارد هین

مخالف تو به سر بر لگام دارد از آن

که بخت تو به فلک برنهاده دارد زین

کسی‌که بر تن و بر جان تو سگالد بد

سپهر بر تن و بر جان او کند نفرین

به زخم تیر تو زیر زمین نهفته شود

هر آن‌که او به دل اندر نهفته دارد کین

مکان مادح تو هست بقعهٔ رفعت

سرای حاسد تو هست مسکن مسکین

به‌ توست شیرین عیش هزار خسرو و میر

چو زندگانی خسرو به طلعت شیرین

یکی درخت نشاندی به باغ ملک اندر

که آن درخت همی سرکشد به علیین

خدا بهشت دو تا آفرید در دو جهان

یکی است خلد و دگر ملک پادشاه زمین

در آن بهشت درختی است نام او طوبی

در این بهشت درختی است اصل او زرین

بر آن درخت ز یاقوت لاله وگلنار

بر این درخت زکافور سوسن و نسرین

همی حسد برد از شاخه‌های آن جوزا

همی خجل شود از برگهای این پروین

بر آن درخت همه شاخه‌های دُر افشان

بدین درخت همه برگهای مشک‌آگین

به زیر سایهٔ این ایمن است لشکر شاه

به ‌زیر سایهٔ آن ساکن است حورالعین

همی بنازد رضوان در آن بهشت بدان

همی بنازد سلطان درین بهشت بدین

خدایگانا یک چند از فراق پدر

زمانه تار بدیدم به چشم روشن‌بین

مرا به خدمت درگاه خواست پیوستن

اجل ز کالبدش جان‌ گسست در قزوین

ملک به شهر نشابور شاه را فرمود

قبول و حشمت و منشور و خلعت و تمکین

منم‌ که پیش شهنشاه نایب پدرم

به مرغزار علوم اندرون چو شیر عرین

پسر به جای پدر بهتر اندر این خدمت

برین بساط ز خاطر فشانده در ثمین

به جود و جاه و قبول تو آرزومندست

چنانکه تشنه به‌ کاس دهاق و ماء معین

همیشه تا که بهارست موسم نیسان

همیشه تا که خزان است موسم تشرین

بقات باد به شادی و عز و پیروزی

قرین یسر یسارت ندیم یمن یمین

مساعد تو سعادت دلیل تو دولت

موافقت شده توفیق و مستعا‌نت‌ معین

شمارهٔ ۴۱۸

باد میمون و مبارک بر شه روی زمین

عید و دیدار امام‌الحق امیرالمومنین

بر شریعت راستی بفز‌ود از این معنی‌ که بود

با امام راستان دیدار شاه راستین

اتفاق هر دو عالی‌ کرد قدر تاج و تخت

اتصال هر دو روشن‌کرد چشم ملک و دین

زین مبارک اتفاق و زین همایون اتصال

قائم و الب ارسلان شادند در خلد برین

از شهنشه ملک باقی ویژه شد تا روز ‌حشر

وز خلیفه دین تازی تازه شد تا روز دین

ملک و دولت را به هر دو کرد باید تهنیت

دین و دنیا را به هر دو گفت باید آفرین

تا جهان باقی بود پاینده و عالی بود

دودهٔ عباس از آن و گوهر سلجوق از این

ای شهنشاهی‌ که رای و رایت و روی تو را

آفرین و رحمت است از ایزد خلد آفرین

ملک عالم را تو داری یک به یک زیر علم

گنج‌ گیتی را تو داری سر به سر زیر نگین

شکرکردی گر به ‌هنگام تو بودی معتصم

فخرکردی ‌گر در ایام تو بودی مستعین

تا به شرع اندر یمین ا‌لمقتدی بالله تویی

یسر داری بر یسار و یمن داری بر یمین

دولت عباسیان بودی به هفتم آسمان

تخت و بخت رومیان بردی فرو هفتم زمین

لاجرم در دین پیغمبر تو را حاصل شده است

آنچه ‌گفت ایزد تعالی ‌نِعم اَجرَ العاملین

تو شریعت را پناهی و تو را دولت پناه

تو خلیفت‌ را معینی و تو را ایزد معین

با شجاعت هم نژادی و با سخاوت هم نسب

با جلالت هم تباری با سعادت هم نشین

از هنرهای تو تاریخ فتوح و نصرت است

هم به ‌روم و هم به ‌مصر و هم به هند و هم به چین

تا بود گیتی به عدل تو سریر ملک را

تهنیت‌گویند هر روزی کرام‌الکاتبین

تاکه زین و تخت شاهی در جهان آمد بدید

هیچ کس ننشست راحت‌تر چو تو بر تخت وزین

تا نجوم اندر بروج است و بروج اندر فلک

تا فصول اندر شهور است و شهور اندر سنین

هر مکان و هر مکین در خطهٔ فرمانت باد

تو همیشه در مکان شاهی و شادی مکین

روشن از رای تو گیتی همچو چرخ از آفتاب

خرم از عدل تو عالم همچو باغ از فرودین

شمارهٔ ۴۱۹

چنانکه ناصر دین هست پادشاه زمین

نظام دین هدی هست کدخدای گزین

بلند باشد و محکم بنای دولت و ملک

چو پادشاه چنین باشد و وزیر چنین

به ‌حق شدست ملک را نظام دین دستور

چنانکه بود ملکشاه را قوام‌الدّین

موافق است پسر با پسر درین‌ گیتی

مُساعدست پدر با پدر به خُلد برین

سزد که خواجه بود صاحب دوات و قلم

چنانکه هست ملک صاحب حُسام و نگین

وزیر زادهٔ دنیا سزد مدبر ملک

چو شاهزادهٔ دنیاست پادشاه زمین

روان شاه ملکشاه و جان خواجه نظام

چو بنگرید به ملک ملک ز علّیین

ز بهر هدیه فرستند باز بهر نثار

به‌دست رضوان پیرایه‌های حورالعین

خدایگانا هرچ از خدای خواست دلت

بیافتی و نهادی بر اسب دولت زین

به ‌هر چه روی ‌کنی یا به‌ هر چه رای ‌کنی

به حق بود که خدایت همی‌کند تلقین

جهان به سیرت و آیین توست خرم و شاد

که نایب پدری تو به سیرت و آیین

ببرد عدل تو از پشت پادشاهی خَم

فکند تیغ تو در روی بدسگالان چین

ضمیر روشن تو هست عقل را‌ مسکن

رکاب فرّخ تو هست بخت را بالین

چو از سنان تو یابد ظفر به‌روز مصاف

چو از کمان تو پرّد اجل به ‌وقت کمین

ز نعل مرکب و از خون‌ کشتهٔ تو رسد

به روی ماه غبار و به پشت ماهی هین

سپه‌کشی که ز توران به کین تو بشتافت

خبر نداشت‌ کزو تیغ تو بتوزد کین

نهاد روی به اقبال و چون کشید مصاف

گرفت دامن اِدْبار وکشته شد در حین

مخالفی که به مازندران خلاف تو جست

پناه جست به بیشه چنانکه شیر عرین

زپهلوان سپاهت به عاقبت بگریخت

بدان صفت که کبوتر گریزد از شاهین

به یک زمان سپهش منهزم شدند چنانک

هزیمت از لب جیحون رسید تا در چین

همه به قبضهٔ فرمان تو شدند رهی

همه به منت احسان تو شدند رهین

چه آنکه باد خلاف تو دارد اندر سر

چه آنکه هست به صد سال زیر خاک دفین

به نیکبختی تو هرکه دل ندارد شاد

بنالد از غم و بر بخت بد کند نفرین

مگر خدای ز جان آفرید عهد تو را

که هست عهد تو در هر دلی چو جان‌ شیرین

مگر قرین و همال از فریشته است تو را

که آدمی نشناسم تو را همال و قرین

همیشه تا که بود حفظ و عصمت یزدان

جهانیانرا حِصْن حَصین و حَبْل متین

ز حفظ یزدان حبل متین به‌ دست تو باد

زسور عصمت پیرامن تو حِصْن حصین

نظام دین هدی باد و عزّ دین هدی

تورا وزیر و سپهدار تا به یُوْم‌الدّین

شمارهٔ ۴۲۰

نگاه کرد خدای اندر آسمان و زمین

رقم‌ کشید ز قدرت بر آسمان و زمین

کیشدن رقم قدرتش پدید آورد

هزارگونه عجایب در آسمان و زمین

چو یافتند عُلّو و سکون ز قدرت او

چه در سرشت و چه در جوهر آسمان و زمین

همه علو و سکون سر به سر رها کردند

به ‌کدخدای ملک سنجر آسمان و زمین

نظام دین ‌که همی بر سرسش کنند نثار

همه نجوم و همه گوهر آسمان و زمین

مظفر آنکه چو مهر و وفای او بینند

خلاف و کین بنهند از سر آسمان و زمین

ز نیک‌بختی او ملک و دین همی نازد

چو از نبوت بیغمبر آسمان و زمین

کجا ثنا کند او را خطیب بر منبر

ثنا کنند بر آن منبر آسمان و زمین

اگر بخواهد تا بر بدن بود زینت

شوند پر زر و پر اختر آسمان و زمین

ز بهر زینت ایوان بزم او شده‌اند

مکان اختر و کان زر آسمان و زمین

ز فرّ طلعت میمون و سعد طالع او

شوند حاسد یکدیگر آسمان و زمین

نیاورند صلاح و نظام عالم را

چو آفتاب چنین داور آسمان و زمین

بپرورند به عدلش همی درختان را

ز مهر چون پدر و مادر آسمان و زمین

ز بهر عشرت او باغ را بیارایند

به ‌گونه ‌گونه سلب زیور آسمان و زمین

اگر به صورت مرغی شود سعادت او

چو دانه گیرد در ژاغر آسمان و زمین

وگر زهمت او چرخ چنبری سازد

برون شوند بدان چنبر آسمان و زمین

ایا فریشتگان کاتب مدایح تو

ستارگان قلم و دفتر آسمان و زمین

کسی که‌ گوید با قدر و حلم تو ز قیاس

بوند همسر و همبر بر آسمان و زمین

محال گیرد و چون ژرف بنگرد بیند

به قدر و حلم تو در همسر آسمان و زمین

چو در وفای تو تا حشر دهر محضر بست

گوا شدند بر آن محضر آسمان و زمین

به روزگار تو از خلق باز داشته‌اند

بلای صاعقه و صرصر آسمان و زمین

ز دولت تو به ‌آذار و فرودین شده‌اند

سرشک بار و شجرپرور آسمان و زمین

نقاب کُحلی و ادکن بر او فرو بندند

ز دود تیره و خاکستر آسمان و زمین

کند سیاست تو روز رزم مرد تهی

هم از روان و هم از پیکر آسمان و زمین

به‌ گاه خشم تو گر روی عفو ننمودی

بسوختی ز تف آذر آسمان و زمین

کجا بسوزد خشم تو بدسگالان را

شوند پرشرر و اخگر آسمان و زمین

شکافته است و گسسته سرای و کاخ عدوت

بر آن صفت‌ که ‌گه محشر آسمان و زمین

چو سوگواران هر شب به سوگ دشمن تو

شوند در شبه‌گون چادر آسمان و زمین

فرشته است مگر لشکر تو روز مصاف

مدد کنندهٔ آن لشکر آسمان و زمین

به قهر خصم تو کردند کارهای عجیب

چو مهره باز و چو بازیگر آسمان و زمین

به کشوری که بود دشمنت خراب کنند

خم و ثبات در آن‌ کشور آسمان و زمین

چه مهره بود و چه لعبت ‌که داشتند آن روز

گرفته در دهن و در بر آسمان و زمین

همیشه لشکر کین تو نیلگون دارد

چو لون خویش و چو نیلوفر آسمان و زمین

گر آسمان و زمین برزند مخالف تو

زنند بر سر او خنجر آسمان و زمین

همیشه تا که ز نور و ظَلَم زنند علم

به حد باختر و خاور آسمان و زمین

همیشه تا که نمایند از فراز و نشیب

چو بحر اَخضر و چون لنکر آسمان و زمین

تو باش صد‌ر و خداوند جاه قدر تو را

مطیع چون رهی و چاکر آسمان و زمین

بر آسمان و زمین رای و رایت تو بلند

تو را مُسَخّر و فرمان بر آسمان و زمین

شمارهٔ ۴۲۱

دو چشم تو هستند فتّان و جادو

دل و دین نگه داشت باید ز هر دو

نگه چون توان داشتن دین و دل را

ز دستان فتان و نیرنگ جادو

رخت سیم پاک است در زیر سنبل

خطت مشک ناب است بر طرف ترغو

بدین مهربانی ببرّی ز شوهر

بدان روی شویی به‌شویی زبانو

بود جای آن چون‌ کنی حلقه زلفت

که حورا تورا جای روبد زگیسو

ندیدست کس چون تو داروفروشی

که از غمزه دردی و از بوسه دارو

نزاید همال تو از آل تکسین

نخیزد مثال تو از نسل یبغو

فرو بسته‌ای تیر گرد میانت

کمان را در آویختستی ز بازو

تورا خود به تیر وکمان نیست حاجت

که تیر و کمانی به مژگان و ابرو

گه شعر مداح خوشگو منم من

گه بوسه‌ معشوق خوش لب تویی تو

عجب نیست خوشگویی من‌ که باشم

به مدح خداوند مداح خوشگو

گزین شمس دین زین‌ِ ملکِ سلاطین

اجل سعد دولت ابوسعد هندو

بزرگی که آفاق و افلاک و انجم

به جاه و بزرگیش هستند خَستو

همش رای روشن همش فرّ فرّخ

همش‌ خلق‌ زیبا همش‌ خلق‌ نیکو

جهان قیمت و قدر او کی شناسد

چه داند صدف قیمت و قدر لؤلو

عرق‌ گیرد از کین او شخص دشمن

چو از زهر گیرد عرق روی خوتو

سپیدی عجب نیست در کار خصمش

سیاهی عجب نیست از زاج و مازو

عدو با تو یکسان نباشد به سیرت

که تبت نباشد به مقدار قُل هُو

چو کعب‌الغزال است پینو و لیکن

نه با طعم‌ کعب‌الغزال است پینو

بباید به شعر اندرون مدح و شکرت

چنان چون به دیگ اندرون مِلح و چَربو

بیایند خلق از وطن‌ها به جودت

که جود تو داعی شد و خلق مدعو

یکی خاطری پاک دارد معزی

به مدح تو مملو به‌ شکر تو مَحشو

نه چون خاطر بوالعلای معری

که انشا کند صورتی از خَبَزدو

جوان دولتی و چو هندوست نامت

منم پیش تو چون یکی پیر هندو

شود در پناهت چو سدّ سکندر

اگر خانه سازم ز تار تنندو

ز صد خواجه آنچ از تو دیدم ندیدم

به عصر ملکشاه و ایّامِ ارغو

به بوی وصالت به نور جمالت

کنم شاد و روشن دل و دیده ارجو

الا تا که محفوظ و مخفوض را ذی

چو منصوب را ذا و مرفوع را ذو

فلک باد راوی و مدح تو مروی

قدر باد قاری و شکر تو مقرو

هر آن تن که دل فرد دارد ز مهرت

کَفَش جفت سر باد و سر جفت‌ زانو

گهی نیزه بازی تو در رزم یغما

گهی فیل تازی تو در بزم جیحو

ز فرّ تو در پیش سلطان به خدمت

قدرخان و قیصر چو قیماز و قرغو

شمارهٔ ۴۲۲

سمنبری‌ که فسونگر شدست عبهر او

همی خلد دل من عبهر فسونگر او

اگر خلیدن و افسون نباشد از عَبهر

چرا خلنده و افسونگر است عبهر او

زعطر خویش همی بند و جادویی سازد

دو زلف کوته جادو فریب دلبر او

به من نگه‌ کن و بنگر که بسته چون شده‌ام

به ‌بند جادویی اندر ز بوی عنبر او

صنوبرست به قد آن نگار و طرفه بود

صنوبری که‌ گل نسترن بود بر او

چنار بود تن من به پیکر آکنده

چو شاخ بید شد اندر غم صنوبر او

بتی که در سر او هست بارنامهٔ حسن

زشور عشق شدست این دلم مسخر او

نه بر مجازست این شور عشق در دل من

نه بر محال است این بارنامه بر سر او

اگر چه خصم من است آن صنم نگویم من

به هیچ خال که یارب تو باش داور او

هزار سجده کنم پیش آن دو عارض خوب

اگر سه بوسه دهم بر لب چو شَکّر او

دلم ربود و به جان‌ گر طمع کند شاید

که هست رخت دل من به جمله بر خر او

چه آفت است‌که از مادرش رسید به من

مرا بکشت چو او را بزاد مادر او

ز بهر فتنه همی مادرش بیاراید

به عقدهای گرانمایه گردن و بر او

ز عِقد گوهر او آفتاب را حسد است

مگر مدیح امیرست عِقْدگوهر او

ظهیر دولت ابوبکر بن نظام‌الملک

که روشن‌اند همه اختران ز اختر او

اگر خلاف‌ کند باهواش چرخ فلک

زهم گشاده شود بی‌خلاف چنبر او

ز بهر حشمت نامش سزد به‌ گردون بر

مه دو هفته خطیب و مجره منبر او

گرش مراد بود کافسری نهد بر سر

زقدر و مرتبه عیوق باید افسر او

زخنجرش که چو در رزم آذر افروزد

مکابره ببرد آب دشمن آذر او

چه آذری که زمانی همی جدا نشود

زدیده و دل بدخواه دود و اخگر او

چو پیکرش بدرخشد زقلب لشکر میر

قوی شود سوی پیکار قلب لشکر او

زمانه را عجب آید چو آهنین گردد

به کارزار درون بارهٔ تکاور او

تکاوری که به‌ کشتی همی کنم صفتش

لگام و نعل بود بادبان و لنگر او

به گاه جولان همچون عروس جلوه کند

زطرف گوهر و زرین ستام زیور او

چو سرفرازد وگردش کند به میدان در

سپهر وار بود گردش مدور او

به ابر ماند چون پی نهاد و نعره‌ گشاد

بود زگام درخش و زکام تندر او

گرش برانی باد وگرش بداری کوه

مرکب است مگر زین دو چیز گوهر او

که دید کوه که ماند به باد جنبش او

که دید باد که ماند به‌ کوه پیکر او

به‌گاه حمله به شبدیز و رخش ماند راست

ظهیر دولت پرویز و رستم از بر او

بزرگوار امیری که راد مردان را

چو حلقهٔ درکعبه است حلقهٔ در او

چنانکه نور دهد بر سپهر مهر به ماه

به مهر نور دهد طلعت منور او

اگرچه منظر خوبان بود بدیع‌الوصف

ز منظر همه خوبان به‌ است منظر او

وگرچه مخبر نیکان بود رفیع القدر

ز مخبر همه نیکان بِه‌‌ است مخبر او

اگرچه دریا در فعل خویش هست سخی

سخی‌تر است ز دریا دل توانگر او

به سان خلد برین است مجلسش‌گه بزم

به مجلس اندر چون کوثرست ساغر او

بتان خَلخ و یغما چو حور عین زده صف

میان خلد برین چون کنار کوثر او

اگرچه در صفت شاعری و صنعت شعر

شدست قدرت من در سخن مقرر او

چو وقت شکر بود طبع شعرگستر من

همی خجل شود از طبع جودگستر او

ضمیر روشن او بر مثال خورشیدست

چراغ من ندهد نور در برابر او

همیشه تا که بود جنبش ستاره و چرخ

زمانه تابع او باد و بخت رهبر او

ز شاه حشمت و اقبال باد روز و شبش

که هست حشمت و اقبال شاه در خور او

شمارهٔ ۴۲۳

آن جهانداری که اصل دولت است ایام او

حجت فتح و دلیل نصرت است اعلام او

بشکند ناموس صد لشکر به یک تهدید او

بگسلد پیمان صد دشمن به یک پیغام او

صنع یزدان آن کند ظاهر که باشد رای او

دور گردن آن کند حاصل که باشد کام او

گرچه احکام منجم محکم است اندرحساب

در فتوح و در ظفر محکمترست احکام او

آن خداوندی که او اقلام و اقلیم آفرید

قاسم اَرزاق هفت اقلیم کرد اقلام او

کس نیارد کرد با او سرکشی و توسنی

تا بود چون بندگان گردون توسن رام او

جان ستاند بی‌ نبرد اوهام او از دشمنان

راست‌گویی دست عزرائیل شد اوهام او

تیغ خون‌آشام تو چون خواست ‌کرد آهنگ جنگ

صبح دشمن شام‌ گشت از تیغ خون آشام او

چون شد از نعل ستورش پشت ماهی روی ماه

روی دشمن پشت‌ گشت از هیبت صمصام او

وهم او در راه دشمن دام خذلان ‌گسترید

هر کجا دشمن رود اندر فتد در دام او

شهریارا، گر مخالف جست در کین تو کام

نوش نعمت زهر نِقمَت‌ کردی اندر کام او

در غنیمت مایهٔ اقبال بود آغاز او

در هزیمت مایهٔ اِدبار شد فرجام او

چون کشیدی لشکر از ایران به توران اندرون

شد جهان بر چشم او چون دیدهٔ همنام او

از بن دندان هزیمت‌ کرد و از بیم تو شد

چون بن دندان افعی موی بر اندام او

تا بود شمشیر شیران تو او را در قفا

هر کجا گامی نهد برعکس باشد گام او

هست عاشق بر سر اعلام تو نصرت همی

زانکه در اعلام توست آسایش اعلام او

گر بخوانی از ختا خان را سوی درگاه خویش

آتشین‌ گردد ز تعجیل اندر آن اَقدام او

ور فرستی یک دو چاوش را سوی فغفور چین

مسجد جامع کنند از خانهٔ اصنام او

رفت نوشِروان و نامد هیچ شاه اندر جهان

از تو عادل‌تر از این هنگام تا هنگام او

هر مسلمانی که طاعت دارد و مُنقاد نیست

نیست از خیر و سلامت بهره در اسلام او

جام کیخسرو اگر گیتی نمود از روشنی

رای ملک آرای تو روشنتر است از جام او

خسرو شاهان تو را خواند همی گردون که هست

اختر فرخندهٔ تو خسرو ا‌جرام او

همچو کیوان اخترت را بنده و فرمانبرند

تیر و ماه و مشتری و زهره و بهرام او

می‌خور از دست بتی کز یکدگر زیباترست

سوسن و شمشاد و سیب و شکر و بادام او

چون بهار خرّم و چون بوستان تازه کن

مجلس میمون خویش از عارض پدرام او

از شعاع مجلس تو روشن است ایّام ما

هرکه زین مجلس بتابد تیره باد ایام او

هست بی‌حد و نهایت با تو اِنعام خدای

تا جهان باشد تو بادی شاکر اِنعام او

شمارهٔ ۴۲۴

آمد رسول عید و مه روزه نام او

فرخنده باد بر شه‌گیتی سلام او

سلطان جلال دولت باقی معز دین

شاهی‌ که هست دولت و دین زیر نام او

فال جهان خجسته شد و کار دین تمام

از همت خجسته و عدل تمام او

ایزد مقام دولت او ساخت از فلک

جز وهم آدمی نرسد بر مقام او

گر ذوالفقار در کف حیدر ندیده‌ای

در دست ‌شهریار نگه کن حسام او

گر خسروان کشند عدو را به زهر و دام

تیغ است زهر خسرو و تیرست دام او

شمشیر تیز او چو برون آید از نیام

باشد دل و دو دیدهٔ شیران نیام او

اسب بلند او چو بساید زمین به نعل

سَعدِ سپهر بوسه دهد بر لگام او

جوید همی‌ کلاه غلامش امیر شاه

تا افسری کند زکلاه غلام او

آورده ماه روزه به‌ سلطان پیام عید

سلطان به خیر داد جواب پیام او

هر شب که جام آب به‌ کف بر نهد ملک

خورشید و ماه را حسد آید ز جام او

گویی‌که از بهشت فرستند هر شبی

بر دست جبرئیل شراب و طعام او

کان است کام بنده معزی به مدح شاه

گوهر همی برند حکیمان زکام او

تا هر که مُنعِم است بر او واجب است حج

جز کعبه نیست قبله و بیت‌الحرام او

بادا مدام عدل شهنشاه روزگار

و آسوده باد ملک ز عدل مُدام او

روزه بر او مبارک و روزش همه چو عید

کارش به‌کام دولت و دولت به کام او

شمارهٔ ۴۲۵

تا دین مصطفی است تو هستی قوام او

تا ملک پادشاست تو هستی نظام او

هرکس که او امام جهان است در علوم

چون بنگرم تویی به حقیقت امام او

بر فتح قادرست حسام خدایگان

زیرا که هست‌ کِلک تو یار حُسام او

از دولت وکفایت و تدبیر ورای توست

در شرق و غرب سکه و خطبه به‌نام او

گر قبله شد مقام براهیم در عرب

اندر عَجَم رکاب تو شد چون مقام او

بازارگان که دست تو بیند به‌گاه جود

باشد محال بر لب دریا مقام او

تا ابر نوبهاری دیدست دست تو

از شرم خوی‌گشاده شدست از مَسام او

چون مرکبی است بخت تورا چرخ زودگرد

هستند اختران همه طرف ستام او

ماه نو و مَجرّه و پروین و فَرقَدین

نعل است و تنگ و مقود و زین و لگام او

بادست مرکب توکه در مدتی سبک

پیموده گشت مَشرق و مغرب به‌ گام او

ابری است بی‌خلاف که در سیر و در صهیل

خیزند برق و رعد ز گام و ز کام او

گردون مُشَعْبد است و جهان نیست یک زمان

خالی ز رنگ و شعبدهٔ بر دوام او

او صید توست اگرچه زمان است صید او

او رام توست اگرجه جهان است رام او

از دشمنت همی کشد ایام‌ انتقام

تو ساکنی و فارغی از انتقام او

گردون در امید چو بر دشمنت ببست

زنجیر و قفل‌کرد عروق و عِظام او

دست اجل چو تیزکند تیغ دشمنی

جز جان دشمنانت نسازد نیام او

چون روزگار دام حوادث بگسترد

جز پای حاسدانت‌ نباشد به دام او

باد شمال چون سوی دولت‌ گذر کند

آرد به مجلس تو درود و پیام او

چون دولت اهتمام نماید به کار خلق

گردد به همت تو تمام اهتمام او

هرکاو ز روی عُجْب کند با تو احتشام

باطل شود ز حشمت تو احتشام او

آن راکه احترام‌کند رای شهریار

افزون شود به حرمت تو احترام او

کعبه است درگهت که همی خلق روزگار

بوسه دهند بر در و دیوار و بام او

بیدار را به‌ یاد تو باید گذاشت شب

تا بردمد ز مشرق اقبال بام او

هر کس‌ که عقل و فضل تو را بندگی‌ کند

باشد ز عقل کامل و فضل تمام او

جز تو که داند از وزرا در همه جهان

رد و قبول شرع و حلال و حرام او

آن را که تو قبول‌ کنی در وفای خویش

ایزد کند قبول صلوات و صیام او

یک هفته گر تو را شود آزاده‌ای غلام

خواهد مه دو هفته که باشد غلام او

ور چاکری از آن تو بر ما کند سلام

باشد همه سلامت ما در سلام او

حبل متین بنده معزی مدیح توست

واجب کند به حبل متین اعتصام او

چون مدح تو کند سبب اغتنام خویش

تا حَشْر نگسلد مددِ اغتنام او

از آسمان اگر چه‌ کلام آمد از نخست

برآسمان رسید زمدحت کلام او

ور قوت از طعام و شراب است خلق را

شکر و ثنای توست شراب و طعام او

انگشتری و خطّ تو بر وام او گواست

بگشای دست همت و بگزار وام او

تاکی زنم به جای جم از روشنی مثل

یک قطره می ز جام تو بهتر ز جام او

می خور ز دست آنکه‌ بنفشه است و شکّرست

زلفین مشکبوی و لب لعل فام او

ور حاسدی ملام‌ کند مر تو را همی

تو می ستان و باک مدار از مَلام او

تا شاه را نشاط بود چون خورد مدام

بر طلعت تو باد نشاط و مدام او

رای و کفایت و هنر تو دلیل باد

بر دولت مؤید و ملک مدام او

تا روزگار همچو هیونی بود درشت

در دست امر و نهی تو بادا زمام او

دینی که از علوم تو آراسته شدست

تا دامن قیامت بادا قوام او

شمارهٔ ۴۲۶

ای روزگار ساخته آموزگار تو

روز جهان برآمده در روزگار تو

تو شهریار و خسرو خلق زمانه‌ای

واندر زمانه نیست کسی شهریار تو

کار زمانه ساخته کردی به عدل خویش

وایزد به فضل ساخته کردست کار تو

در زینهار خالق هفت آسمان تویی

خلق زمین به عدل تو در زینهار تو

صا‌حبقران ملک تویی در تبار خویش

داود همچنان بود اندر تبار تو

سعد‌ین را مقابله بوده است بر فلک

روزی‌که آفرید تورا کردگار تو

فغفور چین پیاده به خدمت دوان شود

گر بگذرد به‌کشور چین یک سوار تو

ای چون علی و تیغ تو مانند ذوالفقار

دشمن به باد داده سر از ذوالفقار تو

هرگه ‌که آفتاب تو را بیند ای ملک

خواهد که اوفتد ز فلک درکنار تو

گر بگذری به‌ جانب دریا شهنشها

دریا خجل شود زکف بَدره بار تو

در ملت و شریعت پیغمبر خدای

نخجیر شد حلال زبهر شکار تو

شاهان بر انتظار شکارند خسروا

باشد شکار تو همه بر انتظار تو

از آرزوی آنکه یکی را کنی شکار

نخجیر برکشد رده بر رهگذار تو

از روزه آنچه رفت تو را بود حق‌گزار

باقی بود موافق و خدمتگزار تو

زانجا که دین توست ز هر مه‌ که نو شود

پیوسته ماه روزه بود اختیار تو

تا چرخ را همیشه مدار است بر مدر

جز بر سریر ملک مبادا مدار تو

مداح تو معزّی و راوی شکر لبان

تو یار بندگان و خداوند یار تو

شمارهٔ ۴۲۷

ای آسمان مُسَخّر حکمِ روانِ تو

کیوانِ پیر بندهٔ بخت جوان تو

خورشید عالمی که به‌ هنگام بزم و رزم

گه زین و گاه تخت بود آسمان تو

گر در زمان مهدی ایمن شود جهان

امروز ایمن است جهان در زمان تو

هر روز بامداد همی دولت بلند

بندد به دست خویش کمر بر میان تو

هر چند وحی نیست پس از عهد مصطفی

وحی است هر سخن که رود بر زبان تو!

از بهر آنکه هست‌ گمان تو چون یقین

هرگز مرا غلط نرود در گمان تو

ایزد به آشکار و نهان یار توست از آنک

با آشکار توست برابر نهان تو

پشت ولایت است و پناه شریعت است

شمشیر تیز و بازوی کشورستان تو

جایی نماند در همه عالم به شرق و غرب

کانجا نشد به مردی نام و نشان تو

خاک است و باد بر سر و برکف عَدوت را

زان آب رنگ خنجر آتش فشان تو

گویی خلیفهٔ دم عیسی مریم است

در بارگاه و مجلس کلک و بنان تو

گویی ز حَربهٔ ملک الموت نایب است

در کارزار و معرکه تیغ و سنان تو

سَعدست هرکجا که‌ گران شد رکاب تو

فتح است هر کجا که سبک شد عنان تو

بس دشمن سبک سر با لشکر گران

کاخر سبک شکست زگرزِگران تو

جان پرورد کسی‌ که بنوشد شراب تو

فخر آورد کسی‌که نشیند به‌خوان تو

وان را که هست بر سر خوان مدح‌خوان هزار

خواهد که روز رزم بود مدح خوان تو

هستند امتی همه از اعتقاد دل

بعد از خدای عزوجل در ضمان تو

چون حاجتی بود ز تو خواهیم و از خدای

زیرا که بندگان خداییم و آن تو

با طبع جود پرور تو سازگار باد

هرمی‌ که از پیاله شود در دهان تو

پیوسته باد گنج طرب‌ زیر مهر تو

همواره باد اسب ظفر زیر ران تو

بادا طراز دولت و رخسار خسروان

دایم بر آستین تو و آستان تو

از روزگار باد تو را صد هزار شکر

ای صد هزار جان همه پیوند جان تو

شمارهٔ ۴۲۸

ای تخت و گاه پادشهی جایگاه تو

آراسته است مملکت از تخت و گاه تو

هستی ندیم شاهی و دولت ندیم تو

هستی پناه عالم و ایزد پناه تو

فخر همه شهانی و کس نیست فخر تو

شاه همه جهانی و کس نیست شاه تو

چاه است‌ کین تو که همه زهر دارد آب

وافتاده دشمنان تو در قعر چاه تو

ماهی که زیر لشکر او سایه‌ای بود

بنگرکه بر سر عَلَم توست ماه تو

از آفتاب باز نداند تو را کسی

گر دارد آفتاب قبا و کلاه تو

هر گه‌ که در شکار و سفر باشی ای ملک

آب رونده‌ گَرد بشوید ز راه تو

ور آب کم بود سپه و لشکر تو را

ابر اید و نثارکند بر سپاه تو

تا بخت جاودان به تو دادست فرّ و جاه

ا‌این هر دوان‌ا بهشت‌ کند فرّ و جاه تو

از دوستی که بخت تو دارد تو را همی

خواهد که در بهشت بود جایگاه تو

شاها دل تو هست به هروقت نیکخواه

جاوید شاد باد دل نیکخواه تو

تا سال و ماه و روز و شب است اندرین جهان

فرخنده باد روز و شب و سال و ماه تو

شمارهٔ ۴۲۹

ای چرخ پیر بندهٔ تدبیر و رای تو

ای اختران چرخ همه خاک پای تو

هرچند روشن‌اند و بلند آفتاب و ماه

دارند روشنی و بلندی ز رای تو

جز کردگار عالم و سلطان روزگار

موجود نیست در همه عالم ورای تو

مستَظهری به حشمت موروث و مکتسب

اصل است و نفس پاک دلیل وگوای تو

لیکن تو را همیشه تفاخر بود به نفس

کز نفس خاست دانش و عقل و ذکای تو

از دیگران بدین سه فضیلت زیادت است

عز وجلال ومرتبه وکبریای تو

نحس زُحَل همی رود و سعد مشتری

در آسمان برابر خشم و رضای تو

بحری است موج‌زن صدفی درفشان در او

دست جواد و خامهٔ معجز نمای تو

آزادگان شوند تو را بنده بی‌بها

هرگه‌که بنگرند به فروبهای تو

خوشتر ز مژدهٔ ظفر و وعدهٔ وصال

درگوش بندگان سخن دل گشای تو

در مجلس تو ساقی و می حور و کوثرست

ماند به خلد مجلس راحت فزای تو

ایزد جزای بنده به عقبی دهد همی

تو شکرکن که داد به‌دنیا جزای تو

پرواز دولت است و طواف فریشته

گرد سرای پرده وگرد سرای تو

معلوم رای توست‌ که هستم ز دیرباز

من بنده در سرای تو مدحت سرای تو

تحسین کند زمانه چو خوانم مدیح تو

آمین کند ستاره چو گویم دعای تو

هرچند قادرست زبانم به نظم و نثر

امروز عاجزست ز شکر عطای تو

گر من زبان خلق ستانم به عاریت

شکر عطای تو نگزارم سزای تو

چون در کف از عطای تو دارم هزارگان

خواهم هزار جان‌ که سگالم ثنای تو

آری هزار جانی زیبد تو را ثنا

چون زر هزارکانی بخشد سخای تو

تا مهر بر سپهر بتابد خجسته باد

روز جهانیان ز بقا و لقای تو

تابنده باد دایم پاینده در جهان

چون مهر و چون سپهر لقا و بقای تو

هرگز برون مباد سر چرخ چنبری

یک دم زدن زچنبر عهد و وفای تو

شمارهٔ ۴۳۰

ای صدر دین و نصرت دین در بقای تو

وی فخر ملک و رونق ملک از لقای تو

عید است و همچنانکه تو شادی به ‌روز عید

شادند ملک و دین به لقا و بقای تو

ای چون پدر همام و قلم در کفت همای

بر خلف فرخ است و همایون همای تو

دولت ندیم توست و خرد همنشین تو

تایید خویش توست و ظفر آشنای تو

در چشمهٔ وزارت و در بحر مملکت

ماند به آشنای پدر آشنای تو

ای عالم شریف که اندر چهار فصل

صافی است از غبار حوادث هوای تو

پنجاه سال بیش بود گر کنی شمار

تا هست دور چرخ به ‌کام و هوای تو

پاک و منزه است ز کبر و ریای خلق

پنجاه سال مرتبت و کبریای تو

آن چیست از کرم ‌که نکرده است کردگار

در دولت و ملوک و سلاطین به جای تو

فهرست مرسلات رسولان مُرسَل است

احوال روزگار عجایب نمای تو

تو در ری‌ای و هست به چین و به‌ قیروان

نام و نشان و حشمت و فرّ و بهای تو

خورشید عالمی تو درخشان ز برج سعد

وز شرق تا به غرب رسیده ضیای تو

چرخ بلند را نبود قدر بخت تو

ماه دو هفته را نبود نور رای تو

در گوش چرخ حلقه سزد نعل اسب تو

در چشم ماه سرمه سزد خاک پای تو

صد آفتاب مضمر و صد بحر مدغم است

زیر زره و د‌رعه و بند قبای تو

در جود اگر تو را به ‌گوا حاجت اوفتد

آثار میزبانی تو بس‌ گوای تو

یکساله دخل قیصر و فغفور و رآی هست

یک روزه در ضیافت خسرو عطای تو

چون کارگاه ششتر و بغداد و روم گشت

بازارگاه لشکر شاه از سخای تو

گر فیلسوف زر کند از مس به کیمیا

رای و کفایت است و هنر کیمیای تو

در حل و عقد همبر توفیق ایزدست

تدبیر خصم بند ولایت‌گشای تو

معیار ‌نفس و خاطر مردان عالم است

نفس شریف خاطر مردآزمای تو

حال مخالفان تو از رنج کاسته است

تا دیده‌اند طلعت راحت فزای تو

ناگه ربود دولت تو دشمنانت را

پاینده باد دولت دشمن ربای تو

هرچند بر وقار و حیا خشم غالب است

بر خشم غالب است وقار و حیای تو

بر هر زبان ‌که لفظ شهادت گذر کند

شاید که آن زبان نبود بی ‌دعای تو

ارجو که جاودانه بمانید همچنین

تو در وفای شاه و مَلَک در وفای تو

ایدون گمان برم که بهشتی مُصورست

چون بنگرم به صُفهٔ کاخ و سرای تو

ایزد ز نقش صورت روی بهشتیان

گویی بیافرید جهانی برای تو

معلومِ رأی توست‌ که هستم ز دیرباز

من بنده در سرای تو مدحت سرای تو

خواهم‌ که برشود سخن من بر آسمان

تا باشد آن سخن ز بلندی سزای تو

هرچند از عطای تو حشمت فزون شود

از صد عطا به است مرا یک رضای تو

این فخر بس مرا که بزرگان روزگار

بر من ثناکنند چو گویم ثنای تو

تا پادشاه تن به همه وقت دل بود

از تو به شکر باد دل پادشای تو

عید تو باد فرّخ و هر روز عید باد

در خدمت تو بر خَدَم و اولیای تو

امروز عزّ و جاه جزای تو از فلک

فردا بهشت و حور ز یزدان جزای تو

تو شاه را مشیر و مشیر تو بخت نیک

تو کدخدای شاه و معین کدخدای تو

شمارهٔ ۴۳۱

نوبهار و آفتابی ای مبارک پادشاه

نوبهار ملک و دین و آفتاب تخت و گاه

جز تو در عالم ندیدم نوبهاری با قبا

جز تو در گیتی ندیدم آفتابی با کلاه

دادْ دادن رسم توست و دادْدِه بِه شهریار

نام جستن کار توست و نامورْ بهْ پادشاه

اصل شاهی گر هنر باشد تویی اصل هنر

پشت شاهی گر سپه باشد تویی پشت سپاه

زاتشِ خشم تو بدخواهان همی گویند رای

زآهنِ تیغِ تو بدگویان همی‌گویند آه

روز رزم از تو چنان ترسند شاهانِ دلیر

چون گنه‌کاران به روز محشر از بیم گناه

پیش تو دشمن چنان باشد به دیدار و صفت

همچو پیش ماهْ‌ ماهی یا که پیش کوه کاه

دشمنانت را همی‌بینم ز محنت چار چیز

اشکْ سرخ و رویْ زرد و سرْ سپید و دلْ سیاه

دوستانت را همی بینم ز دوران چار چیز

سعدِ بخت و زورِ چرخ و فرّ مهر و نور ماه

ای شهنشاهی که هستی داور یزدان‌پرست

ای خداوندی که هستی خسروِ یزدان‌پناه

آمدی مهمانِ فرزند وزیرِ خویشتن

آن وزیرِ نیکبخت و کدخدای نیک‌خواه

آن وزیری کاو همه صافی کند ملک جهان

آن وزیری کاو همی باقی کند دین اله

همچو رضوان آمدی مهمان فخرالملک خویش

چون بهشت آراستی این مجلس و این بزمگاه

لاجرم زین افتخار و زین شرف تا روز حشر

دوده و اعقاب فخرالملک را فخرست و جاه

تا تو کار بندگان خود چنین سازی تمام

تا تو حق چاکران خود چنین داری نگاه

بندگان تو چنین دارند جاه و منزلت

چاکران تو چنین دارند قدر و پایگاه

فرش دولت گستراند هر که او دارد هنر

آب جیحون بگذراند هر که او داند شناه

تا که باشد آدمی در عالم و دیو و پری

تا که باشد خاک و باد و آتش و آب و گیاه

در سعادت باد یا هر جا که باشد روز و شب

در سلامت باد یا هر جا که باشی سال و ماه

شاهی و شادی تو داری تا جهان ماند بمان

همچنین از بخت شاد و همچنین بر تخت شاه

شمارهٔ ۴۳۲

گشاده‌روی و میان بسته بامدادِ پگاه

فروگذشت به کویم بتی به روی چو ماه

اگر زمهر بود بامداد نور جهان

ز ماه بود مرا نور بامداد پگاه

مهی که بود به قد سرو دلبرانِ سرای

بتی‌که بود به رخ ماه نیکوان سپاه

دو زلف چون دو شب و ماه در میان دو شب

جبین چو مشتری و مشتری به زیرکلاه

چهی میان زَنَخ ساخته زسیمِ سپید

به‌گرد او دو رسن تافته زمشک سیاه

هرآینه ‌که ز مشک سیه رسن باشد

هر آنگهی‌که زسیم سپید باشد چاه

دو چشم داشت نژند آن ستمگر دلجوی

دو زلف داشت دو تاه آن سمنبر دلخواه

نژند چشم شدم پیش آن دو چشم ‌نژند

دوتاهْ پشت شدم پیش آن دو زلفِ دوتاه

چو عشق او دل مسکین من پر آتش‌ کرد

فراق او نَفَسم سرد کرد و عقل تباه

مگرکه کار فراقش فسون جادو هست

که باد سرد برآرد همی از آتشگاه

اگر به عاشقی اندر دراز شد غم من

غم دراز مرا شاعری کند کوتاه

اگر ز هجر جفاجوی‌ گمره است دلم

به آفرین خداوند باز یابد راه

بزرگ بار خدای جهان موید ملک

شهاب دین سرآزادگان عبیدالله

مُفَسِّری ‌که مُفَسَّر بدوست آیت حق

مؤیِّدی که مؤیَّد بدوست دولت شاه

کند به چشم سعادت فلک به مرد نظر

چو او به چشم عنایت کند به مرد نگاه

بسا فقیر که از جاه او رسید به مال

بسا حقیرکه از مال او رسید به جاه

به جنب همّتِ عالیش اگر قیاس کنی

چو آفتاب و چو سیم نَبَهْره‌ اندرگاه

سخای مرده بدوزنده گشت و ازکرمش

درست گشت بدو: «میتاً فأحْیَیْناه‌»

ایا ضمیر تو شادی‌گشای و اُ‌نده بند

و یا قبول تو نعمت فزای و محنت‌کاه

به قدر و مرتبه پیش تو کی نماید خصم

که پیش کوه به تعظیم کی نمایدکاه

چو آسمان و زمین تابعند ایزد را

زمانه حکم تورا تابع است بی‌اکراه

به حکم خواندن تذکیر و خواندن تأنیث

مهت غلام سزد آفتاب زیبد داه

عجب مدارکه از بهر مدح‌گفتن تو

نجوم اَلسِنه گردند و برجها افواه

موافقان تو را و مخالفان تو را

ز مهر و کین تو پاداشَن است و بادافراه

به‌وقت آنکه تولّد همی‌ کند فرزند

به پشت خصم تو اندر بریده گردد باه

چنانکه نیست‌ کف تو زجود خالی نیست

سر و زبان بداندیش تو زآهن و آه

مسلّم است به‌ تو دانش و کفایت و عقل

چنان کجا به شهنشاه تخت و افسر و گاه

هم ازکفایت توست آنکه نام و نامه ی خویش

به دست کلک تو تسلیم کرد شاهنشاه

خیال دولت تو گر به‌ کوه در نگرد

گلاب بر دمد از چشمه‌ها به جای میاه

نسیم همت تو گر به دشت درگذرد

همه زمرّد سبز آورد به جای گیاه

وگر ز فرّ تو بر روبه اوفتد اثری

زشیر شرزه خورد شیر بچهٔ روباه

بزرگ بار خدایا گناه من منگر

نگاه کن کرم خویش و درگذر ز گناه

اگر به نزد تو آیم سزد که آمد وقت

وگر مدیح توگویم سزدکه آمدگاه

وگر زغرقه شدن خطِّ ایمنی یابم

کنم همیشه به دریای خدمت تو شناه

دل و زبان من اندر ستایش ‌تو یکی است

خدای عزّوجل بس براین حدیث‌ گواه

همیشه تا که نحوست بود ز دور فلک

همیشه تا که سعادت بود ز فضلِ اله

عدوتْ را زنحوست همیشه باد نهیب

ولیت را زسعادت همیشه باد پناه

به دولت اندر خویش باد روز تو از روز

به نعمت اندر به‌ باد ماه تو از ماه

ثناگران همه بر مدح تو گشاده زبان

سخنوران همه بر فرش تو نهاده جباه

شمرده سیصد و پنجاه سال‌گردش چرخ

ز سال دولت و عمر تو سیصد و پنجاه

شمارهٔ ۴۳۳

گرفت صدر وزارت جمال و حشمت و جاه

به دین و دانش و داد وزیر شاهنشاه

نظام دولت و صدر جهان موید ملک

عماد دین خداوند حق عبیدالله

بلند همت و کوتاه دست دستوری

که قدر چرخ بلند است پیش او کوتاه

مقدم است و منزه زعار و عیب چنانک

پیمبران ز دروغ و فرشتگان ز گناه

صحیفهٔ هنرش بی‌کرانه دریایی است

که وهم از او نتواند گذشت جز به‌ شناه

به خط عدل و سیاست بروی عالم پیر

نوشت همت او: «‌میتاً فاحییناه‌»

میان بادیهٔ قهر در شب بِدْعت

زمانه بود سراسیمه و فتاده ز راه

چو ماه دولت او زاسمان ملک بتافت

زمانه با ز ره آمد به روشنایی ماه

جباه ناموران را همی ببوسد چرخ

که پیش او به زمین بر همی نهند جباه

ایاکفایت تو بر هدایت تو دلیل

و یا شمایل تو بر فضیلت تو گواه

رکاب و رایت شاه از ظفر بشارت یافت

چو گشت رای تو جفت رکاب و رایت شاه

زگنجه چون به سعادت نهاد روی به‌ری

فلک سپرد بدو گنج و ملک و افسر و گاه

عنایت ابدی بر میانْشْ بست‌ کمر

سعادت ازلی بر سرش نهاد کلاه

خجسته رایت منصور دور بود هنوز

که نصرت و ظفر افتاده بود در ا‌َفْواه

چو وقت نصرت و گاه ظفر فرا رسید

بیامدند قضا و قدر ز پیش سپاه

به حیله بازنگردد قضا چو آمد وقت

به چاره باز نگردد قدر چو آمد گاه

ز دستبرد قضا روزگار گشت دگر

ز گوشمال قدر بدسگال گشت تباه

همه جهان به ‌زمانی بدل شد ای عجبی

ا‌که کس ندید و ندیدست این چنین مولاه

همان‌ که دام همی ساخت بسته گشت به‌ دام

همان ‌که چاه همی‌کند در فتاد به چاه

چگونه باشد حال کسی که گاه حیات

به چشم طنز و تَهاون ‌کند به خلق نگاه

به عاقبت چو نکالی شود میانهٔ خلق

دریغ او نخورد یک تن و نگوید آه

سموم خشم تو و زمهریر کینهٔ تو

بر آن زمین‌ که رود روز رزم و بادافراه

معاندان را در استخوان بسوزد مغز

مخالفان را در پشت بفسراند باه

زبهر جامهٔ خصمان و نیکخواهانت

همی کنند شب و روز صنعت جولاه

به‌ دست قدرت بر کارگاه ظلمت و نور

یکی ‌گلیم همی بافد و یکی دیباه

سپاس و شکر خداوند را که کار جهان

به ‌تو سپرد و جهان کرد خالی از بدخواه

کجا وزیر تو باشی ملک سزد خورشید

ستاره لشکر و چرخ بلند لشکرگاه

تو راست همت حشمت‌ فروز بد‌عت

تو را ست دولت نعمت‌ فزای دشمن‌ کاه

عنایت دو محمد بس است در دو جهان

که داشتی به هنر دین و ملک هر دو نگاه

تو را به روز شمار آن محمد است شفیع

تورا به روز نبرد این محمدست پناه

رواست‌گر بکنم حال خویش را تقریر

که هست رای تو از حال من رهی آگاه

کنون‌ که با دل یکتاه پیشت آمده‌ام

چه غم‌ خورم که قدم شد زحادثات دوتاه

چو پشت باز نهادم به ‌کوه دولت تو

چه باک دارم اگر باد بُرد خرمن کاه

همی‌کنم به‌ ری آن خواب را کنون تعبیر

که در مه رمضان پار دیده‌ام به‌راه

ز بهر مجلس عالیت کرده بودم جمع

مدایح و غزل خوش زیاده از پنجاه

شد آن ز دستم و اشباه آن به دستم نیست

چگونه باشد درّ یتیم را اشباه

همیشه تا که بلرزد به روزگار بهار

درخت را ز نسیم و گیاه را ز میاه

ز دور دانش تو تازه باد دولت و دین

چو از نسیم درخت و چو از میاه گیاه

خجسته بادت روز و خجسته بادت شب

خجسته بادت سال و خجسته بادت ماه

ز جاه تو همه آزادگان رسیده به مال

ز مال تو همه فرزانگان رسیده به جاه

شمارهٔ ۴۳۴

صدهزاران سال میمون باد جشن مهرماه

بر شهنشاهی که دارد صدهزاران مهر وماه

بندگانش مهر و ماه اند وز فرخ طلعتش

روز ایشان هست فرخ‌تر ز جشن مهر ماه

یک تن است او از عدد وز نصرت و تایید هست

عالمی بر تخت شاهی با قبا و با کلاه

نه به‌ عدل اندر فلک زاده است چون او شهریار

نه به ملک اندر زمین زاده است چون او پادشاه

در هنرمندی و مردی پاک دین و پاک تن

در خداوندی و شاهی نیک‌رای و نیک‌خواه

ملک بی‌حد و سپاه بی‌کران دادش خدای

این چنین شه را نشاید جز چنین ملک و سپاه

خسروی او را سزاوارست‌ کز فرهنگ اوست

قیمت تاج و نگین و تیغ و تخت و بارگاه

هست رایش خلق را سوی سعادت راهبر

بی‌مبارک رای او سوی سعادت نیست راه

روی نصرت را دم شمشیر او دارد سپید

روی دشمن را پی شبرنگ او دارد سیاه

وعدهٔ خلد و وعید حشر بنماید همی

دست او در بزمگاه و تیغ او در رزمگاه

خُلد بینی چون ‌کنی در بزمگاه او نظر

حَشر بینی چون‌ کنی در رزمگاه او نگاه

خانیان از تاب تیغ او همی‌گویند وای

رومیان از ترس تیر او همی‌گویند آه

ای به جنب رای تو رای بداندیشان خطا

ای به جنب عزم تو عزم ستمکاران تباه

ای ز جباری مقدس همچو عیسی از دروغ

ای زبیدادی مطهر همچو یحیی ازگناه

از تو دارد هر کسی در ملک و دولت نام‌ و نان

وز تو دارد هرکسی در دین و دنیا عز و جاه

گر سر از شادی بیفرازی ‌کنون وقت است وقت

ور رخ از عشرت بیفروزی کنون گاه استْ گاه

خاصه‌ کز باد خزانی هم به باغ ‌و هم به راغ

شنبلیدی شد درخت و زعفرانی شدگاه

ر‌نگ را اندرکمرها تنگ شد جای‌ گریز

ماغ را اندر شَمَرها سرد شد جای شناه

د‌ر چنین فصلی سزد گر جام می داری به ‌کف

در چنین وقتی سزد گر حق می داری نگاه

در همه وقتی تو دل یکتاه داری پیش حق

باد پیش قامت تو قامت شاهان دوتاه

تو معین شرع بادی و تو را ایزد معین

تو پناه خلق بادی و تو را ایزد پناه

خشم تو مانند آتش باد وگمراهان چو نی

کین تو چون باد صرصر باد و بدخواهان چوکاه

شمارهٔ ۴۳۵

شاها به خدمت آمد فرخنده مهرگانی

وز فرخی و شادی آورد کاروانی

گر جشن مهرگان نیست امروز پس چه باشد

از عدل توست ما را امروز مهرگانی

دیدار توست ما را روشن چو آفتابی

ایوان توست شاها عالی چو آسمانی

فرّ تو هست‌ گویی در هر سری چو چشمی

مهر تو هست گویی در هر تنی چو جانی

گردون چو تو نیارد در ملک شهریاری

گیتی چو تو نبیند بر خلق مهربانی

ای بر حصار دولت عدل تو کوتْوالی

وی در سرای شاهی تیغ تو پاسبانی

آن کیست کاو به شاهی بر تو کند کمینی

وان کیست کاو به مردی بر توکشد کمانی

بی‌حکم تو نغرد شیری به مرغزاری

بی‌ امر تو نپرّد مرغی ز آشیانی

گر اهل مصر بینند از تیغ تو خیالی

ور قوم روم یابند از تیر تو نشانی

در مصرکس نبیند خصمی و بدسگالی

در روم‌ کس نیابد دونی و بدگمانی

از درگهت غلامی وز حاسدت سپاهی

از لشکرت سواری وز دشمنت جهانی

هر نصرتی و فتحی کز تو شود مهیا

در چشم بدسگالت تیری است یا سنانی

هر کس‌ که سرکشیدست از خطّ طاعت تو

صد درد بیش دارد زیر هر استخوانی

از خدمت تو سودست ای شاه بندگان را

هرگز نبود کس را در خدمتت زیانی

اجرام آسمان را گشته است همت تو

فرخنده رازداری پیروز ترجمانی

شاها خدایگانا از گفتن مدیحت

پر عنبرست و گوهر پیش تو هر دهانی

از فر دولت تو نشگفت اگر ببارد

عنبر ز هر دهانی گوهر زهر زبانی

بشکفته باد شاها بزم تو تا قیامت

خرّم چو لاله‌زاری زیبا چوگلستانی

بادی چنین که بودی شایسته کامکاری

بادی چنین که هستی شایسته کامکاری

تا ‌هست بخت و دولت هرگز مباد غایب

بخت از بر تو روزی دولت زتو زمانی

شمارهٔ ۴۳۶

فرخنده باد و میمون بر شاه عیدِ اَضحی

سلطان جلال دولت خسرو معزّ دنیی

شاهی که بنده دارد افزون ز صدهزاران

هر یک به جاه و حشمت چون‌ کیقباد و کسری

شاهی که شخص دشمن پاره شود ز تیغش

چونانکه طور سینا از پرتوِ تَجلیّ

شاهی که در حُسامش خیره شوند اعدا

چون جادوان فرعون اندر عصای موسی

بر تخت پادشاهی دارد همی نیابت

فرّش زفَرّ مهدی عدلش زعدلِ عیسی

چرخ است شهریاری وایین شاه کوکب

لفظ است پادشاهی و آثار شاه معنی

دعوی خسروان را برهان شدست تیغش

اینَت‌ بزرگ برهان‌ واینت‌ بزرگ دعوی

گردن‌کشان مشرق لشکرکشان مغرب

هستند جمله مولی شاه زمانه مولی

اصل بقاست مهرش اصل فناست کینش

آن همچو آب حیوان این همچو زهر افعی

مردان تیغ زن را میدان اوست مسکن

حوران سیم تن را ایوان اوست مأوی

هر کس که در فتوت فتوی کند ز دولت

از جود شاه عالم یابد جواب فتوی

هستند ابر و دریا بخشنده بر خلایق

گویی همی ستانند از جود شاه اجری

اعدای شاه‌ گیتی فربه شدند و لاغر

از تن شدند لاغر وز غم شدند فربی

هر کاو به دار دنیا فرمانبرست شه را

والله که رستگاری یابد به دار عقبی

وانرا که بد سگالد بر خسرو زمانه

هرگز زمانه ندهد او را به خیر یسری

بر آفرین سلطان چون من زبان گشایم

اندر سجود باشد جان جریر و اعشی

وز غایت بلندی چون مدح او سگالم

نثرم رسد به نثره شعرم رسد به شعری

این است وصف بستان از باد نوبهاری

دلبر چو نقش آزر زیبا چو صُحفِ مانی

تا ابر هست گریان تا باغ هست خندان

آن همچو چشم مجنون این همچو روی لیلی

بر تخت پادشاهی خرّم ز یاد خسرو

چون در بهشت رضوان زیر درخت طوبی

بخت بلند یارش ایزد نگاهدارش

بر عمر و روزگارش فرخنده عید أضحی

شمارهٔ ۴۳۷

ای تو را بر مه و زهره ز شب تیره ردی

زهره از چرخ به زیبایی تو کردندی

نه عجب‌ گر کند از چرخ ندا زهره تو را

تا به مه بر ز شب تیره تو را هست ردی

لعبت چشم منی چشم منت باد نثار

راحت جان منی جان منت باد فدا

ای درخشنده بناگوش تو از زلف سیاه

همچو از ابر درخشنده بود شمس ضحی

راست گویی ز میان زره داودی

هر زمانی ید بیضا بنماید موسی

در عجم هست حدیث من و عشق تو چنانک

در عرب قصه سعدی و حدیث سلمی

نتراشیده به تیشه چو لب تو آزر

ننگاریده به خامه چو تو صورت مانی

در دو زنجیر و دو گلنار تو بیم است و امید

در دو بادام و دو مرجان تو دَردست و شفی

از دو مرجان شکری جز بدلی نفروشی

زین‌ گرانتر به جهان‌ کس نکند بیع و شری

تا تو بر برگ سمن مشک طلی ‌کردستی

بارم از جَز‌ع همی لؤلؤ بر زرّ طلی

من چنانم که به زاری سمرم چون مجنون

تو چنانی که به ‌خوبی مثلی چون لیلی

آشنای تو منم در بر من مأوی ساز

بر بیگانه چه‌ گردی و چه سازی مأوی

خانه من وطن توست و دلم خانه تو

تو همی جای دگر خانه چه‌ گیری بکری

دور گشتن ز ره راست ضلالت باشد

این ضلالت نپسندد شرف دین هدی

زین دولت سر احرار رضی ملکان

قبلهٔ سعد و عُلو سعد علیّ عیسی

آن جوادی که فقیران را در تیه امید

منّت و سَلو‌ت او هست چو مَنِّ و سَلو‌ی

آنکه او از ستم و فتنه تهی‌ کرد عجم

چون رسول عربی کعبه ز لات و عُزّی

ملک را با نظرش نیست نهیب از آفات

خلق را با کرمش نیست گزند از بلوی

به ازو هیچ خردمند و هنرمند نبود

نه به ایام سلیمان نه به عصر کسری

گر بود قطر ندی پاک ز باران بهار

هست نقش ‌گهرش پاکتر از قطر ندی

هرکه را دوستی او بود امروز بشیر

نشنود روز قیامت ز قضا لا بُشری

در عجم چون شرف‌الدین نبود نیز کریم

در عرب چون اَسدالله نبود نیز فتی

ای خط تو بفروزد خطر کلک و دوات

چون ز تأیید شهنشه شرف تاج و لوی

کعبهٔ جودی و درگاه تو دشت عرفات

خلق عالم همه حجاج و سرای تو مِنی

بارگاه تو چو خلدست و تو چون رضوانی

کف کافیت چو کوثر قلمت چون طوبی

در کفایت ز تو خواهند بزرگان منشور

در فتوت ز تو پرسند کریمان فتوی

بخت بر جامه عمر تو کشیدست علم

دولت از نامهٔ فضل تو کشیده است سِحی

گاه فرهنگ و بلاغت ‌که‌ کند با تو جدل

گاه احسان و مروت که کند با تو مری

نسق و رونق ملک از هنر و سیرت توست

همچو ترکیب تن خلق ز ترتیب قوی

آب را ماند شکر تو که بر روی زمین

نیست بی‌شکر تو چندانکه بلادست و قری

به صبا ماند عدل و نظر تو که جهان

چون شود پیر پذیرد زصبا طبع صبی

جان پاک است مگر مهر تو از روی قیاس

زانکه بی‌مهر تو زنده نتوان بود همی

مهرهٔ شادی و شاه طرب حاسد تو

هست در ششدرهٔ محنت و دربند عزی

بدسگالی‌ که ‌کند بر هنر و نفس تو عیب

هرکه مدحی‌ کند او را بود آن مدح هجی

نشنود زایر تو گاه نوال از تو نفیر

نشنود سایل تو گاه سؤال از تو عنی

با نعم جفت شود هر که شنید از تو نعم

وز بلا فرد شود هر که شنید از تو بلی

سیف و مَعن عربی پیش تو گر زنده شوند

هر دو گردند بری از صفت و از دعوی

سیف را با تو گه فضل نباشد برهان

معن‌ را با توگه جود نباشد معنی

از بس اِنعام که با خلق جهان کردستی

یافتی بهرهٔ دنیا و نصیب عقبی

هم ثواب تو ز خالق بودت در عقبی

هم تورا هست زمخلوق ثنا در دنیی

بی‌ قلم نقش کند دست قضا بر دل من

چون‌کند مدح تو بر خاطر من بخت املی

پیش مدح تو کجا کلک من آید به سجود

پیش طبعم به سجود آید طبع اعشی

در مُحرّم بپذیر از من و از خاطر من

عذر تقصیر که رفته است به عید اضحی

که رضای تو کشد نثر مرا بر نَثْره

که قبول تو برد شعر مرا بر شِعری

تاکه بعدست و مسافت ز سمک تا به فلک

تاکه فرق است و تفاوت ز ثری تا به علی

از فلک باد عُلی جایگه ناصح تو

جایگاه عدو تو زسمک باد ثری

نکتهٔ دفتر آمال تو باد از عصمت

نقطهٔ مرکز اقبال توباد از تقوی

شکر تو سائل و مدح تو در افواه روان

همچو اخبار نبی باد و چون آیات نبی

شمارهٔ ۴۳۸

ایا تن تو همه ساله پیش روح فدی

به سوی مادرت از آسمان رسیده ندی

چرا چو برهمنان خویشتن همی سوزی

اگر توراست جهودانه طیلسان وردی

کجا گداخته کردی زناب آتش ناب

چکد هم از تن تو قطره بر تن تو فدی

چو روح پاک به جسم تو اندر آویزد

ضلال شب بگریزد بدل شود به هدی

میان سنگ درون مادر تو مأوی ساخت

تورا نتیجهٔ سنگ است از آن قبل ماوی

ز روح تو به تن‌کافران رسیده الم

زمادر تو بر مومنان رسیده شفی

از آن اِلَم به جهنم عذاب و تهدیدست

وزین شفا به بهشت است رحمت و بُشری

تن تو بیش کند پیش خسروان منزل

که بود روح تو محراب و قبلهٔ کسری

گهی بمیرد روح تو گاه زنده شود

چو زنده‌ گردد روح تو را بود معنی

ز روح و جسم تو نشگفت اگر دلیل آرد

کسیکه او به تناسخ همی‌کند دعوی

تنت چو سوختن آموزد از دل مجنون

سرت فروختن آموزد از رخ لیلی

چو قامت تو به سان عصای موسی شد

ز تارک تو درخشنده شدکف موسی

چو ماهی عجبی در میان سیمین حوض

به زر ناب همی پیکر توکرده طلی

اگرکه بدر دجی خوانمت روا باشد

که هست در شب تاریک نور بَدردجی

همی فروز به شادی و خرمی همه شب

به سان بدر دجی در بساط شمس ضحی

وجیه ملک عجم‌، زین دولت عالی

مشیر مجلس و جاندار مجلس اعلی

یگانه مهتر طاهر نژاد بوطاهر

سر سعادت سعد علیّ بن عیسی

مُقَدَّمی زکفایت شده جمال کفات

کفاف را کَفِ او گشته عُروَهٔالوثقی

خدای داده بدو ا‌حلم‌ا خضر و مدّت نوح

یقین و علم بَراهیم و عصمت یحیی

ضمیر روشن او بر میان پرگاری است

که هست نقطهٔ او بر دیانت و تقوی

به چاه ژرف به نور ضمیر او شب تار

سُها ببیند بر چرخ دیدهٔ اَع۫می

اگر به قُوت ملک چون بشر بدی محتاج

نخواستی مگر از دست خط او اجری

خلاص یافت زعدلش رعیت از بیداد

نجات یافت به سعیش ولایت از بلوی

ز شهر مرو به‌درگاه شاه رحلت کرد

چو از مدینه پیمبر به مسجد اقصی

به‌کام دل برسید و بگوش جان بشنید

زجبرئیل امین فَاس۫تَمِع۫ ا‌لِماا‌ یُوحی

ایا خصال تو اندر دل خرد مَرضّی

چنانکه عافیت اندر طبیعت مَرضی

تو روز حشر به عقبی عزیز خواهی بود

چنانکه هستی اکنون عزیز در دنیی

نشان همی دهد آثار تو که خواهی یافت

پس از سعادت دنیی سعادت عُقبی

چو با رسول علی آورد لواءَ‌الحق

بود مُخاطَبه و نام تو طرازِ لوی

بهر مکان ید علیا توراست در همه فضل

به مجلس تو ید مُعْطیان بود سفلی

غریق نعمت توست آنکه صاحبِ علم‌ است

رهین مِنّت توست آنکه صاحبِ فتوی

ثنا و شکر کریمان خری به زرّ درست

که‌کرد جز تو بدین سان زخلق بیع غَلی

ثَری کند به ثریا بَدَل محبت تو

عداوت تو ثریا بدل کند به ثری

ز مدح و خدمت تو مرد را شود حاصل

بدین جهان حَسَنات و بدان جهان حسنی

در بلا و نعم بسته و گشاده شود

چو بر زبان عزیز تو بگذرد آری

در نعم را مفتاح کرده‌ای ز نِعم

در بلا را مِسمار کرده‌ای ز بلی

به نقش کلک تو گر بنگرد مُصَوّر چین

ز رشک محو کند نقش نامهٔ مانی

اگر شگفت نماید ز کلک تو نه شگفت

که لاغرست و تن فضل شد بدو فربی

امید راحت و امن است زیر سایهٔ او

مگر که سایهٔ او هست سایهٔ طوبی

تواتر حرکاتش به دیدهٔ دشمن

همان کند که زمرّد به دیدهٔ افعی

دعای عیسی آموخته است پنداری

که قادرست بر احیای قالب موتی

بزرگوارا مدحی که من تورا گویم

فلک نویسد و سیارگان کنند املی

در آفرین تو در شعر ابتدا کردم

سرم زشادی شعرت رسید بر شعری

گر از طَلَل بود انشای شاعران عرب

زنعت توست در اوصاف تو مرا انسی

سعادت تو صفت‌ کردن و سلامت تو

به از فسانهٔ سعدی و قصهٔ سلمی

اگر تو را سبب عزّ خویش نشناسم

من آن کسم‌ که بگویم به عزّت عزّی

همانت خواهم گفتن که‌ گفتم از اول

بقای جان تو باد و هزار جانت فدی

همیشه تا که همی سعد اکبر گردون

دهد به عالم صُغری بشارت کبری

ز سعد اکبر قسم تو باد هر ساعت

همه سعادت کُبری به عالم صُغری

به خرّمی و به شادیّ و فرّخی بگذار

ندیم بختِ جوان با عنایت مولی

هزار جشن همایون چو مهر و چون نوروز

هزار عید مبارک چو فِطر و چون اضْحی

شمارهٔ ۴۳۹

تا به ‌سلامت ‌به حِلّه ‌آمد سَلْمیٰ

خُلد شد از خرّمی چو جنّت ماوی

آب گرفت از لبش حلاوت کوثر

خاک ‌گرفت از رخش طراوت طوبی

باد چو بر زلف او وزید جهان را

داد به بیروزی و سعادت بُشری

این دل غمگین خلاص یافت ز حیرت

وین تن مسکین نجات یافت زبلوی

باز به لیلی رسیده دلشده مجنون

باز به مجنون رسیده دلشده لیلی

سلمی با ما سلام ‌کرد به خوشی

باد همه شادی و سلامت سلمی

رحمت ایزد بر آن نگار که رویش

کرد معطر نگارخانهٔ مانی

شکر خداوند را که بار غم او

بر دل بدگوی هست و بر دل ما نی

دل نکشد بار غم چو باز ببیند

بارگه مجْد ملک سید دنیی

بدر زمین، شمس دین، موید دولت

صدر زمان اسعد محمد موسی

بار خدایی که از سعادت او یافت

هرچه همی از زمانه کرد تمنی

دولت او سعد اکبر است جهان را

هست ز تاثیر او سعادت کبری

مجلس او را ز بس جلالت و رفعت

مهر سزد مسند و سپهر مُصَّلی

از قِبَل خدمتش ز عالم ارواح

میل بود روح را به قالب موتی

نیست به مُنهیش حاجت از قبل آنک

هرچه رود آسمان بدو کند اَنْهی

مملکت شاه را ز خصم تهی‌کرد

همچو نبی‌ کعبه را ز لات و ز عُزّی

خصم نگیرد قرار پیش ضمیرش

طور نگیرد قرار پیش تجلی

نور ضمیرش کند به دیدهٔ خصمان

آنجه زمرّد کند به دیدهٔ افعی

بر ره دنیا نهاد مایه ز احسان

بر ره عقبی نهاد توشه زتقوی

مایه و توشه چنین نهد به همه حال

آنکه به دنیی بود عزیز و به عقبی

جان به تن اندر شدست منشی مدحش

جان کند انشاد چون غزل کند انشی

دهر نویسندهٔ مناقب او شد

دهر نویسد چو آسمان‌کند املی

ای به سزا صاحبی ‌که هر که به رغبت

پیش تو آید زدیگران کند ابری

چون تویی اندر جهان سزای تقدم

خلق جهان را چه حاجت است به‌شوری

مفتی دولت تویی و هست همیشه

قصهٔ حاجات خلق پیش تو فتوی

حل کند اندر زمان سعادت کلی

مشکل آن را که بشنود ز تو آری

آنکه به یک شب محمد قرشی را

برد ز بیت‌الحرم به‌مسجد اقصی

داد تو را حلم و علم خضر و براهیم

حکم سلیمان و پارسایی یحیی

چون رود اندیشه در ضمیر تو گویی

درکف موسی همی رود دم عیسی

قاعدهٔ ملک شد به رای تو محکم

رای تو چون حجت است و ملک چو دعوی

خامهٔ تو سست و لاغرست ولیکن

ملک و خزانه به توست محکم و فربی

آرزو آید همی نجوم فلک را

کز تو شناسند بر زمین خط اجری

بار خدایا پس از مدایح سلطان

هست همه مدح‌ها به نام تو اولی

در صفت تو سخنوران جهان را

نثر به نثره رسید و شعر به شِعْر‌ی

هست معزی به دولت تو عجم را

همچو عرب را جریر و ا‌خطل و اعشی

کرد ز خانه به خدمت تو تَقَرُّب

بنده تَقَرُّب کند به خدمت مولی

گر دل او کرد آرزوی روی تو نشکفت

آرزوی عافیت کند دل مرضی

از جهت آن رسید دیر به خدمت

کز خطر راه بود با غم و شکوی

صعب‌ رهی کاندرو نصیب نیابد

آدمی از زاد وگوسفند زمر‌عی

خار درو تیزتر ز نشتر و سوزن

آب درو تلخ‌تر ز حنظل‌ و د‌فلی

ساده همه دشتها چو تارک اقرع

خشک همه حوضها چو دیدهٔ ا‌عمی

آفت و بلوی کشیده بنده ولیکن

بود دل و گوش او به آیت نجوی

گرچه مرض داشت از سموم بیابان

کرد علاجش نسیم درگه اعلی

عروه وثقی قبول توست رهی را

هست تمسک همه به عروه وثقی

تاکه بود در زمین به قدرت باری

آب و هوا را همیشه منفذ و مجری

تا که بود در خریف برگ چناران

راست چو دست خضاب کرده به حنی

زیر مراد تو باد گنبد گردون

زیر نگین تو باد عالم صغری

حق به تو افروخته چو عقل به ایمان

دین به تو آراسته چو لفظ به معنی

چاوش ایوان تو به هیبت بهمن

حاجب درگاه تو به حشمت‌ کسری

آمده شادی به بارگاه تو هر روز

چون به مِنی حاجیان به موسم اضحی

شمارهٔ ۴۴۰

هست‌ گویی به حکم بار خدای

آفتاب اندر این خجسته سرای

آفتابی که دید در گیتی

بر نهاده کلاه و بسته قبای

سایهٔ ایزدست شاه جهان

آفتابی که هست ملک آرای

سیّد خُسروان مَلِک سلطان

شاه مکا‌ر بند کار گشای

شهریاری که رای روشن او

چون یکی آینه است عدل‌ نُمای

هرگز آن آینه نگیرد زنگ

کس نگوید که آینه بزدای

خشم و تیغ شه خدای پرست

گر بیند حسود یاوه سرای

مختصر چند بیت خواهم گفت

اندر این بزمگاه روح افزای

میهمانان و میزبانان را

دیده‌اند و شنیده در همه جای

دیده‌ای یا شنیده‌ای هرگز

ای جهان دیدهٔ زمین پیمای

میهمان چون خدایگان جهان

میزبان چون قوام دین خدای

آن وزیری که دولت او را گفت

هم همی بخش و هم همی بخشای

آنکه از مذهبش درست شدست

قول صاحب حدیث و صاحب رای

نه عجب گر به فَرّ دولت شاه

این مبارک وزیر عالی رای

بگشاید به قصد خانهٔ خان

بستاند به قهر رایت رای

دیر زی ای شهنشه عالم

ای ولی پرور عدو فرسای

بر سعادات تو که ساید دست

با مباهات تو که دارد پای

تا که اندر لغت همی خوانند

ماه را در زبان ترکی آی

شاد باش ای بزرگوار مَلِک

شاد زی ای بزرگ بار خدای

تا بماند جهان تو نیز بمان

تا بپاید زمین تو نیز بپای

هوش تو سوی شادی و رامش

گوش تو سوی چنگ و بربط و نای

شمارهٔ ۴۴۱

شهریارا بر سر دولت نثاری کرده‌ای

در بهار از شادی و رامش بهاری کرده‌ای

ما شنیدیم از بزرگان قصهٔ هر روزگار

روزگار ما به از هر روزگاری کرده‌ای

جسته‌ای شکر خدای و کرده‌ای دین را عزیز

نیک‌نامی جسته‌ای شایسته کاری کرده‌ای

پادشاهان پیش ازین گر رسم نیکو داشتند

تو ز رسم پادشاهان اختیاری کرده‌ای

در جهانداری حصار از سنگ و آهن ساختند

تو ز بخت و عدل و دینداری حصاری‌ کرده‌ای

تا تو را دادست یزدان هیبت و فرّ علی

تیغ گوهردار را چون ذوالفقاری کرده‌ای

کی توان خواندن تو را چون رستم و اسفندیار

تا تو بر تخت شهنشاهی قراری کرده‌ای

بینم اندر لشکر تو صدهزاران شیر نر

هر یکی را رستم و اسفندیاری کرده‌ای

در همه‌ کاری تو را میمون و فرخنده است فال

لاجرم فرخنده و میمون شکاری کرده‌ای

چون سپهری کرده‌ای خاک زمین از نعل اسب

وز سپاهت دشت را چون کوهساری کرده‌ای

من چنان دانم همی‌ کز خون نخجیر حلال

کوهسار و دشت را چون لاله‌زاری کرده‌ای

ای خداوندی که بخت توست بر گردون سوار

بنده را بر مرکب دولت سواری کرده‌ای

گوش دولت بشنود چون من ثنا گویم تو را

کز هنر درگوش دولت گوشواری کرده‌ای

تا جهان باشد بمان در زینهار کردگار

زانکه در گیتی به شاهی زینهاری کرده‌ای

با سعادت باشیا هرجا که باشی نیکبخت

کز سعادت بخت را آموزگاری کرده‌ای

شمارهٔ ۴۴۲

آن بت مجلس فروز امروز اگر با ماستی

مجلس ما خُرّمَستی کار ما زیباستی

خفته و مست است و پنداری که از ما فارغ است

عیش ما خوش نیست بی او کاشکی با ماستی

گرچه می خوردست و از مستی به خواب اندر شدست

هم توانستی بر ما آمدن‌ گر خواستی

گر بدو پیداستی از مهربانی یک نشان

صد نشان از خرمی بر روی ما پیداستی

گر نکردستی دل ما دی به وصل او نشاط

در غم هجران او امروز ناپرواستی

دی ازو در وصل ما را وعدهٔ امروز بود

کاشکی امروز ما را وعدهٔ فرداستی

گر نمودستی فروغ جِبهت و رخسار خویش

بزم ما بر مستری و زهرهٔ زهراستی

وز خم زلف و گهرهای کلاهش روز و شب

مشتری در عقربستی زهره در جوزاستی

وصف او هستی به معنی راست چون وصف پری

کر پری راگِرد سوسن عنبر ساراستی

نَعت او هستی به برهان راست چون نعت صنم

گر صنم راگرد مرجان لولو لالاستی

بی‌رقیبی آفتاب اندر فلک تنها رود

آفتابی دیگرستی کاشکی تنهاستی

بر فلک نتواندی تنها گذشتن آفتاب

گر نه زیر سایهٔ تخت شه دنیاستی

افسر شاهان ملک‌سنجر سرِ سلجوقیان

آن‌گهر بخشی‌که‌گویی دست او دریاستی

گر نه آنستی که جوید هرکس از دریا گهر

بوسه‌دادن دست او هرگز کرا یاراستی

گر به نام بخت منشوری فرستادی خدای

برسر منشور او نام ملک طغراستی

ماه اگر هستی برابر با مه منجوق شاه

چرخ‌کیوان زیر و چرخ ماه بربالاستی

وز فزونستی سپهر از وصف و وهم فیلسوف

قدر او همتای قدر شاه بی‌همتاستی

دولت عالیش اگر هستی درختی سرفراز

بیخ و شاخ او به جابلسا و جابلقاستی

باز و شاهین گر ز دست او شوندی سوی صید

مخلب‌ و منقارشان در قبهٔ خضراستی

ور سر اعدای او در خاک پنهان نیستی

در خم چوگان او گوی از سر اعداستی

پیکر پیل است اسبش را ولیکن ‌گاه جنگ

پیل ازو بگریزدی‌گر در صف هیجاستی

چون عرق گیرد تو گویی سیل دروادیستی

چون سَبَق جوید تو گویی باد در صحراستی

جون نشنید شاه برپشتش توگویی بر نهنگ

چیره شد شیری که اندر چنگش اژدرهاستی

ای جهانداری که گر خورشید عقلت نیستی

روز خلق از تیرگی همچون شب یلداستی

ور به اطراف ممالک نیستی فرمان تو

هر طرف را آفتی از غارت و غوغاستی

امن و آرام جهان از جنبش شمشیر توست

ور جز اینستی جهان آشفته و شیداستی

در جهان گر نیستی سهم سر شمشیر تو

ای بسا سر کاندرو بیهوده و سوداستی

روزکین چون نرد نصرت باختی با دشمنان

صد نَدَب بردی که‌ گفتی هر ندب عذراستی

گر به رجعت بازگشتندی ملوک باستان

خواندی اختر مدیحت‌گر بلند آراستی

گیردی گردون رکابت گر قوی بازوستی

خواندی اختر مدیحت‌گر بلند آواستی

عقل توکل است وگر پیداستی اجزای او

آسمان هفتمین یک جزو از آن اجزاستی

گر نبودی از تف خشم تو آتش را نهیب

مسکن آتش نه اندر آهن و خاراستی

ور ز باران نوالت بهره‌مندستی زمین

حنظل او شکرستی خار او خرماستی

خَلُّخ و یغما تو داری ور تو را هستی مراد

قیروان و روم همچون خلخ و یغماستی

از سر پیکان تو وز خنجر ترکان تو

قیروان بی‌مشرکستی روم بی‌ترساستی

گر ز دست تو به چین والاستی فغفور چین

در قبول دین تازی دولتش والاستی

ور فتادستی فروغ تیغ تو بر رآی هند

جشم سرش در هدی چون چشم سر بیناستی

خسروا معلوم رای تو شدستی تاکنون

گر به عالم چون معزی شاعر داناستی

گر نبودی ناتوان بودی به عالی مجلست

وز قبول مجلس تو کار خویش آراستی

شد معزی در فراق خدمتت پیر و کهن

گر مقیمستی به خدمت تازه و برناستی

ور به صهبا مایل استی طبع او از دیرباز

بیش تخت تو به دستش ساغر صهباستی

حاضر آمد تا نماید خاطرش در پیش تو

شعرهای نوکه‌گویی حله و دیباستی

تا مثال اختران بر آسمان‌ گویی مگر

در مکنون ریخته بر تختهٔ میناستی

آسمان مختار بادا تا تو را مولی شود

زانکه ‌گر مختار بودی خود تو را مولاستی

باد چون ثعبان موسی تیغ تو هنگام رزم

رای تو روشن‌ که پنداری ید بیضاستی

شمارهٔ ۴۴۳

اگر به داد بود نام شاه دادگری

وگر به تاج بود فخر شاه تاجوری

چو روز بزم بود آفتابِ با قدحی

چو روز رزم شود آسمان با کمری

فلک نیی و به قدر بلند چون فلکی

عمر نیی و به عدل تمام چون عمری

موافقند مراد تو را قضا و قدر

مگر وکیل قضائی و نایب قدری

اگر جمال و هنرمایهٔ ملوک بود

تو آفتاب جمال و ستارهٔ هنری

وگر بباید خشنودی خدا و پدر

تو اختیار خدا و ستودهٔ پدری

رسوم داد تو داری و ملک جمله توراست

نبینم از دوبرون رسم ملک و دادگری

اگر به قول تناسخ سکندری ملکا

وگر به قدرت باری سکندر دگری

زگوهر تو چو داود زان بود فرزند

که تو نبیرهٔ داود ارسلان گهری

اگر به دولت عالی ‌نشسته‌ای بر تخت

همی به همت عالی زعرش برگذری

زبسکه تیغ تولشکر شکست و شهرگشاد

به باد داد سر خویشتن زخیره‌سری

چنانکه بود سلیمان نشسته با داود

تو در سرای سعادت نشسته باپسری

رسول و بوالْبَشر اندر بهشت فخر کنند

که فخر دین رسول و بشیر هر بشری

سپهر برحذرست از کمان‌ گروههٔ تو

تو ازکمین سپهر بلند بی‌حذری

ستارگان همه از آسمان فرو بارند

اگر به چشم سیاست به آسمان نگری

چنانکه فضل خدای جهان تورا سپرست

به تیغ تیز تو خلق خدای را سپری

تورا سزد زهمه خسروان خرید و فروخت

که زرّ سرخ‌ فروشیّ و نام نیک‌ خری

هر آن وطن‌ که درو سایهٔ سعادت توست

بر آن وطن نتواند گذشت دیو و پری

همی نگار شود روی حور فرش تو را

بر آن امید که یک راه روی او سپری

تورا سزد زجهان باده خوردن و رامش

همان به‌ است که رامش کنی و باده ‌خوری

گشاده بنده معزّی در خزانه ی شعر

نمود گوهر حکمت زخاطر گهری

مدایح تو به لفظ دری همی گوید

که از مدیح تو پاکیزه ‌گشت لفظ دری

همیشه تا که بود ارغوان و مر ‌زنگوش

به سان عارض و زلفین ترک کاشغری

به فال نیک تو را باد لهو و سور و سرور

مخالفان تورا باد مرگ و مویه‌گری

ز مشتری نظرت باد وز فلک طاعت

که شهریار فلک رآی مشتری نظری

شمارهٔ ۴۴۴

ای به رخسار و به عارض آفتاب و مشتری

آفتاب و مشتری را من به جانم مشتری

داری از سنبل نهاده سلسله بر آفتاب

داری از عنبر کشیده دایره بر مشتری

از سر زلف سیه با حلقه‌های سنبلی

از خم جَعْد و شکن با توده‌های عنبری

تا ندیدم زلف مشکینت ندانستم که هست

تار تبت حلقه حلقه بر جهاز ششتری

لاله‌گون روی تو دارد دیدهٔ من لاله‌گون

چنبر زلف تو دارد قامت من چنبری

نقش کشمیری نماید زشت پیش روی تو

پیش بالای تو باشد پست سرو کشمری

تا نگار ایزدی بر عارضت گشت آشکار

گشت پنهان زیر خاک اندر نگار آزری

گر به چین از صورت رویت یکی نسخه برند

بتگران چین همه توبه کنند از بتگری

خدمت تو واجب آمد بر همه نیک‌اختران

زانکه تو در خدمت شاهنشه نیک‌اختری

خسرو دنیا ملکشاه آن خداوندی که هست

دین و دولت را ز شمشیرش پناه و یاوری

هرچه باید خلق را از حشمت و عِزّ و شرف

ایزد آن جمله به او دادست جز پیغمبری

تیغ او هر آدمی را رام کرد اندر جهان

از پری و دیو تا کی چون جم از انگشتری

صحبت دیو و پری واجب نباشد در خرد

آدمی را رام کردن بهتر از دیو و پری

در خرد یک داستان مدح او اولیتر است

از هزاران داستان بهمنی و نوذری

آن بزرگان گر شوندی زنده در ایام او

خط دهندی پیش او در بندگی و چاکری

شهریارا تخت تو گویی سپهری دیگرست

زانکه تو بر تخت‌گویی آفتاب دیگری

آفتاب است و تویی آنگه سپهرست و زمین

بر سپهر او داورست و بر زمین تو داوری

او ز گنبدها که دارد در چهارم گنبدست

تو ز کشورها که داری در چهارم کشوری

آب دریا قطره قطره لؤلؤ مکنون شود

گر به چشم همت اندر آب دریا بنگری

وز شرف بر شاخ طوبی سرفرازد هر درخت

چون تو از بهر تماشا بر صفاهان بگذری

یبغو و طغرل‌بک و جغری بک و الب ارسلان

حاضرند ایدر به معنی تا تو تنها ایدری

بلکه توزایشان بسی عادلتری کان خسروان

جمله دنیاپروران بودند و تو دین پروری

آفتاب دولت تو بر زمین‌گسترده باد

تا بساط شهریاری بر ثریا گستری

تا به حشمت‌کام رانی تا به همت زردهی

تا ز دولت شاد باشی تا ز نعمت برخوری

شمارهٔ ۴۴۵

ترک من دارد شکفته گُلستان بر مشتری

مشتری بر سرو و سرو اندر قبای شُشتری

بر سمن یک حلقهٔ انگشتری دارد ز لعل

وز شبه بر ارغوان صد حلقهٔ انگشتری

در جهان هرگز نگار آزری‌ گویا نشد

در میان آدمی هرگز نشد پیدا پری

این شگفتی بین که تا تُرک من از مادر بزاد

شد پری پیدا و شد گویا نگار آزری

گر به میدان عارض او لشکر آرایی کند

در دل عاشق ز عشق او نشیند لشکری

ور کمند عنبری اندازد او بر آسمان

آفتاب و ماه گیرد در کمند عنبری

دست موسی گشت گویی عارض رخشان او

زلف او ثُعبان موسی چشم او چون سامری

سامری گر زرگری بر صورت گوساله کرد

کرد جادو چشم او بر چهرهٔ من زرگری

گر به کار سامری و کار چشمش بنگرند

چشم او داناترست از سامری در ساحری

بر دل مسکین من پرواز مشکین زلف او

هست چون پرواز شاهین بر سر کبک دری

کبک کز شاهین جدا گردد نماند در بلا

در بلا ماند دلم کز زلف او گردد بری

غمزهٔ غماز او بر من جهان بفروخته است

وز دل و جان شد دلم تیمار او را مشتری

گر دلم در عشق او نیک‌اختری جست و نیافت

یابد اندر خدمت شاه جهان نیک‌اختری

داور گیتی ملک سنجر که اندر کار ملک

کس نیارد کرد با او گفتگوی داوری

آورد زیر نگین و رایت و توقیع خویش

گنج رای و رایت فغفور و ملک قیصری

شهریاری عادل و صاحبقرانی کامران

خسروی عالی‌نژاد و پادشاهی گوهری

لشکر و مردی و دین و داد باید شاه را

هر چهارش هست و تایید الهی بر سری

دولت او باد نوروزست و عالم گلستان

گل بود در بوستان از باد نوروزی طری

فضل دارد بر فتوح خسروان روزگار

گر فتوح روزگار او یکایک بشمری

داستان رستم دستان نماید سر به سر

پیش زور دست او نیرنگ دستان آوری

دست او گر کار فرماید کمان چرخ را

تیر چرخ او رسد در تیرِ چرخِ چنبری

هرکه او در خدمت درگاه او بندد میان

تا نماید پیش تختش بندگی و چاکری

امر او گردد روان بازار او گردد روا

مال او گردد فَره دیدار او گردد فری

ای مبارک پی خداوندی که جون جد و پدر

عدل فرمای و سیاست‌ گستر و دین‌ پروری

هست دایم راحت و روح جهان را آفتاب

تو به این معنی جهان را آفتاب دیگری

او همی بر بحر و بر نور از خراسان گسترد

تو همی بر ملک و دین عدل از خراسان گستری

تن به سر باشد عزیز و سر به افسر نامدار

بر تن دولت سری و بر سر مُلک افسری

تاج تو خورشید زیبد تخت تو گردون سزد

زانکه تو بر تخت و تاج دین پیغمبر سری‌!

رزم را افراسیاب و بزم را کیخسروی

داد را نوشین روان و ملک را اسکندری

ور بپرسد دولت از عقل این سخن را راستی

عقل سوگند آن خورد کز هر چهار افزون‌تری

از ثریا تا ثری گرد سم اسبان توست

چون زایوان برنشینی و به میدان بگذری

نعرهٔ رامشگران باشد ز ماهی تا به ماه

چون ز میدان بازگردی و در ایوان مَی خوری

هرکجا سازی مقام آنجا بود دولت مقیم

ایدرست اکنون که یک چندی به شادی ایدری

خاک آمد هفت کشور پیش چشم همتت

با چنین همت سزای صد هزاران کشوری

گر هنر صورت نماید تو هنر را صورتی

ور خرد پیکر پذیرد تو خرد را پیکری

آدمی را طبع زاب و باد و خاک و آذرست

تو زنوری نه زآب و باد و خاک و آذری

او ز گنبدها که دارد در چهارم گنبدست

تو ز کشورها که داری در چهارم کشوری

گر نماید آتش سوزنده در دریا شگفت

بس شگفت است اینکه دریا دست و آذر خنجری

در میان کفر و دین شمشیر تو سدی قوی است

در تو آن‌ گویم که در محمود گوید عنصری‌:

«‌سد تو شمشیر توست اندر مبارک دست تو

کو سکندرگو بیا تا سد مردان بنگری‌»

خسروا گنجی است از زر سخن در جان من

کاندر آن گنج است اصل کیمیای شاعری

هرکه از زر وگهر سنگی نهد در زیر خاک

مهر آن خواهد که یا رکنی بود یا جعفری

من‌ که از زر سخن گنجی نهم در جان پاک

مهر آن زر یا ملک شاهی بود یا سنجری

خدمت سی ساله را آخر بباید حرمتی

حرمت سی ساله در خدمت نباشد سرسری

داور روی زمینی با تو گویم حال خویش

یاور خلق جهانی از تو خواهم یاوری

تا که از نیلوفر گردون بروید ارغوان

چون پدید آید فروغ آفتاب خاوری

روز صید ورزم باد از خون نَخْجیر و عدو

در کف تو ارغوانی خنجر نیلوفری

تا خبر باشد امامان را به اسناد درست

از جهود خیبری وز ذوالفقار حیدری

تیغ تو چون ذوالفقار حیدری بُرّنده باد

بدسگالت سربریده چون جهود خیبری

از تو فرمان دادن اندر کار ملک و شغل دین

وز سپهداران و میران طاعت و فرمانبری

شمارهٔ ۴۴۶

گشت تابنده ز گردون معالی قَمَری

گشت تابنده ز دریای معانی گهری

سال تو فرخ و فرخنده شد از شادی آنک

ملک‌العرش عطا داد ملک را پسری

ملک باغ‌ است و در آن باغ‌ ملک سنجر هست

شجری تازه که آورد نو آیین ثمری

همه آرایش باغ از شجر و از ثمرست

اینتْ میمون ثمری وینتْ همایون شجری

دیرگاه است که تا گوش بزرگان جهان

نشنیدست از این بهتر و خوشتر خبری

آنکه در ملک بدین سور همی مژده دهد

هست‌گویی سخن اندر دهن او شکری

از ثری تا به ثریا همه جشن است اکنون

وز ثریا همه سورست‌ کنون تا به ثری

گر ملک شاه زدنیا به‌سوی عقبی شد

آنک آمد به‌سعادت سوی دنیا دگری

آمد آن پاک‌نژادی که سوی طالع او

هست سعدین فلک را به سعادت نظری

آمد آن خسرو عادل‌که به انصاف و به عدل

از جهاندار بشیرست سوی هر بشری

آمد آن شاه که در دولت دین خواهد بود

همجو جد و پدر خویش به حق دادگری

مملکت‌ گیرد و لشکر کشد و گنج نهد

هست در طالع او زین همه معنی اثری

شهریارا، تو درختی و بر توست پسر

اینت شایسته و بایسته درختی و بری

نه عجب‌گر پسری چون پسر تو نبود

که نبود از ملکان چون پدر تو پدری

هست در بزم تو هر روز دگرسان طربی

هست در رزم تو هر سال دگرگون ظفری

بارها عزم سفر کرده‌ای از بهر ظفر

و آمدستی به حضر با ظفر از هر سفری

گر به فغفور فرستی ز غلامان سپهی

ور به چپیال فرستی زسواران نفری

هر دو آیند میان کرده به کردار کمان

پیش تو بسته به خدمت به میان بر کمری

ندهد دل به خلاف تو مگر تیره دلی

نکشد سر ز وفاق تو مگر خیره‌سری

در مصافت فَزَع و مشغلهٔ حَشر بدید

آنکه آورد به رزم تو ز توران حشری

گاه پیکار برآید زدل اعدا دود

گر رسد ز آتش تیغ تو به اعدا شرری

هرکه یک‌شب به خلاف توکند دیده فراز

نبود تا به قیامت شب او را سحری

تیغ تو خلق جهان را زبلاها سپرست

در جهان جز تو که کردست ز تیغی سپری

چشم بر جود تو دارند همه خلق جهان

که جهان جمله به چشم تو ندارد خطری

گرچه اندیشه زهر چیز همی برگذرد

چون به قدر تو رسد نیز نیابد گذری

نیست ممکن ‌که به فرّ تو بود هر ملکی

نیست ممکن که چو یاقوت بود هر حجری

دانشت هست و جوانی و جوانمردی هست

بیشتر زین نبود در همه عالم هنری

تا جهان است تو باشی مَلِک تا‌جوران

بر رکاب تو به خدمت سر هر تاجوری

شادمان از تو به فردوس برین جان پدر

بخت بر بزم تو بگشاده ز فردوس دری

جام زرّین تو پر گشته ز یاقوت روان

ساقی بزم تو یاقوت‌لبی‌، سیم‌بری

شمارهٔ ۴۴۷

ماه است ساقی و قدح باده مشتری

وین هر دو را منم به‌دل و دیده مشتری

با مشتری مقارنه کردست ماه من

فرخ بود مقارنهٔ ماه و مشتری

خلقی ز رشک و حسرت آن چشم‌ کافرش

بر من همی دهند گواهی به‌ کافری

یاری است لشکری که همی دل برد زخلق

دارد به دلبری همگان را ز دل بری

من دل بدو دهم که خطا گفت آن ‌که ‌گفت‌:

هرگز مباد کس که دهد دل به لشکری‌

ای آنکه جای توست همه ساله بتکده

بت را همی برستی و رنجی همی بری

باری سجود پیش کسی کن که صورتش

تصویر ایزدست نه تمثال آزری

با روی خوب او نرسد سرکشی تورا

بر نِه‌ به خاک سر که بدان روی بنگری

درکوی عشق او نرسد بددلی تورا

برده به باد دل‌که بر آن کوی بگذری

آن خط نو دمیده نگر بر دو عارضش

همچون بنفشهٔ طبری برگل طری

در سایه‌ گر بنفشه نروید چگونه است

خطش به‌ زیر سایهٔ آن زلف عنبری

یا رب چه صورت است که دادی بدان صنم

کز شرم او شدست نهان صورت پری

همواره هست صورت او اصل نیکوی

جون سیرت موید دین اصل سروری

اکفی الکفات ناصح دولت معین ملک

بوالقاسم آفتاب بزرگی و مهتری

کافی مدبری که به تدبیر و رای اوست

ترتیب دین احمدی و ملک‌سنجری

آزاده‌ای که ختم شد آزادگی بدو

چونانکه ختم شد به محمد پیمبری

سحرست و معجزست خط و دست او به هم

معجز شنیده‌ای که بود جفت ساحری

گویی ‌که دست او ید بیضاست از قیاس

کلکش عصای موسی و خط سحر سامری

ای نیک محضری‌ که ملک را و خواجه را

تو نایب مبارک و فرخنده اختری

از خواجگان دولت و از کافیان ملک

کس را به مهتری نرسد با تو همبری

هرگز ستاره سحری را کجا رسد

با آفتاب و ماه دو هفته برابری

سی سال هست تا تو همی سروری‌کنی

سی ساله سروری نتوان کرد سرسری

چون در محاسبت ز دقایق رود سخن

اندر هوا ز نوک قلم ذره بشمری

در سایهٔ قبول تو از تار عنکبوت

سازند کهتران تو سد سکندری

بیتی زشعر فرخی اندر مدیح تو

تضمین همی کنم که بدان بیت درخوری‌:

«‌نامت نبشته نیست‌کجا نام بد بود

وانجا که نام نیک بود صدر دفتری‌»

فرزانگان همی طلب کیمیا کنند

تا مالشان هدر شود و عمر بر سری

آگاه نیستند که بر درگه تو هست

خدمتگری به نفع به ازکیمیاگری

درویشی و نیاز و غم آید زکیمیا

وزخدمت تو شادی و ناز و توانگری

فانی است مال و نعمت و باقی است شکر و مدح

با من بدین سخن نتوان کرد داوری

بازارگان همی چو تو باید که سال و ماه

فانی همی فروشی و باقی همی خری

در شهر طوس و شهر سرخس آنچه‌ کرده‌ای

باقی است تا به جای بود چرخ چنبری

آن پهلوان کجاست که طوس و سرخس‌کرد

تا در پرستش تو دهد خط چاکری

گر گاه لفظ و معنی‌ کس در عرب نخاست

چون بُحْتری و چون مُتَنَبّی به شاعری

نظم عجم ز نظم عرب خوب‌تر بود

چون لفظ پاک داری و معنی بپروری

در عصر توبه مدح تو شد قیمتی سخن

چون قیمت زمرد و یاقوت آوری

از بهر انکه عصر تو اندر نیافته است

پیوسته با دریغ بود جان عنصری

دارم دهان ز شکر تو چون دُرِّ شاهوار

دارم دل از ثنای تو بر زر جعفری

شایدکه بر تو عرضه کنم زرّ و دُرّ خویش

ای خاطر و ضمیر تو صراف و جوهری

شرم ست و بیم پیش تو در چشم و در دلم

شرم از خلاف وعده و بیم از مُقَصَری

کردم گناه و آمدم اندر پناه تو

تا بر سرم ز عفو و کرم سایه‌گستری

گر ماه در کنار تو آید زآسمان

هم در زمان‌ کلف ز رخ ماه بستری

تا هر هزار سال قرانی بود دگر

خواهم که صد قران بگذاری و بگذری

گاهی به دست عدل ببندی در ستم

گاهی به پای قهر سر خصم بسپری

شمارهٔ ۴۴۸

چیست آن رخشنده و پاک و زدوده‌ گوهری

فتنهٔ هر دشمنی و شحنهٔ هر لشکری

گوهری کاندر صفت مانند آبی روشن است

یا به هنگام عمل مانند سوزان آذری

اصلش از سنگ است وچون آتش فروزد روز جنگ

سنگ خارا از نهیب او شود خاکستری

پشت اسلام‌است ازین معنی ستایندش همی

روز آدینه خطیبان از سر هر منبری

سربه‌سر پرگوهرست و چون هنر باید نمود

گوهر او در هنر پیدا کند هر گوهری

راست‌گویی پیکر رخشان او چون آینه است

کاندرو دیده خیالی بیند از هر پیکری

روز رزم از خون دشمن بشکفاند ارغوان

ورچه رنگش درکبودی هست چون نیلوفری

اختر دشمن بسوزد چون بود روز نبرد

از کف سلطان درفشان چون زگردون اختری

افسر شاهان ملک سلطان که بی‌فرمان او

هیچ شاه اندر جهان بر سر ندارد افسری

آن خداوندی که پیمان بست با او روزگار

کز بقا بر عمر او هر روز بگشاید دری

کس نبیند زو همایون‌تر زمین را خسروی

کس نبیند زو مبارک‌تر جهان را داوری

نیست در عالم برون از بند پیمانش دلی

نیست درگیتی برون از خط فرمانش سری

زینت ایام باشد جاودان تا هر زمان

رسم او برگردن ایام بندد زیوری

عزم او آن است کز شمشیر او سالی دگر

کس نبیند در همه عالم بتی یا بتگری

گرچه آمد شاه ما بعداز همه نام‌آوران

بخت او عالیترست از قدر هر نام آوری

ورچه آمد مصطفی بعد از همه پیغمبران

قدر او افزون‌تر است از قدر هر پیغمبری

شهریارا آفتاب عالم افروزی مگر

زان‌ کجا نام تو مشهورست در هر کشوری

همت تو بر همه آفاق نعمت‌گسترست

نیست الا همت عالیْت‌ْ نعمت‌گستری

روز رزم از هیبت شمشیر گوهردار تو

بر تن خصم تو هر مویی شود چون نَشْتری

با حسام تو نماند در سپاه دشمنان

ناگسسته جوشنی و نا‌شکسته مغفری

هرکه نپسندد در و درگاه تو بالین خویش

روزگار او را ز محنت گستراند بستری

وانکه خواهد تا برآرد بر خلافت یک‌نفس

آن نفس در حنجرش گردد چو بُرّان خنجری

از سخا وجود توست افزایش هر خاطری

وز ثنا و مدح توست آرایش هر دفتری

مر تو را در حضرت عالی سعادت رهبرست

چون تو باشد هرکه دارد چون سعادت رهبری

پیش تو میر مؤید روز و شب خدمتگرست

نیست چون میر مؤید در جهان خدمتگری

هم ندیم است او به خدمت پیش تو هم چاکرست

اینت‌ شایسته ندیمی اینت‌ زیبا چاکری

کهترست او پیش تخت تو ولیکن در هنر

بر سر آزادگان هست او به واجب مهتری

از هنرمندی و عقل او را تویی پروردگار

کس ندید و کس نبیند چون تو چاکر پروری

تا بتابد مهر رخشان بر سپهر زودگرد

همچو زرین مهره‌ای از لاجوردین چنبری

همچنین بادی سر شاهان و تاج خسروان

یافته بوی نشاط تو سر هر سروری

یاور تو در همه کاری خدای دادگر

زانکه در هرکار ازو بهتر نباشد یاوری

شمارهٔ ۴۴۹

تیره شد ماه خرد بر آسمان مهتری

خشک شد سرو هنر در بوستان سروری

راست پنداری که جنبان شد زمین از زلزله

پاره شد از جنبش او بارهٔ اسکندری

کس ندید این حادثه کز روز یکساعت شده

در نشیب افتد زبالا آفتاب خاوری

بامداد از دولت و نیک‌اختری ثانی نداشت

چاشتگه فانی شد اندر محنت و شوم اختری

مردمان‌گفتند سعد آید زگردون قسم خلق

چون قران سازد به چرخ اندر زحل با مشتری

قسم فخرالملک نحس آمدکنون پیش از قران

سعد بیرون رفت‌گویی از سپهر چنبری

باغ‌ دولت را مظفر بود و سعد سرفراز

هرکه دیدی غرهٔ دیدار اوگفتی فری

تا که او پژمرده شد بسیار گل پژمرده شد

سرو چون پژمرده گردد گل کجا ماند تری

گرچه وافر بود مالش‌ گشت عصرش مختصر

ورچه کامل بود عقلش گشت عمرش سرسری

چون نگین در حلقهٔ انگشتری شایسته بود

ازچه شدگیتی بر او چون حلقهٔ انگشتری

ای زمین اندر کنارت گوهری با قیمت است

قدر آن‌گوهر بدان با او مکن بدگوهری

زینهار از طبع او نورکریمی نگسلی

زینهار از روی او نقش بزرگی نَستری

گر به پای خویش بسپاری سپردست او تورا

تومگر او را به پای خویش هرگز نسپری

این سخن با تومحال و بیهده است از بهرآنک

تو به‌گوهر نفس فرسایی و صورت پروری

ای سرایی‌کز وجود و از عدم داری دو در

هرچه از یک دردرآری از دگر بیرون بری

گر تو ما را دوستی با آفت است این دوستی

ور تو ما را مادری بی‌راحت است این مادری

ای سپهر بی‌وفا بازی‌گری دانی مگر

کز شگفتی هر زمانی بر مثال دیگری

عالمی را از ثریّا در ثَرَی انداختی

کس نکردست ای عجب زین طرفه‌تر بازیگری

ای نظام‌الدین همی خواهم‌که یک بار دگر

چشم بگشایی و درکار خلایق بنگری

ای شهید بن شهید از درد تو ناچیز شد

بی‌نهایت امتی از شهریار و لشکری

بر دریغ تو خروشان است وگریان باب تو

گاه آن آمد که گویم کم‌خروش وکم‌گری

بندگان خویش را وَیْحَک نبخشایی همی

از تپانچه‌کرده روی لاله‌گون نیلوفری

گشت سرو اندر فراق تو خمیده چون کمان

خوشهٔ سنبل برید‌ه برَ ‌بَرِ مه مشتری

نیستی پیدا ندانم تا کجا داری نشست

ایمن و ساکن همانا خفته اندر بستری

یا به حاجت با نماز و روزه پیش ایزدی

یا به خدمت پیش تخت شاه مشرق سنجری

یا به دیوان با بزرگان شغلها سازی همی

یا به ایوان با ندیمان جفت جام و ساغری

این سعادت باد یارت‌ کز قضای ایزدی

گشته با حضرت چو مظلومان به تابوت اندری

تو ملک بودی و دیوی شخص تومجروح‌کرد

تا ز چشم آدمی پنهان شدی همچون پری

زان سپس کز دست شیران جهان خوردی شراب

کی‌گمان بردم‌که از دست سگی شربت خوری

روز عاشورا به زاری‌ کشته گشتی چون حسین

زان سعادت با حسین اندر شهادت همسری

صدر عالم بودی و هرگز ندانستم که تو

صدر بگذاری و از عالم به زودی بگذری

شاه مشرق را پدر بودی کجا رفتی کنون

کز پسر گشتی جدا وز لشکرش‌ گشتی بری

گرچه از سوز تو روز ما چو روز محشرست

شاه مشرق را شفاعت خواه روز محشری

گر هوا از بوی خلقت بود مشکین شصت سال

شد زمین از بوی خلقت تا قیامت عنبری

ازکنار صفهٔ زرین اگر غایب شدی

با پدر در خلد رضوان بر کنار کوثری

تا منور مرقدت پرنور و پر ریحان بود

من نپندارم‌ که با هول نکیر و منکری

سیرت والا ز تو در هفت کشور ظاهرست

گر تو پنهان‌ گشته اندر خاک چارم ‌کشوری

خالقی‌کاندر فراقت کرد گریان چشم ما

داور حق است و با او نیست ما را داوری

صبر بادا در فراق تو شه آفاق را

تا بیابد در صبوری پایهٔ پیغمبری

نیک‌بختی باد و نیکوسیرتی نسل تورا

زانکه کارت نیک‌عهدی بود و نیکومحضری

تا فراق تو دل و جان معزی خسته‌کرد

از دریغ و حسرت تو توبه‌کرد از شاعری

شمارهٔ ۴۵۰

چون سخن گوید یابم ز دهانش خبری

چون کمر بندد بینم ز میانش اثری

زان نگویم خبری تا که نگوید سخنی

زین نبینم اثری تا که نبندد کمری

هست هر بوسه چو شیرین شکری از لب او

هست هر قطره ازین دیده چو رنگین ‌گهری

کس به‌ گوهر نخرد گرچه عزیزست شکر

من به‌ گوهر بخرم‌ گر بفروشد شکری

نشوم بر دگری فتنه ‌که دل نیست مرا

وز پس آنکه دلم برد نجویم دگری

دل یکی بود بر او فتنه شدم بر یک تن

دگری باید تا فتنه شوم بر دگری

کیسه از سیم و دل از سنگ جداکرد مرا

آنکه چون سنگ دلی دارد و چون سیم‌بری

در حَجَر نیست به پاکی چو تن او سیمی

بر زمین نیست به سختی چو دل او حجری

من و او هر دو دل و دیده همی بازیدیم

رایگان داد و بدادم من و کردم خطری

دل من برد به افسون و ندانستم من

که به افسوس زمن برد دل افسانه گری

دوش بر دست به افسوس دلم وین بترست

که ز افسوس بر امروز ندارم خبری

هم خبر یابم و هم باز ستانم دل ازو

گر کند سیّد احرار به کارم نظری

عمدهٔ ملک خراسان شرف دین هدی

مایهٔ مهر محمد بسزا ناموری

پسر فضل‌ کریمی که به افضال و کرم

از جهاندار بشیرست سوی هر بشری

هست نامش زخرد در همه عالم مثلی

هست رسمش زهنر در همه ‌گیتی سمری

نیست کس را به کمال خرد او خردی

نیست ‌کس را به جمال هنر او هنری

بهتری را چو خصال پسران برشمرند

نبود بهتر ازو هیچ پدر را پسری

مهتری را چو حدیث پدران یاد کنند

نبود مهتر ازو هیچ پسر را پدری

قلمش‌گرچه ضریرست ونبیند بدو نیک

نیست چشم قلمش را زضریری ضرری

هرکه در ضعف دل و قوت چشمش نگرد

کاملی بیند گرد آمده در مختصری

طرفه ابری است‌ که از لجّهٔ دریا همه روز

بر سمن برگ همی بارد مشکین مطری

من به دریا کف او را به چه تشبیه کنم

که بود دریا در پیش کف او شَمَری

ای دلیری که به هرکار که تو عزم کنی

عزم تو همچو قضا خندد بر هر قدری

بر تو از تیر حوادث نرسد هیج‌گزند

تا بود پیش تو از عصمت ایزد سپری

حلم چون‌ کوه تو بگشاید صد چشمهٔ عفو

هرکجا زاتش خشم تو برآید شرری

مال‌هایی که به صد سال فلک جمع‌کند

پیش یک روزه سخای تو ندارد خطری

جفت باید که بود رای تو بارایت شاه

تا زجزوی سفرش خیزد کلی حضری

مدد از ایزد و نصرت بود آن دولت را

کاندر آن دولت باشد چو تو تدبیرگری

آن سلف زنده بودکاو چو تو دارد خلفی

وان شجر زنده بود کاو چو تو دارد ثمری

دیده دیدار تو را فضل نهد بر خورشید

وانکه‌ گوید نه چنین است بود خیره‌سری

زانکه از دیدن خورشید بصر رنجه شود

نشود رنجه ز دیدار تو هرگز بصری

رمضان شد چو غریبان ز بر ما به سفر

ا‌یْنتْ فرّخ شدن و اینْتْ مبارک سفری

شدنش بود به هنگام که از آمدنش

خشک شد هر دهنی تافته شد هر جگری

توبهٔ ما چو یکی شاخ سرافراشته بود

خُرد بشکست چو شوال بر او زد تبری

بینم اندر دل احرار دگرگون طربی

بینم اندر سر عشاق دگرسان بطری

به شب و روزکنون باده کشد مالامال

آن‌که در شام و سحر آب کشیدی قدری

بَدَل آب کنون باده ستان هر شامی

بَدَل طبل‌ کنون چنگ شنو هر سحری

ساقیان چون قَمَرانند و چو زهره است شراب

بستان زهرهٔ زهرا زکف هر قمری

چو به میدان مدیح تو مباهات کنم

طبعم انگیزد بر لفظ ز معنی حشری

چون بپردازد طبعم ز یکی معنی خوب

خاطرم زود فراز آرد از آن خوب‌تری

بر لب جوی درختی است زمدح تو دلم

که بر او نیست به جز شکر تو برگی و بری

هرکجا نشر کنم مدح تو چون آب روان

باد دریا ز سعادت بر تو چون شَمَری

تاکه در اول هر سال ز تاریخ عرب

جز محرم نبود پیشرو هر صفری

در همه وقت ظفر پیشرو فتح تو باد

سوی عزت ز ز ظفر باد شما راگذری‌

عید تو فرخ و صوم تو پذیرفته خدای

بر تو بگشاده ز شادی مه شوال‌، دری

دولت و حشمت و اندازهٔ عمر تو چنانک

در شمارش نرسد وهم ستاره شمری

شمارهٔ ۴۵۱

نبود چون تو مَلِک در جهان جهانداری

نیافرید خدای جهان تو را یاری

خجسته آمد دیدار تو به عالم بر

خدایگان چو تو باید خجسته دیداری

تو راست مُلک و سزاوار آن تویی به یقین

خدای، مُلک نبخشد به ناسزاواری

به‌ روزگار تو نیکی رسید و روز بدی

میان نیک و بد از تیغ توست دیداری

اگر به روم شود یک مبارز از سپهت

بتی نمانَد در مُلک روم و زناری

موافق تو به‌اقبال تو سرافرازست

مخالف تو نباشد مگر نگونساری

مراد و کار تو دولت چنان همی سازد

که در جهان نرود بی‌‌مراد تو کاری

عماد دولت نعمت فدای خدمت کرد

به‌مال گشت جمال تورا خریداری

درخت و باغ عمادی که ساخته است تو را

ز باغ و قبهٔ‌ کسری به است بسیاری

چنین درخت و چنین باغ تا جهان بودست

کسی نداد نشان و ندید دیاری

ز زر ناب گهر بر درخت طاوسی

میان باغ ز یاقوت سرخ‌گلزاری

نشاند بر سر صندوق باز نعره زنان

نمود با دم طاوس خوب کرداری

چهارگاو و دو مردند در میانهٔ باغ

همی زنند به‌ گرد درخت هنجاری

زمشک و عنبر و یاقوت و لعل و مروارید

نهاده بر سر هر شاخ‌گونه‌گون باری

ازین جواهر وزین عطرها هزار یکی

گهرفروشی هرگز ندید و عطاری

اگر به شرح بگویم صفات این مجلس

نماندم ملکا فکرتی وگفتاری

سپاهدار تو شاها چنین کند خدمت

کراست در همه عالم چنین سپهداری

ز بهر دیدن دیدار تو گهربارست

که دیده در همه‌ گیتی چنین گهرباری

نثارکرد زدینار و خواستی ملکا

که هدیه کردی جانی به جای دیناری

اگر بخواهی امروز جان برافشاند

که مال را نبود قیمتی و مقداری

همیشه تا که بود در زمانه حیوانی

همیشه تاکه بود بر سپهر سیاری

همه جهان چو یکی نقطه باد درکف تو

به‌گرد نقطه زحکمت‌کشیده پرگاری

تو جام بادهٔ عناب‌گون گرفته به‌دست

مخالف تو به‌دست بلا گرفتاری

شمارهٔ ۴۵۲

ای جُسته جفاکاری جَسته ز وفاداری

بنمای وفاداری بگذار جفاکاری

آشفته‌ام از عشقت بیهوده چرا شیبی

آزرده‌ام از هجرت بیهوده چه آزاری

سیم‌است مرا در جسم از حسرت و غم خوردن

مشک است تورا در زلف از کَشّی و عیاری

ما هر دو حریفانیم از صنعتِ باریدن

من سیم همی بارم تو مشک همی باری

ای روی تو با خوبی وی خوی تو با زشتی

کردار چنین داری گفتار چنان داری

گفتار تو پنداری دارد صفت از رویت

دارد نسب از خویت کردار تو پنداری

در عشق تو ای دلبر تا چند خورم حسرت

در هجر تو ای کودک تا چند کشم خواری

من جنگ تو را یکسر آرام دل انگارم

تو صلح مرا یکسر تیمار دل انگاری

جویم به تو نزدیکی در حضرت و در غیبت

جویی تو ز من دوری در مستی و هشیاری

یک بارگی از عاشق دوری نتوان جستن

لنگی نتوان بردن ای دوست به رهواری

گر نیست مرا یاری از تو صنما شاید

در خدمت سلطان هست از بخت مرا یاری

شاهنشه دین‌پرور سلطان بلنداختر

شاهی که زجباران بستد همه جباری

شاهی که شد از عدلش پیدا همه عالم را

آثار جوانمردی اسباب نکوکاری

شد چشم مسلمانی از طلعت او روشن

شد کار مسلمانی از دولت او کاری

هر کس که بدش خواهد، مقهور شود والله

از آفت بدبختی وز محنت بیماری

عمر همه مکاران زو شد چو تن بیجان

روز همه غداران زو شد چو شب تاری

حکمی است روان او را بختی است جوان او را

با او نتوان کردن مَکّاری و غَدّاری

تا ملک جهان باشد باد این ملک عادل

خورشید جهانداران بر تخت جهانداری

آسوده نکوخواهش در نعمت و آسانی

فرسوده بداندیشش در سختی و دشواری

شمارهٔ ۴۵۳

ایا شاهی‌که عالم را همی زیر عَلَم داری

به دولت فرق جباران همی زیر قدم داری

عرب را با عجم فخرست تا محشر به اقبالت

که هم ملک عرب داری و هم ملک عجم داری

اگر رشک آید از تو شهریاران را عجب نبود

که شاهی و جوانی و جوان‌بختی به هم داری

به‌ شمشیر و قلم نازند رزم‌ و بزم از این‌ معنی

که تو درکف به رزم ‌و بزم‌ شمشیر و قلم داری

علمهای تو گویی دفتر اشکال عالم شد

که عالم سر به سر پیموده در زیر علم داری

کجا ملک است تا ملک است در توران و در ایران

به نام خویش تا محشر بدین داغ و رقم داری

چه باید بیش از این برهان‌ که نام خویش جاویدان

جمال خطبه و منشور و دینار و درم داری

مجسم تیغ‌ گوهر دار از فتح و ظفر داری

مصور دست‌ گوهر بار از جود و کرم داری

ز نعمت نیکخواهان را حریفان طرب داری

زمحنت بدسگالان را ندیمان نَدَم داری

ز مهر تو ضیا خیزد ز کین تو ظُلَم زاید

ولی را در ضیا داری عدو را در ظلم داری

بداندیشان ملت را حریف اندر بلا داری

نکوخواهان دولت را غریق اندر نعم داری

به بهروزی روی هر جا و بازآیی به پیروزی

که بهروزی سپه داری و پیروزی حشم داری

خدنگ مرغ پرنده است و اسبت باد پوینده

مطیعت‌ گشت مرغ و بادگویی مهر جم داری

حدیث و قصهٔ اسفندیار و روستم تا کی

تو در لشکر هزار اسفندیار و روستم داری

تو را نتوان برابرکرد با ایشان معاذالله

که چون ایشان به درگه بر غلامان و خدم داری

تو آن شاهی‌که روز رزم‌ گردون داری اندر یم

که تیغی همچو گردون و یمینی همچو یم داری

تو آن شاهی که طاعتگاه قِسّیسان و رُهبانان

به شمشیر صنم‌ وارت‌ چه خالی از صنم داری

صد و هشتاد فتح از خویش داری بیش درگیتی

وگرچه سال خویش از نیمهٔ هشتاد کم داری

زجود خویش بر عالم همی قسمت‌ کنی روزی

به قسمت کردن روزی تو پنداری قسم داری

هم اندر کار دینی و هم اندر کار دنیایی

از آن قاطع بود حکمت‌ که دانش را حکم داری

عزیز و محتشم آنکس بود در دین و در دنیا

که او را تو به اقبالش عزیز و محتشم داری

اگر باغِ ارم جایی است کز وی دل شود خرّم

تو ‌گیتی را به فرّ خویش چون باغ ‌ارم داری

وگر بیت حرم حِصنی است‌ کآنجا ایمنی باشد

تو عالم را به عِلْم خویش چون بیت حرم داری

به انصاف و به‌ عدل اندر چنانی تو که‌ گر خواهی

میان بیشه ضیغم را نگهبان غَنَم داری

به تو معدوم شدکفر و به تو موجود شد ایمان

سزد گر تا جهان باشد وجود بی‌عدم داری

به‌کام دل نشاط افزای و شادی‌ کن‌ که دلها را

به شادی و نشاط خویش بی‌تیمار و غم داری

همیشه سایهٔ عدل تو بادا بر سر عالم

که عالم را به عدل خویش خالی از ستم داری

شمارهٔ ۴۵۴

ای بر سمن از مشک به عمدا زده خالی

مسکین دلم از خال تو گشته است به حالی

حالی به جهان زارتر از حال دلم نیست

تا نیست د‌ل آشوب‌تر از خال تو خالی

قدّ و دهن و زلف تو و جعد تو دیدم

هر یک ز یکی حرف پذیرفته مثالی

از سیم الف دیدم از بسد میمی

از مشک سیه جیمی و از غالیه دالی

گفتم که تو خورشیدی و این بود حقیقت

گفتم که تو چون ماهی و این بود محالی

مه بدر نماید چو زخورشید شود دور

من کز تو شوم دور نمایم چو هلالی

در خواب خیال تو به نزدیک من آید

گویم‌که مگر هست مرا با تو وصالی

بیدار شوم چون نه تو باشی نه خیالت

عشق تو مرا باز نداند ز خیالی

ای از بر من دور همانا خبرت نیست

کز مویه چو مویی شدم از ناله چو نالی

یک روز به سالی نکنی یاد کسی را

کز هجر تو روزیش گذشته است به سالی

روزی بود آخر که دل و جان بفروزم

زان روی که شهری بفروزد به جمالی

از قبضهٔ هجر تو شود رسته دل من

وز روضه ی وصل تو شود رُسته نهالی

فرخنده بود روز هر آن کس‌ که به شبگیر

از روی تو و رای ملک‌ گیرد فالی

شاه همه شاهان ملک ارغو که ندارد

در مردی و فرهنگ نظیری و همالی

آن شهرگشایی‌ که ملک بر فلک او را

هر روز دهد مژده به عزّی و جلالی

در معرکه بستاند و در بزم ببخشد

ملکی به سواری و جهانی به سوالی

عادلتر و عالمتر از او هیچ ملک نیست

الا مَلَکُ العَرش تبارک و تعالی

کیوانْ سخطی‌، مهرْ اثری چرخ‌ْ محلی

باران حَشَمی ابر کفی بحر نوالی

ای دهر گرفته ز تو فری و بهایی

وی ملک فزوده ز تو جاهی و جمالی

شاها چو شود لفظ متین یاور طبعم

گویی‌ که جهد بیرون از سنگ زلالی

در جلوه عروسان ضمیرم چو درآیند

بنمایدم این آینه‌گون حقه مثالی

جان دادن خفاش بدم کار مسیح است

ور نه نکند از گل صد مرغ‌ کلالی

تا در چمن و باغ نهالی به بر آید

از تربیت اختر و تأثیر شمالی

ایزد شب و روز مه و سالیت معین باد

تا روز و شبی هست و به عالم مه و سالی

شمارهٔ ۴۵۵

بر هوا ابر بهاری سیم پالاید همی

بر زمین باد شمالی مشک پیماید همی

گُلْستان نقاش گشت و نقشها سازد همی

بوستان عطار گشت و عطرها ساید همی

هر درختی در چمن چون دختر رز حامله است

بَچّگانِ رنگ‌رنگ و گونه‌گون زاید همی

دارد از کافور کهسار افسری بر فرق خویش

نور خورشید افسر از کُهسار بِرباید همی

از سوی بالا به پستی سیل بشتابد همی

وز سوی پستی به بالا ابر بگراید همی

شب همی کاهد چو عمر دشمنان شهریار

روز همچون دولت و ملکش بیفزاید همی

خسرو دنیا ملکشاه آن‌که اندر باغ ملک

دست عدلش سرو دولت را بپیراید همی

سیرت او دفتری هر ماه بنگارد همی

دولت او کشوری هر سال بگشاید همی

گرچه آزادی بهر حالی بِه‌ است از بندگی

خسروان را بنده بودن پیش او شاید همی

کار عالی همتس بخشیدن و بخشودن است

زان‌ که دایم یا ببخشد یا ببخشاید همی

عادت او روز و شب‌ گرد جهان برگشتن است

آفتاب است او که ازگردش نیاساید همی

شرق تا غرب جهان اندر خط پیمان اوست

پادشاهی و خداوندی چنین باید همی

هست بی‌پیغمبری چون معجز پیغمبران

هر چه اندر روزگار او پدید آید همی

زهر باید هر ملک را تا نهان دشمن‌ کشد

کین او زهری است کاندر حال بگزاید همی

وان زدوده تیغ‌ گوهردار او چون صیقل است

کز دل کفار زنگ کر بزداید همی

خسروان دعوی بی‌برهان فراوان کرده‌اند

شاه چون دعوی کند برهانش بنماید همی

بیش ازین برهان چه باید کاو هنوز اندر عراق

در بخارا خطبه از نامش بیاراید همی

ای جوان دولت جهانداری که دست روزگار

جامهٔ عمر تو را هرگز نفرساید همی

در جهانداری تو را ایام بپسندد همی

مهتران را کهتری حکم تو فرماید همی

هم برین سیرت بمان و هم برین عادت بپای

تا فلک ماند همی و تا زمین پاید همی

باد ،‌عمرت جاودان تا در بهار و در خزان

باده پیمایی که دشمن باد پیماید همی

شمارهٔ ۴۵۶

سمنبرا، صنما، یارِ غمگسار منی

ستارهٔ سپهی آفتاب انجمنی

به مجلس اندر گویی که ماه بر فلکی

به موکب اندر گویی که سرو در چمنی

ز عاشقان منم اندر جهان که آن تو ام

ز دلبران تویی اندر جهان که آن منی

به روی خوب شدی چون پیمبر چاهی

مگر پیمبر چاهی تویی که چَهْ ذقنی

خوش است یاسمن و عنبر تو ای دلبر

به موی عنبر ناب و به بوی یاسمنی

ندید هیچ کسی سنگ در میانهٔ سیم

چرا تو سنگْ دلی ای نگار و سیم تنی

خمیده داری زلفین و تنگ‌داری چشم

به زلف چون کمری و به چشم چون دهنی

به غمزه دل بری و جان‌ربایی از مردان

مگر به غمزه چو تیر شهنشه زَمَنی

خدایگان همه خسروان معزّالدین

که روز رزم کند تیغ او سپه‌شکنی

یکی به گوهر تیغش نگر که گویی هست

به آهن یمنی در ستارهٔ یمنی

مخالفی که ز کِبر و مَنی سرافرازد

زبیم او نتواند نمود کبر و مَنی

چو گر ز شست منی را بگیرد اندر دست

هزار مغز بکوبد به گرز شست منی

شهنشها، ملکا، شیر و آتشت خوانم

که آتش طرب‌انگیز و شیر تیغ‌زنی

سپاه دار رسولیّ و سید مَلِکان

پناه لشکر یغما و لشکر ختنی

همیشه پیشهٔ تو کندن و نشاندن است

که شاخِ عدل نشانیّ و بیخ جور کنی

خدنگ توست شهاب و مخالف اَهْرِمَنَ است

بدان شهاب تو دایم هلاک اهرمنی

به تخت پادشهی بر ز فرّ دولت خویش

یکی جهان دگر در قبا و پیرهنی

هنر یکی صَدَفَ است و تو دُرّ آن صدفی

جهان یکی بدن است و تو جان آن بدنی

چنانکه بر فلک است آفتاب و زهره و ماه

تویی که با دو پسر شادمان درین وطنی

و گر شکار کنی هم تو را سزد ز جهان

که در شکار ز نُه گور شش همی فگنی

خدایگانا گویی که مدح تو صنم است

که طبع بنده معزی همی کند شمنی

همیشه تا بود از نسل حیدر کرّار

میان آدمی اندر حسینی و حسنی

سپاه و ملک تو داری و شرق و غرب تو راست

سزد که می خوری و شادی و نشاط کنی

زمانه زیر نگین تو باد و دولت یار

به تو زمانه مُهنّا و دولت تو هَنّی

خدای کرده به کام تو بخت فرزندان

که تو ز بخت همایون به کام خویشتنی

شمارهٔ ۴۵۷

ای زلف دلبر من پربند و پرشکنی

گاهی چو وعدهٔ او گاهی چو پشت منی

گه دام سرخ مُلی‌ گه بند تازه‌ گلی

گه دِرْعِ مُعْصَفَری‌ گه طوقِ نسترنی

گه خوشهٔ عِنَبی‌ گه عُقْدهٔ ذنبی

گه پَردهٔ قَمَری‌گه حلقهٔ سمنی

چون رأی تیره‌دلان پرپیج و تاب و خمی

چون راه بدکُنشان پررنگ و زرق و فنی

گویی دلیل غمی‌ کاسیب جان و دلی

گویی قضای بدی کاشوب مرد و زنی

چون معجزه عجبی چون نادره مثلی

چون سلسله گرهی چون دایره شکنی

نور فریشتگان در زیر دامن توست

از تیرگی تو چرا چون جان اَهرِمنی

از مشک سوده‌کشی بر سیم ساده رقم

گویی سر قلم بوبکربن حسنی

کافیْ کَفَی‌ که کفش چون ابر هست سَخی

صافی دلی‌که دلش چون بحر هست غنی

رایش یکی صَنَم است از نیکویی و سِزَد

گر آفتاب بلند او راکند شمنی

ای رای روشن او با عقل مُتَّصِلی

وی عقل کامل او با فضل مقترنی

ای شاعری که همی مدحش‌کنی به سزا

در دست منت او همواره مرتهنی

گویی فضایل او زان شکرین سخنی

خوانی مدایح او زان عنبرین دهنی

ای دشمنی که ازو کین است در دل تو

بر آتش حَدَثان چون مرغ بابْ زنی

هم‌ گوش بر اجلی هم چشم بر سَقَری

هم پای بر خَسَکی هم دست بر ذقنی

ای ماه گاه کهی گاهی فزوده شوی

دایم بدین دو صفت در شغل خویشتنی

گویی به مجلس او دیدی خلال و لگن

زین روگهی چو خلال‌گاهی چنان لگنی

ای‌کلک فرّخ او از نقشهای عجب

مانندهٔ صدفی پر درُ مختزنی

پروانهٔ خردی پیمانهٔ هنری

پیرایهٔ طَرَفی سرمایهٔ فِطَنی

گنج از تو هست قوی‌ گرچه ضعیف دلی

ملک از تو هست سمن‌ گرچه نحیف تنی

در ملک و دولت و دین هستی یمین و امین

تا در یمین و امین خود خسرو زمنی

ای مقبلی‌که به عزم‌، اقبال را سببی

وی منصفی‌ که به‌کلک انصاف را وطنی

آنجا که جود بود چون مَعن زایده‌ای

وانجا که فضل بود چون سیف ذویزنی

در ملت نبوی چون نور در بصری

در دولت ملکی چون روح در بدنی

مظلوم را به عنا تو کاشف ا‌لکربی

محتاج را به سخا تو دافِعُ الحَزَنی

برهانِ منقبتی بنیانِ منفعتی

بنیاد مکرمتی فریاد ممتحنی

من در صفِ شعرا استاد انجمنم

تو در صف اُ‌مرا خورشید انجمنی

من در شمایل تو دانی که شیفته‌ام

تو بر قصاید من دانم که مُفتَتَنی

تا آفتاب عَلَم جز بر فلک نزند

خواهم تو را که قَدَم جز بر فلک نزنی

صد سال خوش بخوری بُخل از جهان ببری

داد طرب بدهی بیخ ستم بکنی

گاهی شراب خوری با شاهد چِگِلی

گاهی نشاط کنی با لعبت ختنی

ارجو که ساعتکی دیدار من طلبی

چون بر رخ صنمی خواهی می سه منی

گفتم ستایش تو بر وزنِ شعرِ عرب

تقطیع آن به عروض الا چنین نکنی

مستفعلن فعلن مستفعلن فعلن

اَبلَی الهوی اَسَفا یوم‌النّوی بدنی

شمارهٔ ۴۵۸

مخوان فسانهٔ افراسیاب تورانی

مگوی قصهٔ اسفندیار ایرانی

سخن زخسرو و سلطان هفت کشورگوی

که ختم‌گشت بدو خسروی و سلطانی

معز دین خدای و خدایگان جهان

که تا جهان بود او را سزد جهانبانی

ستوده سنجر سلطان نشان که هست او را

دل سکندری و دولتِ سلیمانی

شهی‌که بر در غزنین به یک زمان بگرفت

همه ولایت شاهان زاولستانی

شهی‌کز او شه غزنین و خان ترکستان

نشسته‌اند به سلطانی و به خاقانی

به هر چه رای‌کند رایتش بود منصور

زهی سعادت و تأیید و فرّ یزدانی

غبار موکب او را همی برند نماز

برآسمان بلند اختران نورانی

خدای عزوجل چون بر آسمان و زمین

بیافرید چه روحانی و چه جسمانی

هِمال او دگری درکمال عقل و هنر

نیافرید نه جسمانی و نه روحانی

کجا سعادت و اقبال او پدید آید

شود جلالت و فرّ ملوک پنهانی

چو آفتاب درخشان شود زچرخ بلند

مه چهارده را کی بود دُرافشانی

لقای اوست نشاطِ دلِ مسلمانان

که روشن است به او دیدهٔ مسلمانی

بر آن زمین‌که جهد باد عدل و انصافش

ز شیر شیر خورد آهوی بیابانی

نسیم دولت او چشم ملک روشن‌کرد

چو بوی یوسف چشم رسول کنعانی

سپرد زیر قدم تخت وگاه محمودی

گرفت زیر علم مال و ملک سامانی

عراق را فزع است از نهیب و هیبت آنک

سوی عراق کشد لشکرِ خراسانی

نماند دیر که فغفور چین و قیصر روم

کنند بر در او حاجبی و دربانی

ایا مدیح تو سرمایهٔ سخندانان

و یا فتوح تو پیرایهٔ سخندانی

کدام اشاه سر از خط‌کشیدا و کین تو جست

که خیره سر نشد از عاجزی و حیرانی

نهال کین تو در هر دلی‌ که کِشته شود

به عاقبت ندهد بار جز پشیمانی

دلیل نصر تو بس بر شکستن سه مصاف

امیر دادی و عرنیجی و قدرخانی

سنان نیزهٔ تو روز رزم کرد روان

زخون چشم بداندیش چشمه و خانی

هر آن نفرکه تورا بنده و رهی نشدند

به‌زیر بند تو بندی شدند و زندانی

به تیغ و بازو یک نیمه بستدی زجهان

به عز بخت دگر نیمه نیز بستانی

جهان سیاه کنی بر عدو چوکان شبه

بدان تکاور شبرنگ صبح پیشانی

هر آن‌کسی‌که سر از حکم تو بگرداند

بر آب دیدهٔ او آسیا بگردانی

شکار کردن و رزم است و بزم کار شهان

تو آن شهی‌که به یک روز هر سه بتوانی

زملک پادشهی را سبک برانگیزی

به جای او دگری را به ملک بنشانی

اگر یکی را ثانی بود ز مخلوقات

تویی یکی که تو را نیست در جهان ثانی

نشاط کن که ز بهر نشاط کردن تو

به سان عالم باقی است عالم فانی

چنانکه بود زکینت‌ گرفته جانِ عدو

کآشفته بود چمنها زباد آبانی

کنون چنانکه زمهرت شکفته‌جان ولی

شکفته گبببت گلستان زباد نیسانی

چو آسمان به زمین جامهٔ بهاری داد

هوا ازو بِسَتَد جامه ی زمستانی

جمال خویش چمن را به عاریت دادند

بتانِ خَلُّخی و لعبتان کاشانی

زنند نعره همی‌کبک و فاخته همه شب

ز عشق لالهٔ کوهی و سرو بستانی

دهان لاله چو از ژاله پر شود گویی

که در عقیق یمانی است درّ عمانی

همی شود چمن باغ پرگل و ریحان

بخواه بر گل و ریحان شراب ریحانی

زحدگذشته همی ابرگوهر افشاند

مگر ز جود تو آموخت گوهر افشانی

زبهر جود تو در آب و سنگ صنع خدای

نهاد لؤلؤ بحری و گوهر کانی

قرین هرکرمت نعمتی است قارونی

به زیر هر سخنت حکمتی است لقمانی

به خاک پای حکیمان تو سرافرازد

اگر ز خاک برآید حکیم یونانی

چنانکه بنده معزّی به جان ثناگر توست

دعاگرست تورا جان بنده برهانی

همی ز طبع و دل بنده خوشتر آید شعر

به آن صفت که گلاب ازگل سپاهانی

چو در فتوح تو دیوان او رسید به چرخ

چرا بدو نرسیدست مال دیوانی

همی ز فتح تو سازد یکی بنای سخن

که در زمانه نسازد چنو بنا بانی

اگر بناها ویران شود ز ابر بهار

بنای فتح تو ایمن بود ز ویرانی

اگر بماند تا جاودان کسی به جهان

تو را سزاست که تا جاودان همی مانی

به بزم جامهٔ لهو و طرب همی پوشی

به رزم نامهٔ فتح و ظفر همی خوانی

سپه همی‌کشی و مملکت همی‌گیری

جهان همی خوری و کام دل همی رانی

چهار چیز به‌ گیتی نصیب عمر تو باد

خوشی و خرمی و شادی و تن‌آسانی

ز ملک و دولت و شاهی تو باش برخوردار

که هر سه از همه شاهان توراست ارزانی

شمارهٔ ۴۵۹

ایا شهریاری که صاحب قرانی

ز جدّ و پدر یادگار جهانی

ملک شاه و الب ارسلان را تو فخری

که پیش از ملک شاه و الب ارسلانی

خداوند روی زمینی ولیکن

به همت زیادت ز هفت آسمانی

جهانبان از آنی‌ که بخت جوانَت

فراوان هنر داد گاهِ جوانی

از آن هر هنر پادشاه زمینی

وز آن هر هنر شهریار زمانی

یکی زان هنرهاست مردی و رادی

دگر خصم بندی و کشور ستانی

دگر دانش و دین و عقل و شجاعت

دگر عدل و انصاف نوشیروانی

چو تو بی‌قرینی ز چندین هنرها

همه زیبدت نام صاحب قرانی

تو این مملکت رایگانی نداری

«‌فلک مملکت‌ کی دهد رایگانی‌»

فزون است اوصاف شهنامهٔ تو

ز اخبار شهنامهٔ باستانی

چه باید خبر در دو گوش خلایق

که تو در دو چشم خلایق عیانی

دروغ است لَختی ز اخبار پیشین

چنین است فرزانگان را گمانی

هر آن ‌کس‌ که اخبار فتح تو خواند

دهد خلق را از درستی نشانی

از آن پس‌ که پیلان زاولستان را

گرفتی به شمشیر هندوستانی

گشادی عراقین و شام و عرب را

به آسیب پیلان زاولستانی

از این گشت مشهور نام و نشانت

به‌گیتی ستانی و سلطان نشانی

به آتش همی آب را برگماری

وز آهن همی برق بیرون جهانی

چو تو ابردستی و آتس حسامی

چو تو برق تیری و آتش کمانی

هنر را ز رسم تو خیزد معالی

سخن را ز نام تو خیزد معانی

یکی بیت نغزست مر رودکی را

که اندر جهان تو سزاوار آنی

«‌نه جز عیب چیزی است‌ کان تو نداری

نه جز غیب چیزی است‌ کان تو ندانی‌»

جو در رزم تیری برانی ز شستت

زخون بر در و دشت جیحون برانی

چو در بزم جامی بگیری به دستت

زدست سخی زر و گوهر فشانی

چنان است معلوم خلق جهان را

که نزد موفق مگر میهمانی

چو نعمت زجود تو دارد موفق

پس او میهمان است و تو میزبانی

یکی میزبان همه عالمی تو

که سلطان بخشندهٔ مهربانی

همی تا زآب حیات آدمی را

بود در جهان زندگی جاودانی

از آن می‌ که آب حیات است‌ گویی

تو را باد تا جاودان زندگانی

تو بر تخت شاهنشهی شاد و خرّم

نشسته به پیروزی و کامرانی

ز امر تو شاهان نشسته به شاهی

زدست تو خانان نشسته به خانی

زخون عدو لاله‌گون روی تیغت

ز خون رَزان روی تو ارغوانی

شمارهٔ ۴۶۰

چو تو ندید و نبیند زمانه سلطانی

چو تو نَبُود و نباشد به هیچ دورانی

فلک نیارد دیگر چو تو خداوندی

جهان نبیند دیگر چو تو جهانبانی

هر آن‌ کسی‌ که پرستد به جز تو شاهی را

همی پرستد جز کردگار یزدانی

به غرب تابع فرمان توست هر ملکی

به شرق بندهٔ فرمان توست هر خانی

مرا بزرگ نیاید که شد مُسَخّر تو

عراق و رومی با شامی و خراسانی

فرود همت تو باشد ار پدید آرد

به جای هر شهری کردگار کیهانی

تو آفتاب جهانی و مر تو را هر سال

به‌گرد گیتی چون آفتاب جولانی

خدای عالم از اسرار آسمان داند

که بر زمین چو تو هرگز نبود سلطانی

اگر به روم بخوانند نامه‌ات یک بار

صلیب را نبرد سجده هیچ رُهبانی

وگر نشان تو جاندار تو برد سوی چین

به چین نماند بر تخت هیچ خاقانی

عجایب هنر و دولت تو زان بیش است

که بر ثنای تو قادر شود سخندانی

سزا نباشد جز پیش تخت عالی تو

چنین درخت و چنین مجلسی و بستانی

اگرچه ایزد سرهنگ کرد با فرهنگ

به‌دولت تو همه نعمتی و احسانی

از این بزرگترین نعمتی نداد خدای

که داد وی را یکهفته چون تو مهمانی

نثارکرد بسی نعمت و دریغی نیست

وگر بُدی بَدَل هر یکی دگر جانی

ز نیک عهدی تو بر تو هیچ تاوان نیست

ز میزبانی او نیست نیز تاوانی

خدای حافظ تو باد وانِ فرزندان

ز عمر بر سر تو هر زمان گل‌افشانی

مباد هرگز در مجلس تو اندوهی

مباد هرگز در دولت تو نقصانی

تو پادشاه زمانی و در زمانه مباد

برون ز حشمت و فرمانْت‌ْ هیچ فرمانی

ز من دعا و ثنا وز جبرئیل آمین

که جز ثنا نبود طاعتت ثناخوانی

شمارهٔ ۴۶۱

شهنشه ملک شاه الب ارسلانی

جهان را خداوند و صاحب قِرانی

به اصل و نسب پادشاه زمینی

به عدل و هنر شهریار زمانی

شه شیربندی و کشورگشایی

شه ملک بخشی وگیتی ستانی

به دیدار روشن‌تر از آفتابی

به مقدار عالیتر از آسمانی

چو تقدیر بر نیک و بدکامکاری

چو خورشید بر بحر و بر کامرانی

قباد دگر در میان قبایی

جهان دگر در میان جهانی

به شمشیر آفاق را کدخدایی

به تدبیر اجرام را ترجمانی

به رزم اندرون شیر گوهر نمایی

به بزم اندرون ابرگوهر فشانی

چو تو رایگانی دهی زرّ و گوهر

بداندیش تو جان دهد رایگانی

اگر قهرمان هنر عقل باشد

تو اندر هنر عقل را قهرمانی

تو اندر دل شهریاری ضمیری

تو اندر تن بختیاری روانی

ز خارا همی نیزه بیرون گذاری

از آهن همی تیر بیرون جهانی

تورا کعبتین ظفر داد دولت

همی مهرهٔ فتح و نصرت ستانی

گر از سیر سیاره و دور گردون

گهی مرگ باشد گهی زندگانی

تو گردون و سیاره در دست داری

که سیاره تیری وگردون کمانی

گرفتی به شش سال ایران و توران

نمودی دل و زور الب ارسلانی

بگیری دگرسال هندوستان را

به تیغ گهر دار هندوستانی

فلک مژده دادست مر حاجیان را

که در بادیه آب دجله برانی

ایا پادشاهِ جهان‌ بخشِ عادل

پیمبر چنین داد ما را نشانی

که از امتم بادشاهی بیاید

پدید آورد عدل نوشیروانی

کند نام او فتح را رهنمایی

کند تیغ او ملک را پاسبانی

اگر راست باشد حدیث پیمبر

پدید آمد آن پادشاه و تو آنی

زعدل تو اندر میان بیابان

کند میش باگرک بازارگانی

به جایی‌که با بیم رفتی مبارز

همی با سلامت رود کاروانی

نداند کس اندیشهٔ خویش در دل

بدانسان که تو راز عالم بدانی

گر از تو بپرسد کسی راز عالم

چو اَلْحمد و چون قُل هُوَالله بخوانی

معانی به نام تو نازد همیشه

چو بنده معزّی به نظم معانی

به گاه جوانی تو را شعر گوید

که نیکو بود شاعری در جوانی

همی تا گل بوستانی بروید

به پیش تو بادا گل بوستانی

همی تا می ارغوانی بخندد

به دست تو بادا می ارغوانی

بماناد با فرّخیّ و سعادت

دل و دولت و عمر تو جاودانی

شمارهٔ ۴۶۲

دلم چون دهان کرد کوچک دهانی

تنم چون میان ‌کرد نازک میانی

ز عشاق آفاق جز من که دارد

تنی چون میانی دلی چون دهانی

به شیرین زبانی توان برد دل را

دل از دست من برد شیرین زبانی

نگاری‌، کشی‌، خوش لبی‌، ماهرویی

بتی‌، دلبری‌، دلکشی دلستانی

پری چهره و پرنیان پوش یاری

پری راکه دیدست در پرنیانی

به بالا و رخسار هست آن سمنبر

چو سروی که بار آورد گلستانی

چو تیر است و من در غمش چون ‌کمانم

شنیدی به فرمان تیری کمانی

نگار من آمد بلای دل من

خریدم بلای دلی را به جانی

منم عاشق و مهربان دلبری را

که نامهربانی کند هر زمانی

چو من مهربانی که دیدست هرگز

شده عاشق روی نامهربانی

زیان است عشق بتان عاشقان را

ندادست کس عاشقی را امانی

ز مدح خداوند من سود کردم

گر از عشق معشوق کردم زیانی

معین همه مملکت بوالمحاسن

که دارد ز سعد فلک ترجمانی

کریمی‌کز او محتشم‌تر ندیمی

نبوده است در پیش صاحب‌ قرانی

چنو در خردمندی و نیک‌نامی

بزرگی برون نامد از خاندانی

خداوند تخت است و از فر بختش

توانا شود زود هر ناتوانی

جهانی است اندر قبایی به همت

که دیده است اندر قبایی جهانی

همی دولتش برتر از عرش بینم

چو عرش است برتر ز هر آسمانی

ز دوری که گردن کند بر سعادت

رسد هر زمان نزد وی ‌کاروانی

که دارد جز او بر ستور بزرگی

ز دولت رکابی‌، ز نصرت عنانی

دل پاک او قلعهٔ دانش آمد

ز عدل آمد آن قلعه را پاسبانی

هوای بسیط است جودش همانا

که خالی نبینم ازو هر مکانی

نه چون دست او جود را کارسازی

نه چون‌ کلک او ملک را قهرمانی

یکی مرغ زرین ‌که بر لوح سیمین

بود مشکباری و عنبر فشانی

خمیده چو تیری جز او را ندیدم

که پیوسته سرکش بود چون‌ کمانی

رونده بود چون روان و تو گویی

ز دست خداوند دارد روانی

ازو عقل در فضل کرد اقتراحی

وزو بخت در جود کرد امتحانی

چو مهرست لیکن ندارد زوالی

چو بحرست لیکن ندارد کرانی

تن بد سگالان او را ز محنت

عذابی است در زیر هر استخوانی

بود میهمانش همیشه سعادت

کجا چون سعادت بود میهمانی

سزد میزبان چون معین ممالک

کزو به نبیند دگر میزبانی

بلند اخترا سرورا کامرانا

نبینی تو چون خویشتن کامرانی

تو آنی‌ که در حق من همت تو

دهد هر زمانی ز دولت نشانی

من آنم ‌که در مدح تو خاطر من

شکفته است و تازه است چون بوستانی

نه تنها منم شاکر نعمت تو

که شکر تو گوید همه خان و مانی

یقین کردی اکنون به اقبال و همت

اگر بود در خاطر من‌ گمانی

توانم شدن تا به چرخ برین بر

اگر سازم از همتت نردبانی

بدینسان که احسان وجود تو بینم

تو را گنج قارون نیرزد به نانی

الا تا گل افشان بود هر بهاری

الا تا زرافشان بود هر خزانی

سخاپرور و شاد دل باش و می خور

به هر نو بهاری و هر مهرگانی

به ‌روزی ضمان کردی از خلق عالم

به دولت تو را باد ایزد ضمانی

شمارهٔ ۴۶۳

نگارا ماه‌ گردونی سوارا سرو بستانی

دل از دست خردمندان به ماه و سرو بستانی

اگر گردون بود مرکب به طلعت ماه‌ گردونی

وگر بستان بود مجلس به قامت سرو بستانی

به آن زلفین شورانگیز مشک‌ اندوده زنجیری

به آن مژگان رنگ‌آمیز زهرآلوده پیکانی

چو در مجلس قدح‌گیری بهار مجلس افروزی

چو با عاشق سخن‌گویی نگار شَکّر افشانی

زجان عاشق بی دل هزار آتش برانگیزی

هر آن‌گاهی که بنشینی و زلف خود بیفشانی

دو چشم من همی یاقوت و مروارید از آن بارد

که چون یاقوت لب‌داری و مروارید دندانی

رخم زرین همی دارد زنخدان و بناگوشت

که هم سیمین بناگوشی و هم سیمین زنخدانی

دلم بربودی ای دلبر وگر جان نیز بِربایی

دریغم ناید از تو جان‌ که معشوقی و جانانی

هم از دیدار تو شادم هم از هجرانِ تو غمگین

که یار دیر دیداری و ماه زود هجرانی

به‌زیبایی و دل بردن تورا روزی است از هرکس

مگر دارندهٔ مهر معین ملک سلطانی

خداوند ولی‌نعمت محمد مَفخَر دولت

که از اعجاز و اقبالش همی نازد مسلمانی

جز او در ملک شاهنشه که دارد بهرِ فیروزی

جز او در دین پیغمبرکه دارد فرِ یزدانی

به‌دولت نیستش ثانی و با سلطان دین‌پرور

به جود و بنده پروردن ندارد در جهان ثانی

خداوندا دلت پاک‌ است و جان‌ پاک‌ است همچون دل

به دل‌گویی همه دینی به‌تن‌گویی همه جانی

فریدون و سلیمان را قوی بود اختر و طالع

به اختر چون فریدونی به طالع چون سلیمانی

تو را نزدیک شاهنشاه هم قَدْرست و هم حشمت

به قدر انسان عینی تو به حشمت عین انسانی

عراق از تو سرافرازد که خورشید عراقی تو

خراسان از تو فخر آرد که تو فخر خراسانی

زبهر آنکه تعویذی کنی برگردن اسبان

همی ناخن بیندازند شیران نیستانی

بزرگانند در اقبال و در معنی همه دعوی

تو در اقبال بی‌دعوی همه معنی و برهانی

زبس کردار با معنی‌که هر ساعت پدید آری

جهانی را همی مانی که در شهر سپاهانی

سخارا منزلت دادی سخن را قیمت افزودی

خداوند سخن ورزی هنرمند سخن دانی

تورا عادت‌گهر بخشیدن است و روشنی دادن

نه دریایی نه خورشیدی تو هم اینی‌ و هم آنی

همایون همتی داری و عالی دولتی داری

بدان بر فرق عیّوقی بدین بر اوج‌ کیوانی

به سان روضهٔ فردوس بینم ملک شاهنشه

تو اندر ملک چون فردوس جاویدان چو رضوانی

زبهر نامه دانستن بیاید نامه را عنوان

کفایت چون یکی نامه است و تو برنامه عنوانی

یکی ابری که در هر حال طوفان باری و نعمت

موافق را تویی رحمت مخالف را چو طوفانی

بداندیشان تو هستند اندر خاک چون قارون

تو در میقات پیروزی چو موسی ابن عمرانی

ز تو دردست و درمان است حاسد را و ناصح را

مر این را سربه‌سر دردی، مر آن را جمله درمانی

غلامان تو را بینم به جود طائی و نعمان

خطا باشد تو را گفتن که چون طائی و نعمانی

خداوندا فتوت را یکی فتوی نمودستی

بدان فتوی که بنمودی جمال و تاج فَتیانی

اگر صورت بود هرگز وجود جود و احسان را

تو را گویم خداوندا که نقش جود و احسانی

ز بوبکر قهستانی همی یاد آورد هرکس

که یک ره فرخی را او به نعمت داشت ارزانی

ز بس سیم و زر و جامه‌ که تو دادی معزی را

به خاک اندر فکندی نام بوبکر قهستانی

زبس نعمت‌که فرمودی به نام شاعر مخلص

چو سیم نقره از خارا برون آید زر کانی

ز بهر شاعری کاو را پذیرفتی و بگزیدی

قدم برداشتی شاید مخور هرگز پشیمانی

زبرهانی تورا فردا هزاران آفرین باشد

به هر نیکی‌ که‌ کردستی تو با فرزند برهانی

همیشه تا بود پیدا به‌ حکم ایزد داور

وجود علوی و سفلی ثبات انسی و جانی

تورا خواهم که جاویدان به‌کام دوستان باشی

مراد دل همی یابی و کام دل همی رانی

ندیمان را عطای خویش هر روزی همی بخشی

بزرگان را به ‌خوان خویش هر ساعت همی‌ خوانی

تن‌آسانی و پیروزی و شادی مر تو را زیبد

بقا بادت به پیروزی و شادی و تن‌آسانی

شمارهٔ ۴۶۴

رسد هر ساعت از دولت نشانی

پیام آید زگردون هر زمانی

که چون سلطان معزالدین ملکشاه

نباشد در جهان صاحب قِرانی

امیری شهرگیری شهر بندی

شهی کشور دهی کشور ستانی

جهان را رای او چون آفتابی

زمین را تخت او چون آسمانی

نه جز در طاعتش پرورده عقلی

نه جز در خدمتش آسوده جانی

به تن بر هرکه خواهد کامکاری

به دل بر هر چه خواهد کامرانی

به کردار یکی قلعه است عالم

بر آن قلعه ز تیغش پاسبانی

جهانی را همی ماند سپاهش

عجب باشد جهانی در جهانی

خداوندا اگر مدحت نبودی

نبودی در جهان بسته میانی

گمان تو ز بهر خلق نیک است

چرا خصم تو بد داردگمانی

ز دست خویش نالد روزگارش

چو بد عهدی کند نامهربانی

اگر خصم تو با تیر و کمان است

شدست از بیم تیرت چون کمانی

شود حقّا مُسَخَّر با هزیمت

اگر نزدش فرستی پهلوانی

تو آن شاهی‌ که از انصاف و عدلت

جهان گشته است همچون بوستانی

در این معنی اگر دستور باشد

به دستوری بگویم داستانی

شنیدستم که نوشروان نمودست

زعدل خویش هر جایی نشانی

به هر راهی فرستادست لشکر

که تا ایمن بود هرکاروانی

به عدل و راستی‌کردست هر جای

روان بازار هر بازارگانی

همی بینم کنون ای شاه عادل

به هر شهری تو را نوشیروانی

یکی زان نامداران میر دادست

که او را چون تو باشد میهمانی

اگر فرمان دهی جان برفشاند

چنین باید دل هر میزبانی

همیشه تا بود فصل بهاران

همیشه تا بود فصل خزانی

به شادی قهرمانت باد دولت

که چون دولت نباشد قهرمانی

تو را هر روز نوروزی و عیدی

تورا هر ساعتی نومهرگانی

شمارهٔ ۴۶۵

دل بری ای زلف جانان و ستم بر جان ‌کنی

از چه معنی خویشتن زنجیر نوشر‌وان کنی

مشتری بسیار دیدم‌ کاو ز شب میدان کند

شب تو را بینم همی‌ کز مشتری میدان کنی

زهره پنهان کرد مر هاروت را زیر زمین

تو چو هاروتی چرا مر زهره را پنهان‌ کنی

گر نیی چون پور آزر بر نگار آزری

پس چرا آذر همی بر خویشتن ریحان‌ کنی

ور نیی چون معجز موسی چرا بر دست او

خویشتن را از پی جادو همی ثعبان ‌کنی

عشق جانان بر رخم بندد نقاب از شنبلید

چون تو از عارض نقاب چهرهٔ جانان کنی

مشک من ‌کافور گردد پشت من چنبر شود

چون تو چنبروار بر کافور مشک افشان ‌کنی

گاه با پیکان مژگان کار من سازی به‌ طبع

گه زره‌پوشی و پیکار مرا پیکان‌ کنی

گه‌ گره ‌گیری و بر طر‌ف قمر بازی کنی

گه‌ کمر بندی و بر برگ سمن جولان‌ کنی

گاه گردانی دلم چون‌ گوی در میدان عشق

چون دل من‌ گوی کردی خویشتن چوگان کنی

ای قضا یک ره مرا بیرون بر از میدان عشق

تا به میدان شرف ‌گوی دلم گردان کنی

ای دل آن‌ وقتی به میدان شرف‌ گردان شوی

کافرینِ فخر آلِ مصطفی دیوان‌ کنی

سید سادات خورشید رئیسان بوالحسن

کز شرف شاید که دیوان مدیحش جان‌ کنی

ای محب خدمتش ‌گر پیش او گامی نهی

همچنان باشد که سیصد کعبه آبادان کنی

ای سخن ورزی‌ که ناپخته نگویی یک سخن

وان سخن را گر بسنجی از خرد میزان کنی

تا تو در فرمان عقلی عقل در فرمان توست

هرچه ‌گویی آن کند تا هر چه ‌گوید آن کنی

دست تو بر هر چه مخلوقات باشد بگذرد

گر سرای بخت خود را دست بر ایوان کنی

بود شارستان علم مصطفی را در علی

تو ز دولت دیده بر دیوار شارستان کنی

دولت از بهر تو شاد روان نعمت یافته است

تا همه روی زمین را زیر شاد‌روان کنی

با نجاشی عم تو پیمان چو کرد اندر حبش

تو به ‌یک پیغام با قیصر همان پیمان‌کنی

در بقای سرمدی دولت یکی نامه نوشت

تا نظام دین پیغمبر بر او عنوان کنی

شاه عالم جنه‌الفردوس خواهد کرد بلخ

تا تو در فردوس عقل خویش را رضوان کنی

مشتری را گر نظر باشد به سوی دشمنت

خانهٔ خرچنگ را بر مشتری زندان کنی

ور به چشم دشمنی در جرم‌ کیوان بنگری

آنچه کیوان کرد با مردم تو با کیوان کنی

حاتم طائی به عمر خویشتن هرگز ندید

آنکه در یک ماه تو مرسوم یک مهمان‌ کنی

زان همی خواهد رجوع معن و نوشروان ملک

تا بر این عدل و بر آن جود و کرم تاوان ‌کنی

گوش تو نشنید هرگز یک سوال از سایلی

زانکه تو پیش از سؤال او همی احسان کنی

از هر آن شاعر که بستانی بیاض مدح خویش

دست او بیضا چو دست موسی عمران کنی

دست تو ابری است بر باران و طبع ما صدف

تو صدف پر دُر همی از قطرهٔ باران ‌کنی

هر کجا باران بود دُرّ کم نیاید در صدف

شاعری بر ما بدین معنی همی آسان‌ کنی

وارث پیغمبری در خاندان هاشمی

آمدم تا تو مرا با حشمت حَسّان ‌کنی

زین قصیده شاد گردد جان استادی که‌ گفت‌:

«‌ای شکسته زلف یار از بس‌ که تو دستان کنی‌»

تا بگردد آسمان سامان احوال تو باد

تا همه احوال بدخواها‌نت بی‌سامان کنی

چهرهٔ مردان به خدمت بر بساط مجلس است

تا به آثار کمالت جمله را نقصان‌ کنی

شمارهٔ ۴۶۶

ای خداوندی که تاج دین پیغمبر تویی

شاه عالم را و شاه شرق را مادر تویی

نازش سلطان محمد در عراق از نام توست

در خراسان نازش مُلک مَلِک سنجر تویی

این دو خسرو را که آرام دل و جان تواند

در صلاح دولت و ملت نصیحت‌گر تویی

دولت جمشید و اسکندر به ایشان داد چرخ

آفتاب دولت جمشید و اسکندر تویی

از تو جویند اهل دولت بهتری و مهتری

کز خداوندان دولت مهتر و بهتر تویی

ملک چون پیرایه و دین هدی چون افسر است

دُرّ آن پیرایه و یاقوت آن افسر تویی

گرچه تخت و مسند تو در زمین دارد مکان

از جلال و قدر با هفتم فلک همبر تویی

همتی داری که این عالم به چشمت اندک است

اندر این عالم به همت عالمی دیگر تویی

نیست با فرمان تو خلق زمین را داوری

زانکه بر روی زمین فرمانده و داور تویی

گر پناه پادشاهان لشکر و دولت بود

در همه کاری پناه لشکر دولت تویی

دوستان خویش را سازندهٔ چون آب پاک

دشمنان خویش را سوزنده چون آذر تویی

گر فلک شد پادشاهی اندرو کوکب تویی

ور صدف شد پادشاهی اندرو گوهر تویی

هرکه بیند طلعت و دیدار تو گوید مگر

مرتضی را جفت یا صدیق را دختر تویی

کار تو تسبیح و استغفار و روزه است و نماز

راست گویی مادر عیسی پیغمبر تویی

گر به عقبی چشمهٔ‌ کوثر نشان رحمت است

پس به دنیا برکنار چشمهٔ کوثر تویی

حرمت سلطان ملک در خاندان مملکت

حق واجب بود و آن حق را کنون حقور تویی

خرم و شادی ز عمر و بخت فرزندان خویش

شاد و خرم همچنین ز امروز تا محشر تویی

روز و شب کار معزی آفرین و مدح توست

کافرین مدح را شایسته و درخور تویی

دفتر و دیوان اشعارش گرفت از تو شرف

کز شرف آغاز هر دیوان و هر دفتر تویی

ملک و دین تا جاودان از رای تو پابند تو

زان‌که عالی رای و ملک آرای و دین‌پرور تویی

فال و بخت و اختر تو بر جهان پاینده باد

زان‌که میمون فال و فرخ بخت و نیک‌اختر تویی

شمارهٔ ۴۶۷

ای خداوندی که در روی زمین داور تویی

رکن اسلام و معزّ دینِ پیغمبر تویی

ملک را سلطان تویی و تخت را افسر تویی

دهر را والی تویی و خلق را داور تویی

آن‌ کجا خاتم بود شایستهٔ خاتم تویی

آن‌کجا افسر بود شایستهٔ افسر تویی

گرچه حاضر نیست حیدر در عرب با ذوالفقار

در عجم با تیغ هندی نایبِ حیدر تویی

آنکه او در نصرت دین هدی بندد کمر

وانکه او بر عالم از نعمت‌ گشاید در تویی

وانکه او از حوزهٔ اسلام بر دارد ستم

وانکه او جِزیَت‌ نهد برگردن قیصر تویی

از چلیپا و بت و بتگر نگوید کس به‌ روم

تا که قهار چلیبا و بت و بتگر تویی

آنکه گرد از قیصر رومی برانگیزد به‌ تیغ

وانکه بنشاند به روم اندر یکی لشکر تویی

هفت کشور را تویی سلطان ولیکن روز فتح

در میان هفت کشور هفتصد کشور تویی

عاجزست از قدر و مقدار تو وهم آدمی

تا میان عالم اندر عالم دیگر تویی

ای جهانداری که خورشید فلک موکب تویی

وی شهنشاهی که جمشید ظَفرْ خنجر تویی

چون ‌کمان‌گیری سحاب صاعقه‌پیکان تویی

چون‌ کمربندی سپهر مشتری پیکر تویی

در مبارک دست تو شمشیر گوهردار تو

سدّ اسکندر بود زیرا که اسکندر تویی

رزم را شمشیر تو دارندهٔ گوهر بود

تا به همت بزم را بخشندهٔ گوهر تویی

زر و سیم و خطبه و منبر سرافرازد به ‌تو

تا جمال زر و سیم و خطبه و منبر تویی

خلق نیشابور در نعمت همی تن پرورند

زانکه سلطان نکوکار رهی پرور تویی

هر زمان از آسمان آید پیام جبرئیل

کی نشابور از بهشت عدن خرم تر تویی

خسروا شاها گر آمد عمر برهانی بسر

تا قیامت وارث عمر چنان چاکر تویی

جان او هر ساعتی‌ گوید که ای فرزند من

پیش سلطان جهان حق مرا حقور تویی

گر معزی خوانیم ای تو معز دین حق

بخت‌ گوید ای معزی شاعر سرور تویی

چون نهم سر بر زمین در خدمت شاه جهان

آسمان‌ گوید که تاج شاعران یکسر تویی

تا جهان باشد بساط عدل تو گسترده باد

زانکه شاه عدل و سلطان سخاگستر تویی

یاور و دارنده عمر تو بادا کردگار

زانکه دین و ملک را دارنده و یاور تویی

ترکیبات

شمارهٔ ۱ : شادیم و کامکار که شادست و کامکار

شمارهٔ ۲ : به من بگذشت ناگاهی جهان افروز دل خواهی

شمارهٔ ۳ : گر چون تو به ترکستان ای بت پسرستی

شمارهٔ ۱

شادیم و کامکار که شادست و کامکار

میر بزرگوار به عید بزرگوار

پیرایه ی مفاخر میران مملکت

فخری که ملک را ز نظام است یادگار

فتح و ظفر ز کنیت و نامش طلب‌ که هست

بر نام و کنیتش ظفر و فتح را مدار

دادش بزرگوار پدر ملک را نَسَق

بعد از پدر جز او که دهد ملک را قرار

خانه است ملک خسرو و دنیا چو قاعده است

الا به قاعده نشود خانه استوار

عِقدست نسل خواجه و او همچو واسطه

الا به واسطه نشود عِقد پایدار

رنجی که گردش فلک آورد پیش او

رازی نهفته بود که اکنون شد آشکار

ایزد بدو نمود که چون ناخوش است جبر

تا چون بدید جبر کند شکر اختیار

پیغمبران نگر که چه محنت کشیده‌اند

هر یک به مسکنی دگر اندر غریب‌وار

یونس به بطن ماهی و یوسف میان چاه

موسی میان تیه و محمد میان غار

او نیز رنج دید و چو ایشان نجات یافت

او را کنون ز جمله پیغمبران شمار!

دولت بر انتظار نجاتش نشسته بود

دادش خدای هرچه همی داشت انتظار

شد آفتاب دولت او خالی از کسوف

شد آسمان حشمت او صافی از غبار

بادش به هر چه روی‌ کند کردگار پشت

بادش به هر چه رای‌ کند شهریار یار

پاینده باد عمرش و تابنده دولتش

فرخنده روز عیدش و فرخنده روزگار

فرخنده فخر ملک و مبارک نظام دین

تاج تبار و سید آل قوام دین

گر یار من ستمگر و عیار نیستی

اندر زمانه یار مرا بار نیستی

کر نیستی شکفته رخش چون‌ گل بهار

اندر دلم زعشق رخش خار نیستی

ای کاش دیده در رخ او ننگریستی

تا دل به جرم دیده‌ گرفتار نیستی

گر غمزهٔ خلندهٔ او نیستی چو تیر

رویم چو پود و پشت‌ کمان‌ وار نیستی

باری نداردی دلم از تیر او نشان

تا زان نشان نشانهٔ تیمار نیستی

گر نیستی ز غالیه پرگار بر گلش

از غم دلم چو نقطهٔ پرگار نیستی

ور آوری چو چنگ مرا درکنار خویش

چون زیر چنگ ناله من زار نیستی

گر نیستی به بوسه لب او شکر فروش

او را دل ملوک خریدار نیستی

ور قبلهٔ بتان چِگل نیستی رخش

او را قبول قبلهٔ احرار نیستی

فرخنده فخر ملک شهنشاه راستین

کاو راست بحر، گاه سخا اندر آستین

تاجان به تن بود غم جانان به‌جان کشم

سر برنهم به خطش و خط بر جهان ‌کشم

ور عذر خواهد آن بت ور ناز گر شود

عذرش به دل پذیرم و نازش به‌ جان ‌کشم

چون زاسمان مرا به‌زمین آمدست ماه

من بر زمین چرا ستم آسمان‌ کشم

گر یار من چو تیرکند دل به مهر من

بر آسمان به قوت تیرش ‌کمان ‌کشم

گه در سرای و حجره کنم بر رخش نشاط

گه رخت سوی باغ و سوی بوستان‌ کشم

ور بگذرم به صومعهٔ عابدان کوه

ابدال را ز صومعه اندر میان کشم

بهرم زعشق رنج و زیان است روز و شب

هر روز رنج بینم و هر شب زیان‌کشم

ترسم که رایگان برود دل زدست من

زیراکه بار عشق همی رایگان کشم

مور ضعیف بارگران چون‌کشد به جهد

من بار عشق دوست به‌ دل همچنان کشم

بار گران زمانه کند بر دلم سبک

گر من به یاد خواجه شراب ‌گران‌ کشم

آموزگار و صدر وزیران روزگار

پیرایه مقدّم و پیران روزگار

در عشق دوست دست به ‌سر بر همی زنم

و آتش به صبر و هوس و خرد درهمی زنم

چون بست پایم آن بت دلبر به ‌دام خویش

برسر ز عشق آن بت دلبر همی زنم

هر بار سهل بود که برتر زدم ز عشق

این بار مشکل است ‌که بر سر همی زنم

معشوق من چو هست سرایش چو بتکده

من سال و ماه بتکده را در همی زنم

طوق کبوترست خم زلف آن نگار

من همچو باز در طلبش پر همی زنم

و آن ماه حلقه زلف نگوید مرا که ‌کیست

تا خویشتن چو حلقه به در بر همی زنم

نی‌نی که همچو چنگل بازست زلف او

من پر ز بیم او چو کبوتر همی زنم

بر سیرت قلندریانم ز بیم آنک

مستم ز عشق و راه قلندر همی زنم

لیکن مرا کسی نشناسد قلندری

چون پیش صدر دنیا ساغر همی زنم

صدری ‌که همچو بدر بر آفاق تافته است

و اندر ازل ز گوهر اسحاق تافته است

حورا! مگر ز روضهٔ رضوان‌ گریختی

نورا ! مگر ز خرگه خاقان گریختی

یازنده گشت باز سلیمان پادشاه

یا چون پری ز پیش سلیمان‌ گریختی

زلف دراز تو چه ‌گنه ‌کرد در طراز

کز شرم آن‌ گنه به خراسان‌ گریختی

بودند مادر و پدرت بر تو مهربان

آخر چه اوفتاد کز ایشان‌گریختی

دیدی مگر که نازش ایشان به‌ کفر بود

بر تافتی زکفر و در ایمان‌گریختی

چشم سیاه تو چه خطا کرد در ختا

کز بیم آن خطا به ختا خان ‌گریختی

بگرفتمت به دزدی دل دوش نیم‌شب

از دست من به چاره و دستان ‌گریختی

امشب نیاری آسان از من ‌گریختن

گر دوش نیم‌شب ز من آسان‌ گریختی

ای چون ‌گل شکفته ‌که از بیم ماه دی

پیش نظام دین ز گلستان گریختی

دستور کاردان و خردمند راستین

صدر بزرگوار و خداوند راستین

ای ماه بر رخم ز بنفشه رقم مکن

اشکم چو رنگ خویش چو آب بقم مکن

گر در جهان عشق نخواهی علم مرا

بر پرنیان ز عنبر سارا علم مکن

از هجر بر دلم ننهی داغ تافته

آهنگ تاب دادن زلفت به خم مکن

داغ دلم متاب چو تاب سر دو زلف

برهم منه دو دیده و هر دو به‌هم مکن

آن را که یار توست عدیل عنا مدار

و آن را که جفت توست ندیم‌ِ نَدَم مکن

اندر غم تو سوخته‌ گشتند عاشقان

بر عاشقان سوخته چندین ستم مکن

ای بی‌قلم نگاشته روی تو را خدای

از عشق روی خویش مرا چون قلم مکن

گر بایدت که ‌کم نشود عشق از دلم

بفزای در لطافت و از بوسه ‌کم مکن

ور بایدت که فخر بتان عجم شوی

جز خدمت و ستایش فخر عجم مکن

آن صاحبی ‌که یافت ز اقبال ‌کام خویش

بر خصم خویش‌ گشت مظفر چو نام خویش

ایزد چو در جهان به عنایت نگاه کرد

جاهش جهان و خلق جهان را پناه‌کرد

خورشید و ماه را چو به قدرت بیافرید

قدر بلندش افسر خورشید و ماه کرد

گردون چو روی ملک به عدلش سفید ساخت

کیوان گلیم دشمن او را سیاه کرد

گیتی گشاد راه فنا بر مخالفان

هرکس‌ که شد مخالفش آهنگ راه‌ کرد

جایی‌ که شد به ‌کینه و جایی‌ که شد به مهر

از وهم و حزم خویش سلاح و سپاه کرد

حَز‌ْمش‌ گهِ موافقت از کاه کوه ساخت

وَهمَش‌ گهِ مخالفت از کوه کاه کرد

سوگند خورد چرخ‌ که با او وفا کند

بر خویشتن فریشتگان بر گواه کرد

اسباب خرمی همه در بزمگاه اوست

خرم‌ کسی‌ که روی در آن بزمگاه کرد

هر پادشه که ملک به تدبیر او گرفت

مجلس سزای تاج و سزاوار گاه کرد

هم روزگار فخر بشر داندش همی

هم شاه روزگار پدر خواندش همی

گر رای شاه چون فلک چنبریستی

رایش بر آن فلک چو مه و مشتری ستی

ور دین بشد چو حلقهٔ انگشتری به شکل

عقلش نگین حلقهٔ انگشتریستی

پیغمبری اگر نشدی منقطع ز خلق

اخلاق او علامت پیغمبری ستی

او را زمانه مهتر و بهتر نخواندی

گرنه سزای مهتری و بهتریستی

گر داوری استی به هنر خلق را چو او

آفاق بی‌خصومت و بی‌داوریستی

بدبختی و بداختری از شرق تا به غرب

یک روز نیک‌بختی و نیک‌اختریستی

گر آفتاب چون دل او تابدی به چین

در جین نه بت‌پرستی و نه بتگریستی

از نور زهره را شرف استی بر آفتاب

گر پیش او نشسته به خنیاگریستی

گر شعرهای من همه در مدح اوستی

دیوان من خزانهٔ درّ دریستی

ور صد هزار عقد به پیوند می به هم

هر عقد را سخاوت او مشتری ستی

از مدح اوست رونق بازار شعر من

همتای او کجاست خریدار شعر من

ای یادگار خواجهٔ ماضی زمانه را

وی رسم تو سبب‌ْ شرف جاودانه را

راضی است جان ز رسم تو در روضهٔ جنان

آن خواجهٔ مبارک و صدر یگانه را

هرچند فارغی و به شادی نشسته‌ای

رای تو آرزوست ملوک زمانه را

رای از دل و ضمیر تو شاید ملوک را

تیر ازکمان مردان زیبد نشانه را

آزادگان دهر ببوسند درگهت

چون بندگان نماز برند آستانه را

وربر زمین به‌کاخ و سرای توبنگرند

با آسمان قیاس کنند آسمانه را

تابنده از لقای تو شد خانهٔ نظام

زیراکه قاعده است بقای تو خانه را

در باغ نسل او همه فرخندگی زتوست

این شاخه‌های تازهٔ سرو جوانه را

کار جهان فسون و فسانه است سر به‌سر

اصلی نه محکم است فسون و فسانه را

می خواه و بزم سازکه رونق زبزم توست

جام می مغانه و چنگ و چغانه را

جاوید همچنان می روشن به چنگ باش

با ناله چغانه و آواز چنگ باش

دولت موافقان تورا جاه و مال داد

گردون مخالفان تو را گوشمال داد

اخترشناس طالع مسعود تو بدید

ما را نشان ز فرّخی ماه و سال داد

بازی است دولت تو که او را خدای عرش

برگونهٔ فریشتگان پرّ و بال داد

دست فلک به چشم عنایت زمانه را

از چشمه‌های عدل تو آب زلال داد

تیغت ز بدسگال برانگیختْ رستخیز

تا نامهٔ‌ گنه به‌ کف بدسگال داد

کاری محال‌ کرد که‌ کین جست خصم تو

بر باد داد او سر و اندر محال کرد

ای صدر شرق عزّ و جلال تو سرمدی است

کاین عزّ و این جلال تو را ذوالجلال داد

می خواه از آن نگار که او را ز بهر تو

بخت بلند خلقت حسن و جمال داد

زلف دو تاه و خال سیاهش بدید ماه

آمد ز چرخ و بوسه بر آن زلف و خال داد

آنی‌ که آسمان خَدَم روزگار توست

یزدان غیب دان به شب و روز یار توست

آنی‌ که خلق بر تو همه آفرین‌ کنند

نامت ز مرتبه همه نقش نگین کنند

هستی به پایه‌ای‌ که همه زیر پای تو

کَرّوبیان عرشْ فلک را زمین کنند

زانجا که جاه توست بود دونِ قدر تو

گر بارگاه تو فلک هشتمین کنند

آیند روز و شب ز پس یکدگر مُدام

تا بر در تو موکبِ اقبال زین‌ کنند

پوشند هر دو پیرهن از نور و از ظَلَم

تا رسم‌های تو عَلَم آستین‌ کنند

چون اختران به مجلس بزم تو بنگرند

دی مه ز بهر تو چو مه فرودین‌کنند

از سیب و نار پیش تو وز آتش و شراب

نسرین و ارغوان و گل و یاسمین کنند

نشکفت اگر چو خلد شود بزمگاه تو

زیرا که خدمت تو همه حور عین‌ کنند

نعمت تو را سزد که به شادی همه خوری

زان قوم نیستی تو که نعمت دفین‌ کنند

لختی بنه ز نعمت و لختی بده به‌ خلق

لختی بخور که بار خدایان چنین کنند

در مدحت تو کار رهی با جَلال شد

ابیات شعر او همه سِحْر حَلال شد

ای فخر ملک ملک به تو سرفراز باد

بختت جوان و تازه و عشرت دراز باد

از چرخ قسم تو همه تأیید و سعد بود

از دهر بهر تو همه شادی و ناز باد

باغی است این سرای و درو رسته گلبنان

هر گلبنی به حشمت تو سرفراز باد

از بهر رامش و طرب تو در این سرای

حور غزل‌سرای و بت چنگ باز باد

جام شراب و ساقی تو ماه و مشتری

با ماه و مشتریت شب و روز راز باد

بر ما به دولت تو دَرِِ غم فراز شد

بر دشمنان تو در شادی فراز باد

بر خلق عالم است در خانهٔ تو باز

بر روزگار تو در اقبال باز باد

تا باز صید گیر کند کبک را شکار

خصم تو همچو کبک و اجل همچو باز باد

تا خلق را به رحمت ایزد بود نیاز

از خلق روزگار دلت بی‌نیاز باد

تا جامه را کنند طرازی بر آستین

نامت بر آستین سعادت طراز باد

شمارهٔ ۲

به من بگذشت ناگاهی جهان افروز دل خواهی

قدش نازنده چون سروی رخش تابنده چون ماهی

ز قیرش بر سمن دامی ز مشکش پرشکر مهری

زسحرش در مژه تیغی ز سیمش در زنخ چاهی

بدو گفتم نگارینا زمانی مگذر از پیشم

که‌گر تو بگذری ماند به دست عاشقت آهی

تن من هست چون‌ کاهی غم تو هست چون‌ کوهی

کجا بیدا شود کوهی چه سنجد پیش اوکاهی

زسالی باز گمراهم من اندر وادی عشقت

مگر هنگام آن باشد که بنمایی مرا راهی

مرا گفتا که بنماید تو را راهی به‌ سوی من

چو در چشمت پدید آید خیال من سحرگاهی

چرا با من سخن‌گویی همی بر طرف بازاری

تو را با من سخن‌گفتن رسد در کنج خرگاهی

دو نافه زین دو زنجیرم تو را رسم است هر روزی

سه‌ لشکر زین دو یاقوتم تورا قُوت‌ است هر ماهی

غلام روی آن ماهم‌ کزو گشتم خوش و خرم

که خوش لب عذرخواهی بود و خرم روی‌ دلخواهی

چو ماه من نباشد نیز در گیتی دلارامی

چو شاه ما نباشد نیز در عالم شهنشاهی

جهان‌داری جوان دولت سرافراز عدو بندان

ابوالحارث ملک سنجر خداوند خداوندان

سمنبر دلبری دارم که پیشه دلبری دارد

همیشه دل بر آن دارم‌ که از من دل‌بری دارد

پی لشکر گرفتم من ز بهر لشکری یاری

کسی گیرد پی لشکر که یاری لشکری دارد

به اصل از آدم‌ است‌ آن بت‌ چرا شد چون پری پنهان

پری را ماند از خوبی از آن خوی پری دارد

نگارم را به صورت چون نگار آزری مشمر

که نقش ایزدی دارد نه نقش آزری دارد

سر و سالار خوبان است و در غارت سر زلفش

به عیاری سری دارد نه‌ کاری سرسری دارد

چنو معشوق زیبا را به داور چون توان بردن

که با عشاق او داور هزاران داوری دارد

به شب چون حلقهٔ انگشتری دارد جهان بر من

که زلف او ز شب بر مشتری انگشتری دارد

مُنَجّم را بگو دیدی که تابد مشتری در شب

کنون آن تافته شب بین‌ که او بر مشتری دارد

امیر نیکوان است او و از مشک است منشورش

چو منشوری‌ که بر سوسن نسیم عنبری دارد

کند در پیش منشورش زمانه هر زمان خدمت

بدان ماند که از منشور مهر سنجری دارد

خداوندی‌ که مهر او همی قیصر نهد بر سر

نهد مهر سلیمانی پیامش بر سر قیصر

الا ای باد شبگیری بگو آن لعبت چین را

چراغ نسل خاقان را جمال آل تکسین را

که تا دیدم رخ چون ماه و دندان چو پروینت

ز عشق تو نگهبانم همه شب ماه و پروین را

چنانی تو مرا درخور که شیرین بود خسرو را

چنانم من تو را عاشق ‌که خسرو بود شیرین را

لبت مرجان شیرین است و چون با من سخن‌ گوید

دهد مرجان شیرینت حلاوت جان شیرین را

کنی از سنبلم نسرین ز رازم برده برداری

چو سازد حلقهٔ زلفت ز سنبل برده نسرین را

کند چوگان مشکینت همیشه با دلم بازی

که‌ گوی است این ‌دل مسکینم آن چوگان مشکین را

به زر ماند خیال تو به می ماند وصال تو

که دل‌ سُغبه شدست آنرا و جان سُخره شدست این را

یکی چون زر همی شادی فزاید طبع پژمان را

یکی چون می همی رامش نماید جان غمگین را

دلارامی نوآیینی و داری دلبری آیین

بلی آیین چنین باشد دلارام نوآیین را

به شیرینی و زیبایی میان لشکر خوبان

مسلم شد تو را خوبی چو شاهی ناصرالدین را

جلال امت مختار و تاج ملت تازی

کزو باشد بزرگان را بزرگی و سرافرازی

جهانداری که پیروزی است در تیغ جهاندارش

همه آفاق را روزی است از دست‌ گهربارش

همانا اخترِ سَعدست دیدار همایونش

که روز و روزگار ما همایون شد به دیدارش

به طلعت هست خورشیدی‌ که برگیتی همی تابد

طلوعش گرچه در شرق‌ است در غرب‌ است آثارش

چو در ایوان قدح‌گیرد همه رادی بود شغلش

چو در میدان کمر بندد همه مردی بود کارش

فلک زان‌کس بتابد دل‌که تابد دل ز زنهارش

جهان زان‌کس بپیچد سرکه پیچد سر ز گفتارش

بجوشد مغز در تارک ز بیم نوک پیکانش

بلرزد روح در پیکر ز سهم روز پیکارش

ز شهر و خانهٔ خصمان خروش و ناله برخیزد

چو گرد رزم برخیزد زنعل اسب رهوارش

اجل پران شود ناگه به گرد عمر بدخواهان

چو در هیجا شود پران خدنگ تیز رفتارش

اگرچه‌ گنج و ملک و لشکر و عُدّت بسی دارد

خدای عرش بس باشد نگهبان و نگهدارش

به پیروزی اگر یارش بود خالق سزا باشد

که نشناسم به پیروزی ز خلق اندر جهان یارش

جوانمردی و مردی هست در اخلاق او پیدا

به مردی و جوانمردی ندارد در جهان همتا

ایا شاهی که گستردست اِنعامت به عالم بر

تورا زیبد همی‌ منت به فرزندان آدم بر

مقدم بوده‌اند اسلاف تو بر جملهٔ شاهان

تو زین معنی شرف داری به شاهان مقدَّم بر

نبیند دیدهٔ دولت نزاید گردش گردون

چو تو شاهی مبارک روی و سلطانی معظم‌بر

چنان سازند هفت اختر همی بر عالم علوی

که تا محشر دهی فرمان به هفت اقلیم عالم بر

چو تو با تاج و با خاتم فراز تخت بنشینی

زمانه‌ گوهر افشاند به تخت و تاج و خاتم بر

برین ملک و برین دولت به اقبال تو دستورت

همایون است چون آصف به ملک و دولت جم بر

بود هر روز از میران به درگاه تو بر زحمت

چو باشد زحمت حجاج هر سالی به‌ زمزم بر

یکی‌ آب است آتش بار مینا رنگ شمشیرت

که افتاد‌ست عکس آن به‌ هند و ترک و د‌یلم بر

به خفتان و به جوشن برگذر باشد سنانت را

سبکتر زان‌ که سوزن را به‌ کتّان و به مُلحَم بر

اگر کیخسرو اندر رزم دیدی دست و تیغت را

زروی طنز خندیدی به دست وتیغ رستم بر

کجا تیغ تو بدرخشد بپیراید همی ملت

کجا رای تو بفروزد بیاراید همی دولت

به فرمان تو یک لشکر ز ایران سوی توران شد

به تیغ و تیر آن لشکر همه توران چو ایران شد

به شیر آهنین دندان سپردی مرغزاری را

چرا در مرغزار شیر روبه تیز دندان شد

براندی هم سوی توران زدست خویشتن بازی

چو باز اندر شکار آمد کبوتر زود پنهان شد

بر آن صحرا که آن بدبخت از فرمانت عاصی شد

ظفر گفتی سپاهت را در آن صحرا به فرمان شد

غنیمت یافتند از استر و اسب و غنم چندان

که در بلخ و سمرقند و بخارا هر سه ارزان شد

برآمد در چِگِل فتحی عجب بر دست تُرکانَت

که آن فتح از شرف برنامهٔ تایید عنوان شد

نسیم روضهٔ عفوت نجات اهل طاعت شد

شرار آتش خشمت هلاک اهل عصیان شد

چو سوی کش گذر کردند سروان زره‌پوشت

عدو از بیم آن سروان هزیمت سوی شروان شد

خطا خان‌شد ز بیم تیغ تو درسایهٔ عصیان

محمد خان به اقبال تو افزون از خطا خان شد

بخواه اندر خراسان می ‌ز دست ماه ترکستان

که ترکستان تو را اکنون مسلم چون خراسان شد

به هرکشورکه بخرامی فتوح تو چنین‌باشد

تورا از خلق و از خالق دعا و آفرین باشد

جهاندارا ز ماه و مشتری چتر و سپر یادت

ز خورشید منور تاج و از جوز اکمر بادت

اگر در پرده پوشیدست راز اختر گردون

ز راز اختر گردون به هر جایی‌ خبر بادت

دراین‌گیتی برادر بادت اندر ملک یاری‌گر

در آن‌گیتی به روز حشر خواهشگر پدر بادت

همی تا از قضا و از قدر مخلوق بگریزد

به دست اندر قضا بادت به‌تیغ اندر قدر بادت

همی تا خلق نشناسد شمار قطرهٔ باران

فزون از قطرهٔ باران به‌گنج اندرگهر بادت

همی تا از درختان برگ هر سالی برون آید

فتوح و نصرت از برگ درختان بیشتر بادت

همی تا از فلک تابد چون زرین نعل‌ماه نو

بهر ماهی‌که نوگردد یکی فتح دگر بادت

به بزم اندر چنان‌کامروز هر سالی طرب بادت

به روز اندر چنان کامسال هر روزی ظفر بادت

جهان‌چاکر، زمان‌بنده‌، ظفرحاجب‌، طرب‌ساقی

خرد مونس فلک یاور ملک تدبیرگر بادت

بهر جشنی که بنشینی سعادت همنشین بادت

بهر راهی که بِخرامی سلامت راهبر بادت

شمارهٔ ۳

گر چون تو به ترکستان ای بت پسرستی

هر روز به ترکستان عید دگرستی

ور در خُتن وکاشغرستی چو تو یک بت

محراب همه کس ختن و کاشغرستی

چون دو رخ تو گر قمرستی به فلک بر

خورشید یکی ذره ز نور قمرستی

چون دو لب تو گر شکرستی به جهان در

صد بدرهٔ زر قیمت یک من شکرستی

هرچند بکوشم دل تو رام نگردد

آه از دل سخت تو که گویی حجرستی

گر یک شب تا روزمرا بی‌غم و غمّاز

آن شخص لطیف تو در آغوش و برستی

در گردن تو هستی دستیم حمایل

دست دگرم گرد میان و کمرستی

گر نیستی از جور دلت چون حجرای دوست

با عارض سیمین تو کارم چو زرستی

گر دل تو ربودی و مرا زآن خبری نیست

ای‌کاش تو را زانچه ربودی خبرستی

از دل خبری یافتمی از سر زلفت

گرنه چو دلم زلف تو آسیمه سرستی

بد گشت مرا حال ز بیداری چشمت

گر داد لبت نیستی آن بد بترستی

بد نیستی از وسوسهٔ چشم تو کارم

گر چون دل شمس الامرا دادگرستی

شمسی‌که ازو در همه آفاق شعاع است

در دولت او هرکه نصیرست شجاع است

گر عارض تو چون گل پربار نبودی

از عشق‌ گُلت در دل من خار نبودی

ور نیمهٔ دینار نبودی دهن تو

بر چهرهٔ من‌گونهٔ دینار نبودی

گر مایل بیداد نبودی دل تو یار

بر روی زمین جز تو مرا یار نبودی

ور غمزهٔ تو خواب نبردی به شب از من

تا وقت سحر نالهٔ من زار نبودی

بیچاره دل من نشدی خسته و غمخوار

گر بستهٔ آن نرگس خونخوار نبودی

چشمم نشدی بر سمن زرد گهربار

گر فتنهٔ آن لعل شکربار نبودی

عالم همه تاریک شدی از شب زلفت

گر چون قمرت عارض و رخسار نبودی

نور قمر تو بگرفتی همه عالم

گر در شب زلف تو گرفتار نبودی

از چشم جفاکار تو بگریختمی من

گر دو لب شیرینت‌ وفادار نبودی

شیرین لب تو هست همه ساله وفادار

چشم تو چه بودی که جفاکار نبودی

گر قامت تو تیر نبودی مژه پیکان

شخصم چو زره پشت کمان‌وار نبودی

جانم چو دلم خستهٔ پیکان تو گشتی

گر در کنف سید احرار نبودی

آن میر که تاج نسب‌ گیلکیان است

از جود و کرم بر صفت برمکیان است

بی‌ وصل تو دل در برم آرام نگیرد

بی‌ صحبت تو کار من اندام نگیرد

تو دولت پدرامی و خرم دل آن ‌کس

کو فال جز از دولت پدرام نگیرد

زلفین تو دامی است که صیدش دل خاص است

دامی عجب است آنکه دل عام نگیرد

خورشید به شبگیر جهان را نفروزد

تا روشنی از عالم تو وام نگیرد

گل وقت بهاران نشود درخور گلشن

تا گونهٔ آن چهرهٔ گل فام نگیرد

شیرینی ‌گفتار تو دانه است و دل من

مرغی است که بی ‌دانه ره دام نگیرد

هرچند مراد تو چنان است ‌که یک چند

دستم قدح و جام غم انجام نگیرد

دستی ‌که سر زلف تو گیرد همه‌وقتی

نیکو نبود گر قدح و جام نگیرد

درکار هوای تو هر آن‌ کس که بود خام

پخته نشود تا که می خام نگیرد

وان ‌کس که ز عشق تو بود در طلب نام

تا نام تو از بر نکند نام نگیرد

اندر شکن زلف تو پیدا نشود دل

تا زلف تو بر عارضت آرام نگیرد

زان ‌گونه که در معرکه پیدا نشود فتح

تا میر به ‌کف نیزه و صمصام نگیرد

میری ‌که حُسام او در دین محمد

اخلاق علی دارد و آیین محمد

زلفین تو پرحلقه و پربند و شکن شد

بند و شکن و حلقهٔ او توبه شکن شد

کارش همه فراشی و نقاشی بینم

فرّاش گل و لاله و نقاش سمن شد

آن‌کس‌ که خبر یافت‌ که مشک از ختن آرند

چون بوی خطت دید چو آهوی ختن شد

وان‌ کس ‌که همی‌گفت عقیق از یمن آید

چون رنگ لبت دید چرا سوی یمن شد!؟

تا عشق تو ره یافت به جان و تن من در

سوزندهٔ جان گشت و گدازندهٔ تن شد

من عشق تو را چون تن و جان دوست گزینم

عشق تو چرا دشمن جان و تن من شد

افتاد به چاه ذقنت خسته دل من

زان روی تو را نام بت چاه ذقن شد

از چاه برآرم دل خویش از قبل آنک

زلف سیهت بر سرآن چاه رسن شد

امروز بتان با تو به عید آمده بودند

هر بت که به روی تو نگه کرد شمن شد

بالای تو چون سرو چمن بود به میدان

بس کس که چو من عاشق آن سرو چمن شد

بس عاشق بیچاره که اندر صف عشاق

از حسرت تو خسته دل و بسته دهن شد

بس شاعر وصّاف که بگشاد دهان را

هم چاکر و مداح سرافراز زَمَن شد

پیری‌که به تدبیر سرافراز جهان شد

وز بیم سنانش به جهان خصم جهان شد

صدری که از او دولت فرخنده بها یافت

بدری که از او ملت پاینده ضیا یافت

خورشید سما یافت ز روشن دل او نور

چونانکه قمر نور زخورشید سما یافت

در ملک شه عالم و در دین پیمبر

کاری به سزا کرد و محلی به سزا یافت

بر خلق چو بگشاد دل و دست و در خویش

رغبت به دعا کرد و بزرگی به دعا یافت

فردا بودش خُلد جزا از مَلَک العرش

کامروز قبول از ملک‌العرش جزا یافت

جز مهتری وجود و سخا پیشه ندارد

وین منزلت از مهتری و جود و سخا یافت

هر شخص که بر چشمهٔ جودش گذری کرد

جون خضر به دهر اندر جاوید بقا یافت

تا عالم را همت او گشت معالج

از همت او عالم بیمار شفا یافت

لطفی است مگر باد صبا را ز ضمیرش

زیرا که جهان تازگی از باد صبا یافت

کهسار نیابد مطر ابر بهاری

چندان که از او مرد ثناگوی عطا یافت

چون آینهٔ روشن و چون آب مروق

اندر صفتش خاطر مداح صفا یافت

بی‌همت او بود چو مرغی به قفس در

چون همت او دید بپرید و هوا یافت

تا فضل و کرم سیرت و عادت بود او را

همواره بزرگی و سعادت بود او را

ایزد چو مر او را به وجود از عدم آورد

گویی ز عدم صورت جود و کرم آورد

بر درگه او چرخ میان بست رهی‌وار

در خدمت او چون رهیان سر به خم آورد

هرجند که سیاره بلندست به مقدار

بختش سر سیاره به زیر قدم آورد

در ملک هر آن وقت که کاری به هم افتاد

دلهای پراکنده به‌ همت به هم آورد

هشیاری و بیداری او کرد کفایت

کاری‌که قضا پیش سپاه و حشم آورد

بِفْراشت به میدان شجاعت عَلَم فتح

تا ملک قهستان همه زیر علم آورد

برداشت به دیوان سخاوت قلم جود

تا نام کریمان همه زیر قلم آورد

هرکس به سوی مجلس او برد مدیحی

از مجلس او قافله‌های نِعَم آورد

نه ذوالیزن آورد و نه حاتم به عرب در

آن رسم پسندیده که او در عجم آورد

هرکس به جهان محتشمی بافت ز یسری

ایام چو او داور با محتشم آورد

او در شرف و مرتبه بیش از دگران است

زیرا که چو او گردش ایام‌ کم آورد

در مرتبهٔ جاه ز عیّوق‌ گذشته است

وز قدر ز اندیشهٔ مخلوق‌ گذشته است

ای آنکه جهان را همه فخر از حسب توست

وی آنکه شهان را همه فخر از نسب توست

رخشنده چو خورشیدی و برنده چو شمشیر

تا شمس و حُسام از همه میران لقب توست

در دولت اگر مکتسب توست بزرگی

موروث بزرگان تبع مکتسب توست

گر خلق جهان در طلب دولت باشند

دولت ز همه خلق جهان در طلب توست

سوزنده‌تر از آتش تیزی به‌ گه خشم

کز قعری ثَری تا به ثریا لهب توست

جان شاد شود چون تو نهی سوی طرب روی

گویی که همه شادی جان در طرب توست

آموخته داری ادب از مجلس شاهان

تعلیم گرِ مجلس شاهان ادب توست

مختار کریمان تویی از جمع خلایق

کز دفتر اخلاق کرم منتخب توست

در ملک سلاطین سلب توست زاقبال

وز دولت پیروز طراز سلب توست

خواهی تو که قانون عجایب بشناسی

قانون عجایب قلم بوالعجب توست

بر روز همی تا به قلم نقش کنی شب

روز همه خصمان چون شب از روز و شب توست

تقدیر مگر بر قلمت راز گشادست

تا چرخ در غیب به او بازگشادست

ای بار خدای همه اعیان زمانه

ای نادره و معجز دوران زمانه

آراسته از سیرت ورای و هنر توست

ملک ملک مشرق و سلطان زمانه

جاه و خطر و قدر زمانه ز تو بینم

گویی‌ که تویی چشم و دل و جان زمانه

هست از قبل تاختن و باختن تو

گوی ظفر اندر خم چوگان زمانه

همواره زمان است به فرمان تو چونانک

هستند همه خلق به فرمان زمانه

اَ‌رْجو که شکسته نشود تا به قیامت

سوگند فلک با تو و پیمان زمانه

ای نایب پیغمبر در نصرت اسلام

من‌ گشته زاحسان تو حَسّان زمانه

احسان تورا من به غنیمت شمرم زانک

یابم پس از احسان تو احسان زمانه

هرچندکه جز طبع و دل و خاطر من نیست

در نظم سخن حجت و برهان زمانه

برهان من و حجت من نیست که نظمم

جز مدح تو در مجلس اعیان زمانه

گر من سر و سامان زمانه نشناسم

رای تو شناسد سروسامان زمانه

داند ملک‌العرش که مشتاق توام من

مداح تو و شاکر اخلاق توام من

تا دهر بود کار تو پروردن دین باد

و ایزد به همه کار تو را یار و معین باد

تا جوهر تو هست ز اقبال مرکب

بر درگه تو مرکب اقبال به زین باد

تا هست در انگشت تو انگشتری ملک

رای تو در انگشتری ملک نگین باد

هر حصن‌ که تقدیر به تأیید برآرد

آن حصن به تدبیر صواب تو حصین باد

بر ناصح تو چرخ فزایندهٔ مهر است

از حاسد تو دهر ستایندهٔ کین باد

در رزم چو از عزم تو گسترده شود دام

صید تو در آن دام همه شیر عرین باد

چون تو علم فتح برآری به فلک بر

زیر قدمت دیدهٔ بدخواه دفین باد

تا نعمت و راحت صفت خلد برین است

هر مجلس تو بر صفت خلد برین باد

تا ماء معین پاک و گوارنده و صاف است

می در قدح و جام تو چون ماء معین باد

در مجلس تو مطرب و در بزم تو ساقی

سرو سمن اندام و بت سیم سرین باد

هر دم ز در خالق و ذریهٔ آدم

پروانهٔ رحمت سوی تو روح‌الامین باد

شادست به تو دولت و شادی تو به‌دولت

همواره چنین خواهم و همواره چنین باد

ترجیعات

شمارهٔ ۱ : عاشق شدم به ان بت عیار چون کنم

شمارهٔ ۲ : فصل زمستان رسید و فصل خزان شد

شمارهٔ ۳ : ترک من برگل نقاب از سنبل پرُتاب‌ کرد

شمارهٔ ۱

عاشق شدم به ان بت عیار چون کنم

صَعب‌ است کار چارهٔ این کار چون کنم

در عمر خویش باخته‌ام عشق چند بار

هر بار صبر داشتم این بار چون‌ کنم

دل را به بند عشق گرفتار کرده‌ام

جان را به دست هجر گرفتار چون‌ کنم

گوید مرا که در غم و تیمار صبر کن

بیهوده صبر در غم و تیمار چون‌ کنم

گر گیرم آن دو زلف و بگیرم مُکابره

تدبیر آن عقیق شَکّربار چون کنم

جان است و دیده آن بت خورشید رخ مرا

با جان دیده وحشت و آزار چون‌ کنم

چون آسمان فکند مرا در بلای او

با آسمان خصومت و پیکار چون‌ کنم

گیرم کنم ز غمزهٔ غمّار او حذر

با آن بریده طرهٔ طرار چون کنم

شرح بلای آن بت ز اندازه درگذشت

این شرح پیش سید احرار چون کنم

فرخنده مَجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

از عشق روی دوست مرا خواب و خور نماند

بی‌ او قرار و صبرم از این بیشتر نماند

روشن همی نبینم بی روی او جهان

گویی به دیدگان من اندر بصر نماند

خونِ جگر ز دیده بپالود آنچه بود

پرخون بماند دیده و خون جگر نماند

در روزگار وصل مرا بود سیم و زر

چون هر دو خرج‌ کردم چیز دگر نماند

هجر آمد و ز اشک رخم کرد سیم و زر

آگاه شد مگر که مرا سیم و زر نماند

از عشق آن دهان که سخن هست از او اثر

گشتم چنان که جز سخن از من اثر نماند

زرّین یکی خیالم و اندر دو چشم من

الا خیال آن صنمِ سیم بر نماند

فریاد از آن نگار که از عشق او مرا

جز رنجِ دل ذخیره و جز دردِ سر نماند

گر بی‌هنر بماند دلم در فراق او

اندر مدیح صدر اجل بی‌هنر نماند

فرخنده مَجْد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

آن بت که بر دلم در شادی فرازکرد

یک باره بر دلم دری ز مهر باز کرد

زلف جو سام بر دل مسکین من فکند

تا بر دلم جهان در خورشید باز کرد

بی‌خواب کرد چشم دلم در فراق خویش

تا از خیال خویش مرا بی‌نیاز کرد

رفتم به مسجد از پی او تا دعا کنم

مؤذّن ز چشم من در مسجد فراز کرد

گفتی همی خراب‌ کند او به چشم خویش

هر مسجدی که خلق درو در نماز کرد

آن شب چه بود یا رب کان ماهروی من

با من به خلوت اندر تا روز راز کرد

عذرش به جان شنیدم هر گه که عذر خواست

نازش به جان خریدم هرگه ‌که ناز کرد

پنداشتم که دوستی او حقیقت است

چون صبح بردمید حقیقت مجاز کرد

کوتاه‌ کرد دست مرا از دو زلف خویش

تا چون دو زلف خویش مرا شب دراز کرد

زان ماه دلنواز چو نومید شد دلم

آهنگ مدح مِهتر کِهتر نواز کرد

فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

جانا امید من ز دل و جان بریده‌ گیر

هرچ آن بتر مرا ز فراق تو دیده گیر

پنهان زخلق جامهٔ صبرم دریده شد

در پیش خلق پردهٔ رازم دریده گیر

شخصم ز فُرقت تو چو زر کشیده شد

مویم ز حسرت تو چو سیم‌ کشیده گیر

بی‌چشم تو چو چشم تو بختم غنوده شد

بی‌زلف تو چو زلف تو قدم خمیده‌ گیر

از آتش دلم به ثریا رسید تف

از آب چشم من به ثَری نم رسیده‌ گیر

ای آهوی لطیف رمیده ز دام من

بی‌روی تو روان ز تن من رمیده گیر

گر وصل تو چو برق است از من‌ گذشته دان

ور هجر تو چو با دست آخر وزیده‌ گیر

برخاسته است فتنهٔ عشق تو از جهان

فتنه نشسته‌گیر و جهان آرمیده‌گیر

تا بس نه دیر قصهٔ ما داستان شود

صدر زمانه قصّهٔ ما را شنیده گیر

فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

ملکِ زمین مُسَخَّر فرمان او شدست

دور فلک متابع پیمان او شدست

تارای او شدست نگهبان ملک شاه

حفظ خدای عرش نگهبان او شدست

حق روشن از طریقت و آیین او شدست

دین نافذ از عقیدت و ایمان او شدست

رای بشر به نقطهٔ اقبال شهریار

بر دایره است و دایره دوران او شدست

جان نبی و حیدر و زهرا و سِیِّدین

اندر بهشت شاکر احسانِ او شدست

چون جان او موافق آل پیمبرست

جان موافقان همه در جان او شدست

آن‌کس‌که دست او گهر افشاند در سَخا

محتاجِ خامهٔ گهر افشان او شدست

بی‌ وحی هست در دل او وهم انبیا

تدبیر و رای معجز بُرهان او شدست

وانکس که اهل عقل گزارند خدمتش

خدمتگزارِ حاجب و دربان او شدست

وان‌کس‌که گفته‌اند مر او را ثنا و مدح

امروز مدح‌ گوی و ثناخوان او شدست

او هست نایب نبی اندر شعار شرع

وین شاعر قدیمی حَسّان او شدست

فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

بوالفضل کز فضایل او ملک نام یافت

اسعد که از سعادت او بخت‌ کام یافت

آن صاحبی که پیش خدای و خدایگان

از اعتقاد پاک قبولی تمام یافت

تا او به کار دولت و ملت بایستاد

ملت گرفت رونق و دولت نظام یافت

دهری چو اسب توسن بی‌زین و بی‌لگام

آهسته شد به عدلش وزین و لگام یافت

چون بر دوام بود به هر شهر خیر او

از شهریار منزلت او بر دوام یافت

گر مهتران به دنیا یابند احتشام

دنیا به دین و دانش او احتشام یافت

بس کس که او به جهد همی نام و نان نیافت

بی‌جهد در برستش او نان و نام یافت

یابد سلامت از حَدَثان هرکه بامداد

بر وی سلام کرد و جواب سلام یافت

در عالم ار امام اُ‌مَم خوانمش رواست

کاو را زمانه در همه عالم امام یافت

در وصف روزگارش و در نَعت دولتش

دست و زبان و خاطر مداح کام یافت

فرخنده مجد ملک و پسندید شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

ای مهتری که هم حَسَب و هم نَسَب تو راست

روشن دوگوهر از نسب و از حسب توراست

موروث یافتی شرف از گوهر نسب

وز گوهر حسب شرف مکتسب تو راست

در ملک خسرو عرب و خسرو عجم

رسم عجم تو داری و لفظ عرب توراست

فتنه است بر جمال وکمال فریشته

تا با جمال عقال کمال ادب توراست

تا شب به هیچ وقت موافق به روز نیست

زیر قلم‌ موافقت روز و شب توراست

بر روی روز بوالعجبی‌ها کند ز شب

در کار روز و شب قلم بُوالعَجَب توراست

در روزگار اگر دل دنیا طلب بسی است

از خلق روزگار دل دین‌طلب توراست

چونانکه هست خیر تو بی‌ روی و بی‌ریا

جود و سخای بی‌سبب و بی‌سلب توراست

بر دهر واقفی تو به اندیشه و ضمیر

اندیشهٔ شگفت و ضمیر عجب توراست

دین از تو هست خرم و ملک از تو هست شاد

زیرا که از خلیفه و سلطان لقب تو راست

فرخنده مَجدْ مُلْک و پسندیده شمس دین

دارنده زمان و فروزندهٔ زمین

اقبال تو به عالم عِلوی عَلَم کشید

وز فخر بر صحیفهٔ دولت رقم کشید

تا برگرفت زیر قلم ملک شهریار

بر نام بدسگالَش گردون قلم کشید

وقتی‌ که بحر فتنه برآشفت وموج زد

دستت نهنگ‌وار عدو را به دم ‌کشید

چون از وجود خصمان تشویش ملک بود

تقدیر بر سر همه خط عدم‌ کشید

هرکس به جهد و عجز ز خصمت‌کشید رنج

او از خَدَم‌کشید و به فضل و کرم‌کشید

دل‌ها ز رنج و فتنه پراکنده گشته بود

تدبیر و رای تو همه دل‌ها به‌ هم کشید

درگاه شاه بیت حرم‌کرد و خلق را

از هر وطن به خدمت بیت‌الحَرم ‌کشید

بنمود مردی عرب و رادی عجم

بگشاد دست و شغل عرب در عجم ‌کشید

از دولت و سعادت او شادمانه شد

آن‌ کس که او نُحوست ایّامِ غم‌ کشید

آسوده شد عراق و خراسان به عدل او

وان‌کس که در عراق و خراسان ستم کشید

فرخنده مَجد مُلک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

ای مجد ملک سلطان روزت خجسته باد

دست اجل ز من دامن عمرت ‌گسسته باد

شخصی‌ که یُمن و یسر ز تأیید او بود

همواره بر یَمین و یَسارت نشسته باد

بادی که از رضای خدایش بود نصیب

آن باد بر درخت بقای تو جسته باد

آبی ‌که مشتری کشد از چشمهٔ حیات

روی موافق توبرآن آب شسته باد

تیری ‌که برکشد زُحَل از جعبهٔ اجل

چشم منافق تو بدان تیر خسته باد

هر کس‌ که در وفای تو سوگند بشکند

پشت و دلش به زخم حوادث شکسته باد

بر ما در سعادت و شادی گشاده‌ای

بر تو در نحوست و اندوه بسته باد

تا شاخ سرو رسته بُوَد در میان باغ

سرو هنر ز باغ معالیت رسته باد

تا زلف دوست را به بنفشه صفت‌ کنند

همواره زان بنفشه به دست تو دسته باد

تا در جهان بهار و خزان را کنند وصف

جشن بهار و جشن خزانت خجسته باد

فرخنده مَجد مُلک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

شمارهٔ ۲

فصل زمستان رسید و فصل خزان شد

آب رزان خور که آب روی رزان شد

رخت به کاشانه برکه در چمن باغ

زاغ پدید آمد و تذرو نهان شد

باد ز کهسار تیر برف بینداخت

شاخ درختان ز تیر او چو کمان شد

مرغ عقیقین سر از تنوره برآورد

چِنگل او لعل‌‌پاش و مشک‌‌فشان شد

شوشهٔ زر دیده‌ای و دستهٔ لاله

بال و پر او نگاه کن که چنان شد

ای صنم چنگ زن به مجلس عشرت

چنگ سبک زن کنون که جام گران شد

بود پیاله روان به دست حریفان

جام‌ گران از پی پیاله روان شد

داروی ما جز شراب نیست که ما را

قوت دل شد شراب و قوت روان شد

خاصه شرابی که از فروغ و لطافت

درخورِ بزمِ خدایگانِ جهان شد

شاه جهانگیر سنجر بن ملک‌شاه

آن ‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

کوه ‌کنون میغ را گرفت به بر در

چادر کافور گون کشید به سر در

خوش‌تر و فرخنده‌تر بود به چنین وقت

باده به سر در مرا و یار به بر در

سلسله زلفی فشانده‌ گل به سمن بر

غالیه جعدی نهفته در به شکر در

شمس و قمر گرچه روشنند و دُرفشان

طعنه زند روی او به شمس و قمر در

زان ‌که حجر چون دلش به‌ کعبه سیاه است

روی بمالند حاجیان به حجر در

هست دل من به زیر حلقهٔ زلفش

همچو میانش به زیر بند کمر در

خوانده‌ام او را ز دوستی پسر خود

تا شدم آسیمه سر به عشق پسر در

بوی دو زلفش همی چو جامهٔ یوسف

روشنی افزون کند به چشم پدر در

حور بهشت است چون سرود سراید

نغمهٔ او خوش بود به ‌گوش بشر در

راست بر آن سان‌ که خوش بود به‌ گه رزم

نعرهٔ کوس ملک به‌گوش ظفر در

شاه جهانگیر سنجربن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

شهرگشایی که خسروست عجم را

کامروایی که داورست اُ‌مم را

آن که به خوارزم و نیمروز و خراسان

کوتهی از عدل اوست دست ستم را

آن‌که به هند و به چین ز هیبت تیغش

کار تبه شد صنم‌پرست و صنم را

از در و دیوار او همی حسد آید

بیت حرم را و بوستان ارم را

از پس نام خدای و نام پیمبر

مرتبه از نام اوست لوح و قلم را

سیرت او پنج چیز را سبب آمد

دانش و فرهنگ و دین و جود و کرم را

هست شرف پنج چیز را زخطابش

خطبه و منشور و شعر و زر و درم را

فخر به آثار اوست تا به قیامت

مرکب و تیغ و سپاه وکوس و علم را

ملک عجم هست زیر مهر نگینش

زانکه سزاوار گشت ملک عجم را

شاه جهانگیر سنجر بن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

پادشهی مال ده که بنده پذیرست

تاجوری داد ده‌ که پاک ضمیرست

چون پدر و جد خویش و عم و برادر

درخور ملک و سپاه و تاج و سریرست

دولت او دایره است خطِّ بقا را

نقطهٔ آن دایره سپهر اثیرست

حاسد او جفت آه و نالهٔ زارست

مادح او جفت جام و نالهٔ زیرست

تیر هلاک است برکمان خلافش

دیدهٔ بدخواه او نشانهٔ تیرست

شاه جوان و وزیر شاه جوان است

بندهٔ فرمان هر دو عالم پیرست

از ملک‌العرش بر وزیر نثارست

چون ملک شرق میهمان وزیرست

او ز پدر یادگار شاه جهان است

وز خرد اندر جهان عدیم نظیرست

هست وزیر و مشیر چون پدر خویش

نیک وزیرست و نیک بخت مشیرست

ملک سپهرست و این وزیر مبارک

ماه تمام است و شاه مهر منیرست

شاه جهانگیر سنجر بن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

بار خدایا تورا خدای معین باد

دولت عالی ندیم و بخت قرین باد

ملک همه سرورانت زیر علم باد

گنج همه خسروانت زیرنگین باد

ناصر دین خدای وحافظ ملکی

کار تو ترتیب ملک و نصرت دین باد

بر سر دولت مدام و بر سر ملت

فر تو چون پر جبرئیل امین باد

گرچه ز چین تا به مصر راه درازست

ملک تو از حد مصر تا در چین باد

از فلک و از ملک همیشه خطابت

شاه زمان باد و شهریار زمین باد

هرکه دلش در وفای تو چو کمان است

بر تن و جانس ز حادثات کمین باد

از مه و پروین و از مجره و شعری

اسب تو را نعل وتنگ و مقود و زین باد

ساقی تو حور باد و جام تو کوثر

بزم تو از خرمی چو خلد برین باد

از تو دل و خانهٔ وزیر تو امروز

هست خوش و خرم و همیشه چنین باد

شاه جهانگیر سنجر بن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

شمارهٔ ۳

ترک من برگل نقاب از سنبل پرُتاب‌ کرد

لالهٔ نعمان حجاب لولو خوشاب کرد

رنگ لعل شکرین او مرا بی‌رنگ‌کرد

تاب‌زلف عنبرین او مرا در تاب‌کرد

دید در سنجاب و مشک ناب نرمی و خوشی

سینه چون سنجاب‌ و زلفین همچو مشک‌ ناب کرد

فتنه را پیش گل خود روی و پیش سنگ و روی

سایبان از مشک ناب و پردهٔ سنجاب‌کرد

تا به لشکرگه نمود آن شَکَّر عناب رنگ

شَکَّر و عناب در بازار لشکر غاب‌کرد

خون دل صافی‌کند عناب و شکر پس چرا

سوخته خون دل من شکر و عناب‌کرد

تاکه از من‌کرد پنهان آن رخ چون آفتاب

درد هجر او رخ من زرد چون مهتاب‌کرد

تا چو آتش‌ کرد رخسار و چو آب از من‌ گریخت

بستر و بالین من پرآتش و پرآب ‌کرد

چون خیال چشم پرخوابش به چشم من رسید

چشم پرخوابش همه‌شب چشم‌من بی‌خواب‌کرد

صورت او پیش دل محراب کردم همچنانک

بخت فرخ درگه صدر اجل محراب‌کرد

آفرین باد از فلک خورشید عدل وجود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

چون نگارم خال مشکین بر رخ رنگین زند

نقطه‌ها گویی ز عنبر بر گل و نسرین زند

چون ز شرم و خویشتن‌داری نهد بر هم دو لب

از عقیق و لعل‌ گویی قفل بر پروین زند

گر ببیند روی چون دیبای او بازارگان

طَعنه اندر شُشتر و بغداد و قسطنطین زند

ور به هند و چین فرستد نسختی از روی خویش

آتش اندر جان نقاشان هند و چین زند

بامداد آن لعبت خوش لب ز بهر بوی خوش

چون گلاب پارسی بر زلف مشک‌آگین زند

راست پنداری به‌ دست خویش رضوان در بهشت

آب کوثر برکشد بر روی حورالعین زند

از لب شیرین او هرگه ‌که خواهم بوسه‌ای

برفروزد روی و دندان بر لب شیرین زند

گر ملک بر آسمان و عرش یابد بوی او

آسمان را کِلّه بندد عرش را آذین زند

بر امید دیدن او همچو مرغان پر و بال

گرد لشکرگاه و درگاه معین‌الدین زند

تا همی بیند محل حسن خویش و عشق من

عار دارد زآنکه لاف از خسرو شیرین زند

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

دوش وقت نیم‌شب پیغام یار آمد مرا

یا به باغ دل گل شادی به بار آمد مرا

وز پس پیغام نزدیک من آمد یار من

یا ز گردون ماه تابان در کنار آمد مرا

راست‌گفتی از هوا در دام من صیدی فتاد

یا به کف ناگاه در شاهوار آمد مرا

موی و روی و اشک من سیم و زر و یاقوت بود

هر سه از بهر وصال او به کار آمد مرا

رنگ رخسار و لب او چون‌گل و چون لاله بود

فصل تابستان همی فصل بهار آمد مرا

ازگل و از لالهٔ او اندر آن ساعت به‌چشم

خانه همچون‌ گلستان و لاله‌زار آمد مرا

بی لب او چون مزاحم سرد بود از باد سرد

از لب او شهد و شکّر سازگار آمد مرا

آفرین بر یار باد و آفرین بر وصل یار

کاین همه شادی زیار و وصل یار آمد مرا

گرچه وصل او مرا هنگام صبح آمد بسر

از دو یاقوتش سه شکّر یادگار آمد مرا

چون جهان را بوی خلد آمد ز باد صبحدم

بوی اقبال وزیر شهریار آمد مرا

آفرین باد از فلک خورشید عدل وجود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

آن که بخت او علم بر گنبد گردون کشید

آن ‌که رای او رقم بر طارم میمون ‌کشید

گنج‌هایی کز سعادت ساخت هر شب آسمان

رای او هر روز پیش شاه روزافزون کشید

بر لب دریای اقبالش‌ گهر جوید همی

پهلوانی کاو سپاه از ساحل جیحون کشید

گر کشید اسکندر از ظلمت همی یاقوت سرخ

کلک او بس لولو مکنون زظلمت چون‌ کشید

آب حیوان‌ گشت ظلمت در دوات او مگر

کلک او از آب حیوان لولو مکنون‌ کشید

آن‌که در مهرش قدم زد نعمت قارون نهاد

وان‌که درکینش نفس زد محنت قارون‌کشید

در حسود او کشید اخترکمان دشمنی

همچو لیلی‌ کاو کمان قهر در مجنون کشید

او کشید آخر به مردی‌ کینِِ خال از بدسگال

کین جمشید آخر از ضحاک اَفریدون‌ کشید

خلق‌ چون‌ یعقوب و عدلش‌ چون لباس‌ یوسف‌ است

بوی او از بیت اخزان جمله را بیرون‌کشید

پیش یزدان در قیامت بر دهد روز جزا

رنجهایی‌کاو ز بهر ملک و دین اکنون کشید

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را

تا معین‌الدین وزیر خسرو عالم بود

عالم از عدلش بهشتی تازه و خرم بود

در پناه دولت او بنده و آزاد را

ناز و نعمت بیش باشد رنج و محنت کم بود

تا سر او سبز باشد رویها گلگون بود

تا دل او شاد باشد جانها بی‌غم بود

رسم خوب او نظام ملت احمد بود

نفس پاک او جمال‌ گوهر آدم بود

خاتم نصرت بود دست محامد را سزا

تا که نام و کنیت او نقش آن خاتم بود

چون عدو را خیره بایدکرد موسی کف بود

چون ولی‌ را زنده باید کرد عیسی دم بود

تا که باشد مجلس او کعبه ی عز و شرف

پا و دست او مقام و چشمه ی زمزم بود

تا سرای ملک را معمار باشد عدل او

فرع آن باشد بلند و اصل آن محکم بود

هر دلی را کاو جراحت کرد تیغ نائبات

آن جراحت را ز توقیعات او مرهم بود

کلک او را چون صدف خوان و یمینش را چویم

زان که لؤلؤ در صدف باشد صدف در یم بود

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

هست چشم حاضران در شرق بر آثار او

هست گوش غایبان در غرب بر اخبار او

خواب امن از دولت بیدار او باشد که هست

عالم اندر خواب امن از دولت بیدار او

همچنان کز ابر نیسان تازه گردد بوستان

تازه گردد جان ز لفظ و کلک گوهربار او

نعمت قارون شود پالوده با انعام او

پیکر گردون شود فرسوده با پیکار او

گر فساد و خَمر خوردن بود کار دیگران

نیست اکنون جز صلاح و ختم‌ کردن‌ کار او

سیرت و رفتار ایشان بود کسر دین و داد

جبر آن‌ کسر آمد اکنون سیرت و رفتار او

پشت دین ‌است ار به فضل و هست دولت پشت او

یار خلق است او به عدل و هست خالق ‌یار او

مصلحت باشد سپاهی را ز یک تدبیر او

منفعت باشد جهانی را ز یک‌ گفتار او

تا که او را بخت برنا باشد و فرهنگ پیر

پیر و برنا را سعادت باشد از دیدار او

هر که بر دل کینه و آزار او صورت ‌کند

بشکند بازار خویش از کینه و آزار او

آفر‌ین باد از فلک خورشید عدل وجود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را

سیرت او بر سر آزادگی افسر نهاد

نامهٔ او از شرف هر سروری بر سر نهاد

وز مبارک رای ملک آثار او هر خسروی

روی سوی درگه شاه جهان سنجر نهاد

دست همت در جوانمردی به عالم برگشاد

پای دولت در خداوندی به ‌گردون بر نهاد

عاملان را در ممالک خلعت و منشور داد

عالمان را در مساجد کرسی و منبر نهاد

جان پیغمبر بدو شادست کاو از داد و دین

در شریعت سنت و آیین پیغمبر نهاد

کوه را هست از گران سنگی به حلمش نسبتی

زین سبب درکوه یزدان معدن گوهر نهاد

وز وقارش عاریت دارد زمین آهستگی

در زمین از بهر آن خورشید کان زر نهاد

فال مدح او رهی از دفتر قرآن‌ گرفت

آیه ی رحمت برآمد روی بر دفتر نهاد

مدح او حق است و گردون از پس عهدی دراز

نیک‌عهدی کرد تا حقور کف حق‌ور نهاد

در ضمیرم‌ گاه مدح او همه‌ گوهر نشاند

در دهانم‌ گاه شُکر او همه شَکّر نهاد

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را

از معانی لفظ او پیرایهٔ ایام باد

وز معالی‌ رای او همسایه ی اجرام باد

قاسم الارزاق کرد اقلام او را کردگار

خلق هفت اقلیم را ارزاق از آن اقلام باد

صید صیاد اجل بودند بدخواهان او

پوست بر اندام ایشان بر مثال دام باد

کلک او را از نوشتن یک زمان آرام نیست

ملک را از کلک بی‌آرام او آرام باد

دولتِ پیروز او را دهر سرکش نرم باد

همتِ میمون او را چرخ توسن رام باد

نقش‌ کلک مشک‌بارش زیور ناهید باد

نعل اسب بادپایش افسر بهرام باد

تا بود ناکام و کام دشمنی و دوستی

دوستان او به‌کام و دشمنش ناکام باد

تا که باشد نطق و اوهام ازهمه چیزی فزون

عز و جاه او فزون از نطق و از اوهام باد

تا که باشد قبلهٔ اسلامیان بیت‌الحرام

بارگاه فرخ او قبلهٔ اسلام باد

تا که باشد فرخ و پدرام ایام بهار

روزگار او سراسر فرخ و پدرام باد

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را

غزلیات

شمارهٔ ۱ : بیار آنچه دلِ ما به یکدگر کشدا

شمارهٔ ۲ : ماهرویا ز غم عشق نگه دار مرا

شمارهٔ ۳ : موی چون غالیه و روی چو دیباست تو را

شمارهٔ ۴ : شب نماید در صفت زلفین آن بت روی را

شمارهٔ ۵ : ز عشق لاف تو ای پیر فوطه پوش خطاست

شمارهٔ ۶ : حلقه‌های زلف جانان تا سراندر سرزده است

شمارهٔ ۷ : مرا نگارا با روی تو چه جای غم است

شمارهٔ ۸ : خطّی است‌ که بر عارض آن ماه تنیدست

شمارهٔ ۹ : گر تو پنداری که رازم بی‌تو پیدا نیست هست

شمارهٔ ۱۰ : ای روی تو رخشنده‌تر از قبلهٔ زردشت

شمارهٔ ۱۱ : از پس پنجاه سال عشق به ما چون فتاد

شمارهٔ ۱۲ : امروز بت من سر پیکار ندارد

شمارهٔ ۱۳ : امروز بتم تیغ جفا آخته دارد

شمارهٔ ۱۴ : مرا گذر به‌سوی کوی یار باید کرد

شمارهٔ ۱۵ : مشک نقاب قمر خویش ‌کرد

شمارهٔ ۱۶ : ترکی ‌که همی بر سمن از مشک نشان ‌کرد

شمارهٔ ۱۷ : سرو روان چو کوه به کردار ماه کرد

شمارهٔ ۱۸ : بنده بودن تورا سزا باشد

شمارهٔ ۱۹ : رفت یار و غمی ز یار بماند

شمارهٔ ۲۰ : عشق یارم هر زمانی منزل اندر دل کند

شمارهٔ ۲۱ : دام که بر لاله و عنبر نهند

شمارهٔ ۲۲ : جز تو مرا یار و غمگسار نشاید

شمارهٔ ۲۳ : سر بر خط عشق تو نهادیم دگربار

شمارهٔ ۲۴ : آن شب که مرا بودی وصل تو به‌ کف بر

شمارهٔ ۲۵ : دی نگاری دیدم اندر راه چون بدر منیر

شمارهٔ ۲۶ : آن زلف نگر بر آن بر و دوش

شمارهٔ ۲۷ : ای کژدم زلف تو زده بر دل من نیش

شمارهٔ ۲۸ : ای داده روی خوب تو خورشید را نظام

شمارهٔ ۲۹ : خبرت هست که در آرزوی روی توام

شمارهٔ ۳۰ : بس‌که من دل را به‌دام عشق خوبان بسته‌ام

شمارهٔ ۳۱ : از غم عشقت نگارا دیده پرخون‌کرده‌ام

شمارهٔ ۳۲ : مشکن صنما عهد که من توبه شکستم

شمارهٔ ۳۳ : تا دلم بستدی ای ماه و ندادی دادم

شمارهٔ ۳۴ : دلم را یاری از یاری ندیدم

شمارهٔ ۳۵ : کرانه گیرم تا خود ز عشق باز کنم

شمارهٔ ۳۶ : اگر یگانه شوی با تو دل یگانه‌کنم

شمارهٔ ۳۷ : صنما ما ز ره دور و دراز آمده‌ایم

شمارهٔ ۳۸ : ای پسر ما دل ز تو برداشتیم

شمارهٔ ۳۹ : جانا کجا شدی‌ که ز بهر تو غم خوریم

شمارهٔ ۴۰ : تا دل بود ای دلبر تا جان بود ای جانان

شمارهٔ ۴۱ : به شب از داغ هجر تو نمیدانم غنود ای‌جان

شمارهٔ ۴۲ : بربود روزگار تو را از کنار من

شمارهٔ ۴۳ : بار دیگر باز گرم افتادم اندر کار او

شمارهٔ ۴۴ : جانا جفا نکردم هرگز به جای تو

شمارهٔ ۴۵ : عمری گذاشتم صنما در وفای تو

شمارهٔ ۴۶ : ای خوبتر ز یوسف ز این خوبتر مشو

شمارهٔ ۴۷ : کی نهم روی دگرباره بر آن روی چو ماه

شمارهٔ ۴۸ : ای آفتاب یغما ای خَلُّخی نژاده

شمارهٔ ۴۹ : سنبل است آنکه تو از لاله برانگیخته‌ای

شمارهٔ ۵۰ : ختنی‌وار رخ خوب بیاراسته‌ای

شمارهٔ ۵۱ : آن روی به نیکویی خورشید جهانستی

شمارهٔ ۵۲ : بامدادان راست‌ گو تا رخ‌ کرا آراستی

شمارهٔ ۵۳ : گر یار نگارینم در من نگرانستی

شمارهٔ ۵۴ : نگارا تو دلبند و زیبا نگاری

شمارهٔ ۵۵ : کافر بچه‌ای سنگدل آوردهٔ غازی

شمارهٔ ۵۶ : بر من این رنج و غم آخر به سر آید روزی

شمارهٔ ۵۷ : آن‌ که از سنبل نقاب ارغوان آرد همی

شمارهٔ ۵۸ : آن صنم‌ کاندر دو لب تنگ شکر دارد همی

شمارهٔ ۵۹ : ای ترک زبهر تو دلی دارم و جانی

شمارهٔ ۶۰ : دوست دارم که برآشوبی و بیداد کنی

شمارهٔ ۶۱ : آه ازین کودکان مشکین موی

شمارهٔ ۱

بیار آنچه دلِ ما به یکدگر کشدا

به ‌سر کش آنچه بلا و الم به سر کشدا

غلام ساقیِ خو‌یشم که بامداد پگاه

مرا ز مشرقِ خم آفتاب برکشدا

چو تیغِ باده برآهیجم از میانِ قدح

زمانه باید تا پیشِ من سپر کشدا

چه ‌زرّ و سیم و چه خاشاک‌ْ پیشِ من ‌آن روز

که از میانه‌ی سیماب آب زر کشدا

خوش است مستی و آن روزگار بی‌خبری

که چرخِ غاشیهٔ مردِ بی‌خبر کشدا

درِ نشستِ من آنگه‌ گشاده‌تر باشد

که مست ‌گردم و ساقی مرا به‌ در کشدا

اگر به ساغرِ دریا هزار باده کشم

هنوز همتِ من ساغرِ دگر کشدا

شمارهٔ ۲

ماهرویا ز غم عشق نگه دار مرا

مگذر از بیعت دیرینه و مگذار مرا

به محالی و خطائی ‌که تو را هست خیال

خط مکش بر من و بیهوده میازار مرا

چند گویی که به یک‌بار زبون‌گیر شدی

من زبونم تو زبان‌گیر مپندار مرا

از همه خلق من امروز خریدار توام

گرچه هستند همه خلق خریدار مرا

تو شناسی‌ که به جز من نسزد جفت تو را

من شناسم‌ که به جز تو نسزد یار مرا

تا طلبکار سر زلف تو باشد دل من

با تو باشد به همه حال سروکار مرا

آیم ای دوست به ‌نزدیک تو بارم ندهی

خود دلت بار دهد تا ندهی بار مرا

گر همی با من دلخسته تلطف نکنی

به تکلف چه دهی عشوهٔ بسیار مرا

شمارهٔ ۳

موی چون غالیه و روی چو دیباست تو را

عقده از غالیه بر دیبا زیباست تو را

مرده از دو لب شیرینت همی زنده شود

در دو لب‌ گویی افسون مسیحاست تو را

عاشق و شیفته سرو صنوبر شده‌ام

زانکه چون سرو صنوبر قد و بالاست تو را

قبله زی خلخ و یغماست مرا تا بزیم

زانکه اصل و نسب از خلخ و یغماست تو را

شادی جان من است آن صدف مرجان رنگ

که درو سی و دو تا لولو لالاست تو را

تویی آن سرو خرامنده که در باغ جمال

با گل و لاله همه ساله تماشاست تو را

تویی آن ماه دو هفته که در برج نشاط

زهره برده است و میان بسته به ‌جوزاست تو را

بیش روی تو همی سجده برد قیصر روم

تا به ‌خورشید سر از ملک چلیپاست تو را

نیست از جملهٔ خوبان و ظریفان جهان

یکتن از بنده و آزاد که همتاست تو را

پشت خوبان همه در خدمت تو هست دو تا

زانکه در خدمت خسرو دل یکتاست تو را

شمارهٔ ۴

شب نماید در صفت زلفین آن بت روی را

مه نماید در صفت رخسار آن دلجوی را

شب ‌کجا جوشن بود کافور دیبا رنگ را

مه‌ کجا مَفرَش بود زنجیر عنبر بوی را

بر زمین هر کس خبر دارد که ماه و آفتاب

سجده بردند از فلک دیدار آن بت روی را

بر گذشت آن ماه پیکر گرد باغ و بوستان

گرد رو اندر به عَمد‌ا تاب داده موی را

موی و روی او به‌ باغ و بوستان تشویر داد

سنبل و شمشاد را و لالهٔ خود روی را

زلف و خالش را شناسد هر کسی چوگان و گوی

درخور آمد گوی‌ چوگان را و چوگان‌‌ گوی را

هر کجا باشد رخ و خطش نباشد بس‌ عجب

گر ندارد شوی زن را طاعت و زن شوی را

چونکه اندر خانهٔ وصل آمد از کوی فراق

در گشاد این خانه را و در ببست آن‌ کوی را

او و من هر دو به مهر و دوستی یکتا دلیم

نیست راه اندر میانه حاسد و بدگوی را

شمارهٔ ۵

ز عشق لاف تو ای پیر فوطه پوش خطاست

که عشق و فوطه و پیری بهم نیاید راست

تو را که هست دو عارض سپید و جامه‌ کبود

دلت سیاه و رخت زرد و اشک سرخ چراست

تو را به عشق همه راستگوی نشناسند

و گرچه بر تو اثرهای عاشقی پیداست

مگر که بشکنی از بهر عشق توبه و نذر

که نذر و توبه شکستن ز بهر عشق رواست

سخن ز رَحل مگوی و ز رَطل ‌گوی سخن

که عاشقی و به ‌دست تو رطل باده سزاست

شمارهٔ ۶

حلقه‌های زلف جانان تا سراندر سرزده است

دل ز من بگریخته است و زیر زلف او شده است

گر شب تاریک خواب آرد همی در چشم من

زلف شبرنگش چرا خواب از دو چشمم بستداست

گر ز اصل جادویی و شعبده خواهی نشان

چشم او بنگر که اصل جادویی و شعبده است

تاکه او را دو رده است از در مکنون و عقیق

از سرشک و لعل او بر چهرهٔ من صد رده است

گر بود آتشکده آرامگاه موبدان

عشق او چون موبدست و جان من آتشکده است

پارسا چون باشم از عشق وی و توبه ‌کنم

کان بت عیار تیر غمزه بر جانم زده است

با چنان غمزه‌ که او دارد مرا و جز مرا

پارسایی باطل است و توبه ‌کردن بیهده است

دارد آن خورشید لشکر صورت فردوسیان

گویی از فردوس پیش تخت سلطان آمده است

خسرو گیتی ملکشاه آن‌ که اندر شرق و غرب

نه بود هرگز چنو سلطان و نه هرگز بُده است

شمارهٔ ۷

مرا نگارا با روی تو چه جای غم است

که چون تو یار ز خوبان روزگار کم است

بهشت و دنیا هر دو به هم نبیند کس

بهشت و دنیا با هم مرا ز تو به هم است

تو در دلم بنشستی و غم بشد ز دلم

دلی ‌که جای تو باشد درو چه جای غم است

مرا دلیلی‌ است کز عشق در جهان مثل است

تو را رخی است که از حسن در جهان علم است

شمارهٔ ۸

خطّی است‌ که بر عارض آن ماه تنیدست

یا دست فلک غالیه بر ماه‌ کشیدست

یا رهگذر مورچگان است به ‌گلبرک

یا بر سمن تازه بنفشه بدمیدست

در جمله یکی خط بدیع است‌که آن خط

صد توبه شکسته است و دو صد پرده دریدست

من عاشق آن تُرک پریزاد که او را

هم جعد پریشیده و هم زلف خمیدست

صورتگر چین از حسد صورت خویش

هم خامه شکسته است و هم انگشت‌ گزیدست

من از همه املاک دلی دارم و جانی

و اندر دل و جانم گل شادی شکفیدست

دل دوستی یار دلارام‌ گرفته است

جان بندگی شاه جهاندار گزیدست

شمارهٔ ۹

گر تو پنداری که رازم بی‌تو پیدا نیست هست

یا دلم مشتاق آن رخسار زیبا نیست هست

یا ز عشق لولو و یاقوت شَکَّر بار تو

چشم ‌گوهر بار من هر شب چو دریا نیست هست

ور تو را صورت همی بندد که از چشم و دلم

آب و آتش تا ثَری و تا ثُریّا نیست هست

گر تو پنداری که بی‌وصل تو جان اندر تنم

مستمند و دردمند و ناشکیبا نیست هست

ور تو پنداری که از جور و جفای روزگار

در دِماغ و طبع من سودا و صفرا نیست هست

گر گمان تو چنان است ای صنم ‌کز عشق تو

این بلاها بر من بیچاره تنها نیست هست

این همه زشتی مکن کامروز را فردا بود

ور تو گویی از پس امروز فردا نیست هست

شمارهٔ ۱۰

ای روی تو رخشنده‌تر از قبلهٔ زردشت

بی‌روی تو چون زلف تو گوژست مرا پشت

‌عشق تو مرا کشت و هوای تو مرا سوخت

جور تو مرا خست و جفای تو مرا کشت

هر چند همه جور و جفای تو کشیدم

هرگز نکنم مهر و وفای تو فرامشت

برخیز و بیا تا ز رخ و زلف تو امشب

پر لاله کنم دامن و پر مشک‌ کنم مشت

شمارهٔ ۱۱

از پس پنجاه سال عشق به ما چون فتاد

از بر ما رفته بود روی به ما چون نهاد

بر دل من مهر بود مهر دلم چون شکست

بر دل من قفل بود قفل درم چون‌گشاد

داد من از دلبری است کاو ندهد داد من

گرچه در اوصاف او خاطر من داد داد

نازگری خوش‌زبان پاک‌بری شوخ‌چشم

عشوه دهی دلفریب‌ بوالعجبی اوستاد

آن‌که ازو شوخ‌تر چشم زمانه ندید

وان که ازو خوب‌تر خلق زمانه نزاد

شمارهٔ ۱۲

امروز بت من سر پیکار ندارد

جز دوستی و عذر و لَطَف‌ کار ندارد

بشکفت رخم چون‌ گل بی‌خار ز شادی

زیرا که ‌گل صحبت او خار ندارد

با گریه شد این چرخ ‌گهربار که آن بت

بی‌خنده همی لعل شکربار ندارد

زلفش همه مشک است و چنان مشک دلاویز

کم جوی ز عطار که عطار ندارد

بِربود دلم زلفش و بیم است‌ که آن زلف

زنهار خورد با من و زنهار ندارد

در شهر دلی نیست وگر هست‌ کدام است

کاو در شکن زلف گرفتار ندارد

ماهی است‌ که مشک تبت و لالهٔ خود روی

با زلف و رخش قیمت و مقدار ندارد

چون غمز‌ه کند نرگس او هیچ مُشَعبد

با نرگس او رونق بازار ندارد

من بنده ی آن ماه‌ که در جان و دل خویش

جز بندگی شاه جهاندار ندارد

سلطان جهانگیر ملکشاه جوان‌بخت

شاهی که به شاهی و هنر یار ندارد

شمارهٔ ۱۳

امروز بتم تیغ جفا آخته دارد

خون دلم از دیده برون تاخته دارد

او را دلم آرامگه است و عجب این است

کارامگه خویش برانداخته دارد

صد مشعله از عشق برافروخته دارم

تا صد علم از حسن برافراخته دارد

جانم ببرد گر ز پی نرد بتازد

زیرا که از آغاز تو را باخته دارد

صد سلسله دارد ز ‌شبه ساخته برسیم

وان سلسله گویی که مرا ساخته دارد

شمارهٔ ۱۴

مرا گذر به‌سوی کوی یار باید کرد

زدیده بر سرکویش نثار باید کرد

چو در فتاد به‌دام آن نگار سیم اندام

سه بوسه از دو لب او شکار باید کرد

چو وصل بر سر کوی استوار خواهد شد

‌در سرای به قفل استوار باید کرد

همه حدیث سماع و شراب بایدگفت

همه حکایت بوس وکنار بایدکرد

وگر به وقت صبوح از خمار باشد رنج

شراب و بوسه علاج خمار باید کرد

چو یار نیست به دست آرزوست اینکه مرا

نخست باری تدبیر یار باید کرد

شفیع باید بردن مگر بسازد یار

چو یار ساخته شد سازگار باید کرد

شمارهٔ ۱۵

مشک نقاب قمر خویش ‌کرد

سیم‌ حجاب حجر خویش کرد

تا من بیچارهٔ دل خسته را

عاشق اندوه بر خویش کرد

عیش من از ناخوشی آن خوش پسر

همچو شرنگ از شکر خویش‌کرد

دید دلم ناوک مژگان او

حلقهٔ زلفش سپر خویش کرد

کردم با او ز لطافت بسی

آنچه پدر با پسر خویش کرد

شمارهٔ ۱۶

ترکی ‌که همی بر سمن از مشک نشان ‌کرد

یک باره سمن برگ به شمشاد نهان‌کرد

تا ساده زَنَخ بود همه قصد به ‌دل داشت

واکنون که خط آورد همه قصد به‌جان کرد

چون زلف به خم بود مرا پشت به‌ خم‌ کرد

چون تنگ دهان بود مرا تنگ جهان کرد

دل بسته مرا باز بدان بند کمرکرد

خون بسته مرا باز بدان بسته میان‌کرد

گفتم که‌ کمر باز کنی طبع دژم‌ کرد

گفتم که مرا بوسه دهی روی‌گران‌کرد

در جستم و بگرفتم و بنشاندم و گفتم

یارب زچنین روی نکو صبر توان کرد!

صد بوسه زدم بر دهن و زلفش وگفتم

صد شکر مرآن راکه چنین زلف و دهان‌کرد

شمارهٔ ۱۷

سرو روان چو کوه به کردار ماه کرد

خط آمد وکنارهٔ ماهش سیاه کرد

آن خط مشک بوی که بر عارضش دمید

بر گل سپاه مورچه‌ گویی که راه کرد

چیره شدیم ما به‌ گنه بر به عشق از آنک

صد ره به عجز توبهٔ ما را تباه‌کرد

وز توبه برکنار فتادیم از آنکه او

رخسارگان چو توبهٔ ما را سیاه کرد

بنمود بامداد زخرگاه روی خویش

خیره بماند هرکه به ‌رویش نگاه کرد

بس طبع را که چشم نژندش نژند کرد

بس پشت را که زلف دوتاهش دو تاه کرد

زان پیش کافتاب برآورد سر زکوه

چون آفتاب روی به ایوان شاه کرد

شاه بزرگوار ملک‌سنجر آنکه بخت

او را سزای مملکت و تاج وگاه کرد

خواند خلیفه ناصر دینش زبهر آنک

هر جاکه رفت نصرت دین اِله‌کرد

شمارهٔ ۱۸

بنده بودن تورا سزا باشد

چون تو اندر جهان کجا باشد

گرکنم بندگیت هست صواب

جز تو را بندگی خطا باشد

تا تو در شهر یار ما باشی

کار در شهر کار ما باشد

نشود با نشاط بیگانه

هر که با وصلت آشنا باشد

عاشقت را نفس‌گسسته شود

گر ز تو یک نفس جدا باشد

شمارهٔ ۱۹

رفت یار و غمی ز یار بماند

جان زغم زار و تن نزار بماند

دل و یار و نشاط هر سه شدند

عشق و هجران و درد یار بماند

رفت معشوق و عشق باقی ماند

که ز معشوق یادگار بماند

هست چون یار غمگسار عزیز

هرچه از یار غمگسار بماند

شد دل و بردبار عاشق او

بر سر ره به ‌انتظار بماند

جان‌که بد در طریق عشق سوار

در ره عشق آن سوار بماند

خِرَدِ کارْ دیده در ره عشق

سخت عاشق شد و ز کار بماند

شمارهٔ ۲۰

عشق یارم هر زمانی منزل اندر دل کند

تا به زیر حلقهٔ زلفش دلم منزل‌کند

دل‌که از من بگسلد منزل‌کند در زلف او

عشق او کز در درآید منزل اندر دل کند

هرکجا او بگذرد رویش جهان پرگل‌کند

هرکجا من بگذرم چشمم زمین پرگل کند

گاه ازو بیم فراق است وگهی امید وصل

بیم و امیدش همه کار مرا مشکل کند

صورتش هر ساعتی در پیش چشم آید مرا

تا دگر باره مرا از خویشتن غافل کند

شمارهٔ ۲۱

دام که بر لاله و عنبر نهند

از پی صید دل غمخور نهند

نام دل اندر خط آن خوش پسر

خوش پسرم نام عجبتر نهند

سخت خوشی چشم بدان دور باد

از در آنی‌که تورا برنهند

شمارهٔ ۲۲

جز تو مرا یار و غمگسار نشاید

بی تو مرا جاودان بهشت نباید

صبر من از دل همی بکاهد هر روز

عشق توام هر زمان همی بفزاید

مونس من در شب سیاه ستاره

هجر تو روزم همی ستاره نماید

غارت دلها رخ تو پیشه ‌گرفته است

جز دل آزادگان همی نرباید

تا تو نیایی‌ گشاده روی بر من

دست و دل و کار من همی نگشاید

سوی تو آیم به سر به پای نیایم

گر غم هجر تو بر دلم به سر آید

شمارهٔ ۲۳

سر بر خط عشق تو نهادیم دگربار

در دام بلای تو فتادیم دگربار

تا در شکن زلف تو بستیم دل خویش

خون جگر از دیده گشادیم دگربار

از بهر تو ما توبه و سوگند شکستیم

برکف قدحِ باده نهادیم دگربار

سرمایه و پیرایهٔ ما صبر و خرد بود

صبر و خرد از دست بدادیم دگربار

پیمودن با دست سخنهای من و تو

بستوهی و ما بر سر بادیم دگربار

هرچند که بودیم زهجران تو غمگین

امروز به دیدار تو شادیم دگربار

وصل تو چشیدیم و فراق تو کشیدیم

گویی که بمردیم و بزدایم دگربار

شمارهٔ ۲۴

آن شب که مرا بودی وصل تو به‌ کف بر

با دوست نشستم به سرکوی لَطَف بر

ابروش کمان بود و هدف ساختم از دل

تا غمزهٔ او تیر همی زد به هدف بر

پر دُر صدفی داشت عقیقین و همان شب

غواص صدف یافته بودم به صدف بر

گفتی خط مشکینش بر عارض سیمین

طغرای جمال است به منشور شرف بر

در خلد به نظارهٔ طغرای جمالش

گرد آمده حوران بهشتی به غُرَف بر

گفتی‌که مگر هست زپیراهن‌کُحلی

پیدا شده دستی‌که زند نقره به دف بر

شمارهٔ ۲۵

دی نگاری دیدم اندر راه چون بدر منیر

کز برون‌ گل بود و مشک و از درون می بود و شیر

رخ چو آب اندر شراب و تن چو خز اندر سمن

لب چو لعل اندر نبات و پر چو سیم اندر حریر

دست و بازو چون بلور و عارض و دندان چو در

زلف و ابرو چون‌کمان و غمزه و بالا چو تیر

دلبری بس دلستان و شاهدی بس دلربا

نازکی بس دلفریب و چابکی‌بس دلپذیر

من درو چشمی‌زدم چونانکه بی‌شرمان زنند

او زشرم آتش پراکند از بر بد‌ر منیر

چون بیامد گفتم ای کرده دلم زیر و زبر

جور بر آن کت همی بیرون فرستد خیر خیر

ماه برگیرد بدان زلف‌ کمندت چون‌ کمر

حور درگیرد بدان گرد سمندت چون عبیر

شمارهٔ ۲۶

آن زلف نگر بر آن بر و دوش

وان خط سیه بر آن بناگوش

هر دو شده پیش ماه و خورشید

مانندهٔ حاجبان سیه‌پوش

بی‌گرمی و بی‌فروغ آتش

چون عنبر و مشک‌دوش بر دوش

آن داده به عاشقان غم و درد

وین برده زعاقلان دل و هوش

سنبل خط و لاله رخ نگاری است

آن ماه سمنبر گل آغوش

از سنبل اوست نوش من زهر

وز لالهٔ اوست زهر من نوش

گویند که یادکن مر او را

واندر غم او مباش خاموش

گویم‌که به حیله چون‌کنم یاد

آن را که نکرده‌ام فراموش

شمارهٔ ۲۷

ای کژدم زلف تو زده بر دل من نیش

وز ضربت آن نیش دل نازک من ریش

آنجا که بود انجمن لشکر خوبان

نام تو بود اول ناز تو بیش

چون من شود آخر به غم عشق ‌گرفتار

آنکس که ز اول نبود عاقبت اندیش

شمارهٔ ۲۸

ای داده روی خوب تو خورشید را نظام

ای‌گشته عالمی به سر زلف تو غلام

بر ماه لاله داری و بر لاله سلسله

هرگز که دید سلسله بر مه ز عود خام

در زیر سایهٔ سر زلفین عارضت

کالْبَدْر فی‌الرّیٰاحین والشّمس فی‌الغَمام

ای روی تو چو لاله و قد تو همچو سرو

وی خال تو چو دانه و زلف تو همچو دام

روی از رهی نتابی و در بنده ننگری

ای بی‌وفای کم‌خرد آخر کم از سلام

خونم حرام دانی و بوسه حرام چیست

می ننگری که بوسه حلال است و خون حرام

گر باد صبحدم به تو آرد پیام من

زنهار تا نگیری آزار از آن پیام

هرگز بود که باز خرامی به سوی من

بر کف‌ گرفته ساغر و بر لب نهاده جام

تو باده نوش کرده و من گفته مر تورا

یا ایّها الغَزال تَنشا لَکَ المدام

شمارهٔ ۲۹

خبرت هست که در آرزوی روی توام

وز غم و فرقت تو تافته چون موی توام

خسته هجر تو و سوخته عشق توام

عاشق موی تو و شیفتهٔ روی توام

بوی تو باد سحرگه به من آرد صنما

بندهٔ باد سحرگه ز پی بوی توام

به سر تو که برم عهد وفای تو به سر

تا بدانی که هواخواه و هواجوی توام

شمارهٔ ۳۰

بس‌که من دل را به‌دام عشق خوبان بسته‌ام

از نشاط روی ایشان توبه‌ها بشکسته‌ام

جسته‌ام او را که او را دیده تیر انداخته است

تا دل و جان را به تیر غمزهٔ او خسته‌ام

هرکجا سوزنده‌ای را دیده‌ام چون خویشتن

دوستی را دامن اندر دامن او بسته‌ام

دوستانم بر سرکارند در بازار عشق

من چو معزولان چرا در گوشه‌ای بنشسته‌ام

گر به ظاهر بنگری درکار من‌ گویی مگر

با سلامت همنشین و از خصومت رسته‌ام

این سلامت را که من دارم ملامت در قفاست

تا نپنداری که از دام ملامت جسته‌ام

نوک خار هجر این یاران مشکین موی را

از جفای دوستان در دیدگان بشکسته‌ام

شمارهٔ ۳۱

از غم عشقت نگارا دیده پرخون‌کرده‌ام

تا رخ و عارض زخون دیده گلگون کرده‌ام

ای بسا شبها که من از آرزوی روی تو

از سرشک دیده کویت را چو جیحون ‌کرده‌ام

خون من خواهی‌که ریزی بی‌گناهان هر زمان

تو چه پنداری که من در عاشقی چون‌ کرده‌ام

دوش وقت نیمشب پیش خدا از جورتو

صدهزار افغان و فریاد از تو افزون کرده‌ام

تا غم عشق تو اندر طبع من محکم شدست

مهر روی دیگران از طبع بیرون کرده‌ام

شمارهٔ ۳۲

مشکن صنما عهد که من توبه شکستم

وز بهر تو در کنج خرابات نشستم

اندر صف خورشیدپرستان شدم اینک

زیرا که میان سخت به زنّار ببستم

پیش تو برم سجده میان‌بسته به زنّار

تا خلق بدانند که خورشیدپرستم

بندم کن و حدّم بزن ای شحنهٔ خوبان

کز هجر تو دیوانه و از عشق تو مستم

از مستی و دیوانگی من چه گریزی

کز تو گذرم نیست به هر حال که هستم

شمارهٔ ۳۳

تا دلم بستدی ای ماه و ندادی دادم

کشتهٔ عشق شدم راز نهان بگشادم

سرد بردی دلم از عاشقی و جستن عشق

لاجرم زود شدم عاشق و گرم افتادم

پدر و مادر من بنده نبودند تو را

من تو را بنده شدم‌ گرچه به اصل آزادم

هر شبی بر سر کوی تو برآرم فریاد

نکنی رحمت و یکشب نرسی فریادم

من به یک روز تو را یادکنم سیصد بار

تو به صد روز بیک بار نیاری یادم

تا تو را نالهٔ زیردست و مرا نالهٔ زار

تو به‌ کف باده همی‌ گیری و من بر بادم

گر به دنیا و به دین مرد همی‌ گیرد نام

دین و دنیا به سرکار تو اندر دادم

شمارهٔ ۳۴

دلم را یاری از یاری ندیدم

غمم را هیچ غمخواری ندیدم

به قاف عشق بر سیمرغ شادی

اگر دیدی تو من باری ندیدم

امید راحتی اندر که بندم

کزو در حال آزاری ندیدم

دلم را با دهانت کاری افتاد

کز آن در بسته‌تر کاری ندیدم

به هر بادی شود زلف تو از جای

به سان او سبکباری ندیدم

شمارهٔ ۳۵

کرانه گیرم تا خود ز عشق باز کنم

در خصومت بر خویشتن فراز کنم

زعشق دوست بدین عشق و دوستی که منم

نه ممکن است‌ که من خود زعشق باز کنم

زیاد روی خداوند آن دو زلف سیاه

چو نام عشق بود من سخن دراز کنم

گرش ببینم و دستم به زلف او نرسد

به چشم با سر زلفش ز دور راز کنم

نیوفتد سخنش در برابر سخنم

که او حدیث زناز و من از نیاز کنم

شمارهٔ ۳۶

اگر یگانه شوی با تو دل یگانه‌کنم

زعشق و مهر دگر دلبران‌کرانه کنم

وگر جفا کنی و بگذری ز راه وفا

دو دیده تیر جفای تو را نشانه کنم

رمیده کرد زمن گردش زمانه تو را

بدین سبب گله ازگردش زمانه کنم

سیاه خال تو دانه است و تیره زلف تو دام

به دام بسته شوم ‌گر طمع به دانه کنم

به مجلسی که رفیقان نگاه دارندت

به چشم با تو سخن‌ گویم و بهانه کنم

چو ننگرند رفیقان نگه کنم سوی تو

چو بنگرند نگه سوی آستانه‌کنم

اگر چو مرغ برآرم زآرزوی تو پر

همه به کوی سرای تو آشیانه کنم

شمارهٔ ۳۷

صنما ما ز ره دور و دراز آمده‌ایم

به‌سر کوی تو با درد و نیاز آمده‌ایم

گر ز نزدیک تو آهسته و هشیار شدیم

مست و آشفته به نزدیک تو بازآمده‌ایم

آمدستیم خریدار می و رود و سرود

نه فروشندهٔ تسبیح و نماز آمده‌ایم

یک زمان‌گرم‌کن از مستی ما مجلس خویش

که ز مستی بر توگرم فراز آمده‌ایم

گرچه در فرقت تو زار و نزاریم چو شمع

از پی سوزش و از بهرگداز آمده‌ایم

بر امید رخ زیبای تو هم با غم و رنج

همچنان است‌که با شادی و ناز آمده‌ایم

دست ما گر به‌ سر زلف درازت نرسد

با سر زلف تو از جور به راز آمده‌ایم

بینی آن زلف دراز تو که از راه دراز

ما به نظارهٔ آن زلف دراز آمده‌ایم

بود یک‌چند نشیب طلبت در ره ما

از نشیب طلب اکنون به فراز آمده‌ایم

توشه و ساز زدیدار تو خواهیم همی

گر به دیدار تو بی‌توشه و ساز آمده‌ایم

شمارهٔ ۳۸

ای پسر ما دل ز تو برداشتیم

بار عشق تو به تو بگذاشتیم

تا تو ما را دوست از دل داشتی

ما تو را چون جان و دل پنداشتیم

چون تو برگشتی و دل برداشتی

از تو برگشتیم و دل برداشتیم

ما همین پنداشتیم از تو نخست

هم چنان آمد که ما پنداشتیم

تا کی از بدمهری و بیگانگی

ما تو را بیگانه‌وار انگاشتیم

چند از این قلاشی و ناداشتی

ما نه قلاشیم و نه ناداشتیم

مهر خرسندی کنون بر دل زدیم

تخم صبر اندر دل و جان کاشتیم

بر سرکوی تو خواندیم این غزل

رخت بر بستیم و دل برداشتیم

شمارهٔ ۳۹

جانا کجا شدی‌ که ز بهر تو غم خوریم

هر ساعت از غمان تو آشفته دل‌تریم

لیلی دیگری تو به خوبی و دلبری

ما در غم فراق تو مجنون دیگریم

ما را به عشقت اندر بیکار شد دو دست

یک دست بر دلیم و دگردست بر سریم

شمارهٔ ۴۰

تا دل بود ای دلبر تا جان بود ای جانان

با مهر تو دارم دل با عشق تو دارم جان

گر دل ببری شاید زیرا که تویی دلبر

ور جان ببری زیبد زیرا که تویی جانان

هوش از همه بستانی چون غمزه‌ کنی ناوک

گوی از همه بربایی چون زلف‌ کنی چوگان

هرچندکه سلطانم آخر به تو محتاجم

چون عشق پدید آید محتاج شود سلطان

شمارهٔ ۴۱

به شب از داغ هجر تو نمیدانم غنود ای‌جان

که‌ درد و داغ هجران‌ تو خواب از من ربود ای‌ جان

زبهر دیدن رویت چو باشم بر سرکویت

خروش پاسبان تو به جان باید شنود ای جان

به باغ صحبت وصلت بکشتم تخم امیدت

کنون آمد به‌ بر تخمم‌ کسی دیگر درود ای جان

مرا شادی رخسار تو باشد هرکجا باشم

چو رخسارت نبینم من ندانم شاد بود ای جان

همی آتش زنی بر جان من تا از تو بگریزم

مرا زین آتش سوزان بسوزی تار و پود ای جان

شمارهٔ ۴۲

بربود روزگار تو را از کنار من

وز تن ببرد داغ فراقت قرار من

جفت دگر کسی و غمان تو جفت من

یار دگر کسی و فراق تو یار من

تو شادمانه جای دگر بر مراد خویش

وینجا به جان رسیده زعشق تو کار من

تا از کنار من تو کرانه گرفته‌ای

بی‌خون دل نبود زمانی کنار من

هر جایگاه که روزی با تو نشسته‌ام

آن جایگه شدست‌ کنون غمگسار من

شمارهٔ ۴۳

بار دیگر باز گرم افتادم اندر کار او

باز نشکیبم همی یکساعت از دیدار او

گر مرا بینی عجب مانی فرو درکار من

تا دگر باره چرا عاجز شدم درکار او

هر شبی‌ گویم‌ که مهمان آرمش برخوان‌ خویش

تا مگرگیرم زمانی بهره ازگفتار او

بازگویم کز دو چشم من جهان پرگل شود

چون زمین پرگل شود مشکل شود رفتار او

شمارهٔ ۴۴

جانا جفا نکردم هرگز به جای تو

کارم به جان رسید زجور و جفای تو

هرچند جز جفا نکنی تو به جای من

حقا که جز وفا نکنم من به جای تو

دل برده‌ای اگر ببری جان روا بود

زیرا که جان نخواهم جز از برای تو

ور صد هزار جان بود ای دوست مرمرا

من وقف کرده‌ام به دعا و ثنای تو

من بی‌رضای تو نکنم عیش در بهشت

حاشا که دوزخ است مرا بی‌رضای تو

هر روز بر امید جمالت هزار بار

سجده‌کنم به‌ پیش سریر و سرای تو

شمارهٔ ۴۵

عمری گذاشتم صنما در وفای تو

وز صد هزارگونه‌ کشیدم جفای تو

آن چیست از جفا که نکردی به جای من

وان چیست از وفا که نکردم به جای تو

مسکین دلم‌گر از تو کشیدست صد جفا

یک دم زدن سُتُه نشدست از وفای تو

گویند مردمان که بود ذره در هوا

من لاجرم چو ذره شدم در هوای تو

در عشق تو بنالم از چشم خویشتن

کاین چشم من فکند مرا در بلای تو

شمارهٔ ۴۶

ای خوبتر ز یوسف ز این خوبتر مشو

از چشم بد بترس و زخانه به در مشو

یارت منم ز عالم و جایت دل من است

یار دگر مگیر وبه جای دگر مشو

گر خواستی ز حسن همی پایهٔ بلند

بر آسمان رسیدی ازین پیشتر مشو

بد بودی آن زمان که ندادمت هیج پند

اکنون‌ که پند دادمت از بد بتر مشو

شمارهٔ ۴۷

کی نهم روی دگرباره بر آن روی چو ماه

کی زنم دست دگرباره در آن زلف سیاه

بروم روی بر آن روی نهم کامد وقت

بشوم دست بدان زلف زنم کامد گاه

ای پسر چند کنم بی‌لب خندان تو صبر

وی صنم چندکشم در غم هجران تو آه

چند دارم ز پی وعده تو گوش به در

چند دارم زپی رقعهٔ تو چشم به‌راه

هست پیوسته تورا خواب در آن چشم دژم

هست همواره تورا تاب در آن زلف دو تاه

خواب در چشم به‌من درنگری روزبروز

تاب در زلف به‌من درگذری ماه به‌ماه

اشک من لؤلؤ و یاقوت شود چون تو به من

با کلاه و کمر از دورکنی ژرف نگاه

شمارهٔ ۴۸

ای آفتاب یغما ای خَلُّخی نژاده

هم ترک ماه رویی هم حور ماه زاده

هستی به مهر و خدمت استاده و نشسته

هم در دلم نشسته هم پیشم ایستاده

گه راز من‌گشایی زان زلفکان بسته

گه اشک من‌گشایی زان دو لب‌گشاده

تو سیم ساده داری در زیر مشک سوده

من لعل سوده دارم بر روی سیم ساده

گر بی تو شادی آرم یارم مباد شادی

ور بی‌تو باده نوشم نوشم مباد باده

دارم ز دست عشقت دو دست بر سر و دل

بر سر یکی فکنده بر دل یکی نهاده

از دیده آب ریزم وز دل فروزم آتش

با هر دو چیز هستم خرمن به باد داده

دیدم بسی عجایب زین طرفه‌تر ندیدم

چشمی پرآب و آتش بر خرمن اوفتاده

شمارهٔ ۴۹

سنبل است آنکه تو از لاله برانگیخته‌ای

یا بنفشه است‌ که بر طرف چمن ریخته‌ای

یا بر آن عزم‌ که اسلام مرا کفر کنی

پرده کفر ز اسلام در آویخته‌ای

ای برآمیخته هر روز یکی رنگ دگر

این چه رنگ است که امروز بر آمیخته‌ای

تا که بر لعل و شکر بیخته‌ای‌ گرد عبیر

خاک بر روی همه خسته‌دلان بیخته‌ای

چه بلایی تو که از بهر تبه کردن دل

روی بنموده و دل برده و بگریخته‌ای

نه همانا که به صد سال توانند نشاند

این خصومت که تو امسال برانگیخته‌ای

شمارهٔ ۵۰

ختنی‌وار رخ خوب بیاراسته‌ای

چگلی‌وار سر زلف بپیراسته‌ای

این همه صنعت و آرایش و پیرایش چیست

گرنه آشوب و بلای دل من خواسته‌ای

باغبانی ز که آموخته‌ای جان پدر

که سمن برگ به شمشاد بیاراسته‌ای

گر بود خواسته و عمر گرانمایه و خوش

خوشتر از عمر گرانمایه و از خواسته‌ای

همه قصد تو به تاراج دل و جان من است

بامدادان مگر از خانه مرا خواسته‌ای

شمارهٔ ۵۱

آن روی به نیکویی خورشید جهانستی

وان یار به‌ زیبایی چون حور جنانستی

خونخواره دو چشم او چون در نگرد شاید

گویی‌ که دو جادو را آهنگ به‌ جانستی

گر راز دو زلفینش ایام بدانستی

شوریده شدی عالم خورشید نهان استی

کافر بشدی مؤمن, مؤمن بشدی مرتد

گر راه وصال او بر خلق بیانستی

ور قیصر رومی را زنار رفیقستی

راهش نشدی پنهان عیبش نه عیانستی

ور نعرهٔ مستان را در هجر خطر بودی

دایم رقم دولت سروی و بنانستی

گر زخم فراق او بر کوه گذر کردی

کُه را به جهان اندر چون موی میانستی

شمارهٔ ۵۲

بامدادان راست‌ گو تا رخ‌ کرا آراستی

وز خمار و خواب دوشینه کجا برخاستی

گر نه آشوب مرا برخاستی از خواب خوش

زلف جان آشوب پس بر گل چرا پیراستی

من ز یزدان دوش دیدارت به‌ حاجت خواستم

تو چرا امروز آشوب دل من خواستی

بی‌مشاطه آینه بنهادی اندر بیش روی

خویشتن را چون عروس جلوگی آراستی

پیشه کردی بامدادان ساحری و دلبری

دلبری در جیب داری ساحری در آستی

ای مه ناکاسته تا نور بفزایی همی

ماه و مهر تو نگیرد در دل من‌ کاستی

من همه مهر تو جستم تو جفای من مجوی

با تو کردم راستی با من مکن ناراستی

شمارهٔ ۵۳

گر یار نگارینم در من نگرانستی

بار غم و رنج او بر من نه‌ گرانستی

ور غمزهٔ غمارش رازش نگشادستی

از خلق جهان رازم همواره نهانستی

گویی چو بهشتستی آراسته و خرم

گر دوست به کوی من گه‌گه گذرانستی

ای کاش که قوت من بودی ز دو یاقوتش

تا بر سر او چشمم یاقوت نشانستی

ای کاش که از بزمم غایب نشدی هرگز

تا بزم من از رویش چون لاله ستانستی

رخسار چو ماه او بگرفت ز خط هاله

گر مه نگرفتستی آن خط نه چنانستی

شمارهٔ ۵۴

نگارا تو دلبند و زیبا نگاری

پسندیده ترکی و شایسته یاری

نبودست حور و پری آشکارا

تو این هردویی پس چرا آشکاری

ز عشق تو بحر محیط است چشمم

تو در بحر چون لؤلؤ شاهواری

به شب دیده بر ماه و پروین‌ گمارم

چو تو لشکر هجر بر من‌ گماری

دو جان و دو دل داری و چون دل و جان

منم بی‌دل و جان‌ که تو هر دو داری

شمارهٔ ۵۵

کافر بچه‌ای سنگدل آوردهٔ غازی

دلهای مسلمانان بربوده به‌ بازی

شد در صفت حیلت بازی دل او سخت

تا سست کند قاعدهٔ ملت تازی

هر توبه‌ که دیدیم در اسلام حقیقی است

در عشق همان توبه شد امروز مجازی

سوگند خورم‌ کز دل و جان بندهٔ اویم

هرچند که هرگز نکند بنده نوازی

اندر صف خوبان پری چهره چنان است

کاندر صف شمشیر زنان حیدر غازی

مسکین دل من هست همیشه به ‌کف او

گردان شده چون دف به کف حیدر رازی

شمارهٔ ۵۶

بر من این رنج و غم آخر به سر آید روزی

لب من‌ بر لب آن خوش پسر آید روزی

گرچه دورم زبر یار بدان خرسندم

که مرا زو به سلامت خبر آید روزی

ضربت هجر همی خسته کند جان مرا

آه اگر ضربت او کارگر آید روزی

هر شبی قافلهٔ وصل ز من دورترست

آخر این قافله نزدیکتر آید روزی

ماه اقبال بر آید ز سر کوه مراد

گر نگارم ز سرکوی درآید روزی

آسمان گر نکشیدست قلم بر نامم

نامم از نامهٔ اقبال برآید روزی

راه برتافته از ره بره آید وقتی

نجم بگریخته از در به در آید روزی

دولت نیک مرا کشت بسی تخم امید

تخم دولت چو بکاری به بر آید روزی

در جهان دل نتوان بست‌ که نیک و بد هم

گرچه بسیار بپاید به سر آید روزی

شمارهٔ ۵۷

آن‌ که از سنبل نقاب ارغوان آرد همی

عیش او بر چهرهٔ من زعفران کارد همی

هر کجا خواهم‌ که دریابم سبک دیدار او

باز یابم زو که با من سرگران دارد همی

ابر دیدستی‌ که باران بارد اندر نوبهار

دیدهٔ من خون دل را همچنان بارد همی

تا گل وصلش فرو پژمرده در باغ دلم

خار هجرانش مرا در دیدگان خارد همی

روزگار و کار من در وصل او آمد بسر

روزگار هجر او کارم به‌ جان آرد همی

شمارهٔ ۵۸

آن صنم‌ کاندر دو لب تنگ شکر دارد همی

بر سر سرو روان شمس و قمر دارد همی

حلقه‌های زلف او عمدا کند زیر و زبر

تا دل و جان‌مرا زیرو زیردارد همی

تلخ‌ گفتار است و شیرین لب نگارین روی من

وین عجب بنگر که زهر اندر شکر دارد همی

آیت و اللیل بر خواند همی شمس الضحاش

تا نقاب از آیت وَالْفَجر بردارد همی

آتش عشقش ببرده است آب رویم تا مرا

لب از آتش خشک‌ و چشم از آب تر دارد همی

گر نخواهد تا غنی‌ گردد ز سیم و زر چرا

اشک من چون سیم ‌و رخسارم چو زر دارد همی

شمارهٔ ۵۹

ای ترک زبهر تو دلی دارم و جانی

ور هر دو بخواهی به‌ تو بخشم به زمانی

با چون تو بتی زشت بود گر چو منی را

تیمار دلی باشد و اندیشهٔ جانی

از کوچکی ای بت که دهان داری گفتم

آن غالیه‌دان است همانا نه دهانی

وز لاغری ای بت که دهان داری گویم

آن سیمین کلک است همانا نه میانی

نه نه‌ که به آن سان‌ که میان و دهن توست

من بنده‌ام ازکلکی و از غالیه دانی

باد آید و از حلقهٔ زلفین تو هر شب

بر لاله ستان تو کند مشک فشانی

شادند همه شهر به‌دیدار تو امروز

حقا که چنین است و در این نیست گمانی

شمارهٔ ۶۰

دوست دارم که برآشوبی و بیداد کنی

شادیی ‌کن ‌که مرا با غم و فریاد کنی

زاتش عشق چو پولاد بتابی دل من

پس دل خویش چو ناتافته پولاد کنی

به‌تو ای طرفهٔ بغداد نه زان دادم دل

که تو از دیدهٔ من دجلهٔ بغداد کنی

بندهٔ روی چو ماهت نه از آن شرط شدم

که مرا بیهده بفروشی و آزاد کنی

بندهٔ روی توام عاشق بیداد توام

بنده‌تر گردم و عاشقتر اگر داد کنی

شمارهٔ ۶۱

آه ازین کودکان مشکین موی

آه ازین دلبران زیباروی

رخ ایشان چو لاله بر سر کوه

قد ایشان چو سرو بر لب جوی

عالم از رنگ و بویشان چو نگار

چون گل و چون ‌سمن به ‌روی و به ‌بوی

گاه تن را جدا کنند از جان

گاه زن را جدا کنند از شوی

زلف ایشان به‌سان چوگان است

دل مسکین من چو گردان گوی

چون من مستمند مسکین دل

هر یکی را هزار بر سر کوی

گرچه در عشقشان چو موی شدم

در غزلشان همی شکافم موی

قطعات

شمارهٔ ۱ : ای خداوندی که چون در بزم بنشانی مرا

شمارهٔ ۲ : شریف خاطر مسعود سعد سلمان را

شمارهٔ ۳ : این منم آمده نزدیک کریمی‌که شدست

شمارهٔ ۴ : شاه بهرامشاه بن مسعود

شمارهٔ ۵ : جهاندار شد صدر دین در وزارت

شمارهٔ ۶ : تیر شه را به‌ نظم بستودم

شمارهٔ ۷ : نه بس بود که در غزل یار و در مدیح

شمارهٔ ۸ : زان خط تو که همی بردمد از عارض تو

شمارهٔ ۹ : ای وزیری‌ که همت تو همی

شمارهٔ ۱۰ : بیاید نام او در مَخلَص شعر

شمارهٔ ۱۱ : جهان ‌گشاده ثنای تو را چو شیر دهان

شمارهٔ ۱۲ : دریاست خاطر من و گوهر در او سخن

شمارهٔ ۱۳ : امام بود محمد، علی خلیفه ی او

شمارهٔ ۱۴ : شاها قیاس بخت خود از آفتاب گیر

شمارهٔ ۱۵ : ای روزگار خورده کم روزگار گیر

شمارهٔ ۱۶ : عزیز کرد مرا در محل عز و قبول

شمارهٔ ۱۷ : چو بنوشت بر لوح نام تو را

شمارهٔ ۱۸ : تا هست تیغ ‌کلها در برق و رعد نیسان

شمارهٔ ۱۹ : صدر دین را ملک‌العرش گزید از وزرا

شمارهٔ ۲۰ : چون مشک سیه بود مرا هر دو بنا گوش

شمارهٔ ۲۱ : موی سیاه من به جوانی چو مشک بود

شمارهٔ ۲۲ : بیار فاخته مهرا شراب غالیه بوی

شمارهٔ ۲۳ : از سروران باستان، وز مهتران عصر ما

شمارهٔ ۲۴ : همای کلک تو مرغی است لاغر

شمارهٔ ۲۵ : ای شاه اگر سکندر دیدی حُسام تو

شمارهٔ ۲۶ : بیار آن می که پنداری روان یاقوت نابستی

شمارهٔ ۲۷ : فخر کردی که نسب داری از آباء کرام

شمارهٔ ۲۸ : ای شاه ز شاهان که کند آنچه تو کردی

شمارهٔ ۲۹ : به سعی همت خویش ای اجل مؤید دین

شمارهٔ ۳۰ : کردم اندر فتح غزنین ساحری در شاعری

شمارهٔ ۳۱ : بخور ای سیدی به شادی و ناز

شمارهٔ ۳۲ : ای بار خدایی که خداوند جهانی

شمارهٔ ۳۳ : ای شاه عطا بخش که بخشنده‌تر از تو

شمارهٔ ۳۴ : مرا از پی خدمت شاه باید

شمارهٔ ۱

ای خداوندی که چون در بزم بنشانی مرا

از بلا و محنت ایام برهانی مرا

حق خدمت دارم اندر دولت تو سالها

گر کس دیگر نمی‌داند همی دانی مرا

تا قیامت فخر من باشد که اندر بزم خویش

در بر تختم نشانی و بدر خوانی مرا

شمارهٔ ۲

شریف خاطر مسعود سعد سلمان را

مسخرست سخن چون پری سلیمان را

نسیج وحده که نو حُلّه‌ای دهد هر روز

زکارگاه سخن بارگاه سلطان را

ز شادی ادب و عقل او به دار سلام

همه سلامت و سعدست سعدسلمان را

اگر دلیل بزرگی است فضل پس نه عجب

که او دلیل بزرگی است فضل یزدان را

شمارهٔ ۳

این منم آمده نزدیک کریمی‌که شدست

شخص او قبله قبول شرف وتمکین را

وین منم دست به من داده بزرگی‌که سپرد

به‌کف پای بزرگی سر علیّین را

وین منم یافته اقبال وزیری‌که زعدل

تازه کردست کنون قاعدهٔ پیشین را

وین منم از پس سی سال به‌کام دل خویش

دیده در صدر خداوند معین‌الدین را

باد در صدر معالیش همه ساله بقا

تا بقا باشد بر چرخ مه و پروین را

شمارهٔ ۴

شاه بهرامشاه بن مسعود

خواجه مسعود سعد را بنواخت

از کرم حق شعر او بگزارد

وز خرد قدر فضل او بشناخت

کز سواران فضل بهتر از او

کس به ‌چوگان فضل ‌گوی نیاخت

زرّ کانی بیافت وقت سخن

زرّ طبعی که در سخن بگداخت

در سخن زر چو او که داند یافت

در سخن دُرّ چو او که یارد ساخت

تا معزی قصایدش بشنید

دل ز بیهوده‌ها همه پرداخت

شمارهٔ ۵

جهاندار شد صدر دین در وزارت

سپهدار شد شمس دین در امارت

ز جد و پدر یادگار اند هر دو

یکی در امارت یکی در وزارت

شمارهٔ ۶

تیر شه را به‌ نظم بستودم

شکر کرد و به‌ فخر سر بفراشت

آمد و بوسه داد سینهٔ من

رفت و پیکان به‌ سینه در بگذاشت

من ندانم که این ودیعت را

سینه تا کی نگاه خواهد داشت

شمارهٔ ۷

نه بس بود که در غزل یار و در مدیح

طبعی بود لطیف و زبانی بود فصیح

معشوق سازگار بباید گه غزل

ممدوح مال بخش بباید گه مدیح

شمارهٔ ۸

زان خط تو که همی بردمد از عارض تو

کس نگوید که جمال تو دگر خواهد شد

عارض نازک تو بر صفت گل تازه است

زینت تازه گلت سُنبلِ تَر خواهد شد

گر دلم بر رخ تو شیفته و فتنه شدست

بر خطت فتنه‌تر و شیفته‌تر خواهد شد

ای پسر گر خط مشکینت چنین خواهد بود

نه بر آنم ‌که مرا با تو به سر خواهد شد

به سر کار تو هر چند که در می‌نگرم

دل و دینم به سر و کار تو در خواهد شد

شمارهٔ ۹

ای وزیری‌ که همت تو همی

عدم سائلان وجود کند

شرم دارد زمانه با چو تویی

که ز حاتم حدیث جود کند

گر سر از خاک برکند حاتم

خاک پای تو را سجود کند

شمارهٔ ۱۰

بیاید نام او در مَخلَص شعر

چنان کاندر نماز الله اکبر

نه دنیا بهر ما نفع است و ضَرّست

وزو ما را نه نفعستی و نه ‌ضرّ

بدین معنی خرد نپسندد از ما

که با دریا کنیم او را برابر

اگر گردون بپیماید مثنی

و گر کشور بپیماید مکرر

ز قدرش کمتر آید هفت گردون

ز جاهش‌ کمتر آید هفت ‌کشور

ولی چون در وثاق او نهد پای

عدو چون از وفاق او کشد سر

حلال است آن ولی را خون انگور

حرام است آن عدو را شیر مادر

اگر در دولت او دوستانش

توانگر گشته‌اند از زر و گوهر

حسودش هم توانگر شد که دارد

سرشک و چهره همچون گوهر و زر

ایا شاکر ز عدلت شاه و دستور

و یا راضی به دادت ملک و لشکر

چراغ‌ اصل خویشی تا به ‌آدم

جمال نسل خویشی ‌تا به محشر

کسی‌ کاندر ا‌نظرا شخص تو ببیند

سپهری را همی بیند مصور

فلک خواند تو را ابر گهربار

ملک خواند تورا ببر دلاور

به رزم اندر چنان کوشی‌ که هرگز

نکوشد با درختان باد صرصر

اگر ناطق شوندی همچو مردم

به هر وقتی چه ‌گردون و چه اختر

دهندی اختر و گردون گواهی

که در عالم نباشد چون تو دیگر

اگرچه مهتران بسیار دیدم

ندیدم بهتر از تو هیچ مهتر

چو بر دفتر نویسم شکر این قوم

کنم شکر تو را آغاز دفتر

بپیوستند بس عِقْد مدیحت

همه شایسته و زیبا و درخور

که پیوندد چنین عِقدی‌ که تا حشر

بود بر گردن ایام زیور

همی تا بی ‌عرض جوهر نباشد

چنان چون بی‌فلک خورشید ازهر

امارت چون فلک باد و تو خورشید

ریاست چون عَرَض باد و تو جوهر

ز نور رای تو دولت مزین

ز بوی خلق تو دنیا معطر

سرایت چون بهشت و بندگانت

چو حورالعین دمی چون آب کوثر

شمارهٔ ۱۱

جهان ‌گشاده ثنای تو را چو شیر دهان

زمانه بسته رضای تو را چو تیر کمر

غبار موکب تو کرده چشم گردون کور

صهیل مرکب تو کرده گوش گردون کر

فکند رمح تو هر ساعتی از آن مردم

ربود تیغ تو هر لحظه‌ای از آن لشکر

هزار جوشن و تن در میانهٔ جوشن

هزار مغفر و سر در میانه مغفر

شمارهٔ ۱۲

دریاست خاطر من و گوهر در او سخن

در مجلس شریف تو گوهر کنم نثار

شعری که خاطرم به معانی بپرورد

باشد یکی طویله پر از در شاهوار

در نقد و در شناختن شعرهای خویش

بر همت و کفایت تو کردم اختصار

تا هست در زمانهٔ فانی بلند و پست

تا هست در میانهٔ ‌گیتی عزیز و خوار

بادی بلند و دشمن تو باد سرنگون

بادی عزیز و حاسد تو باد خاکسار

اقبال همنشین تو بالصیف و الشتاء

توفیق رهنمای تو فی‌ اللیل و النهار

شمارهٔ ۱۳

امام بود محمد، علی خلیفه ی او

کنون علی است مشیر و محمدست وزیر

علی ز مهر محمد همی چنان نازد

که از دعای محمد علی به روز غدیر

شمارهٔ ۱۴

شاها قیاس بخت خود از آفتاب گیر

عالم به تیغ دولت و رای صواب‌گیر

کاوس وار تاختنی کن سوی ختن

صد گنج چون خزانهٔ افراسیاب گیر

آباد کرده‌ای همه عالم به عدل خویش

از تیغ خویش خانهٔ اعدا خراب‌گیر

چون بنگری به طالع خویش و دعا کنی

طالع خجسته‌گیر و دعا مستجاب گیر

گه اسب تاز و گاه نشاط شراب کن

گه‌گوی باز و گاه به‌کف بر شراب‌گیر

شمارهٔ ۱۵

ای روزگار خورده کم روزگار گیر

بیغوله را ز تیر حوادث حصار گیر

یک‌ره که در سرای سپنجی نشسته‌ای

اندیشه کن ز راه و شدن را شمار گیر

اکنون که کارهای جهان با خصومت است

بگریز و از میان خصومت کنار گیر

پیشی مجوی بر کس و بیشی طلب مکن

در کنج خانه‌ای به‌ قناعت قرار گیر

غره مشو به نعمت و دل در جهان مبند

از فخر ملک و نعمت او اعتبار گیر

شمارهٔ ۱۶

عزیز کرد مرا در محل عز و قبول

ظهیر دولت شاه و شهاب دین رسول

چنان شنید زمن شعر، کاحمد مختار

شنید وحی ز روح‌الامین به وقت نزول

چو در ستایش او لفظ من مکرر شد

لَطَف نمود و ز تکرار من نگشت ملول

کجا ملول شود صاحبی که گاه سخن

بود ز خاطر او نفع را فروع و اصول

ایا ستوده‌کریمی که فضل‌گویان را

ز شکر مکرمت توست فصل‌ها ز فصول

کمال فضل تو داری و من به مجلس تو

چو فضل خویش نمایم بود کمال فضول

اگر هزار زبانم بود به جای یکی

ستایش تو یکی از هزار کیف اقول

چو کرد طبع لطیفت قبول شعر مرا

سزد که رای شریفت دهد نشان قبول

تو بشت آل بتولی و هست نایب من

به مجلس تو خداوند شمع آل بتول

شمارهٔ ۱۷

چو بنوشت بر لوح نام تو را

فرو ایستاد از نوشتن قلم

همی گفت زین پس ندانم نوشت

چو جزوی و کلی نوشتم به هم

شمارهٔ ۱۸

تا هست تیغ ‌کلها در برق و رعد نیسان

تا هست سوز دلها در زلف و جعد جانان

تا با فساد باشد همواره کون عالم

تا با وعید باشد پیوسته وعد یزدان

در مجلس بزرگان خالی مباد هرگز

پیرایهٔ بزرگی مسعود سعد سلمان

آن شاعر سخنور کز نظم او نکوتر

کس در جهان ‌کلامی نشنید بعد قرآن

شمارهٔ ۱۹

صدر دین را ملک‌العرش گزید از وزرا

همچنان چون وزرا از همهٔ خلق جهان

وزرا از همگان چون رمضان اندر سال

صدر دین از وزرا چون شب قدر از رمضان

شمارهٔ ۲۰

چون مشک سیه بود مرا هر دو بنا گوش

کافور ‌شد از پیری مشک سیه من

هرچندکه بسیارگنه دارم یا رب

آمرزش تو بیشترست از گنه من

شمارهٔ ۲۱

موی سیاه من به جوانی چو مشک بود

کافور شد به پیری مشک سیاه من

آورد روزگار ز پیری اثر پدید

بر روی پژمریده و پشت دوتاه من

هرگه ‌که من به سجده نهم روی بر زمین

از دیدگان پر آب شود سجده‌گاه من

یا رب اگر چه هست فراوان مرا گناه

آمرزش تو بیشتر است از گناه من

شمارهٔ ۲۲

بیار فاخته مهرا شراب غالیه بوی

که خاک غالیه رنگ است و روز فاخته‌گون

تو با کرشمه طاوس پیش من بخرام

اگر ز سرما طاوس شد ز باغ برون

چنانکه باز نسیمن گرفت بر سرکوه

بگیر بازی کز حلق و برآید خون

از آن ‌کفی‌ که چو موی حواصل آمد گرم

قدح بده که جهان پر حواصِل است کنون

برفت بلبل و ما را ز رفتنش چه زیان

که بلبل‌ است ثناگوی شاه روزافزون

شمارهٔ ۲۳

از سروران باستان، وز مهتران عصر ما

کردند نازش چار قوم از چار تن تا روز دین

ایرانیان از رستم و عباسیان از معتصم

سلجوقیان از سنجر و اسحاقیان از صدر دین

شمارهٔ ۲۴

همای کلک تو مرغی است لاغر

که از منقار او شد ملک فربی

هر آنکس کو تو را بیند بپرسد

که این خورشید تابنده است یا نی

شمارهٔ ۲۵

ای شاه اگر سکندر دیدی حُسام تو

از سنگ و روی و آهن سدی نساختی

پیش تو پشت مَعْن‌ چو چوگان شدی ز شرم

گر با تو در سخا و کرم‌ گوی باختی

ور دست تو بدیدی محمود زابلی

از خاک سم مرکب تو سر فراختی

من بنده از سخاوت و جود تو یافتم

امروز خلعت تو و نیکو نواختی

رومی و اطلس و قصب و بدره‌های زر

دو استر سبک‌رو و اسبی و ساختی

شمارهٔ ۲۶

بیار آن می که پنداری روان یاقوت نابستی

و یا چون برکشیده تیغ پیش آفتابستی

بیا کی گویی اندر جام مانند گلابستی

به خوشی گویی اندر دیدهٔ بی‌خواب خوابستی

سحابستی قدح‌ گویی و می قطر سحابستی

طرب گویی که اندر دل دعای مستجابستی

اگر می نیستی یکسر همه دل‌ها خرابستی

وگر در کالبد جان را به دل هستی شرابستی

اگر این می به ابر اندر به چنگال عقابستی

از آن تا ناکسان هرگز نخوردندی صوابستی

شمارهٔ ۲۷

فخر کردی که نسب داری از آباء کرام

همه مشهور به‌ جود و کرم و آزادی

راست گفتی پدرانت همه نیکان بودند

بد تو بودی به‌ حقیقت که از ایشان زادی

شمارهٔ ۲۸

ای شاه ز شاهان که کند آنچه تو کردی

در ملک به شاهی ز همه شاهان فردی

آنجا که می و بزم بود اصل نشاطی

وانجا که صف رزم بود مرد نبردی

جان پدر و جان برادر به تو شادست

کز هر سه فزونی به جوانی و به مردی

هر رزم که آن هر سه نجستند تو جستی

هرکار که آن هر سه نکردند توکردی

در ملک تو افزود هر آن مال که دادی

در جان تو افزود هر آن باد که خوردی

تا دیر بماند فلک و زود بگردد

خواهم که بمانی و ازین حال نگردی

شمارهٔ ۲۹

به سعی همت خویش ای اجل مؤید دین

خجسته دولت و پیروز اخترم کردی

چو رای خویش بیفروختی ضمیر مرا

چو بخت خویش بر اعدا مظفرم‌ کردی

به جاه بر همه صدران تقدمم دادی

به مال با همه میران برابرم‌ کردی

تو را ستایم همچون رسول را حَسّان

که تو به احسان حَسّان دیگرم‌کردی

شمارهٔ ۳۰

کردم اندر فتح غزنین ساحری در شاعری

کرد پرگوهر دهانم پادشاه گوهری

دست رادش در دهانم درّ دریایی نهاد

چون ببارید از زبانم پیش او درّ دری

پادشا بخشد به شاعر زرّ و دیبا و قصب

او مرا این هر سه بخشید و جواهر بر سری

درکنارم درّ و فیروزه است و لعل از جود او

در وثاقم جامهٔ رومی و زرّ جعفری

هرگز از محمود غازی این عطا کی یافتند

زینبی و عسجدی و فرخی و عنصری

گر زند از جود محمودی به گیتی داستان

گشت باطل جود محمودی ز جود سنجری

شمارهٔ ۳۱

بخور ای سیدی به شادی و ناز

هرکجا نعمتی به چنگ آری

چرخ در بردنش شتاب کند

گر تو در خوردنش درنگ آری

شمارهٔ ۳۲

ای بار خدایی که خداوند جهانی

لشکر شکن و ملک ده و ملک ستانی

دریادل و مه‌طلعت و خورشید ضمیری

باران سپه و ابر کف و برق سنانی

فخرست به‌ سلطانی تو پیر و جوان را

تا با خرد پیری و با بخت جوانی

چون مهر و سپهری و نه آنی و نه اینی

چون ابر و هژیری و نه اینی ونه آنی

چندین سخن نغز که دارد که تو داری

چندین سخن نغز که داند که تو دانی

شاهان جهان را به‌ گه کین و گه مهر

از تخت برانگیزی و بر تخت نشانی

با تیغ به یک ساعت ملکی بگشایی

با جام به یک لحظه‌ گنجی بفشانی

هرگز نبود شادی و هرگز نبود غم

آن را که برانی تو و آن را که بخوانی

در جام تو می بر صفت آب حیات است

چون خضر امیدست که جاوید بمانی

شمارهٔ ۳۳

ای شاه عطا بخش که بخشنده‌تر از تو

چشم فلک پیر ندیدست جوانی

درویش به‌درگاه تو بشتافتم امروز

جود تو مرا کرد توانگر به‌ زمانی

شد قصهٔ من قصهٔ موسی‌که همی جست

از روشنی اندر شب تاریک نشانی

در آخر شب‌ گشت‌ کلیمی و رسولی

در اول شب بود کلیمی و شبانی

من شکر توگفتن نتوانم به‌تمامی

گر بر تن من‌گردد هر موی زبانی

همواره مدیح تو سگالم به‌دل و جان

کز بهر مدیح تو دلی دارم و جانی

شمارهٔ ۳۴

مرا از پی خدمت شاه باید

دل و دیده و عمر و جان و جوانی

هر آن زندگانی که بی‌شه گذارم

مرا مرگ باشد چنان زندگانی

ولیکن مرا شاه معذور دارد

که طاقت نمیدارم از ناتوانی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : گر سینه بخست شاه سنجر ما را

شمارهٔ ۲ : بیقدرکند رخ تو لالستان را

شمارهٔ ۳ : ای تاخته از جهان جهانبانان را

شمارهٔ ۴ : شاها ادبی کن فلک بد خو را

شمارهٔ ۵ : شاها همه تدبیر صواب است تو را

شمارهٔ ۶ : جاوید شها عز و شرف باد تو را

شمارهٔ ۷ : مهرست ظفر نگین فرمان تو را

شمارهٔ ۸ : خورشید چو بیند ای ملک رای تورا

شمارهٔ ۹ : خورشید فلک سجده برد رأی تو را

شمارهٔ ۱۰ : ای شاه چو بیند آسمان رای تو را

شمارهٔ ۱۱ : بر خلق توراست پادشاهی ملکا

شمارهٔ ۱۲ : در زلف تو آویخته دلبندی ها

شمارهٔ ۱۳ : ای جام تو آب و آتش ناب شراب

شمارهٔ ۱۴ : یازنده‌تر از روزشماری ای شب

شمارهٔ ۱۵ : تا شاه نشاط دجله کردست امشب

شمارهٔ ۱۶ : کوه از صف ترکان ملک ‌گردد پست

شمارهٔ ۱۷ : ای شاه زمین بر آسمان داری تخت

شمارهٔ ۱۸ : ای داده به تو خدای جاه پدرت

شمارهٔ ۱۹ : بر خاک سر کوی تو ای عشق پرست

شمارهٔ ۲۰ : تا شاه گشاده دست بر تخت نشست

شمارهٔ ۲۱ : این ابر که دُرّ شاهوار آوردست

شمارهٔ ۲۲ : گر خصم نخواست از حسد کار توراست

شمارهٔ ۲۳ : گر نور مه و روشنی شمع توراست

شمارهٔ ۲۴ : شاها همه آشوب ز بدخواه تو خاست

شمارهٔ ۲۵ : شاها اثر صبوح کاری عجب است

شمارهٔ ۲۶ : ای شاه به دولت از جهان بهر توراست

شمارهٔ ۲۷ : ای شاه زمانه بخت پیروز تو راست

شمارهٔ ۲۸ : رخشنده چو مهرست ضمیری که تو راست

شمارهٔ ۲۹ : با لشکر عشق تو مباهات خوش است

شمارهٔ ۳۰ : علم تو زعلم خضر و آصف بیش است

شمارهٔ ۳۱ : آن ابر که خاطرش به خاطر برق است

شمارهٔ ۳۲ : هر چند که بر زمانه فرمان من است

شمارهٔ ۳۳ : مخلوق فراوان است الله یکی است

شمارهٔ ۳۴ : دولت‌ که همه جهان به‌سنجر دادست

شمارهٔ ۳۵ : نور ملک ای ملک به نام تو درست

شمارهٔ ۳۶ : آتش تیغی و تا به محشر تف توست

شمارهٔ ۳۷ : ای شاه دل روشن تو جوشن توست

شمارهٔ ۳۸ : ای یار چو روزگار یار من و توست

شمارهٔ ۳۹ : دولت ‌که تو را داد به من زایل نیست

شمارهٔ ۴۰ : تا دین باشد به جز یکی یزدان نیست

شمارهٔ ۴۱ : بیدادی و فتنه در جهان آیین نیست

شمارهٔ ۴۲ : در عشق توام امید بهروزی نیست

شمارهٔ ۴۳ : در راه نسا ای ملک پاک سرشت

شمارهٔ ۴۴ : آن‌کس‌که چراغ مهر تو در بر یافت

شمارهٔ ۴۵ : تا از برم آن یار پسندیده برفت

شمارهٔ ۴۶ : ای شاه فلک یاد تو را نوش گرفت

شمارهٔ ۴۷ : گر یابد زهره آگهی از نامت

شمارهٔ ۴۸ : ای راحت جان ما ز دو مرجانت

شمارهٔ ۴۹ : از تیغ چو آب تو به رزم آتش زاد

شمارهٔ ۵۰ : خالق همه اقبال خلایق به تو داد

شمارهٔ ۵۱ : باکم ز منی پای تو اندر گل باد

شمارهٔ ۵۲ : هرگز دل تو به هیچکس شاد مباد

شمارهٔ ۵۳ : گیتی ملکا جز به تو آباد مباد

شمارهٔ ۵۴ : هر کار که هست جز به‌ کام تو مباد

شمارهٔ ۵۵ : ای ناصر دین ناصر تو یزدان باد

شمارهٔ ۵۶ : دلها همه در زلف تو آویخته باد

شمارهٔ ۵۷ : ایزد ملکا سعادت جم به تو داد

شمارهٔ ۵۸ : تا دولت تو به گرد گردون گردد

شمارهٔ ۵۹ : ای از همه خسروان چو افریدون فرد

شمارهٔ ۶۰ : ای صدر جهان هرکه می‌کین تو خورد

شمارهٔ ۶۱ : عشقت صنما به روی‌ زردم دارد

شمارهٔ ۶۲ : جانی‌که زمهر توست نقصان نبرد

شمارهٔ ۶۳ : تا عصمت ایزدت نکوخواه نکرد

شمارهٔ ۶۴ : ایزد که بنای دولتت عالی کرد

شمارهٔ ۶۵ : چون شاه جهان کمان کشیدن گیرد

شمارهٔ ۶۶ : هر تیر که شاه تیر گیر اندازد

شمارهٔ ۶۷ : ای شاه زمین فلک سریرتو سزد

شمارهٔ ۶۸ : سلطان علم عدل به هر عالم زد

شمارهٔ ۶۹ : من با تو بتا نفس نمی‌یارم زد

شمارهٔ ۷۰ : چون شاه سرای پرده بر هامون زد

شمارهٔ ۷۱ : هر شب که وصال یار دلبر باشد

شمارهٔ ۷۲ : گر نعمت دشمنت ز حد بیرون شد

شمارهٔ ۷۳ : تا فتح تو تاریخ مسلمانی شد

شمارهٔ ۷۴ : چون شاه سوی تخت سرافراز آمد

شمارهٔ ۷۵ : چون رخ بگشاد آن نگار دلبند

شمارهٔ ۷۶ : گر ابر به جود خویشتن را چو تو خواند

شمارهٔ ۷۷ : از هیبت تو به روم کفار نماند

شمارهٔ ۷۸ : در عشق تو ای صنم مرا رای نماند

شمارهٔ ۷۹ : ای شاه بنای ملک محکم به‌تو ماند

شمارهٔ ۸۰ : در عشق تو زیر و بم هم‌آواز منند

شمارهٔ ۸۱ : تیراندازان همه گرو در بستند

شمارهٔ ۸۲ : خصمان تو لاف سپر زرد زدند

شمارهٔ ۸۳ : چون باز خیال تو پر و بال زند

شمارهٔ ۸۴ : هر شب که رهی فال ز روی تو زند

شمارهٔ ۸۵ : ترکان ملک با خرد و باهوشند

شمارهٔ ۸۶ : خصمان ملک چو جغد در ویرانند

شمارهٔ ۸۷ : گر بر فلک از تاجوران راه کنند

شمارهٔ ۸۸ : ای شاه تورا ماه نگین خواهد بود

شمارهٔ ۸۹ : تا چند دل تو چشمهٔ نور بود

شمارهٔ ۹۰ : از عمر شبی به‌ کام دل دوشم بود

شمارهٔ ۹۱ : حیرت همه در درنگ و سنگ تو بود

شمارهٔ ۹۲ : هرکس که سزای افسر وگاه بود

شمارهٔ ۹۳ : هر بزم که کردی همه بهروزی بود

شمارهٔ ۹۴ : دجله ملکا زمان زمان بفزاید

شمارهٔ ۹۵ : خرگه زند وکارکسی نگشاید

شمارهٔ ۹۶ : سلطان جهان برکیارق باید

شمارهٔ ۹۷ : از درگه تو ملوک را تاج آید

شمارهٔ ۹۸ : شاها چو دلت در صف تدبیر آید

شمارهٔ ۹۹ : چون آتش خاطر مرا شاه بدید

شمارهٔ ۱۰۰ : حوران سپاهت ای شه شیر شکر

شمارهٔ ۱۰۱ : دست مَلِک ملوکِ عالم‌ْ سنجر

شمارهٔ ۱۰۲ : چون بر دل و سر نهم دو دست ای دلبر

شمارهٔ ۱۰۳ : ای رفته ز خانه مدتی سوی سفر

شمارهٔ ۱۰۴ : چون نرگس اگر نهیم در خاکستر

شمارهٔ ۱۰۵ : هستند به بزمت ای شه شیر شکار

شمارهٔ ۱۰۶ : شاها خردت هست به می خوردن یار

شمارهٔ ۱۰۷ : ای دشمن تو به قبضهٔ قهر اندر

شمارهٔ ۱۰۸ : هرگز نشوم من از بت و باده صبور

شمارهٔ ۱۰۹ : ای شاه کجا گرم کنی بارهٔ بور

شمارهٔ ۱۱۰ : خستی دل من به غمزه ای بدر منیر

شمارهٔ ۱۱۱ : گر بخت بلند خواهی و عمر دراز

شمارهٔ ۱۱۲ : از کوی تو تا کوی من ای شمع طراز

شمارهٔ ۱۱۳ : چون چشم تو بر دلم شود تیر انداز

شمارهٔ ۱۱۴ : از جور قد بلند و موی پستش

شمارهٔ ۱۱۵ : شاهی که به رزم کاویان داشت درفش

شمارهٔ ۱۱۶ : در عشق تو بی‌روان نَوان بودم دوش

شمارهٔ ۱۱۷ : دستور و شهنشه از جهان رایت خوش

شمارهٔ ۱۱۸ : نشناخت ملک سعادت اختر خویش

شمارهٔ ۱۱۹ : چون ابر کف تو بیند ای خسرو شرق

شمارهٔ ۱۲۰ : تا دید زمانه در دلم غایت عشق

شمارهٔ ۱۲۱ : چشمی دارم ز اشک پیمانهٔ عشق

شمارهٔ ۱۲۲ : ای کرده همه جهان ز ناپاکان پاک

شمارهٔ ۱۲۳ : سقای ملک گرفت چنگ اندر چنگ

شمارهٔ ۱۲۴ : ای تیغ تو با قوت مریخ و زحل

شمارهٔ ۱۲۵ : از روضهٔ حسن تو نگاری رسدم

شمارهٔ ۱۲۶ : ای سیمبر از عشق تو در رشته شدم

شمارهٔ ۱۲۷ : هر شب غم تو به مه اشارت‌کُنَدَم

شمارهٔ ۱۲۸ : ای یار شبی که بی‌رخت بگذارم

شمارهٔ ۱۲۹ : گرچه دل و سینه‌ کان گوهر دارم

شمارهٔ ۱۳۰ : هر شب ز غم تو دل ز جان برگیرم

شمارهٔ ۱۳۱ : گه سرو بلند حله بوشت خوانم

شمارهٔ ۱۳۲ : ای‌ گوی زَنَخ سخن ز گویت ‌گویم

شمارهٔ ۱۳۳ : مستم ملکا و هر چه اکنون‌گویم

شمارهٔ ۱۳۴ : چشم من و چشم آن بت تنگ دهان

شمارهٔ ۱۳۵ : تیغ ملک شرق خداوند جهان

شمارهٔ ۱۳۶ : هر شاه که داشت دولت و بخت جوان

شمارهٔ ۱۳۷ : نه با منی ار چه همنشینی با من

شمارهٔ ۱۳۸ : رفتی و به یک بارگرفتی کم من

شمارهٔ ۱۳۹ : بگرفت شها قضای بد دامن من

شمارهٔ ۱۴۰ : ای چرخ‌کمر مبند برکینه من

شمارهٔ ۱۴۱ : نازید به گرز گاوسار افریدون

شمارهٔ ۱۴۲ : گر حاجب و چاوش تو ای ناصر دین

شمارهٔ ۱۴۳ : ای شاه زتو تخت همی نازد و زین

شمارهٔ ۱۴۴ : ای حیدر و جمشید به شمشیر و نگین

شمارهٔ ۱۴۵ : ای شاه جهان دو گوشهٔ روی زمین

شمارهٔ ۱۴۶ : ای برده به شمشیر همه ملک تگین

شمارهٔ ۱۴۷ : زین فتح‌ که‌ کرد شاه در کشور چین

شمارهٔ ۱۴۸ : خصمی‌که ستم بود همه همت او

شمارهٔ ۱۴۹ : سروی‌که بنفشه برگل آمد بر او

شمارهٔ ۱۵۰ : خصمی‌که بر او فسوس کرد اختر او

شمارهٔ ۱۵۱ : ای نور مه از جمال رخسارهٔ تو

شمارهٔ ۱۵۲ : ای کرده سپهر و اختران یاری تو

شمارهٔ ۱۵۳ : ای شاه چو آسمان کمان داری تو

شمارهٔ ۱۵۴ : خورشید بر آسمان نپیماید راه

شمارهٔ ۱۵۵ : دارند همه شگفت میران سپاه

شمارهٔ ۱۵۶ : خصمان تو رسم بد نهادند همه

شمارهٔ ۱۵۷ : ای پیش تو حاسدانت‌ را سنگی نه

شمارهٔ ۱۵۸ : پروین و ستارگان گردون پیمای

شمارهٔ ۱۵۹ : افروخته دولت شه عالم رای

شمارهٔ ۱۶۰ : ای رایت و رای تو همایون چو همای

شمارهٔ ۱۶۱ : شاها در فتح بر تو بگشاد خدای

شمارهٔ ۱۶۲ : دامی که در آن دام شکارم کردی

شمارهٔ ۱۶۳ : ای عشق تو عمرم به کران آوردی

شمارهٔ ۱۶۴ : از بهر جمال چهرهٔ همچو پری

شمارهٔ ۱۶۵ : در بر ملکا دل توانگر داری

شمارهٔ ۱۶۶ : ای باخته عشق در جهان با دگری

شمارهٔ ۱۶۷ : هر سال به‌کار ملک بیدار تری

شمارهٔ ۱۶۸ : هر دم زا‌دمی‌ خجسته دیدار تری

شمارهٔ ۱۶۹ : زاهد نکند توبه به زهد ای ساقی

شمارهٔ ۱۷۰ : خور گوید کاشکی که زرین تنمی

شمارهٔ ۱۷۱ : ای شاه نگویمت که چون گردونی

شمارهٔ ۱۷۲ : این مجلس شاه و گل‌فشان اندروی

شمارهٔ ۱۷۳ : لبیک دهد بخت چو آواز دهی

شمارهٔ ۱۷۴ : یار از غم من خبر ندارد گویی

شمارهٔ ۱۷۵ : ای ماه کمان شهریاری گویی

شمارهٔ ۱

گر سینه بخست شاه سنجر ما را

کم نیست خمار عشق در سر ما را

گر دل‌ برُبود یار دلبر ما را

پیکان بَدَل دل است در بر ما را

شمارهٔ ۲

بیقدرکند رخ تو لالستان را

تشویر دهد لب تو خوزستان را

ان‌کس که تورا قبلهٔ ترکستان دید

از بهر تو کرد قبله‌ ترکستان را

شمارهٔ ۳

ای تاخته از جهان جهانبانان را

برهم زده ملک و خانهٔ خانان را

ای وارث نامدار سلطانان را

فخرست به تو جمله مسلمانان را

شمارهٔ ۴

شاها ادبی کن فلک بد خو را

گر چشم رسانید رخ نیکو را

گرگوی خطا کرد به چوگانش زن

ور اسب خطا کرد به‌ من بخش او را

شمارهٔ ۵

شاها همه تدبیر صواب است تو را

وز بخت به فرخی جواب است تو را

آتش تیغی و نفع آب است تورا

از خاکی و نور آفتاب است تورا

شمارهٔ ۶

جاوید شها عز و شرف باد تو را

تیغ و قلم و جام به‌ کف باد تو را

از تاجوران هزار صف باد تو را

صد شاه خلیفهٔ خَلَف باد تو را

شمارهٔ ۷

مهرست ظفر نگین فرمان تو را

صید است بهشت دام احسان تو را

خاک است ستاره صحن میدان تو را

گوی است زمانه خَمٌ جوگان تورا

شمارهٔ ۸

خورشید چو بیند ای ملک رای تورا

وین فر و جمال عالم ارای تورا

جوینده شود بزمگه و جای تو را

تا سجده برد خاک‌کف پای تورا

شمارهٔ ۹

خورشید فلک سجده برد رأی تو را

ور سجده برد روی دلارای تورا

من خود چه‌ کسم که جان کنم جای تو را

جان در تن من خاک سزد پای تو را

شمارهٔ ۱۰

ای شاه چو بیند آسمان رای تو را

وین طبع لطیف رامش افزای تو را

احسنت زند طلعت زیبای تو را

خواهد که شود خاک‌ کف پای تو را

شمارهٔ ۱۱

بر خلق توراست پادشاهی ملکا

وز ماه توراست تا به ماهی ملکا

دور فلک و حکم الهی ملکا

آن باد و چنان بادکه خواهی ملکا

شمارهٔ ۱۲

در زلف تو آویخته دلبندی ها

پیش خردت خیره خردمندی ها

در دل دارم که بندگیهات کنم

تا خود چه کنی تو از خداوندی ها

شمارهٔ ۱۳

ای جام تو آب و آتش ناب شراب

ای خون عدو ز آتش شمشیر تو آب

گه آتش را کنی تو از آب نقاب

گه بفروزی ز روی آب آتش ناب

شمارهٔ ۱۴

یازنده‌تر از روزشماری ای شب

تاریک‌تر از زلف نگاری ای شب

از روز همی یاد نداری ای شب

گویی که سپیده‌دم نداری ای شب

شمارهٔ ۱۵

تا شاه نشاط دجله کردست امشب

اندر دل بندگان فزودست طرب

دریاست شه پاکدل پاک نسب

دریا به ‌میان دجله در هست عجب

شمارهٔ ۱۶

کوه از صف ترکان ملک ‌گردد پست

ز ایشان به هنر یکی و از خصمان شصت

در مجلس و میدان شه حورپرست

دارند نهاده جام و جان برکفِ دست

شمارهٔ ۱۷

ای شاه زمین بر آسمان داری تخت

سست است عدو تا تو کمان داری سخت

حمله سبک آری وگران داری لخت

پیری تو به تدبیر و جوان داری بخت

شمارهٔ ۱۸

ای داده به تو خدای جاه پدرت

خرم به تو میران و سپاه پدرت

گر بی‌پدرت بماند گاه پدرت

اندی که تویی به جایگاه پدرت

شمارهٔ ۱۹

بر خاک سر کوی تو ای عشق پرست

تنها نه منم فتاده شوریده و مست

چون من به سر کوی تو صد عاشق هست

از پای بیفتاده و جان بر کف دست

شمارهٔ ۲۰

تا شاه گشاده دست بر تخت نشست

دست همه بیدادگران سخت ببست

دستور به دستوری شاه اندر دست

از پای فتاده را همی گیرد دست

شمارهٔ ۲۱

این ابر که دُرّ شاهوار آوردست

بر شادی جشن شهریار آورده ست

آورده نثار مهرگانی هر کس

او نیز چو دیگران نثار آورده است

شمارهٔ ۲۲

گر خصم نخواست از حسد کار توراست

ایزد ملکا هر آنچه او خواست نخواست

امروز که راست این سعادت که تو راست

اقبال فزون گشته و خصمان کم و کاست

شمارهٔ ۲۳

گر نور مه و روشنی شمع توراست

پس سوزش وکاهش من از بهر چراست

گر شمع تویی مرا چرا باید سوخت

ور ماه تویی مرا چرا باید کاست

شمارهٔ ۲۴

شاها همه آشوب ز بدخواه تو خاست

دادار جز آن خواست که بدخواه تو خواست

پیغمبری ملوک بی‌وحی تو راست

کارت همه معجزات را ماند راست

شمارهٔ ۲۵

شاها اثر صبوح کاری عجب است

نازد به صبوح هرکه شادی طلب است

باده به همه وقت طرب را سبب است

لیکن به صبوح‌ کیمیای طرب است

شمارهٔ ۲۶

ای شاه به دولت از جهان بهر توراست

بر جان و تن مخالفان قهر توراست

سلطانی عصر و شاهی دهر توراست

با این همه فتح ماوراء‌النهر تو راست

شمارهٔ ۲۷

ای شاه زمانه بخت پیروز تو راست

اندیشه و رای عالم‌افروز تو راست

شمشیر ظفرساز عدوسوز تو را ست

ز انطاکیه تا کاشغر امروز تو را ست

شمارهٔ ۲۸

رخشنده چو مهرست ضمیری که تو راست

عالی چو سپهرست سریری که تو راست

فرمانده خلق است مشیری که تو راست

مخدوم جهان است وزیری که توراست

شمارهٔ ۲۹

با لشکر عشق تو مباهات خوش است

با حلقهٔ زلف تو مناجات خوش است

شطرنج‌که در عشق تو بازیم همی

ما برد نخواهیم که شَهمات خوش است

شمارهٔ ۳۰

علم تو زعلم خضر و آصف بیش است

حلم تو زحلم مَعن‌ وَاحنَف بیش است

از صاعقه شمشیر تو را تف بیش است

وز مورچه ترکان تو را صف بیش است

شمارهٔ ۳۱

آن ابر که خاطرش به خاطر برق است

وان بحر که خلق در نوالش غرق است

وان شمس‌ که تاج دولتش بر فرق است

طبع و دل و همت رئیس الشرق است

شمارهٔ ۳۲

هر چند که بر زمانه فرمان من است

فرمان تو بر تن و دل و جان من است

سلطان منم و عشق تو سلطان من است

من زان تو ام همه جهان زان من است

شمارهٔ ۳۳

مخلوق فراوان است الله یکی است

وانجا که حقیقت است درگاه یکی است

هستند ستارگان بسی‌، ماه یکی است

بسیار ملک هست‌، ملکشاه یکی است

شمارهٔ ۳۴

دولت‌ که همه جهان به‌سنجر دادست

داند به‌ یقین که خوب و درخور دادست

سنجر که وزارت به مظفر دادست

شک نیست که حق به‌ دست حقور دادست

شمارهٔ ۳۵

نور ملک ای ملک به نام تو درست

دور فلک ای ملک به دام تو درست

کان ظفر ای ملک به‌ کام تو درست

جان طرب ای ملک به جام تو درست

شمارهٔ ۳۶

آتش تیغی و تا به محشر تف توست

باران صفتی و هفت‌کشور صف توست

جم دولتی و قوام دین آصف توست

دریاکفی و همه جهان درکف توست

شمارهٔ ۳۷

ای شاه دل روشن تو جوشن توست

عالم شده روشن از دل روشن توست

پریدن جبریل به پیرامن توست

صید ملک‌الموت سر دشمن توست

شمارهٔ ۳۸

ای یار چو روزگار یار من و توست

بس کس که حسود روزگار من و توست

این باده که اندوه‌گسار من و توست

برگیر و بیا که ‌کار کار من و توست

شمارهٔ ۳۹

دولت ‌که تو را داد به من زایل نیست

وین دل‌که مرا داد به تو غافل نیست

از دولت و دل هر چه رود باطل نیست

بی‌دولت و دل مراد کس حاصل نیست

شمارهٔ ۴۰

تا دین باشد به جز یکی یزدان نیست

تا ملک بود به جز یکی سلطان نیست

بر هر دو برون از آن و زین فرمان نیست

آن بی ‌این نیست هرگز این بی‌ آن نیست

شمارهٔ ۴۱

بیدادی و فتنه در جهان آیین نیست

شادند جهانیان و کس غمگین نیست

گل هست به باغ ملک اگر نسرین نیست

رکن‌الدین هست اگر معزالدین نیست

شمارهٔ ۴۲

در عشق توام امید بهروزی نیست

وز عهد شب وصال تو روزی نیست

از آتش تو دلم چرا می‌سوزد

چون هیچ تو را عادت دلسوزی نیست

شمارهٔ ۴۳

در راه نسا ای ملک پاک سرشت

جز سنگ ندیدم به دل سبزه و کشت

دوزخ دره‌ای گذاشتم ناخوش و زشت

چون پیش تو آمدم رسیدم به بهشت

شمارهٔ ۴۴

آن‌کس‌که چراغ مهر تو در بر یافت

در خاک به فر دولت تو زر یافت

وان‌کس که خیال کین تو در سر یافت

در آب ز روی خویش نیلوفر یافت

شمارهٔ ۴۵

تا از برم آن یار پسندیده برفت

آرام و قرار از دل شوریده برفت

خون دلم از دیده رواست از آنک

از دل برود هر آنچه از دیده برفت

شمارهٔ ۴۶

ای شاه فلک یاد تو را نوش گرفت

شمشیر تو را ظفر در آغوش‌ گرفت

اقبال تو را غاشیه بر دوش گرفت

اد‌بار مخالف تو را گوش گرفت

شمارهٔ ۴۷

گر یابد زهره آگهی از نامت

خواهد که به‌جای می‌بود در جامت

گر ماه ز چرخ بشنود پیغامت

آید به ‌زمین و اوفتد در دامت

شمارهٔ ۴۸

ای راحت جان ما ز دو مرجانت

رنج دل ما زچشم پر دستانت

ما راکه جراحت است بر سینه و دل

بر سینه ز تیر و بر دل از پیکانَت

شمارهٔ ۴۹

از تیغ چو آب تو به رزم آتش زاد

تا خصم ز باد حمله در خاک افتاد

از بیم دلش پرآتش و سر بر باد

دو دیده پرآب روی بر خاک نهاد

شمارهٔ ۵۰

خالق همه اقبال خلایق به تو داد

تا دهر بود بقای اقبال تو باد

تو باده به‌ دست همچنین با دل شاد

بدخواه تو جان و خان و مان داده به‌ باد

شمارهٔ ۵۱

باکم ز منی پای تو اندر گل باد

با به ز تویی مراد من حاصل باد

گر دل پس از این هوای تو خواهد جست

لعنت ز خدای بر من و بر دل باد

شمارهٔ ۵۲

هرگز دل تو به هیچکس شاد مباد

وز بند تو بندهٔ تو آزاد مباد

تا عشق تو را دلم عمارت نکند

ویران شدهٔ عشق تو آباد مباد

شمارهٔ ۵۳

گیتی ملکا جز به تو آباد مباد

در عادت تو جز هنر و داد مباد

خصم تو ز بند محنت آزاد مباد

هر کاو به تو شادی نکند شاد مباد

شمارهٔ ۵۴

هر کار که هست جز به‌ کام تو مباد

هر خصم‌ که هست جز به دام تو مباد

هر شاه که هست جز غلام تو مباد

هر خطبه که هست جز به نام تو مباد

شمارهٔ ۵۵

ای ناصر دین ناصر تو یزدان باد

اقبال تو در تن سعادت جان باد

گردون به مراد رای تو گردان باد

وز گردش آن هر چه تو خواهی آن باد

شمارهٔ ۵۶

دلها همه در زلف تو آویخته باد

جانها همه از طبع تو آمیخته باد

هر شور که در جهان برانگیزد چرخ

آن شور ز جعد زلفت انگیخته باد

شمارهٔ ۵۷

ایزد ملکا سعادت جم به تو داد

ملک همه شاهان مقدم به تو داد

چون تاج و سریر و تیغ و خاتم به تو داد

شاهی به تو ختم‌کرد و عالم به تو داد

شمارهٔ ۵۸

تا دولت تو به گرد گردون گردد

گردون همه بر فال همایون‌ گردد

ور با تو ستاره‌ای دگرگون گردد

تیره شود و ز چرخ بیرون‌ گردد

شمارهٔ ۵۹

ای از همه خسروان چو افریدون فرد

وز دولت تو رسیده بر گردون گَرد

ای ‌گشته به دولت تو روزافزون مرد

ایزد به تو این جهان ا‌همه‌ا میمون‌ کرد

شمارهٔ ۶۰

ای صدر جهان هرکه می‌کین تو خورد

از رنج خمارگشت با ناله و درد

گر شیر سیه بود به هنگام نبرد

شد عاقبت کار به حال سگ زرد

شمارهٔ ۶۱

عشقت صنما به روی‌ زردم دارد

وز کام و هوای خویش فردم دارد

این خود صنما قاعدهٔ بخت من است

با هر که وفا کنم به دردم دارد

شمارهٔ ۶۲

جانی‌که زمهر توست نقصان نبرد

دردی که زکین توست درمان نبرد

هرکس‌که تورا به طوع فرمان نبرد

گر عالم جان شود ز تو جان نبرد

شمارهٔ ۶۳

تا عصمت ایزدت نکوخواه نکرد

توقیع تو اِعتَصَمت بِالله نکرد

هرگز ستمی بر دل تو راه نکرد

ایزد به غلط تو را شهنشاه نکرد

شمارهٔ ۶۴

ایزد که بنای دولتت عالی کرد

نگذاشت که خصم با تو محتالی کرد

گر خصم نکرد دل ز کینت خالی

اندیشهٔ تو جهان ازو خالی کرد

شمارهٔ ۶۵

چون شاه جهان کمان کشیدن گیرد

پیروزی از آسمان رسیدن گیرد

هر تیر کز آن کمان پریدن گیرد

صبحی دگر از ظفر دمیدن‌ گیرد

شمارهٔ ۶۶

هر تیر که شاه تیر گیر اندازد

گویی که ز گردون اثیر اندازد

دشمن ز نهیب او چو تیر اندازد

گویی که ز چنبران ا‌به زیرا اندازد

شمارهٔ ۶۷

ای شاه زمین فلک سریرتو سزد

مریخ به جَدْی پرّ تیر تو سزد

خورشید نگویم که دبیر تو سزد

یک نقطه ز اتوقیع‌ا وزیر تو سزد

شمارهٔ ۶۸

سلطان علم عدل به هر عالم زد

درکشور روم عالمی بر هم زد

هر دم ز قیاس عیسی مریم زد

نگذاشت که نیز هیچ کافر دم زد

شمارهٔ ۶۹

من با تو بتا نفس نمی‌یارم زد

در موکب تو جرس نمی‌یارم زد

جان میدهم و نفس نمی‌یارم زد

دست از تو به هیچ‌کس نمی‌یارم زد

شمارهٔ ۷۰

چون شاه سرای پرده بر هامون زد

از دجله و نیل خیمه تا جیحون زد

چون بارهٔ تازی از میان بیرون زد

کیمخت زمین ز گَرد بر گردون زد

شمارهٔ ۷۱

هر شب که وصال یار دلبر باشد

شب زورق و ماه باد صرصر باشد

وان شب که فراق آن سمن بر باشد

شب کشتی و آفتاب لنگر باشد

شمارهٔ ۷۲

گر نعمت دشمنت ز حد بیرون شد

بنگر که به عاقبت ز محنت چون شد

از قارون‌ گر به مال و گنج افزون شد

در زیر زمین نهفته چون قارون شد

شمارهٔ ۷۳

تا فتح تو تاریخ مسلمانی شد

پیروزی تو اصل جهانبانی شد

تا خان ز سیاست تو زندانی شد

از بیم تو چشم خانیان خانی شد

شمارهٔ ۷۴

چون شاه سوی تخت سرافراز آمد

پیرامن او بخت به‌پرواز آمد

آن روز ز تخت شاهی آواز آمد

کامروز مسیح از آسمان باز آمد

شمارهٔ ۷۵

چون رخ بگشاد آن نگار دلبند

جای صلوات باشد و جای سپند

احسنت زند ستاره از چرخ بلند

آن مادر راکه چون تو زاید فرزند

شمارهٔ ۷۶

گر ابر به جود خویشتن را چو تو خواند

فراش تو بود او همی‌گرد نشاند

هر چند بسی‌ گهر پراکند و فشاند

آخر گهرش نماند و بی‌کار بماند

شمارهٔ ۷۷

از هیبت تو به روم کفار نماند

وز نصرت تو به روم زنار نماند

با عدل تو در زمانه تیمار نماند

با جود تو در خزانه دینار نماند

شمارهٔ ۷۸

در عشق تو ای صنم مرا رای نماند

وان طبع لطیف حکمت آرای نماند

بر جای همی بود دلم بی‌غم تو

تا جای غم تو گشت بر جای نماند

شمارهٔ ۷۹

ای شاه بنای ملک محکم به‌تو ماند

باغ ظفر و فتوح خرم به تو ماند

شاهنشهی از نژاد آدم به تو ماند

رفتند مخالفان و عالم به تو ماند

شمارهٔ ۸۰

در عشق تو زیر و بم هم‌آواز منند

اندیشه و باد سرد دمساز من اند

خاموشی و صبر خازن راز من اند

رنگ رخ و آب دیده غماز من اند

شمارهٔ ۸۱

تیراندازان همه گرو در بستند

بردند گمان که با ملک همدستند

آخر همه عاجز و خجل بنشستند

وز شرم ملک تیر و کمان بشکستند

شمارهٔ ۸۲

خصمان تو لاف سپر زرد زدند

شش پنج به‌ گاه ماندن نرد زدند

گر سرد سخن شدند وا مرد زدند

با دولت تو بر آهن سرد زدند

شمارهٔ ۸۳

چون باز خیال تو پر و بال زند

در جان رهی عشق تو چنگال زند

آن کس‌ که نه از وصال تو نال زند

شاید که ز چشم خویش قیقال زند

شمارهٔ ۸۴

هر شب که رهی فال ز روی تو زند

مرغی شود و بال به سوی تو زند

هر نعره که پاسبان کوی تو زند

گویی‌که زجان مهرجوی تو زند

شمارهٔ ۸۵

ترکان ملک با خرد و باهوشند

حور شَبَه زلف و دیو آهن پوشند

دیوند چو روز رزم جان را کوشند

حورند چو پیش تخت شه می‌نوشند

شمارهٔ ۸۶

خصمان ملک چو جغد در ویرانند

دایم همه را همچو مگس میرانند

خود را چو همای از چه قِبَل می‌دانند

کز چشم چو سیمرغ همی پنهانند

شمارهٔ ۸۷

گر بر فلک از تاجوران راه کنند

وز قدرت و قدر دست بر ماه کنند

ور دست فلک ز دهر کوتاه کنند

آخر همه خطبه بر ملکشاه کنند

شمارهٔ ۸۸

ای شاه تورا ماه نگین خواهد بود

زیرِ قدمت ملک زمین خواهد بود

ملک تو ز روم تا به چین خواهد بود

ما فال زدیم و همچنین خواهد بود

شمارهٔ ۸۹

تا چند دل تو چشمهٔ نور بود

زان چشمهٔ نور چشم بد دور بود

ملک و سپه و خزینه معمور بود

آن خسرو را که چون تو دستور بود

شمارهٔ ۹۰

از عمر شبی به‌ کام دل دوشم بود

کاواز سرود و رود درگوشم بود

بگذشته و بامداد فرموشم بود

مهتاب نبود و مه در آغوشم بود

شمارهٔ ۹۱

حیرت همه در درنگ و سنگ تو بود

نصرت همه در شتاب و جنگ تو بود

تا پرّ عقاب بر خدنگ تو بود

دشمن چو کبوتری به چنگ تو بود

شمارهٔ ۹۲

هرکس که سزای افسر وگاه بود

خدمتگر این خدمت درگاه بود

در روی زمین اگر بسی شاه بود

شاه همه سنجر ملکشاه بود

شمارهٔ ۹۳

هر بزم که کردی همه بهروزی بود

کار تو نشاط و مجلس افروزی بود

هر رزم که کردی همه پیروزی بود

هرچ آن دگری خواست تو را روزی بود

شمارهٔ ۹۴

دجله ملکا زمان زمان بفزاید

تا با تو به جود اخویش‌ا پهلو ساید

چون دجله هزار اگر تو را پیش آید

در جنب دل تو قطره‌ای ننماید

شمارهٔ ۹۵

خرگه زند وکارکسی نگشاید

مطبخ زند و نان به کسی ننماید

گر دود به مطبخش درآید شاید

کز مطبخ او دود همی برناید

شمارهٔ ۹۶

سلطان جهان برکیارق باید

کز دولت او جهان همی آراید

بس برناید تا هنرش بِفْزاید

بندد کمر و همه جهان بگشاید

شمارهٔ ۹۷

از درگه تو ملوک را تاج آید

در همّت تو هزار معراج آید

توقیع تو چون به ‌دست محتاج آید

چون‌کعبه بود که بیش حُجاج آید

شمارهٔ ۹۸

شاها چو دلت در صف تدبیر آید

او را مدد از عالم تقدیر آید

تیغ تو جهان‌گرفت آری شک نیست

آن راکه تو برکشی جهانگیر آید

شمارهٔ ۹۹

چون آتش خاطر مرا شاه بدید

از خاک مرا بر زبر ماه کشید

چون آب یکی ترانه از من بشنید

چون باد یکی مرکب خاصم بخشید

شمارهٔ ۱۰۰

حوران سپاهت ای شه شیر شکر

در آب روان همی نمایند صُوَر

آن است مرادشان که باشند مگر

در خدمت مجلس تو اِستاده کمر

شمارهٔ ۱۰۱

دست مَلِک ملوکِ عالم‌ْ سنجر

بحری است‌ که در جهان چنان نیست دگر

چون باد سخاکند بر آن بحرگذر

موجش همه دُر باشد و آبش همه زر

شمارهٔ ۱۰۲

چون بر دل و سر نهم دو دست ای دلبر

می پیش من آوری‌ که بستان و بخور

جانا زکف تو چون ستانم ساغر

دستی بر دل نهاده دستی بر سر

شمارهٔ ۱۰۳

ای رفته ز خانه مدتی سوی سفر

باز آمده سوی خانه با فتح و ظفر

هرگز سفری چنین‌ که کردست دگر

افروخته روی ملک و افراخته سر

شمارهٔ ۱۰۴

چون نرگس اگر نهیم در خاکستر

ور داریم اندر آب چون نیلوفر

ور بسپریم به پای همچون‌ گل تر

از شرم تو چون بنفشه بر نارم سر

شمارهٔ ۱۰۵

هستند به بزمت ای شه شیر شکار

مرغان شبه تن و عقیقین منقار

از بهر نشاط تو به روزی صد بار

آیند همی چو مطربان در گفتار

شمارهٔ ۱۰۶

شاها خردت هست به می خوردن یار

شاید که شب و روز همین داری کار

می خوردن تو فلک چو بیند هر بار

خواهد که کند ستارگان بر تو نثار

شمارهٔ ۱۰۷

ای دشمن تو به قبضهٔ قهر اندر

رای تو بصر به دیدهٔ دهر اندر

شکر تو فریضه‌ ست به‌ هر شهر اندر

خاصه به دیار ماوَرَالنَّهر اندر

شمارهٔ ۱۰۸

هرگز نشوم من از بت و باده صبور

کز بت همه راحت است و از باده سرور

از دست و کنار خویش کی دارم دور

پروردهٔ آفتاب و برکردهٔ حور

شمارهٔ ۱۰۹

ای شاه کجا گرم کنی بارهٔ بور

صدگور بیفکنی به یک بار به زور

گر بهمن و بهرام برآیند ازگور

گویند که کار توست افکندن گور

شمارهٔ ۱۱۰

خستی دل من به غمزه ای بدر منیر

چونانکه ملک سینهٔ من خست به تیر

در سینه و دل‌کنون دو پیکان دارم

از سینه و دل هر دو برون آمده‌گیر

شمارهٔ ۱۱۱

گر بخت بلند خواهی و عمر دراز

از دولت برکیارقی سر بفراز

گر کالبد ملوک جان یابد باز

از وی همه برکیارق آید آواز

شمارهٔ ۱۱۲

از کوی تو تا کوی من ای شمع طراز

دریاست ز اشک من همه راه دراز

گر هست درآمدن به‌کشتیت نیاز

زان دل که زمن ربوده‌ای کشتی ساز

شمارهٔ ۱۱۳

چون چشم تو بر دلم شود تیر انداز

زلف تو شود پیش دلم جوشن ساز

کوته نکنم دو دست از آن زلف دراز

کاو تیر به جوشن از دلم دارد باز

شمارهٔ ۱۱۴

از جور قد بلند و موی پستش

وز کافری نرگس ِ بی می‌ْ مستش

گریان به کلیسیا شوم بنشینم

ناقوس به یک دست و به دستی دستش

شمارهٔ ۱۱۵

شاهی که به رزم کاویان داشت درفش

گر زنده شود پیش تو بردارد کفش

ای کرده دل خصم خلاف تو بنفش

بشت است دل خصم و خلاف تو درفش

شمارهٔ ۱۱۶

در عشق تو بی‌روان نَوان بودم دوش

آشفته دل و رمیده جان بودم دوش

مرغی که به تیغ نیم بسمل‌گردد

دور از بر تو راست چنان بودم دوش

شمارهٔ ۱۱۷

دستور و شهنشه از جهان رایت خوش

بردند و مصیبتی نیامد زین بیش

بس دل‌ که شدی ز مرگ شاهنشه ریش

گر کشتن دستور نبودی از پیش

شمارهٔ ۱۱۸

نشناخت ملک سعادت اختر خویش

در منقبت وزیر خدمتگر خویش

بگماشت بلای تاج برکشور خویش

تا در سر تاج‌کرد آخر سر خویش

شمارهٔ ۱۱۹

چون ابر کف تو بیند ای خسرو شرق

از تو نکند به جود تا دریا فرق

گردد خجل و شود به آب اندر غرق

از رشک بگرید و برو خندد برق

شمارهٔ ۱۲۰

تا دید زمانه در دلم غایت عشق

در پیش دلم همی کشد رایت عشق

گر وحی زآسمان گسسته نشدی

درشان دل من آمدی آیت عشق

شمارهٔ ۱۲۱

چشمی دارم ز اشک پیمانهٔ عشق

جانی دارم ز سوز پروانهٔ عشق

هر روز منم مقیم درخانهٔ عشق

هشیار همه جهان و دیوانهٔ عشق

شمارهٔ ۱۲۲

ای کرده همه جهان ز ناپاکان پاک

هرگز نبود تو را ز ناپاکان باک

ای خسرو پاک پیکر ازگوهر خاک

ای‌گوهر پاک احسن الله جزاک‌

شمارهٔ ۱۲۳

سقای ملک گرفت چنگ اندر چنگ

ساقی بنهاد بادهٔ مرجان رنگ

هنگام صبوح ای ملک با فرهنگ

از ساقی باده خواه و از سقا چنگ

شمارهٔ ۱۲۴

ای تیغ تو با قوت مریخ و زحل

رای تو چو آفتاب در برج جَمَل

گر خصم تو بر چرخ‌گریزد به‌مثل

در دامن عمر او رسد دست اجل

شمارهٔ ۱۲۵

از روضهٔ حسن تو نگاری رسدم

وز موکب وصل تو غباری رسدم

تا چند کشند و چند افروزندم

من سوخته‌ام چرا همی سوزندم

شمارهٔ ۱۲۶

ای سیمبر از عشق تو در رشته شدم

در خون دل از غم تو آغشته شدم

در بادیهٔ فراق سرگشته شدم

تو زنده بمانیا که من‌کشته شدم

شمارهٔ ۱۲۷

هر شب غم تو به مه اشارت‌کُنَدَم

وز چشم پر آب خواب غارت کندم

یک شب نگذارد که کنم دیده فراز

چندان که خیال تو زیادت کندم

شمارهٔ ۱۲۸

ای یار شبی که بی‌رخت بگذارم

پروین بود از غم تو آن شب یارم

یک نیمه زشب چشم به پروین دارم

یک نیمه همی ز چشم‌ پروین بارم

شمارهٔ ۱۲۹

گرچه دل و سینه‌ کان گوهر دارم

رخساره زرنج هر دو چون زر دارم

کان بستهٔ زلف ماه دلبر دارم

وین خستهٔ تیر شاه سنجر دارم

شمارهٔ ۱۳۰

هر شب ز غم تو دل ز جان برگیرم

پندی که خرد دهد من آن نپذیرم

تا روز نهد خیال تو در پیشم

صد چشمه و من ز تشنگی می‌میرم

شمارهٔ ۱۳۱

گه سرو بلند حله بوشت خوانم

گه ماه تمام باده نوشت خوانم

ارزان بخری و رایگان بفروشی

ارزان خر و رایگان فروشت خوانم

شمارهٔ ۱۳۲

ای‌ گوی زَنَخ سخن ز گویت ‌گویم

وی موی میان ز عشق مویت مویم

گر آب شوم‌ گذر به جویت جویم

ور سرو شوم به پیش رویت رویم

شمارهٔ ۱۳۳

مستم ملکا و هر چه اکنون‌گویم

موزون نشمارم ارچه موزون گویم

گویی‌که تورا شعر سبک بایدگفت

با رَطل‌ گران شعر سبک چون ‌گویم

شمارهٔ ۱۳۴

چشم من و چشم آن بت تنگ دهان

در بیع و شری شدند و در سود و زیان

کردند یکی بیع زما هر دو نهان

آن آب بدین سپرد و این خواب بدان

شمارهٔ ۱۳۵

تیغ ملک شرق خداوند جهان

شیری است تنش به جمله چنگال و دهان

چون ناخن او باز شود با دندان

در ناخن سرگیرد و در دندان جان

شمارهٔ ۱۳۶

هر شاه که داشت دولت و بخت جوان

هر دو یله کرد و خود برون شد زمیان

ایزد چو تو را کرد شهنشاه جهان

هر دو به تو داد وگفت جاوید بمان

شمارهٔ ۱۳۷

نه با منی ار چه همنشینی با من

ای بس دوری‌ که از تو بینم تا من

در من نرسی تا نشوم یک پا من

کاندر ره عشق یا تو لنگی یا من

شمارهٔ ۱۳۸

رفتی و به یک بارگرفتی کم من

کشته شدم و نداشتی ماتم من

داغ تو بسوخت این دل پر غم من

ای داغ تو گرم سرد کردی دم من

شمارهٔ ۱۳۹

بگرفت شها قضای بد دامن من

تا لشکر غم نشست پیرامن من

گر خست به تیر تو دل روشن من

بخت تو نگاه داشت جان در تن من

شمارهٔ ۱۴۰

ای چرخ‌کمر مبند برکینه من

بگزار حق خدمت دیرینهٔ من

آسایش سینهٔ مرا درمان کن

کاسایش سینه‌هاست در سینهٔ من

شمارهٔ ۱۴۱

نازید به گرز گاوسار افریدون

در دست تو گرز شیر سارست کنون

از تو فرق است تا به افْریدون چون

چونانکه ز شیر شرزه تا گاوِ زبون

شمارهٔ ۱۴۲

گر حاجب و چاوش تو ای ناصر دین

برکشور روم و چین گشایند کمین

فغفور از آن بترسد و قیصر از این

این والی روم گردد آن شحنهٔ چین

شمارهٔ ۱۴۳

ای شاه زتو تخت همی نازد و زین

وز دولت تو داد همی یابد دین

تا روی زمین گرفته‌ای زیر نگین

خصمان تو رفته‌اند در زیر زمین

شمارهٔ ۱۴۴

ای حیدر و جمشید به شمشیر و نگین

دارندهٔ دولتی و دارندهٔ دین

در ملک تو همچو آفتابی به یقین

او هفت فلک دارد و تو هفت زمین

شمارهٔ ۱۴۵

ای شاه جهان دو گوشهٔ روی زمین

در قبضهٔ ملک توست تایوم‌الدین

تیغ تو همی‌کند شبیخون و کمین

یک ساله بر آن‌گوشه و یک ساله بر این

شمارهٔ ۱۴۶

ای برده به شمشیر همه ملک تگین

آورده همه ملک تگین زیر نگین

پیروزی و نصرت تو بر روی زمین

آرایش دولت است و افزایش دین

شمارهٔ ۱۴۷

زین فتح‌ که‌ کرد شاه در کشور چین

هم ملک همی نازد و هم دولت و دین

هر مملکتی که هست بر روی زمین

بوالفتح ملکشاه کند فتح چنین

شمارهٔ ۱۴۸

خصمی‌که ستم بود همه همت او

کردند به‌ کُره عالمی خدمت او

آمد به‌سر آن مرتبه و حشمت او

مالک تن او برد و ملک نعمت او

شمارهٔ ۱۴۹

سروی‌که بنفشه برگل آمد بر او

اقبال رسانید به گردون سر او

ماییم به مهر و دوستی در خور او

فرماندهٔ عالمیم و فرمانبر او

شمارهٔ ۱۵۰

خصمی‌که بر او فسوس کرد اختر او

او را عملی داد نه اندر خور او

گر عهد تو بشکست دل اندر بر او

سرّ دل او گشت قضای سر او

شمارهٔ ۱۵۱

ای نور مه از جمال رخسارهٔ تو

ای ظلمت شب ز خال رخسارهٔ تو

هرگز نفسی مباد کاین دیدهٔ من

خالی بود از خیال رخسارهٔ تو

شمارهٔ ۱۵۲

ای کرده سپهر و اختران یاری تو

فخرست جهان را ز جهانداری تو

مستند مخالفان ز هشیاری تو

بخت همه خفته شد ز بیداری تو

شمارهٔ ۱۵۳

ای شاه چو آسمان کمان داری تو

وز تیر ستارهٔ روان داری تو

نشکفت که شاهی و جهان داری تو

تا دست زده در آسمان داری تو

شمارهٔ ۱۵۴

خورشید بر آسمان نپیماید راه

زان‌ گونه که بر زمین سپه راند شاه

جز شاه ملکشاه به یک نیمهٔ ماه

از دجله به جیحون که کشیدست سپاه

شمارهٔ ۱۵۵

دارند همه شگفت میران سپاه

از ابلق شاه و ابرش فرخ شاه

فرق است میان هر دو سبحان الله

کین سیر زحل دارد و آن رفتن ماه

شمارهٔ ۱۵۶

خصمان تو رسم بد نهادند همه

بر ملک در فتنه‌ گشادند همه

چون عهد تو را به باد دادند همه

از چرخ به خاک درفتادند همه

شمارهٔ ۱۵۷

ای پیش تو حاسدانت‌ را سنگی نه

در جنب تو دشمنانْت‌‌ْ را رنگی نه

ملک از ملکان بری و آهنگی نه

لشکر شکنی و در میان جنگی نه

شمارهٔ ۱۵۸

پروین و ستارگان گردون پیمای

اندر شب هجر تو نجنبند ز جای

گویی توکه دست هجرت ای بزم آرای

دارد به فسونی هر یکی را بر پای

شمارهٔ ۱۵۹

افروخته دولت شه عالم رای

ملک‌افزای است و عدل گستر همه‌جای

زین دولت عدل گستر ملک‌افزای

جشم بد خلق دور داراد خدای

شمارهٔ ۱۶۰

ای رایت و رای تو همایون چو همای

وای نامه و ا‌نام‌ا تو رسیده همه جای

گیتی چو سرایی به تو دادست خدای

شاهان جهان تورا غلامان سرای

شمارهٔ ۱۶۱

شاها در فتح بر تو بگشاد خدای

منشور ظفر به تو فرستاد خدای

چون عالم بر تو راست بنهاد خدای

هرچ آن پدرت خواست تورا داد خدای

شمارهٔ ۱۶۲

دامی که در آن دام شکارم کردی

در حلقهٔ او تو بیقرارم کردی

ای فتنهٔ روزگار در حسرت خویش

انگشت نمای روزگارم کردی

شمارهٔ ۱۶۳

ای عشق تو عمرم به کران آوردی

ای هجر تنم را به فغان آوردی

ای دل تو مرا کار به جان آوردی

ای دیده دلم را به زبان آوردی

شمارهٔ ۱۶۴

از بهر جمال چهرهٔ همچو پری

دستت به سوی آینه تا چند بری

از بس‌ که همی به آینه درنگری

بر چهرهٔ خویشتن ز من فتنه‌تری

شمارهٔ ۱۶۵

در بر ملکا دل توانگر داری

دریای محیط است‌که در بر داری

تا برکف جام و بر سر افسر داری

مه بر کف و آفتاب بر سر داری

شمارهٔ ۱۶۶

ای باخته عشق در جهان با دگری

نوشیده سبک می‌ گران با دگری

در مذهب دوستی روا نیست چنین

من بی‌ تو به غم تو شادمان با دگری

شمارهٔ ۱۶۷

هر سال به‌کار ملک بیدار تری

چون‌ گوی زنی شها و چوگان بازی

هر روز سخی تری و دیندارتری

چوگان ز خمیده قد ایشان سازی

شمارهٔ ۱۶۸

هر دم زا‌دمی‌ خجسته دیدار تری

هرچند که مهتری نکوکارتری

با خیل مخالفان نبرد آغازی

سَرشان بَدَل گوی همی اندازی

شمارهٔ ۱۶۹

زاهد نکند توبه به زهد ای ساقی

هرچند عیان عمل نمود ای ساقی

پرکن قدحی شراب زود ای ساقی

کاندر ازل آنچه بود، بود ای ساقی

شمارهٔ ۱۷۰

خور گوید کاشکی که زرین تنمی

تا جام شراب شاه شیر اوژنمی

مه‌ گوید کاشکی من از آهنمی

تا نعل ستور شاه‌گیتی‌، منمی

شمارهٔ ۱۷۱

ای شاه نگویمت که چون گردونی

زیراکه به قدر و جاه از او افزونی

از قدر و محل همی ندانم چونی

گویی‌که ز وهم آدمی بیرونی

شمارهٔ ۱۷۲

این مجلس شاه و گل‌فشان اندروی

خلدست و نعیم جاودان اندروی

وین خانه و این آب روان اندر وی

چرخ است و ره‌کاهشکان اندر وی

شمارهٔ ۱۷۳

لبیک دهد بخت چو آواز دهی

تکبیرکند چو رزم را ساز دهی

آن‌را که به‌دست خویش بگماز دهی

اقبال گذشته را بدو باز دهی

شمارهٔ ۱۷۴

یار از غم من خبر ندارد گویی

یا خواب به من‌ گذر ندارد گویی

تاریکترست هر زمانی شب من

یارب شب من سحر ندارد گویی

شمارهٔ ۱۷۵

ای ماه کمان شهریاری گویی

یا ابروی آن طرفه نگاری گویی

نعلی زده از زرّ عیاری گویی

درگوش سپهر گوشواری گویی

امیر معزی

قصاید

ترکیبات

ترجیعات

غزلیات

قطعات

رباعیات

مسمط : قافلهٔ شب‌ گذشت صبح برآمد تمام

مسمط

قافلهٔ شب‌ گذشت صبح برآمد تمام

باده شد اکنون حلال خواب شد اکنون حرام

کاسه بدل شد به جام جام‌ بدل شد به کام‌

خوشتر از این روزگار کو و کجا و کدام‌؟

در قدح مشک‌بوی باده بیار ای غلام

وز لب یاقوت رنگ بوسه بده ای پسر

ای صنم چنگ زن چنگ سبک‌تر بزن

پردهٔ مستان بدر راه قلندر بزن

لشکر صبح آمدند میکده را در بزن

کوس خرابی بیار در صف لشکر بزن

گلبن اندیشه را بُن‌ ِبکَن و سر بزن

تات به باغ نشاط تازه‌گل آید به ‌بر

خوش بود آری صبوح خاصه به وقت بهار

لعل شده کوهسار سبز شده جویبار

ای صنم تیره زلف بادهء روشن بیار

باده شده مشکبوی باد شده مشکبار

آن چو لب لعل ‌دوست ابین‌ا‌ وین چو سر زلف‌ یار

ای پسر ماهرو رطل بده تا به‌ سر

تا که ز حُوت آمدست سوی حَمَل آفتاب

گوهر سفته است خاک صندل سوده است آب

بر سر گل بلبل است بر لب طوطی شراب

در گلوی فاخته است ساخته چنگ و رباب

هست به زنگار و نیل چهرهء صحرا خضاب

هست به کافور و مشک پشت چمن بارور

تا که ز جنگ بهار لشکر سرما شدست

بزم مهیا شدست عیش مهنا ‌شدست

آب مکدر شدست باد مصفا شدست

کوه چو بُسَّد شدست دشت چو مینا شدست

ابر چو وامق شدست باغ چو عذرا شدست

شاخ چمن چون عروس باد صبا جلوه‌گر

سرو چو منبر شدست فاخته همچون خطیب

مسجد او جویبار منبر او عندلیب

گل به صفت نادرست لاله به ‌صورت غریب

لاله ز گل خرم است همچو خلیل از حبیب

هر که درین روزگار هست ز می بی‌نصیب

از طرب و از نشاط نیست دلش را خبر

خوش بود اندر بهار یار شده صلح جوی

ساخته رود و سرود چنگ زن و شعرگوی

تازه بنفشه به دشت، لاله بر اطراف جوی

گشته یکی لعل رنگ‌ گشته دگر مشک‌بوی

لاله مگر رنگ یافت از لب آن ماهروی

یا ز خط و زلف اوست‌ بوی ‌بنفشه مگر

ای سخن‌آرای مرد خیز به شبگیر زود

عذر نگارین خویش بشنو و بپذیر زود

می‌ زدگان را بساز چاره و تدبیر زود

باده ستان وقت شام با بم و با زیر زود

چیره زبان برگشای جام به‌ کف گیر زود

مدح خداوندگوی نام خداوند بر

بار خدایی‌ که هست ملک زمین را شرف

وز شرف و قدر خویش فخر نژاد و سلف

مذهب حق را پناه لشکر دین را کنف

حاتم طائی به طبع صاحب کافی به ‌کف

باغ سخا را درخت درّ وفا را صدف

جسم‌ کرم را روان چشم خرد را بصر

قاعدهٔ سعد و حمد کنیت و نامش بهم

بر سر خورشید و ماه دولت وی را قدم

مضمرش اندر ضمیر مُدغَمش اندر قلم

فایده ی عمر خضر مرتبه ی مهر جم

همچو در اجسام روح درکف رادش کرم

همچو در افلاک نور در تن پاکش ‌گهر

بر تن اقبال و بخت دولت او چون سرست

وز فَلکُ‌ا‌لمَستقیم‌ همت او برترست

در همه آثار خیر مقبل و نیک‌ اخترست

درخور پیغمبر است‌ گرچه نه پیغمبر است

عادت او بخشش است بخشش او گوهر است

حکم روانش قضا قَدر بلندش قَدَر

ای شرف ملک شاه مفخر دنیی تویی

پای نهاده به قدر بر سر شعر‌ی تویی

سِحر عدو را به خشم معجز موسی تویی

مرگ ولی را به مهر دعوت عیسی تویی

پیش تو مولی است دهر سید و مولی تویی

چون تو در این روزگار خلق نباشد دگر

گردون فتوی عقل پیش تو آرد همی

عقل اثرهای خویش بر تو شمارد همی

خشم تو بر چشم خصم آب گمارد همی

بر جگرش روزگار آتش بارد همی

زین دو قبل سال و مه خصم تو دارد همی

آب بلا در دو چشم آتش غم در جگر

ای ز سپهر کمال تافته خورشید وار

گشته به تمییز و عقل نادرهٔ روزگار

از کرم شهریار کار تو همچون نگار

وز قلمت چون نگار مملکت شهریار

طبع تو بحر محیط دست تو ابر بهار

بحر تو یاقوت موج ابر تو زرین مطر

هست چو خورشید و ماه طلعت دستور شاه

طلعت تو مشتری است در بر خورشید و ماه

حضرت و درگاه توست قبله ی اقبال و جاه

ملک خداوند را ‌کِلک تو دارد نگاه

لاجرم از هر که هست پیش خداوند گاه

زینت تو برترست قربت تو بیشتر

کلک روانت شدست مرکز امید و بیم

گه چو دعای مسیح‌ گه چو عصای‌ کلیم

هست ز نقل و ز نقش عادت او مستقیم

گه شد عطار مشک‌ گه شده نقاش سیم

کلک تو آرد پدید از شَبَه دُرِّ یتیم

کس نشنید ای شگفت ‌کز شبه خیزد دُرَر

بر دل ما تا که هست نقش خرد پادشا

جون خرد اندر دل است نقش تو در جان ما

رای تو چون‌ کوکب است همت تو چون سما

حلم تو و طبع توست همچو زمین و هوا

هر که به زر و به سیم‌ گشت ز مهرت جدا

دیده ی او شد چو سیم چهره ی او شد چو زر

بار خدایا ز توست کار معزّی به‌کام

وز تو شدست او عزیز نزد همه خاص و عام

شاه به قول تو کرد جاه و قبولش تمام

پیش وزیر از تو گشت حشمت او بر دوام

حکم تو را چون رهی ‌است امر تو را چون غلام

شاکر انعام توست‌ گشت سخن مختصر

تا که بود آفتاب تا که بود آسمان

فرّخ بادت بهار خرّم بادت خزان

تا که بپاید سپهر تا که بماند جهان

هم به سعادت بپای هم به سلامت بمان

ناله ی بربط شنو باده ی روشن ستان

درج معانی بکاو راه معالی سپر

تا که بود زهر و نوش تا که بود رنج و ناز

نوش خور و دل فروز باده ده و سرفراز

تا نشود میش یوز تا نشود کبک باز

جان بداندیش سوز کار نکوخواه ساز

خلعت توفیق پوش مرکب اقبال تاز

عمر به نیکی‌ گذار روز به ‌شادی سِپَر