معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ فخرالدین اسعد گرگانی

فخرالدین اسعد گرگانی شاعر و داستانسرای ایرانی نیمهٔ نخست سدهٔ پنجم هجری است. وی معاصر طغرل سلجوقی بود. وی با علوم دینی و حکمی آشنا و بر مذهب اعتزال بود. پیش کشیده شدن حدیث ویس و رامین بین او و عمید ابوالفتح مظفر نیشابوری حاکم اصفهان، موجب شد که فخرالدین آن داستان را به نظم درآورد. این داستان از زبان پهلوی به فارسی درآمده و تأثیر زبان پهلوی بر شاعر در این منظومه باعث شده که صورت اصل و کهنهٔ بسیاری از لغات را در کتاب خویش حفظ کند و علاوه بر آن سادگی و بی‌پیرایگی نثر پهلوی شعر وی را بسیار روان و ساده و بی‌تکلف سازد. از این شاعر به جز ویس و رامین و چند بیت پراکنده اثر دیگری در دست نیست. وفات وی پس ازسال ۴۴۶ هجری قمری و گویا در اواخر عهد طغرل اتفاق افتاده است.

ویس و رامین

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم : سپاس و آفرین آن پادشا را

بخش ۲ - گفتار اندر ستایش محمد مصطفى علیه السلام : کنون گویم ثناهای پیمبر

بخش ۳ - گفتار اندر ستایش سلطان ابوطالب طغرل‌بک : سه طاعت واجب آمد بر خردمند

بخش ۴ - گفتار اندر ستایش خواجه ابو نصر منصور بن مهمد

بخش ۵ - گفتار اندر گرفتن سلطان شهر اصفهان را : چو سلطان معاصم شاه شاهان

بخش ۶ - گفتار اندر ستایش عمید ابو الفتح مظفر : چه خواهی نیک‌تر زین ای صفاهان

بخش ۷ - برون آمدن سلطان از اصفهان و داستان گویندهء کتاب

بخش ۸ - آغاز داستان ویس و رامین : نوشته یافتم اَنْدَر سَمَرها،

بخش ۹ - خواستن موبد شهرو را و عهد بستن شهرو با موبد

بخش ۱۰ - گفتاراندر زادن ویس از مادر : جهان را رنگ و شِکل بی‌شمارست.

بخش ۱۱ - نامه نوشتن دایه نزد شهرو و کس فرستادن شهرو به صلب ویس

بخش ۱۲ - دادن شهرو ویس را به ویرو و مراد نیافتن هر دو

بخش ۱۳ - آمدن زرد پیش شهرو به رسولى : چو بدفرجام خواهد بُد یکی کار

بخش ۱۴ - خبردار شدن موبد از خواستن ویرو ویس را و رفتن به جنگ

بخش ۱۵ - آگاه شدن ویرو از آمدن موبد بهر جنگ : چو از شاه آگهی آمد به ویرو

بخش ۱۶ - اندر صفت جنگ موبد و ویرو : چو از خاور بر آمد اختران شاه

بخش ۱۷ - آمدن شاه موبد به گوراب به جهت ویس : چو خورشید بتان ویس دلارام

بخش ۱۸ - جواب دادن ویس رسول شاه موبد را : چو ویس دلبر این پیغام بشنید

بخش ۱۹ - نامه نوشتن موبد نزد شهرو و فریفتن به مال : شهنشه را خوش آمد پاسخ زرد

بخش ۲۰ - آگاهى یافتن ویرو از بردن شاه ویس را : چو ویرو از شهنشاه آگاهی یافت

بخش ۲۱ - دیدن رامین ویس را و عاشق شدن بر وى : چو روشن گشت شه را چشم امید

بخش ۲۲ - رسیدن شاه موبد به مرو با ویس و جشن عروسى : چو در مرو گزین شد شاه شاهان

بخش ۲۳ - آگاهى یافتن دایه از کار ویس و رفتن به مرو : چو دایه شد ز کار ویس آگاه

بخش ۲۴ - اندر بستن دایه مر شاه موبد را بر ویس : چو دایه ویس را چونان بیاراست

بخش ۲۵ - بغایت رسیدن عشق رامین بر ویس : چو بر رامین بیدل کار شد سخت

بخش ۲۶ - فریفتن دایه ویس را به جهت رامین : چو دایه پیش ویس دلستان شد

بخش ۲۷ - اندر باز آمدن دایه به نزدیک رامین به باغ : چو سر بر زد ز خاور روز دیگر

بخش ۲۸ - دیدن ویس رامین را و عاشق شدن بر او : چو روز رام شاهنشاه کشور

بخش ۲۹ - رفتن دایه بار دیگر به پیش ویس و حال گفتن : چو پیش ویس رفت او را دُژم دید

بخش ۳۰ - رسیدن ویس و رامین به هم : چو خواهد بد درختی راست بالا

بخش ۳۱ - آگاه شدن شاه موبد از کار ویس و رامین : چو رامین بود با خسرو یکی ماه

بخش ۳۲ - باز گشتن شاه موبد از کهستان به خراسان : خوشا جایا بر و بوم خراسان

بخش ۳۳ - رفتن ویس از مرو شاهجان به کوهستان : چو بشنید این سخن آزاده شمشاد

بخش ۳۴ - رفتن رامین به همدان به جهت ویس : چو بیرون آمد از دروازه خرم

بخش ۳۵ - آگاه شدن موبد از رفتن رامین نزد ویس : چو آگه گشت شاهنشاه موبد

بخش ۳۶ - پاسخ فرستادن ویرو پیش موبد : پس آنگه پاسخی کردش بآیین

بخش ۳۷ - سرزنش کردن موبد ویس را : چو در مرو گزین شد شاه شاهان

بخش ۳۸ - گردیدن شاه موبد به گیتى در طلب ویس : چو از دیدار ویسه گشت نومید

بخش ۳۹ - نامه نوشتن رامین به مادر و آگاه شدن موبد : بدان گاهی که شاهنشاه موبد

بخش ۴۰ - نشستن موبد در بزم با ویس و رامین و سرود گفتن رامین به حال خود

بخش ۴۱ - آگاهى یافتن موبد از قیصر روم و رفتن به جنگ

بخش ۴۲ - بردن شاه موبد ویس را به دز اشکفت و صفت دز و خبر یافتن رامین از ویس

بخش ۴۳ - زارى کردن ویس از رفتن رامین : چو آگه گشت ویس از رفتن رام

بخش ۴۴ - آمدن رامین به دز اشکفت دیوان پیش ویس : چو رامین آمد از گرگان سوی مرو

بخش ۴۵ - آمدن شاه موبد از روم و رفتن به دز اشکفت دیوان نزد ویس

بخش ۴۶ - مویه کردن شهرو پیش موبد : چو باز آمد ز قلعه شاه شاهان

بخش ۴۷ - سپردن موبد ویس را به دایه و آمدن رامین در باغ

بخش ۴۸ - آگاهى یافتن موبد از رامین و رفتن او در باغ

بخش ۴۹ - بزم ساختن موبد در باغ و سرود گفتن رامشگر گوسان

بخش ۵۰ - نصیحت کردن به‌گوى رامین را : چو سر برزد خور تابان دگر روز

بخش ۵۱ - اندر پند دادن شاه موبد ویس را و سرزنش کردن

بخش ۵۲ - پاسخ دادن ویس موبد را : چو بشنید این سخن ویس دلارای

بخش ۵۳ - رفتن رامین به گوراب و دور افتادن از ویس : چو خواهد بود روز برف و باران

بخش ۵۴ - رفتن رامین به گوراب و دیدن گل و عاشق شدن بر وى

بخش ۵۵ - عروسى کردن رامین با گل : پس آنگه نامداران را بخواندند

بخش ۵۶ - نامه نوشتین رامین به ویس و بیزارى نمودن : چو رامین دید کاو را دل بیازرد

بخش ۵۷ - رسیدن پیگ رامین به مرو شاهجان و آگاه شدن ویس از آن

بخش ۵۸ - رفتن دایه به گوراب نزد رامین : بگفت این و به راه افتاد شبگیر

بخش ۵۹ - بیمار شدن ویس از فراق رامین : ز درد جان و دل بر بستر افتاد

بخش ۶۰ - نامه نوشتن ویس به رامین و دیدار خواستن : چو بشنید این سخن فرزانه مشکین

بخش ۶۱ - نامه اول در صفت آرزومندى و درد جدایى : اگر چرخ فلک باشد حریرم

بخش ۶۲ - نامهء دوم دوست را به یاد داشتن و خیالش را به خواب دیدن

بخش ۶۳ - نامهٔ سوم اندر بدل جستن به دوست : کجایی ای دو هفته ماه تابان

بخش ۶۴ - نامهٔ چهارم خشنودى نمودن از فراق و امید بستن بر وصل

بخش ۶۵ - نامهٔ پنجم اندر جفا بردن از دوست : ترا دیدم که چونین گش نبودی

بخش ۶۶ - نامهٔ ششم اندر نواختن و خواندن دوست : نگارینا ز پیش من برفتی

بخش ۶۷ - نامهٔ هفتم اندر گریستن به جدایى و نالیدن به تنهایى

بخش ۶۸ - نامهٔ هشتم اندر خبر دوست پرسیدن : دلی دارم به داغ دوست بریان

بخش ۶۹ - نامهٔ نهم در شرح زارى نمودن : نگارا سرو قدا ماهرویا

بخش ۷۰ - نامهٔ دهم اندر دعاکردن و دیدار دوست خواستن

بخش ۷۱ - تمام شدن ده نامه و فرستادن ویس آذین را به رامین

بخش ۷۲ - مویه کردن ویس بر جدایى رامین : چو ویس دلبر آذین را گسی کرد

بخش ۷۳ - سیر شدن رامین از گل و یاد کردن عهد ویس : چو رامین چند گه با گل بپیوست

بخش ۷۴ - گفتن رفیدا حال رامین با گل : چو از نخچیر باز آمد رفیدا

بخش ۷۵ - رسیدن آذین از ویش به رامین : خوشا بادا که از مشرق درآید

بخش ۷۶ - پاسخ نامهء ویس از رامین : سر نامه به نام ویس بت‌روی

بخش ۷۷ - آگاه شدن ویس از آمدن رامین : اگرچه عشق سر تا سر زیانست

بخش ۷۸ - رسیدن رامین به مرو نزد ویس : خوشا مروا نشست شهریاران

بخش ۷۹ - پاسخ دادن رامین ویس را : چو رامین دید بانو را دلازار

بخش ۸۰ - پاسخ دادن ویس رامین را : جوابش داد ویس ماه پیکر

بخش ۸۱ - آمدن ویس دگر بار بر روزن و سخن گفتنش با رخش رامین

بخش ۸۲ - پاسخ دادن رامین ویس را : دل رامین ز گفتارش بپیچید

بخش ۸۳ - پاسخ دادن ویس رامین را : سمنبر ویس گفت ای بی خرد رام

بخش ۸۴ - پاسخ دادن رامین ویس را : دگر باره جوابش داد رامین

بخش ۸۵ - پاسخ دادن ویس رامین را : سمن‌بر ویس گریان بر لب بام

بخش ۸۶ - پاسخ دادن رامین ویس را : به پاسخ گفت رامین دل افروز

بخش ۸۷ - پاسخ دادن ویس رامین را : سمنبر ویس گفت ای بی وفا رام

بخش ۸۸ - پاسخ دادن رامین ویس را : به پاسخ گفت رامین دلازار

بخش ۸۹ - پاسخ دادن ویس رامین را : به پاسخ گفت ویس ماه پیکر

بخش ۹۰ - پاسخ دادن رامین ویس را : دگر ره گفت رامین ای سمنبر

بخش ۹۱ - پاسخ دادن ویس رامین را : دگر باره سمنبر ویس مهروی

بخش ۹۲ - پاسخ دادن رامین ویس را : دگر باره جوابش داد رامین

بخش ۹۳ - پاسخ دادن ویس رامین را : سمنبر ویس گفتا همچنین باد

بخش ۹۴ - پشیمان شدن ویس از کردهٔ خویش : شگفتا پر فریبا روزگارا

بخش ۹۵ - فرستادن ویس دایه را در پى رامین و خود رفتن در عقب

بخش ۹۶ - پاسخ دادن رامین ویس را : جوابی داد رامین دلازار

بخش ۹۷ - پاسخ دادن ویس رامین را : سمن بر ویس جوشان و خروشان

بخش ۹۸ - پاسخ دادن رامین ویس را : جهان افروز رامین گفت ازین پس

بخش ۹۹ - پاسخ دادن ویس رامین را : سمنبر ویس دست رام در دست

بخش ۱۰۰ - پشیمان شدن رامین از رفتن ویس و از پس ویس شدن

بخش ۱۰۱ - آشکار شدن رامین بر شاه موبد : چو یک مه ویس و رامین شاد بودند

بخش ۱۰۲ - رفتن موبد به شکار : چو لشکرگاه زد خرم بهاران

بخش ۱۰۳ - نالیدن ویس از رفتن رامین و از دایه چاره خواستن

بخش ۱۰۴ - نامه نوشتن ویس به پیش رامین : حریر و مشک و عنبر خواست و خامه

بخش ۱۰۵ - رفتن رامین به کهندز به مکر : چو دود شب بماند از آتش روز

بخش ۱۰۶ - کشتن رامین زرد را به جنگ : بجست از خواب زرد و تیغ برداشت

بخش ۱۰۷ - بر داشتن رامین گنج موبد را گریختن به دیلمان

بخش ۱۰۸ - آگاه شدن موبد از گنج بردن رامین با ویس : چو آگاهی به لشکرگاه بردند

بخش ۱۰۹ - کشته شدن شاه موبد بر دست گراز : چهان را گرچه بسیار آزماییم

بخش ۱۱۰ - نشستن رامین بر تخت شهنشاهى : چو آگاهی به رامین شد ز موبد

بخش ۱۱۱ - وفات کردن ویس : چو با رامین بد او هشتاد و یک سال

بخش ۱۱۲ - نشاندن رامین پسر خود را به پادشاهى و مجاور شدن به آتشغاه تا روز مرگ

بخش ۱۱۳ - در انجام کتاب گوید : برآمد آفتاب شاد کامی

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم

سپاس و آفرین آن پادشا را

که گیتی را پدید آورد و ما را

بدو زیباست ملک و پادشایی

که هرگز ناید از ملکش جدایی

خدای پاک و بی همتا و بی یار

هم از اندیشه دور و هم ز دیدار

نه بتواند مرو را چشم دیدن

نه اندیشه درو داند رسیدن

نه نقصانی پذیرد همچو جوهر

نه زان گردد مرو را حال دیگر

نه هست او را عَرَض با جوهری یار

که جوهر پس از او بوده‌ست ناچار

نشاید وصف او گفتی که چون است

که از تشبیه و از وصف او برون است

به وصفش چند گفتن هم نه زیباست

که چندی را مقادیرست و احصاست

کجا وصفش به گفتن هم نشاید

که پس پیرامنش چیزی بباید

به وصفش هم نشاید گفت کی بود

کجا هستیش را مدت نپیمود

وگر کی بودن اندر وصفش آید

پس او را اول و آخر بباید

نه با چیزی بپیوسته‌ست دیگر

که پس باشند در هستی برابر

نه هست او را نهاد و حد و مقدار

که پس باشد نهایاتش پدیدار

نه ذات او بود هرگز مکانی

نه علم ذات او باشد نهانی

زمان را مبدع او بوده‌ست زآغاز

نبایستش در ان مبداع انباز

زمان از وی پدید آمد به فرمان

به نزد برترین جوهر ز گیهان

بدان جایی که جنبش گشت پیدا

وز آن جنبش زمانه شد هویدا

مکان را نیز حد آمد پدیدار

میان هر دوان اجسام بسیار

نفرمایی که آراید سرایی

بدین سان جز حکیمی پادشایی

که قوت را پدید آورد بی یار

به هستی نیستی را کرد قهار

خداوندی که فرمانش روایی

چنین دارد همی در پادشایی

نخستین جوهر روحانیان کرد

که او را نز مکان و نز زمان کرد

برهنه کرد صورت‌شان ز مادت

سراسر رهنمایان سعادت

به نور خویش ایشان را بیاراست

وزیشان کرد پیدا هر چه خود خواست

نخستین آنچه پیدا شد ملک بود

وزان پس جوحری کرد آن فلک بود

وزیشان آمد این اجرام روشن

به سان گل میان سبز گلشن

بهین شکلیست ایشان را مدور

چنان چون بهترین لونی منور

چو صورتهای ایشان صورتی نیست

که ایشان را نهیب و آفتی نیست

نه یکسانند همواره به مقدار

به دیدار و به کردار و به رفتار

اگر بی اخترستی چرخ گردان

نگشتی مختلف اوقات گیهان

نبودی این عللهای زمانی

کزو آید نباتی زندگانی

چو این مایه نبودی رستنی را

نبودی جانور روی ز می را

وگر بی آسمان بودی ستاره

جهان پر نور بودی هامواره

فروغ نور ظلمت را زدودی

پس این کون و فساد ما نبودی

وگر نه کرده بودی چرخ مایل

بدین سان لختکی میل معدل

نبودی فصلهای سال گردان

نه تابستان رسیدی نه زمستان

بزرگا کامگارا کردگارا

که چندین قدرتش بنمود ما را

چنان کش زور و قوت بی کرانست

عطابخشی و جودش همچنانست

نه گر قدرت نماید آیدش رنج

نه گر بخشش کند پالایدش گنج

چو خود قدرت نمای جاودان بود

مرو را جود و قدرت بی کران بود

به قدرت آفرید اندازه‌گیری

ز دادار جهان قدرت‌پذیری

هیولی خواند او را مرد دانا

به قوتها پذیرفتن توانا

چو ایزد را دهشها بی کران است

پذیرفتن مرو را همچنان است

پذیرد افرینشها ز دادار

چو از سکه پذیرد مهر دینار

مثال او به زر ماند که از زر

کند هر گونه صورت مرد زرگر

چو ایزد خواست کردن این جهان را

کزو کون و فسادست این و آن را

همی دانست کاین آن گاه باشد

که ارکانش فرود ماه باشد

یکی پیوند بَرباید به گوهر

منور گردد آن را در برابر

یکی را در کژی صورت به فرمان

یکی بر راستی او را نگهبان

پدید آورد آن را از هیولی

چهار ارکان بدین هر چار معنی

از آن پیوندها آمد حرارات

دگر پیوند کز وی شد برودت

رطوبت جسمها را کرد چونان

که گاه شکل بستن بد به فرمان

یبوست همچنان او را فرو داشت

بدان تقویم و آن تعدیل کاو داشت

چو گشتند این چهار ارکان مهیا

ازان گرمی بر آمد سوی بالا

وگر سردی به بالا بر گذشتی

ز جنبشهای گردون گرم گشتی

پس آنگه چیره گشتی هر دو گرمی

برفتی سردی و تری و نرمی

لطیف آمد ازیشان باد و آتش

ازیرا سوی بالا گشت سرکش

بگردانید مثل چرخ گردان

همه نوری گذر یابد دریشان

بدان تا نور مهر و دیگر اجرام

رسد ز انجا بدین الوان و اجسام

زمین را نیست با لطف آشنایی

که تا بر وی بماند روشنایی

وگر چونین نبودی او به گوهر

نماندی روشنایی از برابر

چو هستی یافتند این چار مادر

هوا و خاک پاک و آب و آذر

ازیشان زاد چندین گونه فرزند

ز گوهرها و از تخم برومند

هزاران گونه از هر جنس جان‌ور

همیشه حال گردانند یکسر

و لیکن عالم کون و تباهی

دگر گون یافت فرمان الهی

کجا در عالم مبدا و بالا

به ترتیب آنچه بد به گشت پیدا

در این عالم نه چونان بود فرمان

که اول گشت پیدا گوهر از کان

به ترتیب آنچه به بد باز پس ماند

طبیعت اعتدال از پیش می‌راند

چه آن مادت کزو مردم همی خاست

خدای ما نخست آن را بپیراست

فزونیهای آن را کرد اجسام

یکایک را دگر جنس و دگر نام

به کان اندر مرو را زرعیان است

و لیک از دیدهٔ مردم نهان است

نحستین جنس گوهر خاست از کان

به زیرش نوع گوهرهای الوان

دوم جنس نبات آمد به گیهان

سیم جنس هزاران گونه حیوان

چو یزدان گوهر مردم بپالود

از آن با اعتدالی کاندر او بود

پدید آورد مردم را ز گوهر

برآن هم‌گوهران بر، کرد مهتر

غرض زیشان همه خود آدمی بود

که اورا فصلهای مردمی بود

نبات عالم و حیوان و گوهر

سراسر آدمی را شد مسخر

چو او را پایه زیشان برتر آمد

تمامی را جهانی دیگر آمد

بدو داده است ایزد گوهر پاک

که نز بادست و نز آبست نز خاک

یکی گوید مرو را روح قدسا

یکی گوید مرو را نفس گویا

نداند علم کلی را نهایت

برون آرد صناعت از صناعت

چو دانش جوید و دانش پسندد

بیاموزد پس آن را کار بندد

زُدوده گردد از زنگِ تباهی

به چشمش خوار گردد شاه و شاهی

شود پالوده از طبع بهیمی

به دست آرد کتبهای حکیمی

نخواهد هیچ اجسام زمین را

همیشه جوید آیات برین را

بلندی جوید آنجا نه مکانی

و لیک از قدر و عز جاودانی

چو رسته گردد از چنگال اضداد

شود آنجا که او را هست میعاد

شود ماننده آن پیشینگان را

کزیشان مایه آمد این جهان را

چنین دان کردگارت را چنین دان

بیفگن شک و دانش را یقین دان

مکن تشبیه او را در صفاتش

که از تشبیه پاکیزه است ذاتش

بگفتم آنچه دانستم ز توحید

خدای خویش را تمجید و تحمید

بخش ۲ - گفتار اندر ستایش محمد مصطفى علیه السلام

کنون گویم ثناهای پیمبر

که ما را سوی یزدانست رهبر

چو گمراهی ز گیتی سر برآورد

شب بی دانشی سایه بگسترد

بیامد دیو و دام کفر بنهاد

همه گیتی بدان دام اندر افتاد

ز عمری هر کسی چون گاو و خر بود

همه چشمی و گوشی کور و کر بود

یکی ناقوس در دست و چلیپا

یکی آتش پرست و زند و استا

یکی بت را خدای خویش کرده

یکی خورشید و مه را سجده برده

گرفته هر یکی راه نگونسار

که آن ره را به دوزخ بوده هنجار

به فصل خویش یزدان رحمت آورد

ز رحمت نور در گیتی بگسترد

برآمد آفتاب راست گویان

خجسته رهنمای راه جویان

چراغ دین ابوالقاسم محمد

رسول خاتم و یاسین و احمد

به پاکی سید فرزند آدم

به نیکی رهنمای خلق عالم

خدا از آفرینش آفریدش

ز پاکان و گزینان برگزیدش

نبوت را بدو داده دو برهان

یکی فرقان و دیگر تیغ بران

سخن گویان از آن خیره بماندند

هنر جویان بدین جان برفشاندند

کجا در عصر او مردم که بودند

فصاحت با شجاعت می‌نمودند

بجو در شعرها گفتار ایشان

ببین در نامها کردار ایشان

سخن‌شان در فصاحت آبدارست

هنرشان در شجاعت بیشمارست

چنان قومی بدان کردار و گفتار

زبان‌شان در نثار و تیغ خونبار

چو بشنیدند فرقان از پیمبر

بدیدندش به جنگ بدر و خیبر

بدانستند کان هر دو خدایی‌ست

پذیرفتنش جان را روشنایی‌ست

سران ناکام سر بر خط نهادند

دوال از بند گیتی برگشادند

ز چنگ دیو بد گوهر برستند

بتان مکه را در هم شکستند

به نور دین زدوده گشت ظلمت

وز ابر حق فرو بارید رحمت

بشد کیش بت آمد دین یزدان

زمین کفر بستد تیغ ایمان

سپاس و شکر ایزد چون گزاریم

مگر جان را به شکر او سپاریم

بدین دین همایون کاو به ما داد

بدین رهبر که بهر ما فرستاد

رسول آمد رسالتها رسانید

جهانی را ز خشم او رهانید

چه بخشاینده و مشفق خداییست

چه نیکوکار و چه رحمت‌نماییست

که بر بیچارگی ما ببخشود

رسولی داد و راه نیک بنمود

پذیرفتیم وی را به خدایی

رسولش را به صدق و رهنمایی

نه با وی دیگری انباز گیریم

نه جز گفتار او چیزی پذیریم

به دنیی و به عقبی روی با اوست

بجز اومان ندارد هیچ کس دوست

اگر شمشیر بارد بر سر ما

جزین دینی نباید درخور ما

نگه داریم دین تا روح داریم

به یزدان روح و دین با هم سپاریم

خدایا آنچه بر ما بود کردیم

تن و جان را به فرمانت سپردیم

ز پیغمبر پذیرفتیم دینت

بیفزودیم شُکر و آفرینت

و لیکن این تن ما تو سرشتی

قضای خویش بر ما تو نوشتی

گر ایدون کز تن ما گاهگاهی

پدید آید خطایی یا گناهی

مزن کردار ما را بر سر ما

مکن پاداش ما را درخور ما

که ما بیچارگان تو خداییم

همیدون ز امتان مصطفاییم

اگر چه با گناه بی شماریم

به فضل و رحمتت امیدواریم

ترا خوانیم و شاید گر بخوانیم

که ما ره جز به در گاهت ندانیم

کریمان مر ضعیفان را نرانند

بخاصه چون به زاریشان بخوانند

کریمی تو بخوان ما را به در گاه

چو خوانیمت به زاری گاه و بیگاه

ضعیفانیم شاید گر بخوانی

گنهکاریم شاید گر نرانی

ز تو نشگفت فضل و بردباری

چنان کز ما جفا و زشتکاری

ترا احسان و رحمت بیکرانست

شفیع ما همیدون مهربانست

چو پیش رحمتت آید محمد

امید ما ز فضلت کی شود رد

بخش ۳ - گفتار اندر ستایش سلطان ابوطالب طغرل‌بک

سه طاعت واجب آمد بر خردمند

که آن هر سه به هم دارند پیوند

ازیشانست دل را شادکامی

وزیشانست جان را نیک‌نامی

دل از فرمان این هر سه مگردان

اگر خواهی که یابی هر دو گیهان

بدین گیتی ستوده زندگانی

بدان گیتی بهشت جاودانی

یکی فرمان دادار جهانست

که جان را زو نجات جاودانست

دوم فرمان پیغمبر محمد

که آن را کافر بی‌دین کند رد

سیم فرمان سلطان جهاندار

به ملک اندر بهای دین دادار

ابوطالب شهنشاه معظم

خداوند خداوندان عالم

ملک طغرل‌بک آن خورشیدْ همت

به هرکس زو رسیده عزّ و نعمت

ظفر وی را دلیل و جود گنجور

وفا وی را امین و عقل دستور

مر آن را کاوست هم نام محمد

چو او منصور شد چون او مؤید

پدید آمد ز مشرق همچو خورشید

به دولت شاه شاهان شد چو جمشید

به هندی تیغ بستد هند و خاور

به ترکی جنگجویان روم و بربر

میان بسته‌ست بر ملکت گشادن

جهان گیرد همی از دست دادن

چه خوانی قصهٔ ساسانیان را

همیدون دفتر سامانیان را

بخوان اخبار سلطان را یکی بار

که گردد آن همه بر چشم تو خوار

بیابی اندرو چندان که خواهی

شگفتی‌های پیروزی و شاهی

نوادرها و دولت‌های دوران

عجایب‌ها و قدرت‌های یزدان

بخوان اخبار او را تا بدانی

که کس ملکت نیابد رایگانی

زمین ماورالنهر و خراسان

سراسر شاه را بوده‌ست میدان

نبردی کرده بر هر جایگاهی

برو بشکسته سالاری و شاهی

چو از توران سوی ایران سفر کرد

چو کیخسرو به جیحون بر گذر کرد

ستورش بود کشتی بخت رهبر

خدایش بود پشت و چرخ یاور

نگر تا چون یقین دلْش بد پاک

که بر رودی چنان بگذشت بی‌باک

چو نشکوهید او را دل ز جیحون

چرا بشکوهد از حال دگرگون

نه از گرما شکوهد نه ز سرما

نه از ریگ و کویر و کوه و دریا

بیابان‌های خوارزم و خراسان

به چشمش همچنان آید که بستان

همیدون شخّ‌های کوه قارن

به چشمش همچنان آید که گلشن

نه چون شاهان دیگر جام‌جویست

که از رنج آزمودن نام‌جویست

همی تا آب جیحون را ز پس ماند

دوصد جیحون ز خون دشمنان راند

یکی طوفان ز شمشیرش برآمد

کزو روز همه شاهان سر آمد

بدان گیتی روان شاه مسعود

خجل بود از روان شاه محمود

کجا او سرزنش کردی فراوان

که بسپردی به نادانی خراسان

کنون از بس روان شهریاران

که با باد روان گشتند یاران

همه از دست او شمشیر خوردند

همه شاهی و ملک او را سپردند

روان او بِرَست از شرمساری

که بسیارند همچون او به زاری

به نزدیک پدر گشته‌ست معذور

که بهتر زو بسی شه دید مقهور

کدامین شاه در مشرق گهِ رزم

توانستی زدن با شاه خوارزم

شناسد هر که در ایام ما بود

که کار شهْ‌ملک چون بر سما بود

سوار ترک بودش صدهزاری

که بس بد با سپاهی زان سواری

ز بس کاو تاختن برد و شبیخون

شکوهش بود زانِ رستم افزون

خداوند جهان سلطان اعظم

به تدبیر صواب و رای محکم

چنان لشکر بدرّد روز کینه

که سندان گران مر آبگینه

هم از سلطان هزیمت شد به خواری

هم اندر راه کشته شد به زاری

بداَندیشان سلطان آنچه بودند

همین روز و همین حال آزمودند

هر آن کهتر که با مهتر ستیزد

چنان افتد که هرگز برنخیزد

تنش گردد شقاوت را فسانه

روانش تیر خذلان را نشانه

و لیکن گر ورا دشمن نبودی

پس این چندین هنر با که نمودی

اگر ظلمت نبودی سایه‌گستر

نبودی قدر خورشید منوّر

همیدون شاه گیتی قدر والاش

پدید آورد مردم را به اعداش

چو صافی کرد خوارزم و خراسان

فرود آمد به طبرستان و گرگان

زمینی نیست در عالم سراسر

ازو پژمرده‌تر از وی عجب‌تر

سه گونه جای باشد صعب و دشوار

یکی دریا دگر آجام و کهسار

سراسر کوه او قلعه همانا

چو خندق گشته در دامانش دریا

نداند زیرک آن را وصف کردن

نداند دیو در وی راه بردن

درو مردان جنگی گیل و دیلم

دلیران و هنرجویان عالم

هنرشان غارتست و جنگ پیشه

بیامُخته دران دریا و بیشه

چو رایت‌های سلطان را بدیدند

چو دیو از نام یزدان دررَمیدند

از آن دریا که آنجا هست، افزون

ازیشان ریخت سلطان جهان خون

کنون یابند آنجا بر درختان

به جای میوه مغز شوربختان

چو صافی گشت شهر و آن ولایت

از آنجا سوی ری آورد رایت

به هر جایی سپهداران فرستاد

که یک‌یک مختصر با تو کنم یاد

سپهداری به مکران رفت و گرگان

یکی دیگر به موصل رفت و خوزان

یکی دیگر به کرمان رفت و شیراز

یکی دیگر به ششتر رفت و اهواز

یکی دیگر به ارّان رفت و ارمن

فگند اندر دیار روم شیون

سپهداران او پیروز گشتند

بد اندیشان او بدْروز گشتند

رسول آمد بدو از ارسلان‌خان

به نامه جست ازو پیوند و پیمان

فرستادش به هدیه مال بسیار

پذیرفتش خراج ملک تاتار

جهان سالار با وی کرد پیوند

که دید او را به شاهی بس خردمند

وزان پس مرد و مال آمد ز قیصر

چنان کاید ز کهتر سوی مهتر

خراج روم ده‌ساله فرستاد

اسیران را ز بندش کرد آزاد

به عمّوریّه با قصرش برابر

مناره کرد و مسجد کرد و منبر

نوشته نام سلطان بر مناره

شده زو دین اسلام آشکاره

ز شاه شام نیز آمد رسولی

نموده عهد را بهتر قبولی

فرستاده به هدیه مال بسیار

وزآن جمله یکی یاقوت شهوار

یکی یاقوت رُمّانیِ بشکوه

بزرگ و گرد و ناهموار چون کوه

ز رخشانی چو خورشید سما بود

خراج شام یک سالش بها بود

ابا خوبی و با نغزی و رنگش

برآمد سی و شش مثقال سنگش

ازان پس آمدش منشور و خلعت

لوای پادشاهی از خلیفت

بپوشید آن لوا را در صفاهان

بدانش تهنیت کردند شاهان

به یک رویه ز چین تا مصر و بربر

شدند او را ملوک دهر چاکر

میان دجله و جیهون جهانی‌ست

ولیکن شاه را چون بوستانی‌ست

رهی گشتند او را زوردَستان

ز دل کردند بیرون مکر و دستان

همی گردد در این شاهانه بستان

به کام خویش با درگهْ‌پرستان

هزاران آفتاب اندر کنارش

هزاران اژدها اندر حصارش

گهی دارد نشست اندر خراسان

گهی در اصفهان و گه به گرگان

از اطراف ولایت هر زمانی

به فتحی آورندش مژدگانی

ز بانگ طبل و بوق مژده‌خواهان

نخفتم هفت مه اندر صفاهان

به ماهی در نباشد روزگاری

کز اقلیمی نیارندش نثاری

جهان او راست می‌دارد به شادی

کِه و مِه را همی بخشد به رادی

مرادش زین جهان جز مردمی نه

ز یزدان ترسد و از آدمی نه

بر اطراف جهان شاهان نامی

ازو جویند جاه و نیک‌نامی

ازیشان هرکه را او بِه نوازد

ز بخت خویش آن کس بیش نازد

به درگاه آنکه او را کهترانند

مِه از خانان و بیش از قیصرانند

کجا از خان و قیصر سال تا سال

همی آید پیاپی گونه‌گون مال

که را دیدی تو از شاهان کشور

بدین نام و بدین جاه و بدین فر

کدامین پادشه را بود چندین

ز مصر و شام و موصل تا درِ چین

کدامین پادشه را این هنر بود

که نز رنج و نه از مرگش حذر بود

سزد گر جان او چندان بماند

که افزون‌تر ز جاویدان بماند

هزاران آفرین بر جان او باد

مدار چرخ بر فرمان او باد

ستاره رهنمای کام او باد

زمانه نیک‌خواه نام او باد

شهنشاهی و نامش جاودان باد

تنش آسوده و دل شادمان باد

کجا رزمش بود پیروزگر باد

کجا بزمش بود با جاه و فر باد

به هر کامی نشاط او را قرین باد

به هر کاری خدا او را مُعین باد

بخش ۴ - گفتار اندر ستایش خواجه ابو نصر منصور بن مهمد

چو ایزد بنده‌ای را یار باشد

دو چشم دولتش بیدار باشد

ز پیروزی به دست آرد همه کام

ز بهروزی به چنگ آرد همه نام

کجا چیزی بود زیبا و شهوار

کجا مردی بود شایستهٔ کار

دهد یزدان بدان بنده سراسر

که او باشد بدان همواره درخور

بدین گونه که داد اکنون به سلطان

گزین از هرچه تو دانی به گیهان

همه مردانِ درگاهش چنانند

که با ایشان دگر مردان زنانند

ولیکن هست ازیشان نامداری

دلیری کاردانی هوشیاری

حکیمی زیرکی مردآزمایی

کریمی نیکخویی نیک‌رایی

سخنگویی سخندانی ظریفی

هنرمندی هنرجویی لطیفی

کجا درگاه سلطان را عمیدست

به هر کاری و هر حالی حمیدست

به پیروزی و بهروزی مؤیّد

ابونصر است و منصور و محمد

خداوندی که از نیکی جهانیست

دُرو رای بلندش آسمانیست

ازین گیتی سوی دانش گراید

ز دانش یافتن رامش فزاید

همیشه نام نیکو دوست دارد

ابی حقی که باشد حق گزارد

کم آزار است و بر مردم فروتن

مرو را لاجرم کس نیست دشمن

چرا دشمن بود آنرا که جانش

همی بخشاید از خواهندگانش

خرد را پیش خود دستور دارد

دل از هر ناپسندی دور دارد

هر آوازی بداند چون سلیمان

هزاران دیو را دارد به فرمان

به رادی هست از حاتم فزونتر

به مردی بهترست از رستم زر

چنان گوید زبان هفت کشور

که گویی زان زمینش بود گوهر

طرازی ظنّ برد کاو از طرازست

حجازی نیز گوید از حجازست

چو نثر هر زبانش خوشتر آید

به نظم آن زبان معجز نماید

دری و تازی و ترکی بگوید

به الفاظی که زنگ از دل بشوید

دو شمشیرست ز الماس و بیانش

یکی در دست و دیگر در دهانش

یکی گاه هنر خارا گذارد

یکی گاه سخن دانش نگارد

بسا گُردا کزان گشتهست پیچان

بسا جانا کزین گشته‌ست بی‌جان

که و مه لشکر سلطان عالم

به جان وی خورند سوگند محکم

چو با کهتر ز خود، سازد پدروار

چو با مهتر، همی سازد پسروار

بدو با همسران مثل برادر

نباشد زادمردی زین فزونتر

ز هر فن گرد او جمع حکیمان

خطیبان و دبیران و ادیبان

ز هر شهری بدو گرد آمده‌ستند

به بحر جود او غرقه شده‌ستند

اگر او نیستی ما را خریدار

نبودی شاعری را هیچ مقدار

وگرچه شاعری باشد نه دانا

بسی احسنت و زه گوید به عمدا

یکی از بهر آن تا کاو شود شاد

دگر تا بیشتر باید عطا داد

ز مشرق تا به مغرب کار گیهان

به زیر امر او کرده‌ست سلطان

برو بر نیست چندان رنج از این کار

که از یک جام مِیْ بُرده‌ست میخوار

بزرگا جود دادار جهان بین

که بخشد مردمی را فضل چندین

الا تا در جهان کون و فسادست

وزیشان خاک مبدا و معادست

بقا باد این کریم نیکخو را

بر افزون باد جاه و دولت او را

همیشه بخت او پیروزگر باد

به پیروزی و نیکی نامور باد

متابع باد او را ملک گیهان

موافق باد وی را فرّ یزدان

بخش ۵ - گفتار اندر گرفتن سلطان شهر اصفهان را

چو سلطان معاصم شاه شاهان

به فال نیک آمد در صفاهان

به شادی دید شهری چون بهاری

چو گوهر گرد شهر اندر حصاری

خلاف شاه او را کرده ویران

کجا ماند خلاف شه به طوفان

اگر نه شاه بودی سخت عادل

به گاه مهر و بخشایش نکو دل

صفاهان را نماندی خشت بر خشت

نکردی کس به صد سال اندر او کشت

ولیکن مردمی را کار فرمود

به شهری و سپاهی بر، ببخشود

گنهشان زیر پا اندر بمالید

چنان کز خشم او یک تن ننالید

نه چون دیگر شهان کین کهن خواست

به چشم خویش دشمن را بپیراست

چنان چون یاد کرد ایزد به فرقان

چو گفتی حال بلقیس و سلیمان

که شاهان چون به شهر نو درآیند

تباهیها و زشتیها نمایند

گروهی را که عزّ و جاه دارند

به دست خواری و سختی سپارند

خداوند جهان شاه دلاور

پدید آورد رسمی زین نکوتر

ز هر گونه که مردم بود در شهر

ز داد خویش دادش جمله را بهر

سپاهی را ولایت داد و شاهی

نه زشتی‌شان نمود و نه تباهی

بدانگه کس ندید از وی زیانی

یکی دیدند سود و شادمانی

چو کار لشکری زین گونه بگزارد

چنان کز هیچ کس مویی نیازارد

رعیت را ازین بهتر ببخشود

همه شهر از بداندیشان بپالود

گروهی را به مردم می‌سپردند

رعیت را به دیوان غمز کردند

به فرمانش زبانهاشان بریدند

به دیده میل سوزان در، کشیدند

پس آنگه رنج خویش از شهر برداشت

برفت و شهر بی‌آشوب بگذاشت

بدان تا رنج او بر کس نباشد

که با آن رنج مردم بس نباشد

گه رفتن صفاهان داد آن را

که ارزانیست بختش صد جهان را

ابوالفتح آفتاب نامداران

مظفر نام و تاج کامگاران

به فصل اندر جهانی از تمامی

شهنشه را چو فرزند گرامی

ملک او را سپرده کدخدایی

برو گسترده هم فرّ خدایی

پسندیده مرو را در همه کار

دلش هرگز ازو نادیده آزار

به هر کاری مرو را دیده کاری

وزو دیده وفا و استواری

به گاه رفتن او را پیش خود خواند

ز گنج مهر بر وی گوهر افشاند

بدو گفت ارچه تو خود هوشیاری

وفاداری و از دل دوستداری

ز گفتن نیز چاره نیست ما را

که در گردن کنیمت زینهارا

ترا بهتر ز هر کس برگزیدم

چو اندر کارها شایسته دیدم

به گوش دل تو بشنو هرچه گویم

کزین گفتن همه نام تو جویم

نخستین عهد ما را با تو آنست

کزو ترسی که دادار جهانست

ازو ترسی بدو امّید داری

و زو خواهی تو در هر کار یاری

سر از فرمان او بیرون نیاری

همه کاری به فرمانش گزاری

دگر این مردمان کاندر جهانند

همه چون من مر او را بندگانند

به حق در کار ایشان داوری کن

همیشه راستی را یاوری کن

ستمگر دشمن دادار باشد

که از فرمان او بیزار باشد

به خنجر دشمنانش را ببیزای

به نیکی دوستانش را ببخشای

چو نپسندی ستم را از ستمگار

مکن تو نیز هرگز بر ستم کار

که ما از چیز مردم بی نیازیم

به داد و دین همی گردن فرازیم

صفاهان را به عدل آباد گردان

همه کس را به نیکی شاد گردان

درون شهر و بیرونش چنان دار

که ایمن باشد از مکّار و غدّار

چنان باید که زر بر سر نهد زن

به روز و شب بگردد گرد برزن

نیارد کس نگه کردن در آن زر

وگرنه بر سر آن زر نهد سر

ترا زین پیش بسیار آزمودم

به هر کاری ز تو خشنود بودم

بدین کار از تو هم خشنود باشم

نکاهد آنچه من بفزود باشم

سخن جمله کنیم اندر یکی جای

تو خود دانی که ما را چون بود رای

ثو خود دانی که ما نیکی پسندیم

دل اندر نعمت گیتی نبندیم

بدین سر زین بزرگی نام جوییم

بدان سر نیکوی فرجام جوییم

تو نام ما به کار خیر بفروز

که نیکی مرد را فرّخ کند روز

درین شاهی چو از یزدان بترسم

هر آنچ از من بپرسند از تو پرسم

چو کار ما به کام ما گزاری

ز ما یابی هر امّیدی که داری

امید و رنج تو ضایع نمانیم

ترا زین پس به افزونی رسانیم

هر آن گاهی که تو شایسته باشی

به کار بیش از این بایسته باشی

به بهروزی امید دل قوی دار

که فرمانت بود با بخت تو یار

فراوان کار بسته برگشاید

ترا از ما همه کامی برآید

مراد خویش با تو یاد کردیم

برفتیم و به یزدانت سپردیم

پس آنگه همچنین منشور کردند

همه دخل و خراج او را سپردند

یکی تشریف دادش شه که دیگر

نداده‌ست ایچ کس را زان نکوتر

ز تازی مرکبی نامی و رهوار

برو زرین ستام و زین شهوار

قبای رومی و زربفت دستار

دگر گونه جز این تشریف بسیار

همان طبل و علم چونانکه باید

که چون او نامداری را بشاید

اگر چه کار خلعت سخت نیکوست

فزون از قدر عالی همت اوست

چگونه شاد گردد ز اصفهانی

دلی کاو مهتر آمد از جهانی

بخش ۶ - گفتار اندر ستایش عمید ابو الفتح مظفر

چه خواهی نیک‌تر زین ای صفاهان

که گشتی دار ملک شاه شاهان

همی رشک آرد اکنون بر تو بغداد

که او را نیست آنچ ایزد ترا داد

شهنشاهی چو سلطان معظم

به پیروزی شه شاهان عالم

خداوندی چو بوالفتح مظفر

ز سلطان یافته هم جاه و هم فر

هم از تخمه بزرگ و هم ز دولت

هم از پایه بلند و هم ز همت

هم از گوهر گزیده هم ز اختر

هم از منظر ستوده هم ز مخبر

چو مشرق بود اصلش هامواره

برآینده ازو ماه و ستاره

کنون زو آمده خواجه چو خورشید

جهان در فرّ نورش بسته امید

ز فتحش کنیت آمد وز ظفر نام

ازیرا یافته‌ست از هر دوان کام

جهان چون بنگری پیر جوانست

عمید نامور همچون جهانست

جوانست او به سال و بخت و رامش

چو پیرست او به رای و عقل و دانش

خرد گر صورتی گردد عیانی

دهد زان صورت فرخ نشانی

کفش با جام باده شاخ شادیست

و لیکن شاخ شادی باغ دادیست

ز نیکویی که دارد داد و فرمان

همی وحی آیدش گویی ز یزدان

چنین باید که باشد هیبت و داد

که نام بیم و بی دادی بیفتاد

به چشم عقل پنداری که جانست

به گوش عدل پنداری روانست

گذشته دادها نزدیک دانا

ستم بوده‌ست دادش را همانا

چنان بوده‌ست و صفش چون سرابی

که نه امید ماند زو نه آبی

چو امرش از مظالم گه برآید

قضا با امرش از گردون درآید

امل گوید که آمد رهبر من

اجل گوید که آمد خنجر من

روان گشتی گر او فرمان بدادی

که زُفت و بددل از مادر نزادی

چو من در وصف او گویم ثنایی

و یا بر بخت او خوانم دعایی

ثنا را می کند اقبال تلقین

دعا را می کند جبریل آمین

اگرچه همچو ما از گل سرشته‌ست

به دیدار و به کردار او فرشته‌ست

اگر چه فخر ایران اصفهانست

فزون زان قدر آن فخر جهانست

به درد دل همی گرید نشابور

ازان کاین نامور گشته‌ست ازو دور

به کام دل همی خندد صفاهان

بدان کز عدل او گشته‌ست نازان

صفاهان بد چو اندامی شکسته

شکست از فر او گردید بسته

نباشد بس عجب کامسال هموار

درختش مدح خواجه آورد بار

وز امن عدل او باد زمستان

نریزد هیچ برگی از گلستان

همی دانست سلطان جهاندار

که در دست که باید کردن این کار

گر او بیمار کرده‌ست اصفهان را

همو دادش پزشک نیک‌دان را

به جان تو که چون کارش ببیند

مرو را از همه کس برگزیند

سراسر ملک خود او را سپارد

که به زو مهتری دیگر ندارد

چنان خوش‌خو چنان مردم نوازست

که گویی هر کس او را طبع سازست

ز خوی خوش بهار آرد به بهمن

به تیره شب ز طلعت روز روشن

کِه و مِه را چو بینی در سپاهان

همه هستند او را نیک خواهان

که او جاوید به گیهان بماند

همیدون بر سر ایشان بماند

هران کاو کارها خواهد گشادن

بباید بست گفتن راز دادن

همیدون پندهای پادشایی

دو بهره باشد اندر پارسایی

ز چیز مردمان پرهیز کردن

طمع نا کردن و کمتر بخوردن

به لهو و آرزو مولع نبودن

دل هر کس به نیکی برربودن

سیاست را به جای خویش راندن

به فرمان خدای اندر بماندن

همیشه با خردمندان نشستن

سراسر پندشان را کار بستن

به فریاد سبک مایه رسیدن

ستمگر را طمع از وی بریدن

سراسر هر چه گفتم پارساییست

ولیکن بندهای پادشاییست

نه دیدم آن که گفتم نه شنیدم

کجا افزونتر از خواجه ندیدم

چنین دارد که گفتم رسم و آیین

بجز وی کس ندیدم با چنین دین

نه چشم از بهر کین خویش دارد

کجا از بهر دین و کیش دارد

چو باشد خشم او از بهر یزدان

برو در ره نیابد هیچ شیطان

جوانست و نجوید در جوانی

ز شهوت کامهای این جهانی

اگر بندد هوا را یا گشاید

ز فرمان خرد بیرون نیاید

طریق معتدل دارد همیشه

چنانچون بخردان را هست پیشه

نه بخشایش نه بخشش باز دارد

ز هر کس کاو نیاز و آز دارد

کجا در ملک او آسوده گشتند

بدان شهری که چون نابوده گشتند

کسانی را که بد کردار بودند

وز ایشان خلق پر آزار بودند

گروهی جسته اندر شهر پنهان

ز بیم جان یله کرده سپاهان

گروهی بسته در زندان به تیمار

گروهی مهر گشته بر سر دار

همه دیدند دههای صفاهان

که یکسر چون بیابان بود ویران

ز دهها مردمان آواره گشته

همه بی توشه بی پاره گشته

چو نام او شنیدند آمدند باز

ز کوهستان و خوزستان و شیراز

یکایک را به دیوان خواند و بنواخت

بدادش گاو و تخم و کار او ساخت

به دو ماه آن ولایت را چنان کرد

که کس باور نکردی کاین توان کرد

همان دهها که گفتی چون قفارند

کنون از خرّمی چون قندهارند

به جان تو که عمری برگذشتی

به دست دیگری چونین نگشتی

به چندین بیتها کاو را ستودم

به ایزد گر به وصفش برفزودم

نگفتم شعر جز در وصف حالش

بگفتم آنچه دیدم از فعالش

یکی نعمت که از شکرش بماندم

همین دیدم که او را مدح خواندم

کجا از مدح او بهروز گشتم

به کام خویشتن پیروز گشتم

شنیدی آن مثل در آشنایی

که باشد آشنایی روشنایی

مرا تا آن خداوند آشنا شد

دلم روشنتر از روشن هوا شد

مرا تا آشنا شیر شکارست

کبابم ران گور مرغزارست

الا تا بر فلک ماهست و خورشید

همیدون در جهان بیمست و امّید

همیشه جان او در خرّمی باد

همیشه کام او در مردمی باد

جهانش بنده باد و بخت رهبر

زمانه چاکر و دادار یاور

بخش ۷ - برون آمدن سلطان از اصفهان و داستان گویندهء کتاب

چو کوس از درگه سلطان بغرّید

تو گفتی کوه و سنگ از هم بدرّید

به خاور مهر تابان رخ بپوشید

به گردون زهره را زَهره بجوشید

سپاهی رفت بیرون از صفاهان

که صد یک زان ندیدند ایچ شاهان

خداوند جهان سلطان اعظم

برون رفت از صفاهان شاد و خرم

رکابش داشت عز جاودانی

چو چترش داشت فر آسمانی

به هامون بود لشکرگاه سلطان

زبس خرگاه و خیمه چون کهستان

پلنگ و شیر در وی مردم جنگ

بتان نغز گور و آهو و رنگ

فرود آمد شهنشه در کهستان

کهستان گشت خرم چون گلستان

روان گشت از کهستان روز دیگر

به کوهستان همدان رفت یکسر

مرا اندر صفاهان بود کاری

در آن کارم همی شد روزگاری

بماندم زین سبب اندر صفاهان

نرفتم در رکاب شاهِ شاهان

شدم زی تاج دولت خواجه بوالفتح

که بادش جاودان در کارها فتح

بپرسید از خداوندی رهی را

در آن پرسش بدیدم فرّهی را

پس آنگه گفت با من کاین زمستان

همی باش و مکن عزم کهستان

چو از نوروز گردد این جهان نو

هوا خوشتر شود آنگه همی رو

که من سازت دهم چندانکه باید

ترا زین روی تقصیری نیاید

بدو گفتم خداوندم همیشه

برین بوده‌ست و اینش بود پیشه

که مهمان داری و چاکر نوازی

به کام دوست دشمن را گدازی

ز دام رنج رهیان را رهانی

ز ماهی برکشی بر مه رسانی

که باشم من که مهمانت نباشم

نه مهمان بل که دربانت نباشم

چو زین درگه نشیند گَرد بر من

زند بختم به گِردِ ماه خرمن

تو داری به زمن بسیار کهتر

مرا چون تو نباشد هیچ مهتر

گر این رغبت تو با پروین نمایی

بیاید تا به پا او را بسایی

چو من بر خاک ایوانت نهم پای

مرا بر گنبد هفتم بود جای

مرا نوروز دیدار تو باشد

هوای خوش ز گفتار تو باشد

مباد از بخت فرّخ آفرینم

اگر گیتی نه بر روی تو بینم

به مهر اندر چنینم کت نمودم

وگر در دل جُز ین دارم جهودم

چو کردم آفرینش چند گاهی

بدین گفتار ما بگذشت ماهی

مرا یک روز گفت آن قبلهٔ دین

چه گویی در حدیث ویس و رامین

که می گویند چیزی سخت نیکوست

درین کشور همه کس داردش دوست

بگفتم کآن حدیثی سخت زیباست

ز گرد آوردهء شش مرد داناست

ندیدم زان نکوتر داستانی

نماند جز به خرّم بوستانی

ولیکن پهلوی باشد زبانش

نداند هر که برخواند بیانش

نه هر کس آن زبان نیکو بخواند

و گر خواند همی معنی نداند

فراوان وصف هر چیزی شمارد

چو بر خوانی بسی معنی ندارد

که آنگه شاعری پیشه نبوده‌ست

حکیمی چابک اندیشه نبوده‌ست

کجااند آن حکیمان تا ببینند

که اکنون چون سخن می‌آفرینند

معانی را چگونه برگشادند

برو وزن و قوافی چون نهادند

درین اقلیم آن دفتر بخوانند

بدان تا پهلوی از وی بدانند

کجا مردم درین اقلیم هموار

بوند آن لفظ شیرین را خریدار

سخن را چون بود وزن و قوافی

نکوتر زآن که پیمودن گزافی

بخاصه چون درو یابی معانی

به کار آیدت روزی چون بخوانی

فسانه گرچه باشد نغز و شیرین

به وزن و قافیه گردد نوآیین

معانی تابد از الفاظ بسیار

چو اندر زر نشانده دُرّ شهوار

نهاده جای جای اندر فسانه

فروزان چون ستاره زان میانه

مهان و زیرکان آن را بخوانند

بدان تا زان بسی معنی بدانند

همیدون مردم عام و میانه

فرو خوانند از بهرِ فسانه

سخن باید که چون از کام شاعِر

بیاید در جهان گردد مسافر

نه زان گونه که در خانه بماند

بجز قایل مرو را کس نخواند

کنون این داستان ویس و رامین

بگفتند آن سخندانان پیشین

هنر در فارسی گفتن نمودند

کجا در فارسی استاد بودند

بپیوستند ازین سان داستانی

درو لفظ غریب از هر زبانی

به معنی و مثل رنجی نبردند

برو زین هردوان زیور نکردند

اگر داننده‌ای در وی برد رنج

شود زیبا چو پر گوهر یکی گنج

کجا این داستانی نامدارست

در احوالش عجایب بیشمارست

چو بشنود این سخنها خواجه از من

مرا بر سر نهاد از فخر گرزن

زمن در خواست او کاین داستان را

بیارا همچو نیسان بوستان را

بدان طاقت که من دارم بگویم

وزان الفاظ بی معنی بشویم

کجا آن لفظها منسوخ گشته‌ست

ز دوران روزگارش در گذشته‌ست

میان بستم بدین خدمت که فرمود

که فرمانش ز بختم زنگ بزدود

نیابم دولتی هر چند پویم

ازان بهتر که خشنودیش جویم

مگر چون سر ز فرمانش نتابم

ز چرخ همتش معراج یابم

مگر مهتر شوم چون کهترانش

و یا نامی شوم چون چاکرانش

ندیدم چون رضایش کیمیایی

نه چون خشمش دمنده اژدهایی

بجویم تا توانم کیمیایش

بپرهیزم ز جان‌گز اژدهایش

چو باشد نام من در نام ایشان

برآید کام من چون کام ایشان

گیا هر چند خود روید به بستان

دهندش آب در سایه گلستان

بماناد این خداوند جهاندار

به نام نیک همواره جهان خوار

بقا بادش به کام خویش جاوید

بزرگان چون ستاره او چو خورشید

قرین جان او پاکی و شادی

ندیم طبع او نیکی و رادی

هزاران بنده چون من باد گویا

به فکرت داد خشنودیش جویا

کنون آغاز خواهم کرد ناچار

که جز پندش نخواند مرد بیدار

بخش ۸ - آغاز داستان ویس و رامین

نوشته یافتم اَنْدَر سَمَرها،

زِ گُفْتِه‌ْیْ راوِیانَ انْدر خَبَرها،

که بودَ انْدر زَمانه شهریاری؛

به شاهی کامگاری بَخْتْ‌یاری.

همه شاهان، مَر او را، بَنده بودند؛

زِ بَهرِ او، به گیتی، زِنده بودند.

به پایه بَرتَرَ ازْ گَردَندِه گَردون

به مالَ افْزونترَ از «کسریُّ» و «قارون».

گَهِ بَخشِش چو اَبْرِ نُوبهاری.

گَهِ کوشِش، چُو شیرِ مَرغْزاری.

به بَزمَ انْدر، چُو خورشیدی دِرَفْشان.

به رزمَ ازْ پیل و اَز شیران سَرَافْشان.

شده «کیوان» زِ هَفْتُم‌چَرخ یارَش؛

به کامِ نیکخواهان کرده کارَش.

زِ هَشتُم چرخ «هُرمُزدِ» خُّجَسته

وزیرش بود؛ دل در مِهر بسته.

سپهدارَش ز پنجُم چرخ «بَهْرام»؛

که تا اَیّامْ را پیش او کُنَد رام.

جهانَ‌افْروزْ «مِهرَ» ازْ چرخِ رابِع

به هر کاری بُدی او را مُتابِع.

شده، «ناهیدِ» رَخشانَشْ پرستار؛

چو روزِ رُّوشَنَشْ کرده شبِ تّار.

دَبیرِ او شُده تیرِ جَّهَنده؛

ازین شد اَمْر و نهیِ او رَوَنده.

به مِهرش دل نهاده مهرِ تابان؛

به کینِ دّوشْمانِ او، شتابان.

شده رایش به تَگْ بَر ماهِ گَردون.

شده هِمَّت ز مِهر و ماهش افزون.

جهان یِکْسَر شده او را مُسَخَّر؛

ز حدِّ باختَر تا حدِّ خاوَر.

جهانَش نام کرده «شاه‌موبد»؛

که هم موبَد بُد و هم بِخْرَدِ رَّد.

همیشه روزگارَش بود نوروز.

به هر کاری همیشه بود پیروز.

همه سالِه، به جَشنَ انْدر نِشَستی،

چُو یک ساعتْ دِلَش بر غَم نَخَستی.

همیشه کارِ او مِی بود ساغر؛

ز شادی فربه از اندوهْ لاغر.

یکی جشنِ نو آیین کرده بُد شاه

که بُد درخورْدِ آن دِیهیم و آن گاه.

نِشَسته پیشَشَ انْدر سرفرازان؛

به بختِ شاه، یکسَر شاد و نازان.

چه خُرَّم‌جشن بودَ انْدر بهاران!

به جشنَ انْدر، سراسر، نامْداران.

ز هر شَهری سپهداری و شاهی.

ز هر مَرزی پری‌رویی و ماهی.

گُزیده هر چه در «ایران» بُزرگان؛

از «آذربایگان» وَز «رِیّ» و «گُرگان»،

همیدونَ ازْ «خُراسان» و «کُهِستان»،

ز «شیراز» و «صَفاهان» و «دِهِستان»،

چو «بهرام» و «رُهامِ» اردبیلی،

«گَشَسْپِ» دِیلمی، «شاپورِ» گیلی،

چُو «کشمیرِ» یَل و چُونْ نامی «آذین»،

چو «ویرو»یِ دّلیر و گُردْ رامین،

چو «زَرد» آن رازدارِ شاهِ کشور،

مَر او را هم وزیر و هم برادر.

نِشسته دَر میانِ مِهتَران، شاه؛

چنان کانْدر میانِ اختران، ماه.

به سَربَر اَفسَرِ کشوَر‌گُشایان،

به تَن‌بَرْ زیورِ مِهترْ خدایان.

ز دیدارش دَمَندِه روشنایی؛

چو خورشیدِ جهان فَرِّ خُدایی.

به پیشَ انْدر نِشَسته جَنگجویان.

ز بالا ایستاده ماه‌رویان.

بزرگان مِثلِ شیرانِ شِکاری.

بُتان چُونْ آهُوانِ مَرغْزاری.

نَه آهو می‌رمیدَ ازْ دیدنِ شیر،

نه شیر تُند گَشتَ ازْ دیدنَش سیر.

قَدَحْ پُر بادِه، گَردان دَر میانْ‌شان؛

چُنان کانْدر مَنازِل ماهِ رخشان.

هَمی بارید گلبرگَ ازْ درختان

چو بارانِ دِرَمْ بر نیکْبَختان.

چو ابری بَسته دودِ مُشکِ سوزان

به رنگ و بویِ زُلفِ دلفروزان.

ز یکْسو مُطربانْ نالنده بر مُل

دگر سو بلبلانْ نالنده بر گُل.

نکوتر کرده مِیْ نوشین‌لبان را.

چو خوشتر کرده بلبلْ مطربان را!

به رویِ دوست بر دو گّونه لاله

بُتان را از نکُویی وَز پیاله.

اگر چه بود بزمِ شاهْ خُرَّم،

دِگَرْ بَزْمان نَبودَ ازْ بزمِ او کم.

کجا، در باغ و راغ و جویباران

ز جامِ مِی هَمی بارید باران.

همه کس رفته از خانه به صحرا.

برون برده همه سازِ تَماشا.

ز هر باغی و هر راغی و رودی

به گوش آمد دِگَرگونهْ سُرودی.

زمینَ ازْ بَس گُل و سبزهْ چُنان بود،

که گفتی پُر سِتاره آسمان بود.

ز لاله هر کسی را بَرْ سَرَ افْسر.

ز باده هر یکی را بر کفَ اخْگر.

گروهی در نشاط و اَسپْ‌تازی،

گروهی در سِماع و پا‌یْ‌بازی.

گروهی مِی‌ْخوران در بوستانی،

گروهی گُل‌چِنان در گُلسِتانی.

گروهی بر کنارِ رودباری،

گروهی در میانِ لاله‌زاری.

بدانجا رفته هر کس خرّمی را.

چو دیبا کرده کیمُخْتِ زَمی را.

شَهَنشَه نیز هم رفته بِدین کار؛

به زینتها و زیورهای شَهوار.

به پشتِ ژِنده پیلی کوه‌پیکر.

گرفته کوه را در زرّ و گوهر.

به گِردَش زنده‌پیلانِ سُتوده.

به پَرخاش و دلیری، آزموده.

زِ بَسْ سیم و زِ بَسْ گوهر چو دریا

اگر دریا رَوان گردد به صحرا.

به پیشَ انْدر دوندهْ بادپایان؛

سمِ پولادشانْ پولادسایان.

پسِ پشتش بسی مَهْد و عِماری؛

بِدو در، ماهرویانِ حِصاری.

به زیرِ بار، تازی‌‌اَسْتَرانَش

غمی گشته ز بارِ گوهرانش.

ز هر کوهی گرانتر بود رَختش.

ز هر کاهی سَبُکتر بود تختش.

به چَندان خواسته مجلس بیاراست؛

نماندش ذرّه‌ای آنگه که برخاست؛

همه بخشیده بود و بَرفِشانده.

به خَورد و داد، کامِ خویش رانده.

چنین بَرخور ز گیتی گر تَوانی!

چنین بَخش و چنین کُن زندگانی!

کجا، نَه زُّفت خواهد مانْد نَه رّاد؛

همان بهتر که باشی راد و دل‌شاد!

بدین سان بود یک هفته شَهَنشاه.

به شادی و به رامِش گاه و بیگاه.

پریرویانِ گیتی هامواره

شده بر بزمگاهِ او نظاره.

چو «شهرو»، ماه‌ْدُختَ ازْ «ماه‌آباد».

چو آذربادگانی، سروِ آزاد.

ز گرگان، آبنوشِ ماه‌پیکر.

همیدونَ ازْ دهستان، نازْدلبر.

ز رِی، دینارگیس و هم زَرَن‌گیس.

ز بومِ کوه، شیرین و فرنگیس.

ز اصفاهان، دو بُت چُون ماه و خورشید.

خجستهْ آب‌ناز و آب‌ناهید.

به گوهر هر دُوان دختِ دَبیران.

گلاب و یاسمن دختِ وَزیران.

دو جادوچشمْ چُون گلبوی و مینوی؛

سِرِشته از گُل و مِی هر دو را روی.

ز ساوِه ناموَرْ دُختِ کُنارَنگ

کزو بُردی بهاران خَوشّی و رنگ.

همیدون ناز و آذرگون و گُلگون

به رُخ چون برف و بر وِی ریخته خون.

سَهی‌نام و سَهی‌بالا زنِ شاه!

تنَ ازْ سیم و لَبَ ازْ نوش و رُخَ ازْ ماه.

شِکرلب‌نوش، اَزْ بومِ هَماوَر.

سَمَن رنگ و سَمَن بوی و سَمَن بَر.

ازین هر ماهرویی را هزاران

به گِردَ انْدر نِگارین پَرْسْتاران.

بنانِ چین و تُرک و روم و بَربَر؛

بَنَفشه زلف و گُل روی و سَمن بر.

به بالا هر یکی چُون سروِ آزاد.

به جَعدِ زُلف، همچُون مُورد و شمشاد.

یکایک را ز زرِّ ناب و گوهر

کمرها بر میان و تاج بر سر.

ز چندان دلبران و دلنوازان،

به رنگ و خویِ طاووسان و بازان،

به دیده چون گوزنِ رودباری

شکاری دیده‌شانْ شیرِ شِکاری،

نکوتر بود و خَوشْتر شهربانو؛

به چشم و لب، روان را درد و دارو.

به بالا سرو و بارِ سَروْ خورشید.

به لبْ یاقوت و در یاقوتِ ناهید.

رُخَ ازْ دیبا و جامِهْ هم ز دیبا؛

دو دیبا، هر دو در هم، سختْ زیبا.

لبانَ ازْ شِکَّر و دَندان ز گوهر.

سخنْ چُون گوهَر آلوده به شِکَّر.

دو زلف عنبرینَ ازْ تاب و از خَم

چو زنجیر و زِرِه اُفْتادِه در هم.

دو چشمِ نرگسینَ ازْ فتنه و رنگ

تو گفتی هست جادویی به نیرنگ.

ز مُشکِ موی او مَرغول پنجاه

فرو هِشته ز فَرقَش تا کمرگاه.

ز تاب و رنگ، مِثلِ ریزشِ زاج

ز سیم آویخته گسترده بر عاج.

کجا بِنْشَسْت، ماهِ بانوان بود.

کجا بُگْذَشْت، شمشاد روان بود.

زمین دیبا شُدِه اَز رنگِ رویَش.

هوا مُشکین شُدِه اَز بویِ مویش.

ز رنگِ روی، گُل بر خاکْ ریزان.

ز تابِ مویِ عَنبر، باد بیزان.

هَمَ ازْ رویَش خجِلْ بادِ بهاری،

هم از مویش خجِلْ عودِ قماری.

چو گوهر، پاک و بی آهو و درخَور؛

و لیک آراسته گوهر به زیوَر.

بَر او زیباتر آمد زرّ و دیبا؛

که بی آن هردُوان خود بود زیبا.

بخش ۹ - خواستن موبد شهرو را و عهد بستن شهرو با موبد

چنان آمد که روزی شاهِ شاهان،

که خوانْدَنْدَش همی موبد منیکان،

بِدید آنْ سیم‌تَن، سروِ روان را،

بُتِ خَندان و ماهِ بّانُوان را.

به تنهایی، مَر او را پیشِ خود خوانْد.

به سانِ ماهِ نو، بر گاه بِنْشانْد.

به رنگِ رویِ آنْ حورِ پَّری‌زاد،

گلِ صَّد‌بَرگْ یک دسته بِدو داد.

به ناز و خَندِه و بازی و خَوشّی،

بِدو گُفتِ ایْ همه خوبی و گَشّی:

«به گیتی کامْ راندنْ با تو نیکوست.

تو بایی در بَرَم؛ یا جُفت، یا دوست؛

که من دارم تو را با جانْ بَرابَر.

کُنم در دستِ تو شاهیْ سراسر؛

همیشه پیشِ تو باشم به فرمان؛

چو پیشِ من به فرمانَست گَیهان.

تو را، از هر چه دارم، برگُزینیم.

به چشمِ دوستی جُز تو نبینم.

که کامِ تو زیَم با تو همه سال.

بِبَخشایَم به تو جان و دل و مال.

اگر با رویِ تو باشم شب و روز،

شبِ من روز باشد روزْ نوروز.»

چو از شاه این سخن بِشْنید شهرو،

به ناز او را جوابی داد نیکو.

بِدو گُفتِ: «ایْ جَهانِ کامگاری

چرا بر منْ هَمی افسوس داری؟

نه آنَم من که یار و شوی جویم؛

کجا من نه سِزایِ یار و شویم.

نگویی، چون کنم با شوی پیوَند؟

اَزان پس، کَز من آمد چند فرزند؛

همه گُردان و سالاران و شاهان،

هنرمندان و دلخواهان و ماهان.

ازیشان مِهترین آزاده، ویرو،

که بیش از پیل دارد سهم و نیرو.

ندیدی تو مرا روزِ جوانی؛

میانِ کام و ناز و شادمانی.

سَهی بَررُسته همچون سرو آزاد.

همی بُردَ ازْ دو زلفم بوی‌ْها باد.

ز عُمْرِ خویشْ بودم در بهاران؛

چو شاخِ سُرخِ بیدَ ازْ جویباران.

همی گم کرد اَز دیدار من راه،

به روزِ پاکْ خورشید و به شَبْ ماه.

بَسا رویا که اَز من رَفت آبَش.

بَسا چشما که اَز من رَفت خوابَش.

اگر بُگْذَشتمی یک روز دَرْ کوی،

بُدی آن کوی تا سالی سَمَن‌بوی.

جمالم خُسروان را بنده کردی.

نسیمم مُردگان را زنده کردی.

کُنونُ عمْرم به پاییزان رَسیده‌ست.

بهارِ نیکُویی از من رَمیده‌ست.

زمانه زردْ گُل بر رویِ من ریخت؛

همان مُشکم به کافورَ انْدَر آمیخت.

 ز رویم آبِ خوبی را جدا کرد.

بلورین سَرْوْقَدَّم را دوتا کرد.

هر آن پیری که بُرنایی نماید،

جهانَش نَنگ و رسوایی فَزاید؛

چو کاری بینی از من ناسزاوار،

به زشتی هم، به چشمِ تو شَوَم خوار.»

چو بِشْنید این سخن موبد منیکان،

بِدو گفتِ: «ایْ سخنگو، ماهِ تابان!

همیشه شادکام و شادمان باد،

هر آن مادر که همچون تو پری زاد.

دهانْ پُرنوش بادا مادرت را،

که زاد این سروِ بالا پیکرت را.

زمینی کاو تو را پَروَردْ خَوش باد؛

در او مَردُم همیشه شاد و گَش باد.

چو در پیری  بِدین سان دِلْ‌سِتانی،

چگونه بوده‌ای روزِ جوانی؟

گُلت چون نیم‌پژمرده چنین‌ست،

سزاوارِ هزاران آفرین‌ست.

به گاهِ تازگی، چون فتنه بوده‌ست؟

دلِ آزادمَردان چون ربوده‌ست؟

کُنون، گر تو نباشی جفت و یارم،

نیارایی به شادی روزگارم.

ز تُخمِ خویش یک دختر به من دِه؛

به کامِ دِل، صنوبر با سَمَن بِه.

کجا چون تخم باشد بی‌گمان بَر،

بُوَد دُختِ تو، مثلِ تو، سَمَن‌بَر.

به نیکی و به شادی دَرفَزایم؛

که باشد آفتابَ انْدَر سَرایم.

چو یابم آفتابِ مهربانی،

نخواهم آفتابِ آسمانی.»

به پاسخ گفتْ شهرو: «شهریارا!

ز دامادیت بهتر چیست ما را؟

مَرا گر بودیَ انْدَر پرده دختر،

کُنون روشن شدی کارم زِ اَختر.

به جان تو که من دختر ندارم؛

و گر دارم، چگونه پیش نارم؟

نَزادم تا کُنون دختر، وزین پس،

اگر زایم تویی دامادِ من، بس.»

به شوهر بود شهرو را یکی شاه؛

بزرگ و نامور از کشورِ ماه.

شده پیر و بیَفْسُرده وِرا تَن.

به نامِ نیکیش خواندند قارَن.

چو با جُفتِ عِنینِ خویش پیوَست،

چو شاخِ خُشک، گَشته سروِ او پَست.

چو شهرو خُورْدْ پیشِ شاه سوگند،

بدین پیمان دلِ شَهْ گَشت خُرسند.

سخن گفتند ازین پیمانْ فراوان.

به هم دادند هر دو دستِ پیمان.

گُلاب و مُشک را در هم سِرِشتند.

وَز او بر پرنیان عهدی نِبِشتند؛

که شهرو گر یکی دختر بِزاید،

به گیتی جُزْ شَهَنشَه را نَشاید.

نِگَر تا در چه سختی اوفتادند،

که نازاده عروسی را بِدادند.

بخش ۱۰ - گفتاراندر زادن ویس از مادر

جهان را رنگ و شِکل بی‌شمارست.

خِرَد را بافرینش کارزارست.

زمانه، بندها، داند نهادَن،

که نَتْواند خِرَد آن را گُشادن.

نِگر کاین دام طُرفه چون نهاده‌ست،

که چونان خُسرَوی در وِی فتاده‌ست.

هوا را در دلش چونان بیاراست،

که نازاده عروسی را همی خواست.

خِرَد این راز را بر اوی بُگْشاد؛

که از مادر بلایِ وِی همی زاد.

چو این دو ناموَر پیمان بِکردند،

درستی را به هم سوگند خوردند.

نِگر چونین شگفت آمد اَزیشان؛

کُجا بستند بر ناموده پیمان.

زمانه دستبُردِ خویش بِنْمود؛

شگفتی بر شگفتی بَربیَفْزود.

بَر این پیمان فراوان سال بُگْذشت.

ز دلها یادِ این اَحوال بگذشت.

درختِ خشک بوده، تَر شُد از سَر؛

گلِ صدبرگ و نسرین آمَدَش بَر.

به پیری باروَر شد شهربانو؛

تو گُفتی دَر صدف اُفتاد لؤلو.

یکی لؤلؤ که چون نُه مَه برآمد،

ازو تابنده ماهی دیگر آمد.

نه مادر بود گفتی مَشرِقی بود،

کزو، خورشید تابان روی بِنْمود.

یکی دختر که چون آمد ز مادر،

شب دیجور را بِزْدود چون خَور.

 کِه و مِه را سخن‌ها بود یکسان؛

که یارَب! صورتی باشد بدین سان!

همه در رویِ او خیره بِماندَند.

به نام او را، خُجَسته ویس خوانْدَند.

همان ساعت که از مادر فروزاد،

مَرو را مادرش با دایگان داد.

به خوزان بُرد او را دایگانش؛

که آنجا بود جای و خان و مانش.

ز دیبا کرد و از گوهر همه ساز.

بِپَروَرد آن نیازی را به صد ناز.

به مُشک و عَنبر و کافور و سُنبل،

به آب بید و مُرد و نرگس و گُل،

به خزّ و قاقُم و سِنّور و سَنجاب،

به زیورهای نَغز و دُرِّ خوشاب،

به بسترهای دیبا و حواصل،

بِپَروَردش به ناز و کامهٔ دل.

خورِش‌ها پاک و جان‌افزای و نوشین.

چو پوشش‌های نغز و خوب و رنگین.

چو قامت برکشید آن سروِ آزاد،

که بودش تن زِ سیم و دل ز پولاد،

خِرَد از روی او خیره بِماندی؛

نَدانِستی که آن بُت را چه خواندی!

گهی گفتی که این باغ بهارست؛

که در وِی لاله‌های آبدارست.

بنفشه‌زلف و نرگس‌چِشمَکان‌ست؛

چو نسرین‌عارض و لاله‌رُخان‌ست.

گهی گفتی که این باغِ خزان‌ست؛

که در وی میوه‌های مِهرگان‌ست.

سیه زلفینَشَ انْگورِ به بارست.

زَنَخ‌سیب و دو پستانش دو نارست.

گهی گفتی که این گنجِ شَهان‌ست؛

که در وی آرزوهایِ جهان‌ست.

رُخش دیبا و اندامش حریرست.

دو زلفش غالیه گیسو عَبیرست.

تَنَش سیم‌ست و لَبْ یاقوتِ ناب‌ست.

همان دَندانِ او دُرِّ خوشاب‌ست.

گهی گفتی که این باغِ بهشت‌ست؛

که یَزدانْشْ ز نورِ خود سرشته‌ست.

تنش آب‌ست و شیر و مِی رُخانش؛

همیدون انگبین‌ست آن لَبانش.

رَوا بود اَر خِرَد زو خیره گشتی؛

کُجا چشمِ فَلَک زو تیره گشتی.

دو رُخسارش بهارِ دلبری بود.

دو دیدارش هلاکِ صابری بود.

به چِهرِه آفتابِ نیکوان بود.

به غمزه اوستادِ جادُوان بود.

چو شاهِ روم بود آن رویِ نیکوش؛

دو زلفش پیشِ او چون دو سیه‌پوش.

چو شاهِ زَنگ بودش جَعدِ پیچان؛

دو رُخ پیشش چو دو شمعِ فروزان.

چو ابرِ تیره زلفِ تابدارش؛

به اَبْرَ انْدر چو زُهره گوشوارش.

دَه انگشتش چو دَه ماسورهٔ عاج؛

به سر بر هر یکی را فَندُقی تاج.

نِشانده عقدِ او را در برِ زَر؛

به سان آبِ بِفْشرده بر آذر.

چو ماهِ نو بَرو گسترده پروین.

چو طوق افگنده اَندر سروِ سیمین.

جمالِ حور بودش؛ طبع جادو.

سُرِینِ گور بودش؛ چشمِ آهو.

لب و زلفینْشْ را دو گّونه باران؛

شکربار این بُدی و مُشکبار آن.

تو گفتی فتنه را کردند صورت

بدان تا دل کُند از خلق، غارت؛

و یا چرخِ فلک هر زیب،‌ کش بود،

بران بالا و آن رُخسار بِنْمود.

چنین پَرْوَرْد او را دایگانش.

به پَروردَن همی بِسپُرد جانش.

به دایه بود رامین هم به خوزان؛

همیدون دایگان بر جانْش لرزان.

به هم بودند آنجا ویس و رامین،

چو در یک باغ آذرگون و نسرین.

به هم رُستند آنجا دو نیازی.

به هم بودند روز و شب به بازی.

که دانست و کِرا آمد گمانی،

که حُکمِ هر دو چونَ‌ست آسمانی؟

چه خواهد کرد با ایشان زمانه؟

در آن کردار چون دارد بَهانه؟

هنوز ایشان ز مادرْشان نزاده،

نَه تخمِ هر دو در بوم اوفتاده،

قضا پَردَخته بود از کار ایشان؛

نِبِشته یک به یک کردار ایشان.

قضای آسمان دیگر نگشتی؛

به زور و چاره زیشان برنگشتی.

چو برخوانَد کسی این داستان را،

بداند عیب‌های این جهان را.

نباید سرزنش کردن بِدیشان؛

که راهِ حُکمِ یزدان، بَست نتوان.

بخش ۱۱ - نامه نوشتن دایه نزد شهرو و کس فرستادن شهرو به صلب ویس

چو قَدِّ ویسِ بُت‌پیکر چنان شد،

که همبالای سرو بوستان شد،

شد آگنده بلورین بازوانش؛

چو یازنده کمندِ گیسوانش.

سر زلفش به گل‌بَر سایه گسترد.

به نازِ دل، نیازی را بپرورد.

پراگنده شده در شهر نامش.

ز دایه نامه‌ای شد نزدِ مامش.

به نامه سرزنش کرده فراوان؛

که چون تو نیست بدمِهری به گیهان.

نه بر فرزند جانت مهربان‌ست،

نه بر آن کس که وی را دایگان‌ست.

نه فرزندِ نیازی را نوازی،

نه بر دیدارِ او یک روز نازی.

به من دادی ورا آنگه که زادی،

سزای دخترت چیزی ندادی.

کنون بررُست پیش من به صد ناز.

به پروازَ انْدر آمد بچّه‌ی باز.

همی ترسم که گر پرواز گیرد،

به کام خود یکی انباز گیرد.

بپروردم ورا چونانکه بایست؛

به هر رنگی و هر بویی که شایست؛

به دیباها و زیورهای بسیار،

ز رَخت و طبل هر بزّاز و عطّار.

همی نپسندد اکنون آنچه ماراست؛

وگرچه گونه‌گونه خَزّ و دیباست.

چو بیند جامه‌های سختْ نیکو،

بگوید هر یکی را چند آهو؛

که زردست این سزای نابکاران.

کبودست این سزای سوکواران.

سفیدست این سزای گَنده‌پیران.

دو رنگست این سزاوار دبیران.

چو برخیزد ز خواب بامدادی،

ز من خواهد حریرِ اسْتاربادی.

چو باشد روز را هنگام پیشین،

ز من خواهد پرندِ بهمنِ چین.

شبانگه خواهدم دو رّویه دیبا.

ندیمان از پری‌رویان زیبا.

کم از هشتاد زن پیشش نبایند؛

که کمتر زین ندیمی را نشایند.

هر آنگاهی که با ایشان خورد نان،

همه زرّینه خواهد کاسه و خوان.

اگر روزست و گر شب گاه و بیگاه،

کنیزک خواهدَ انْدر پیش پنجاه.

کمرها بسته افسر برنهاده.

پرستش را به پیشش ایستاده.

که من زین بیش او را برنتابم؛

همان چیزی که می خواهد نیابم.

که باشم من که دارم رخت شاهان،

به کام خویش و کام نیک‌خواهان.

چو این نامه بخوانی هر چه زوتر،

بکن تدبیر شهر آرای دختر.

ز صد انگشت ناید کار یک سر؛

نه از سیصد ستاره نور یک خَور.

چو آمد نامه‌ی دایه به شهرو،

به نامه در سخنها دید نیکو.

به نیکی یافت آگاهی ز دختر؛

که هم رویش نکو بود و هم اختر.

به مژده پیک او را تاج زر داد.

بجز تاجش بسی زرّ و گهر داد.

چنان کردش ز بس دینار و گوهر،

که بودی زاد بر زادش توانگر.

پس آنگه چون بود شاهانه آیین،

فرستادش فراوان مهد زرّین.

به پیشِ مَهدَشَ انْدر خادمانی؛

به بالا هر یکی چون نردبانی.

شدند از راه سویِ ویس شادان.

ز خوزان آوریدندش به همْدان.

چو مادر دید روی دخترش را،

سهی بالا و نیکو پیکرش را،

خجسته نام یزدان را فروخواند.

بسی زرّ و بسی گوهر برافشاند.

چو او را پیش خود بر گاه بنشاخت،

رخش از ماهِ تابان بازنشناخت.

گل رخسارگانش را بیاراست.

بنفشه زلفکانش را بپیراست.

عبیر و مشکش اندر گیسوان کرد.

ز گوهر یاره اندر بازوان کرد.

به دیباهای زَربَفْتَش سرافروخت.

بُخورِ عود و مشکش زیر برسوخت.

چنان کرد آن نگار دلستان را؛

که باد نوبهاری بوستان را.

چنان آراست آن ماه زمین ر؛

که مانی صورت ارژنگ چین را.

چنان بنگاشت آن زیبا صنم را،

که نقاشانِ چین باغِ ارم را.

چنان بایسته کرد آن بافرین را؛

که در فردوس رضوان حور عین را.

اگر چه صورتی باشد بی‌آهو،

به چشمِ هر که بیند سخت نیکو،

چو آرایش کنند او را فراوان،

به زرّ و گوهر و دیبای الوان،

شود بی شکّ ز آرایش نکوتر،

چنان کز گونه گردد سرخ‌تر زر.

بخش ۱۲ - دادن شهرو ویس را به ویرو و مراد نیافتن هر دو

چو مادر دید ویسِ دلستان را،

به گونه خوار کرده گلستان را،

بدو گفت: «ای همه خوبی و فرهنگ،

جهان را از تو پیرایه‌ست و اورنگ.

ترا خسرو پدر، بانوت مادر؛

ندانم در خُورَت شویی به کشور.

چو در گیتی تو را همسر ندانم،

به ناهمسرْت دادن چون توانم؟

در ایران نیست جفتی با تو همسر؛

مگر ویرو که هستت خود برادر.

تو او را جفت باش و دوده بفروز.

وزین پیوند فرّخ کن مرا روز.

زن ویرو بُوَد شایسته خواهر؛

عروسِ من بُوَد بایسته دختر.

ازآن خوشتر نباشد روزگارم،

که ارزانی به ارزانی سپارم.»

چو بِشْنید این سخن ویسه ز مادر،

شد از بس شرم رویش چون مُعَصْفَر.

بِجُنْبیدَش به دل‌بر مهربانی؛

نمود از خامُشی همداستانی.

نگفت از نیک و بد بر روی مادر؛

که بودَ انْدر دلش مِهرِ برادر.

دلش از مهربانی شادمان شد.

فروزان همچو ماهِ آسمان شد.

به رَنگی می‌شُدی هر دَم عُذارش.

به رو افتاده زلفِ تابدارش.

بدانِستَ ازْ دلش مادر همانگاه،

که آمد دخترش را خامشیْ راه؛

کجا، او بود پیرِ کاردیده؛

بد و نیکِ جهان بسیار دیده.

به بُرنایی همان حال آزموده؛

همان خاموشی او را نیز بوده.

چو دید از مهر، دختر را نکو، رای،

بِخواندَ اخْترشناسان را ز هر جای.

بِپُرسیدَ ازْ شمارِ آسمانی،

کزو کِی سود باشد کِی زیانی؛

از اختر، کِی بُوَد روزِ گُزیده،

بَدِ بَهرام و کیوان زو بریده؟

که بیند دخترش شوی و پسر زن؛

که بهتر آن ز هر شوی، این ز هر زن.

همه اخترشناسان زیج بُردند.

شمارِ اختران، یک یک بِکردند.

چو گردشهای گردون را بدیدند،

ز آذرماه روزی برگزیدند؛

کجا، آنگه ز گشتِ روزگاران،

در آذرماه بودی نوبهاران.

چو آذرماه روز دی درآمد،

همانَ ازْ روز شش ساعت برآمد،

به ایوانِ کیانی رفت شهرو؛

گرفته دستِ ویس و دستِ ویرو.

بسی کرد آفرین بر پاک دادار؛

چو بر دیوِ دُژَم نفرین بسیار.

سروشان را به نام نیک بِسْتود.

نیایشهای بی‌اندازه بِنْمود.

پس آنگه گفت با هر دو گرامی:

«شما را باد ناز و شادکامی.

نباید زیور و چیزی دلارای؛

برادر را و خواهر را به یک جای.

به نامه مُهر موبد هم نباید.

گوا گر کس نباشد نیز شاید.

گواتان بس بُوَد دادارِ داور،

سروش و ماه و مهر و چرخ و اختر.»

پس آنگه دستِ ایشان را به هم داد.

بسی کرد آفرین بر هر دوان یاد؛

که سال و ماهتان از خرّمی باد.

همیشه کارتان از مردمی باد.

به نیکی یکدگر را یار باشید.

وزین پیوند برخوردار باشید.

بمانیدَ انْدرین پیوند جاوید.

فروزنده به هم چون ماه و خورشید.

بخش ۱۳ - آمدن زرد پیش شهرو به رسولى

چو بدفرجام خواهد بُد یکی کار

هم از آغاز او آید پدیدار

چو خواهد بود سال بد به گیهان

پدید آیدْش خشکی در زمستان

درختی کاو نباشد راست بالا

چو برروید شود کژّیش پیدا

چو خواهد بود بر شاخ اندکی بار

به نوروزان بود بر، گلْش دیدار

چو تیر از زه بخواهد تافتن سر

پدید آید در آهنگ کمانور

همیدون کار آن ماه دل افروز

پدید آورد ناخوبی همان روز

کجا چون آفرین برخواند شهرو

نهادش دست او در دست ویرو

همی کردند ساز میهمانی

در آن ایوان و کاخ خسروانی

ز دریا دود رنگ ابری برآمد

به روز پاک ناگه شب درآمد

نه ابرست آن تو گفتی تند بادست

کجا در کوه خاکستر فتاده‌ست

ز راه اندر پدید آمد سواری

چو کوه ویژه زیرش راهواری

سیاه اسپ و کبودش جامه و زین

سوارش را همیدون جامه چونین

قبا و موزه و رانین و دستار

به رنگ نیل کرده بود هموار

جلال و مطرف و مهد و عماری

به گونه چون بنفشه جویباری

بدین سان اسپ و ساز و جامهٔ مرد

چو نیلوفر کبود و نام او زرد

رسول شاه و دستور و برادر

هم او و هم نوندش کوه پیکر

ز رنج راه کرده لعلگون چشم

گره بسته جبینش را بسی خشم

چو شیری در بیابان گور جویان

و یا گرگی سوی نخچیر پویان

به دست اندر گرفته نامهٔ شاه

ز بویش عنبرین گشته همه راه

کجا نامه حریری بُد نبشته

به مشک و عنبر و می در سرشته

سخنها گفته اندر نامه شیرین

به عنوانش نهاده مُهر زرین

چو زرد آمد سوی درگاه ویرو

به پشت اسپ شد تا پیش شهرو

نمازش برد و پوزش خواست بسیار

که پیشت آمدم بر پشت رهوار

کجا فرمان شاهنشه چنینست

مرا فرمان او همتای دینست

مرا فرمان چنان آمد ز خسرو

که روز و شب میاسای و همی رو

به راه اندر شتاب تو چنان باد

که گردت را نیابد در جهان باد

چنان باید که رانی باره بشتاب

به پشت باره جویی خوردن و خواب

همی تا باز مرو آیی ازین راه

نیاسایی ز رفتن گاه و بیگاه

به راه اندر نه خسبی نه نشینی

ز پشت باره شهرو را ببینی

رسانی نامه چون پاسخ بیابی

عنان باره سوی مرو تابی

پس آنگه گفت با خورشید حوران

سلامت باد بسیار از خُسوران

درودت باد شهرو از شهنشاه

ز داماد نکو بخت و نکوخواه

درودت با بسی پذرفتگاری

به شاهیّ و مِهیّ و کامگاری

پذیرشهای او کردش همه یاد

پس آنگه نامهٔ خسرو بدو داد

چو شهرو نامه بگشاد و فروخواند

چو پی کرده خری در گل فروماند

کجا در نامه بسیاری سخن یافت

همان نو کرده پیمان کهن یافت

سر نامه به نام دادگر بود

خدایی کاو همیشه داد فرمود

دو گیتی را نهاد از راستی کرد

به یک موی اندران کژّی نیاورد

چنان کز راستی گیتی بیاراست

ز مردم نیز داد و راستی خواست

کسی کز راستی جوید فزونی

کند پیروزی او را رهنمونی

به گیتی کیمیا جز راستی نیست

که عزّ راستی را کاستی نیست

من از تو راستی خواهم که جویی

همیشه راستی ورزی و گویی

تو خود دانی که ما با هم چه گفتیم

به پیمان دست یکدیگر گرفتیم

به مهر و دوستی پیوند کردیم

وزان پس هردوان سوگند خوردیم

کنون سوگند و پیمان را مفرموش

بجا آور وفا در راستی کوش

به من تو ویس را آنگاه دادی

که تا سی سال دیگر دخت زادی

چو من بودم ترا شایسته داماد

به بخت من خدا این دخترت داد

به بخت من بزادی روز پیری

چو سروی بار او گلنار و خیری

بدین دختر که زادی سخت شادم

به درویشان فراوان چیز دادم

کجا یزدان امیدم را وفا کرد

بدین پیوند کامم را روا کرد

کنون کان ماه را یزدان به من داد

نخواهم کاو بود در ماه آباد

که آنجا پیر و برنا شاد خوارند

همه کنغالگی را جان سپارند

جوانان بیشتر زن باره باشند

در آن زن بارگی پر چاره باشد

همیشه زن فریبی پیشه دارند

ز رعنایی همین اندیشه دارند

مباد آن زن که بیند روی ایشان

که گیرد ناستوده خوی ایشان

زنان نازک دلند و سست رایند

به هر خو چون برآری‌شان برآیند

زنان گفتار مردان راست دارند

به گفت خوش تن ایشان را سپارند

زن ارچه زیرک و هشیار باشد

زبون مرد خوش گفتار باشد

بلای زن در آن باشد که گویی

تو چون مه روشنی چون خور نکویی

ز عشقت من نژند و بی قرارم

ز درد و زاری تو جان سپارم

به زاری روز و شب فریاد خوانم

چو دیوانه به دشت و کُه دوانم

اگر رحمت نیاری من بمیرم

بدان گیتی ترا دامن بگیرم

ز من مستان به بی مهری روانم

که چون تو مردمم چون تو جوانم

زن ارچه خسروست ار پادشایی

و گر خود زاهدست ار پارسایی

بدین گفتار شیرین رام گردد

نیندیشد کزان بدنام گردد

اگر چه ویسه بی آهو و پاکست

مرا زین روی دل اندیشناکست

مدار او را به بوم ماه آباد

سوی مروش گُسی کن با دل شاد

مبر انده زبهر زرّ و گوهر

که ما را او همی باید نه زیور

مرا پیرایه و زیور بسی هست

سزاتر زو به گنج من کسی هست؟

من او را روز و شب در ناز دارم

کلید گنجها او را سپارم

دل اندر مهر آن بت‌روی بندم

هر آنچه او پسندد من پسندم

فرستم زیِّ تو چندان ز گوهر

که گر خواهی کنی شهری پر از زر

ترا دارم چو جان خویشتن شاد

زمین ماه را بی بیم و آزاد

بدارم نیز ویرو را چو فرزند

کنم با وی ز تخم خویش پیوند

چنان نامی کنم آن خاندان را

که نامش یاد باشد جاودان را

چو شهرو خواند مشکین نامهٔ شاه

چنان شد کش نبود از گیتی آگاه

ز شرم شاه گشت آزردهٔ خویش

دلش پیچان شده از کردهٔ خویش

فروافگنده سر چون شرمساران

همی پیچید چون زنهار خواران

هم از شاه و هم از دادار ترسان

که بشکست این همه سوگند و پیمان

بلی چونین بُوَد زنهارخواری

گهی بیم آورد گه شرمساری

چنان چون بود شهرو دلشکسته

لب از گفتار بسته دم گسسته

مرو را دید ویس ماه پیکر

ز شرم و بیم گشته چون مُعصفر

برو زد بانگ و گفتا چه رسیدت

که هوش و گونه از تن برپریدت

ز هنجار خرد دور اوفتادی

چو رفتی دخت نازاده بدادی

خرد کردار چونین کی پسندد

روا باشد که هر کس بر تو خندد

پس آنگه گفت با زرد پیمبر

چه نامی وز که داری تخم و گوهر

جوابش داد کز کسهای شاهم

به درگاهش ز پیشان سپاهم

چو با لشکر بجنبد نامور شاه

من او را پیشرو باشم به هر راه

هر آن کاری که باشد نام‌بُردار

شهنشه مر مرا فرماید آن کار

چو رازی باشدش با من بگوید

ز من تدبیر خواهد رای جوید

به هر کاری بدو دمساز باشم

به هر سرّی بدو همراز باشم

همیشه سرخ روی و خویش کامم

سیه اسپم چنین و زرد نامم

چو بشنود آن نگارین پاسخ زرد

به گرمی و به خنده پاسخش کرد

که زردا زرد باد آن کت فرستاد

بدین فرزانگی و دانش و داد

به مرو اندر شما را باشد آیین

چنین ناخوب و رسوا و به‌نفرین

که زن خواهد از آنجا کش بود شو

ز پاکی شو و زن هر دو بی آهو

نبینی این همه آشوب مهمان

رسیده بانگ خنیاگر به کیوان

به بت رویان شهر و نامداران

سرا آراسته چون نوبهاران

به زیورها و گوهرهای شهوار

طرایفها و دیباهای زرکار

مهان نامی از هر شهر و کشور

یلان جنگی از هر مرز و گوهر

بتان ماهروی از هر شبستان

گلان مشک موی از هر گلستان

به رنگ و روی جامه دلفروزان

ز بوی اسپرغم و از عود سوزان

به فریاد آمده دل زیر هر بر

ستوهی یافته هر مغز در سر

نشسته هر کسی با همنشینی

زبان هر کسی با آفرینی

که جاوید این سرا آراسته باد

پر از شادی و ناز و خواسته باد

درُو خرّم ویوکان و خُسوران

عروسان دختران داماد پوران

کنون کاین بزم دامادی بدیدی

سرود و آفرین هر دو شنیدی

عنان بارهٔ شبرنگ برتاب

شتابان رو به ره چون تیر پرتاب

بدین امّید مسپر دیگر این راه

که باشد دست امّید تو کوتاه

به نامه بیش از این ما را مترسان

که داریم این سخن با باد یکسان

مکن ایدر درنگ و راه برگیر

که ویرو هم کنون آید ز نخچیر

ز من آزرده گردد وز تو کیندار

برو تا خود نه کین باشد نه آزار

ولیکن بر پیام من به موبد

بگو چون تو نباشد هیچ بخرد

بسی گاهست خیلی روزگارست

که نادانیت بر ما آشکارست

ز پیری مغزت آهومند گشته‌ست

ز گیتی روزگارت در گذشته‌ست

ترا گر هیچ دانش یار بودی

زبانت را نه این گفتار بودی

نجستی زین جهان جفت جوان را

ولیکن توشه جستی آن جهان را

مرا جفت و برادر هر دو ویروست

همیدون مادرم شایسته شهروست

دلم زین خرّم و زان شاد باشد

ز مرو و موبدم کی یاد باشد

مرا تا هست ویرو در شبستان

نباشد سوی مروم هیچ دستان

چو دارم سرو گوهر بار در بر

چرا جویم چنان خشکی و بی بر

کسی را در غریبی دل شکیباست

که اندر خانه کار او نه زیباست

مرا چون دیده شایسته‌ست مادر

چو جان پاک بایسته برادر

بسازم با برادر چون می و شیر

نخواهم در غریبی موبد پیر

جوانی را به پیری چون کنم باز

ملا گویم ندارم در دل این راز

چو زرد از ویس این گفتار بشنید

عنان بارهٔ شبگون بپیچید

همی رفت و نبود او هیچ آگاه

که در پیشش همی راهست یا چاه

چنان بی سایه شد چونان بی آزرم

که بر چشمش جهان تاری شد از شرم

همی تا او ز مرو آمد سوی ماه

نیاسودی ز اندیشه دل شاه

همی گفتی که زرد اکنون کجا شد

چنین دیر آمدنش از مه چرا شد

به بوم ماه وی را نیست دشمن

که یارد دشمنانی کرد با من

نه قارن کرد یارد شوی شهرو

نه آن مهتر پسر کش نام ویرو

چه کار افتاد گویی زرد ما را

که افزون کرد راهش درد ما را

مگر دُژخیم ویسه دُژ پسندست

که ما را اینچنین در غم فگنده‌ست

دل سنگین به بوم ماه بنهاد

همی ناید به بوم مرو آباد

همی گفتی چنین با خویشتن شاه

دو چشمش دیدبان گشته سوی راه

که ناگاهی پدید آمد یکی گرد

به گرد اندر گرازان نامور زرد

به سان پیل مست از بند جسته

ز خشم پیلبانان دلش خسته

ز بس کینه نداند بِهْ ز بتر

بود هامون و کوهش هر دو یکسر

ز کین‌جویی شده چونان بی آزرم

که در چشمش جهان تاری بد از شرم

چو زرد آمد چنین آشفته از راه

ز گرد راه شد پیش شهنشاه

هنوز از رنج رویش بد پر آژنگ

نگردانیده پای از پشت شبرنگ

شهنشه گفت زردا شاد بادی

به نیکی دوستان را یاد بادی

بگو چون آمدی از ماه آباد

نه شادی از پیام خویش یا شاد

رواکام آمدی یا نا رواکام

ازین هر دو کدامین برنهم نام

جوابش داد زرد از پشت باره

به بخت شاه شادم هامواره

ازین راه آمده‌ستم نارواکام

پس او داند که چونم برنهد نام

پس آنگه از تگاور شد پیاده

میان بسته زبان و لب گشاده

نهاد آن روی گرد آلود بر خاک

ابر شاه آفرین کرد از دل پاک

بگفتش جاودان پیروزگر باش

همیشه نام جوی و نامور باش

به پیروزی مهی و مهر ورزی

جهان را هم مهی کن تو که ارزی

چنانت باد در دولت بلندی

که چون جمشید دیوان را ببندی

چنانت باد اورنگ کیانی

که تاج فخر بر کیوان رسانی

ترا بادا ز شاهی نیکبختی

زمین ماه را تنگّی و سختی

زمین ماه یکسر باد ویران

شده مأواگه گرگان و شیران

زمین ماه بادا تا یکی ماه

شده شمشیر و آتش را چراگاه

همه بادش پر آتش ابر بی آب

ز دردش آفتاب از مرگ مهتاب

زمین ماه را دیدم چو فرخار

پر از پیرایه و دیبای شهوار

به شهر اندر سراسر بسته آیین

ز بس پیرایه چون بتخانهٔ چین

زن و مردش نشسته در خورگاه

خورگاه از بتان پر اختر و ماه

زمین از رنگ چون باغ بهاری

فروزان همچو لالهٔ رودباری

بسی ساز عروسی کرده شهرو

عروسش ویسه و داماد ویرو

ز دامادیش با شه نیست جز نام

کس دیگر همی یابد ازُو کام

ازین شد روی من هم گونهٔ بُرد

تو کندی جوی آبش دیگری برد

به تو داده زن از تو چون ستانند

مگر ایشان که ارز تو ندانند

که و مِه راست باشد نزد نادان

چو روز و شب به چشم کور یکسان

نه با آن کرده‌اند این ناسزا کار

که پاداشی نداری‌شان سزاوار

ولیکن تا بدیشان بد رسیدن

همی باید به چشم این روز دیدن

کجا ویروست آنجا مهتر رزم

ز نادانی به زور خویش در بزم

لقب کرده‌ست روحا خویشتن را

به دل در راه داده اهرمن را

به نام او را همه کس شاه خوانند

جز او شاه دگر باشد ندانند

ترا نز شهریاران می شمارند

گروهی خود به مردت می ندارند

گروهی موبدت خوانند و دستور

چو خوانندت گروهی موبد دور

کنون گفتم هر آنچه دیده‌ام من

سخنهایی که آن بشنیده‌ام من

ترا بادا بزرگی بر شهانی

که بر شاهان گیتی کامرانی

بخش ۱۴ - خبردار شدن موبد از خواستن ویرو ویس را و رفتن به جنگ

چو داد آن آگهی مر شاه را زرد

رخان از خشم شد مر شاه را زرد

رخی کز سرخیش گفتی نبیدست

بدان سانی که گفتی شنبلیدست

ز بس خوی کز سر و رویش همی تاخت

تنش گفتی ز تاب خشم بگداخت

ز بس کینه همی لرزید چون بید

چو در آب رونده عکس خورشید

بپرسید از برادر کاین تو دیدی

به چشم خویش یا جایی شنیدی

مرا آن گوی کش تو دیده باشی

نه آن کز دیگری بشنیده باشی

خبر هرگز نه مانند عیانست

یقین دل نه همتای گمانست

بیفگن مر مرا از دل گمانی

مرا آن گو که تو دیدی عیانی

برادر گفت شاها من نه آنم

که چیزی با تو گویم کش ندانم

به چشم خویش دیدم هر چه گفتم

شنیده نیز بسیاری نهفتم

ازین پیشم چو مادر بود شهرو

مرا همچون برادر بود ویرو

کنون هرگز نخواهم‌شان که بینم

که از بهر تو با ایشان به کینم

تن من جان شیرین را نخواهد

اگر در جان من مهرت بکاهد

اگر خواهی خورم صد باره سوگند

به یزدان و به جان تو خداوند

که مهمانی به چشم خویش دیدم

ولیکن زان نه خوردم نه چشیدم

کجا آن سور و آن آراسته بزم

گرانتر بود در چشمم من از رزم

همیدون آن سرای خسروی گاه

به چشم من چو زندان بود و چون چاه

ز بانگ مطربان گشتم بی آرام

نواشان بود در گوشم چو دشنام

من آن گفتم که دیدم پس تو به دان

که تو فرمان دهی من بنده فرمان

چو بشنید این سخن موبد دگر بار

فزون از غم دلش را بار بر بار

گهی چون مار سر خسته بپیچید

گهی چون خُم پر شیره بجوشید

بزرگانی که پیش شاه بودند

همه دندان به دندان بربسودند

که شهرو این چرا یارست کردن

زن شه را به دیگر کس سپردن

چه زَهره بود ویرو را که می‌خواست

زنی را کاو زن شاهنشه ماست

همی گفتند از این پس کام بدخواه

برآرد شاه ما از کشور ماه

کنون در خانهٔ ویروی و قارن

ز چشم بد برآید کام دشمن

چنان گردد جهان بر چشم شهرو

که دشمن‌تر کسی باشدْش ویرو

نه تنها ویس بی ویرو بماند

و یا آن شهر بی شهرو بماند

کجا بسیار جفت و شهرِ نامی

شود بی جفت و بی شاه گرامی

دمان ابری که سیل مرگ آرد

به بوم ماه تا ماهی ببارد

منادی زد قضا بر هر چه آنجاست

که چیز آن فلان اکنون فلان راست

بر آن کشور بلا پرواز دارد

کجا لشکر که وی را باز دارد

بسا خونا که می‌جوشد در اندام

بسا جانا که می‌لرزد بی آرام

چو شاهنشه زمانی بود پیچان

دل اندر آتش اندیشه سوزان

دبیرش را همانگه پیش خود خواند

سخنهای چو زهر از دل برافشاند

فرستادش به هر راهی سواری

به هر شهری که بودش شهریاری

ز شهرو با همه شاهان گله کرد

که بی دین چون شد و زنهار چون خورد

یکایک را به نامه آگهی داد

که خواهم شد به بوم ماه آباد

ازیشان خواند بهری را به یاری

ز بهری خواست مرد کارزاری

ز طبرستان و گرگان و کهستان

ز خوارزم و خراسان و دهستان

ز بوم سند و هند و تبت و چین

ز سغد و حدّ توران تا به ماچین

چنان شد درگهش ز انبوه لشکر

که دشت مرو شد چون دشت محشر

بخش ۱۵ - آگاه شدن ویرو از آمدن موبد بهر جنگ

چو از شاه آگهی آمد به ویرو

که هم زو کینه دارد هم ز شهرو

ز هر شهری و از هر جایگاهی

همی آمد به درگاهش سپاهی

بدان زن خواستن مر هرچه مهتر

گزینان و مهان چند کشور

ز آذربایگان و ریّ و گیلان

ز خوزستان و اصطرخ و سپاهان

همه بودند مهمان نزد ویرو

زن و فرزندشان نزديک شهرو

در آن سور و عروسی پنج شش ماه

نشسته شادمان در کشور ماه

چو گشتند آگه از موبد منیکان

که لشکر راند خواهد سوی ایشان

به نامه هر یکی لشکر بخواندند

بسی دیگر ز هر کشور براندند

سپه گرد آمد از هر جای چندان

که دشت و کوه تنگ آمد بر ایشان

تو گفتی بود بر دشت نهاوند

ز بس جنگ‌آوران کوه دماوند

همه آراسته جنگ‌آوری را

به جان بخریده کین و داوری را

همه گردان و فرسوده دلیران

به زور زهرهٔ فیلان و شیران

ز کوه دیلمان چندان پیاده

که گویی کوه سنگند ایستاده

ز دشت تازیان چندان سواران

کجا بودند بیش از قطر باران

پس آنگه سالخورده شیرگیران

هنرمندان و رزم‌آرای پیران

پس و پیش سپه دیدار کرده

به هر جایی یکی سالار کرده

همیدون راست و چپ شاهانیان را

سپرده آهنين و جنگیان را

وزان سو شاه موبد هم بدین سان

سپاه آراست همچون باغ نیسان

سپاهی را پس و پیش و چپ و راست

به گردان و هنرجویان بیاراست

چو آمد با سپاه از مرو بیرون

زمین گفتی روان شد همچو جیهون

ز بس آواز کوس و نالهٔ نای

همی برخاست گویی گیتی از جای

همی رفت از زمین بر آسمان گرد

تو گفتی خاک با مه راز می‌کرد

و یا دیوان به گردون بردویدند

که گفتار سروشان می‌شنیدند

به گَرد اندر چنان بودند لشکر

که در میغ تُنُک تابنده اختر

همی آمد یکی سیل از خراسان

که مه بر آسمان زو بود ترسان

نه سیل آب و باران هوا بود

که سیل شیر تند و اژدها بود

چنان آمد همی لشکر به انبوه

که کُه را دشت کرد و دشت را کوه

همی آمد چنین تا کشور ماه

هم آشفته سپه هم کینه‌ور شاه

دو لشکر یکدگر را شد برابر

چو دریای دمان از باد صرصر

میان آن یکی پر تیغ برّان

کنار این یکی پر شیر غران

بخش ۱۶ - اندر صفت جنگ موبد و ویرو

چو از خاور بر آمد اختران شاه

شهی کش مه وزیرست آسمان گاه

دو کوس کین بغرید از دو درگاه

به جنگ آمد دو لشکر پیش دو شاه

نه کوس جنگ بود آن دیو کین بود

که پر کین گشت هرک آن بانگ بشنود

عدیل صور شد نای دمنده

تبیره مرده را می کرد زنده

چنان کز بانگ رعد نوبهاران

برون آید بهار از شاخساران

به بانگ کوس کین آمد همیدون

ز لشکرگه بهار جنگ بیرون

به قلب اندر دهل فریاد خوانان

که بشتابید هین ای جان ستانان

در آن فریاد صنج او را عدیلی

چو قوالان سرایان با سپیلی

هم آن شیپور بر صد راه نالان

به سان بلبل اندر آبسالان

خروشان گاو دُم با او به یک جا

چو با هم دو سراینده به همتا

ز پیش آنکه بی جان گشت یک تن

همی کرد از شگفتی بوق شیون

به چنگ جنگجویان تیغ رخشان

همی خندید هم بر جان ایشان

صف جوشن‌وران بر روی صحرا

چو کوه اندر میان موج دریا

به موج اندر دلیران چون نهنگان

به کوه اندر سواران چون پلنگان

همان مردم کجا فرزانه بودند

به دشت جنگ چون دیوانه بودند

کجا دیوانه‌ای باشد به هر باب

که نز آتش بپرهیزد نه از آب

نه از نیزه بترسد نی ز شمشیر

نه از پیلان بیندیشد نه از شیر

در آن صحرا یلان بودند چونین

فدای نام کرده جان شیرین

نترسیدند از مردن گه جنگ

ز نام بد بترسیدند و از ننگ

هوا چون بیشهٔ دد بود یکسر

ز ببر و شیر و گرگ و خوگ پیکر

چو سروستان شده دشت از درفشان

ز دیبای درفشان مه دُر افشان

فراز هر یکی زرّین یکی مرغ

عقاب و باز با طاووس و سیمرغ

به زیر باز در شیر نکو رنگ

تو گفتی شیر دارد باز در جنگ

پی پیلان و سمّ باد پایان

شده آتش فشانان سنگ سایان

زمین از زیر ایشان شد بر افراز

به گردون رفت و پس آمد از او باز

نبودش جای بنشستن به گیهان

همی شد در دهان و چشم ایشان

بسا اسپ سیاه و مرد برنا

که گشت از گَرد، خنگ و پیر سیما

دلاور آمد از بد دل پدیدار

که این با خرّمی بد آن به تیمار

یکی را گونه شد همرنگ دینار

یکی را چهره شد مانند گلنار

چو آمد هر دو لشکر تنگ در هم

ز کین بردند گردان حمله بر هم

تو گفتی ناگهان دو کوه پولاد

در آن صحرا به یکدیگر درافتاد

پیمبر شد میان هر دو لشکر

خدنگ چار پرّ و خشت سه پر

رسولانی که از دل راه جستند

همی در چشم یا در دل نشستند

به هر خانه که منزلگاه کردند

ز خانه کدخدایش را ببردند

مصاف جنگ و بیم جان چنان شد

که رستاخیز مردم را عیان شد

برادر از برادر گشت بیزار

بجز کردار خود کس را نبد یار

بجز بازو ندیدند ایچ یاور

بجز خنجر ندیدند ایچ داور

هر آن کس را که بازو یاوری کرد

به کام خویش خنجر داوری کرد

تو گفتی جنگیان کارنده گشتند

همه در چشم و دل پولاد کشتند

سخن گویان همه خاموش بودند

چو هشیاران همه بیهوش بودند

کسی نشنید آوازی در آن جای

مگر آواز کوس و نالهٔ نای

گهی اندر زره شد تیغ چون آب

گهی در دیدگان شد تیر چون خواب

گهی رفتی سنان چون عشق در بر

گهی رفتی تبر چون هوش در سر

همی دانست گفتی تیغ خونخوار

که جان در تن کجا بنهاد دادار

بدان راهی کجا تیغ اندرون شد

ز مردم هم بدان ره جان برون شد

چو میغی بود تیغ هندوانی

ازو بارنده سیل ارغوانی

چو شاخ مُرد بر وی برگ گلنار

چو برگ نار بر وی دانهٔ نار

به رزم اندر چو درزی بود ژوپین

همی جنگ آوران را دوخت بر زین

چو بر جان دلیران شد قضا چیر

یکی گور دمنده شد یکی شیر

چو بر رزم دلیران تنگ شد روز

یکی غُرم دونده شد یکی یوز

در آن انبوه گردان و سواران

وز آن شمشیر زخم و تیرباران

گرامی باب ویسه گُرد قارن

به زاری کشته شد بر دست دشمن

به گِرد قارن از گُردان ویرو

صد و سی گرد کشته گشت با او

ز کشته پشته‌ای شد زعفرانی

ز خون رودی به گردش ارغوانی

تو گفتی چرخ زرین ژاله بارید

به گرد ژاله برگ لاله بارید

چو ویرو دید گردان چنان زار

به گِرد قارن اندر کشته بسیار

همه جان بر سر جانش نهاده

به زاری کشته با خواری فتاده

بگفت آزادگانش را به تندی

که از جنگ آوران زشتست کندی

شما را شرم باد از کردهٔ خویش

وزین کشته یلان افتاده در پیش

نبیند این همه یاران و خویشان

که دشمن شاد گشت از مرگ ایشان

ز قارن‌تان نیفزاید همی کین

که ریش پیر او گشته‌ست خونین

بدین زاری بکشته‌ستند شاهی

ز لشکر نیست او را کینه خواهی

فرو شد آفتاب نیک نامی

سیه شد روزگار شادکامی

بترسم کافتاب آسمانی

کنون در باختر گردد نهانی

من از بد خواه او ناخواسته کین

نکرده دشمنانش را بنفرین

همی بینید کامد شب به نزدیک

جهان گردد هم اکنون تنگ و تاریک

شما از بامدادان تا به اکنون

بسی جنگ آوری کردید و افسون

هنوز این پیکر وارون به پایست

هنوز این موبد جادو به جایست

کنون با من زمانی یار باشید

به تندی، اژدهاکردار باشید

که من زنگ از گهر خواهم زدودن

به کینه رستخیز او را نمودن

جهان را از بدش آزاد کردن

روان قارن از وی شاد کردن

چو ویرو با دلیران این سخن گفت

ز مردی پر دلی را هیچ ننهفت

پس آنگه با پسندیده سواران

ستوده خاصگان و نامداران

ز صفّ خویش بیرون تاخت چون باد

چو آتش در سپاه دشمن افتاد

ز تندی بود همچون سیل طوفان

کجا او را به مردی بست نتوان

سخن آنجا به شمشیر و تبر بود

همیدون بازی گردان به سر بود

نکرد از بُن پدر آزرم فرزند

نه مرد جنگ روی خویش و پیوند

برادر با برادر کینه‌ور بود

ز کینه دوست از دشمن بتر بود

یکی تاریکی از گیتی بر آمد

که پیش از شب رسیدن شب درآمد

در آن دم گشت مردم پاک شبکور

به گرد انباشته شد سرچشمهٔ هور

چو اندر گَرد شد دیدار بسته

برادر را برادر کرد خسته

پدر فرزند خود را باز نشناخت

به تیغش سر همی از تن بینداخت

سنان نیزه گفتی بابزن بود

برو بر مرغ، مرد تیغ‌زن بود

خدنگ چار پر همچون درختان

برُسته از دو چشم شوربختان

درخت زندگانی رسته از تن

به پیشش پرده گشته خود و جوشن

چو خنجر پرده را بر تن بدرّید

درخت زندگانی را ببرّید

هوا از نیزه گشته چون نیستان

زمین از خون مردم چون میستان

ز بس گُرز و ز بس شمشیر خونبار

جهان پر دود و آتش بود هموار

تو گفتی همچو باد تند شد مرگ

سر جنگاوران می ریخت چون برگ

سر جنگاوران چون گوی میدان

چو دست و پای ایشان بود چوگان

یلان را مرگ بر گل خوابنیده

چو سروستان سغد از بن بریده

چو خورشید فلک در باختر شد

چو روی عاشقان همرنگ زر شد

تو گفتی بخت موبد بود خورشید

جهان از فرّ او ببرید امّید

ز شب آن را ستوهی بد به گردون

ز دشمن بود موبد را همیدون

هم آن بینندگان را شد ز دیدار

جهان بر خیل او زیر و  زبر گشت

یکی بدبخت و خسته شد به زاری

یکی بدروز و کشته شد به خواری

میانجی گر نه شب بودی در آن جنگ

نرستی جان شاهنشه از آن ننگ

نمودش تیره شب راه رهایی

ز تاریکی بُد او را روشنایی

عنان بر تافت از راه خراسان

کشید از دینور سوی سپاهان

نه ویرو خود مرو را آمد از پس

نه از گردان و سالاران او کس

گمان بودش که شاهنشاه بگریخت

به دام تنگ و رسوایی درآویخت

دگر لشکر به کوهستان نیارد

دگر آزار او جستن نیارد

دگر گون بود ویرو را گمانی

دگر گون بود حکم آسمانی

چو ویرو چیره شد بر شاه شاهان

بدید از بخت کام نیکخواهان

در آمد لشکری از کوه دیلم

گرفته از سپاهش دشت تارم

سپهداری که آنجا بود بگریخت

ابا دیلم به کوشش دَرنیاویخت

کجا دشمنش پر مایه کسی بود

مرو را زان زمین لشکر بسی بود

چو آگه شد از آن بدخواه ویرو

شگفت آمدْش کار چرخ بدخو

که باشد کام و نازش جفت تیمار

چو روز روشنست جفت شب تار

نه بی رنج است او را شادمانی

نه بی مرگست او را زندگانی

بدو در، انده از شادی فزونست

دل دانا به دست او زبونست

چو از موبد یکی شادیش بنمود

به بدخواه دگر شادیش بربود

سپاهی شد ازُو پویان به راهی

ز دیگر سو فراز آمد سپاهی

هنوزش بود خون آلود خنجر

هنوزش بود گرد آلود پیکر

دگر ره کار جنگ دشمنان ساخت

دگر ره پیکر کینه بر افراخت

دگر ره خنجر پر خون بر آهیخت

به جنگ شاه دیلم لشکر انگیخت

چو ویرو رفت با لشکر بدان راه

ز کارش آگهی آمد بر شاه

شهنشه در زمان از راه برگشت

به راه اندر تو گفتی پرّور گشت

چنان بشتاب لشکر را همی راند

که باد اندر هوا زو باز پس ماند

بخش ۱۷ - آمدن شاه موبد به گوراب به جهت ویس

چو خورشید بتان ویس دلارام

تن خود دید همچون مرغ در دام

به فندق مشک را از سیم برکند

ز نرگس بر سمن گوهر پراگند

خروشان زار با دایه همی گفت

به زاری نیست در گیتی مرا جفت

ندانم زاری خود با که گویم

ندانم چارهٔ خویش از که جویم

بدین هنگام فریاد از که خواهم

ز بیداد جهان داد از که خواهم

به ویرو خویشتن را چون رسانم

ز موبد جان خود را چون رهانم

به چه روز و به چه طالع بزادم

که تا زادم به سختی اوفتادم

چرا من جان ندادم پیش قارن

ز پیش از آنکه دیدم کام دشمن

پدر مرد و برادر شد ز من دور

بماندم من چنین ناکام و رنجور

ز بدبختی چه بد دیدم ندانم

چه خواهم دید گر زین پس بمانم

از این بدتر چه باشد مر مرا بد

که ناکام اوفتم در دست موبد

چو بخروشم خروشم نشنود کس

نه در سختی مرا یاور بود کس

بوم تا من زیم حیران و رنجور

به کام دشمنان از دوستان دور

همی گفت آن صنم با دایه چونین

همی بارید بر رخ سیل خونین

رسولی آمد از پیش شهنشاه

پیام آورد ازو نزدیک آن ماه

سخنهای به شیرینی چو شکر

ز نیکویی بدان رخسار درخور

چنین دادش پیام از شاه شاهان

که دل خرسند کن ای ماه ماهان

مزن پیلستکین دو دست بر روی

مکن از ماه تابان عنبرین موی

که نتوانی ز بند چرخ جستن

ز تقدیری که یزدان کرد رستن

نگر تا در دلت ناری گمانی

که کوشی با قضای آسمانی

اگر خواهد به من دادن ترا بخت

چه سود آید ترا از کوشش سخت

قضا رفت و قلم بنوشت فرمان

ترا جز صبر دیگر نیست درمان

من از بهر تو ایدر آمده‌ستم

کجا در مهر تو بیدل شده‌ستم

اگر باشی به نیکی مر مرا یار

ترا از من برآید کام بسیار

کنم با تو به مهر امروز پیمان

کزین پس‌مان دو سر باشد یکی جان

همه کامی ز خشنودیت جویم

به فرمان تو گویم هر چه گویم

کلید گنجها پیش تو آرم

کم و بیشم به دست تو سپارم

چنان دارم ترا با زرّ و زیور

که بر روی تو کس آرد مه و خور

دل و جان مرا دارو تو باشی

شبستان مرا بانو تو باشی

ز کام تو بیاراید مرا کام

ز نام تو بیفزاید مرا نام

بدین پیمان کنم با تو یکی بند

درستیها به مهر و خط و سوگند

همی تا جان من باشد به تن در

ترا با جان خود دارم برابر

بخش ۱۸ - جواب دادن ویس رسول شاه موبد را

چو ویس دلبر این پیغام بشنید

تو گفتی زو بسی دشنام بشنید

حریرین جامه را بر تن زدش چاک

بلورین سینه را می‌کوفت بی باک

چو او زد چاک بر تن پرنیانش

پدید آمد ز گردن تا میانش

هوای فتنهٔ عشقی نهیبی

بلای تن‌گدازی دلفریبی

حریری قاقمی خزّی پرندی

خرد بر صبر سوزی خواب بندی

چو جامه چاک زد ماه دو هفته

پدید آورد نسرین شکفته

به نوشین لب جوابی داد چون سنگ

به روی مهر بر، زد خنجر جنگ

بدو گفت این پیام بد شنیدم

وزو زهر گزاینده چشیدم

کنون رو موبد فرتوت را گوی

به میدان در، میفگن با بلا گوی

مبر زین بیش در امید من رنج

به باد یافه‌کاری، برمده گنج

مرا کاری به رایت رهنمایست

بدانستم که رایت تا چه جایست

نگر تا تو نپنداری که هرگز

مرا زنده به زیر آری ازین دز

و یا هرگز تو از من شاد باشی

و گرچه جادوی استاد باشی

مرا ویرو خداوندست و شاهست

به بالا سرو و از دیدار ماهست

مرا او مهتر و فرخ برادر

من او را نیز جفت و نیک خواهر

در این گیتی به جای او که بینم

بَرو بر، دیگری را کی گزینم

تو هرگز کام خویش از من نبینی

و گر خود جاودان اینجا نشینی

کجا من با برادر یار گشتم

ز مهر دیگران بیزار گشتم

مرا تا هست سرو خویش و شمشاد

چرا آرم ز بید دیگران یاد

و گر ویرو مرا بر سر نبودی

مرا مهر تو هم در خور نبودی

تو قارن را بدان زاری بکشتی

نبخشودی بر آن پیر بهشتی

مرا کشته بود باب دلاور

که دارم خود ازو بنیاد و گوهر

کجا اندر خورد پیوند جویی

تو این پیغام یافه چند گویی

من از پیوند جان سیرم بدین درد

کزو تا من زیم غم بایدم خورد

چو ویرو نیست در گیتی مرا کس

ز پیوندم نباشد شاد ازین پس

چو کار وی بدین بنیاد باشد

کسی دیگر ز من چون شاد باشد

و گر با او خورم در مهر زنهار

چه عذر آرم بدان سر پیش دادار

من از دادار ترسم با جوانی

نترسی تو که پیر ناتوانی

بترس ار بخردی از داد داور

کجا این ترس پیران را نکوتر

مرا پیرایه و دیبا و دینار

فراوان است گنج و شهر بسیار

به پیرایه مرا مفریب دیگر

که داد ایزد مرا پیرایه بی مر

مرا تا مرگ قارن یاد باشد

ز پیرایه دلم کی شاد باشد

اگر بفریبدم دیبا و دینار

نباشد بانوی بر من سزاوار

و گر من زین همه پیرایه شادم

نه از پشت پدر باشد نژادم

نه بشکوهد دل من زین سپاهت

نه نیز امید دارم بارگاهت

تو نیز از من مدار امید پیوند

که امیدت نخواهد بد برومند

چو بر چیز کسان امید داری

ز نومیدی به روی آیدت خواری

به دیدارم چنین تا کی شتابی

که نه هرگز تو بر من دست یابی

و گر گیتی به رویم سختی آرد

مرا روزی به دست تو سپارد

تو از پیوند من شادی نبینی

نه با من یک زمان خرم نشینی

برادر کاو مرا جفت گزیده‌ست

هنوز او کام خویش از من ندیده‌ست

تو بیگانه ز من چون کام یابی

و گر خود آفتاب و ماهتابی

تن سیمین برادر را ندارم

کجا با او ز یک مادر بزادم

ترا ای ساده دل چون داد خواهم

که ویران شد به دستت جایگاهم

بلرزم چون بیندیشم ز نامت

بدین دل چون توانم جست کامت

میان ما چو این کینه درافتاد

نباشد نیز ما را دل به هم شاد

اگر چه پادشاه و کامرانی

ز دشمن دوست کردن چون توانی

نپیوندند با هم مهر و کینه

که کین آهن بود مهر آبگینه

درخت تلخ هم تلخ آورد بر

اگر چه ما دهیمش آب شکر

به مهر آنگه بود با تو مرا ساز

که باشد جفت با کبگ دری باز

کرا با مهتری دانش بود یار

کجا اندر خورد جفتی بدین زار

چه ورزیدن بدین سان مهربانی

چه زهر ناب خوردن بر گمانی

ترا چون بشنوی تلخ آید این پند

چو بینی بار او شیرین‌تر از قند

اگر فرزانه‌ای نیکو بیندیش

که روز آید ترا گفتار من پیش

چو خوی بد ترا روزی بد آرد

پشیمانی خوری سودی ندارد

چو بشنید این سخن مرد شهنشاه

ندید از دوستی رنگی در آن ماه

برفت و شاه را زو آگهی داد

شنیده کرد یک یک پیش او یاد

شهنشه را فزون شد مهر در دل

تو گفتی شکرش بارید بر دل

خوش آمد در دلش گفتار دلبر

که کام دل ندید از من برادر

همی گفت آن سخن ویسه همه راست

وزین گفتار شه را خرمی خاست

کجا آن شب که ویرو بود داماد

به دامادیش هر کس خرم و شاد

عروسش را پدید آمد یکی حال

کزو داماد را وارونه شد فال

فرود آمد قضای آسمانی

که ایشان را ببست از کامرانی

گشاد آن سیمتن را علت از تن

به خون آلوده شد آزاده سوسن

دو هفته ماه یک هفته چنان بود

که گفتی کان یاقوت روان بود

زن مغ چون برین کردار باشد

به صحبت مرد ازو بیزار باشد

و گر زن حال ازو دارد نهانی

بر او گردد حرام جاودانی

همی تا ویس بت پیکر چنان بود

جهان از دست موبد در فغان بود

عروس ار چند نغز و با وفا بود

عروسی با نهیب و با بلا بود

کجا داماد نادیده یکی کام

جهان بنهاد بر راهش دو صد دام

ز بس سختی که آمد پیش داماد

بشد داماد را دامادی از یاد

زبس زاری که آمد پیش لشکر

همه کس را برون شد شادی از سر

چراغی بود گفتی سور ویرو

برو زد ناگهان بادی به نیرو

چو شاهنشاه حال ویس بشنود

به جان اندر هوای ویس بفزود

برادر بود او را دو گرامی

یکی رامین و دیگری زرد نامی

شهنشه پیش خواند آن هر دوان را

بر ایشان یاد کرد این داستان را

دل رامین ز گاه کودکی باز

هوای ویس را میداشتی راز

همی پرورد عشق ویس در جان

ز مردم کرده حال خویش پنهان

چو کشتی بود عشقش پژمریده

امید از آب و از باران بریده

چو آمد با برادر سوی گوراب

دگر باره شد اندر کشت او آب

امید ویس عشقش را روان شد

هوای پیر در جانش جوان شد

چو تازه گشت مهر اندر روانش

پدید آمد درشتی از زبانش

در آن هنگام وی را کرد پشتی

نمود اندر سخن لختی درشتی

کرا در دل فروزد مهر آتش

زبان گرددش در گفتار سرکش

برون آید زبان بیدل از بند

نگوید راز بی کام خداوند

زبان را دل بود بی شک نگهبان

سخن بی دل به دانش گفت نتوان

مباد آن کس که دارد بی دلی دوست

کجا در بی دلی بسیار آهوست

چو رامین را هوا در دل برآشفت

ز روی مهربانی شاه را گفت

مبر شاها چنین رنج اندرین کار

مخور بر ویس و بر جستنش تیمار

کزین کارت به روی آید بسی رنج

به بیهوده برافشانی بدی گنج

چنین تخمی که در شوره فشانی

هم از تخم و هم از بر دور مانی

نه هرگز ویس باشد دوستدارت

نه هرگز راستی جوید به کارت

چو گوهر جویی و بسیار پویی

نیابی چون کش از معدن نجویی

چگونه دوستی جویی و پشتی

ز فرزندی که بابش را بکشتی

نه بشکوهد ز پیگار و ز لشکر

نه بفریبد به دینار و به گوهر

به بسیاری بلا او را بیابی

چو یابی با بلای او نتابی

چو در خانه بود دشمن ترا یار

چنان باشد که داری باستین مار

بتر کاری ترا با ویس آنست

که تو پیری و آن دلبر جوانست

اگر جفتی همی گیری جز او گیر

جوان را هم جوان و پیر را پیر

چنان چون مر ترا باید جوانی

مرو را نیز باید همچنانی

تو دی ماهی و آن دلبر بهارست

رسیدن‌تان به هم دشوار کارست

و گر بی کام او با او نشینی

ز دل در کن کزو شادی نبینی

همیشه باشی از کرده پشیمان

نیابی درد خود را هیچ درمان

بریدن زو بود پرده دریدن

دلت هرگز نتابد زو بریدن

نه از تیمار او یابی رهایی

نه نیز آرام یابی در جدایی

مثال عشق خوبان همچو دریاست

کنار و قعر او هر دو نه پیداست

اگر خواهی درو آسان توان جست

ولیکن گر بخواهی بد توان رست

تو نیز اکنون همی جویی هوایی

که هم فردا شود بر تو بلایی

درو آسان توانی جستن اکنون

ولیکن زو نشاید جست بیرون

اگر دانی که من می راست گویم

ازین گفتن همی سود تو جویم

ز من بنیوش پند مهربانی

چو ننیوشی ترا دارد زیانی

چو بشنود این سخن موبد ز رامین

مرو را تلخ بود این پند شیرین

چو بیماری بُد اندر عشق جانش

که شکر تلخ باشد در دهانش

تنش را گر ز درد آهو نبودی

دهانش را شکر شیرین نمودی

اگر چه پند رامین مهر بر بود

شهنشه را ز پندش مهر افزود

دل پر مهر نپذیرد سلامت

بیفزاید شتابش را ملامت

چو دل از دوستی زنگار گیرد

هوا از سرزنش بر نار گیرد

[چنان کز سال و مه تنین شود مار

شود عشق از ملامت صعب و دشخوار]

ملامت بر جگر شمشیر تیزست

سپر پیشش جگر با او ستیز است

ستیز آغاز عشق مرد باشد

بتفسد زو دل ارچه سرد باشد

و گر میغی ز گیتی سر برآرد

به جای سرزنش زو سنگ بارد

نترسد عاشق از باران سنگین

و گر باشد به جای سنگ ژوپین

هر آنچ از وی ملامت خیرد آهوست

مگر از عشق ورزیدن که نیکوست

به گفتاری که بدگویی بگوید

هوا را از دل عاشق نشوید

چه باشد عشق را بدگوی کژدم

هر آنک او نیست عاشق نیست مردم

چو مهر اندر دل شه بیشتر شد

دلش را پند رامین نیشتر شد

نهانی گفت با دیگر برادر

مرا با ویس چاره چیست بنگر

چه سازم تا بیابم کام خود را

بیفزایم به نیکی نام خود را

اگر نومید ازین دژ باز گردم

به زشتی در جهان آواز گردم

برادر گفت شاها چیز بسیار

به شهرو بخش و بفریبش به دینار

به نیکویی امیدش ده فراوان

پس آنگاهی به یزدانش بترسان

بگو با این جهان دیگر جهانست

گرفتاری روان را جاودانست

چه عذر آرد روانت پیش دادار

چو در بند گنه باشد گرفتار

چو گویندت چرا زنهار خوردی

چرا بشکستی آن پیمان که کردی

بمانی شرم‌زد در پیش داور

نبینی هیچ کس را پشت و یاور

از این گونه سخنها را بیارای

به دینار و به دیبایش بپیرای

بدین دو چیز بفریبند شاهان

روا باشد که بفریبند ماهان

بدین هر دو فریبد مرد هشیار

همه کس را به دینار و به گفتار

بخش ۱۹ - نامه نوشتن موبد نزد شهرو و فریفتن به مال

شهنشه را خوش آمد پاسخ زرد

همانگه نزد شهرو نامه‌ای کرد

به نامه در، سخنها گفت شیرین

به گوهر کرده وی را گوهر آگین

فراوان دانش و گفتار زیبا

ز شیرینی سخنهای فریبا

که شهرو راه مینو را مفرموش

سخنهایم به گوش دلت بنیوش

به یاد آور ز شرم جاودانت

کجا از دادگر بیند روانت

به یاد آور ز داور گاه دادار

ز هول دوزخ و فرجام کردار

تو دانی کاین جهان روزی سر آید

وزو رفته جهانی دیگر آید

بدین یک روزه کام این جهانی

مخر تیمار و درد جاودانی

بدین سان پشت بر یزدان مکن پاک

مگو بر کام اهریمن سخن پاک

مباش از جملهٔ زنهار خواران

که یزدان است با زنهار داران

تو خود دانی که چون کردیم پیوند

بران پیوند چون خوردیم سوگند

نه دشمن کامم اکنون دوست کامم

نه ننگم من ترا بر سر که نامم

چرا از من چنین بیزار گشتی

به دل با دشمنانم یار گشتی

تو این دختر به فرّ من بزادی

چرا اکنون به دیگر جفت دادی

بدان کز بخت من بود اینکه داماد

نگشت از ویس و از پیوند او شاد

به جفت من دگر کس چون رسیدی

ز داد کردگار این چون سزیدی

اگر نیکو بیندیشی بدانی

که این بوده‌ست کار آسمانی

چو نام بند من بر ویس افتاد

ازو شادی نبیند هیچ داماد

تو این پیوند نو را باد می‌دار

همیدون دل از آن پیوند بردار

به من ده ماه پیکر دخترت را

ز کین من رها کن کشورت را

به هر خونی که ما ریزیم ایدر

گرفتاری ترا باشد در آن سر

اگر یاور نه‌ای با دیو دژ خیم

ز یزدان هیچ هست ار در دلت بیم

همان بهتر که این کینه ببرّی

جهانی را به یک زن باز خرّی

و گر نه بوم ماه از کین شود پست

تو آنگه چون توانی زین گنه رست

به نادانی مدان این کینه را خرد

که کس کین چنین را خرد نشمرد

و گر زین کین به مهر من گرایی

کنم در دست ویرو پادشایی

سپارم پاک وی را دستگاهم

بود مهتر سپهبد بر سپاهم

تو باشی نیز بانو در کهستان

چو باشد ویس بانو در خراسان

اگر مانده‌ست لختی زندگانی

گذاریمش به ناز و شادمانی

جهان از دست ما آسوده باشد

ز پرخاش و ستم پالوده باشد

چو گیتی را به آسانی توان خورد

چه باید با همه کس دشمنی کرد

چو شاهنشه از این نامه بپرداخت

خزینه از گهر وز گنج پرداخت

به شهرو خواسته چندان فرستاد

که نتوان کرد آن در دفتری یاد

صد اشتر بود با مهر و عماری

دگر پانصد ستر بودند باری

همیدون پانصد اشتر بود پر بار

بر ایشان بارها از جامه شهوار

صد اسپ تازی و سیصد تخاره

ز گوهر همچو گردون پر ستاره

دو صد سرو روان از چین و خُلُخ

بنفشه زلف و سنبل جعد و گلرخ

به بالا هر یکی چون سرو سیمین

برو بارنده هفتورنگ و پروین

کمرها بر میان از گوهر ناب

به سر بر، تاج زرّ و درّ خوشاب

بهاری بود ازان هر دلستانی

ز رخسارش بدو در گلستانی

همه با یار و با طوق زرّین

سراسر چون دهن شان گوهر آگین

دو صد زرینه افسر بود دیگر

همان صد درج زرین پر ز گوهر

بلورین بود و زرین هفتصد جام

به سان ماه با زهره‌گه بام

دگر دیبای رومی بیست خروار

به گونه همچو نو بشکفته گلنار

جز این بسیار چیز گونه‌گون بود

کجا از وصف و اندازه برون بود

تو گفتی در جهان گوهر نماندست

که نه موبد به شهرو برفشاندست

چو شهرو دید چندین گونه گون بار

چه از گوهر چه از دیبا و دینار

ز بس نعمت چو مستان گشت بیهوش

پسر را کرد و دختر را فراموش

ز یزدان نیز آمد در دلش بیم

دلش زان نامه شد گفتی به دو نیم

چو گردون دیو شب را بند بگشاد

پس آنگه ماه تابان را بدو داد

برآن دز نیز شهرو همچنان کرد

بیامخت آنچه برج آسمان کرد

کجا درگاه دز بر شاه بگشاد

به دز دَرشُد هم آنگه شاه دلشاد

شبی تاریک و آلوده به قطران

سیاه و سهمگین چون روز هجران

به روی چرخ بر، چون تودهٔ نیل

به روی خاک بر، چون رای بر پیل

سیه چون انده و نازان چو امید

فرو هشته چو پرده پیش خورشید

تو گفتی شب به مغرب کنده بد چاه

به چاه افتاده ماه از چرخ ناگاه

هوا بر سوک او جامه سیه کرد

سپهر از هر سوی جمع سپه کرد

سپه را سوی مغرب برد هموار

که آنجا بود در چه مانده سالار

سپاه آسمان اندر روارو

شب آسوده به سان کام خسرو

به سان چرخ ازرق چترش از بر

نگاریده همه چترش به گوهر

درنگی گشته و ایمن نشسته

طناب خیمه را بر کوه بسته

مه و خورشید هر دو رخ نهفته

به سان عاشق و معشوق خفته

ستاره هریکی بر جای مانده

چو مروارید در مینا نشانده

فلک چون آهنین دیوار گشته

ستاره از روش بیزار گشته

حمل با ثور کرده روی در روی

ز شیر آسمانی یافته بوی

ز بیم شیر مانده هر دو بر جای

برفته روشنان از دست و از پای

دو پیکر باز چون دو یار در خواب

به یکدیگر بپیچیده چو دولاب

به پای هردوان در خفته خرچنگ

تو گفتی بی‌روان گشسته‌ست و بی‌چنگ

اسد در پیش خرچنگ ایستاده

کمان کردار دُم بر سر نهاده

چو عاشق کرده خونین هر دودیده

زفر بگشاده چون نار کفیده

زن دوشیزه را دو خوشه در دست

ز سستی مانده بر یک جای چون مست

ترازو را همه رشته گسسته

دو پله مانده و شاهین شکسته

در آورده به هم کژدم سر و دم

ز سستی همچو سرما خورده مردم

کمان‌ور را کمان در چنگ مانده

دو پای آزرده دست از جنگ مانده

بزه از تیر او ایمن بخفته

میان سبزه و لاله نهفته

ز ناگه بر بزه تیری گشاده

بزه خسته ز تیرش اوفتاده

فتاده آبکش را دلو در چاه

بمانده آبکش خیره چو گمراه

بمانده ماهی از رفتن به ناکام

تو گفتی ماهی است افتاده در دام

فلک هر ساعتی سازی گرفتی

برآوردی دگر گونه شگفتی

مشعبدوار چابک دست بودی

عجایبهای گوناگون نمودی

ز بس صورت که پیدا کرد و بنمود

تو گفتی چرخ آن شب بوالعجب بود

نمود اندر شمال خویش تنین

به گرد قطب دنبالش چو پرچین

غنوده از پس او خرس مهتر

چو بچه پیش او از خرس کهتر

زنی دیگر به زنجیری ببسته

به پیشش مرد بر زانو نشسته

برابر کرگسی پر برگشاده

دو پای خویش بر تیری نهاده

جوانمردی به سان پاسبانی

به دست اندرش زرین طشت و خوانی

دو ماهی راست چون دو خیک پر باد

یکی بط گردنش چون سرو آزاد

یکی بی اسپ همواره عنان‌دار

یکی دیگر چو ماراَفسای با مار

یکی بر کرسی سیمین نشسته

ستوری پیش او از بند رسته

یکی بر کف سر دیوی نهاده

کُلَه‌داری به پیشش ایستاده

نمود اندر جنوبش تیره جویی

زبس پیچ و شکن چون جعدمویی

به نزد جوی خرگوشی گرازان

دو سگ در جستن خرگوش تازان

ز بند آن هر دو سگ را برگشاده

کمرداری چو شاهی ایستاده

یکی کشتی پر از رخشنده گوهر

مرو را کرده از یاقوت لنگر

چو شاخ خیزران باریک ماری

کلاغی در میان مرغزاری

نهاده پیش او زرّین پیاله

به جای می درو افگنده ژاله

پر از اخگر یکی سیمینه مجمر

پر از گوهر یکی شاهانه افسر

یکی پیکر به سان ماهی شیم

پشیزه بر تنش چون کوکب سیم

یکی استور مردم را خمانا

شکفته بر تنش گلهای زیبا

تو پنداری بیاشفته‌ست چون مست

گرفته دست شیری را به دو دست

یکی صورت چو مرغی بی پرو بال

چو طاووسی مرو را خوب دنبال

ز مشرق بر کشیده طالع بد

بدان تا بد بود پیوند موبد

به هم گرد امده خورشید با ماه

چو دستوری که گوید راز با شاه

رفیق هردو گشته تیر و کیوان

چهارم چرخ طالع جای ایشان

به هفتم خانه طالع را برابر

ذنب انباز بهرام ستمگر

میان هردوان درمانده ناهید

ز کردار همایون گشته نومید

نبود از داد جویان هیچ کس یار

که فرّخ بود پیوندش بِدان کار

بدین طالع شهنشه ویس را دید

ندید از جفت خود آن کش پسندید

چو در دز رفت شاهنشاه موبد

به ایدون وقت و ایدون طالع بد

فراوان جست ویس دلستان را

ندید آن نو شکفته بوستان را

ولیکن نور پیشانی و رویش

همیدون بوی زلف مشکبویش

شهنشه را از آن دلبر خبر داد

که مشکین بود خاک و عنبرین باد

همی شد تا به پیش او شهنشاه

بلورین دست او بگرفت ناگاه

کشان از دز به لشکر گاه بردش

به نزدیکان و جانداران سپردش

نشاندندش همانگه در عماری

عماری گشت ازو باغ بهاری

به گردش خادمان و نامداران

گزیده ویژگان و جانسپاران

همانگه نای رویین دردمیدند

سر پیکر به دو پیکر کشیدند

همان ساعت به راه افتاد خسرو

برابر گشت با بادِ سبکرو

شتابان روز و شب در راه تازان

به روی دلبر خود گشته نازان

چنان شیری که بیند گور بسیار

و یا مفلس که یابد گنج شهوار

اگر خرم بد از دلبر سزا بود

که صیدش بهتر از ماه سما بود

روا بود ار کشید از بهر او رنج

که ناگه یافت از خوبی یکی گنج

درو یاقوت خندان و سخنگوی

چو سیم ناب رخشان و سمن‌بوی

بخش ۲۰ - آگاهى یافتن ویرو از بردن شاه ویس را

چو ویرو از شهنشاه آگاهی یافت

ز تارم باز گشت و تیره بشتافت

چو او آمد شهنشه بود رفته

به چاره ماهرویش را گرفته

هزاران گوهر زیبا سپرده

به جای او یکی گوهر ببرده

بخورده با پسر زنهار شهرو

نهاده آتش اندر جان ویرو

دل ویرو پر از پیکان تیمار

هم از مادر هم از خواهر به آزار

هم از باغ وفا رفته بهارش

هم از کاخ صفا رفته نگارش

حصارش درج و در افتاده از درج

کنارش برج و ماه افتاده از برج

چو کان سیم بود از ویس جانش

قضا پرداخته از سیم کانش

اگرچه کان سیمین بی گهر شد

ز گوهر چشم او کان دگر شد

دل ویرو ز هجران بود نالان

دل موبد ز جانان بود بالان

گهی بارید چشمش بر گل زرد

گهی نالید جانش از غم و درد

چنان بگسست غم رنگ از رخانش

که گفتی از تنش بگسست جانش

جدایی پردهٔ صبرش بدرید

ز مغزش هوش چون مرغی بپرید

بسی نفرید بر گشت زمانه

که کردش تیر هجران را نشانه

ازو بستد نیازی دلبرش را

به خاک افگند ناگه اخترش را

ولیکن گرچه با ویرو جفا کرد

بدان کردار با موبد وفا کرد

ازو بستد دلارام و بدو داد

یکی بیداد برد از وی یکی داد

یکی را خانهٔ شادی کَشُفته

یکی را باغ پیروزی شکفته

یکی را سنگ بر دل خاک بر سر

یکی را جام بر کف دوست در بر

بخش ۲۱ - دیدن رامین ویس را و عاشق شدن بر وى

چو روشن گشت شه را چشم امید

ز پستا زی خراسان برد خورشید

به راه اندر همی شد خرم و شاد

جفاهای جهانش رفته از یاد

ز روی ویس بت پیکر عماری

به راه اندر چو پر گوهر سماری

چو بادی بر عماری برگذشتی

جهان از بوی او خوشبوی گشتی

تو گفتی آن عماری گنبدی بود

ز موی ویس یکسر عنبرآلود

نگاریده بدو در، آفتابی

فرو هشته برو زرین نقابی

گهی تابنده از وی زهره و ماه

گهی بارنده مشک سوده بر راه

گهی کرده درو خوبی گل‌افشان

زنخدان گوی کرده زلف چوگان

عماری بود چون فردوس یزدان

عماری‌دار او فرخنده رضوان

چو تنگ آمد قضای آسمانی

که بر رامین سر آید شادمانی

ز عشق اندر دلش آتش فروزد

بر آتش عقل و صبرش را بسوزد

برآمد تند باد نوبهاری

یکایک پرده بربود از عماری

تو گفتی کز نیام آهخته شد تیغ

و یا خورشید بیرون آمد از میغ

رخ ویسه پدید آمد ز پرده

دل رامین شد از دیدنش برده

تو گفتی جادوی چهره نمودش

به یک دیدار جان از تن ربودش

اگر پیکان زهر آلود بودی

نه زخم او بدین سان زود بودی

کجا چون دید رامین روی آن ماه

تو گفتی خورد بر دل تیر ناگاه

ز پشت اسپْ کُه‌پیکر بیفتاد

چو برگی کز درختش بفگند باد

گرفته زاتش دل مغز سر جوش

هم از تن دل رمیده هم ز سر هوش

ز راه دیده شد عشقش فرو دل

ازان بستد به یک دیدار ازو دل

درخت عاشقی رُست از روانش

ولیکن کشت روشن دیدگانش

مگر زان کِشت او را دیده در جان

که او را زود آرد بار مرجان

زمانی همچنان بود اوفتاده

چو مستِ مستِ بی‌حد خورده باده

رخ گلگونْش گشته زعفران‌گون

لب میگونْش گشته آسمان‌گون

ز رویش رفته رنگ زندگانی

برو پیدا نشان مهربانی

دلیران هم سوار و هم پیاده

ز لشکر گرد رامین ایستاده

به دردش کرده خون آلود دیده

امید از جان شیرینش بریده

ندانست ایچ کس کاو را چه بوده‌ست

چه بد دیده‌ست و چه رنج آزموده‌ست

به دردش هر کسی خسته جگر بود

به زاری هر که دیدش زو بتر بود

زبان بسته رگ از دیده گشاده

نهیب عاشقی در دل فتاده

چو لختی هوش باز آمد به جانش

ز گوهر چون صدف شد دیدگانش

دو دست خویش بر دیده بمالید

ز شرم مردمان دیگر ننالید

چنان آمد گمان هر خردمند

که او را باد صرع از پای افگند

چو بر باره نشست آزاده رامین

ز بس غم تلخ بودش جان شیرین

به راه اندر همی شد همچو گمراه

چو دیوانه ز حال خود نه آگاه

دل اندر پنجهء ابلیس مانده

دو چشمش سوی مهد ویس مانده

چو آن دزدی که دارد چشم یکسر

بدان جایی که باشد درجِ گوهر

همی گفتی چه بودی گر دگر راه

نمودی بخت نیکم روی آن ماه

چه بودی گر دگر ره باد بودی

ز روی ویس پرده درربودی

چه بودی گر یکی آهم شنیدی

نهان از پرده رویم را بدیدی

شدی رحمش به دل از روی زردم

ببخشودی برین تیمار و دردم

چه بودی گر به راه اندر ازین پس

عماری‌دار او من بودمی بس

چه بودی گر کسی دستم گرفتی

یکایک حال من با او بگفتی

چه بودی گر کسی مردی بکردی

درود من بدان بت‌روی بردی

چه بودی گر مرا در خواب دیدی

دو چشم من پر از خوناب دیدی

دل سنگینش لختی نرم گشتی

به تاب مهربانی گرم گشتی

چه بودی گر شدی او نیز چون من

ز مهر دوستان به کام دشمن

مگر چون حسرت عشق آزمودی

چنین جبّار و گردنکش نبودی

گهی رامین چنین اندیشه کردی

گهی با دل صبوری پیشه کردی

گهی در چاه وسواس اوفتادی

گهی دل را به دانش پند دادی

الا ای دل چه بودت چند گویی

وزین اندیشهٔ باطل چه جویی

تو پیچان گشته‌ای در عشق آن ماه

خود او را نیست از حال تو آگاه

چرا داری به وصل ویس امید

که هرگز کس نیابد وصل خورشید

چرا چون ابلهان امید داری

بدان کت نیست زو امیدواری

تو همچون تشنگان جویای آبی

ولیکن در بیابان با سرابی

ببخشایاد بر تو کردگارت

که بس دشوار و آشفته‌ست کارت

چو رامین شد به بند مهر بسته

امید اندر دل خسته شکسته

نه کام خویش جستن می توانست

نه جز صبر ایچ راه چاره دانست

به راه اندر همی شد با دلارام

به همراهیش دل بنهاده ناکام

ز همراهی جزین سودی ندیدی

که بوی آن سمن‌عارض شنیدی

چو جانش روز و شب دربند بودی

به بوی مهد او خرسند بودی

ز عاشق زارتر زاری نباشد

ز کار او بتر کاری نباشد

کسی را کش تبی باشد بپرسند

وز آن مایه تبش بر وی بترسند

دل عاشق در آتش سال تا سال

نپرسد ایچ کس وی را ازان حال

خردمندا ستم باشد ازین بیش

که عاشق را همی عشق آورد پیش

سزد گر دل بر آن مردم بسوزد

که عشق اندر دلش آتش فروزد

بس است این درد عاشق را که هموار

بود با درد عشق و حسرت یار

همی بایدش درد دل نهفتن

نیارد راز خود با کس بگفتن

چنانچون بود مهرْافزای رامین

چو کبگ خسته‌دل در چنگ شاهین

نه مرده بود یکباره نه زنده

میان این و آن شخصی رونده

ز سیمین کوه او مانده نشانی

ز سروین قدّ او مانده کمانی

بدین زاری که گفتم راه بگذاشت

سراسر راه خود را چاه پنداشت

بخش ۲۲ - رسیدن شاه موبد به مرو با ویس و جشن عروسى

چو در مرو گزین شد شاه شاهان

عدیل شاه شاهان ماه ماهان

به مرو اندر هزار آذین ببستند

پری رویان بر آذینها نشستند

مهانش گوهر و عنبر فشاندند

کهانش فندق و شکر فشاندند

غبارش بر هوا خود عنبرین بود

چو ریگ اندر زمینش گوهرین بود

جهان را خود همان روزی شمردند

به جای خاک سیم و زر سپردند

بهشت آن روز مرو شاهجان بود

بدو در گلستان گوهر فشان بود

ز بس بر بامها از روی گل فام

همی تابید صد زُهره زِ هر بام

ز بس رامشگران و رودسازان

ز بس سیمین بران و دلنوازان

به دل آفت همی آمد ز دیدن

به جان خویشی و شادی از شنیدن

چو در شهر این نشاط گونه‌گون بود

سرای شاه خود دانی که چون بود

ز بس زیور چو گنج شایگان بود

ز بس اختر چو چرخ آسمان بود

ز بس نقش وشی چون شوشتر بود

ز بس سرو سهی چون غاتفر بود

سرایی از فراخی چون جهانی

بلند ایوان او چون آسمانی

ستورش بود گفتی پشت ایوان

کجا بودش سر اندر تیر و کیوان

در و دیوار و بوم و آستانه

نگاریده به نقش چینیانه

ز خوبی همچو بخت نیک‌روزان

ز زیبایی چو روی دل‌فروزان

چو بخت شه شکفته بوستانش

چو روی ویس خندان گلستانش

شه شاهان به فیروزی نشسته

دل از غم پاک همچون سیم شسته

ز لشکر مهتران و نامداران

برو بارنده سیم و زر چو باران

یکایک با نثاری آمده پیش

چو کوهی تودهٔ گوهر زده پیش

همی کرد و همی خورد و همی داد

بکن وانگه خور و ده تا بود داد

نشسته ویس بانو در شبستان

شبستان زو شده همچون گلستان

شه شاهان نشسته شاد و خرم

ولیکن ویس بنشسته به ماتم

به زاری روز و شب چون ابر گریان

همه دلها به دردش گشته بریان

گهی بگریستی بر یاد شهرو

گهی ناله زدی بر درد ویرو

گهی خاموش خون از دیده راندی

گهی چون بیدلان فریاد خواندی

نه لب را بر سخن گفتن گشادی

نه مر گوینده را پاسخ بدادی

تو گفتی دررسیدی هر زمانی

از انده جان او را کاروانی

تنش همچون قضیب خیزران گشت

به رنگ و گونه همچون زعفران گشت

زنان سرکشان و نامداران

به گرد ویس همچون سوکواران

بسی لابه برو کردند و خواهش

دریغ و درد او نگرفت کاهش

هر آن گاهی که موبد را بدیدی

به جای جامه تن را بردریدی

نه گفتاری که او گفتی شنودی

نه روی خوب خود او را نمودی

نگارین روی در دیوار کردی

به رخ بر، دیده را خونبار کردی

چنین بود او چه در مرو و چه در راه

ازو خرم نشد روزی شهنشاه

چو باغی بود روی ویس خرم

ولیکن باغ را در بسته محکم

بخش ۲۳ - آگاهى یافتن دایه از کار ویس و رفتن به مرو

چو دایه شد ز کار ویس آگاه

که چون آواره برد او را شهنشاه

جهان تاریک شد بردیدگانش

تو گفتی دود شد در مغز جانش

بجز گریه نبودش هیچ کاری

بجز موبد نبودش هیچ چاری

به گریه دشتها را کرد جیحون

به موبد کوهها را کرد هامون

همی گفت ای دو هفته ماه تابان

بتان ماهان شده تو ماه ماهان

چه کین دارد به جای تو زمانه

که کردت در همه عالم فسانه

هنوز از شیر آلوده دهانت

بشد در هر دهانی داستانت

نرسته نار دو پستانت از بر

هوای تو برست از هفت کشور

تو خود کوچک چرا نامت بزرگست

تو خود آهو چرا عشق تو گرگست

ترا سال اندک و جوینده بسیار

تو بی غدر و هوادارانت غدار

ترا از خان و مان آواره کردند

مرا بی دختر و بی چاره کردند

ترا از خویش خود بیگانه کردند

مرا بی دختر و بی خانه کردند

ترا کردند بهواره ز شهرت

مرا کردند آواره ز بهرت

ترا از شهر خود بیگانه کردند

مرا در شهر خود دیوانه کردند

مرا دیدار تو ایزد چو جان کرد

ابی جان زندگانی چون توان کرد

مبادا در جهان از من نشانی

اگر بی تو بخواهم زندگانی

پس آنگه سی جمازه ساخت راهی

بریشان گونه گونه ساز شاهی

ببرد از بهر دختر هر چه بایست

یکایک آنچه شاهان را بشایست

به یک هفته به مرو شاهجان شد

تن بیجان تو گفتی نزد جان شد

چو ویس خسته دل را دید دایه

ز شادی گشت جانش نیک مایه

میان خاک و خاکستر نشسته

شخوده لاله و سنبل گسسته

به حال زار گریان بر جوانی

بریده دل ز جان و زندگانی

شده نالان و گریان بر تن خویش

فگنده سر چو بوتیمار در پیش

گهی خاک زمین بر سر همی بیخت

گهی خون مژه بر بر همی ریخت

رخانش همچو تیغ زنگ خورده

به ناخن سربه سر افگار کرده

دلش تنگ آمده همچون دهانش

تنش لاغر شده همچون میانش

چو دایه دید وی را زار و گریان

دلش بر آتش غم گشت بریان

بدو گفت ای گرانمایه نیازی

چرا جان در تباهی میگدازی

چه پردازی تن از خونی که جانست

چه ریزی آنکه جان را زو زیانست

توی چشم سرم را روشنایی

توی با بخت نیکم آشنایی

ترا جز نیکی و شادی نخواهم

هم از تو بر تو بیدادی نخواهم

مکن ماها چنین با بخت مستیز

چو بستیزی بدین سان سخت مستیز

که آید زین دریغ و زارواری

رخت را زشتی و تن را نزاری

ترا در دست موبد داد مادر

پس آنگه از پست نامد برادر

کنون در دست شاه کامرانی

مرو را همبر و جان و جهانی

برو دل خوش کن و او را میازار

که نازارد شهان را هیچ هشیار

اگرچه شاه و شاهزاده ست ویرو

به چاه و پادشاهی نیست چون او

در می گرچه از دستت فتاده‌ست

یکی گوهر خدایت باز داده‌ست

برادر گر نبودت پشت و یاور

پست پشت ایزد و اقبال یاور

و گر پیوند ویرو با تو بشکست

جهانداری چنین با تو بپیوست

فلک بستد ز تو یک سیب سیمین

به جای آن ترنجی داد زرین

دری بست و دو در همبرش بگشاد

چراغی برد و شمعی باز بنهاد

نکرد آن بد به جای تو زمانه

که جویی گریه را چندین بهانه

نباید ناسپاسی کرد زین سان

که زود از کار خود گردی پشیمان

ترا امروز روز شاد خواریست

نه روز غمگنی و سو گواریست

اگر فرمان بری بر خیزی از خاک

بپوشی خسروانی جامهٔ پاک

نهی بر فرق مشکین تاخ زرین

بیارایی مه رخ را به پروین

به قد از تخت سروی بر جهانی

به روی از کاخ باغی بشکفانی

ز گلگون رخ گل خوبی بیاری

به میگون لب می نوشین گساری

به غمزه جان ستانی دل ربایی

به بوسه جان فزایی دل گشایی

به شب روزآوری از لاله‌گون روی

چو شب آری به روز از عنبرین موی

دهی خورشید را از چهره تشویر

نهی بر جادوان از زلف زنجیر

به خنده کم کنی مقدار شکر

به گیسو بشکنی بازار عنبر

دل مردان کنی بر نیکوان سرد

رخ شیران کنی بر آهوان زرد

اگر بر تن کنی پیرایهٔ خویش

چنین باشی که من گفتم و زین بیش

تو در هر دل ز خوبی گوهر آری

تو در هر جان ز خوشی شکر آری

ز گوهر زیوری کن گوهرت را

ز پیکر جامه‌ای کن پیکرت را

کجا خوبی بیاراید به گوهر

همان خوشی بیفزاید به زیور

جوانی داری و خوبی و شاهی

فزون تر زین که تو داری چه خواهی

مکن بر حکم یزدان ناپسندی

مده بی درد، ما را دردمندی

ز فریادت نترسد حکم یزدان

نگردد بازپس گردون گردان

پس این فریاد بی معنی چه خوانی

ز چشم این اشک بیهوده چه رانی

چو دایه کرد چندین پندها یاد

چه آن گفتار دایه بود و چه باد

تو گفتی گوز بر گنبد همی شاند

و یا در بادیه کشتی همی راند

جوابش داد ویس ماه پیکر

که گفتار تو جون تخمی است بی بر

دل من سیر گشت از بوی و از رنگ

نپوشم جامه ننشینم به اورنگ

مرا جامه پلاس و تخت خاکست

ندیمم مویه و همراز باکست

نه موبد بیند از من شادکامی

نه من بینم ز موبد نیکنامی

چو با ویرو بدم خرمای بی خار

کنون خاری که خارما ناورم بار

اگر شویم ز بهر کام باید

مرا بی کام بودن بهتر آید

چو او را بود ناکامی به فرجام

مبیند ایچ کس دیگر ز من کام

دگر باره زبان بگشاد دایه

که بود اند سخن بسیار مایه

بدو گفت ای چرغ و چشم مادر

سزد گر نالی از بهر برادر

که بودت هم برادر هم دلارم

شما از یکدگر نایافته کام

چه بدتر زانکه دو یار وفادار

به هم باشد سال و ماه بسیار

به شادی روز و شب با هم نشینند

ولیکن کام دل از هم نبینند

پس آنگه هر دو از هم دور مانند

رسیدن را به هم چاره ندانند

دریغ این بود با حسرت آن

بماند جاودانی درد ایشان

چنان مردی که باشد خوار و درویش

ز ناگاهان یکی گنج آیدش پیش

کند سستی و آن را بر ندارد

مر آن را برده و خورده شمارد

چو باز آید نبیند گنج بر جای

بماند جاودان با حسرت و وای

چنین بوده‌ست با تو حال ویرو

کنون بد گشت و تیره فال ویرو

شد آن روز و شد آن هنگام فرخ

که بتوانست زد پیلی دو شه رخ

به روز رفته مانَد یارِ رفته

مخور گر بخردی، تیمار رفته

به آبِ گُل سر و گیسو فرو شوی

پس از گنجورْ نیکوجامه ای جوی

بپوش آن جامه بر اورنگ بنشین

به سر بر نه مرّصع تاج زرّین

کجا ایدر زنان آیند نامی

هم از تخم بزرگان گرامی

نخواهم کت بدین زاری ببینند

چنین با تو به خاک اندر نشینند

هر آیینه خرد دارّی و دانی

که تو امروز در شهر کسانی

ز بهر مردم بیگانه صد کار

به نام و ننگ باید کرد ناچار

بهین کاریست نام و ننگ جستن

زبان مردم بیگانه بستن

هران کس کاو ترا بیند بدین حال

بگوید بر تو این گفتار در حال

یکی بهره ز رعنایی شمارند

دگر بهره ز بدرایی شمارند

گهی گویند نشکوهید ما را

ز بهر آنکه نپسندید ما را

گهی گویند او خود کیست باری

که ما را زو بباید بردباری

صواب آنست اگر تو هوشمندی

که ایشان را زبان بر خود ببندی

هر آن کاو مردمان را خوار دارد

بدان کاو دشمن بسیار دارد

هر آن کاو برمنش با شد به گشی

نباشد عیش او را هیچ خوشی

ترا گفتم مدار این عادت بد

ز بهر مردمان نز بهر موبد

کجا بر چشم او زشت تو نیکوست

که او از جان و دل دارد ترا دوست

چو بشنید این سخن ویس دلارم

به دل باز آمد او را لختی آرام

خوش آمد در دلش گفتار دایه

نجست از هیچ رو آزار دایه

همانگاه از میان خاک برخاست

تن سیمین بشست و پس بیاراست

همی پیراست دایه روی و مویش

همی گسترد بر وی رنگ و بویش

دو چشم ویس بر پیرایه گریان

ز غم بر خویشتن چون ماه پیچان

همی گفت آه از بخت نگونسار

که یکباره ز من گشته‌ست بیزار

چه پران مرغ و چه باد هوایی

دهد هر یک به درد من گوایی

ببخشانید هر دم بر غریبان

برند از بهر بیماران طبیبان

ببخشانید بر چون من غریبی

بیاریدم چو من خواهم طبیبی

منم از خان و مان خویش برده

غریب و زان و بر دل تیر خورده

ز شایسته رفیقان دور گشته

ز یکدل دوستان مهجور گشته

به درد مادر و فرخ برادر

تنم در موج دریا دل بر آذر

جهان با من به کین و بخت بستیز

فلک بس تند با من دهر بس تیز

قضا بارید بر من سیل بیداد

قدر آهیخت بر من تیغ فولاد

اگر بودی به گیتی داد و داور

مرا بودی گیا و ریگ یاور

چو دایه ماه خوبان را بیاراست

بنفشه بر گل خیری بپیراست

ز پیشانیش تابان تیر و ناهید

ز رخسارش فروزان ماه و خورشید

چو بهرام ستمگر چشم جادوش

چو کیوان بد آیین زلف هندوش

لبان چون مشتری فرخنده کردار

همه ساله شکر بار و گهر بار

دو گیسو در برافگنده کمندش

پری در زیر آن هر دو پرندش

دو زلفش مشک و رخ کافور و شنگرف

چو زاغی او فتاده کشته بر برف

رخانش هست گفتی تودهٔ گل

لبانش هست گفتی قطرهٔ مل

چه بالا و چه پهنا زان سمن بر

سرا پا هر دو چون دو یار درخور

دو رانش گرد و آگنده دو بازو

درخت دلربایی گشته هر دو

بریشان شاخها از نقرهٔ ناب

و لیکن شاخها را میوه عناب

دهان چون غنیچهٔ گل ناشکفته

بدو در، سی و دو لؤلؤ نهفته

به سان سی و دو گوهر دُر افشان

نهان در زیر دو لعل بدخشان

نشسته همچو ماهی با روان بود

چو بر می خاستی سرو روان بود

خرد در روی او خیره بماندی

ندانستی که آن بت را چه خواندی

ندیدی هیچ بت چون او بی آهو

بلند و چابک و شیرین و نیکو

به خوبی همچو بخت و کامرانی

ز خوشی همچو جان و زندگانی

ز بس زیور چو باغ نوبهاری

ز بس گوهر چو گنج شاهواری

اگر فرزانه آن بت را بدیدی

چو دیوانه به تن جامه دریدی

وگر رضوان بر آن بت بر گذشتی

به چشمش روی حوران زشت گشتی

ور آن بت مرده را آواز دادی

به خاک اندر جوابش باز دادی

و گر رخ را در آب شور شستی

ز پیراهنش نی شکر برستی

و گر بر کهربا لب را بسودی

به ساعت کهربا یاقوت بودی

چنین بود آن نگار سرو بالا

چنین بود آن بت خورشید سیما

بتان چین و مهرویان بربر

به پیشش همچو پیش ماه اختر

رخش تابنده بر اورنگ زرین

میان نقش روم و پیکر چین

چو ماهی در چمن گاه بهاران

ستاره گرد ماه اندر مزاران

که داند کرد یک یک در سخن یاد

که شاهنشاه وی را چه فرستاد

ز تخت جامها و درج گوهر

ز طبل عطرها و جام زیور

ز چینی و ز رومی ماه رویان

همه کافور رویان مشک مویان

یکایک چون گوزن رودباری

ندیده روی شیر مرغزاری

به خوبی همچو طاووسان گرازان

بدیشان نارسیده چنگ بازان

نشسته ویس بانو از بر تخت

مشاطه گشته مر خوبیش را بخت

نیستان گشته پیش او شبستان

چو سروستان زده پیش گلستان

جهان زو شاد و او از مهر غمگین

به گوشش آفرین مانند نفرین

یکی هفته به شادی شاه موبد

گهی می خورد و گه چوگان همی زد

وزان پس رفت یک هفته به نخچیر

نیامد از کمانش بر زمین تیر

نه روز باده خوردن سیم و زر ماند

نه روز صید کردن جانور ماند

چو چوگان زد به پیروزی چنان زد

که گویش از زمین بر آسمان زد

کف دستش همی بوسید چوگان

سم اسپش همی بوسید میدان

چو باده خورد با مردم چنان خورد

که دریک روز دخل یک جهان خورد

کف دستش چو ابری بود باران

به ابر اندر قدح چون برق رخشان

بخش ۲۴ - اندر بستن دایه مر شاه موبد را بر ویس

چو دایه ویس را چونان بیاراست

که خورشید از رخ او نور می خواست

دو چشم ویس از گریه نیاسود

تو گفتی هر زمانش درد بفزود

نهان از هر کسی مر دایه را گفت

که بخت شور من با من برآشفت

دلم را سیر کرد از زندگانی

وزو برکند بیخ شادمانی

اگر تو مر مرا چاره نجویی

وزین اندیشه جانم را نشویی

ندانم چاره‌ای جز کشتن خویش

به کشتن رسته گردم از دل ریش

من این چاره که گفتم زود سازم

بدو کوته کنم رنج درازم

کجا هر گه که موبد را ببینم

تو گویی بر سر آتش نشینم

چه مرگ آید به پیش من چه موبد

که روزش باد همچو روز من بد

اگر چه دل به آب صبر شسته است

هوای دل هنوز از من نجسته است

همی ترسم که روزی هم بجویی

نهفته راز دل روزی بگویی

ز پیش آنکه او جوید ز من کام

ترا گسترد باید در رهش دام

که من یک سال نسپارم بدو تن

بپرهیزم ز پادفراه دشمن

نباشد سوک قارن کم ز یک سال

مرا یک سال بینی هم بدین حال

ندارد موبدم یک سال آزرم

کجا او را ز من نه بیم و نه شرم

یکی نیرنگ ساز از هوشمندی

مگر مردیش را بر من ببندی

چو سالی بگذرد پس برگشایی

رهی گرددت چون یابد رهایی

مگر چون زین سخن سالی برآید

به من بر روز بدبختی سر آید

وگر این چاره کت گفتم نسازی

تو نیز از بخت من هرگز ننازی

شما را باد کام این جهانی

تو با موبد همی کن شادمانی

که من نیکی به ناکامی نخواهم

همان شادی و بدنامی نخواهم

بهل تا کام موبد برنیاید

و گر جانم برآید نیز شاید

به بی کامی نگویی کام او ده

که بیجانی ز بیکامی مرا به

چو گفت این راز را با دایهٔ پیر

تو گفتی بردلش زد ناوکی تیر

دو چشم دایه بر وی ماند خیره

جهان بر هردو چشمش گشت تیره

بدو گفت ای چراغ و چشم دایه

نبینم با تو از داد ایچ مایه

سیه دل گشتی از رنج آزمودن

سیاهی از شَبَه نتوان زدودن

سپاه دیو جادو بر تو ره یافت

ترا از راه داد و مهر برتافت

ولیکن چون تو بی آرام گشتی

به یکباره خرد را در نوشتی

ندانم چاره جز کام تو جستن

به افسون شاه را بر تو ببستن

پس آنگه روی و مس هر دو بیاورد

طلسم هر یکی را صورتی کرد

به آهن هر دوان را بست بر هم

به افسون بند هر دو کرد محکم

همی تا بسته ماندی بند آهن

ز بندش بسته ماندی مرد بر زن

و گر بندش کسی بر هم شکستی

همان گه مردمِ بسته برستی

چو بسته شد به افسون شاه بر ماه

ببرد آن بند ایشان را سحر گاه

زمینی بر لب رودی نشان کرد

مر آن را زیر خاک اندر نهان کرد

چو باز آمد یکایک ویس را گفت

که آن افسون کدامین جای بنهفت

بدو گفت آنچه فرمودی بکردم

اگر چه من ز فرمانت به دردم

ز فرمان تو خشنودیت جستم

چنین آزاد مردی را ببستم

به پیمانی که چون یک مه برآید

ترا این روز بدخویی سر آید

به حکم ایزدی خرسند گردی

ستیز و کینه از دل درنوردی

نگویی همچنین باشد یکی سال

که نپسندد خرد بر تو چنین حال

چو تو دل خوش کنی با شهریارم

من آن افسون بنهفته بیارم

بر آتش برنهم یکسر بسوزم

شما را دل به شادی برفروزم

کجا تا آن بود در آب و در نم

بود همواره بند شاه محکم

به گوهر آب دارد طبع سردی

به سردی بسته ماند زور مردی

چو آتش بند افسون را بسوزد

دگر ره شمع مردی برفروزد

چو دایه ویس را دل کرد خرسند

که تا یک ماه نگشاید ز شه بند

قضای بد ستیز خویش بنمود

نگر تا زهر چون بر شکر آلود

بر آمد نیلگون ابری ز دریا

به آب سیل دریا کرد صحرا

رسید آن آب در هر مرغزاری

پدید آمد چو جیحون رودباری

به رود مرو بفزود آب چندان

که نیمی مرو شد از آب ویران

تبه کرد آن نشان و آن زمین را

ببردی بند شاه بافرین را

قضا کرد آن زمین را رودخانه

بماند آن بند بر شه جاودانه

به چشمش دربماند آن دلبر خویش

چو دینار کسان در چشم درویش

چو شیر گرسنه بسته به زنجیر

چران در پیش او بیباک نخچیر

هنوز او زنده بود از بخت ناکام

فرو مرد از تنش گفتی یک اندام

به راه شادی اندر گشت گمراه

ز خوشی دست کامش گشت کوتاه

به کام دشمان در صلت دوست

چو زندان بود گفتی بر تنش پوست

به شب در بر گرفته دوست را تنگ

تو گفتی دور بودی شصت فرسنگ

همان دو شوی کرده ویس بُت روی

به مهر دختری مانده چو بی شوی

نه موبد کام ازو دیده نه ویرو

جهان بنگر چه بازی کرد با او

بپروردش به ناز و شادکامی

برآوردش به جاه و نیکنامی

چو قدش آفت سرو سهی شد

دو هفته ماه رویش را رهی شد

شکفته شد به رخ بر، لاله زارش

به بار آمد ز بر، سیمین دو نارش

جهان با او ز راه مهر برگشت

سراسر حالهای او دگر گشت

بگویم با تو یک یک حال آن ماه

چه با دایه چه با رامین چه با شاه

به گفتاری که چون عاشق بخواند

به درد دل ز دیده خون چکاند

بگویم داستان عاشقانه

بدو در، عشق را چندین فسانه

بخش ۲۵ - بغایت رسیدن عشق رامین بر ویس

چو بر رامین بیدل کار شد سخت

به عشق اندر مرو را خوار شد بخت

همیشه جای بی انبوه جُستی

که بنشستی به تنهایی گرستی

به شب پهلو سوی بستر نبردی

همه شب تا به روز اختر شمردی

به روز از هیچ گونه نارمیدی

چو گور و آهو از مردم رمیدی

ز بس کاو قد دلبر یاد کردی

کجا سروی بدیدی سجده بردی

به باغ اندر گل صد برگ جستی

به یاد روی او بر گل گرستی

بنفشه برچدی هر بامدادی

به یاد زلف او بر دل نهادی

ز بیم ناشکیبی می نخوردی

که یکباره قرارش می‌ببردی

همیشه مونسش طنبور بودی

ندیمش عاشق مهجور بودی

به هر راهی سرودی زار گفتی

سراسر بر فراق یار گفتی

چو باد حسرت از دل برکشیدی

به نیسان باد دی‌ماهی دمیدی

به ناله دل چنان از تن بکندی

که بلبل را ز شاخ اندر فگندی

به گونه اشک خون چندان براندی

که از خون پای او در گل بماندی

به چشمش روز روشن تار بودی

به زیرش خز و دیبا خار بودی

بدین زاری و بیماری همی زیست

نگفتی کس که بیماریت از چیست

چو شمعی بود سوزان و گدازان

سپرده دل به مهر دلنوازان

به چشمش خوار گشته زندگانی

دلش پدرود کرده شادمانی

ز گریه جامه خون آلود گشته

ز ناله روی زراندود گشته

ز رنج عشق جان بر لب رسیده

امید از جان و از جانان بریده

خیال دوست در دیده بمانده

ز چشمش خواب نوشین را برانده

به دریای جدایی غرقه گشته

جهان بر چشم او چون حلقه گشته

ز بس اندیشه همچون مست بیهوش

جهان از یاد او گشته فراموش

گهی قرعه زدی بر نام یارش

که با او چون بود فرجام کارش

گهی در باغ شاهنشاه رفتی

ز هر سروی گوا بر خود گرفتی

همی گفتی گوا باشید بر من

ببینیدم چنین بر کام دشمن

چو ویس ایدر بود با وی بگویید

دلش را از ستمگاری بشویید

گهی با بلبلان پیگار کردی

بدیشان سرزنش بسیار کردی

همی گفتی چرا خوانید فریاد

شما را از جهان باری چه افتاد

شما با جفت خود بر شاخسارید

نه چون من مستمند و سوکوارید؟

شما را ار هزاران گونه باغست

مرا بر دل هزاران گونه داغست

شما را بخت جفت و باغ داده‌ست

مرا در عشق درد و داغ داده‌ست

شما را ناله پیش یار باشد

چرا باید که ناله زار باشد

مرا زیباست ناله گاه و بیگاه

که یارم نیست از درد من آگاه

چنین گویان همی گشت اندران باغ

دو دیده پر زخون و دل پر از داغ

قضا را دایه پیش آمد یکی روز

چنو گردان در آن باغ دل افروز

چو رامین دایه را دید اندر آن جای

چو جان اندر خور و چون دیده دروای

ز شادی خون ز رخسارش بجوشید

رخش گفتی ز لاله جامه پوشید

ز شرم دایه رویش گشت پر خوی

بسان در فشانده بر سر می

گل ار چه سخت نیکو بود و بربار

رخ رامین نکوتر بود صد بار

هنوزش بود سیمین دو بناگوش

نگشته سیمش از سنبل سیه پوش

هنوزش بود کافروی زنخدان

دو زلفش بود چون مشکین دو چوگان

هنوزش بود پشت لب چو ملحم

لبش چون انگبین و باده درهم

هنوزش بود خنده همچو شکر

وزان شکر فروبارنده گوهر

به بالا همچو شمشاد روان بود

ولیکن بار شمشاد ارغوان بود

به پیکر همچو ماه جانور بود

ولیکن با کلاه و با کمر بود

قبا بر وی نکوتر بود صد بار

که نقش چینیان بر بتّ فرخار

کلاه او را نکوتر بود بر سر

که شاهان جهان را بر سر افسر

به گوهر تا به آدم نامور شاه

به پیکر در زمانه سیمبر ماه

به دیدار آفت جان خردمند

به آفت جان هر کس آرزومند

هم از خوبی هم از کشور خدایی

سزا بر وی دو گونه پادشایی

برادر بود موبد را و فرزند

ولیکن ماه را شاه و خداوند

چو چشمش دید جادو گشت خستو

که بهتر زین نباشد هیچ جادو

چو رویش دید رضوان داد اقرار

که بر حوران جزین کس نیست سالار

چنین رویی بدین زیب و بدین نام

ز مهر ویس بی دل بود و بی کام

چو تنها دایه را در بوستان دید

تو گفتی روی بخت جاودان دید

نمازش برد و بسیار آفرین کرد

مرو را نیز دایه همچنین کرد

بپرسیدند چون دو مهربان یار

به خوشی یکدگر را مهربانوار

پس آنگه دست یکدیگر گرفتند

به مرز سوسن آزاد رفتند

ز هر گونه سخن گفتند با هم

سخنشان ریش دل را گشت مرهم

فرودرّید رامین پردهٔ شرم

که بودش جان شیرین بردهٔ شرم

بدو گفت ای مرا از جان فزونتر

منم پیش تو از برده زبون تر

تو شیرینی و گفتار تو شیرین

تو نوشینی و دیدار تو نوشین

ترا از بخت خواهم روشنایی

مرا با بخت نیکت آشنایی

مرا تو مادری ویسه خداوند

به جان وی خورم همواره سوگند

چنو خورشید چهر و ماه پیکر

چنو بانو نژاد و شاه گوهر

نبود اندر جهان و هم نباشد

کرا او جفت باشد غم نباشد

بدان زاده‌ست پنداری ز مادر

که آتش برکشد از گفت کشور

به خاصه زین دل بدبخت رامین

که آتشگاه خرداد است و برزین

اگرچه من همی سوزم ز بیداد

دل او بر چنین آتش مسوزاد

وگرچه بخت با من خورد زنهار

مرو را بخت فرخ باد و بیدار

همی گویم چو از عشقش بنالم

مبادا حال او هرگز چو حالم

همی گویم چو از مهرش بسوزم

مبادا روز او هرگز چو روزم

به هر دردی که من بینم ز مهرش

کنم صد آفرین بر خوب چهرش

چنین خواهم که باشد جاودانی

مرا زو رنج و او را شادمانی

خوش آمد دایه را گفتار رامین

ز بیجاده پدید آورد پروین

به خنده گفت راما جاودان زی

به کام دوستان دور از بدان زی

درود و تندرستی مر ترا باد

مباد از بخت بر جان تو بیداد

به فرّت من درست و شادکامم

به کامت نیک بخت و نیکنامم

همیدون دخترم روشن خور و ماه

که بسته باد بر وی چشم بدخواه

چو رویش باد نیکو ماه و سالش

چو مویش باد پیچان بدسگالش

همه گفتار تو دیدم بی آهو

چو دیدار تو جان افزای و نیکو

جز آن کاو مر ترا بدبخت کرده‌ست

که بربیداد تو دل سخت کرده‌ست

ندارم از تو این گفتار باور

که او بر تو نه شاهست و نه داور

دگرباره جوابش داد رامین

که چون عاشق نباشد هیچ مسکین

دل او را دشمنی باشد ز خانه

بر او جویانده هر روزی بهانه

گهی نالد به درد و حسرت دوست

گهی گرید به داغ فرقت دوست

به دست عشق گرچه زار گردد

ز بهر او ز جان بیزار گردد

وگرچه ز او بلا بسیار بیند

ز دیگر کامها او را گزیند

دو چشم مرد را از کام نایاب

گهی بی خواب دارد گاه با آب

همی آن چیز جوید کش نیابد

وزآن چیزی که یابد سر بتابد

بلای عشق را بر تن گمارد

پس آنگه درد را شادی شمارد

اگر با عشق بودی مرد را خواب

چه عشق دوست بودی چه می ناب

کجا خویشی با تلخیش یارست

چنانکش خرمی جفت خمارست

چه عاشق باشد اندر عشق چه مست

کجا بر چشم او نیکو بود گست

به عشق اندر چو مست آشفته باشد

ز ناخفتش به سان خفته باشد

خرد باشد که زشت از خوب داند

چو مهر آید خرد در دل نماند

ستنبه دیو بر وی زود دارد

همیشه چشم او را کور دارد

خرد با مهر هرگز چون بسازد

که آن چون می همی این را بتازد

نفرماید خرد آن را گزیدن

کزو آید همی پرده دریدن

مرا از عشق شد پرده دریده

شکیب از دل خرد از تن بریده

بر آمد ناگهان یک روز بادی

مرا بنمود روی حور زادی

چو دیدم ویس بود آن ماه پیکر

چو ماهم کرد دور از خواب و از خور

دو چشمم تا بهشتی دید خرم

دلم چون دوزخی افتاد در غم

نه بادی بود گفتی آفتی بود

مرا ناگاه روی فتنه بنمود

مرا در کودکی تو پروریدی

وزان پس مرمرا بسیار دیدی

ندیدی حال من هرگز بدین سان

ز درد دل نه با جان و نه بی جان

تو گویی شیر من روباه گشته‌ست

از این سختی و کوهم کاه گشته‌ست

تنم دیگر شده‌ست و گونه دیگر

یکی مویست پنداری یکی زر

مژه بر چشم من گشته‌ست مسمار

همیدون موی بر اندام من مار

اگر روزی کنم با دوستان بزم

تو گویی می کنم با دشمان رزم

گه رامش چنان دلتنگ و زارم

که گویی با بلا در کارزارم

اگر گردم به رامش در گلستان

به گمره گشته مانم در بیابان

به شب در بستر و بالین دیبا

تو گویی غرقه‌ام در ژرف دریا

به روز اندر میان غمگساران

چو گویم پیش چوگان سواران

به شبگیران چنان نالم به زاری

که بلبل بر گلان نوبهاری

سحرگاهان چنان گریم به تیمار

که ابر دی‌مهی بر شخّ کهسار

بیاریده‌ست از آن دو چشم دلگیر

مرا بر دل هزاران ناوکی تیر

بیفتاده‌ست از دو زلف دلبند

مرا بر دل هزاران گونه‌گون بند

به گور خسته مانم در بیابان

به دل برخورده زهرآلوده پیکان

به شیر تند مانم پوی پویان

خورشان بچهٔ گمگشته چویان

به طفل خرد مانم دل شکسته

هم از مادر هم از دایه گسسته

به شاخ مُرد مانم نغز رسته

قضای آسمان او را شکسته

کنون از تو همی زنهار خواهم

جوانمردیت را من یار خواهم

مرا زین آتش سوزنده برهان

ز جنگ شیر مردم خوار بستان

جوانمردی چنان کت هست بنمای

بر این فرزند بیچاره ببخشای

ببخشاید دلت بیگانگان را

همان رحم آورد دیوانگان را

تو چونان دان که من بیگانه‌ای‌ام

ویا از بیهشی دیوانه‌ای‌ام

به هر حالی به بخشایش سزایم

که چونین در دم سرخ اژدهایم

تو نیز از مردمی بر من ببخشای

به نیکی در دلت مهرم بیفزای

پیام من بگو سرو روان را

بت گویا و ماه باروان را

[پری دیدار خورشید زمین را

شکر گفتار حور راستین را]

سیه زلفین بت یاقوت لب را

بهار خرمی باغ طرب را

بگو ای از نکویی آفریده

به ناز و شادکامی پروریده

ترا خوبان به خوبی مهر داده

بتان پیش تو سر بر خط نهاده

سپاه جادوان از تو رمیده

نگار چینیان از تو شمیده

دو هفته ماه پیشت سجده برده

فروغ خویش رویت را سپرده

رخانت خسروان را بنده کرده

لبانت مردگان را زنده کرده

بت بربر ز رویت خوار گشته

همان بتگر ز بت بیزار گشته

گدازان شد تنم از بیم و امید

چو برف کوهسار از تاب خورشید

دلم افتاد در مهرت به ناکام

شنابان همچو گوری مانده در دام

خرد آواره گشته هوش رفته

دل اندر تن نه بیدار و نه خفته

نه زاسایش خبر دارم نه از رنج

نه از رامش به دل شادم نه از گنج

نه با یاران به میدان اسپ تازم

نه چوگان گیرم و نه گوی بازم

نه یوزان را سوی گوران دوانم

نه بازان را سوی کبگان پرانم

نه مِیْ گیرم نه با خوبان نشینم

نه جز وی در جهان کس را گزینم

نه یک ساعت ز درد آزاد باشم

نه یک روزی به چیزی شاد باشم

به خان خویش در، چونین اسیرم

نبینم دوستدار و دستگیرم

به شب تا روز پیچان و نوانم

چو ماری چوب خورده در میانم

تنم درمان ز گفتار تو یابد

دلم دارو ز دیدار تو یابد

من آنگه باز یابم صبر و هوشم

که خوش گفتار تو آید به گوشم

اگرچه سال و مه از تو به دردم

چنین با اشک سرخ و روی زردم

مرا عشق تو در جان خوشتر از جان

وگرچه جان من زو گشت رنجان

نخواهم بی هوایت زندگانی

نجویم بی وفایت شادمانی

اگر جانم ز مهرت سیر گردد

به سر بر، موی من شمشیر گردد

همی دانم که تا من زنده باشم

به پیش بندگانت بنده باشم

سپیدی روزم از روی تو باشد

سیاهی شب هم از موی تو باشد

رخ رنگینت باشد نوبهارم

لب نوشینت باشد غمگسارم

ز رخسار تو تابد آفتابم

ز گیسوی تو بوید مشک نابم

ز اندام تو باشد یاسمینم

ز گفتار تو باشد آفرینم

بهشت جاودان آن روز بینم

که آن رخسار جان افروز بینم

ز دولت کام خود آنگاه یابم

که با پیوند رویت راه یابم

ز یزدان این همی خواهم شب و روز

که گردد بختم از روی تو فیروز

دلت بر من نماید مهربانی

نجوید سرکشی و بد گمانی

اگر کین ورزد و با من ستیزد

به جان من که خون من بریزد

چه باید ریختن خون جوانی

که هرگز بر تو نامد زو زیانی

ز بس کاو بر تو دارد مهربانی

تو او را خوشتری از زندگانی

ببرد دل ز جان وز تو نبرد

به دیده خاک پایت را بخرد

ز گیهان مر ترا خواهد به ناچار

ازیرا کش تو بردی دل به آزار

اگر خوبی کنی تن پیش دارد

وگرنه بر سر دل جان سپارد

چو بشنید این سخنها دایه پیر

تو گفتی خورد بر دل ناوکی تیر

نهانی دلش بر رامین ببخشود

ولیکن آشکارا هیچ ننمود

مرو را گفت راما نیکناما

نگردد همچو نامت ویس راما

نگر تا تو نداری هرگز امید

که تابد بر تو آن تابنده خورشید

نگر تا تو نپنداری که دستان

به کار آیدت با آن سرو بستان

نگر تا در دلت ناید که نیرو

توانی کرد با فرزندی شهرو

ترا آن به که دل در وی نبندی

کزین دلبندی آید مستمندی

نپیمایی به دل راه تباهی

کزو رسته نیامد هیچ راهی

خردمندی و شرم و دانش و رای

به کار آید روان را در چنین جای

که زشت از خوب و نیک از بد بدانی

به دل کاری سگالی کش توانی

اگر تو آسمان را در نوردی

و گر دریا بینباری به مردی

میان بادیه جیهون برانی

ز روی سنگ لاله بشکفانی

جهانی دیگر از گوهر بر آری

زمینش بر سر مویی بداری

ابا این جادوی و نیک دانی

به کار ویس هم خیره بمانی

به مهرت ویسه آنگه سر در آرد

که شاخ ارغوان خرما برآرد

سزد گردل ز پیوندش بتابی

که او ماهست پیوندش نیابی

که یارد گفتن این گفتار با وی

که یارد جستن این آزار با وی

ندانی کاو چگونه خویش کامست

ز خوی خود چگونه دیر رامست

اگر من زهرهٔ صد شیر دارم

پیامت پیش او گفتن نیارم

هر آیینه تو نپسندی که در من

به زشتی راه یابد گفت دشمن

تو خود دانی که ویس امروز چونست

به خوبی از همه خوبان فزونست

هر آن گه کاین سخن با وی بگویم

به رسوایی بریزد آب رویم

چنانست او میان ویس دختان

که خسرو در میان نیک بختان

منش بر آسمان دارد به گشّی

و با مردم نیامیزد به خوشی

همش در تخمه پرمایه‌ست گوهر

همش در گنج شهوارست جوهر

بدان گوهر ز شاهان سر فرازست

بدین جوهر ز مردم بی نیازست

نه از کار بزرگ آید نهیبش

نه از گنج گران آید فریبش

کنون خود دلش لختی مستمندست

نه تنهایی و بی شهری نژندست

ز خان و مان و شهر خویش دورست

هم از رامش هم از مردم نفورست

گهی آب از مژه بارد گهی خون

گهی از بخت نالد گه ز گردون

چو یاد آرد ز مادر وز برادر

بجوشد همچو عود تر بر آذر

کند نفرین بر آن سال و مه شوم

که دوری دادش از آرام و از بوم

بدین سان بانوی جمشید گوهر

به خوبی نامدار هفت کشور

به لابه خواسته مادر ز یزدانش

بپرورده میان ناز و فرمانش

کنون پر درد و پر تیمار و نالان

ز همزادان بریده وز همالان

به پیش وی که یارد برد نامت

که یارد گفتن این یافه پیامت

مرا این کار بیهوده مفرمای

که سر هرگز نداند رفت چون پای

زبانم گر فزون از قطر میغست

زبانی این سخن گفتن دریغست

چو بشنید این سخن رامین بیدل

ز آب دیده کردش خاک را گل

ز سختی گریه اندر برش بشکست

شکنج گریه گفتارش فرو بست

هم از گریه بماند و هم ز گفتار

بران بخشای کاو باشد چنین زار

به مغزش بَرشُد از دل آتش مهر

دمیدش زعفران از لاله‌گون چهر

چو یک ساعت زبانش بود بسته

دل اندر بر، شکسته دم گسسته

دگر باره سخنها گفت زیبا

ز دردی سخت و حالی ناشکیبا

بسی زاری و لابه کرد و خواهش

نیامد در ستیز دایه کاهش

چو رامین بیش کردی زارواری

ازو بیش آمدی نومیدواری

به فرجام اندرو آویخت رامین

برو ریزان ز دیده اشک خونین

همی گفت ای انوشین دایه زنهار

مکن جان مرا یکباره آوار

مبر امیدم از جان و جوانی

مکن چون زهر بر من زندگانی

توی از دوستان پشت و پناهم

توی فریادجوی و چاره خواهم

چه باشد گر کنی مردم‌ستانی

مرا از چنگ بدبختی رهانی

در بسته ز پیشم بر گشایی

به روی ویسه‌ام راهی نمایی

گر اکنون از تو نومیدی پذیرم

به مرگ ناگهان پیشت بمیرم

مکن بی جُرم را در چاه مفگن

نمک بر سوخته کمتر پراگن

ترا بنده شده‌ستم بنده بپذیر

وزین سختی یکی ره دست من گیر

توی در مان دردم در جهان بس

درین بیچارگی فریاد من رس

بجز تو در جهان کس را ندانم

که با او راز خود گفتن توانم

پیام من بگو با آن سمنبر

بهانه بیش ازین پیشم میاور

به چاره آسیا سازند بر باد

بر آرند از میان رود بنیاد

به زیر آرند مرغان را ز گردون

ز دریا ماهیان آرند بیرون

به دام آرند شیران ژیان را

به بند آرند پیلان دمان را

برون آرند ماران را ز سوراخ

به افسونها کنندش رام گستاخ

تو نیز افسون ز هر کس بیش دانی

همیدون چاره‌ها کردن توانی

سخن دانی بسی هنگام گفتار

هنر داری بسی در وقت کردار

سخن را با هنر نیکو بپیوند

وزیشان هر دو بَرنِه ویس را بند

اگر نه بخت من بودی نکو رای

ترا پیشم نیاوردی دراین جای

چنان چون تو مرا یاری درین کار

خدا بادا به هر کاری ترا یار

بگفت این و پس او را تنگ در بر

کشید و داد بوسی چند بر سر

وزان پس داد بوسش برلب و روی

بیامد دیو و رفت اندر تن اوی

ز دایه زود کام خویش برداشت

تو گفتی تخم مهر اندر دلش کاشت

چو بر زن کام دل راندی یکی بار

چنان دان کش نهادی بر سر افسار

چو رامین از کنار دایه بر خاست

دل دایه به تیمارش بیاراست

دریده شد همانگه پردهٔ شرم

شد آن گفتار سردش در زمان گرم

بدو گفت ای فریبنده سخن گوی

ببردی از همه کس در سخن گوی

دلت از هر کسی جویای کامست

ترا هر زن که بینی ویس نامست

مرا تو دوست بودی ای دل افروز

ولیکن دوستر گشتم از امروز

گسسته شد میان ما بهانه

که شد تیر هوا سوی نشانه

ازین پس هر چه تو خواهی بفرمای

که از فرمانت بیرون ناورم پای

کنم بخت ترا بر ویس پیروز

ستانم داد مهرت زان دل افروز

چو بشنید این سخن دلخسته رامین

بدو گفت ای مرا روشن جهان بین

ترا زین پس نگر تا چون پرستم

به پیشت جان به خدمت چون فرستم

همی بینی که پیچان همچو مارم

چگونه صعب و آشفته‌ست کارم

به شب گویم نمانم زنده تا بام

جو بام آید ندارم طمع تا شام

بدان مانم که در دریا نشنید

ز دریا باد و موج سخت بیند

نگر تا او زمانه چون گذارد

که یک ساعت امید جان ندارد

من از تیمار ویسه همچنانم

شبان از روز و روز از شب ندانم

کنون امید در کار تو بستم

مگر گیری درین آسیب دستم

چو از تو این نوازشها شنیدم

تو دادی بند شادی را کلیدم

جوانمردی بکار آرد به کردار

که بی کردار ناخوبست گفتار

بگو تا روی فرخ کی نمایی

بدیدارم دگر باره کی آیی

کجا من روز و ساعت می‌شمارم

همیشه دیدنت را چشم دارم

همی تا شادمانت باز بینم

بر آتش خسپم و بر وی نشینم

به دیدارت چنان باشد شتابم

که یک ساعت قرار تن نیابم

چو آشفته نمانم بر یکی رای

چو دیوانه نپایم بر یکی جای

بخنده گفت جادو کیش دایه

تو هستی در سخن بسیار مایه

بدین گفتار نغز و لابه چون نوش

به مغز بیهشان باز آوری هوش

دلم را تو بدین گفتار خستی

چو جانم را بدین زنهار بستی

ز جان خویش بندی بر گشادی

بیاوردی و بر جانم نهادی

نگر تا هیچ گونه غم نداری

کزین اندوهت آید رستگاری

تو خود بینی که کامت چون برآرم

به نیکی روی کارت چون نگارم

ترا بر اسپ تازی چون نشانم

به چشم دشمنان بر، چون دوانم

تو هر روزی بدین هنگام یک بار

گذر کن هم بر این فرخنده گلزار

که من خود آگهی پیش تو آرم

به هرکاری که دارم یا گزارم

چو هردو دل بر این وعده نهادند

رخان یکدگر را بوسه دادند

به پیمان دست یکدگر گرفتند

بدین گفتار و پس هر دو برفتند

بخش ۲۶ - فریفتن دایه ویس را به جهت رامین

چو دایه پیش ویس دلستان شد

چو جادو بد گمان و بد نهان شد

سخنهای فریبنده بپیراست

به دستان و به نیرنگش بیاراست

چو ویس دلستان را دید غمگین

از آب دیدگان تر کرده بالین

به درد مادر و هجر برادر

گسسته عقد مروارید بربر

بدو گفت ای مرا چون جان شیرین

نه بیماری چه داری سر به بالین

چه دیوست این که بر جانت نشسته‌ست

در هر شادیی بر تو ببسته‌ست

گمان کردی به رنج اندر سهی سرو

تو پنداری که در چاهی نه در مرو

سبکتر کن ز دل بار گران را

کزو آسیب سخت آید روان را

نه بس کاری بود آسیب بردن

گذشته یاد کردن درد خوردن

ز غم خردن بتر پتیاره ای نیست

ز خرسندی به او را چاره ای نیست

اگر فرمان بری خرم نشینی

به بخت خویش خرسندی گزینی

[ز خرسندیت جان را نیک یار است

نه خرسندیت با جان کارزار است]

چو بشنید این سخن ویس دلارام

تو گفتی یافت لختی در دل آرام

چو خورشیدی سر از بالین بر آورد

ز غنبر سلسله بر گل بگسترد

زمین از رنگ رویش نقش چین گشت

هوا از بوی مویش عنبرین گشت

چه ایوان بود و چه روی دلارام

به رنگ یکدگر هر دو وشی فام

چو باغ خوب رنگ اردیبهشتی

بهشت ایوان و ویس او را بهشتی

رخانش بود گفتی نوبهاران

هم از چشمش برو باریده باران

شخوده نیلگون گشته رخانش

چو نیلوفر بد اندر آبدانش

در آب اشک او دو چشم بی خواب

نکوتر بود از نرگس که در آب

به گریه دایه را گفت این چه روزاست

که گویی آتش آرام سوزست

به هر روزی که نو گردد ز گردون

مرا نو گردد اندوهی دگرگون

گناه از مرو بینم یا ز اختر

و یا زین چرخ خود کام ستمگر

که گویی کوه چون البرز هفتاد

نگون شد ناگهان و بر من افتاد

نه مروست که بوم تن گدازست

نه شهرست این که چاه شست بازست

نگارستان و باغ و کاخ شهوار

مرا هستند همچون دوزخ تار

تن من دردها را راه گشته‌ست

تو گویی جانم آتشگاه گشته‌ست

ز شب بینم بلا وز روز تیمار

فزاید بر دلم زین هردوان بار

به جان من که گر آید مرا هوش

بود چون زندگانی بر دلم نوش

من امید از جهان اکنون بریدم

که ویرو را به جواب اندر بدیدم

نشسته بر سمند کوه پیکر

مرو را نیزه در کف تیغ در بر

زنخچیر آمده با شادکامی

بسی کرده به صحرا نیک نامی

به شادی باره را پیشم بتازید

به خوشی مر مرا لختی نوازید

مرا گفتی به آواز چو شکر

که چونی یار منی جان برادر

به بیگانه زمین در دست دشمن

بگو تا حال تو چونست بی من

وزان پس دیدمش بامن بخفته

بر سیمین من در برگرفته

لب طوطی و چشم گاومیشم

بسی بوسید و تازه کرده ریشم

مرا گفتار او کم دوش خوانده‌ست

هنوز اندر دل و در گوش مانده‌ست

هنوز آن بوی خوش زان پیکر نغز

مرا مانده‌ست در بینی و در مغز

بتر زین کی نماید بخت کینم

که ویرو را همی در خواب بینم

چو گردونم نماید روز چونین

مرا زین پس چه باید جان شیرین

مرا تا من زیم این غم بسنده ست

که جانم مرده و اندام زنده ست

تو دیدی دایه اندر مرو گنده

خدایت را چو ویرو هیچ بنده

همی گفت این سخنهای دل انگیز

شده دو چشم خونریزش گهر نیز

نهاده دایه دستش بر سر و بر

همی گفت ای چراغ و چشم مادر

ترا دایه ز هر دردی فدا باد

غم تو مشنواد و بد مبیناد

شنیدم هر چه گفتی ای پری روی

فتاد اندر دلم چون آهن و روی

اگرچه درد بر تو بی کرانست

مرا درد تو بر دل بیش از آنست

مبر اندوه کت بردن نه آیین

به تلخی مگذران این عمر شیرین

به رامش دار دل را تا توانی

که دو روزست ما را زندگانی

جهان چون خان و راه مردمانست

درنگ ما درو در یک زمانست

بود شادیش یکسر انده آمیغ

نپاید دیر همچون سایهٔ میغ

جهان را نام او زیرا جهانست

که زی هشیار چون رخش جهانست

چرا از بهر آن اندوه داری

که هست ایدر جهان چون تو گذاری

اگر کامی ز تو بستد زمانه

به صد کام دگر داری بهانه

جوان و کامگار و پادشایی

به شاهی بر جهان فرمان روایی

مکن پدرود یکباره جهان را

مکن در بند جاویدان روان را

به گیتی در جوانان هر که مردند

همه جویان کام و کرد و خوردند

یکایک دل به چیزی رام دارند

به رامش روز خود پدرام دارند

گروهی صید یوز و باز جویند

گروهی چنگ و بربط ساز جویند

گروهی خیل دارند و شبستان

غلامان و بتان نارپستان

همیدون هر چه پوشیده زنانند

به چیزی هر یکی شادی کنانند

تو با تیمار ویرو مانده و بس

نخواهی در جهان جستن جز او کس

مرا گفتی که اندر مرو گنده

خدایت را چو ویرو نیست بنده

[اگر چه شاه و خود کام است ویرو

فرشته نیست پرورده به مینو]

به مرو اندر بسی دیدم جوانان

دلیران جهان کشور ستانان

به بالا همچو سرو جویباری

به چهره همچو باغ نوبهاری

ز خوبی و دلیری آفریده

به مردی از جهانی برگزیده

خردمندان که ایشان را ببینند

یکایک را ز ویرو برگزینند

وزیشان شیر مردی کامرانست

کجا در هر هنر گویی جهانست

گر ایشان اخترند او آفتابست

ور ایشان عنبرند او مشک نابست

به تخمه تا به آدم شاه و مهتر

به گوهر شاه موبد را برادر

خجسته نام و فرخ بخت رامین

فرشته بر زمین و دیو در زین

به ویرو نیک ماند خوب چهری

گروگان شد همه دلها به مهری

دلیران جهان او را ستایند

که روز جنگ با او برنیایند

به ایران نیست همچون او هنرجوی

شکافنده به ژوپین و سنان موی

به توران نیست همچون او کمان ور

به فرمانش رونده مرغ با پر

ز گردان بیش ریزد خون گه رزم

ز یاران بیش گیرد می گه بزم

به کوشش همچو شیر کینه دارست

به بخشش همچو ابر نوبهارست

ابا چندین که دارد مردواری

به دل این داغ دارد کش تو داری

ترا ماند به مهر ای گنبد سیم

تو گویی کرده شد سیبی به دونیم

نگه کن تا تو چونی او چنانست

چو زر اندود شاخ خیزرانست

ترا دیده‌ست و عاشق گشته بر تو

امید مهربانی بسته در تو

همان چشمش که چون نرگس به بارست

چو ابر نوبهاران سیل بارست

همان رویش که تابنده چو ماهست

ز درد بیدلی همرنگ کاهست

دلی دارد بلا بسیار برده

نهیب عاشقی بسیار خورده

جهان نادیده در مهر اوفتاده

دل و جان را به دیدار تو داده

ترا بخشایم اندر مهر و او را

که بخشودن سزد روی نکو را

شما را دیده ام در عشق بی یار

دو بیدل هر دو بیروزی از این کار

چو ویس ماه روی حور دیدار

شنید از دایه این وارونه گفتار

ندادش تا زمانی دیر پاسخ

سرشک از چشم ریزان بر گل رخ

ز شرم دایه سر در بر فگنده

زبان بسته ز پاسخ لب ز خنده

پس آنگه سر برآورد و بدو گفت

روان را شرم باشد بهترین جفت

چه نیکو گفت خسرو با سپاهی

چو شرمت نیست گو آن کن که خواهی

ترا گر شرم و دانش یار بودی

زبانت را نه این گفتار بودی

هم از ویرو هم از من شرم بادت

که از ما سوی رامین گشت یادت

مرا گر موی بر ناخن برستی

دل من این گمان بر تو نبستی

اگر تو مادری من دختر تو

وگر تو مهتری من کهتر تو

مرا شوخی و بیشرمی میاموز

که بی شرمی زنان را بد کند روز

دلم را چه شتاب و چه نهیبست

که در وی مر ترا جای فریبست

ز چه بیچاره ام وز چه به دردم

که ناز و شرم خود را در نوردم

هم آلوده شوم در ننگ جاوید

هم از مینو بشویم دست امّید

اگر رامین به بالا هست چون سرو

به مردی و هنر پیرایهٔ مرو

هم او را به خدایش یار بادا

ترا جز مهر رامین کار بادا

مرا او نیست در خور گرچه نیکوست

برادر نیست گرچه همچو ویرست

نه او بفریبدم هرگز به دیدار

نه تو بفریبیم هرگز به گه گفتار

نبایستی تو گفتارش شنیدن

چو بشنیدی به پیشم آوریدن

چرا پاسخ ندادی هر چه بتر

چنانچون با پیامش بود در خور

چه نیکو گفت موبد پیش هوشنگ

زنان را آز بیش از شرم و فرهنگ

زنان در آفرینش نا تمامند

ازیرا خویش‌کام و زشت نامند

دو گیهان گم کنند از بهر یک کام

چو کام آمد نجویند از خرد نام

اگر تو بخردی با دل بیندیش

ببین تا کام چه ننگ آورد پیش

زنان را گرچه باشد گونه گون چار

ز مردان لابه بپذیرند و گفتار

هزاران دام جوید مرد بی کام

که کام خویش را گیرد بدان دام

شکار مرد باشد زن به هر سان

بگیرد مرد او را سخت آسان

به رنگ گونه گون آرد فرابند

به امید و نوید و سخت سوگند

هزاران گونه بنماید نیازش

به شیرین لابه و نیکو نوازش

چو در دامش فگند و کام دل راند

ز ترس ایمن ببود و آز بنشاند

به عشق اندر نیازش ناز گردد

به ناز اندر بلند آواز گردد

تو گویی رام گردد عشق سر کش

که خاکستر شود سوزنده آتش

زن مسکین به چشمش خوار گردد

فسونگر مرد ازو بیزار گردد

زن بدبخت در دام اوفتاده

گرفته ننگ و آب روی داده

زن مسکین فروتن مرد برتن

کمان سر کشی آهحته برزن

نه مرد بی وفا داردش آزرم

نه در نامردمی دارد ازو شرم

نورزد مهر و نیز افسوس دارد

نگوید خوب و ننگش بر شمارد

زن امیدوار بود از داغ امید

گدازد همچو برف از تاب خورشید

به مهر اندر بود چون گور خسته

دل و جانش به بند مهر بسته

گهی ترسد ز شوی و گه ز خویشان

گهی کاهد ز بیم و شرم یزدان

بدین سر ننگ و رسواییش بی مر

بدان سر آتش دوزخ برابر

بدان جایی که نیک و بد بپرسند

ز شاهان و جهانداران نترسند

مرا کی دل دهد کردن چنین کار

که شرم خلق باشد بیم دادار

اگر کاری کنم بر کام دیوم

بسوزد مر مرا گیهان خدیوم

و گر راز مرا مردم بدانند

همه کس تخم مهرم برفشانند

گروهی در تن من طمع دارند

ز کام خویش جستن جان سپارند

گروهی ننگ و رسواییم جویند

بجز زشتی مرا چیزی نگویند

چو کام هر کسی از من برآید

بجز دوزخ مرا جایی نشاید

پس آن در چون گشایم بر روانم

کزو آید نهیب جاودانم

پناه من به هر کاری خرد باد

که جوید راستی و پرورد داد

امید من به یزدان باد جاوید

که جز او نیست شایسته به امید

چو بشنید این سخن دایه از آن ماه

ز ویسه دست کامش دید کوتاه

ز دیگر در مرو را داد پاسخ

که باشد کار نیک از بخت فرخ

ز چرخ آید قصا نز کام مردم

ازیرا بنده آمد نام مردم

تو پنداری به مردی و دلیری

ز شیران بُرد شاید طبع شیری

ز چرخ آمد همه چیزی نوشته

نوشته با روان ما سرشته

نوشته جاودان دیگر نگردد

به رنج و کوشش از ما برنگردد

چو بخت آمد ترا بستد ز ویرو

برید از شهر و از دیدار شهرو

کنون نیز آن بود کت بخت خواهد

نه کام بخت بفزاید نه کاهد

جوابش داد ویس ماه پیکر

که نیک و بد همه بخت آورد بر

ولیکن هر که او بدکرد بد دید

بسا مردم که یک بد کرد و صد دید

نخستین کار بد آمد ز شهرو

که دادش جفت موبد را به ویرو

بدی او کرد و ما این بد نکردیم

نگر تا درد و انده چند خوردیم

منم بد نام ویرو نیز بد نام

منم بی کام و ویرو نیز بی کام

مرا این پند بس باشد که دیدم

ز بد نامان و بد کاران بریدم

چرا من خویشتن را بد پسندم

بهانه زان بدی بر بخت بندم

من از بخت نکو نه خوار باشم

چو در کار بد او یار باشم

دگر ره دایه گفت ای سرو سیمین

نه فرزند منست آزاده رامین

که من فرزند را پشتی نمایم

بدان کز بند مهرش برگشایم

اگر وی را کند دادار پشتی

نبیند زاسمان هرگز درشتی

شنیده‌ستی مگر گفتار دانا

که هست ایزد به هر کاری توانا

جهان را زیر فرمان آفریده‌ست

همه کاری به اندازه بریده‌ست

بسی بینی شگفتیهای گیهان

که راز آن شگفتی یافت نتوان

بسا بد کیش کاو گردد نکو کیش

بسا قارون که گردد خوار و درویش

بسا ویران که گردد کاخ و ایوان

بسا میدان که گردد باغ و بستان

بسا مهتر که گردد خوار و کهتر

بسا کهتر که گردد شاه و مهتر

ز مهر ار تلخیت باید چشیدن

سر از چنبرش نتوانی کشیدن

قضا گر بر تو راند مهربانی

نباشد جز قضای آسمانی

نه دانش سود دارد نه سواری

نه هشیاری و نه پرهیزگاری

نه تندی سود دارد نه سترگی

نه گنج و گوهر و نام و بزرگی

نه تدبیر و هنر نه پادشایی

نه پرهیز و گهر نه پرسایی

نه شهرو دیدن و نه خویش و پیوند

نه اندرز نکو نه راستی پند

چو مهر آمد بباید ساخت ناچار

ببردن کام و ناکام از کسان بار

به یاد آید ترا گفتار من زود

کزین آتش ندیدی تو مگر دود

چو مهری زین فزونتر آزمایی

سخنهای مرا آنگه ستایی

تو بینی روشن و من نیز بینم

که من با تو به مهرم یا به کینم

ز بخت آید بهانه یا نه از بخت

زمانه نرم باشد با تو یا سخت

بخش ۲۷ - اندر باز آمدن دایه به نزدیک رامین به باغ

چو سر بر زد ز خاور روز دیگر

خور تابان چو روی ویس دلبر

به جای و عده گه شد باز دایه

نشستند او و رامین زیر سایه

مرُو را دید رامین سخت خرّم

چو کشتی خشک گشته یافته نم

بدو گفت ای سزاوار فزونی

نگویی تا خود از دی باز چونی

تو شادی زانکه روی ویس دیدی

ز نوشین لب سخن نوشین شنیدی

خنک چشمی که بیند روی آن ماه

خنک مغزی که یابد بوی آن ماه

خنک چشم و دلت را با چنان روی

خنک همسایگانت را در آن کوی

پس آنگه گفت چونست آن نگارین

که کهتر باد پیشش جان رامین

رسانیدی بدو پیغام زارم

مرُو را یاد کردی حال و کارم

به پاسخ دایه گفت ای شیر جنگی

شکیبا باش در مهر و درنگی

که نتوان برد مستی را ز مستان

گشادن بند سرما از زمستان

زمین را از گلاب و گل بشستن

بدو بر باد و دریا را ببستن

دل ویسه به دام اندر کشیدن

ز مهر مادر و ویرو بریدن

دلش زان بند دیرین بر گشادن

ز نو بند دگر بر وی نهادن

بدادم هر چه گفتی آن پیامم

بجوشید و به زشتی برد نامم

ندادش پاسخ و با من بر آشفت

چنین گفت و چنین گفت و چنین گفت

چو رامین هر چه دایه گفت بشنید

به چشمش روز روشن تیره گردید

مر و را گفت مردان جهان پاک

نه یکسر بی وفا باشند و بی باک

نباشد هر کسی را تن پر آهو

نباشد هر کسی را دل به یک خو

نه هر خر را به چوبی راند باید

نه هر کس را به نامی خواند باید

گر او دیده‌ست راه زشت‌کیشان

مرا نشمرد باید هم ز ایشان

گناهی را که من هرگز نکردم

به دل در زو گمانی هم نبردم

چه باید کرد بیهوده ملامت

نه خوب آید ملامت بر سلامت

پیام من نگو آن سیمتن را

شکسته زلفکان پر شکن را

بگو ماها نگارا حور چشما

پری رویا بهارا تیز خشما

به مهر اندر بپیوند آشنایی

مبر بر من گناه بی وفایی

که من با تو خورم صد گونه سوگند

کنم با تو بدان سوگند پیوند

که دارم تا زیم پیمان مهرت

نیاهنجم سر از فرمان مهرت

همی تا جان من باشد تن آرای

بدو با جان من مهر تو بر جای

نفرموشم ز دل یاد تو هرگز

نه روز رام نه روز هزاهز

بگفت این و ز نرگس اشک چون مل

فرو بارید بر دو خرمن گل

تو گفتی دیدگانش در فشان کرد

بدان مهری که اندر دل نهان کرد

دل دایه بدان بیدل ببخشود

کجا از بیدلی بخشودنی بود

بدو گفت ای مرا چون چشم روشن

به مهر اندر بپوش از صبر جوشن

ز گریه عشق را رسوایی آمد

ز رسوایی ترا شیدایی آمد

به جای ویس اگر خواهی روانم

ترا بخشم ز بخشش در نمایم

شوم با آن صنم بهتر بکوشم

ز بی شرمی یکی خفتان بپوشم

مرا تا جان بود زو بر نگردم

که جان خویش در کار تو کردم

ندانم راست تر زین دل که ماراست

بر آید کام دل چون دل بود راست

دگر ره شد به نزد ویس مه روی

سخن در دل نگاریده ز ده روی

مرو را دید چون ماه دو هفته

میان عقدهء هجران گرفته

دلش بریان و آن دو دیده گریان

چو تنوری کزو بر خاست طوفان

به چشمش روز روشن چون شب تار

به زیرش خز و دیبا چون سیه مار

دگر باره زبان بگشاد دایه

که چون دریا ز گوهر داشت مایه

همی گفت از جهان گم باد و بی جان

کسی کاو مر ترا کرده‌ست پیچان

گران بادش به جان بر انده و درد

چنان کاندوه و درد تو گران کرد

ترا از خان و مان و خویش و پیوند

جدا کرد و به دام دوری افگند

ز نوشین مادر و فرخ برادر

یکی با جان یکی با دل برابر

درین گیهان توی بوده همانا

در انده ناتوان و ناشکیبا

نبرد جانت را از درد و آزار

نشوید دلت را از داغ و تیمار

چه باید این خرد کت داد یزدان

چو دردت را نخواهد بود درمان

بسوزم چون ترا سوزان ببینم

بپیچم چون ترا پیچان ببینم

خردمند از خرد جوید همه چار

به دست چاره بگذارد همه کار

ترا یزدان خرد داده‌ست و دانش

وزین دانش ندادت هیچ رامش

به خر مانی که دارد بار شمشیر

ندارد سود وی را چون رسد شیر

کنون تا کی چنین تیمار داری

چنین بیجاده بر دینار باری

مکن بر روز بُرنایی ببخشای

چنین اندوه بر انده میفزای

به بیگانه زمین مخروش چندین

مکن بر بخت و بر اورنگ نفرین

سزوشت سال و مه اندر کنارست

به گفتارت همیشه گوش دارست

سروش و بخت را چندین میازار

به گفتاری که باشد نا سزاوار

توی بانوی ایران ماه توران

خداوند بتان خورشید حوران

جوانی را به دریا در مینداز

تن سیمین به تاب رنج مگداز

که کوتاهست ما را زندگانی

نپاید دیر عمر این جهانی

روان بس ارجمند و بس عزیزست

چرا نزدت کم از نیمی پشیزست

عزیزان را بدین آیین ندارند

همیشه خسته و غمگین ندارند

روانت با تو یاری مهربانست

رفیقی با تو وی را جاودانست

مگر تو سال و مه این کار داری

که یار مهربان را خوار داری

کجا رامین که با تو مهربان گشت

به چشمت خاک راه شایگان گشت

مکن با دوستان زین رام تر باش

جهان را چون درختی میوه بر باش

بدان بُرنای دلخسته ببخشای

هم او را هم تن خود را مفرسای

مکن بیگانگی با آن جوانمرد

بپرور مهر آن کاو مهر پرورد

چو از تو کس نیابد خوشی و کام

چه روی تو چه چشما روی بر بام

چو بشنید این سخن ویسه بر آشفت

به تندی سخت گفتارش بسی گفت

بدو گفت ای بداندیش و بنفرین

مه تو بادی و مه ویس و مه رامین

مه خوزان باد وارون جای و بومت

مه این گفتار و این دیدار شومت

ز شهر تو نیاید جز بد اختر

ز تخم تو نیاید جز فسونگر

اگر زایند از آن تخمه هزاران

همه دیوان بُوند و بادساران

نه‌شان کردار بتوان آزمودن

نه‌شان گفتارها بتوان شنودن

مبادا هیچ کس از نیک نامان

که فرزندش دهد بددایه زین سان

چو از دایه بگیرد شیر ناپاک

به آلوده نژاد و خوی بی باک

کند ویژه نژاد پاک گوهر

از آن گوهر که او دارد فروتر

اگر شیرش خورد فرزند خورشید

به نور او نباید داشت امید

از ایزد شرم بادا مادرم را

که کرد آلوده ویژه گوهرم را

مرا در دست چون تو جادوی داد

که با تو نیست شرم و دانش و داد

تو بد خواه منی نه دایهٔ من

بخواهی برد آب و سایهٔ من

مرا فرهنگ و نیکو نامی آموز

مرا پاینده باش از بد شب و روز

تو چندان خویشتن را می ستودی

به نام نیک و خود بد نام بودی

بدان خوی سترگ و چشم بی شرم

بدین گفتار و کردار بی آزرم

همه نامت به خاک اندر فگندی

همه مهر خود از دلها بکندی

ندارد مر ترا مقدار و آزرم

جز آن کاو چون تو باشد شوخ و بی شرم

چه گفتارت مرا چه نامهٔ مرگ

همی ریزم ازو چون از خزان برگ

مرا گویی به کوته زندگانی

چرا خوشی و کام دل نزانی

اگر نیکو کنم تا زنده مانم

از آن بهتر که کام خویش رانم

بهشت روشن و دیدار یزدان

به کام این جهانی یافت نتوان

جهان در چشم دانا هست بازی

نباشد هیچ بازی را درازی

پس ای دایه تو جانت را مرنجان

ز بهر من مخور زنهار با جان

که من ننیوشم این گفتار خامت

نیفتم هرگز اندر پایدامت

نه من طفلم که بفریبم به رنگی

و یا مرغم که بر پرم به سنگی

سخن که شنیده ای از بی خدر رام

به گوش من فسونست آن نه پیغام

نگر تا نیز پیش من نگویی

ز من خشنودی دیوان نجویی

که من دل زین جهان بیزار کردم

خرد را بر روان سالار کردم

به هر سانی خدای دانش و دین

به از دیوان خوزانی و رامین

نه آزارم خدای آسمان را

نه بفروشم بهشت جاودان را

ز بهر دایهٔ بی شرم و بی دین

بداده هر دو گیتی را به رامین

چو دایه خشم ویس دلستان دید

سخنها از خدای آسمان دید

زمانی با دل اندیشه همی کرد

که درمان چون پدید آرد بدین درد

نیارامید دیو دژ به رامش

همان می‌بود خوی خویش کامش

جز آن گاهی که کار ویس و رامین

بیامیزد به هم چون چرب و شیرین

چو افسونها به گرد آورد بی‌مر

ز هر رنگ و زهر جای و ز هر در

دگر باره زبان از بند بگشاد

سخنها گفت همچون نقش نوشاد

بدو گفت ای گرامی تر ز جانم

به زیب و خوبی افزون از گمانم

همیشه دادجوی و راست گو باش

همیشه نیک نام و نیک خو باش

من اندر چه نیاز و چه نهیبم

که چون تو پاکزادی را فریبم

چرا گویم سخن با تو به دستان

که بر چیز کسانم نیست دستان

مرا رامین نه خویشست و نه پیوند

نه هم‌گوهر نه همزاد و نه فرزند

نگویی تا چه خوبی کرد با من

که با او دوست گردم با تو دشمن

مرا از دو جهان کام تو باید

وز آن کامم همی نام تو باید

بگویم با تو این راز آشکاره

کجا اکنون جزینم نیست چاره

هر آیینه تو از مردم بزادی

نه دیوی نه پری نه حورزادی

ز جفت پاک چون ویرو گسستی

به افسون نیز موبد را ببستی

ندیده هیچ مردی از تو شادی

که تا امروز تن کس را ندادی

تو نیز از کس ندیدی شادکامی

نراندی کام با مردان تمامی

دو کردی شوی و هر دو از تو پدرود

چه ایشان و چه پولی زان سوی رود

اگر خود دید خواهی در جهان مرد

نیابی همچو رامین یک جوانمرد

چه سود ار تو به چهره آفتابی

که کامی زین نکو رویی نیابی

تو این خوشی ندیدستی ندانی

که بی او خوش نباشد زندگانی

خدا از بهر نر کرده‌ست ماده

توی هم مادهٔ از نر بزاده

زنان مهتران و نامداران

بزرگان جهان و کامگاران

همه با شوهرند و با دل شاد

جوانانی چو سرو و مُرد و شمشاد

اگر چه شوی نام بُردار دارند

نهانی دیگری را یار دارند

گهی دارند شوی نغز در بر

به کام خویش و گاهی یار دلبر

اگر گنج همه شاهان تو داری

نیابی کام چون بی شوی و یاری

چه زیورهای شاهانه چه دیبا

چه گوهرهای نیکو رنگ و زیبا

زنان را این ز بهر مرد باید

که مردان را نشاط دل فزاید

چو نه مرد از تو نازد نه تو از مرد

چرا باشی همی در سرخ و در زرد

اگر دانی که گفتم این سخن راست

ز تو دشمان و نفرینم نه زیباست

من این گفتم ز روی مهربانی

ز مهر مادری و دایگانی

که رامین را به تو دیدم سزاوار

تو او را دوستگانی او ترا یار

تو خورشیدی و او ماه دو هفته

چو او سروست و تو شاخ شکفته

به مهر اندر چو شیر و می بسازید

بسازید و به یکدیگر بنازید

چو من بینم شما را هر دو با هم

نباشد در جهان زان پس مرا غم

چو دایه این سخنها گفت با ویس

به یاری آمدش با لشکر ابلیس

هزاران دام پیش ویس بنهاد

هزاران در ز پیش دلش بگشاد

بدو گفت این زنان نامداران

نشسته شاد با دلبند و یاران

همه کس را به شادی دستگاهست

ترا همواره درد و وای و آهست

به پیری آیدت روز جوانی

تو نا دیده زمانی شادمانی

هر آیینه نه سنگینی نه رویین

در انده چون توانی بود چندین

ازین اندیشه مهرش گرم‌تر شد

دل سنگینش لختی نرم‌تر شد

نه دام آمد مهمتر جز زبانش

زبانش داشت پوشیده نهانش

به گفتاری چو شکر دایه را گفت

نباشد هیچ زن را چاره از جفت

سخنها هر چه گفتی راست گفتی

نکردی با من اندر مهر زُفتی

زبان هر چند سست و نا توانند

دل آرای دلیران جهانند

هزاران خوی بد باشد در ایشان

سزد گر دل نبندد کس بر ایشان

مرا نیز آنکه گفتم هم از آنست

که تندی کردن از طبع زنانست

مرا بود آن سخن در گوش چونان

که در دل رفته زهر آلوده پیکان

ازیرا لختکی تندی نمودم

که گفتار از در تندی شنودم

زبان خویش را بد گوی کردم

پشیمانی کنون بسیار خوردم

نبایستم ترا آن زشت گفتن

نهانت را ببایستم نهفتن

چو من کاری نخواهم کرد با کس

جواب من خود او را درد من بس

کنون آن خواهم از بخشنده دادار

که باشد مر مرا از بد نگهدار

نیالاید به آهوی زنانم

نگه دارد ز آهوشان زبانم

بدارد تا زیم روشن تن من

به کام دوستان و درد دشمن

مرا دوری دهد از تو بد آمروز

که شاگردان تو باشند بدروز

چو دیگر روز گیتی بوستان شد

فروغ مهر در وی گلستان شد

به جای وعده شد آزاده رامین

بیامد دایه پس با درد و غمگین

مرُو را گفت راما چند گویی

در آتش آب روشن چند جویی

نه شاید باد را در بر گرفتن

نه دریا را به مشتی برگرفتن

نه ویس سنگ دل را مهر دادن

نه با او سر به یک بالین نهادن

ز خارا آب مهر آید وزو نه

به مهر اندر که خارا ازو به

چو برداری میان شورم آواز

مر آواز ترا پاسخ دهد باز

دل ویسه بسی سختر ز شورم

به خوی بد همی ماند به کژدم

ترا پاسخ نداد آن سرو آزاد

بلی دشنام صد گونه به من داد

عجب ماندم من از فرهنگ آن ماه

که در وی نیست افسون مرا راه

فریب و حیله و نیرنگ و دستان

بود پیشش چو حکمت نزد مستان

نه او خواهش پذیرد هرگز از من

نه آغارش پذیرد ز آب آهن

چو بشنید این سخن ازاده رامین

چو کبگ خسته شد در چنگ شاهین

جهان در پیش چشمش تنگ و تاریک

امیدش دور و نیم مرگ نزدیک

تنش ابر بلا را گشته منزل

نم اندر دیدگان و برق در دل

هم از خشم و هم از گفتار جانان

زده بر جان و دل دو گونه پیکان

به فریاد آمد از سختی دگر بار

مگر صد بار گفت ای دایه زنهار

مرا فریاد رس یک بار دیگر

که من چون تو ندارم یار دیگر

نگیرم باز دست از دامن تو

منم با خون خود در گردن تو

گر از امّید تو نومید گردم

بساط زندگانی در نوردم

شوم بر راز خود پرده بدرّم

هم از جان و هم از گیتی ببرّم

اگر رنجه شوی یک بار دیگر

بگویی حال من با آن سمن بر

سپاس جاودان باشدت بر من

که آهرمن نیابد راه در من

مگر سنگین دلش بر من بسوزد

چراغ مهربانی بر فروزد

مگر زین خوی بد گردد پشیمان

نریزد خون و نستاند ز من جان

درودش ده درود مهربانان

بگو ای کام پیران و جوانان

دل من داری و شاید که داری

که بر دل داشتن چابک سواری

توریزی خون من شاید که ریزی

که جان عاشقان را رستخیزی

تو بر جان و تن من پادشایی

به چونین پادشایی هم تو شایی

اگر جان مرا با من بمانی

گذارم در پرستش زندگانی

تو دانی من پرستش را بشایم

نه آن باشم که مردم را ربایم

اگر بسیار کس باشند یارت

یکی چون من نباشد دوستدارت

اگر با من در آمیزی بدانی

که چون باشد وفا و مهربانی

تو خورشیدی وگر بر من بتابی

مرا یاقوت مهر خویش یابی

اگر شایم به مهر و دوستداری

ز من بردار بار گرم و خواری

مرا زنده بمان تا زندگانی

کنم در کار مهرت رایگانی

پس ار خواهی که جان من ستانی

هر آن روزی که خواهی خود توانی

و گر با خوی تو بیچار گردم

ز جان خویشتن بیزار گردم

فرو افتم ز کوه تند بالا

جهم در موج آب ژرف دریا

گرفتاری ترا باشد به جانم

بدان سر جان خویش از تو ستانم

به پیش داوری کاو داد خواهد

همه داد جهان او داد خواهد

بگفتم آنچه دانستم تو به دان

گوا بر ما دو تن بس باد یزدان

ز بس زاری و از بس اشک خونین

دل دایه به درد آورد رامین

بشد دایه ز پیشش با دل ریش

مرو را درد بر دل زان او بیش

چو پیش ویس شد بنشست خاموش

دل از تیمار و اندیشه پر از جوش

دگر باره سخنهای نگارین

چو درپیوسته کرد از بهر رامین

بگفت ای شاه خوبان ماه حوران

ترا مردند نزدیکان و دوران

بخواهم گفت با تو یک سخن راز

مرا شرمت فرو بسته‌ست آواز

همی ترسم ازین از شاه موبد

که ترسد هر کسی از مردم بد

ز ننگ و سرزنش پرهیز دارم

کزیشان تیره گردد روزگارم

ز دوزخ نیز ترسانم به فرجام

که در دوزخ شوم بد روز و بدنام

و لیکن چون براندیشم ز رامین

وزآن رخسار زرد و اشک خونین

وزآن گفتن مرا ای دایه زنهار

که شدجان و جهان بر چشم من خوار

خرد را در دو دیده او بدوزد

دگر باره دلم بر وی بسوزد

بدان مسکین چنان بخشایش آرم

که با زاریش جان را خوار دارم

بسی دیدم به گیتی عاشق زار

مژه پراشک خون و دل پر آزار

ندیدستم بدین بیچارگی کس

به صد عاشق یکی تیمار او بس

سخنهایش تو پنداری که تیغست

همان چشمش تو پنداری که میغست

بریده شد قرار من بدان تیغ

نگون شد خانهٔ صبرم بدان میغ

همی ترسم که او ناگه بمیرد

به مرگ او مرا یزدان بگیرد

مکن ماها بدان مسکین ببخشای

به خون او روانت را میالای

چه بفزایدت گر خونش بریزی

که باشد درخورت چون زو گریزی

نه اکنون و نه زین پس تا به صد سال

جوان باشد بدان برز و بدان یال

جوان و چابک و راد و سخن‌دان

بدو پیدا نشان فر یزدان

ترا یزدان چو این روی نکو داد

به جان من که خود از بهر او داد

ترا چون حور و دیبا روی بنگاشت

پس اندر مهر و در سایه همی داشت

بدان تا مهر تو بخشد به رامین

پس او خسرو بود ما را تو شیرین

به جان من که جز چونین نباشد

ترا سالار جز رامین نباشد

همی تا دایه سوگندان همی خورد

یکایک ویس را باور همی کرد

فزون شد در دلش بخشایش رام

گرفت از دوستی آرایش رام

ستیزش کم شد و مهرش بیفزود

پدید آمد از آتش لختکی دود

وفا چون صبح در جانش اثر کرد

وزان پس روز مهرش سر برآورد

بشد در پاسخش چیره زبانی

که بودش خامشی همداستانی

همی پیچید سر را بر بهانه

گهی دیدی زمین گه آسمانه

رخش از شرم دو گونه برشتی

گهی میگون و گاهی زرد گشتی

تنش از شرم همچون چشمهٔ آب

چکان زو خوی چو مروارید خوشاب

چنین باشد روان مهرداران

که بخشایش کنند بر نیک یاران

دل اندر مهر، می‌برهنجد از تن

چنان چون سنگ مغناطیس زاهن

به یک دل مهر پیوستن نشاید

چو خر کش بار بر یک سو نپاید

همی دانست جادو دایهٔ پیر

کزین بار از کمانش راست شد تیر

رمیده گور در داهولش افتاد

وز افسونش به بند آمد سر باد

بخش ۲۸ - دیدن ویس رامین را و عاشق شدن بر او

چو روز رام شاهنشاه کشور

نبرد آراست با گردان لشکر

سرایش پر ستاره گشت و پر ماه

ز بس خوبان و سالاران در گاه

همه طبعی چو خسرو بود با کام

همه دستی چو نرگس بود با جام

ز جام می همی بارید شادی

چو از مستی جوانمردی و رادی

سپهداران و سالاران لشکر

یکایک همچو مه بودند و اختر

دریشان آفتابی بود رامین

دو چشم از نرگس و عارض ز نسرین

دو زلف انگور و رخ چون آب آنگور

غلام هر دو گشته مشک و کافور

به بالا همچو سرو جویباری

فراز سرو باغ نوبهاری

دلش تنگ و دهان تنگ و میان تنگ

ز دلتنگی شده بر وی جهان تنگ

به بزم اندر نشسته با می و رود

به سان غرقهٔ افتاده در رود

ز عشق و جام می او را دو مستی

ز مستی و ز هجرانش دو سستی

رخ از مستی بسان زرّ دَرتاب

دل از سستی بسان خفته در خواب

به چشم اندر چو باده روی دلبر

به مغز اندر چو ریحان بوی دلبر

نشسته ویس بر بالای گلشن

ز روی ویس گلشن گشته روشن

بیاورده مرو را دایه پنهان

به بسیاری فریب و رنگ و دستان

نشاندش بر میان بام گلشن

نهاده چشم بر سوراخ روزن

همی گفتش ببین ای جان مادر

که تا کس دیدی از رامین نکوتر

نگر تا هست شیرین و بی آهو

چو مادر گفت ماننده به ویرو

نه رویست این که یزدانی نگارست

سرای شاه ازو خرم بهارست

سزد گر با چنین رخ عشق بازی

سزد گر با چنین دلبر بسازی

همی تا ویس رامین را همی دید

تو گفتی جان شیرین را همی دید

چو نیک اندر رخ رامین نگه کرد

وفا و مهرِ ویرو را تبه کرد

پس اندیشه کنان با دل همی گفت

چه بودی گر شدی رامین مرا جفت

چو خواهم دید گویی زین دل آزار

که ویرو را ازو بشکست بازار

کنون کز مادر و فرّخ برادر

جدا ماندم چرا سوزم بر آذر

چرا چندین به تنهایی نشینم

بلا تا کی کشم نه آهنینم

ازین بهتر دلارامی نیابم

سر از پیمان و فرمانش نتابم

چنین اندیشها با دل همی کرد

دریغ روزگار رفته می‌خورد

نکرد این دوستی بر دایه پیدا

اگر چه گشته بود از عشق شیدا

مرو را گفت رامین همچنانست

که تو گفتی و بس روشن روانست

هنرهای بزرگ و نیک داند

به فرخ بخت ویرو نیک ماند

و لیکن آنکه می‌جوید نیابد

رخم گر مه بود بر وی نتابد

نه خود را همچنین بیمار خواهم

نه نیز او را درین تیمار خواهم

نه من شایم به ننگ و ناپسندی

نه او شاید به رنج و مستمندی

خدا از بهر من نیکی دهادش

برفته نام و مهر من ز یادش

چو ویس آمد به زیر از بام گلشن

به چشمش تیره شد خورشید روشن

ستنبه دیو مهر آمد به جنگش

بزد بر دلش زهر آلوده چنگش

ربود و برد و بستردش بدان چنگ

ز جان هوش وز دل صبر وز رخ رنگ

چو بد دل بود ویس دل شکسته

ز جان آرام و از دل خون گسسته

گهی اندیشه بر وی زور کردی

هوا چشم خرد را کور کردی

گهی گفتی چه خواهد بود بر من

جز آن کز من برآید کام دشمن

نه هرگز مهربانی کس نورزید

و یا کام دلی رنجی نیرزید

اگر آزاده‌ای باشد چو رامین

چرا پر هیزد از بدخواه چندین

گهی شرمش هوا را دور کردی

خرد اندیشه را دستور کردی

بترسیدی ز ننگ این جهانی

ز پادافراه کار آسمانی

چو از یزدان و از دوزخ بترسید

خرد مر شرم را بر مهر بگزید

پشیمان شد ز مهر و مهرکاری

گزید آزادگی و ترسگاری

بران بنهاد دل کز هیچ گونه

نپیوندد به کردار نمونه

خرد را دوستر دارد ز رامین

نیارد سر به ناشایست بالین

چو بر دل راستی را پادشا کرد

روان را ترسگاری پارسا کرد

نبود آگه ز کار ویس دایه

که او جان را ز نیکی داد مایه

به رامین شد مرو را مژدگان برد

که شاخ بخت سر بر آسمان برد

رمیده صید لختی رام‌تر شد

وزان تندی و بد سازی دگر شد

چنان دانم که با تو سر درآرد

درخت اَندُهَت شادی برآرد

چنان دلشاد شد آزاده رامین

که مرده باز یابد جان شیرین

زمین را بوسه داد او پیش دایه

بدو گفت ای به دانش نیک مایه

سپاست بر سرم بهتر ز دیهیم

که کردی مر مرا از مرگ بی بیم

بدین رنج و بدین گفتار نیکو

ترا داشن دهاد ایزد به مینو

که من داشن ندانم در خور تو

و گر جان بر فشانم بر سر تو

توی مادر منم پیش تو فرزند

ترا دارم همیشه چون خداوند

سر از فرمان تو بیرون نیارم

تن و جان را دریغ از تو ندارم

هر آن کامی که تو خواهی بجویم

به کردار و به گنج و آبرویم

چو زین ساز نیکویها گفت بسیار

نهاد از پیش او سه بدره دینار

دگر شاهانه درجی از زر ناب

در و شش هار مروارید خوشاب

بسی انگشتری از زر و گوهر

بسی مشک و بسی کافور و عنبر

نپذرفت ایچ داشن دایه از رام

بدو گفت ای شه فرخنده بر کام

ترا نز بهر چیزی دوستدارم

که من خود خواسته بسیار دارم

توی چشم مرا خورشید روشن

مرا دیدار تو باید نه داشن

یکی انگشری برداشت سیمین

که دارد یادگار شاه رامین

بخش ۲۹ - رفتن دایه بار دیگر به پیش ویس و حال گفتن

چو پیش ویس رفت او را دُژم دید

ز گریه در کنارش آب زم دید

دگر ره ویس با دایه برآشفت

ز شرم و بیم یزدانش سخن گفت

که من خود چون براندیشم ز یزدان

نه رامین بایدم نه شرم گیهان

چرا زشتی کنم زشتی سگالم

که از زشتی بود روزی و بالم

بدین سر چون کسان من بدانند

مرا زان پس چه گویند و چه خوانند

بدان سر چون شوم پیش خدایم

چه عذر آرم چه پوزشها نمایم

چه گویم، گویم از بهر یکی کام

به صد زشتی فرو بردم سر و نام

اگر رامین خوشست و مهربانست

ازو بهتر بهشت جاودانست

و گر رامین بود بر من دلازار

چه باشد چون بود خشنود دادار

چو در دوزخ شوم از بهر رامین

مرا کی سود دارد مهر رامین

نه کردم نی کنم هرگز تباهی

اگر روزم چو شب گیرد سیاهی

چو بشنید این سخن دایه از آن ماه

گرفت از چاره کردن طبع روباه

بدو گفت ای نیاز جان دایه

بجز تندی نداری هیچ مایه

چرا بر یک سخن هرگز نپایی

به گردانی چو چرخ آسیائی

بگردد روزگار و تو بگردی

به سان کعبتین بر تخت نردی

چو پیروزه بگردانی همی رنگ

چو آهن هر زمان پیدا کنی زنگ

تو از فرمان یزدان کی گریزی

و با گردون گردان کی ستیزی

اگر تو این چنین بدخو بمانی

نشاید کرد با تو زندگانی

زمین مرو با موبد ترا باد

زمین ماه با شهرو مرا باد

مرا در مرو جز تو هیچ کس نیست

تو خود دانی که با تو دیو بس نیست

مرا چون بد سگالان خوار داری

به روزی چند بارم برشماری

شوم با مادرت خرم نشینم

ترا با این همه تندی نبینم

تو دانی با خدا و با دگر کس

مرا از مرو و از کردار تو بس

جوابش داد ویس و گفت چندین

چرا در دل گرفتی مهر رامین

همی بیگانه‌ای را یار گردی

ز بهر او ز من بیزار گردی

ترا دل چون دهد از من بریدن

برفتن با دگر کس آرمیدن

ابی تو چون توانم بود ایدر

که تو هستی مرا همتای مادر

چه آشفته‌ست بخت و روزگارم

چه بد فرجام و دشوارست کارم

هم از خانه جدایم هم ز مادر

هم از پر مایه خویشان و برادر

تو بودی از جهان با من بمانده

مرا از داغ تنهایی رهانده

تو نیز اکنون ز من بیزار گشتی

و با زنهار خواران یار گشتی

مرا کردی چنین یکباره پدرود

فگندی نام و ننگ خویش در رود

بسا روزا که تو باشی پشیمان

نیابی درد خود را هیچ درمان

دگر ره دایه گفت ای ماه خوبی

مشو گمراه تو از راه خوبی

قصا بر کار تو رفت و بیاسود

چه سود اکنون ازین گفتار بی سود

به یک سو نه سخنهای نگارین

بگو تا کی ببینی روی رامین

مرو را در پناهت کی پذیری

درین کارش چگونه دست گیری

دراز آهنگ شد گفتار بی‌مر

درازی سخت بی معنی و بی‌بر

سخن را با جوانمردی بیامیز

جوانی را ز خواب خوش برانگیز

پدید آور بهار مردمی را

به بار آور درخت خرمی را

ز شاهی و جوانی بهره بردار

به پیروزی و شادی روز بگذار

به گوهر نه خدایی نه فرشته

یکی ای همچو ما از گل سرشته

همیشه آزمند و آرزومند

ز آز و آرزو بر تو بسی بند

خدای ما سرشت ما چنین کرد

که زن را نیست کامی خوشتر از مرد

تو از مردان ندیدی شادمانی

ازیرا خوشی مردان ندانی

گر آمیزش کنی با مرد یک بار

به جان من که نشکیبی ازین کار

جوابش داد ویس ماه پیکر

بهشت جاودان از مرد خوشتر

اگر تو کم کنی پند و فریبم

من از شادی و از مردان شکیبم

مرا ازار تو سختست بر دل

و گر نه هیچ کامم نیست در دل

مرا گر بیم آزارت نبودی

بسا رنجا که رامین آزمودی

نه گر شاهین شدی در من رسیدی

و گر بادی شدی بر من وزیدی

کنون کوشش بدان کن تا توانی

که این راز از جهان باشد نهانی

تو خود دانی که موبد چون بزرگست

به گاه خشم راندن چون سترگست

گنه نادیده چون تیغست بُرّان

ستم نابرده چون شیرست غُرّان

اگر روزی برد بر من گمانی

ازو ما را به جان باشد زیانی

همی تا این سخن باشد نهفته

بدو بر ما بلا را چشم خفته

بخش ۳۰ - رسیدن ویس و رامین به هم

چو خواهد بد درختی راست بالا

چو بر روید بود ز آغاز پیدا

همیدون چون بود سالی دل افروز

پدید آیدش خوشی هم ز نوروز

چنان چون بود کار ویس و رامین

که هست آغازش آینده به آیین

اگر چه درد دل بسیار بردند

به وصل اندر خوشی بسیار کردند

چو ویس از مهر بر رامین ببخشود

زمانه زنگ کین از دلش بزدود

در آن هفته به یکدیگر رسیدند

چنان کز هیچ کس رنجی ندیدند

شهنشه بار بر بست از خراسان

سرا پرده بزد بر راه گرگان

وز آنجا سوی کوهستان سفر کرد

چو آمد، بر ری و ساوه گذر کرد

بماند آسوده رامین در خراسان

کجا او خویشتن را ساخت نالان

برادر تخت و جای خود بدو داد

بفرمودش که مردم را دهد داد

شهنشه رفته از مرو نو آیین

به مرو اندر بمانده ویس و رامین

نخستین روز بنشست آن پری روی

پر از ناز و پر از رنگ و پر از بوی

میان گنبدی سر بر دو پیکر

نگاریده به زرین نقش بتگر

نهادش همچو مهر رام محکم

نگارش همچو روی ویس خرم

ازو سه در گشاده در گلستان

سه دیگر در به ایوان و شبستان

نشسته ویس چون خورشید بر تخت

هم از خوبی به آزادی هم از بخت

میان گوهر و زیور سراپای

بتان را زشت کرده زیب و آرای

هزاران گل شکفته بر رخانش

نهفته سی ستاره در دهانش

دمان بوی بهشت از ویس بت روی

چنان چون بوی خوش از باغ خوشبوی

نسیم باغ و بوی ویس در هم

روان خسته را بودند مرهم

شکفته گل به خوبی چون رخ ویس

به بوی مشک همچون پاسخ ویس

چو ابری بسته دود مشک و عنبر

که دید ابری بر آینده ز مجمر

ز روی دلبران او را بهاران

وز آب گل مرو را قطر باران

بهشتی بود گفتی کاخ و ایوان

مرو را حور ویس و دایه رضوان

گهی آراست ویس دلستان را

گهی ایوان و خرم بوستان را

چو گنبد را ز بیگانه تهی کرد

ز راه بام رامین را در آورد

چو رامین آمد اندر گنبد شاه

نه گنبد دید گردون دید با ماه

اگر چه دید روی ویس دلبر

نیامد دلش را دیدار باور

دل بیمارش از شادی چنان شد

که گفتی پیر بود از سر جوان شد

تن نالانش از شادی دگر شد

تو گفتی مرده بود او جانور شد

روانش همچو کشت پژمریده

امید از آب و از باران بریده

ز بوی ویس آب زندگانی

بخورد و ماند نامش جاودانی

چو با ماه جهان افروز بنشست

ز جانش دود آتش سوز بنشست

بدو گفت ای بهشت کام و شادی

به تو یزدان نموده اوستادی

به گوهر بانوان را بانوی تو

به غمزه جادوان را جادوی تو

گل کافور رنگ مشک بویی

بت شمشاد قد لاله رویی

تو از خوبی کنون چون آفتابی

خنک آن کس که تو بر وی بتابی

به بالای تو ماند سرو و شمشاد

اگر بر هر دو ماند نقش نوشاد

تو در زیبایی آن رخشنده ماهی

کجا تاریکی و تیمار کاهی

ترا داده‌ست بخت آن روشنایی

که زنگ از جان بدبختان زدایی

اگر باشم ترا از پیشکاران

خداوندی کنم بر کامگاران

و گر پیشت پرستش را بشایم

بجز با مشتری پهلو نسایم

چو بشنید این سخن ویس پری‌زاد

به شرم و ناز و گشی پاسخش داد

بدو گفت ای جوانمرد جوانبخت

بسی تیمار دیدم در جهان سخت

ندیدم هیچ تیماری بدین سان

که شد بر چشم من رسوایی آسان

تن پاکیزه را آلوده کردم

وفا و شرم را نابوده کردم

ز دو کس یافتم این زشت مایه

یکی از بخت بد دیگر ز دایه

مرا دایه درین رسوایی افگند

به نیرنگ و به دستان و به سوگند

بکرد او هر چه بتوانست کردن

ز خواهش کردن و تیمار خوردن

بگو تا تو چه خواهی کرد با من

ز کام دوستان وز کام دشمن

به مهر اندر چو گل یک روزه باشی

نه چون یاقوت و چون فیروزه باشی

بگردد سال و ماه و تو بگردی

پشیمانیت باشد زین که کردی

اگر پیمان چنین خواهدت بودن

چه باید این همه زاری نمودن

به یکروزه مرادی کش برانی

چه باید برد ننگ جاودانی

نیرزد کام صد ساله یکی ننگ

کزو بر جان بماند جاودان زنگ

پس آن کامی که او یکروزه باشد

سزد گر جان ازو با روزه باشد

دگر باره زبان بگشاد رامین

بدو گفت ای رونده سرو سیمین

ندانم کشوری چون کشور ماه

که در وی رُست چون تو سرو با ماه

ندانم مادری چون پاک شهرو

که بودش دخت ویس و پور ویرو

هزاران آفرین بر کشورت باد

همیدون بر خجسته گوهرت باد

هزاران آفرین بر مادر تو

کزو زاد این بهشتی پیکر تو

خنک آن را که هستت نیک مادر

مر آن را نیز کاو هستت برادر

دگر آن را که روزی با تو بوده‌ست

ترا دیده‌ست یا نامت شنوده‌ست

دگر آن را که کردت دایگانی

ویا ورزید با تو دوستگانی

بسست این فخر، مروِ شاهجان را

که آرامست چون تو دلستان را

بسست این نام و این اورنگ شه را

که دارد در شبستان چون تو مه را

مرا این خرمی بس تا به جاوید

که نامی گشتم از پیوند خورشید

بدین گوشی که آوازت شنیدم

بدین چشمی که دیدارت بدیدم

ازین پس نشنوم جز نیکنامی

نبینم جز مراد و شادکامی

پس آنگه ویس و رامین هر دو با هم

ببستند از وفا پیمان محکم

نخست آزاده رامین خورد سوگند

به یزدان کاوست گیتی را خداوند

به ماه روشن و تابنده خورشید

به فرخ مشتری و پاک ناهید

به نان و با نمک با دین یزدان

به روشن آتش و جان سخن‌دان

که تا بادی وزد بر کوهساران

ویا آبی رود بر رودباران

بماند با شب تیره سیاهی

بپوسد در درون جوی ماهی

روش دارد ستاره آسمان بر

همیدون مهر دارد تن به جان بر

نگردد بر وفا رامین پشیمان

نه هرگز بشکند با دوست پیمان

نه جز بر روی ویسه مهر بندد

نه کس را دوست گیرد نه پسندد

چو رامین بر وفا سوگندها خورد

به مهر و دوستی پیمانها کرد

پس آنگه ویس با وی خورد سوگند

که هرگز نشکند با دوست پیوند

به رامین داد یک دسته بنفشه

به یادم دار گفتا این همیشه

کجا بینی بنفشه تازه بر بار

ازین پیمان و این سوگند یاد آر

چنین بادا کبود و کوژ بالا

هر آن کاو بشکند پیمانش از ما

که من چون گل ببینم در گلستان

به یاد آرم ازین سوگند و پیمان

چو گل یک روزه بادا جان آن کس

که از ما بشکند پیمان ازین پس

چو زین سان هر دوان سوگند خوردند

به مهر و دوستی پیمان بکردند

گوا کردند یزدان جهان را

همیدون اختران آسمان را

وزان پس هر دوان با هم بخفتند

گذشته حالها با هم بگفتند

به شادی ویس را بد شاه در بر

چو رامین را دو هفته ماه در بر

در آورده به ویسه دست رامین

چو زرین طوق گرد سرو سیمین

گر ایشان را بدیدی چشم رضوان

ندانستی که نیکوتر ازیشان

همه بستر پر از گل بود و گوهر

همه بالین پر از مشک و ز عنبر

شکرشان در سخن همراز گشته

گهرشان در خوشی انباز گشته

لب اندر لب نهاده روی بر روی

در افگنده به میدان از خوشی گوی

ز تنگی دوست را در بر گرفتن

دو تن بودند در بستر چو یک تن

اگر باران بر آن هر دو سمن بر

بباریدی نگشتی سینه شان تر

دل رامین سراسر خسته از غم

نهاده ویس دل بر وی چو مرهم

ز نرگس گر زیان بودی فراوان

زیانی را ز شکر خواست تاوان

به هر تیری که ویسه بر دلش زد

هزاران بوسه رامین بر گُلش زد

چو در میدان شادی سر کشی کرد

کلید کام در قفل خوشی کرد

بدان دلبر فزونتر شد پسندش

کجا با مِهر یزدان دید بندش

بسفت آن نغز درّ پر بها را

بکرد آن پارسا نا پارسا را

چو تیر از زخمگاه آهیخت بیرون

نشانه بود و تیرش هر دو پر خون

به تیرش خسته شد ویس دلارام

برآمد دلش را زان خستگی کام

چو کام دل برآمد این و آن را

فزون شد مهربانی هردوان را

وزان پس همچنان دو مه بماندند

بجز خوشی و کام دل نراندند

چو آگه گشت شاهنشاه ز رامین

که سر برداشت نالنده ز بالین

همانگاه نامه زی رامین فرستاد

که ما بی تو دل آزاریم و ناشاد

همه بی روی تو بدرام و دلگیر

چه می خوردن چه چوگان و چه نخچیر

بیا تا چند گه نخچیر جوییم

بیاساییم و زنگ از دل بشوییم

که سبزست از بهاران کشور ماه

همی تابد ز خاکش زُهره و ماه

قصب پوشیده رومی کوه اروند

کلاه قاقم از تارک بیفگند

کنون غُرمش میان لاله خفته‌ست

همان رنگش تن اندر گل نهفته‌ست

ز بس بر دشت غرقاب بهاری

نگیرد یوز آهو بی سماری

چو این نامه بخوانی زود بشتاب

بهاران را به کام خویش دریاب

همیدون ویس را با خود بیاور

که می‌خواهد ز ما دیدار مادر

چو آمد نامهٔ موبد به رامین

به درگاهش دمان شد نای رویین

به راه افتاد رامین با دلارام

به روی دوست راهش خوش بُد و رام

چو آمد شادمان در کشور ماه

پذیره رفت شاه و لشکر شاه

هم از ره ویس شد تا پیش مادر

شده شرمنده از روی برادر

به دیدار یکایک شادمان شد

پس آن شادیش یکسر اندهان شد

کجا از روی رامین شد گسسته

برو دیدار رامین گشت بسته

به هفته روی او یک راه دیدی

به نزد شاه یا در راه دیدی

بر آن دیدار خرسندی نبودش

فزونی جست اندوهان نمودش

هوا او را چنان یکباره بفریفت

که یک ساعت همی از رام نشکیفت

ز جانش خوشتر آمد مهر رامین

چه خوش باشد به دل یار نخستین

بخش ۳۱ - آگاه شدن شاه موبد از کار ویس و رامین

چو رامین بود با خسرو یکی ماه

به نخچیر و به رامش گاه و بیگاه

پس از یک مه به موقان خواست رفتن

درو نخچیر دریایی گرفتن

شهنشه خفته بود و ویس دربر

دل اندر داغ آن خورشید دلبر

که در بر داشت چونان دلفروزی

ز پیوندش نشد دلشاد روزی

بیامد دایه پنهان ویس را گفت

به چونین روز ویسا چون توان خفت

که رامین رفت خواهد سوی ارمن

به نخچیر شکار و جنگ دشمن

سپه را از شدنش آگاه کردند

سرا پرده به دشت ماه بردند

هم اکنون بانگ کوس و نای رویین

ز در گاهش رسد بر ماه و پروین

اگر خواهی که رویش باز بینی

بسی نیکوتر از دیبای چینی

یکی بر بام شو بنگر ز بامت

که چون ناگه بخواهد رفت کامت

به تیر و یوز و باز و چرغ و شاهین

شکار دلت خواهد کرد رامین

بخواهد رفتن و دوری نمودن

ز تو آرام وز من جان ربودن

قضا را شاه موبد بود بیدار

شنید از دایه آن وارونه گفتار

بجست از خوابگاه و تند بنشست

چو پیل خشمناک آشفته و مست

زبان بگشاد بر دشمان دایه

همی گفت ای پلید خوار مایه

به گیتی نی ز تو ناپارساتر

ز سگ رسواتر و زو بی بهاتر

بیارید این پلید بد کنش را

بلایه گندپیر سگ منش را

که من کاری کنم با وی سزایش

دهم مر دایگانی را جزایش

سزد گر ز آسمان بر شهر خوزان

نبارد جاودان جز سنگ باران

که چونین روسپی خیزد از آن بوم

ز بی شرمی و شوخی بر جهان شوم

بد آموزی کند مر کهتران را

بد اندیشی کند مر مهتران را

ز خوزان خود نیاید جز بداندیش

تباهی جوی و بد کردار و بد کیش

مبادا کس که ایشان را پذیرد

و زیشان دوست جوید دایه گیرد

کزیشان دایگانی جست شهرو

سرای خویش را پر کرد زاهو

چه خوزانی به گاه دایگانی

چه نا بینا به گاه دیدبانی

هر آن کاو زاغ باشد رهنمایش

به گورستان بود همواره جایش

پس آنگه گفت ویسا خویشکاما

ز بهر دیو گشته زشت ناما

نه جانت را خرد نه دیده را شرم

نه رایت را راستی نه کارت آزرم

بخوردی ننگ و شرم و زینهارا

به ننگ اندر زدی خود را و ما را

ز دین و راستی بیزار گشتی

به چشم هر که بودی خوار گشتی

ز تو نپسندد این آیین برادر

نه نزدیکان و خویشان و نه مادر

به گونه رویشان چون دوده کردی

کِه و مِه را به ننگ آلوده کردی

همی تا دایه باشد رهنمایت

بود دیو تباهی همسرایت

معلم چون کند دستان نوازی

کند کودک به پیشش پای بازی

پس آنگه نزد ویرو کس فرستاد

بخواند و کرد با او یک به یک یاد

بفرمودش که خواهر را بفرهنج

به شفشاهنگ فرهنجش در آهنج

همیدون دایه را لختی بپیرای

به پادافراه و بر جانش مبخشای

اگر فرهنگشان من کرد بایم

گزند افزون ز اندازه منایم

دو چشم ویس با آتش بسوزم

وزان پس دایه را بر دار دوزم

ز شهر خویش رامین را برانم

دگر هرگز به نامش بر نخوانم

بپردازم ز رسوایی جهان را

ز ننگ هر سه بزدایم روان را

نگه کن تا سمن بر ویس گل رخ

به تندی شاه را چون داد پاسخ

اگر چه شرم بی اندازه بودش

قضا شرم از دو دیده بر ربودش

ز تخت شاه چون شمشاد بر جست

به کش کرده بلورین بازو و دست

مرو را گفت شاها کامگارا

چه ترسانی به پادافراه ما را

سخنها راست گفتی هر چه گفتی

نکو کردی که آهو نا نهفتی

کنون خواهی بکش خواهی برانم

و گر خواهی بر آور دیدگانم

و گر خواهی ببند جاودان دار

و گر خواهی برهنه کن به بازار

که رامینم گزین دو جهانست

تنم را جان و جانم را روانست

چراغ چشم و آرام دلم اوست

خداوندست و یار و دلبر و دوست

چه باشد گر به مهرش جان سپارم

که من خود جان برای مهر دارم

من از رامین وفا و مهربانی

نبرم تا نبرد زندگانی

مرا آن رخ بر آن بالای چون سرو

به دل بر خوشترست از ماه و از مرو

مرا رخسار او ماهست و خورشید

مرا دیدار او کامست و امید

مرا رامین گرامی تر ز شهروست

مرا رامین نیازی تر ز ویروست

بگتم راز پیشت آشکارا

تو خواهی خشم کن خواهی مدارا

اگر خواهی بکش خواهی بر آویز

نه کردم نه کنم از رام پرهیز

تو با ویرو به من بر پادشایید

به شاهی هر دوان فرمانروایید

گرم ویرو بسوزد یا ببندد

پسندم هر چه او بر من پسندد

و گر تیغ تو از من جان ستاند

مرا این نام جاویدان بماند

که جان بسپرد ویس از بهر رامین

به صد جان می خرم من نام چونین

و لیکن تا بود بر جای زنده

شکاری شیر جان گیر و دمنده

که دل دارد کنامش را شکفتن

که یارد بچگانش را گرفتن

هزاران سال اگر رامین بماند

که دل دارد که جان من ستاند

چو در دستم بود دریای سر کش

چرا پرهیزم از سوزنده آتش

مرا آنگه توانی زو بریدن

که تو مردم توانی آفریدن

مرا نز مرگ بیمست و نه از درد

ببین تا که چه چاره بایدت کرد

چو بشنید این سحن ویرو ز خواهر

برو آن حال شد از مرگ بدتر

برفت و ویس را در خانه ای برد

بدو گفت این نبد پتیاره‌ای خرد

که تو در پیش من با شاه کردی

هم آب خود هم آب من ببردی

ترا از شاه و از من شرم ناید

که رامین بایدت موبد نباید

نگویی تا تو از رامین چه دیدی

چرا او را ز هر کس بر گزیدی

به گنجش در چه دارد مرد گنجور

بجز رود و سرود و چنگ و طنبور

همین داند که طنبوری بسازد

بر او راهی و دستانی نوازد

نبینندش مگر مست و خروشان

نهاده جامه نزد می فروشان

جهودانش حریف و دوستانند

همیشه زو بهای می ستانند

ندانم تو بدو چون او فتادی

به مهر او را دل از بهر چه دادی

کنون از شرم و از مینو بیندیش

مکن کاری کزو ننگ آیدت پیش

چو شهرو مادر و چون من برادر

چرا داری به ننگ خویش درخور

نمانده‌ست از نیاکان تو جز نام

به زشتی نام ایشان را مکن خام

مشو یکباره کام دیو را رام

مده نام دو گیتی از پی رام

اگر رامین همه نوش است و شکر

بهشت جاودان زو هست خوشتر

بگفتم آنچه من دانستم از پیش

تو به دان خدا و شوهر خویش

همی گفت این سخن ویرو به خواهر

همی بارید ویس از دیده گوهر

بدو گفت ای برادر راست گفتی

درخت راستی را بر تو رفتی

روانم نه چنان در آتش افتاد

که آید هیچ پند او را به فریاد

دل من نه چنان در مهر بشکست

که داند مردم او را باز پیوست

قضا بر من برفت و بودنی بود

از این اندرز و زین گفتار چه سود

در خانه کنون بستن چه سودست

که دزدم هرچه در خانه ربوده‌ست

مرا رامین به مهر اندر چنان بست

که نتوانم ز بندش جاودان رست

اگر گویم یکی زین هر دو بگزین

بهشت جاودان و روی رامین

به جان من که رامین را گزینم

که رویش را بهشت خویش بینم

چو بشنید این سخن ویرو ز خواهر

دگر بر خوگ نفشاند ایچ گوهر

برفت از پیش ایشان دل پر آزار

سپرده کار ایشان را به دادار

چو خورشید جهان بر چرخ گردان

چو زرین گوی شد بر روی میدان

شهنشه گوی زد با نامداران

بجوشیده در آن میدان سواران

ز یک سو شاه موبد بود سالار

ز گردان بر گزیده بیست همکار

ز یک سو شاه ویرو بود مهتر

ز گردان بر گزیده بیست یاور

رفیدا یار موبد بود و رامین

چو ارغش یار ویرو بود و شروین

دگر آزادگان و نامداران

بزرگان و دلیران و سواران

پس آنگه گوی در میدان فگندند

به چوگان گوی بر کیوان فگندند

هنر آن روز ویرو کرد و رامین

گه این زان گوی برد و گاه آن زین

ز چندان نامداران هنر جوی

به از رامین و ویرو کس نزد گوی

ز بام گوشک ویس ماه پیکر

نگه می کرد با خوبان لشکر

برادر را و رامین را همی دید

ز چندان مردم ایشان را پسندید

ز بس اندیشه کردن گشت دلتنگ

رخش بی رنگ و پیشانی پر آژنگ

تن سیمینش را لرزه بیفتاد

تو گفتی سرو بد لرزند از باد

خمارین نرگسان را کرد پر آب

به گل برریخت مروارید خوشاب

به شیرین لابه دایه گفت با ویس

چرا بر تو چنین شد چیره ابلیس

چرا با جان خود چندین ستیزی

چرا بیهوده چندین اشک ریزی

نه بابت قارنست و مام شهرو

نه شویت موبدست و پشت ویرو

نه تو امروز ویس خوب چهری

میان ماه رویان همچو مهری

نه ایران را توی بابوی مهتر

نه توران را توی خاتون دلبر

به ایران و به توران نامداری

که بر ایران و توران کامگاری

به روی از گل به موی از مشک نابی

ستیز ماه و رشک آفتابی

به شاهی و به خوبی نام داری

چو رامین دوستی خود کام داری

اگر صد گونه غم داری به دل بر

نماند چون ببینی روی دلبر

فلک خواهد که چون تو ماه دارد

جهان خواهد که چون او شاه دارد

چرا خوانی ز یزدان خیره فریاد

که در گیتی بهشت خود ترا داد

مکن بر بخت چندین ناپسندی

که آرد نا پسندی مستمندی

چه دانی خواست از بخشنده یزدان

ازین بهتر که داده‌ستت به گیهان

خداوندی و خوبی و جوانی

تن آسانی و ناز و کامرانی

چو چیزی زین که داری بیش خواهی

ز بیشی خواستن یابی تباهی

مکن ماها به بخت خویش ببسند

بدین کت داد یزدان باش خرسند

به تندی شاه را چندین میازار

برادر را مکن بر خود دل آزار

که این آزارها چون قطر باران

چو گرد آید شود یک روز طوفان

جوابش داد خورشید سخن گوی

نگار سر و قدّ یاسمین بوی

بگفت ای دایه تاکی یافه گویی

ز نادانی در آتش آب جویی

مگر نشنیدی از گیتی شناسان

که باشد جنگ بر نظاره آسان

مگر نشنیدی این زرّینه گفتار

که بر چشم کسان درد کسان خوار

منم همچون پیاده تو سواری

ز رنج رفتن آگاهی نداری

منم بیمار و نالان تو درستی

ندانی چیست بر من درد و سستی

مرا شاه جهان سالار و شویست

و لیکن بدسگال و کینه جویست

اگر شویست بس نادلپذیرست

کجا بد رای و بد کردار و پیرست

و گر ویروست بر من بد گمانست

به چشم من چو دینار کسانست

و گر ویرو و بجز ماه سما نیست

مرا چه سود باشد چون مرا نیست

و گر رامین همه خوبی و زیبست

تو خود دانی چگونه دل فریبست

ندارد مایه جز شیرین زبانی

نجوید راستی در مهربانی

زبانش را شکر آمد نمایش

نهانش حنظل اندر آزمایش

منم با یار در صد کار بی کار

به گاه مهر با صد یار بی یار

همم یارست و هم شو هم برادر

من از هر سه همی سوزم بر آذر

مرا نامی رسید از شوی‌داری

مرا رنجی رسید از مهرکاری

نه شوی من چو شوی بانوانست

نه یار من چو یار نیکوانست

چه باید مر مرا آن شوی و آن یار

کزو باشد به جانم رنج و تیمار

مرا آن طشت زرین نیست درخور

که دشمن خون من ریزد دَرو در

اگر بختم مرا یاری نمودی

دلارامم بجز ویرو نبودی

نه موبد جفت من بودی نه رامین

نَبهره دوستان دشمن آیین

یکی با من چو غم با جان به کینه

یکی دیگر چو سنگ و آبگینه

یکی را با زبان دل نیست یاور

یکی را این و آن هر دو ستمگر

بخش ۳۲ - باز گشتن شاه موبد از کهستان به خراسان

خوشا جایا بر و بوم خراسان

درو باش و جهان را مِیْ خور آسان

زبان پهلوی هر کاو شناسد

خوراسان آن بود کز وی خور آسد

خور آسد پهلوی باشد خور آید

عراق و پارس را خور زو برآید

خراسان را بود معنی خور آیان

کجا از وی خور آید سوی ایران

چه خوش نامست و چه خوش آب خاکست

زمین و آب و خاکش هر سه پاکست

به خاصه مرو در شهر خراسان

چنان آمد که اندر سال نیسان

روان اندر هوای او بنازد

که آب و باد او با این بسازد

تو گفتی رود مروش کوثر آمد

همان بومش بهشتی دیگر آمد

چو نیک اختر شهنشاه سرافراز

ز کوهستان به شهر مرو شد باز

به بام گوشک شد با سیمتن ویس

نشسته چون سلیمان بود و بلقیس

نگه کرد آن شکفته دشت و دردید

جهان چون روی ویس سیمبر دید

به ناز و خنده آن بت روی را گفت

جهان بنگر که چون روی تو بشکفت

نگه کن دشت مرو و مرغزارش

همیدون بوستان و رودبارش

رَز اندر رَز شکفته باغ در باغ

ز خوبی و خوشی وی را که وراغ

نگویی تا کدامین خوشتر ای ماه

به چشم نرگسینت مرو یا ماه

به چشم من زمین مرو خوشتر

که گویی آسمانستی پر اختر

زمین مرو پنداری بهشتست

خدایش ز افرین خود سرشته‌ست

چنان کز ماه خوشتر مرو شهجان

ز ویرو نیز من بیشم به هر سان

مرا چون ماه بسیارست کشور

چو ویرو نیز بسیارست چاکر

نگر تا ویس چون آزرم برداشت

کجا در مهر چون شیران جگر داشت

مرو را گفت شاها مرو آباد

اگر نیکست ور بد مر ترا باد

من اینجا دل نهادستم به ناکام

که هستم گوروار افتاده در دام

اگر دیدار رامین را نبودی

تو نام ویس از آن گیهان شنودی

چو بینم روی رامین گاه و بی گاه

مرا چه مرو باشد جای و چه ماه

گلستانم بود بی او بیابان

بیابانم بود با او گلستان

مرا گر دل نه با او آرمیدی

تو تا اکنون مرا زنده ندیدی

ترا از بهر رامین می پرستم

که دل در مهر آن بی مهر بستم

منم چون باغبان اندر پی گل

پرستم خار گل را بر پی گل

شهنشه چون شنید این سخت پاسخ

پدید آمدش رنگ خشم بر رخ

به سرخی چشم او چون ارغوان شد

به زردی روی او چون زعفران شد

دلش در تن چو آتش گشت سوزان

تنش از کینه شد چون بید لرزان

چو از کین خواستی او را بکشتی

خرد با مهر بر کین چیره گشتی

چو تندی هوش را اندام دادی

خرد تندیش را آرام دادی

چو گشتی آتش تیزیش سرکش

زدی دست قضا آبی بر آتش

چو نیکو بود روی خواست یزدان

به زشتی شاه ازو چون بستدی جان

خبر دارد ز یزدان تیر و خنجر

نبرد هر کرا او هست یاور

نگردد هیچ بد خواهی بر او چیر

جهد از پای پیل و از دم شیر

چنان چون ویس بت پیکر همی جست

قصا دست بلا بر وی همی بست

چو گنجی بود در بندی نهاده

به هر کس بسته بر رامین گشاده

چو شاهنشه زمانی بود دژمان

به خشم اندر خرد را برد فرمان

نکردش هیچ پادافراه کردار

زبان بگشاد بر وارونه گفتار

بدو گفت ای ز سگ بوده نژادت

به بابل دیو بوده اوستادت

بریده باد بند از جان شهرو

که باد آشفته خان و مان ویرو

که جز بد کیش از آن مادر نزاید

بجز جادو از آن گوهر نیاید

نباشد مار را بچه بجز مار

نیارد شاخ بد جز تخم بد بار

بچه بوده‌ست شهرو را سی و اند

نزاده‌ست او ز یک شوهر دو فرزند

چو آذرباد و فرخزاد و ویرو

چو بهرام یل و ساسان و گیلو

چو ایزدیار و گردان شاه و رویین

چو آب ناز و همچون ویس و شیرین

یکایک را ز ناشایست زاده

بلایه دایگانی شیر داده

ازیشان خود تو از جمشید زادی

تو نیز آن گوهرت بر باد دادی

کنون سه راه در پیشت نهاده‌ست

به هر جایی که خواهی ره گشاده‌ست

یکی گرگان دگر راه دماوند

سه دیگر راه همدان و نهاوند

برون رو تو به هر راهی که خواهی

رفیقت سختی و رهبر تباهی

همیشه بادت از پس چاهت از پیش

همه راهت ز نان و آب درویش

کُهش پر برف باد و دشت پُر مار

نبات او کبست و آب او قار

به روزت شیر همراه و به شب غول

نه آبت را گذر نه رود را پول

بخش ۳۳ - رفتن ویس از مرو شاهجان به کوهستان

چو بشنید این سخن آزاده شمشاد

شد از گفتار موبد خرم و شاد

نمازش برد و چون گلنار بشکفت

ز پیشش باز گشت و دایه را گفت

برو دایه بشارت بر به شهرو

همیدون مژده خواه از شاه ویرو

بگو آمد نیازی خواهر تو

گرامی دوستگان و دلبر تو

برآمد مر ترا تابنده خورشید

از آن سو کت نبودت هیچ امید

امیدت را پدید آمد نشانی

از آن سو کت نبد در دل گمانی

کنون کت روز تنهایی سر آمد

دو خورشید از خراسانت برآمد

همیدون مادرم را مژدگان خواه

که رسته شد ز چنگ اژدها ماه

بریده شد ز خار تیر خرما

بهار تازه شد ایمن ز سرما

درآمد دولت فرخنده از خواب

برآمد گوهر رخشنده از آب

مرا چون ایزد از موبد رهانید

چنان دانم که از هر بد رهانید

پس آنگه گفت شاها جاودان زی

به کام دوستان دور از بدان زی

ترا از من درود و خرمی باد

روانت آفتاب مردمی باد

زنی کن زن سپس بر تو سزاوار

که باشد همچو ویسه صد پرستار

ز بت رویان آن جوی بر من

که از دیدنش گردد کور دشمن

چراغ گوهر و خورشید دوده

هم از پاکی هم از خوبی ستوده

چو مه در هر زبانی گشته نامی

چو جان بر هر دلی گشته گرامی

ترا بی من بزرگی باد و رادی

مرا بی تو درستی باد و شادی

چنین بادا ازین پس هر دو را روز

که باشد بخت ما بر کام پیروز

چنان در خرمی گیتی گذاریم

که هرگز یکدگر را یاد ناریم

پس آنگه بردگان را کرد آزاد

کلید گنجها مر شاه را داد

بدو گفت این به گنجوری دگر ده

که باشد در شبستانت ز من به

ترا بی من مبادا هیچ تیمار

مرا بی تو مبادا هیچ آزار

بگفت این پس نمازش برد و برگشت

سرای شاه ازو زیر و زبر گشت

ز هر کنجی برآمد زارواری

ز هر چشمی روان شد رودباری

کسان شاه و سرپوشیدگانش

به زاری سوخته کردند جانش

ز اشک چشم خونین رود کردند

سراسر ویس را پدرود کردند

بسا چشما که بر وی گشت گریان

بسا دل کز فراقش گشت بریان

همه کس دل در آن تیمار بسپرد

تو گفتی سیل هجران دل همی برد

ز هجرش هر کسی خسته جگر بود

وزیشان شاه رامین خسته‌تر بود

نیارامید روز و شب ز تیمار

ز درد دل دگر ره گشت بیمار

ز گریه گرچه جانش را نبد سود

همی یک ساعت از گریه نیاسود

گهی بر دل گِرِست و گاه بر جفت

خروشان روز و شب با دل همی گفت

چه خواهی ای دل از جانم چه خواهی

که جان را از تو ناید جز تباهی

سیه کردی به داغ عشق روزم

دو تا کردی جوانه سرو نوزم

تو تلخی عشق را اکنون بدانی

که بی کام تو باشد زندگانی

نبد در هجر یک روزه قرارت

چگونه باشد اکنون روزگارت

بسا تلخا که تو خواهی چشیدن

بسا رنجا که تو خواهی کشیدن

کنون بپسیج تا تیمار بینی

جدایی را چو نیش مار بینی

کنون کت ناگه آمد فرقت یار

بشد خرما و آمد نوبت خار

بپیچ ای دل که ارزانی به دردی

به بار آمد تو را آن بَد که کردی

بریز ای چشم خون دل ز دیده

که از پیش تو شد یار گزیده

سرشکت را کنون باشد روایی

که بفروشی به بازار جدایی

بدین غم درخوری چندانکه یاری

بیاور خون دل چندانکه داری

نگارین روی آن دلبر تو دیدی

مرا در دام عشقش تو کشیدی

کنون هم تو ز دیده خون بپالای

به گاه فرقت از گریه میاسای

به خون مصقول کن رنگ رخانم

سیاهی را بشوی از دیدگانم

جهان را شاید ار دیگر نبینی

که همچون ویس یک دلبر نبینی

چه باید مر ترا دیدار ازین پس

که دیدار تو نپسندد جز او کس

گر از دیدار او بردارم امید

نبینم نیز هرگز ماه و خورشید

دو چشم خویش را از بن برآرم

که با هجرانش کوری دوست دارم

چو دیدار نگارینم نباشد

سزد گر خود جهان بینم نباشد

الا ای تیره گشته بخت شورم

تو شیر خشمناکی منت گورم

به پیشم بود خرم مرغزاری

درو با من به هم شایسته یاری

کمین کردی و یارم را ببردی

مرا بی مونس و بی یار کردی

کنون جانم ببر کم جان نباید

چو من بدبخت جز بی جان نشاید

ستمگارا و زُفتا روزگارا

که نتوانست با هم دید ما را

به گیتی خود یکی کامم روا کرد

پس آن کام مرا از من جدا کرد

اگر پیشه ندارد جور و بیداد

چرا بستد همان چیزی که او داد

همی گفتی چنین دلخسته رامین

تن از آرام دور و سر ز بالین

بسی اندیشه کرد اندر جدایی

که چون یابد ز اندوهش رهایی

به دست چاره دامی کرد و بنهاد

به شاهنشاه پیغامی فرستاد

که شش ماه است تا من دردمندم

منم بسته که بیماریست بندم

کنونم زور لختی در تن آمد

نشاط تندرستی در من آمد

ندیدم اسپ و ساز خویش هموار

همه مانده چو من شش ماه بیکار

سمند و رخش من با یوز و باسگ

سراسر خفته‌اند آسوده از تگ

نه یوزانم سوی غرمان دویدند

نه بازانم سوی کبگان پریدند

دلم بگرفت ازین آسوده کاری

چه آسایش بود بنیاد خواری

اگر شاهم دهد همداستانی

کنم یک چند گه نخچیرگانی

روم زینجا سوی گرگان و ساری

بپرانم درو باز شکاری

چو شش مه بگذرد روزی بیایم

ز کوهستان به سوی شه گرایم

چو شاهنشه شنید این یافه پیغام

به زشتی داد یکسر پاسخ رام

بدانست او که گفتارش دروغست

ز دستان کرده چاری بی فروغست

مرو را عشق بد نه خانه دلگیر

دلش را ویس بایستی نه نخچیر

زبان بگشاد بر دشنام و نفرین

همی گفت از جهان گم باد رامین

شدن بادش به راه و آمدن نه

که او را مرگ هست از آمدن به

بگو هر جا که خواهی رو هم اکنون

رفیقت فال شوم و بخت وارون

رهت مارین و کهسارت پلنگین

گیا و سنگش از خون تو رنگین

تو پیش ویس جان خود سپرده

همیدون ویس در چشم تو مرده

ترا این خوی بد با جان برآید

وزین خوی بدت دوزخ نماید

ترا گفتار من امروز پندست

چو می تلخست لیکن سودمندست

اگر پند مرا در گوش گیری

ازو بسیار گونه هوش گیری

به کوهستان زنی نامی بجویی

مرو را هم بزرگی هم نکویی

کنی با او به فال نیک پیوند

بدان پیوند باشی شاد و خرسند

نگردی بیش ازین پیرامن ویس

که پس کشته شوی در دامن ویس

بَراَفروزم ز روی خنجر آذر

برو هم زن بسوزم هم برادر

برادر چون مرا زو ننگ باشد

همان بهتر که زیر سنگ باشد

نگر تا این سخن بازی نداری

که بازی نیست با شیر شکاری

چو ابر آید تو با بارانش مستیز

به زودی از گذار سیل برخیز

چو بشنید این سخن آزاده رامین

بسی بر زشت کیشان کرد نفرین

به ماه و مهر تابان خورد سوگند

به جان شاه و جان خویش و پیوند

که هرگز نگذرم بر کشور ماه

نه بیرون آیم از پند شهنشاه

نه روی ویس را هرگز ببینم

نه با کسها و خویشانش نشینم

پس آنگه گفت شاها تو ندانی

که من با تو دگر دارم نهانی

تو از یک روی بر ما پادشایی

ز دیگر روی ما را چون خدایی

گر از فرمانت لختی سر بتانم

سر اندر پیش خود افگنده یابم

چنان ترسم ز تو کز پاک یزدان

یکی دارم شما را گاه فرمان

همی داد این پیام شکر آلود

و لیکن در دلش چیزی دگر بود

شتابش بود تا کی راه گیرد

به راه اندر شکار ماه گیرد

بخش ۳۴ - رفتن رامین به همدان به جهت ویس

چو بیرون آمد از دروازه خرم

شد از تیمار هجرش نیمه‌ای کم

چو بادی از کهستان بردمیدی

بهشتی بوی خوش زی او رسیدی

خوشا راها که باشد راه ایشان

که دارند در سفر هنجار جانان

اگر چه صعب راهی پیش دارند

مران را گلشن و طارم شمارند

هر آن کش راه باشد بی کران‌تر

به روی دوست باشد شادمان‌تر

اگر چه راه ناپدرام باشد

بپدرامد چو خوش فرجام باشد

چنان چون راه مهر افزای رامین

چو کاری تلخ کش انجام شیرین

و زو ناکام ویس ماه پیکر

بپژمرده چو برگ از ماه آذر

زمین ماه بر وی چاه گشته

گل رویش به رنگ کاه گشته

سراسر زیور از تن برگشاده

همه پیرایه‌ها یک سو نهاده

ز خورد و خواب و از شادی بریده

هوای دل برو پرده دریده

همه کار جهان در دل شکسته

دل از کام و لبان از خنده بسته

به چشمش روی مادر مار گشته

همیدون مهر ویرو خوار گشته

به روزش مهر بودی مونس روز

چو روی رام تابان و دل افروز

شب تاریک بودی غمگسارش

ز مشکین موی رامین یادگارش

نشسته روز و شب بالای ایوان

بمانده چشم در راه خراسان

همی گفتی چه بودی گر یکی روز

ازین راه آمدی باد دل افروز

سحر گاهان نسیمی خوش دمیدی

پگاه بام رامین دررسیدی

ز پشت رخش رسته چون سهی سرو

مرو را روی بر من پشت بر مرو

گرازان رخش چون طاووس صد رنگ

به پشتش بر نشسته نقش ارتنگ

درین اندیشه مانده ویس هموار

سپرده تن به رنج و دل به تیمار

یکی روزی نشسته بر لب بام

پگه آنگه که خور بیرون نهد گام

دو خورشید از خراسان روی بنمود

که از گیتی دو گونه زنگ بزدود

یکی بزدود زنگ شب ز گیهان

یکی بزدود زنگ غم ز جانان

چنان آمد به نزد ویس بانو

که آید دردمندی پیش دارو

بپیچیدند بر هم مُرد و شمشاد

ز شادی هر دوان را گریه افتاد

ببوسیدند هر دو ارغون را

پس آنگه بسدّین نوشین لبان را

ز شادی هر دو چون گل برشکفتند

گرفته دست هم در خانه رفتند

به رامین گفت ویس ماه پیکر

رسیدت دل به کام و کان به گوهر

ترا باد این سرای خسروانی

درو بنشین به ناز و شادمانی

گهی در خانه زلف و جام می گیر

گهی در دشت مرغان گیر و نخچیر

به نخچیر آمده‌ستی از خراسان

به پیش آمد ترا نخچیر آسان

ترا من هم گوزنم هم تذروم

چو هم شمشادم و هم زاد سروم

گهی بنشین به پای سرو و شمشاد

به نخچیری چو من می‌کن دلت شاد

من و تو روز در شادی گذاریم

ز فردا هیچ گونه یاد ناریم

چو روز خوش بود خرم نشینیم

که خود جز خرمی کاری نبینیم

به روز پاک جام نوش گیریم

به شب معشوق در آغوش گیریم

زمانی دل ز شادی برنتابیم

همه کامی بجوییم و بیابیم

هوای دل به پیروزی برانیم

که هم پیروز بخت و هم جوانیم

پس آنگه هر دو کام دل براندند

به شادی هفت مه با هم بماندند

زمستان بود و سرمای کهستان

دو عاشق مست و خرم در شبستان

میان نعمت و فرمانروایی

نشاط عاشقی و پادشایی

نگر تا کام دل چون خوش براندند

ز شادی ذره‌ای باقی نماندند

بخش ۳۵ - آگاه شدن موبد از رفتن رامین نزد ویس

چو آگه گشت شاهنشاه موبد

که پیدا کرد رامین گوهر بد

دگر باره بشد با ویس بنشست

گسسته مهر دیگر ره بپیوست

دل رام آنگهی بشکیبد از ویس

که از کردار بد بشکیبد ابلیس

اگر خرگوش روزی شیر گردد

دل رامین ز ویسه سیر گردد

وگر گنجشک روزی باز گردد

دل رامین ازین خو بازگردد

همان گه شاه شد تا پیش مادر

به دلتنگی گله کرد از برادر

مرو را گفت نیکو باشد این کار

نگه کن تا پسندد هیچ هشیار

که رامین با زنم جوید تباهی

کند بدنام بر من گاهِ شاهی

یکی زن چون بود با دو برادر

چه باشد در جهان زین ننگ بدتر

دلم یکباره بَرگشت از مدارا

ازیرا کردم این راز آشکارا

من این ننگ از تو بسیاری نهفتم

چو بیچاره شدم با تو بگفتم

بدان تا تو بدانی حال رامین

نخوانی مر مرا بیهوده نفرین

که من زان سان کُشم او را به زاری

که گردد چشم تو ابر بهاری

مرا تو دوزخی هم تو بهشتی

تو نپسندی به من این نام زشتی

سپید آنگه شود از ننگ رویم

که رویم را به خون وی بشویم

جوابش داد مادر گفت هرگز

دو دست خود نبرد هیچ گَربِز

مکش او را که او هستت برادر

ترا چون او برادر نیست دیگر

نه در رزمت بود انبار و یاور

نه در بزمت بود خورشید انور

چو بی رامین شوی بی کس بمانی

نه خوش باشدت بی او زندگانی

چو بنشینی نباشد همنشینت

همان انباز و پشت راستینت

ترا ایزد نداده‌ست ایچ فرزند

که روزی بر جهان باشد خداوند

بمان تا کاو بود پشت و پناهت

به دست او بماند جایگاهت

نباشد عمر مردم جاودانی

بَرو روزی سر آید زندگانی

چو فرمان خدا آید به جانت

به دست دشمن افتد خان و مانت

همان بهتر که او بر جای باشد

مگر چون تو جهان آرای باشد

مگر شاهی درین گوهر بماند

نژاد ما درین کشور بماند

برادر را مکش زن را گسی کن

کلید مهر در دست کسی کن

بتان و خوبرویان بی شمارند

که زلف از مشک و بر از سیم دارند

یکی را بت گزین و دل برو نه

کلید گنجها در دست او ده

مگر کت زان صدف دُرّی بیاید

که شاهی را و شادی را بشاید

چه داری از نژاد ویسه امید

جز آن کاو آمده‌ست از تخم جمشید

نژادش گرچه شهوارست و نیکوست

ابا این نیکوی صد گونه آهوست

مکن شاها، خِرَد را کار فرمای

روانت را بدین کینه میالای

هزاران جفت همچون ویس یابی

چرا دل زان بلایه برنتابی

من این را آگهی دیگر شنیدم

چنان دانم که من بدتر شنیدم

شنیده‌ستم که آن بدمهر بدخو

دگر باره شد اندر بند ویرو

به خوردن روز و شب با او نشسته‌ست

ز می گه هوشیار و گاه مستست

همیشه ویس از بختش همی خواست

کنون چون دید درد دلش برخاست

تو از رامین بیچاره چه خواهی

کت از ویرو همی آید تباهی

اگر رامین به همدانست از آنست

که او بر ویسه چون تو مهربان است

و لیکن زین سخن آنجا بمانده‌ست

که ویسه مهر او از دل برانده‌ست

همین آهوست ویس بد نشان را

بدو هر روز دیگر دوستان را

چنان زیبایی و خوبی چه باید

که مهرش بر کسی ماهی نپاید

به گُل ماند که چه خوب رنگست

نپاید دیر و مهرش بی‌ درنگست

چو بشنید این سخن موبد ز مادر

دلش خوش گشت لختی بر برادر

چنان بر ویس و بر ویرو بیازرد

که گشت از خشم دل رنگ رخش زرد

همان گه نزد ویرو کرد نامه

ز تندی کرد چون شمشیر خامه

بدو گفت این که فرمودت نگویی

که بر من بیشی و بیداد جویی ؟

پناهت کیست یا پشتت کدامست

که رایت بس بلند و خویش کامست

نگویی تا که دادت این دلیری

که روباهی و طبع شیر گیری

تو با شیران چرا شیری نمایی

که با گور دمنده برنیایی

تو از من بانوم را چون ستانی

بدین بیچارگی و ناتوانی

اگر چه هست ویسه خواهر تو

زن من چون نشیند در بر تو

چرا داری مرو را تو به خانه

بدین کار از تو ننیوشم بهانه

کجا دیدی یکی زن جفت دو شوی

دو پیل کینه‌ور بسته به یک موی

مگر تا من ندیدم جایگاهت

فزون شد زانکه بد پشت و پناهت

همی تا تو دلیر و شیر مردی

ندیدم در جهان نامی که کردی

نه روزی پادشاهی را ببستی

نه روزی بد سگالی را شکستی

نه باجی بر یکی کشور نهادی

نه شهری را به پیروزی گشادی

هنرهای ترا هرگز ندیدم

نه نیز از دوست وز دشمن شنیدم

نژاد خویشتن دانی که چونست

به هنگام بلندی سرنگونست

تو از گوهر همی مانی به استر

که چون پرسند فخر آرد به مادر

ترا تیر افگنی بینم به هر کار

به نخچیر و به بازی نه به پیکار

به میدان اسپ تازی نیک تازی

همیدون گوی تنها نیک بازی

همی تا در شبستان و سرایی

هنرهای یلان نیکو نمایی

چو در میدان شوی با هم نبردان

گریزی چون زنان از پیش مردان

همی شیری کنی در کشور ماه

ازو رفته زبون داردت روباه

همانا زخم من کردی فراموش

که از جانت خِرد بُرد از تنت هوش

همیدون زخمهای نامداران

ستوده مرغزی چابک سواران

به کینه همچو شیر مرغزاری

به کوشش همچو رعد نوبهاری

هنوز از مرزهای کشور ماه

همی آید همانا آوخ و آه

مرا آن تیغ و آن بازو به جایست

که از روی زمین دشمن زدایست

چو این نامه بخوانی گوش من دار

که شمشیرم به خون تست ناهار

شنیدم هرچه تو گفتی ازین پیش

نمودی مردمان را مردی خویش

همی گفتی که شاه آمد ز ناگاه

چو شیر تند جسته از کمینگاه

ازیرا برد ویسم را ز گوراب

که من بودم به سان مست در خواب

اگر من بودمی در کشور ماه

نبردی ویس را هرگز شهنشاه

کنون باری نه مستی هوشیاری

به جای خویش فرخ شهریاری

ز کار خود ترا آگاه کردم

به پیگار تو دل یکتاه کردم

به هر راهی برون کن دیدبانی

به هر مرزی همیدون مرزبانی

به گرد آور سپاه بوم ایران

از آذربایگان و ری و گیلان

همی کن ساز لشکر تا من آیم

که من خود زود بندت برگشایم

برافشان تو به باد کینه گنجت

که همچون باد باشد یافه رنجت

به جنگی نه چنان آیم من این بار

که تو یابی به جان از جنگ زنهار

کنم از کشتگان کشورْت هامون

به هامون بر، برانم دجلهٔ خون

بیارم ویس را بی کفش و چادر

پیاده چون سگان در پیش لشکر

چنان رسوا کنم وی را کزین پس

نجوید دشمنی با مهتران کس

چو شاه این نامه زی ویرو فرستاد

همان گه مهتران را آگهی داد

ز راه ماه وز پیگار ویرو

همه کردند ساز خویش نیکو

سحرگاهان برآمد نالهٔ نای

روان شد همچو دریا لشکر از جای

تو گفتی رود جیحون از خراسان

همی آمد دمان سوی کهستان

هر آن جایی که لشکرگه زدی شاه

نیارستی گذشتن بر سرش ماه

زمین از بار لشکر بود بستوه

که می رفتند همچون آهنین کوه

تو گفتی سد یأجوجست لشکر

هم ایشان باز چون مأجوج بی مر

همی شد پیگ در پیش شهنشاه

شهنشاه از قفای پیگ در راه

چو پیگ آمد به نزد شاه ویرو

بشد وی را ز دست و پای نیرو

جهان بر چشم ویرو تیره‌گون شد

ز خشم شاه چشمش همچو خون شد

همی گفت ای عجب چندین سخن چیست

مرو را این همه پرخاش با کیست

نشانده خواهرم را در شبستان

برون کرده به دی‌ماه زمستان

هم او زد پس همو برداشت فریاد

بدان تا باشد از دو گونه بیداد

گزیده خواهرم اکنون زن اوست

تو گویی بدسگال و دشمن اوست

به صد خواری ز پیش خود براندش

به یک نامه دگر باره نخواندش

گناه او کرد و بر ما کینه ور گشت

چنین باشد کسی کز داد برگشت

نه سنگینست شاهنشه نه رویین

چه بایستش بگفتن لاف چندین

سپاه آورد یک بار و مرا دید

چنان کم دید دانم کم پسندید

ز پیش من به بدروزی چنان شد

که از خواری به گیتی داستان شد

نه پنهان بود چنگ ما دو سالار

که دیگرگون توان کردن به گفتار

از آن پس کاو ز دست ما بیفتاد

چرا پیمود بر ما این همه باد

عجبتر زین ندیدم داستانی

دو تن ترسد ز بشکسته کمانی

چه ترساند مرا کاو بود ترسان

ندارد هیچ بخرد جنگم آسان

بخش ۳۶ - پاسخ فرستادن ویرو پیش موبد

پس آنگه پاسخی کردش بآیین

به پایان تلخ و از آغاز شیرین

مرو را گفت شاها نیکناما

بزرگا کینه جویا خویش‌کاما

چه پیش آمد ترا از خویش کامی

بجز اندهگنی و زشت نامی

تو شاه و شهریار و پادشایی

به کام خویشتن فرمان روایی

چنان باید که تو آهسته باشی

همه کاری نکو دانسته باشی

تو از ما مهتری باید که گفتار

نگویی جز بآیین و سزاوار

خردمندان سخن بر داد گویند

همیشه نام نیک از داد جویند

خرد از هر کسی بیش داری

چرا دل را ز کینه ریش داری

میان ما همی کینه نباید

که کین با دوستی درخور نیاید

اگر تو یافه گویی ما نگوییم

وگر تو کینه جویی ما نجوییم

تو بفرستاده‌ای زن را ز خانه

چه بندی بر کسی دیگر بهانه؟

نه نامه باید ایدر نه پیمبر

زن اینک هر کجا خواهی همی بر

اگر فرمان دهی فرمان‌پرستم

مرو را در زمان زی تو فرستم

به جان من که تا ایدر رسیدم

مگر او را سه بار افزون ندیدم

و گر بینم چه ننگ آید ز دیدن

مرا از خواهرم نتوان بریدن

چو باشد بانوی تو خواهر من

چه باشد گر نشیند هم بر من

نگر تا بر من این تهمت نبندی

که هرگز ناید از من ناپسندی

اگر عقلت مرا نیکو بسنجد

بداند کاین سخن در من نکنجد

ز ویسه پاسخ این آمد که دادم

تو خود دانی که من بر راه دادم

سخن اکنون ز نام خویش گوییم

که هر یک در هنرها نام‌جوییم

سخن آن گو چه با دشمن چه با دوست

که هر کو بشنود گوید که نیکوست

بدین نامه که کردی سوی کهتر

تو خود تنها شده‌ستی پیش داور

زده‌ستی لافهای گونه‌گونه

بسی گفته سخنهای نمونه

به جنگ دینور تو فخر کردی

مرا بوده درو آیین مردی

مرا گفتی همان تیغم به جایست

که از روی زمین دشمن زدایست

اگر تیغ تو از پولاد کردند

نه شمشیر من از شمشاد کردند

اگر تیغ تو برّد خود و خفتان

ببرّد تیغ من خارا و سندان

مرا گفتی مگر کردی فراموش

که زخمم چون ببرد از جان تو هوش

مگر زخم مرا در خواب دیدی

که در بیداریش نایاب دیدی

سخنها کان مرا بایست گفتن

به نام خویش و نام تو نهفتن

درین نامه تو گفته‌ستی سراسر

نهاده‌ستی کله بر جای افسر

دو چشم شوخ به باشد ز دو گنج

بگوید هر چه خواهد شوخ بیرنج

گر این نامه به لشکر بربخوانی

شود پیدا بسی ننگ نهانی

دگر طعنه زدی بر گوهر من

که بهتر بد ز بابم مادر من

گهر مردان ز نام خویش گیرند

چو مردی و خرد را پیش گیرند

به گاه رزم گوهر چون پژوهند

ز گرز و خنجر و ژوپین شکوهند

اگر پیش آییم بر دشت پیگار

تو خود بینی که با تو چون کنم کار

به آب تیغ گوهر را بشویم

کنم مردی به کردار و نگویم

چه گوهر چه سخن، دانگی نیرزند

در آن میدان که گردان کینه‌ورزند

به یک سو نِه سخن، مردی بیاور

که ما را مردی است امروز یاور

به جا آریم هر یک نام و کوشش

که تا خود چون کند دادار بخشش

چو پیگ از نزد ویرو شد برِ شاه

مرو را یافت با لشکرش در راه

هوا چون بیشه دید از رمح و نیزه

چو سُرمه گشته در ره سنگریزه

چو شاه آن پاسخ دلگیر برخواند

از آن پاسخ به کار خویش درماند

کجا او را گمان آمد که ویرو

کند با وی ز بهر ویس نیرو

چو در نامه سخانها دید چونان

شد از آزار و از تندی پشیمان

همان گه نزد ویرو کس فرستاد

که ما را کردی از اندیشه آزاد

ترا زی من به زشتی یاد کردند

بدانستم که بر بیداد کردند

کنون از پشت رخش کین بجستم

به خنگ مهربانی برنشستم

منم مهمان تو یک ماه در ماه

چنان چون دوستداران نکوخواه

بکن اکنون تو ساز میزبانی

در آن ایوان و باغ خسروانی

که من یک ماه زی تو میهمانم

ترا یک سال از آن پس میزبانم

نگر تا در دل آزارم نداری

هم اکنون ویسه را پیش من آری

که ویسم خواهر آمد تو برادر

همان شهرو جهان افروز مادر

چو آمد پاسخ موبد به ویرو

درود و هدیهٔ بی‌مر به شهرو

دگر ره دیو کینه روی بنهفت

گل شادی به باغ مهر بشکفت

دو چشم رامش از خواب اندر آمد

به جوی آشتی آب اندر آمد

دگر ره ویس بانو را ببردند

چو خورشیدی به شاهنشه سپردند

دل هر کس بدیشان شادمان بود

تو گفتی خود عروسی آن زمان بود

یکی مه شادی و نخچیر کردند

گهی چوگان زدند گه باده خوردند

پس از یک مه ره خانه گرفتند

ز بوم ماه سوی مرو رفتند

بخش ۳۷ - سرزنش کردن موبد ویس را

چو در مرو گزین شد شاه شاهان

دلش خرم به روی ماه ماهان

ز روی ویس بودی آفتابش

ز موی ویس بودی مشک نابش

نشسته شاد روزی با دلارام

سخن گفت از هوای ویس با رام

که بنشستی به بوم ماه چندین

ز بهر آنکه جفتت بود رامین

اگر رامین نبودی غمگسارت

نبودی نیم روز آنجا قرارت

جوابش داد خورشید سمن‌بر

مبر چندین گمان بد به من بر

گهی گویی که با تو بود ویرو

کنی دیدار ویرو بر من آهو

گهی گویی که با تو بود رامین

چرا بر من زنی بیغاره چندین

مدان دوزخ بدان گرمی که گویند

نه اهریمن بدان زشتی که جویند

اگر چه دزد را دزدی بود کار

دروغش نیز هم گویند بسیار

تو خود دانی که ویرو چون جوانست

به دشت و کوه بر نخچیرگانست

نداند کار جز نخچیر کردن

نشستن با بزرگان باده خوردن

به عادت نیز رامین همچنین است

مرو را دوستدار راستین است

به هم بودند هر دو چون برادر

نشسته روز و شب با رود و ساغر

جوان را هم جوان باشد دلارام

کجا باشد جوانی خوشترین کام

جوانی ایزد از مینو سرشته‌ست

مرو را بوی چون بوی بهشتست

چو رامین آمد اندر کشور ماه

به رامش جفت ویرو بود شش ماه

به ایوان و به میدان و به نخچیر

به اندوه و به شادی و به تدبیر

اگر ویروست او را بد برادر

و گر شهروست او را بود مادر

نه هر کاو دوستی ورزید جایی

به زیر دوستی بودش خطایی

نه هر کاو جایگاهی مهربانی

کند، دارد به دل در بد گمانی

نه هر دل چون دلت ناپاک باشد

نه هر مردی چو تو بی باک باشد

شهنشه گفت نیکست ار چنینست

دل رامین سزای آفرینست

بدین پیمان توانی خورد سوگند

که رامین را نبودش با تو پیوند

اگر سوگند بتوانی بدین خورد

نباشد در جهان چون تو جوانمرد

جوابش داد ویس و گفت سوگند

خورم شاید بدین نابوده پیوند

چرا ترسم ز ناکرده گناهی

به سوگندان نمایم خوب راهی

نپیچد جرم ناکرده روانی

نگندد سیر ناخورده دهانی

به پیمان و به سوگندم مترساد

که دارد بی‌گنه سوگند آسان

چو در زیرش نباشد ناصوابی

چه سوگندی خوری چه سرد آبی

شهنشه گفت ازین بهتر چه باشد

به پا کی خود جزین درخور چه باشد

بخور سوگند وز تهمت برستی

روان را از ملامت‌ها بشستی

کنون من آتشی روشن فروزم

برو بسیار مشک و عود سوزم

تو آنجا پیش دینداران عالم

بدان آتش بخور سوگند محکم

هر آن گاهی که تو سوگند خوردی

روان را از گنه پاکیزه کردی

مرا با تو نباشد نیز گفتار

نه پرخاش و نه پیگار و آزار

ازین پس تو مرا جان و جهانی

برابر دارمت با زندگانی

چو پیدا گردد از تو پارسایی

ترا بخشم سراسر پادشایی

چه باشد خوب‌تر زان پادشایی

که بپسندد مرو را پارسایی

مرو را گفت ویسه همچنین کن

مرا و خویشتن را پاک‌دین کن

همی تا به من بر بدگمانی

از آن در مر ترا باشد زیانی

گناهِ بوده بر مردم نهفتن

بسی نیکوتر از نابوده گفتن

شهنشه خواند یکسر موبدان را

ز لشکر سروران و کهبدان را

به آتشگاه چیزی بی کران داد

که نتوان کرد آن را سر به سر یاد

ز دینار و ز گوهرهای شهوار

زمین و آسیا و باغ بسیار

گزیده مادیانان تگاور

همیدون گوسفند و گاو بی‌مر

ز آتشگاه لختی آتش آورد

به میدان آتشی چون کوه برکرد

بسی از صندل و عودش خورش داد

به کافور و به مشکش پرورش داد

ز میدان آتش سوزان برآمد

که با گردون گردان همبر آمد

چو زرّین گنبدی بر چرخ یازان

شده لرزان و زرّش پاک ریزان

به سان دلبری در لعل و ملحم

گرازان و خورشان مست و خرّم

چو روز وصلت او را روشنایی

هنو سوزنده چون روز جدایی

ز چهره نور در گیتی فگنده

ز نورش باز تاریکی رمنده

نبود آگاه در گیتی زن و مرد

که شاهنشاه آن آتش چرا کرد

چو از میدان برآمد آتش شاه

همی سود از بلندی سرش با ماه

ز بام گوشک موبد ویس و رامین

بدیدند آتشی یازان به پروین

بزرگان خراسان ایستاده

سراسر روی زی آتش نهاده

ز چندان مهتران یک تن نه آگاه

بدان آتش چه خواهد سوختن شاه

همان گه ویس در رامین نگه کرد

مرو را گفت بنگر حال این مرد

که آتش چون بلند افروخت ما را

بدین آتش بخواهد سوخت ما را

بیا تا هر دو بگریزیم از ایدر

بسوزانیم او را هم به آذر

مرا بفریفت موبد دی به سوگند

به شیرینی سخنها گفت چون قند

مرو را نیز دام خود نهادم

نه آن بودم که در دام او فتادم

بدو گفتم خورم صد باره سوگند

که رامین را نبد با ویس پیوند

چو زین با وی سخن گفتم فراوان

دلش بفریفتم ناگه به دستان

کنون در پاش شهری و سپاهی

ز من خواهد نمودن بی‌گناهی

مرا گوید به آتش بر گذر کن

جهان را از تن پاکت خبر کن

بدان تا کهتر و مهتر بدانند

کجا در ویس و رامین بدگمانند

بیا تا پیش ازین کاومان بخواند

ورا این راستی در دل بماند

پس آنگه دایه را گفتا چه گویی

وزین آتش مرا چاره چه جویی

تو دانی کاین نه هنگام ستیزاست

که این هنگام هنگام گریزست

تو چاره دانی و نیرنگ بازی

نگر در کار ما چاره چه سازی

کجا در جای چونین چاره بهتر

که در جای دگر مردی و لشکر

جوابش داد رنگ‌آمیز دایه

نیفتاده‌ست کار خوار مایه

من این را چاره چون دانم نهادن

سر این بند چون دانم گشادن

مگر ما را دهد دادار یاری

برافروزد چراغ بختیاری

کنون افتاد کار، ایدر مپایید

کجا من میروم با من بیایید

پس آنگه رفت بر بام شبستان

نگر زانجا چگونه ساخت دستان

فراوان زر و گوهر برگرفتند

پس آنگه هر سه در گرمابه رفتند

رهی از گلخن اندر بوستان بود

چنان راهی که از هر کس نهان بود

بدان ره هر سه اندر باغ رفتند

ز موبد با دلی پرداغ رفتند

سبک بررفت رامین روی دیوار

فروهشت از سر دیوار دستار

به چاره بر کشید آن هر دوان را

به دیگر سو فروهشت این و آن را

پس آنگه خود فرود آمد ز دیوار

به چادر هر سه بربستند رخسار

چو دیوان چهره از مردم نهفتند

به آیین زنان هر سه برفتند

همی دانست رامین بوستانی

بدو در کار دیده باغبانی

همان گه پیش مرد باغبان شد

بیارامید چون در بوستان شد

فرستادش به خانه باغبان را

بخواند از خانه پنهان قهرمان را

بفرمودش که رو اسپان بیاور

گزیده هرچه آن باشد تگاور

همیدون خوردنی چیزی که داری

سلاحم با همه ساز شکاری

بیاوردند آن چیزی که او خواست

نماز شام رفتن را بیاراست

ز مرو اندر بیابان رفت چون باد

ندیده روی او را آدمی‌زاد

بیابانی که آرام بلا بود

ز ناخوشی چو کام اژدها بود

ز روی ویس و رامین گشته فرخار

ز بوی هر دوان چون طبل عطار

کویر و شوره و ریگ رونده

سموم جانکش و شیر دمنده

دو عاشق را شده چون باغ خرم

از آن شادی کجا بودند باهم

ز گرما و کویر آنگه نبودند

تو گفتی شب در ره نبودند

به چین اندر به سنگی برنبشته‌ست

که دوزخ عاشقان را چون بهشتست

چو باشد مرد عاشق در بر دوست

همه زشتی به چشمش سخت نیکوست

کویر و کوه او را بوستانست

فراز برف همچون گلستانست

کجا عاشق به مرد مست ماند

که در مستی غم و شادی نداند

به ده روز آن بیابان را بریدند

ز مرو شاهجان زی ری رسیدند

به ری در بود رامین را یکی دوست

به گاه مردمی با او ز یک پوست

جوانمرد هنرمند و بی آهو

مرو را دستگاهی سخت نیکو

به بهروزی بداده بخت کامش

که خود بهروز شیرو بود نامش

ز خوشی چون بهشتی خان و مانش

همیشه شاد از وی دوستانش

شبی تاریک بود و ماه با مهر

ز بیننده نهفته اختران چهر

جهان چون چاه سیصد باز گشته

هوا با تیرگی انباز گشته

همی شد رام تا درگاه بهروز

به کام خویش فرخ بخت و پیروز

چو رامین را بدید آن مهر پرور

نبودش دیده را دیدار باور

همی گفت ای عجب هنگام چونین

که باید نیک مهمانی چو رامین

مرو را گفت رامین ای برادر

بپوش این راز ما در زیر چادر

مگو کس را که رامین آمد از راه

مکن کس را ز مهمانانت آگاه

جوابش داد بهروز جوانمرد

ترا بختم به مهمان من آورد

خداوندی و من پیش تو چاکر

نه چاکر بل ز چاکر نیز کمتر

ترا فرمان برم تا زنده باشم

به پیش بندگانت بنده باشم

اگر فرمان دهی تا من هم اکنون

شوم با چاکران از خانه بیرون

سرای و جز سرایم مر ترا باد

یکی خشنودی جانت مرا باد

پس آنگه ویس با رامین و بهروز

به کام خویش بنشستند هر روز

گشاده دل به کام و در ببسته

به مِیْ گرد از رخان خویش شسته

به روز اندر نشاط و شادمانی

به شب در خرّمی و کامرانی

گهی مِیْ بر کف و گه دوست در بر

شده مِیْ نوش بر رخسار دلبر

چراغ نیکوان ویس گل‌اندام

به شادی و به رامش با دلارام

به شب چون زهره شبگیران برآمد

به بانگ مطرب از خواب اندر آمد

هنوز از باده بودی مست و در خواب

نهادندیش بر کف بادهٔ ناب

نشسته پیش او رامین دلبر

گهی طنبور و گاهی چنگ در بر

همی گفتی سرود مهربازان

به دستان و نوای دلنوازان

همی گفتی که ما دو نیک یاریم

به یاری یکدگر را جان سپاریم

به هنگام وفا گنج وفاییم

به چشم دشمنان تیز جفاییم

چو ما را خرّمی و شاد خواریست

بد اندیشان ما را رنج و زاریست

به رنج از دوستی سیری نیابیم

ز راه مهربانی رخ نتابیم

به مهر اندر چو دو روشن چراغیم

به ناز اندر چو دو بشکفته باغیم

ز مهر خویش جز شادی نبینیم

که از پیروزی ارزانی بدینیم

خوشا ویسا نشسته پیش رامین

چنان کبگ دری در پیش شاهین

خوشا ویسا نشسته جام بر دست

هم از باده هم از خوبی شده مست

خوشا ویسا به کام دل نشسته

امید اندر دل موبد شکسته

خوشا ویسا به خنده لب گشاده

لب آنگه بر لب رامین نهاده

خوشا ویسا به مستی پیش رامین

ز عشقش کیش همچون کیش رامین

زهی رامین نکو تدبیر کردی

که چون ویسه یکی نخچیر کردی

زهی رامین به کام دل همی ناز

که داری کام دل را نیک انباز

زهی رامین که در باغ بهشتی

همیشه با گل اردبهشتی

زهی رامین که جفت آفتابی

به فَرّش هر چه تو خواهی بیابی

هزاران آفرین بر کشور ماه

که چون ویس آمده‌ست از وی یکی ماه

هزاران آفرین بر جان شهرو

که دختش ویسه بود و پور بیرو

هزاران آفرین بر جان قارن

که از پشت آمدش این ماه روشن

هزاران آفرین بر خندهٔ ویس

که کرده‌ست این جهان را بندهٔ ویس

بیار ای ویس جام خسروانی

درو می چون رخانت ارغوانی

چو از دست تو گیرم جام مستی

مرا مستی نیارد هیچ سستی

ندارم مست چون گشتم به کامت

ز رویت یا ز مهرت یا ز جامت

گر از دست تو جام هوش گیرم

چنان دانم که جام نوش گیرم

نشاط من ز تو آرام یابد

غمان من ز تو انجام یابد

دلم درج است و در وی گوهری تو

کنارم برج و در وی اختری تو

ابی گوهر مبادا هرگز این درج

ابی اختر مبادا هرگز این برج

همیشه باد باغ رویت آباد

دو دست من به باغت باغبان باد

بسا روزا که نام ما بخوانند

خردمندان شکفت از ما بمانند

چنان خوبی و چونین مهربانی

سزد گر نام دارد جاودانی

دلا بسیار درد و ریش دیدی

کنون از دوست کام خویش دیدی

دلی چون خویشن دیدی پر از مهر

و یا این گل رخی تابان‌تر از مهر

تو روز و شب بدین چهره همی ناز

نبرد بد سگالان را همی ساز

که خرما در جهان با خار باشد

نشاط عشق با تیمار باشد

کنون از جان کنی در کار مهرش

نباشد در خور دیدار مهرش

روان از بهر چونین یار باید

جهان از بهر چونین کار باید

تو اکنون مِیْ خور از فردا میندیش

که جز فرمان یزدان نایدت پیش

مگر کارت بود در مهر کاری

ازان بهتر که تو امید داری

هر آنگاهی که رامین باده خوردی

جنین گفتارها را یاد کردی

ازین سو ویس با کام و هوا بود

وزان سو شاه با رنج و بلا بود

گر ایشان را به ناز اندر خوشی بود

شهنشه را شتاب و ناخوشی بود

که او سوگند ویسه خواست دادن

دل از بندِ گمانی برگشادن

چو ویس ماه پیکر را طلب کرد

زمانه روز او را تیره شب کرد

همی جستش ز هر سو یک شبانروز

به دل در، آتشی مانده خردسوز

بخش ۳۸ - گردیدن شاه موبد به گیتى در طلب ویس

چو از دیدار ویسه گشت نومید

به چشمش تیره شد تابنده خورشید

سپردش زرد را شاهی سراسر

که هم دستور بودش هم برادر

گزید از هر چه او را بود تیغی

تگاور باره‌ای چون تند میغی

به سختی چون دل کافر کمانی

پر از الماس پرّان تیردانی

بشد تنها به گیتی ویس جویان

ز درد دل زبانش ویس گویان

همی روی زمین آباد و ویران

چه روم و هند چه ایران و توران

نشان ویسه هر جایی بپرسید

نه خود دید و نه از کس نیز بشنید

گهی چون رنگ بود در کوهساران

گهی چون شیر بود در مرغزاران

گهی چون دیو بود اندر بیابان

گهی چون مار بود اندر نیستان

به کوه و بیشه و هامون و دریا

همی شد پنج مه چون مرد شیدا

گهی شمشیر زد بر تنش سرما

گهی آسیب زد بر جانش گرما

گهی خوردی فطیر راهبانان

گهی انگشت و گه شیر شبانان

نخفتی ور بخفتی شاه مسکین

زمینش فرش بودی دست بالین

بدین سان پنج مه بر دشت و بر کوه

رفیقش راه بود و جفتش اندوه

شده بدبختی وی بخت رامین

همه تلخیش وی را گشته شیرین

بسا سنگا که دستش کوفت بر سر

بسا خونا که چشمش ریخت بر بر

چو بی راهی همی رفتی به راهی

و یا تنها بماندی جایگاهی

به بخت خویشتن چندان گرستی

کجا افزونتر از باران گرستی

همی گفتی دریغا روزگارم

سپاه و گنج و رخت بی شمارم

ز بهر دل سراسر برفشاندم

کنون بیشاهی و بیدل بماندم

هم از دل دورمانده‌ستم هم از دوست

به چونین روز مردن سخت نیکوست

چو بر جستنْش بردارم یکی گام

جدا گردد همی از من یک اندام

مرا انده ازان بسیار گشته‌ست

که خود جانم ز من بیزار گشته‌ست

تو گویی باد پیشم آتشینست

زمین در زیر پایم آهنینست

ز گیتی هر چه بینم دل‌گشایی

همی آید به چشمم اژدهایی

دلم چونست چون ابری کشیده

هوا چونست چون زهری چشیده

به پیری گر نبودی عشق شایست

مرا این عشق با این غم چه بایست

بدین غم طفل گردد پیر دلگیر

نگر چون زار گردد مردم پیر

بهشتی را ز گیتی برگزیدم

که با هجران او دوزخ بدیدم

چو یاد آرم به دل جور و جفایش

بیفزاید مرا مهر و وفایش

بتر گردم چو عیبش برشمارم

تو گویی عیب او را دوست دارم

دل من کور گشت از مهربانی

نبیند هیچ کام این جهانی

ز پیش عاشقی بودم توانا

به کار خویشتن بینا و دانا

کنون در عاشقی بس ناتوانم

چنان گشتم که گر بینم ندانم

دریغا نام من در هوشیاری

دریغا رنج من در مهرکاری

که رنجم را ببرد از ناگهان باد

همان آتش به جان من درافتاد

مرا اندر جهان اکنون چه گویند

همه کس دل ز مهر من بشویند

مرا دیوانه پندارند و بی هال

که دیوانه چو من باشد به هر حال

هم از شادی هم از شاهی بریده

چنین با گور و آهو آرمیده

چرا چون یار دلبر بود با من

شنیدم بیهده گفتار دشمن

چو با هجرش همی طاقت ندارم

چرا فرمانش را طاعت ندارم؟

اگر روزی رخانش باز بینم

بدو بخشم همه تاج و نگینم

بفرمانش بُوَم تا زنده باشم

خداوند او بود من بنده باشم

کنون کز مهر دارم حلقه در گوش

هر آن چیزی که او را خوش مرا نوش

چو ماهی پنج و شش گرد جهان گشت

تنش یکباره سست و ناتوان گشت

همی ترسید از آسیب زمانه

که مرگش را کند روزی بهانه

به بد روزی و تنهایی بمیرد

پس آنگه دشمنی جایش بگیرد

صواب آن دید کز ره باز گردد

هوای ویس جستن درنوردد

به امیدش گذارد زندگانی

مگر روزی بیابد زو نشانی

همانگه سوی مرو شاهجان شد

دگرباره جهان زو شادمان شد

تو گفتی کِشت بی‌نم گشته، نم یافت

و یا درویش بیمایه درم یافت

به مرو شایگان مژده درافتاد

که آمد شاه موبد با دل شاد

همه بازارها آذین ببستند

پری رویان بر آذین‌ها نشستند

برافشاندند چندان زر و گوهر

که شد درویش آن کشور توانگر

بخش ۳۹ - نامه نوشتن رامین به مادر و آگاه شدن موبد

بدان گاهی که شاهنشاه موبد

برون رفت از نگارین کاخ و گنبد

دل از شاهی و شهر خویش برداشت

بیابان بر گزید و کاخ بگذاشت

بدان زاری و بد روزی همی گشت

چو ماهی پنج و شش بگذشت برگشت

ز ری رامین به مادر نامه‌ای کرد

ز شادی جان او را جامه‌ای کرد

کجا رامین و شه هردو برادر

به هم بودند ازین پاکیزه مادر

وزیشان زرد را مادر دگر بود

شنیده‌ستم که او هندو گهر بود

فرستاده به مرو آمد نهانی

شتابان تر ز باد مهرگانی

همی تا شاه رفته بود و رامین

همیشه اشک مادر بود خونین

گهی بر روی خون دیده راندی

گهی از درد دل فریاد خواندی

کجا چون شاه و چون رامین دو فرزند

ازو یکباره بگسستند پیوند

زنی را از دو گیتی برگزیدند

هم از مادر هم از شاهی بریدند

چو آگه شد ز رامین شادمان شد

تنش را آن خبر همتای جان شد

به نامه گفته بود ای نیک مادر

مرا ببرید از گیتی برادر

کجا او را به جان من ستیزست

به من بر سال و مه چون تیغ تیزست

هم از ویس است آزرده هم از من

همی جوید به ما بر کام دشمن

مرا یک موی ویس ماه پیکر

گرامی‌تر ز چون او صد برادر

مرا از ویس باری جز خوشی نیست

ازو جز برتری و سرکشی نیست

هر آنگاهی که از وی دور مانم

بجز خوشی و کام دل نرانم

هر آنگاهی که بر درگاه باشم

ز بیمش گویی اندر چاه باشم

نه چرخست او نه ماه و آفتابست

کجا بامن هم از یک مام و بابست

به هر نامی که خواهی زو نکاهم

به میدان در چنو پنجاه خواهم

همی تا رفته‌ام از مرو گنده

نیاسودم ز بازی و ز خنده

به مرو اندر چنان بودم شب و روز

که گفتی آهوم در پنجهٔ یوز

نه بس بود آن بلا خوردن به ناکام

که آتش نیز بایستش به فرجام

به آتش‌مان چه سوزد نه خدایست

که دوزخ دار و پادافره نمایست

کنون اینجا که هستم تندرستم

ز ویسه شادم و از باده مستم

فرستادم به تو نامه نهانی

بدان تا حال و کار من بدانی

نگر تا هیچ گونه غم نداری

که تیمار جهان باشد گذاری

نمودم حال خویش و روز و جایم

وزین پس هرچه باشد هم نمایم

همی گردم به گیهان تا بدان گاه

که گردد جایگاه شاه بی شاه

چو تخت موبد از وی بازماند

مرا خود بخت بر تختش نشاند

نه او را جان به کوهی باز بسته‌ست

و یا در چشمهء حیوان بشسته‌ست

وگر زین بماند چند گاهی

به جان من که گِرد آرم سپاهی

فرود آرم مرو را از سرِ تخت

نشینم با دلارامم برِ تخت

نباشد دیر، باشد زود این کار

تو گفتار مرا در دل نگه دار

چو گفتارم پدید آید تو گو زه

نباشد هیچ دانایی ز تو به

درود ویس جان‌افزای بپذیر

بسی خوشتر ز بوی گل به شبگیر

چو مادر نامهٔ فرزند برخواند

ز شادی دل بر آن نامه برافشاند

چو از ره اندر آمد نامه آن روز

شهنشه نیز باز آمد دگر روز

دل مادر برست از رنج دیدن

تو گفتی خواست از شادی پریدن

جهان را کارها چونین شگفته‌ست

خنک آن کس کزو عبرت گرفته‌ست

نماید چند بازی بلعجب وار

پس آنگه نه طرب ماند نه تیمار

نگر تا از بلای او ننالی

که گر نالی ز ناله بر محالی

نگر تا از هوای او ننازی

که گر نازی ز نازش بر مجازی

چو شاهنشه یکی هفته بیاسود

ز تنهایی همیشه تنگدل بود

چو دستورش ز پیش او برفتی

مرو را دیو اندیشه گرفتی

شبی مادر بدو گفت ای نیازی

چرا از رنج و اندُه می‌گدازی

چنین غمگین و درمانده چرایی

نه بر ایران و توران پادشایی؟

نه شاهان جهان باژت گزارند

دل و دیده بفرمان تو دارند

جهان از قیروان تا چین داری

به هر کامی که خواهی کامگاری

چرا هنواره چونین مستمندی

جرا این سست جانت را پسندی

به پیری هر کسی نیکی فزایند

کجا از خواب برنایی درآیند

دگر بر راه ناخوبی نپیوند

ز پیری کام برنایی نجویند

کجا پیریش باشد سخترین بند

همن موی سپیدش بهترین پند

ترا تا پیر گشتی آز بیش است

دلم زین آز تو بسیار ریش است

شهنشه گفت ای مادر چنین است

دلم گویی که هم با من به کین است

زنی را بر گزیدم از جهانی

همی از وی نیارامم زمانی

نه گر پندش دهم پندم پذیرد

نه با شادی و ناز آرام گیرد

مرا شش ماه در گیتی دوانید

چه مایه رنج زی جانم رسانید

کنون غمگین و آشفته بدان است

که او بی یار زنده در جهان است

همی تا باشد این دل در تن من

نپردازم به جنگ هیچ دشمن

اگر جانم ز ویس آگاه گشتی

دراز اندوه من کوتاه گشتی

پذیرفتم که گر رویش ببینم

به دست او دهم تاج و نگینم

ز فرمانش دگر بیرون نیایم

چنان دارم که فرمان خدایم

گناه رفته را اندر گذارم

دگر هرگز به روی او نیارم

به رامین نیز جز نیکی نخواهم

برادر باشد و پشت و پناهم

چو این گفتار ازو بشنید مادر

تو گویی در دلش افتاد آذر

ز دیده اشک خونین بر رخان ریخت

تو گفتی ناردان بر زعفران ریخت

گرفتش دست آن پر مایه فرزند

بخور گفتا برین گفتار سوگند

که خون ویس و رامینم نریزی

نه هرگز نیز با ایشان ستیزی

به جا آری سخن‌هایی که گفتی

چنان کاندر وفا نایدْت زفتی

کجا من دارم آگاهی ازیشان

بگویم چون بیابم راست پیمان

چو مادر با شهنشه این سخن گفت

ز شادی روی او چون لاله بشکفت

به دست و پای مادر اندر افتاد

هزاران بوسه بر دستش همی داد

همی گفت ای مرا با جان برابر

مرا از دوزخ سوزان برآور

به نیکویی بکن یک کار دیگر

روانم باز ده یک بار دیگر

که فرمان ترا بر دل نگارم

سر از فرمانت هرگز برندارم

بخورد آنگاه با مادرش سوگند

به دین روشن و جان خردمند

به یزدان جهان و دین پاکان

به روشن جان نیکان و نیاکان

به آب پاک و خاک و آتش و باد

به فرهنگ و وفا و دانش و داد

که بر رامین ازین پس بد نجویم

دل از آزار و کردارش بشویم

نخواهم بر تن و جانش زیانی

ز دل ننمایمش جز مهربانی

شبستان مرا بانو بود ویس

دل و جان مرا دارو بود ویس

گناه رفته را زو درگذارم

دگر هرگز به رویش باز نارم

چو شاهنشه بدین سان خورد سوگند

به کار ویس دل را کرد خرسند

همان گه مادرش نامه فرستاد

به نامه کرد رفته یک به یک یاد

سخنها گفت نیکوتر ز گوهر

به گاه طعم شیرین‌تر ز شکر

به نامه گفته بود ای جان مادر

بهشت و دوزخت فرمان مادر

ز فرمانم نگر تا سر نتابی

که از دادار جز دوزخ نیابی

چو این نامه بخوانی زود بشتاب

مرا یک بار دیگر زنده دریاب

که چشمم کور شد از بس گرستن

تنم خواهد همی از جان گسستن

چراغ جانم اندر تن فرومرد

بهار کامم اندر دل بپژمرد

همی تا روی تو بینم چنینم

به پیش دادگر رخ بر زمینم

ترا خواهم که بینم در جهان بس

که بر من نیست فرخ تر ز تو کس

شهنشه نیز همچون من نوانست

تنش گویی ز یادت بی روانست

چو بی تو گشت او قدرت بدانست

به گیتی گشت چندان کاو توانست

چه مایه در جهان رنج و بلا دید

نگر چه روزگار ناسزاد دید

کنون برگشت و بازآمد پشیمان

بجز دیدارت او را نیست درمان

بخورد از راستی پاکیزه سوگند

که هرگز نشکند در مهر پیوند

گرامی داردت چون جان و دیده

وزین دیگر برادر برگزیده

ترا باشد ز بیرون داد و فرمان

چنان چون ویسه را اندر شبستان

هم او بانو بود هم تو سپهبد

شما را چون پدر آزاده موبد

نباشد نیز هرگز خشم و آزار

دلت جوید به گفتار و به کردار

تو نیز از دل برون کن بیم و پرهیز

مکن تندی و چونین سخت مستیز

که از بیگانگی سودی نیاری

وگرچه مایهٔ بسیار داری

چو داری در خراسان مرزبانی

چرا جویی دگر جا ایرمانی

خراسانی که چون خرم بهشتست

ترا ایزد ز حاک او سرشته‌ست

ترا داده‌ست بر وی پادشایی

چرا جویی همی از وی جدایی

درین بیگانگی و رنج بی‌مر

چه خواهی جستن از شاهی فزونتر

به طبع اندر چه داری به ز امید

به چرخ اندر چه یابی به ز خورشید

چو در پیشت بود کانی ز گوهر

چرا جویی به سختی کان دیگر

چو آمد پاسخ نامه به پایان

ببردندش به پشت بادپایان

دل رامین از آن نامه بتفسید

ز حال مادر و موبد بپرسید

چو از پیمان و سوگند آگهی یافت

عنان از ری به سوی مرو برتافت

نشانده دلبرش را در عماری

چه اندر تاخ در شاهواری

ز بوی زلف و رنگ روی آن ماه

چو مشک و لاله شد خاک همه راه

اگرچه بود در پرده نهفته

همی تابید چون ماه دو هفته

و گرچه بود در ره کاروانی

چو سروی بود رسته خسروانی

هوا او را به آب مهر شسته

هزاران رشته در پروین گسسته

به کام خود نشسته پنج شش ماه

برو ناتافته نور خور و ماه

شده از نازکی چون قطرهٔ آب

ز تری همچو سروی سبز و شاداب

یکی خوبیش را سد برفزوده

نه کس دیده چو او نه خود شنوده

چو چشم شاه موبد بر وی افتاد

همه شغل جهان او را شد از یاد

چنان کان خوبی ویسه فزون بود

مرو را نیز مهر دل بیفزود

فراموش کرد آزار گذشته

تو گفتی دیو موبد شد فرشته

دگر باره به رامش دست بردند

جهان را بازی و سخره شمردند

به کام دل همی بودند خرم

ز مِیْ دادند کشت کام را نم

بخش ۴۰ - نشستن موبد در بزم با ویس و رامین و سرود گفتن رامین به حال خود

چو شاه و ویس و رامین هر سه باهم

دگر باره شدند از مهر بی غم

گناه رفته را پوزش نمودند

به پوزش کینه را از دل زدودند

شه شاهان به پیروزی یکی روز

نشسته شاد با ویس دل افروز

بلورین جام را بر کف نهاده

چه روی ویس در وی لعل باده

بخواند آزاده رامین را و بنشاند

به روی هر دو کام دل همی راند

نصیب گوش بودش چنگ رامین

نصیب چشم رخسار نگارین

چو رامین گه گهی بنواختی چنگ

ز شادی بر سر آب آمدی سنگ

به حال خود سرود خوش بگفتی

که روی ویس مثل گل شکفتی

مدار ای خسته دل اندیشه چندین

که نه یکباره سنگینی نه رویین

مکن با دوست چندین ناپسندی

ز دل منمای چندین مستمندی

زمانی دل به رود و باده خوش دار

به جام باده بنشان گرد تیمار

اگر مانده‌است لختی زندگانی

سر آید رنجهای این جهانی

همان گردون که بر تو کرد بیداد

به عذر آید ترا روزی دهد داد

بسا روزا که تو دلشاد باشی

وزین اندیشها آزاد باشی

اگر حال تو دیگر کرد گیهان

مرو را هم نماند حال یکسان

چو شاهنشاه را می در سر آویخت

خرد را مغز او با می برآمیخت

ز رامین خوش سرودی خواست دیگر

به حال عشق از آن پیشین نکوتر

دگر باره سرودی گفت رامین

که از دل برگرفت اندوه دیرین

رونده سرو دیدم بوستانی

سخنور ماه دیدم آسمانی

شکفته باغ دیدم نوبهاری

سزای آنکه در وی مهر کاری

گلی دیدم درو اردیبهشتی

نسیم و رنگ او هر دو بهشتی

به گاه غم سزای غمگساری

گه شادی سزای شاد خواری

سپردم دل به مهرش جاودانی

ز هر کاری گزیدم باغبانی

همی گردم میان لاله‌زارش

همی بینم شکفته نو بهارش

من اندر باغ روز و شاب مجاور

بد اندیشم چو حلقه مانده بر در

حسودان را حسد بردن چه باید

به هر کس آن دهد یزدان که شاید

سزاوارست با مه چرخ گردان

ازیرا مه بدو داده‌ست یزدان

چو بشنید این سرود آزاده خسرو

ز شادی گشت عشق اندر دلش نو

دریغ هجر ویس از دلْش برخاست

ز ویس ماه پیکر جام مِیْ خواست

بدان کز مِیْ کند یکباره مستی

فرو شوید ز دل زنگار هستی

سمن‌بر ویس گفت ای شاه شاهان

به شادی زی به کام نیکخواهان

همه روزت به پیروزی چنین باد

همه کارت سزای آفرین باد

خوشست امروز ما را باده خوردن

به نیکی آفرین بر شاه کردن

سزد گر دایه روز ما ببیند

به شادی ساعتی با ما نشیند

اگر فرمان دهد پیروزگر شاه

کنیم او را ز حال خویش آگاه

به بزم شاه خوانیمش زمانی

که چون او نیست شه را مهربانی

پس آنگه دایه را زی شاه خواندند

به پیش ویس بر کرسی نشاندند

شهنشه گفت رامین را تو مِیْ ده

که مِیْ خوردن ز دست دوستان به

جهان افروز رامین همچنان کرد

به شادی مِیْ همی داد و همی خورد

می اندر مغز او بنمود گوهر

دل پر مهر او را گشت یاور

چو ویس لاله رخ را می همی داد

نهان از شاه گفتش ای پریزاد

به شادی و به رامش خور می ناب

که کِشت عشق را از مِیْ دهیم آب

دل ویس این سخن نیکو پسندید

نهان از شاه با رامین بخندید

مرو را گفت بختت راهبر باد

به بوم مهر کشتت نیک بر باد

همی تا جان ما بر جای باشد

دل ما هر دو مهر افروز باشد

به دل مگزین تو بر من دیگران را

کجا من بر تو نگزینم روان را

تو از من شاد باشی من ز تو شاد

مرا تو یاد باشی من ترا یاد

دل ما هر دوان کان خوشی باد

دل موبد ز تیمار آتشی باد

شهنشه را به گوش آمد ازیشان

سخنهایی که می گفتند پنهان

شنیده کرد بر خود ناشنیده

به مردی داشت دل را آرمیده

به دایه گفت دایه مِیْ تو بگسار

به رامین گفت رامین چنگ بردار

سرود عاشقان بر چنگ بِسْرای

سخن کم گوی و شادی‌مان بیفزای

وزان پس داد دایه می بدیشان

شده رامین ز مهر دل خروشان

سرودی گفت بس شیرین و دلگیر

تو نیز ار می همی گیری چنان گیر

مرا از داغ هجران زرد شد روی

به می زردی ز روی من فروشوی

می گلگون کند گلگون رخانم

زداید زنگ اندیشه ز جانم

چو باشد رنگ رویم ارغوانی

نداند دشمنم درد نهانی

به هر چاره که بتوانم بکوشم

مگر درد دل از دشمن بپوشم

از آن رو روز و شب مست و خرابم

که جز مستی دگر چاره نیابم

چه خوشی باشد آن میخوارگی را

کزو درمان کنی بیچارگی را

همیسه مست باشم مِیْ گسارم

بدان تا از غم آگاهی ندارم

خبر دارد تو گویی ماه‌رویم

که من چونین به داغ مهر اویم

اگر چه من ز شیران جان ستانم

همی بستاند از من عشق جانم

خدایا چارهٔ بیچارگانی

مرا و جز مرا چاره تو دانی

چنان کز شب برآری روز روشن

ازین محنت برآری شادی من

چو رامین چند گه نالید بر چنگ

همی از نالهٔ او نرم شد سنگ

اگر چه داشت مهر دل نهانی

پدید آمد نهانی را نشانی

دلی در تفّ آتش مانده ناکام

چگونه یافتی در آتش آرام

چو مستی جفت شد با مهربانی

دو آتش را فروزنده جوانی

دل رامین صبوری چون نمودی

به چونان جای چون بر جای بودی

جوان و مست و عاشق چنگ در بر

نشسته یار پیش یار دیگر

نباشد بس عجب گر زو نشانی

پدید آید ز حال مهربانی

چنان آبی که گردد سخت بسیار

بسنبد زیر بند خویش ناچار

همیدون مهر چون بسیار گردد

به پیشش پند و دانش خوار گردد

چو از می مست شد پیروزگر شاه

به شادی در شبستان رفت با ماه

به جای خویش شد آزاده رامین

مرو را خار بستر سنگ بالین

دل موبد ز ویسه بود پر درد

در آن مستی مرو را سرزنش کرد

بدو گفت ای دریغ این خوبرویی

که با او نیست لختی مهرجویی

تو چون زیبا درختی آبداری

شکفته نغز در باغ بهاری

گل و برگت نکو باشد ز دیدن

و لیکن تلخ باشد درچشیدن

به شکر ماندت گفتار و دیدار

به حنظل ماندت آیین و کردار

بسی شوخان بی شرمان بدیدم

یکی چون تو نه دیدم نه شنیدم

بسی دیدم به گیتی مهربانان

گرفته گونه‌گونه دوستگانان

ندیدم چون تو رسوا مهربانی

نه همچون دوستگانت دوستگانی

نشسته راست پیش من چنانید

که پندارید تنها هردوانید

همیشه بخت عاشق شور باشد

ز بخت شور چشمش کور باشد

بود پیدا و پندارد نه پیداست

ابا صد یار پندارد که تنهاست

کلوخی را که او در پس نشیند

مرو را چون کُهِ البرز بیند

شما هر دو به عشق اندر چندینید

خوشی بینید و رسوایی نبینید

مباش ای بت چنین گستاخ بر من

که گستاخی کند از دوست دشمن

اگر گرددت روزی پادشا خر

مکن گستاخی و منشین برو بر

مثال پادشا چون آتش آمد

به طبع آتش همیشه سرکش آمد

اگر با زور پیل و طبع شیری

مکن با آتش سوزان دلیری

بدان منگر که دریا رام باشد

بدان گه بین که بی آرام باشد

اگر چه آب او را رام یابی

چو برجوشد تو با جوشش نتابی

مکن با من چنین گستاخ‌واری

که تو با خشم من طاقت نداری

مکن بنیاد این بررفته دیوار

کجا بر تو فرود آید به یک بار

من از مهرت بسی سختی بدیدم

ز هجرانت بسی تلخی چشیدم

مرا تا کی بدین سان بسته داری

به تیغ کین دلم را خسته داری

مکن با من چنین نامهربانی

کجا زین هم ترا دارد زیانی

اگر روزی ز بندم برگشایی

ستیزه بفگنی مهرم نمایی

وفا و مهر تو بر جان نگارم

ترا بخشم ز شادی هرچه داری

ترا بخشم خراسان و کهستان

تو باشی آفتابم در شبستان

جهان را جز به چشم تو نبینم

تو باشی مایهٔ تخت و نگینم

ترا باشد همه شاهی و فرمان

مرا یک دست جامه یک شکم نان

چو بشنید این سخنها ویس دلکش

فتاد اندر دلش سوزنده آتش

دلش آن شاه بیدل را ببخشود

جوابش را به شیرینی بیالود

بدو گفت ای گرانمایه خداوند

مَبُرّاد از توم یک روز پیوند

مرا پیوند تو خوشتر ز کامست

دگر پیوندها بر من حرامست

نهم بر خاک پای تو جهان‌بین

که خاک پای تو بهتر ز رامین

نگر تا تو نپنداری که هرگز

به من خرم بود رامین گر بز

مرا در پیش چون تو آفتابی

چرا جویم فروغ ماهتابی

توی دریا و شاهان جویبارند

تو خورشیدی و شاهان گل ببارند

اگر من پرستاری را سزایم

ازین پس تو مرایی من ترایم

نگر تا در دل اندیشه نداری

که تو بینی ز من زنهار خواری

مرا مهر تو با جان هست یکسان

تو خود دانی که بی جان زیست نتوان

یکی تا موی اندام تو بر من

گرامیتر ز هر دو چشم روشن

گذشته رفت شاها بودنی بود

ازین پس دارمت خود کام و خشنود

شهنشه را شکفت آمد ز دلبر

ز گفتار چنان زیبا و در خور

یکی بادش به دل بر جست چونان

که خوشتر زان نباشد باد نیسان

امیدش تازه شد چون شاخ نسرین

ز مستی در ربودش خواب شیرین

شهنشه خفته بود و ویس بیدار

ز رامین و ز موبد بر دلش بار

گهی زان کرد اندیشه گهی زین

نبودش هیچ کس همتای رامین

در آن اندیسه جنبش آمد از بام

مگر بر بامش آمد خسته دل رام

هوا او را ز بستر بر جهانده

ز دل صبر و دیده خواب رانده

شبی تاریک همچون جان مهجور

ز مشکین ابر او بارنده کافور

سراپرده کشیده ابر دی ماه

چو روی ویس گشته پردگی ماه

هوا چون چشم رامین گشته گریان

به درد آنکه زو شد ماه پنهان

نهفته ماه در ابر زمستان

چو روی ویس بانو در شبستان

نشسته بر کنار بام رامین

امید اندر دلش مانده چو ژوپین

ز مهر ویس برف او را گل افشان

شب تاریک او را روز رخشان

کنار بام وی را کاخ و طارم

زمین پر گل او را جز و ملحم

اگرچه دور بود از روی دلبر

هنی آمد به مغزش بوی دلبر

چو با دلبر نبودش روی پیوند

به بوی جانفزایش بود خرسند

چه دانی خوشتر از عشقی بدین سان

که باشد عاسق از بدخواره ترسان

ازان ترسد که روزی بد سگالش

بداند ناگهان با دوست حالش

پس آنگه دوست را آید ملامت

ورا آن روز بر خیزد قیامت

چو رامین چند گه بر بام بنشست

شب تاریک با سرما بپیوست

نبود او را زیان از برف و باران

که اندر جانش آتش بود سوزان

اگر هر قطره‌ای صد رود گشتی

از آن آتش یکی اخگر نکشتی

جهان را بود آن شب بیم طوفان

که اشک چشم او شد جفت باران

دل اندر تاب و جان در یوبهٔ جفت

غریوان با دل نالان همی گفت

نگارینا روا داری بدین سان

تو در خانه من اندر برف و باران

تو دیگر دوست را در برگرفته

میان قاقم و سنجاب خفته

من اینجا بی کس و بی یار مانده

دو پای اندر گل تیمار مانده

تو در خوابی و آگاهی نداری

که عاشق چون همی گرید به زاری

ببار ای برف برف بر جان من آتش

که بی دل را همه رنجی بود خوش

گر آهی بر زنم ابرت بسوزد

جهان همواره ز آتش برفروزد

الا ای باد تندی کن زمانی

در آن تندی به هم بر زن جهانی

بجنبان گیسوانش را ز بالین

ز چشمش زاستر کن خواب نوشین

به گوشش درفگن آواز زارم

بگو با وی که من چون دل فگارم

به تنهایی نشسته بر چه حالم

به برف اندر به کام بد سگالم

مگر لختی دلش بر من بسوزد

که بر من خود دل دشمن بسوزد

اگر زین ابر بیرون آید اختر

به درد من ز من گرید فزونتر

چو ویس آگاه شد از جنبش بام

به گوش آمد مرو را زاری رام

شتاب دوستی در جانش افتاد

همان دم دایه را پیشش فرستاد

همی تا دایه باز آمد چنان بود

که گفتی بی شکیب و بی روان بود

فرود آمد به زودی دایه از بام

ز رامین داشت نزد ویس پیغام

نگارا ماهرویا زود سیرا

به خون عاشقان خوردن دلیرا

جرا یکباره بر من چیر گشتی

چه خوردی تا ز مهرم سیر گشتی

من آنم در وفا و مهربانی

که تو دیدی، چرا پس تو نه آنی

من اندر برف و تو در خز و دیبا

من از تو ناشکیبا تو شکیبا

تو در شادی و من در رنج و تیمار

تو با خوشی و من با درد و آزار

مگر دادارمان قسمت چنین کرد

ترا آسودگی داد و مرا درد

اگر یزدان همه کامی ترا داد

مرا شاید، همیشه همچنین باد

ازو خواهم که هر کامی بیابی

که تو نازک دلی غم برنتابی

مرا باید همیشه بندگی کرد

مرا باید همیشه اندهان خورد

تو شادی کن که شادی را سزایی

بران کامت که بر من پادشایی

همی دانی که من چون مستمندم

به دل در بند آن مشکین کمندم

شب تاریک و من بی صبر و بی کام

ز دیده خواب رفته وز دل آرام

چو دیوانه دوان بر بام و دیوار

شده جمله جهان بر چشم من تار

به دیدارت همی امید دارم

مسوزان این دل امیدوارم

شب تاریک بر من روز گردان

کنار تو مرا جان بوز گردان

به سرمای جنین سخت جهان سوز

نشاید جز کنار دوست جان بوز

مرا بنمای روی جان فزایت

به من برسای زلف مشک‌سایت

بر سیمینت بر زرین برم نه

کجا خود سیم و زر هر دو به هم به

دلم در مهر تو گمراه گشته‌ست

براهم بر فراقت چاه گشته‌ست

به درد من مشو یکباره خرسند

مرا در چاه رنج افتاده مپسند

گر امیدم ز دیدارت ببری

هم اکنون پردهٔ صبرم بدری

مزن بر جان من تیغ جفایت

مبر امیدم از مهر و وفایت

که من تا در زمانه زنده باشم

به پیش بندگانت بنده باشم

چو ویس دلبر این پیغام بشنید

دلش چون شیره بی آتش بجوشید

به دایه گفت چار من تو دانی

مرا از دست موبد چون رهانی

که او خفته‌ست اگر بیدار گردد

سراسر کار ما دشخوار گردد

اگر تنها درین خانه بماند

شود بیدار و حال من بداند

ترا با وی بباید جفت ناچار

بر آیینی که خسپد یار با یار

بدو کن پشت و رو از وی بگردان

که او مستست و باشد مست نادان

تن تو بر تن من نیک ماند

اگر بپسایدت کی باز داند

بدان مستی و بیهوشی همی کاوست

چگونه باز داند پوست از پوست

بگفت این و چراغ از خانه برداشت

به چاره دایه را با شوی بگذاشت

به پیش دوست شد سرمست و خرم

به بوسه ریش او را ساخت مرهم

بر آهخت از بر سیمینش سنجاب

بگستردش میان آن گل و آب

سیه روباهی از بالا برافگند

ز تن جامه ز دل اندوه برکند

گل و نرگس به هم دیدی به نوروز

چنان بودند آن هر دو دل افروز

به سان مشتری پیوسته با ماه

ویا چون دانشی پیوسته با جاه

زمین پر لاله بود از روی ایشان

هوا پر مشک بود از بوی ایشان

برفت ابر و پدید آمد ستاره

همانا شد به بازی‌شان نظاره

هوا چون آن دو گوهر دید شهوار

ببرد از شرمشان ابر گهربار

دو عاشق در خوشی همراز گشته

به خوشی هر دوان انباز گشته

گهی بودی ز دست ویسه بالین

گهی از دست مهرافزای رامین

تو گفتی شیر و می بودند در هم

ویا بر هم فگنده خز و ملحم

بپیچیده به هم چون مار بر مار

چه خوش باشد که پیچید یار با یار

لب اندر لب نهاده روی بر روی

نگنجیدی میان هر دوان موی

همه شب هر دوان در راز بودند

گهی در راز و گه در ناز بودند

هم از بوسه شکر بسیار خوردند

هم از بازی خوشی بسیار کردند

چو از مستی در آمد شاه شاهان

نبود اندر کنارش ماه ماهان

به دست اندام هم بسترش بپسود

به جای سرو سیمین خشک نی بود

چه مانستی به ویسه دایهٔ پیر

کجا باشد کمان مانندهٔ تیر

به دستش دایه بود از ویس دیدار

بلی دیدار باشد ملحم از خار

بجست از خواب شاهنشاه چون ببر

ز خشم دل خروشان گشته چون ابر

گرفته دست آن چادو همی گفت

چه دیوی تو که هستی در برم جفت

ترا اندر کنار من که افگند

مرا با دیو چون افتاد پیوند

بسی از پیشکاران سرایی

چراغ و شمع جست و روشایی

بسی پرسید وی را تو کدامی

بگو نا تو چه چیزی و چه نامی

نه دایه هیچگونه پاسخش داد

نه کس بشنید چندان بانگ و فریاد

مگر رامین که بود اندر بر یاد

بخفته یار او او مانده بیدار

همی بوسید بیجاده به شکر

همی بارید بر گلنار گوهر

ز بام و روز اندیشه همی کرد

که چون بام آید انده بایدش خورد

سرودی سخت خوش با دل همی گفت

به درد آنکه تنها ماند از جفت

شبا بس خرمی، بس دلفروزی

همه کس را شبی ما را چو روزی

چو هر کس را برآید روز روشن

ز تاریکی پدید آمد شب من

به نزدیک آمد اینک بام شبگیر

دلا بپسیچ تا بر دل خوری تیر

خوشا کارا که بودی آشنایی

اگر با وی نبوده‌ستی جدایی

جهانا جز بدی کردن ندانی

دهی شادی و بازش می‌ستانی

گر از نوشم دهی یک بار کامی

به پایانش دهی از زهر جامی

بدا روزا که بود آن روز پیشین

که عشق اندر دل من گشت شیرین

من آنگه کشتی اندر موج بردم

که دل بر هر بدی خرسند کردم

قضای بد مرا در مهری افگند

فزون از مهر مام و مهر فرزند

چه دردست اینکه نتوان گفت با کس

کرا گویم که تو فریاد من رس

چو نزدیکم همی ترسم ز دوری

چو دورم نیست بر دردم صبوری

نه همچون خویشتن دانم اسیری

نه جز دادار دانم دستگیری

خدایا هم تو فریاد دلم رس

که جز تو نیست در گیتی مرا کس

همی نالید رامین بر دل ریش

به اندیشه فزایان انده خویش

ربوده دلبرش را خواب نوشین

پر از گلنار و سنبل کرده بالین

خروش شاه بشنید از شبستان

شده آگه از آن نیرنگ و دستان

تو گفتی ناگه آتش در دلش ریخت

ز نوشین خواب دلبر را برانگیخت

بدو گفت ای نگارین زود برخیز

ببود آن بد کزو کردیم پرهیز

تو از مستی شدی در خواب نوشین

زهی بیدار و دلخسته به بالین

در آن غم مانده کز تو دور مانم

دلم امید بگسسته ز جانم

من از یک بد چنین ترسان و لرزان

بدی دیگر پدید آمد بتر زان

خروش و بانگ شه آمد به گوشم

جدا کرد از دلم یکباره هوشم

همی گوید درین ساعت مرا دل

که بر کش پای خود یکباره از گل

فرو رو سرش را از تن بینداز

جهان را زین فرو مایه بپرداز

به جان من که خون این برادر

ز خون گربه‌ای بر من سبکتر

جوابش داد ویس و گفت مشتاب

بر آتش ریز لختی از خرد آب

چو رنجت را سرآید روز هنگام

ابی خون خود برآید مر ترا کام

پس آنگه همچو گوری جسته از شیر

ز بام گوشک تازان آمد او زیر

نگه کن تا چه نیکو ساخت دستان

ز ناگه رفت پنهان در شبستان

شهنشه بد هنوز از باده سر مست

سمن‌بر رفت و بر بالینش بنشست

مرو را گفت دستم ریش کردی

ز بس کاو را کشیدی و فشردی

یکی ساعت بگیر این دست دیگر

پس آنگه هر کجا خواهی همی بر

شهنشه چون شنید آواز بت روی

نبود آنگه ز محکم چارهٔ اوی

رها کرد از دو دستش دست دایه

بجست از دام رسوایی بلایه

سمن‌بر ویس را گفت ای نگارین

چرا بودی همی خاموش چندین

چرا چون خواندمت پاسخ ندادی

دلم بیهوده بر آتش نهادی

چو دایه رسته گشت از دام تیمار

دلیری یافت ویس ماه رخسار

فغان در بست و گفت ای وای بر من

که هستم سال و مه در دست دشمن

چو مار کج روم گرچه روم راست

نشان رفتنم ناراست پیداست

مبادا هیچ زن را رشک‌بر شوی

که شوی رشک‌بر باشد بلا جوی

به بستر خفته‌ام با شوی خودکام

به رسوایی همی از من برد نام

به پوزش گفت وی را شاه موبد

مکن با من گمان دوستی بد

که تو جانی مرا وز جان فزونی

که جانم را به شادی رهنمونی

ز مستی کردم این کاری که کردم

چرا می خوردم و ژوپین نخوردم

مرا در بزمگه می بیش دادی

از آن بیشی بلای خویش دادی

به نیکی در مبادم زندگانی

اگر من بر تو بد دارم گمانی

بخواهم عذر اگر کردم گناهی

نکو کن عذر چون من عذر خواهی

گناه آید به نادانی ز مستان

چو عذر آرند ازیشان داد مستان

خرد را مِیْ ببندد چشم را خواب

گنه را عذر شوید جامه را آب

چو شاهنشاه پوزش کرد بسیار

ازو خشنود شد ویس گنهکار

به عشق اندر چنین بسیار باشد

همیشه مرد عاشق خوار باشد

گناه دوست را پوزش نماید

چو نپذیرد به پوزش در فزاید

بسا آهو که دیدم مرغزاری

خروشان پیش وی شیر شکاری

بسا دل سوخته دیدم خداوند

فگنده مهر بنده بر دلش بند

اگر عاشق شود شیر دژآگاه

به عشق اندر شود هم‌طبع روباه

ز مهر دل شود تیزیش کندی

نیارد کرد با معشوق تندی

هر آن کاو عشق را نیکو نداند

اسیر عشق را دیوانه خواند

مکاراد کاو ایچ کس در دل نهالش

که زود آن کِشته بار آرد وبالش

بخش ۴۱ - آگاهى یافتن موبد از قیصر روم و رفتن به جنگ

جهان را گوهر و آیین چنین است

که با هم‌گوهران خود به کین است

هر آن کس را که او خواند براند

هر آن چیزی که او بخشد ستاند

بود تلخش همیشه جفت شیرین

چنان چون آفرینش جفت نفرین

شبش با روز باشد ناز با رنج

بلا با خرمی بدخواه با گنج

نباسد شادمانی بی نژندی

نه پیروزی بود بی مستمندی

بخوان این داستان ویس و رامین

بدو در، گونه‌گون کار جهان بین

گهی اندوه و گه شادی ننوده

گهی بدخواه و گاهی دوست بوده

چو شاهنشاه دل خوش کرد با ویس

دگر ره در میان افتاد ابلیس

فُروکُشت آن چراغ مهربانی

بکند از بن درخت شادمانی

شهنشه موبد از قیصر خبر یافت

که قیصر دل ز راه مهر برتافت

ز بدراهی نهادی دیگر آورد

به خودکامی سر از چنبر برآورد

همه پیمانهای کرده بشکست

بسی کسهای موبد را فروبست

ز روم آمد سپاهی سوی ایران

بسی آباد را کردند ویران

نفیر آمد به درگاه شهنشاه

به تارک برفشانان خاک درگاه

خروشان سربه‌سر فریاد خواهان

ز بیداد زمانه داد خواهان

شهنشه رای زد رفتن به پیگار

ز باغ ملک برکندن همه خار

به شاهان و بزرگان نامه‌ها کرد

ز هر شهری یکی لشکر بیاورد

سپه گرد آمد اندر مرو چندان

که دشت مرو تنگ آمد بریشان

ز درگاهش بر آمد نالهٔ نای

به راه افتاد شاه لشکر آرای

سفر باد خزان شد مرو گلزار

چو باد آمد نه گلشن ماند و نه بار

چو بیرون برد شاهنشاه لشکر

به یاد آمدْش کار ویس دلبر

که رامین را چگونه دوستدارست

دلش با وی چگونه سازگارست

به نادانی ز من بگریخت یک بار

مرا بی صبر و بی دل کرد و بی یار

اگر یک ره دگر چونان گریزد

به تیغ هجر خون من بریزد

پس آن به کش نگه دارم بدین بار

کجا غم خوردم از جستنْش بسیار

جدایی را نیارم دید ازین پس

همین یک ره که دیده‌ستم مرا بس

هر آنگاهی که باشد مرد هشیار

ز سوراخی دو بارش کی گزد مار

شتر را بی گمان زانو ببستن

بسی آسان‌تر از گم گشته جستن

چو زین اندیشها با دل همی راند

همان‌گه زرد فرخ زاده را خواند

بدو گفت ای گرانمایه برادر

مرا با جان و با دیده برابر

نگر تا تو چنین کردار دیدی

ویا از هیچ داننده شنیدی

که چندین بار با من کرد رامین

دلم را سیر کرد از جان شیرین

همه ساله همی سوزد بر آذر

ز دست دایه و ویس و برادر

بمانده‌ستم به دست این سه جادو

برین دردم نیفتد هیچ دارو

نه از بند و نه از زندان بترسند

نه از دوزخ نه از یزدان بترسند

چه شاید کرد با سه دیو دژحیم

که نز شرم آگهی دارند و نز بیم

کند بی شرم هر کاری که خواهد

نترسد زانکه آب او بکاهد

اگرچه شاه شاهان جهانم

ز خود بیچاره‌تر کس را ندانم

چه سودست این خداوندی و شاهی

که روزم همچو قیرست از سیاهی

همه کس را به گیتی من دهم داد

مرا از بخت خود صد گونه فریاد

ستم دیده ز من مردان صف در

کنون گشته زنی بر من ستمگر

همه بیداد من هست از دل من

که گشت از عاشقی همدست دشمن

جهان از بهر آن بد نام خواهد

که خون من همی در جام خواهد

سیه شد روی نام من به یک ننگ

نشوید آب صد دریا ازو زنگ

ز یک سو زن مرا دشمن گرفته

وزو خورشید نام من گرفته

ز دیگر سو کمین کرده برادر

ز کین بر جان من آهخته خنجر

نهاده چشم تا کی دست یابد

که چون دشمن به قتل من شتابد

ندانم چون بود فرجام کارم

چه خواهد کرد با من روزگارم

درین اندیشه روز و شب چنانم

که با من نیست پنداری روانم

جرا جویم به صد فرسنگ دشمن

که دشمن هست هم در خانهٔ من

به در بستن چرا جویم بهانه

که آب من برآمد هم ز خانه

به پیری در بلایی اوفتادم

کجا با او بشد گیتی ز یادم

کنون باید همی رفتن به پیگار

بماندن ویس را ایدر به ناچار

حصار آهین و بند رویین

بسنبد تا ببیند روی رامین

ندانم هیچ چاره جز یکی کار

که رامین را برم با خود به پیگار

بمانم ویس را ایدر غریوان

ببسته در دز اشکفت دیوان

چو باشد رام در ره ویس در بند

نیابند ایچ گونه روی پیوند

ولیکن دز به تو خواهم سپردن

ترا باید همی تیمار خوردن

دل من بر تو دارد استواری

که در هر کار داری هوشیاری

نباید مر ترا گفتن که چون کن

ز هر کاری تو هشیاری فزون کن

نگه دار این دو جادو را در آن دز

ز رنگ و چارهٔ رامین گربز

دو صد منزل زمین پیمود خواهم

به نیکی نام خود بفزود خواهم

چو رامین نزد ویس آید به نیزنگ

شود نامی که می‌جویم همه ننگ

اگرچه خانه‌کن باشد دوصد کس

مر ایشان را شکافنده یکی بس

مرا سه جادو اندر خانگاهند

که در نیرنگ جستن سه سپاهند

ز دیوان گر هزاران لشکر آیند

به دستان این سه جادو برتر آیند

مرا چونان که تو دیدی ببستند

امید شادیم در دل شکستند

به تنبل جامهٔ صبرم بریدند

به زشتی پردهٔ نامم دریدند

نبیند غرقه از دریای جوشان

سه یک زان بد که من دیدم ازیشان

چو بشنید این سخن زرد از شهنشاه

بدو گفت ای به دانش برتر از ماه

منه بر دل تو چندین بار تیمار

که از تیمار گردد مرد بیمار

زنی باری که باشد تا تو چندین

ازو افغان کنی با اشک خونین

گر او در جادوی جز اهرمن نیست

زبونتر زو کسی در دست من نیست

نیابد هیچ بادی نزد او راه

نتابد بر رخانش بر، خور و ماه

نبیند تا تو باز آیی ز پیگار

در آن دژ هیچ خلق و هیچ دیار

نگه دارم من آن جادو صنم را

چو دارد مردم سفله درم را

گرامی دارمش همواره چونان

که دارد مردم آزاده مهمان

شهنشه در زمان با هفتصد گرد

برفت و ویس بانو را به دز برد

بخش ۴۲ - بردن شاه موبد ویس را به دز اشکفت و صفت دز و خبر یافتن رامین از ویس

دز اشکفت بر کوه کلان بود

نه کوهی بود برجی زاسمان بود

ز سختی سنگ او مانند سندان

نکردی کار بر وی هیچ سوهان

ز بس پهنا یکی نیم جهان بود

ز بس بالا ستونی زاسمان بود

به شب بالاش بودی شمع پیکر

به سر بر آتش او را ماه و اختر

برو مردم ندیم ماه بودی

ز راز آسمان آگاه بودی

چو بر دز برد موبد دلستان را

مهی دیگر بیفزود آسمان را

به پیکر دز چو سنگین مجمری بود

نگه کن تا چه نیکو پیکری بود

به مجمر در رخان ویس آتش

بر آن آتش عبیر آن خال دلکش

حصار از روی آن ماه حصاری

شکفته همچو باغ نو بهاری

سمن‌بر ویس با دایه نشسته

شهنشه پنج در بر وی ببسته

همه درها به مهر خویش کرده

همه مهرش برادر را سپرده

در صد گنج بر ویسه گشاده

در آنجا ساز صد ساله نهاده

در آن دز بود بختش را همه کام

مگر پیوند یار و دیدن رام

چو شاهنشه ز کار دز بپرداخت

سوی مرو آمد و کام سفر ساخت

سپاهی بود همچون کوه آهن

بتر مردی درو بهتر ز بیژن

به رفتن هر یکی خندان و نازان

مگر رامین که گریان بود و نالان

ز تاب مهر سوزان تب گرفته

چو کبگی باز در مخلب گرفته

غبار حسرتش بر رخ نشسته

امید وصلتش در دل شکسته

به جسمش جان شیرین خوار گشته

به زیرش خز و دیبا خار گشته

نه روز او را قرار و نه شب آرام

به کام دشمنان افتاده بی کام

جگر پر ریش گشته دل پر از نیش

همی گفتی نهانی با دل خویش

چه عشقست اینکه هرگز کم نگردد

دلم روزی ازو خرم نگردد

مرا تا هست با عشق آشنایی

نبیند چشم بختم روشنایی

اگر هر بار میزد بر دلم خار

خدنگ زهر پیکان زد ازین بار

برفت از پیش چشمم آن دلارام

که بی او نیست در تن صبر و آرام

به عشق اندر وفاداری نکردم

چو روز هجر او دیدم نمردم

چو سنگینه دلم چه آهنینم

که گیتی را همی بی او ببینم

اگر باشد تنم بی روی جانان

همان بهتر که باشم نیز بی جان

رفیقا حال ازین بتر چه دانی

که مرگم خوشترست از زندگانی

اگر جانان من با من نباشد

همان خوشتر که جان در تن نباشد

ز بهر دوست خواهم جان شیرین

چنان کز بهر دیدارش جهان بین

کنون کز بخت خود بی یار گشتم

ز جان و دیدگان بیزار گشتم

چو نالیدی چنان از بخت بد ساز

به دل کردی سرودی دیگر آغاز

دلاگر عاشقی ناله بیاور

که بیداد هوا را نیست داور

که بخشاید به گیتی عاشقان را

که بخشایش کند درد کسان را

اگر نالم همی بر داد نالم

که ببریدند شادی را نهالم

ببردند آفتابم را ز پیشم

ز هجرش پر نمک کردند ریشم

ببار ای چشم من خونابم اکنون

کدامین روز را داری همی خون

مرا هرگز غمی چونین نباشد

سزد کت اشک جز خونین نباشد

اگر بودی به غم زین پیش خونبار

سزد گر جان فروباری بدین بار

به باران تازه گردد روی گیهان

چرا پژمرده شد رویم ز باران

دلم را آتش تیمار بگداخت

به چشم آورد و بر زرین رخم تاخت

گرستن گرچه از مردان نه نیکوست

ز من نیکوست در هجر چنان دوست

چو باز آمد ز راه دز شهنشاه

ز حال ویس، رامین گشت آگاه

غمش بر غم فزود و درد بر درد

نشستش گَرد هجران بر رخ زرد

چو طوفان از مژه بارید باران

بشست از روی زردش گرد هجران

همی گفتی سخنهای دل‌انگیز

که باشد مرد عاشق را دل‌آویز

من آن خسته دلم کز دوست دورم

ز بخت آزرده‌ام وز دل نفورم

چنانم تا حصاری گشت یارم

که گویی بسته در رویین حصارم

ببر بادا پیام من به دلبر

بگو صد داغ تو دارم به دل، بر

مرا در دیده دیدار تو مانده‌ست

چو اندر یاد گفتار تو مانده‌ست

یکی خواب از دو چشم من سترده‌ست

یکی گیتی ز یاد من ببرده‌ست

درین سختی اگر من آهنینم

نمانم تا رخانت بازبینم

اگر درد مرا قسمت توان کرد

نماند در جهان یک جان بی درد

چنان گشتم ز درد و ناتوانی

که مرگم خوشترست از زندگانی

مرا زین درد کی باشد رهایی

که درمانم توی وز من جدایی

چو رامین را به روی آمد چنین حال

شد از مویه موی از ناله چون نال

همان دشمن که دیرین دشمنش بود

چو روی او بدید او را ببخشود

به یک گفته ز بیماری چنان شد

که سیمین تیر وی زرین کمان شد

فتاده در عماری زار و نالان

بیامد با شهنشه تا به گرگان

جنان شد کز جهان امید برداشت

تو گفتی زهر پیکان در جگر داشت

بزرگان پیش شاهنشاه رفتند

یکایک حال او با شه بگفتند

به خواهش بازگفتند ای خداوند

ترا رامین برادر هست و فرزند

نیایی در جهان چون او سواری

به هر فرهنگ چون او نامداری

همه کس را چو او کهتر بیاید

کزو بسیار کام دل برآید

ترا در پیش چون او یک برادر

اگر دانی به از بسیار لشکر

ازو دندان دشمن بر تو کُندست

که او شیر دمان و پیل تندست

اگر روزی ازو آزرده بودی

عفو کردی و خشنودی نمودی

کنون تازه مکن آزار رفته

به کینه مشکن این شاخ شکفته

کزو تا مرگ بس راهی نمانده‌ست

ز کوهش باز جز کاهی نمانده‌ست

همین یک بار بر جانش ببخشای

مرو را این سفر کردن مفرمای

سفر خود خوش نباشد با درستی

نگر تا چون بود با درد و سستی

نمانش تا بیاساید یکی ماه

که بس خسته شد او از شدت راه

چو گردد درد لختی بر وی آسان

به دستورت شود سوی خراسان

مگر به سازدش آن آب آن شهر

که این کشور چو زهرست آن چو پازهر

چو بشنید این سخن شاه از بزرگان

نماند آزاده رامین را به گرگان

چو شاهنشه بشد رامین بیاسود

همه دردی از اندامش بپالود

دگر ره زعفرانش ارغوان گشت

کمانش باز شمشاد جوان گشت

فتادش بویهٔ دیدار دلبر

چو آتش در دل و چون تیر در بر

برفت از شهر گرگان یک‌سواره

به زیرش تندرو بادی تخاره

سرایان بود چون بلبل همه راه

به گوناگون سرود و گونه‌گون راه

نخواهم بی تو یارا زندگانی

نه آسانی نه کام این جهانی

نترسم چون ترا جویم ز دشمن

اگر باشد جهانی دشمن من

وگر راهم سراسر مار باشد

برو صد آهنین دیوار باشد

همه آبش بود جای نهنگان

همه کوهش بود جای پلنگان

گیا بر دشت اگر شمشیر باشد

وگر ریگش چو ببر و شیر باشد

سنومش باد باشد صاعقه میغ

نبارد بر سرم زان میغ جز تیغ

بود مر باد او را گرد پیکان

چنان چون ابر او را سنگ باران

به جان تو کز آن ره برنگردم

وگر چونانکه برگردم نه مَردم

اگر دیدار تو باشد در آتش

نهم دو چشم بینایم بر آتش

وگر وصل تو باشد در دم شیر

مرا با او سخن باشد به شمشیر

ره وصلت مرا کوتاه باشد

سه ماهه راه گامی راه باشد

چو باشد گر بود شمشیر در راه

شهاب و برق بارد بر سر ماه

بخش ۴۳ - زارى کردن ویس از رفتن رامین

چو آگه گشت ویس از رفتن رام

به چشمش بام تیره گشت چون شام

فراقش زعفران بر ارغوان ریخت

چو مژگانش گهر بر کهربا بیخت

جدایی بر رخانش زرگری کرد

ولیکن چشم او را جوهری کرد

زنان بر روی دست پر نگارش

بنفشه کرد تازه گل انارش

کبودش جامه بد چون سوکواران

رخانش لعل همچون لاله‌زاران

ز بس بر رخ زدن دست نگارین

ز بس بر جامه راندن اشک خونین

ازو بستد فراقش رنگ فرخ

رخش چون جامه کرد و جامه چون رخ

همی نالید بر تنهایی از جفت

خروشان زار با دایه همی گفت

فدای عاشقی کردم جوانی

فدای مهر جانان زندگانی

گمان کردم که ما با هم بمانیم

هر آن کامی که دل خواهد برانیم

قضا پیوند ما از هم ببرید

جدایی پردهٔ رازم بدرید

نگارا تا تو بودی در بر من

به نوشین خواب خوش بد بستر من

کنون تا بسترم پر خار کردی

مرا زان خواب خوش بیزار کردی

چو چشمم را ز غم بی خواب کردی

کنارم را پر از خوناب کردی

ازان ترسد دل من گاه و بیگاه

که تو ناچار جویی جنگ بدخواه

بتابد مهر بر روی چو ماهت

نشیند گرد بر زلف سیاهت

نهی بر جای افسر خود بر سر

کمان گیری به جای رود و ساغر

زره پوشی به جای خز و دیبا

بفرسایدْت آن اندام زیبا

چنان چون ریختی خونم به عبهر

بریزی خون بدخواهان به خنجر

چرا نشنیدم از تو هر چه گفتی

چرا با تو نرفتم چون تو رفتی

مگر بر من نشستی گرد راهت

شدی مشکین از آن زلف سیاهت

دلم با تو به راه اندر رفیق است

ز هجرت خسته و در خون غریق است

رفیقت را به راه اندر نگه دار

فزونتر زین که آزردی میازار

نکو باشد ز خوبان خوب کاری

نمودن دوستان را دوستداری

تو آن کن با من ای باروی چون خور

که باشد با خور روی تو در خور

مرا یاد آر از حالم بیندیش

توانگر هم بیندیشد ز درویش

مرا دیدی که دود عشق چون بود

کنون آتش پدید آمد از آن دود

از این هجرت بدین هول و درازی

همه دردی به چشمم گشت بازی

چه طوفانست گویی بر روانم

که جیحون می‌رود از دیدگانم

دلم چون نامهٔ پر رنج و دردست

که بر عنوان او این روی زردست

نگر تا زاری اندر نامه چونست

که بر عنوان او دریای خونست

چو ویس از درد دل نالید بسیار

ز بس تیمار، پیچان گشت چون مار

دل دایه بر آن دلبر همی سوخت

مرو را جز شکیبایی نیاموخت

همی گفتش صبوری کن که آخر

به کام دل رسد یک روز صابر

همه اندوه و تیمارت سر آید

ز تخم صابری شادی برآید

اگر چه بیدلان را صبر خوردن

بسی آسانتر است از صبر کردن

تو صابر باش و پند دایه بنیوش

که صبر تلخ بار آرد ترا نوش

ترا درمان بجز یزدان که داند

ازین بندت رهاندن او تواند

همی خوان کردگارت را به یاری

همی کن با همه کس خوبکاری

مگر یزدان شما را دست گیرد

ز ناگه آتش دشمن بمیرد

به اندرزت همین گفتن توانم

که چاره جز شکیبایی ندانم

به پاسخ گفت وی را ویس دلکش

صبوری چون توان کردن در آتش

تو نشنیدی چه گفت آن مرد تیمار

که داد او را رفیقی پند بسیار

رفیقا بیش ازین پندم میاموز

برین گنبد نپاید مر ترا گوز

بشد یار و مرا ناکرده پدرود

چه این پند و چه پولی زان سر رود

دل من با دل تو نیست یکسان

ترا دامن همی سوزد مرا جان

ترا زانچه که من پیچم به تیمار

بود درد کسان بر دیگران خوار

مرا گویی ترا صبرست چاره

چه آسانست کوشش بر نظاره

تو معذوری که تو همچون سواری

ز رنج ره تو آگاهی نداری

تو قارونی ز صبر و من تهی دست

بود بر چشم سیران گرْسنه مست

تو نیز ای دایه با من همچنینی

ز بهر من شکیبایی گزینی

همانا گر چو من بیدل بمانی

فغان در گیتی از من بیش رانی

تو بنشینی و از من صبر جویی

صبوری چون کنم بی دل نگویی

اگر بیدل بود شیر دُژآگاه

برو چیره شود در دشت روباه

تو پنداری مرا باید که چونین

همی بارد ز دیده سیل خونین

نخواهد هیچ کس بدبختی خویش

نجوید هیچ دانا سختی خویش

برم این چاه بدبختی تو کندی

به صد چاره مرا در وی فکندی

کنون آسان نشستی بر سر چاه

همی گویی ز یزدان یاوری خواه

بجز یزدان ترا چاره که داند

ترا زین بند سختی او رهاند

نمد باشد در آب افگندن آسان

نباشد زو برآوردنش از آن سان

بخش ۴۴ - آمدن رامین به دز اشکفت دیوان پیش ویس

چو رامین آمد از گرگان سوی مرو

تهی بد باغ شادی از گل و سرو

ندید آن قد ویس اندر شبستان

بهشتی سرو و بار او گلستان

نه گلگون دید طارم را ز رویش

نه مشکین یافت ایوان را ز مویش

بدان خوشی و خوبی جایگاهی

ابی دلبر به چشمش بود چاهی

تو گفتی همچو رامین باغ و ایوان

ز بهر آن صنم بودند گریان

چو رامین دید جای دوست بی دوست

چو ناری بشکفید اندر تنش پوست

فروبارید چشمش ناردانه

چو قطر باده ریزان از چمانه

بر آن باغ و بر آن ایوان بنالید

نگارین رو بر آن بومش بمالید

چنان بلبل که نالد زار بر جفت

همی نالید و در ناله همی گفت

سرایا تو همان خرم سرایی

که بودت آن صنم کبگِ سرایی

تو گردون بودی و خوبان ستاره

ولیکن مشرق ایشان را نظاره

روان بد در میان‌ْشان آفتابی

خرد را فتنه‌ای دل را عذابی

زمین از روی او بت روی گشته

هوا از بوی او خوشبوی گشته

به هر کنجی همی نالید رودی

سرایان لعبتی با او سرودی

به درگاه تو بر، شیران رزمی

بر ایوان تو بر، گوران بزمی

کنون در تو نبینم آن حصاره

کزو آمد همی ماه و ستاره

نه شیرانند بر جا و نه گوران

نه چندانی سپاه و خنگ و بوران

نه آنی آنکه من دیدم نه آنی

کزین گیتی به رامین خود تو مانی

جهان جادو و خودسازست و خودکام

ستم کرده‌ست بر تو همچو بر رام

ز تو بُرده‌ست روز شادمانی

ز رامین برده روز کامرانی

دریغا آن گذشته روزگارا

که چندان کام و شادی بود ما را

نپندارم که روزی باز بینم

ترا شادان و بر تختت نشینم

که روز کامرانی گر بدان حال

از آن بهتر که بی کامی به صد سال

چو بسیاری بگفت و گشت نومید

ز روی آن جهان آرای خورشید

برون آمد ز دروازه غریوان

نهاده روی زی اشکفت دیوان

بیابان کوه بود و راه دشوار

به چشمش بود گلزار و سمنزار

به راه اندر شب و روشن یکی بود

که جانش را صبوری اندکی بود

به نزد دز چنان آمد که شب بود

شبش دیدار دلبر را سبب بود

ندیدندی به روزش دیده بانان

ندیدندی به شب در، پاسبانان

همی دانست خود رامین گربز

که دلبندش کجا باشد در آن دز

بدان سو شد که جای دلبرش بود

به تاری شب نشان خویش بنمود

نبود اندر جهان چون او کمان‌ور

نه نیز از جنگیان چون او دلاور

خدنگ چار پر بر زه بپیوست

چو برق تیز بگشادش ازو دست

بدو گفت ای خجسته مرغ بیجان

رسول من توی نزدیک جانان

تو هر جایی بری پیغام فرقت

ببر اکنون ز من پیغام وصلت

چنان کاو خواست تیرش همچنان شد

به بام آفتاب نیکوان شد

فرود آمد ز بام اندر سرایش

نشست اندر سریر شیر پایش

سبک دایه برفت و تیر برداشت

ز شادی تیره شب را روز پنداشت

ببرد آن تیر پیش ویس دلبر

بدو گفت این همایون تیر بنگر

رسول است این ز رامین خجسته

ازان رویین کمان او بجسته

کجا فرخ نشان رام دارد

همش فرخندگی زین نام دارد

سروش آمد سوی اشکفت دیوان

ازو روش شد این تاریک ایوان

برآمد آفتاب نیکبختی

ببرد از ما شب اندوه و سختی

ازین پس با هوای دل نشینی

بجز شادی و کام دل نبینی

چو ویسه دید تیر دوستگان را

برو نامش نگاریده نشان را

هزاران بوسه زد بر نام دلبر

گهی بررخ نهاد و گه به دل بر

گهی گفت ای خجسته تیر رامین

گرامی تر مرا از دو جهان‌بین

همه کس را کند زخم تو خسته

مرا از خستگی کردی تو رسته

رسولی تو از آن دست و کف راد

که تا جاوید طوق گردنم باد

کنم پیکانت از یاقوت سوده

چو سوفارت ز درّ نابسوده

کنم از سینه‌ام سیمینه ترکش

خداوندت بدان ترکش بود گش

دل از هجران رامین ریش دارم

درو صد تیر چون تو بیش دارم

ولیکن تا تو نزد من رسیدی

همه پیکانم از دل برکشیدی

جز از تو تیر پیکان کش ندیدم

پیامی چون پیامت خوش ندیدم

چو رامین تیر پرتابش بینداخت

سپاه دیو اندیشه برو تاخت

که تیر من کنون یارب کجا شد

روا شد کام من یا ناروا شد

اگر ویسه شدی از حالم آگاه

به صد چاره بجستی مر مرا راه

پس آنگه گفت با دل کای دل من

بده جان و مترس از هیچ دشمن

به یزدان جهان و ماه و خورشید

بدان مینو کجا داریم امید

کزین دز برنگردم تا بدان گاه

که یابم سوی کام خویشتن راه

اگر دیوار او باشد از آهن

به آتش تافته همچون دل من

به گِردش کنده‌ای پر زهر جان‌گیر

سوی کنده جهانی مرد چون شیر

سر دیوار او پر مار شیبا

جهان از زخم او شد ناشکیبا

بدو در مردمش همواره جادو

یکایک برق چنگ و کوه بازو

دمان باد سموم از زهر ایشان

میان باد زهر آلوده پیکان

دل از مردی درو هم راه جستی

در و دیوار او در هم شکستی

نترسیدی دلم زان مار جادو

به فرّ کردگار و زور بازو

برون آوردمی زو دلبرم را

زمانه سجده کردی خنجرم را

ببوسیدی دلیری هر دو دستم

ز بس که گردن گردان شکستم

مرا تا جان شیرین یار باشد

وفای ویس جستن کار باشد

نترسم گرچه بینم یک جهان مرد

همه دشمن چو شاهنشاه و چون زرد

منم کیوان گر ایشانند سرکش

منم دریا گر ایشانند آتش

ز یک تخمیم در هنگام گوهر

بداند هر کسی به را ز بدتر

از این سو مانده در اندیشه در رام

وز آن سو ویس بانو مانده در دام

زبان از دوستداری رام گویان

روان از مهربانی رام جویان

بر آتش روی اندیشه همی شست

و صال دوست را در چاره میجست

فسونگر دایه گفت ای جان مادر

ترا بخت است جفت و چرخ یاور

ز بختت آنکه اکنون وقت سرماست

جهان همواره چون بفسرده دریاست

کنون از دست سرمای زمستان

نشیند دیدبان در خانه لرزان

نباشد پاسبان بر بام اکنون

دو بار آید به شب از خانه بیرون

چو مرد پاسبانت نیست بر بام

نکو گردد همه کارت سرانجام

کجا رامین درین نزدیکی ماست

اگرچه او ز تاریکی نه پیداست

همی داند که ما در دز کجاییم

نشسته در سرای پادشاییم

بسی بود او درین دز با شهنشاه

به هر سنگی بر او داند دو صد راه

فلان تاوانه کاو را دل گشاده است

سوی دیوار دز در برنهاده است

درش بگشا و پس آتش برافروز

به شب بنمای رامین را یکی روز

کجا چون او ببیند روشنایی

دلش یابد از اندیشه رهایی

دوان آید ز هامون سوی دیوار

بر آوردنش را آنگه کنم چار

بگفت این دایه آنگه همچنین کرد

به تنبل دیو را زیر نگین کرد

چو رامین روشنایی دید و آتش

به پیش روشنایی ماه دلکش

بدانست او که آن خانه کجای است

وز آتش مهربانش را چه رای است

چو زرین دید از آتش افسر کوه

دوان آمد ز هامون بر سر کوه

نرفتی غرم پیونده در آن جای

تو گفتی گشت پران مرغ را پای

چنین باشد دل اندر مهربانی

نه از سختی بنالد نه زیانی

ز آز وصل دیگر کیش گیرد

غم عالم به جان خویش گیرد

درازی راه را کوته شمارد

چو شیر تند را روبه شمارد

بیابانش چو کاخ و گلشن آید

سرابش همچو دشت سوسن آید

چه پر از شیر نر بیند نیستان

چه پر طاووس نر بیند گلستان

چه دریا پیش او آید چه جویی

چه کهسارش به پیش آید چه مویی

هوا او را دهد چندان دلیری

که گویی از جهان آمدش سیری

هوا را بهتر از دل مشتری نیست

ازیرا بر دل کس داوری نیست

هوا خرد به آرام دل و جان

چنان داند که چیزی یافت ارزان

هوا زشتی و نیکی را نداند

خرد زیرا هوا را کور خواند

اگر بودی هوا را نور دیدار

نبودی هیچ زشتی را خریدار

چو رامین تنگ شد در پای دیوار

بدیدش ویسه از بالای دیوار

چهل دیبای چینی بسته در هم

دو تو برهم فگنده سخت محکم

فروهشتند بر دلخسته رامین

برو بر رفت رامین همچو شاهین

چو بر دز رفت بام دز چنان بود

که ماه و زهره را با هم قران بود

به یک جام اندر آمد شیر با مل

به یک باغ اندر آمد سوسن و گل

به هم آمیخته شد زر و گوهر

چو اندر هم سرشته مشک و عنبر

جهان‌نوش و گلابی در هم آمیخت

تو گفتی عشق و خوبی بر هم آویخت

شب تیره درخشان گشت و روشن

مه دی گشت چون هنگام گلشن

دو عاشق را دل از ناله بیاسود

دو بیجاده لب از بوسه بفرسود

دو دیبا روی چون فرخار و نوشاد

بپیچیده بهم چون سرو و شمشاد

به شادی هر دو در کاشانه رفتند

به سیمین دست، جامِ زر گرفتند

بیفگندند بار فرقت از دوش

ز مِیْ دادند کشت عشق را نوش

گهی مرجان به بوسه شاد کردند

گهی حال گذشته یاد کردند

گهی رامین بگفتی زاری خویش

ز درد عشق و هم بیماری خویش

گهی ویسه بگفتی آن همه بد

که با او کرد شاهنشاه موبد

شب دی ماه و گیتی در سیاهی

چو دیوی گشته از مه تا به ماهی

سه گونه آتش از سه جای رخشان

به خانه در، گل افشان بود از ایشان

یکی آتش از آتشگاه خانه

چو سرو بسدّین او را زبانه

دگر آتش ز جام مِیْ فروزان

نشاط او چو بخت نیک‌روزان

سیم آتش ز روی ویس و رامین

نشان دود آتش زلف مشکین

سه یار پاک دل با هم نشسته

درِ کاشانه‌ها چون سنگ بسته

نه بیم آنکه دشمن گردد آگاه

نشاط و عیش را بسته شود راه

نه بیم آنکه روزی دور گردند

ز روی یکدگر مهجور گردند

شبی چونان، به از عمری نه چونان

چه خوش بود اندر آن شب وصل ایشان

چو رامین روی ویس دلستان دید

به کام خویش هنگام چنان دید

سرودی گفت خوش بر رود طنبور

به آوازی که برکندی دل حور

چه باشد عاشقا گر رنج دیدی

بلا بردی و ناکامی کشیدی

به آسانی نیابی شادکامی

به بی رنجی نیابی نیکنامی

به هجر دوست گر دریا بریدی

ز وصل دوست بر گوهر رسیدی

دلا گر در جدایی رنج بردی

ز رنج خویش اکنون بر بخوردی

ترا گفتم بجا آور صبوری

که نزدیکی بود فرجام دوری

زمستان را بود فرجام نوروز

چنان چون تیره شب را عاقبت روز

چو در دست جدایی بیش مانی

ز وصلت بیش باشد شادمانی

هر آن کاری که چارش بیش سازی

چو کام دل بیابی بیش نازی

منم از آتش دوزخ برسته

بهشتی گشته با حوران نشسته

مرا خانه ز رویت بوستان است

به دی مه از رخانت گلفشان است

وفا کِشتم مرا شادی بر آورد

مه تابان به مهرم سر درآورد

وفاداری پسندیدم به هر کار

ازیرا شد جهان با من وفادار

چو بشنید این سخنها ویس دلبر

به یاد دوست پُر مِیْ کرد ساغر

چو نرگس داشت زرین جام بر دست

چو شمشاد روان از جای برجست

بگفت این باده کردم یاد رامین

وفادار و وفاجوی و وفا بین

امیدم را فزون از پادشایی

دو چشمم را فزون از روشنایی

برو دارد دلم جان بیش امید

که دارد مردم گیتی به خورشید

بود تا مرگ در مهرش گرفتار

وفاداریش را باشم پرستار

به یادش گر خورم زهر هلاهل

شود نوش روان و داروی دل

پس آنگه نوش کرد آن جام پر می

ز رامین جام را صد بوسه در پی

هر آن گاهی که جام مِیْ کشیدی

به نُقل از بوسگان شکر چشیدی

چه خوش باشد به خلوت باده خوردن

به مشکین زلف جانان لب ستردن

چو مُیْ خوردی لبش زی خود کشیدی

پسِ مِیْ شکّر میگون چشیدی

گهی مستان غنودی در بر یار

میان مشک و سیم و نار و گلنار

بدین سان بود نُه مَه پیش رامین

عقیق تلخ با یاقوت شیرین

عقیقش آوریدی گنج مستی

چو یاقوتش بریدی رنج و سستی

عقیق از جام زرین گشته رخشان

چو یاقوتش ز پروین گشته خندان

به شادی بود هر شب تا سحرگاه

کنارش پر گل و بالینش پر ماه

سحرگاهان بجستندی از آرام

به رامش دست بردندی سوی جام

چو ویسه جام باده برگرفتی

دلارامش سرودی خوش بگفتی

مِیِ خون رنگ بِزْداید ز دل زنگ

می رنگین به رخ باز آورد رنگ

هوا درد است و مِیْ درمان درد است

غمان گَرد است و مِیْ باران گَرد است

گر اندوه است، مِیْ انده‌ربای ست

وگر شادیست، مِیْ شادی فزای است

کجا انده بود اندوه سوز است

کجا شادی بود شادی فروز است

مرا امروز دولت پایدار است

نگارم پیش و کارم چون نگار است

گهی هستم میان سوسن و گل

گهی هستم میان مشک و سنبل

لبم را شکر میگون شکار است

چو باغم را گل میگون به بار است

ز دولت هست بورم سخت شاطر

به راه کام رفتن سخت قادر

من آن بازم که پروازم بلند است

شکارم آفتاب دل پسند است

تذور و کبگ نپسندم که گیرم

نباشد صید جز بدر منیرم

نشاط من چو شیر چنگ رویین

به کام دل گرفته گور سیمین

فروکردم ز سر افسار دانش

نهادم پای در بازار رامش

نباشد ساعتی بی کام جامم

نباشد ساعتی آسوده کامم

همه سال از رخ و زلف و لب یار

گل و مشک و شکر بینم به خروار

نخواهم باغ با رخشنده رویش

نخواهم مشک با خوش بوی مویش

مرا این جای فردوس برینست

که در وی حور با من همنشینست

ندیدم خور گشت و ساقیم ماه

چرا پس مِیْ نگیرم گاه و بیگاه

پس آنگه گفت با ویس سمنبر

به گفتاری بسی خوشتر ز شکر

بیار ای ماه جام نوش گلگون

چو رویت لعل و چون وصلت همایون

نه خویشتر زین بودمان روزگاری

نه نیکوتر ز رویت نوبهاری

بهانه چیست گر بی غم نباشیم

به روز خرمی خرم نباشیم

بیا تا ما کنون خرم نشینیم

که فردا هرچه باشد خود ببینیم

بیا تا بهره برداریم ازین روز

که هرگز باز ناید روز امروز

نه تو خواهی ز روی من جدایی

نه من خواهم ز عشق تو رهایی

چنین باید وفا و مهربانی

چنین باید نشاط و زندگانی

اگر بخشش چنین رانده‌ست دادار

ببینیم آنچه او رانده‌ست ناچار

ترا در بند و در زندان نشاندند

مرا بیمار در گرگان بماندند

چو یزدان بخشش من راند با تو

مرا بر آسمان بنشاند با تو

که داند کرد این جز کردگاری

که یاور نیستش در هیچ کاری

وزان پس همچنین مانند نه ماه

به شادی و به رامش گاه و بیگاه

گهی مست و گهی مخمور بودند

در آسایش همان رنجور بودند

نهاده خوردنی صد ساله افزون

نبایست هیچ چیزی‌شان ز بیرون

بدیدند از همه کامی روایی

بکندند از جگر خار جدایی

نه دل بگرفت رامین را ز رامش

نه ویسه سیر گشت از ناز و کامش

دو تن در مهربانی همچو یک تن

بجز خوردن ندانستند و خفتن

گهی مِیْ در کف و گه دوست در بر

نشاط مهر در دل باده در سر

به رامش برده گوی مهربانی

به مِیْ پرورده شاخ زندگانی

در دز با در اندوه بسته

سرِ خُم با سرِ توبه شکسته

سه کس در خرمی انباز گشته

ز گیتی کار ایشان راز گشته

ندانست هیچ دشمن راز ایشان

مگر در مرو زرین گیس خاقان

به گوهر دختر خاقان مهتر

به پیکر مهتر خوبان کشور

رخش خورشید گشته نیکوی را

دلش استاد گشته جادوی را

چنان در جادوی او بود استاد

که لاله بشکفانیدی ز فولاد

چو رامین باز مرو آمد ز ناگاه

برفت اندر سرای و گلشن شاه

غریوان از همه سو ویس را جست

به رود دجله روی خویش را شست

نه چشمش دید جان افزای رویش

نه مغزش یافت مهر انگیز بویش

به یاد ویس گریان و نوان بود

چو دیوانه به هر کُنجی دوان بود

پس آنگه زود رفت از مرو بیرون

چو راه خستگان راهش پر از خون

عنان بر تافت از راه بیابان

به راه کوه بیرون شد شتابان

پلنگی بود گفتی جفت جویان

به ویرانی در آن کهسار پویان

نشیبش را کشیده بن به قارون

فرازش را کشیده سر به گردون

چنان دشتی که با وی بادیه باغ

چنان کوهی که با وی طور چون راغ

گهی رامین چو یوسف بود در چاه

گهی مانند عیسی بود بر ماه

همی دانست زرین گیس جادو

که درد رام را ویس است دارو

به یاد ویس گریان و نوانست

چو دیوانه به کوه اندر دوانست

گرفته راه صعب و دور در پیش

نیاید تا نیابد داروی خویش

بخش ۴۵ - آمدن شاه موبد از روم و رفتن به دز اشکفت دیوان نزد ویس

چو شاه اندر سفر پیروزگر گشت

به پیروزی و کام خویش برگشت

سراسر ارمن و ارّان گرفته

چو باژ از قیصر و خاقان گرفته

شهانش زیر دست و او زبر دست

هم از شاهی هم از شادی شده مست

سپهرش جای تاج و جای پیکر

زمینش جای تخت و جای لشکر

ز تاجش رخنه دیده روی گردون

ز رختش کوه گشته روی هامون

ز بخت خویش دیده روشنایی

ز شاهان برده گوی پادشایی

ز هر شاهی و هر کضور خدایی

به در غاهش سپاهی یا نوایی

به بند آورده شاهان جهان را

به پیروزی که من شاهم شهان را

چو شاهنشاه شد در مرو خرم

پدید آمد به جای سور ماتم

کجا گفتار زرین گیس بشنود

دلش پر تاب گشت و مغز پر دود

ز کین دل همی جوشید بر جای

زمانی دیر و آنگه جست برپای

نقیبان را به سالاران فرستاد

یکایک را ز رفتن آگهی داد

پس آنگه کوس غران شد به درگاه

که و مه را ز رفتن کرد آگاه

تبیره بر در خسرو فغان کرد

که چندین راه شاها چون توان کرد

همیدون نای روبین شد غریوان

بران دو یار در اشکفت دیوان

همی دانست گفتی حال رامین

که او را تلخ گردد عیش شیرین

شه شاهان همی شد کین گرفته

شتاب کشتن رامین گرفته

سپاهی نیمی از ره نارسیده

به سختی راه یکساله بریده

دگر نیمه کمرها ناگشاده

کلاه راه از سر نانهاده

به ناکامی همه با وی برفتند

ره اشکفت دیوان برگرفتند

یکی گفتی که ره‌ْمان ناتمامست

کنون این ره تمامی راه رامست

یکی گفتی همیشه راهواریم

که رامین را ز ویسه بازداریم

یکی گفتی که شه را ویس بدتر

به خان اندر ز صد خاقان و قیصر

همی شد شاه با لشکر شتابان

چو ابر و باد در کوه و بیابان

به راه اندر چو دیوی گرد لشکر

کشیده از زمین بر آسمان سر

ز دیده دیدبان از دز نگه کرد

سیه ابری بدید از لشکر و گرد

سپهبد زرد را گفتند ناگاه

همی آید به پیروزی شهنشاه

خروش و بانگ و غلغل در دز افتاد

چنان کاندر درختان اوفتد باد

پذیره نا شده او را سپهبد

به درگاهش در آمد شاه موبد

شتابان‌تر به راه از تیر آرش

دو چشم از کین دل کرده چو آتش

چو بر درگاه روی زرد را دید

توگفتی لاله باد سرد را دید

ز کین زرد روی اندر هم آورد

بدو گفت ای دلم را بدترین درد

مرا اندر جهان دادار داور

رهاناد از شما هر دو برادر

به هنگام وفا سگ از شما به

بود با سگ وفا و با شما نه

شما را چون همی گوهر سرشتند

ندانم کز کدام اختر سرشتند

یکی در جادوی با دیو همبر

یکی از ابلهی با خر برابر

یو با گاوان به گه پایی سزایی

چگونه ویس را از رام پایی

سزاوارم به هر دردی که بینم

چو گاوی را به دزداری گزینم

تو از بیرون نشسته در ببسته

درون رامین به کام دل نشسته

تو پنداری که کاری نیک کردی

به کار من بسی تیمار خوردی

ز نادانی که هستی، می‌ندانی

که رامین بر تو می‌خندد نهانی

تو از بیرون نشسته بانگ داران

به خانه او نشسته شاد خواران

جهان آگاه گشته، تو، نه آگاه

به چون تو کس دریغ آید چنین گاه

سپهبد زرد گفت ای شاه فرخ

به شادی آمدی زین راه فرخ

مکن غمگین به یافه خویشتن را

مده در خویشتن راه اهرمن را

تو شاهی آنچه دانی یا ندانی

ز نیکی و بدی گفتن توانی

مثل شد در زبان هفت کشور

شهان دانند باز ماده از نر

کجا شاهان جهان را پیشگاهند

نترسند و بگویند آنچه خواهند

اگرچه آنچه تو گفتی یقین نیست

که یارد مر ترا گفتن چنین نیست

تو بر جانم همی بندی گناهی

مرا در وی نبوده هیچ راهی

تو رامین را ز پیش من ببردی

چه دانم کاو چه کرد و تو چه کردی

نه مرغی بود کز پیشت بپرید

جهانی را به پروازی بدرید

نه تیری بُد بدین دز چون برآمد

بدین درهای بسته چون در آمد

ببین مهرت بدین درهای بسته

بدو بر، گَرد یکساله نشسته

دزی کش کوه سنگین باره رویین

در و بند آهنین و مهر زرین

به هر راهی نشسته دیدبانان

به هر بامی نشسته پاسبانان

اگر رامین هزاران چاره دانست

چنین درها گشادن چون توانست

کرا باور فتد هرگز که رامین

گشاید بندهای بسته چونین

گر این درهای بسته برگشادند

دگر ره مهر تو چون برنهادند

مکن شاها چنین گفتار باور

خرد را کن درین اندیشه داور

مگو چیزی که در دانش نگنجد

خرد او را به یک جو بر نسنجد

شهنشه گفت زردا چند گویی

ز بند در بهانه چند جویی

چه سود از بندسخت و استواری

چو تو با او نکردی هوشیاری

به دزها بر نگهبانان هشیار

بسی بهتر ز قفل و بند بسیار

اگر چه هست والا چرخ گردان

شهاب او را نگهبان کرد یزدان

ببستی خانه را از پیش درگاه

سپرده جای خویشت را به بدخواه

چه سود این بند اگرچه دل پسندست

که بی شلوار خود شلوار بندست

چه بندی بند شلوارت به کوشش

که بی شلوار ازو نایدت پوشش

چه سود ار در ببستم مهر کردم

که چون تو سست رایی را سپردم

هر آن نامی که من کردم به یک سال

سراسر ننگ من کردی بدین حال

سرایی بود نامم بوستان رنگ

سیه کردی در و دیوارش از ننگ

چو لختی دل گرانی کرد با زرد

کلید درگه از موزه برآورد

بدو افگند گفتا بند بگشای

که نه زین بند سود آمد نه زین جای

شده از جرس درها دایه آگاه

شنید آواز گفتار شهنشاه

به پیش ویس بانو تاخت چون باد

ز شاهنشه مرو را آگهی داد

بدو گفت اینک آمد شاه موبد

ز خاور سر برآورد اختر بد

از ابر غم جهان شد برق آزار

ز کوه کین درآمد سیل تیمار

هم اکنون اژدهایی تند بینی

که با وی جادوی را کند بینی

هم اکنون آتشی بینی جهان سوز

که با دودش جهان را شب بود روز

چو درماندند ویس و دایه از چار

فرو هشتند رامین را به دیوار

بشد رامین دوان بر کوه چون غرم

روانش پر نهیب و دل پر از گرم

خروشان بیدل و بی صبر و بی جفت

دوان در کوهها با دل همی گفت

چه خواهی ای قضا از من چه خواهی

که کارم را نیاری جز تباهی

همی خواهی که با بختم ستیزی

به تیغ هجر خون من بریزی

گهی جان مرا سختی نمایی

گهی عیش مرا تلخی فزایی

چو تیرانداز شد گشت زمانه

فراقش تیر و جان من نشانه

قرارم چون شکسته کاروانیست

روانم چون کشفته دودمانیست

بدم بر گاه دی چون شهر یاران

کنون غرمی شدم بر کوهساران

[دو چشمم ابر بارندست بر کوه

فتاده بردلم صد گونه اندوه]

بنالم تا ز پیشم بتر کد سنگ

بگریم تا شود سنگ ارغوان رنگ

بنالد کبگ با من گاه شبگیر

تو گویی کبگ بم گشسته‌ست و من زیر

نباشد با خروشم رعد همبر

که آن از دود خیزد این از آذر

نباشد با دو چشمم ابر همتا

که آن قطره ست و این آشفته دریا

[مرا دل بود و دلبر هر دو در بر

کنون نه دل بمانده‌ستم نه دلبر]

[چنان کاری بدین خوبی چنین گشت

تو گویی آسمان من زمین گشت]

بهاران بود آن خوش روزگارم

نیابم بیش در گیتی قرارم

چو رامین رفت لختی بر سر کوه

دو چشم از گریه چون میغ از بر کوه

غم هجران و یاد دلربایش

فروبستند گویی هر دو پایش

نبودش هیچ چاره جز نشستن

زمانی بر دل و دلبر گرستن

کجا چون دیده ریزد اشک بسیار

گشاده گردد از دل ابر تیمار

نبینی کابر پیوسته برآید

چو باران زو ببارد برگشاید

به هر جایی که بنشست آن و فاجوی

همی راند از سرشک دیدگان جوی

به تنهایی سخنهایی سرایان

که گویند آن سخن مهر آزمایان

همانا دلبرا حالم ندانی

که چون تلخست بی تو زندگانی

چنانم در فراقت ای دلارام

که بر من می‌بگرید کبگ در دام

که زیرا مستمند و دل فگارم

وز احوال تو آگاهی ندارم

ندانم چه نهیب آمد به رویت

چه سختی دید جان مهر جویت

مرا شاید که باشد درد و آزار

مبادا مر ترا خود هیچ تیمار

فدای روی خوبت باد جانم

فدای من سراسر دشمنانم

مرا با جان برابر گشت مهرت

که بر جانم نگاریده‌ست چهرت

اگر خوبیت یک یک برشمارم

سر آید زان شمردن روزگارم

اگر گریم مرا گریه سزا شد

که چونان خوب‌رو از من جدا شد

به صد لابه همی خواهم ز دادار

نمانم تا ترا بینم دگر بار

و لیکن چون ز تو تنها بمانم

نپندارم که تا فردا بمانم

چو ویس دلبر از رامین جدا ماند

تو گویی در دهان اژدها ماند

چو دیوانه دوید اندر شبستان

زنان دو دست سیمین بر گلستان

گه از روی نگارین گل همی کند

گه از زلف سیه سنبل همی کند

جهان پر مشک و عنبر شد ز مویش

هوا پر دود و آذر شد ز هویش

چو از دل برکشیدی آذرین هو

روان از سر بکندی عنبرین مو

دز اشکفتش شدی مانند مجمر

درو آتش ز مشک و هم ز عنبر

همی زد مشت بر سینه بی آزرم

همی راند از مژه خونابهٔ گرم

دلش بد همچو تفته آهن و روی

که گاه کوفتن آتش جهد زوی

هم از دیده رونده سیل گوهر

هم از گردن گسسته عقد زیور

زمین چون آسمان گشته ازیشان

برو گوهر چو کوکبهای رخشان

ز تن بر کنده زربفت بهاری

سیه پوشید جامه سو کواری

دلش پر درد گشته روی پر گرد

نه از موبدش یاد آمد نه از زرد

همه تیمارش از بهر دلارام

کجا زو دور شد ناگاه و ناکام

چو آمد شاه موبد در شبستان

بدیدش کنده روی چون گلستان

چهل تا جامهٔ وشی و بیرم

به سان رشته در هم بسته محکم

به پیش ویس بانو اوفتاده

هنوز از وی گرهها ناگشاده

نهان گشته ز شاهنشاه دایه

که خود پتیاره را او بود مایه

به خاک اندر نشسته ویس بانو

دریده جامه و خاییده بازو

کمندین گیسوان از سر بکنده

پرندین جامه‌ها از بر فگنده

همه خاک زمین بر سر فشانده

ز دو نرگس دو رود خون دوانده

شهنشه گفت ویسا دیو زادا

که نفرین دو گیتی بر تو بادا

نه از مردم بترسی نه ز یزدان

نه نیز از بند بشکوهی و زندان

فسوس آید ترا اندرز و پندم

چو خوار آید ترا زندان و بندم

نگویی تا چه باید کرد با تو

بجز کشتن چه شاید کرد برگو

زبس کت هست در سر رنگ و افسون

چه کو و دز ترا چه دشت و هامون

اگر بر چرخ با این عادت گست

شوی گردد ستاره با تو همدست

ترا نه زخم دارد سود و نه بند

نه زنهار و نه پیمان ونه سوگند

ترا زین پیش بسیار آزمودم

چه پاداش و چه پادافره نمودم

نه از پاداش من رامش پذیری

نه از پادافرهم پرهیز گیری

مگر گرگی همه کس را زیانکار

مگر دیوی ز نیکی گشته بیزار

ز منظر همچو گوهر با کمالی

ز مخبر همچو بشکسته سفالی

به خوبی و لطیفی چون روانی

ز غدر و بی وفایی چون جهانی

دریغ این صورت و دیدار نیکو

بیالوده به چندین گونه آهو

بسی کردم به دل با تو مدارا

بسی گفتم نهان و آشکارا

مکن ویسا مرا چندین میازار

که آزارم هلاکت آورد بار

ز نادانی بکِشتی تخم زشتی

به بار آمد کنون تخمی که کشتی

ندارم بیش ازین در مهرت امید

اگرچه تو نیی جز ماه و خورشید

نجویم بیش ازین با تو مدارا

که گشت آهوت یکسر آشکارا

به چشمم ماه بودی مار گشتی

زبس خواری که جستی خوار گشتی

نجویم نیز مهر تو نجویم

که من نه آهنم نه سنگ و رویم

چه آن روزی که من با تو گذارم

چه آن نقشی که بر آبی نگارم

چه آن پندی که من بر تو بخوانم

چه آن تخمی که در شوره فشانم

اگر هرگز ز گرگ آید شبانی

ز تو آید وفا و مهربانی

اگر تو نوشی از تو سیر گشتم

نهال صابری در دل بکشتم

چنان چون من ز تو شادی ندیدم

ز دیدارت همه تلخی چشیدم

کنم کردار با تو چون تو کردی

خورم زنهار با تو چون تو خوردی

جنان سیرت کنم از جان شیرین

کجا هرگز نیندیشی ز رامین

نه رامین هرگز از تو شاد باشد

نه هرگز دلت زو او یاد باشب

نه او پیش تو گیرد چنگ و طنبور

نه تو با او نشینی مست و مخمور

نه او با تو نماید رودسازی

نه تو او را نمایی دلنوازی

به جان چندان نهیب آرم شما را

که بر هر دو بنالد سنگ خارا

شما تا دوستی با هم نمایید

مرا دشمن‌ترین دشمن شمایید

هر آن گاهی که با هم عشق بازید

بجز تدییر جان من نسازید

من اکنون بر شما گردانم این کار

دل از دشمن بپردازم به یک بار

اگر رای دل فرزانه دارم

چرا دو دشمن اندر خانه دارم

چه آن کش باشد اندر خانه بدخواه

چه آن کش خفته باشد شیر در راه

چه آن کش دشمنی باشد نگهبان

چه آن کش مار باشد در گریبان

پس آنگه رفت نزد ویس بانو

گرفتش هر دو مشک آلود گیسو

ز تخت شیر پا اندر کشیدش

میان خاک و خاکستر کشیدش

بپیچیدش بلورین بازو و دست

چو دزدان هر دو دستش باز پس بست

پس آنگه تازیانه زدش چندان

ابر پشت و سرین و سینه و ران

که اندامش چو ناری شد کفیده

وزو چون ناردانه خون چکیده

همی شد خونش از اندام سیمین

چو ریزان باده از جام بلورین

ز کافوری تنش شنگرف می‌زاد

چنان از کوه سنگین لعل و بیجاد

تنش بسیار جای از زخم چون نیل

روان از نیل خون سرچشمهٔ نیل

کبودی اندر آن سرخی چنان بود

که گفتی لاله‌زار و زعفران بود

پس آنگه دایه را زان بیشتر زد

کجا زخمش همه بر دوش و سر زد

بی آزرمش همی زد تا بمیرد

و یا از زخم چونان پند گیرد

بیفتادند ویس و دایه بیهوش

ز خون اندام ایشان ارغوان پوش

چو بیجاده به نقره برنشانده

و یا خیری به سوسن برفشانده

ندانست ایچ کس کایشان بمانند

دگر ره نامه روزی بخوانند

وزان پس هر دو را در خانه افگند

به مرگ هردوان دل کرد خرسند

در خانه بریشان سخت بسته

جهانی دل به درد هر دو خسته

پس آنگه زرد را از در بیاورد

ز گُردانش یکی او را بدل کرد

به یک هفته به مرو شایگان شد

ز غم خسته‌دل و خسته‌روان شد

پشیمان گشته بر آزردن جفت

نهانی روز و شب با دل همی گفت

چه دود است این که از جانم برآمد

ازو ناگه جهان بر من سر آمد

چه بود این خشم و این آزار چندین

به جانانی که چون جان بود شیرین

اگرچه شاه شاهان جهانم

درین شاهی به کام دشمانم

چرا با دلبری تندی نمودم

که در عشقش چنین دیوانه بودم

چرا ای دل شده‌ستی دشمن خویش

به دست خویش سوزی خرمن خویش

همانا عاشقا با جان به کینی

که با امروز فردا را نبینی

به نادانی کنی امروز کاری

که فردا زو گزد بر دلت ماری

مبادا هیچ عاشق تند و سرکش

که تندی افگنده او را در آتش

چو عاشق را نباشد بردباری

نبیند خرمی از مهرکاری

چرا تندی نماید مهربانی

که از دلدار نشکیبد زمانی

گناه دوست عاشق دوست دارد

ز بهر آنکه تا زو درگذارد

بخش ۴۶ - مویه کردن شهرو پیش موبد

چو باز آمد ز قلعه شاه شاهان

نبد همراه با او ماه ماهان

به پیش شاه شد شهرو خروشان

به فندق ماه تابان را خراشان

همی گفت ای نیازی جان مادر

به هر دردی رخت در مان مادر

چرا موبد نیاوردت بدین بار

چه بد دیدی ازین دیو ستمگار

چه پیش آمد ترا از بخت بد ساز

چه تیمار و چه سختی دیده‌ای باز

پس آنگه گفت موبد را به زاری

چه عذر آری که ویسم را نیاری

چه کردی آفتاب دلبران را

چرا بی ماه کردی اختران را

شبستانت بدو بودی شبستان

کنون چه این شبستان چه بیابان

سرایت را همی بی نور بینم

بهشتت را همی بی حور بینم

اگر دخت مرا با من سپاری

وگر نه خون کنم دریا به زاری

بنالم تا بنالد کوه با من

خورد تا جاودان اندوه با من

بگریم تا بگرید دهر با من

جهان گردد ترا همواره دشمن

اگر ویس مرا با من نمایی

وگرنه زین شهنشاهی برآیی

بگیرد خون ویس دلربایت

شود انگشت پایت بند پایت

چو شهرو پیش موبد زار بگریست

شهنشه نیز هم بسیار بگریست

بدو گفت ار بنالی ور ننالی

مرا زشتی و یا خوبی سگالی

بکردم آنچه پیش و پس نکردم

شکوه خویش و آب تو ببردم

اگر تو روی آن بت روی بینی

میان خاک بینی نقش چینی

یکی سرو سهی بینی بریده

میان خاک و خون در خوابنیده

جوانی بر تن سیمینش نالان

چه خوبی بر رخ گلگونش گریان

نهفته ابر گل خورشید رویش

بخورده زنگ خون زنجیر مویش

چو بشنید این سخن شهرو ز موبد

چو کوهی خویشتن را بر زمین زد

زمین ز اندام او شد خرمن گل

سرای از اشک او شد ساغر مل

ز گیتی خورده بر دل تیر تیمار

به خاک اندر همی پیچید چون مار

همی گفت ای فرومایه زمانه

بدزدیدی ز من دُرّ یگانه

مگر گفته‌ست با تو هوشیاری

که گر دزدی کنی در دزد باری

مگر چون من بدان در سخت شادی

که چون گنجش به خاک اندر نهادی

مگر چون دیدی آن سرو بهشتی

به باغ جاودانی در بکشتی

چرا برکندی آن سرو سمن‌بار

چو برکندی چرا کردی نگونسار

نگون گشته صنوبر چون بروید

به زیر خاک عنبر چون ببوید

الا ای خاک مردم خوار تا کی

خوری ماه و نگار و خسرو و کی

نه بس بود آنکه خوردی تا به امروز

کنون خوردی چنان ماه دل افروز

بریزد ترسم آن سیمین تن پاک

کجا بی شک بریزد سیم در خاک

چرا تیره نباشد اختر من

که در خاک است ریزان گوهر من

به باغ اندر نبالد بیش ازین سرو

که سرو من بریده گشت در مرو

به چرخ اندر نتابد بیش ازین ماه

که ماه من نهفته گشت در چاه

مگر پروین به دردم شد نظاره

که گرد آمد به هم چندین ستاره

نگارا سرو قدا ماه رویا

بتا زنجیر مویا مشک بویا

تو بودی غمگسار روزگارم

کنون اندوه تو با که گسارم

من این مُست گران را با که گویم

من این بیداد را داد از که جویم

جهانی را بکشت آنکه ترا کشت

ولیکن زان همه بدتر مرا کشت

پزشک آرم ز روم و هند و ایران

مگر درد مرا دانند درمان

نگارا در جهان بودی تو تنها

ندیدی هیچ کس را با تو همتا

دلت بگرفت از گیتی برفتی

به مینو در سزا جفتی گرفتی

بتا تا مرگ جان تو ببرده‌ست

بزرگ امید من با تو بمرده‌ست

کرا شاید کنون پیرایهٔ تو

کرا یابم به سنگ و سایهٔ تو

به که شاید پرند پر نگارت

قبا و عقد و تاج و گوشوارت

که یارد بردن آگاهی به ویرو

که گریان شد به مرگ ویسه شهرو

بشد ویس آفتاب ماهرویان

بماندم ویس گویان ویس جویان

بشد ویس و ببرد آب خور و ماه

که تابان بود چون ماه و خور از گاه

مه کوه غور بادا مه دز غور

که آنجا گشت چشم بخت من کور

به کوه غور ماهم را بکشتند

چنان کشته در اشکفتی بهشتند

به کوه غور در اشکفت دیوان

همی شادی کنند امروز دیوان

همه دانند زین خون خود چه خیزد

چه مایه خون آزادان بریزد

به خون ویسه گر جیحون برانم

ز خون دشمان وز دیدگانم

نباشد قیمت یک قطره خونش

که آمد زان رخان لاله‌گونش

الا ای مرو پیرایهء خراسان

مدار این خون و این پتیاره آسان

ز کوه غور گر آب تو زاید

به جای آب زین پس خون نماید

شود امسال خونین جویبارت

بلا روید ز کوه و مرغزارت

فزون از برگها بر شاخساران

سنان بینی و تیغ نامداران

نیارامد شه تو تا به شاهی

ببارد زی تو طوفان تباهی

کمر بندد به خون ویس دلبر

ز بوم باختر تا بوم خاور

چو آیند از همه گیتی سواران

بسایندت به سم راهواران

جهان بر دست موبد گشت ویران

نیازی دخترم چون شد ز گیهان

شکر اکنون بود خوش طعم و شیرین

که مانده نیست آن یاقوت رنگین

به باغ اکنون ببالد سرو و شمشاد

که مانده نیست آن شمشاد آزاد

کنون خوشبوی باشد مشک و عنبر

که مانده نیست آن دو زلف دلبر

کنون لاله دمد بر کوه و هامون

که مانده نیست آن رخسار گلگون

حسود ویس بودی روز نوروز

که نه چون روی او بودی دل افروز

کنون امسال گل زیبا برآید

نبیند چون رخش رعناتر آید

بهار امسال نیکوتر بخندد

که شرم ویس بر وی ره نبندد

دریغا ویس من بانوی ایران

دریغا ویس من خاتون توران

دریغا ویس من مهر خراسان

دریغا ویس من ماه کهستان

دریغا ویس من امید شاهان

دریغا ویس من اورنگ ماهان

دریغا ویس من ماه سخن گوی

دریغا ویس من سرو سمن بوی

دریغا ویس من خورشید کشور

دریغا ویس من امید مادر

کجایی ای نگار من کجایی

چرا جویی همی از من جدایی

کجا جویم ترا ای ماه تابان

به طارم یا به گلشن یا به ایوان

هر آن روزی که بنشستی به طارم

به طارم در تو بودی باغ خرم

هر آن روزی که بنشستی به گلشن

به گلشن در، نگشتی ماه روشن

هر آن روزی که بنشستی به ایوان

به ایوان در، نبودی تاج کیوان

اگر بی تو ببینم لاله در باغ

نهد لاله برین خسته دلم داغ

اگر بی تو ببینم در چمن گل

شود آن گل همه در گردنم غل

اگر بی تو ببینم بر فلک ماه

به چشمم ماه مار است و فلک چاه

ندانم چون توانم زیست بی تو

که چشمم رودخون بگریست بی تو

ببایستم همی مرگ تو دیدن

به پیری زهر هجرانت چشیدن

اگر بر کوه خارا باشد این درد

به یک ساعت کند مر کوه را گرد

وگر بر ژرف دریا باشد این غم

به یک ساعت کند چون سنگ بی نم

چرا زادم چنین بدبخت فرزند

چرا کردم چنین وارونه پیوند

نبایستم به پیری ماه زادن

بپروردن به دست دیو دادن

روم تا مرگ بنشینم غریوان

بنالم بر دز اشکفت دیوان

برآرم زین دل سوزان یکی دم

بدرم سنگ آن دز یکسر از هم

دزی کان جای دیوان بود و گربز

چرا بردند حورم را در آن دز

روم خود را بیندازم از آن کوه

که چون جشنی بود مرگی به انبوه

نبینم کام دل تا زو جدا ام

به ناکامی چنین زنده چرا ام

روم آنجا سپارم جان پاکم

برآمیزم به خاک ویس خاکم

ولیکن جان خویش آنگه سپارم

که دود از جان شاهنشه برآرم

نشاید ویس من در خاک خفته

شهنشه دیگری در بر گرفته

نشاید ویس من در خاک ریزان

شهنشه مِیْ خورد در برگ ریزان

شوم فتنه برانگیزم ز گیهان

بگویم با همه کس راز پنهان

شوم با باد گویم تو همانی

که بوی از ویس من بردی نهانی

به حق آنکه بو از وی گرفتی

هر آن گاهی که بر زلفش برفتی

مرا در خون آن بت باش یاور

هلاک از دشمان او برآور

شوم با ماه گویم تو همانی

که بر ویسم حسد بردی نهانی

به حق آنکه بودی آن دلارم

ترا اندر جهان هم چهر و هم نام

مرا یاری ده اندر خون آن ماه

که من خونش همی خواهم ز بدخواه

شوم با مهر گویم کامگارا

به نام خویش یاور باش مارا

کجا خود ویس را افسر تو بودی

و یا بر افسرش گوهر تو بودی

به حق آنکه تو مانند اویی

چو او خوبی چو او رخشنده رویی

به شهر دوستانش نور بفزای

به شهر دشمانش روی منمای

روم با ابر گویم تو همانی

که چون گفتار ویسم دُر فشانی

دو دست ویس با تو یار بودی

همیشه چون تو گوهر بار بودی

به حق آنکه او بود ابر رادی

بجای برق، خنده‌ش بود و شادی

به شهر دشمنش بر، بار طوفان

به سیل اندر جهنده برق رخشان

شوم لابه کنم در پیش دادار

به خاک اندر بمالم هر دو رخسار

خدایا تو حکیم و بردباری

که بر موبد همی آتش نباری

جهان دادی به دست این ستمگر

که هست اندر بدی هر روز بدتر

نبخشاید همی بر بندگانت

به بیدادی همی سوزد جهانت

چو تیغ آمد همه کارش بریدن

چو گرگ آمد همه رایش دریدن

خدایا داد من بستان ز جانش

تهی کن زو سرای و خان و مانش

چو دود از من برآورد این ستمگر

تو دود از شادی و جانش برآور

چو موبد دید زاریهای شهرو

هم از وی بیمش آمد هم ز ویرو

بدو گفت ای گرامی‌تر ز دیده

ز من بسیار گونه رنج دیده

مرا تو خواهری ویرو برادر

سمنبر ویسه ام بانو و دلبر

مرا ویس است چشم و روشنایی

فزون از جان و چیز و پادشایی

بر آن بی مهر چو نان مهربانم

که او را دوستر دارم ز جانم

گر او نا راستی با من نکردی

به کام دل ز مهرم بربخوردی

کنون حالش همی از تو نهفتم

ازیرا با تو این بیهوده گفتم

من آن کس را بکشتن چون توانم

که جانش دوستر دارم ز جانم

اگرچه من به دست او اسیرم

همی خواهم که در پیشش بمیرم

اگرچه من به داغ او چنینم

همی خواهم که او را شاد بینم

تو بر دردش مخوان فریاد چندین

مزن بر روی زرین دست سیمین

کجا من نیز همچون تو نژندم

نژندی خویشتن را کی پسندم

فرستم ویس را از دز بیارم

که با دردش همی طاقم ندارم

ندانم زو چه خواهد دید جانم

خطا گفتم ندانم نیک دانم

بسا تلخی که من خواهم چشیدن

بسا سختی که من خواهم کشیدن

مرا تا ویس باشد در شبستان

نبینم زو مگر نیرنگ و دستان

مرا تا ویس جفت و یار باشد

همین اندوه خوردن کار باشد

هر آن رنجی که از ویس آیدم پیش

همی بینم سراسر زین دل ریش

دلی دارم که در فرمان من نیست

تو پنداری که این دل زان من نیست

به تخت پادشاهی بر نشسته

چنان گورم به چنگ شیر خسته

در کامم شده بسته به صد بند

به بخت من مزایاد ایچ فرزند

مرا کز دست دل روزی طرب نیست

گر از ویسم نباشد بس عجب نیست

پس آنگه زرد را فرمود خسرو

که چون باد شتابان سوی دز رو

ببر با خویشتن دو صد دلاور

دگر ره ویس را از دز بیاور

بشد زرد سپهبد با دو صد مرد

به یک مه ویس را پیش شه آورد

هنوز از زخم شه آزرده اندام

چنانچون خسته گوری جسته از دام

بد آن یک ماه رامین دل شکسته

به خان زرد متواری نشسته

پس آنگه زرد پیش شاه شاهان

سخن گفت از پی رامین فراوان

دگر ره شاه رامین را عفو کرد

دریده بخت رامین را رفو کرد

دگر ره دیو کینه روی بنهفت

گل شادی به باغ مهر بشکفت

دگر ره در سرای شاه شاهان

فروزان گشت روی ماه ماهان

به رامش گشت عیش شاه شیرین

به باده بود دست ماه رنگین

گشاده دست شادی بند رادی

گرفته باز رادی کبگ شادی

دگر باره برآمد روزگاری

که جز رامش نکردند ایچ کاری

زمین را در گل و نسرین گرفتند

روان را در می نوشین گرفتند

جهنده شد به نیکی باد ایشان

برفت آن رنجها از یاد ایشان

نه غم ماند نه شادی این جهان را

فنا فرجام باشد هردوان را

به شادی دار دل را تا توانی

که بفزاید ز شادی زندگانی

چو روز ما همی بر ما نپاید

درو بیهوده غم خوردن چه باید

بخش ۴۷ - سپردن موبد ویس را به دایه و آمدن رامین در باغ

شب دوشنبه و روز بهاری

که شه باز آمد از گرگان و ساری

سرای خویش را فرمود پرچین

حصار آهنین و بند رویین

کلید رومی و قفل الانی

ز پولادی زده هندوستانی

هر آنجا کش دریچه بود و روزن

بدو بر پنجره فرمود از آهن

چنان شد ز استواری خانهٔ شاه

کجا در وی نبودی باد را راه

ببست آنگاه درها را سراسر

فراز بند مهرش بود از زر

کلید بندها مر دایه را داد

بدو گفت ای فسونگر دیو استاد

بدیدم نا جوانمردیت بسیار

بدین یک ره جوانمردی به جا آر

به زاول رفت خواهم چند گاهی

درنگ من بود کم بیش ماهی

نگه دار این سرایم تا من آیم

که بندش من ببستم من گشایم

کلید در ترا دادم به زنهار

یکی این بار زنهارم نگه دار

تو خود دانی که در زنهارداری

نه بس فرخ بود زنهارخواری

بدین بارت بخواهم آزمودن

اگر نیکی کنی نیکی نمودن

همی دانم که رنج خود فزایم

که چیزی آزموده آزمایم

ولیکن من ترا زان برگزیدم

کجا از زیرکان ایدون شنیدم

چو چیز خویش دزدان را سپاری

ازیشان بیش یابی استواری

چو شاه اندرز دایه کرد بسیار

کلید خانه وی را داد ناچار

به روز نیک و هنگام همایون

ز دروازه به شادی رفت بیرون

به لشکرگه فرود آمد یکی روز

به دل بر، گشته یاد ویس پیروز

غم دوری و تیمار جدایی

برو بر، تلخ کرده پادشایی

به لشکرگاه رامین بود با شاه

نهان از وی به شهر آمد شبانگاه

شهنشه جست رامین را گه شام

بدان تا می خورد با او دو سه جام

چو گفتند او به شهر اندر شد اکنون

بدانست او که آن چاره‌ست و افسون

شبانگه رفتن رامین ز لشکر

بر آنست تا ببیند روی دلبر

به باغ شاه شد رامین هم از راه

درش چون سنگ بسته بود بر ماه

غمیده دل همی گشت اندر آن باغ

ز یاد ویس او را دل پر از داغ

خروشان و نوان با یوبهٔ جفت

ز بی صبری و دلتنگی همی گفت

نگارا تا مرا از تو بریدند

حسودانم به کام دل رسیدند

یکی بر طرف بام آی و مرا بین

ز غم دستی به دل دستی به بالین

شب تاریک پنداری که دریاست

کنار و قعر او هر دو نه پیداست

منم غرقه درین دریای منکر

بدو در اشک من مرجان و گوهر

اگر چه در میان بوستانم

ز اشک خویش در موج دمانم

ز دیده آب دادم بوستان را

ز خون گلنار کردم گلستان را

چه سود ار من همی گریم به زاری

که از حالم تو آگاهی نداری

بر آرم زین دل سوزان یکی دم

بسوزم این سرای و بند محکم

ولیکن آن سرا را چون بسوزم

که در وی جای دارد دلفروزم

اگر آتش رسد وی را به دامن

پس آن سوزش رسد هم در دل من

ز دو چشمت همیشه دو کمان‌ور

نشسته‌ستند جانم را برابر

کمان ابروت بر من کشیده

به تیر غمزه جانم را خلیده

اگر بختم ز پیش تو برانده‌ست

خیالت سال و مه با من بمانده‌ست

گهی خوابم همی از دیده راند

گهی خونم همی بر رخ فشاند

چرا خسپم توم در بر نخفته

چرا جان دارم از پیشت برفته

چو رامین یک زمان نالید بر دل

ز دیده سیل خون بارید بر گل

میان سوسن و شمشاد و نسرین

ز ناگه بر ربودش خواب نوشین

به خواب اندر شد آن بارنده نرگس

که با او بود ابر تند مفلس

بیاسود آن دل پر درد و پر غم

که با او بود دوزخ باغ خرم

دلش زیرا یکی ساعت بیاسود

که بوی باغ بودی دلبرش بود

شه بی دل به باغ اندر غنوده

نگارش روی مه پیکر شخوده

چو دیوانه دوان گرد شبستان

ز نرگس آب ریزان بر گلستان

همی دانست کش رامین به باغست

دلش را باغ بی او تفته داغست

به زاری دایه را خواهش همی کرد

که بر گیر از دلم ای دایه این درد

هم از جانم هم از در بند بگشای

شب تیره مرا خورشید بنمای

شب تاریک و بختم نیز تاریک

ز من تا دلربایم راه نزدیک

زبس درهای بسته سخت چون سنگ

تو گویی هست راهم شصت فرسنگ

دریغا کاش بودی راه دشوار

نبودی در میان این بند بسیار

بیا ای دایه بر جانم ببخشای

کلید در بیاور بند بگشای

مرا خود از بنه بدبخت زادند

هزاران بند بر جانم نهادند

بسست این بندهای عشق خویشم

دری بسته چه باید نیز پیشم

دلی بسته چو در بر وی ببستند

تنی خسته دگر باره بخَستند

نگارم تا دو زلفش برشکسته‌ست

به مشکین سلسله جانم ببسته‌ست

چو از پیشم برفت آن روی زیباش

به چشمم در بماند آن تیر بالاش

ببین چشمم به سیمین تیر خسته

ببین جانم به مشکین بند بسته

جوابش داد دایه گفت زین پس

نبیند نا جوانمردی ز من کس

خداوندی چو شه زین در برفته

به من چندین نصیحتها بگفته

هم امشب بند او چون برگشایم

چو خشم آورد با او چون برآیم

اگر پیشم هزاران لشکر آیند

نپندارم که با موبد برآیند

خود این جست او ز من زنهارداری

نگویی چون کنم زنهارخواری

به رامین ار تو صد چندین شتابی

ز من این ناجوانمردی نیابی

نشسته شاه شاهان بر در شهر

نرفته نیم فرسنگ از بر شهر

چه دانی گرنه خود کرد آزمایش

دگر کرد آزمایش را نمایش

چنان دانم که او آنجا نپاید

هم امشب وقت شبگیر او بیاید

نباید کرد ما را این همه بد

که بد را بد جزا آید ز موبد

چه خوبست این مثل مر بخردان را

بدی یک روز پیش آید بدان را

چو دایه این سخنها گفت با ماه

به خشم دل ازو برگشت ناگاه

بدو گفت ای صنم تو نیز بر خیز

مکن شه را دگر اندر بدی تیز

به تیمار این یکی شب صابری کن

وزان پس تا توانی داوری کن

که من امشب همی ترسم ز موبد

که پیش آید ترا از وی یکی بد

یکی امشب مرا فرمان کن ای ویس

که امشب کور گردد چشم ابلیس

بشد دایه نشد آن ماهپیکر

همی گفت و همی زد دست بر بر

نه روزن دید و رخنه جایگاهی

نه بر بام سرایش دید راهی

چو تاب مهر جانش را همی تافت

ز دانش خویشتن را چاره‌ای یافت

سرا پرده که بود از پیش ایوان

یکی سر بر زمین دیگر به کیوان

برو بسته طناب سخت بسیار

یکایک ویس را درمان و تیمار

فگند از پای کفش آن کوه سیمین

بدو بر رفت چون پرّنده شاهین

چو پران شد ز پرده جست بر بام

ربودش باد از سر لعل واشام

برهنه سر برهنه پای مانده

گسسته عقد و درّش برفشانده

شکسته گوشوارش پاک در گوش

ابی زیور بمانده روی نیکوش

پس آنگه شد شتابان تا لب باغ

روانش پرشتاب و دل پر از داغ

قصب چادرش را در گوشه‌ای بست

درو زد دست و از باره فرو جست

گرفتش دامن اندر خشت پاره

قبا شد بر تنش بر، پاره پاره

اگرچه نرم و آسان بود جایش

به درد آمد ز جستن هر دو پایش

گسسته بند کستی بر میانش

چو شلوارش دریده بر دو رانش

نه جامه بر تنش مانده نه زیور

دریده بود یا افتاده یکسر

برهنه پای گرد باغ گردان

به هر مرزی دوان و دوست جویان

هم از چشمش روان خون و هم از پای

همی گفتی ازین بخت نگون وای

کجا جویم نگار سعتری را

کجا جویم بهار دلبری را

همان بهتر که بیهوده نپویم

به شب خورشید تابان را نجویم

به حق دوستی ای باد شبگیر

برای من زمانی رنج برگیر

اگر با بیدلان هستی نکورای

منم بیدل یکی بر من ببخشای

که پایت گر جهانی برنوردد

چو نازک پای من خونین نگردد

نه راهی دور می‌بایدت رفتن

نه رنجی سخت ناخوش برگرفتن

گذر کن بر دو نسرین شکفته

یکی پیدا یکی از من نهفته

نگه کن تا کجا یابی کسی را

که رسوا کرد همچون من بسی را

هزاران پردگی را پرده برداشت

ببرد و در میان راه بگذاشت

هزاران دل بخشم از جای بر کند

به هجران داد تا بر آتش افگند

ببین حال مرا در مهرکاری

بدین سختی و رسوایی و زاری

به صد گونه بلا بی هوش و بی کام

به صد گونه جفا بی صبر و آرام

پیام من بدان روی نکو بر

که خوبی انجمن دارد بدو بر

ازو مشک آر و بر گلنارم آلای

ز من عنبر بر و بر سنبلش سای

بگو ای نوبهار بوستانی

سزای خرمی و شادمانی

بگو ای آفتاب دلربایی

به خوبی یافته فرمان روایی

مرا آتش به جان اندر فگنده

به تاری شب به بام و در فگنده

نکرده با من بیدل مواسا

نجسته با من مسکین مدارا

مرا بخت بد از گیتی برانده

جهان در خواب و من بیخواب مانده

اگر من مردمم یا زین جهانم

چرا هرگز نه همچون مردمانم

کنم از بیدلی و بخت فریاد

مگر مادر مرا بی بخت و دل زاد

مرا گفتی چرا ایدر نیایی

من اینک آمده‌ستم تو کجایی

چرا پیشم نیایی از که ترسی

چرا بیمار هجران را نپرسی

گر از دیدار تو نومید گردم

به جان اندر بماند تیر دردم

به جای روی تو گر ماه بینم

چنان دانم که تاری چاه بینم

به جای زلف تو گر مشک بویم

نماید مشک سارا خاک کویم

به جای دو لبت گر نوش یابم

به جان تو که باشد زهر نابم

مرا جانان توی نه مشک و عنبر

مرا درمان توی نه نوش و شکر

دلم را مار زلفینت گزیده‌ست

خلیده جان من بر لب رسیده‌ست

بود تریاک جان من لبانت

همان خورشید بخت من رخانت

بدا بخت منا امشب کجایی

چرا ببریدی از من آشنایی

ببخشاید به من بر، دوست و دشمن

چرا هرگز نبخشایی تو بر من

کجایی ای مه تابان کجایی

چرا از باختر برمی‌نیایی

چو سیمین آینه سر برزن از کوه

ببین بر جان من صد گونه اندوه

جهان چون آهن زنگار خورده

هوا با جان من زنهار خورده

دل من رفته و دلبر ز من دور

دو عاشق هر دو بی دل مانده مهجور

به فر خویش ما را یاوری کن

به نور خویش ما را رهبری کن

تو ماهی وان نگارم نیز ماهست

جهان بی رویتان بر من سیاهست

خدایا بر من مسکین ببخشای

مرا دیدار آن دو ماه بنمای

یکی مه را فروغ و روشنایی

یکی مه را شکوه و پادشایی

یکی را جای برج چرخ گردان

یکی را جای تخت و زین و میدان

چو یک نیمه سپاه شب درآمد

مه تابنده از خاور برآمد

چو سیمین زورقی در ژرف دریا

چو دست ابرنجنی در دست حورا

هوا را دوده از چهره فروشست

چنانچون ویس را از جان و رو شست

پدید آمد مرو را یار خفته

میان گل به سان گل شکفته

بنفشه زلف و نسرین روی رامین

ز نسرین و بنفشه کرده بالین

مه از کوه آمد و ویس از شبستان

بهاری باد مشکین از گلستان

ز بوی ویس رامین گشت بیدار

به بالین دید سروی یاسمین بار

بجست از جای و اندر بر گرفتش

پس آن دو زلف چون عنبر گرفتش

به هم آمیخته شد مشک و عنبر

دو هفته ماه شد پیوسته با خور

گهی از زلف او عنبر فشان کرد

گهی از لعل او شکر فشان کرد

لب هر دو به سان میم بر میم

بر هر دو به سان سیم بر سیم

بپیچیدند بر هم دو سمن بوی

چو دو دیبا نهاده روی بر روی

تو گفتی شیر و باده در هم آمیخت

و یا گلنار و سوسن بر هم آویخت

ز روی هر دوشان شب روز گشته

ز شادی روزشان نوروز گشته

هزار آوا ز شاخ گل سرایان

همه شب عشق ایشان را ستایان

ز شادی‌شان همی خندید لاله

به دست اندرش یاقوتین پیاله

گرفته گل ازیشان زیب و خوشی

چنان چون تازه نرگس ناز و گشّی

چو راز دوستی با هم گشادند

به خوشی کام یکدیگر بدادند

زمانه زشت روی خویش بنمود

به تیغ رنج کشت ناز بدرود

سحرگه کار ایشان را چنان کرد

که باغش داغگاه هردوان کرد

جهان را گوهر آمد زشت کاری

چرا زو مهربانی گوش داری

به نزدش هیچ کس را نیست آزرم

که بی مهرست و بی قدرست و بی شرم

بخش ۴۸ - آگاهى یافتن موبد از رامین و رفتن او در باغ

چو شاهنشاه آگه شد ز رامین

دگر ره تازه گشت اندر دلش کین

همه شب با دل او را بود پیگار

که تا کی زین فرومایه کشم بار

همی تا در جهان یک تن بماند

به نام زشت یاد من بماند

سپردم نام نیکو اهرمن را

علم کردم به زشتی خویشتن را

اگر ویسه نه ویسست آفتابست

چو مینو نیک بختان را ثوابست

نیرزد جور او چندین کشیدن

ز مهرش این همه تیمار دیدن

چه سود ار تنش خوشبو چون گلابست

که چون آتش روانم را عذابست

چه سودست ار لبش نوش جهانست

که جانم را شرنگ جاودانست

چه سودست ار بخوبی حور عینست

که با من مثل دیو بد به کینست

مرا بی بر بود زو مهر جستن

چنان کز بهر پاکی خشت شستن

چه دل بردن به مهر او سپردن

چه آن کز بهر خوشی زهر خوردن

چرا من آزموده آزمایم

چرا من رنج بیهوده فزایم

چرا از دیو جستم مهربانی

چرا از کور جستم دیدبانی

چرا از خرس جُستم دلگشایی

چرا از غول جستم رهنمایی

چرا از ویس جستم مهرکاری

چرا از دایه جستم استواری

هزاران در به بند و مهر کردم

پس آنگه بند و مهر او را سپردم

چه آشفته دلم چه سست رایم

که چندین آزموده آزمایم

سپردم مشک خود باد بزان را

همیدون میش خود گرگ ژیان را

گزیدم آنکه نادانان گزینند

نشستم همچنان کایشان نشینند

گزیند کارها را مرد نادان

نشیند زان سپس کور و پشیمان

سزایم گر نشینم هر چه بدتر

که هم کورم به کار خویش هم کر

ببینم دیده را باور ندارم

که جان را از خرد یاور ندارم

دلم را گر خرد استاد بودی

همیشه نه چنین ناشاد بودی

گر اکنون باز پس گردم ازین راه

همه لشکر شوند از رازم آگاه

ندانم تا چه خوانندم ازین پس

که تا اکنون همی خوانند ناکس

سپاهم گر کهان و گر مهانند

همه یکسر مرا نامرد خوانند

اگر نامرد خوانندم سزایم

چه مردم من که با زن برنیایم

همه شب شاه شاهان تا سحرگاه

از اندیشه همی پیمود صد راه

گهی گفتی که این زشتی بپوشم

به بدنامی و رسوایی نکوشم

گهی گفتی هم اکنون بازگردم

بهل تا در جهان آواز گردم

گهی او را خرد خشنود کردی

گه او را دیو خشم آلود کردی

گهی چون آب گشتی روشن و خوش

گهی چون دود گشتی تند و سرکش

چو اندیشه به کار اندر فزون شد

خرد در دست خشم و کین زبون شد

چو از خاور بر آمد ماه تابان

شهنشه سوی مرو آمد شتابان

نبودش در سرای خویشتن راه

کجا با بند و مهرش بود درگاه

بیامد دایه بند و مهر بنمود

بدان چاره دلش را کرد خشنود

سراسر بندها چونانکه او بست

یکایک دید نابرده بدو دست

قفس را دید در چون سنگ بسته

سرایی کبگ او از بند جسته

سر رشته به مهر و ناگشاده

ولیکن گوهر از عقد اوفتاده

به دایه گفت ویسم را چه کردی

بدین درهای بسته چون ببردی

چو آهرمن شما را ره نماید

در بسته شما را کی بپاید

درم با بند و ویس از بند رفته‌ست

مگر امشب به دنباوند رفته‌ست

چرا رفته‌ست کاو خود نامدارست

چو ضحاکش هزاران پیشکارست

پس آنگه تازیانه زدش چندان

که بیهش گشت دایه همچو بیجان

سرای و گلشن و ایوان سراسر

نهفت و نانهفتش زیر و از بر

بگشت و ویس را جست از همه جای

ندید آن روی دلبند و دلارای

قبایش دید جایی اوفتاده

چو جایی کفش زرینش نهاده

کرا هرگز گمان بودی که آن ماه

از اطناب سراپرده کند راه

چو اندر باغ شد شاه جهاندار

به پیش اندر چراغ و شمع بسیار

خجسته ویس چون آن شمعها دید

کبوتروار دلش از تن بپرید

به رامین گفت خیز ای یار و بگریز

کجا از دشمنان نیکوست پرهیز

نگر تا پیش من دیگر نپایی

که تاریکیست با این روشنایی

به جنگ ما همی آید شهنشاه

چو شیر تند جسته از کمینگاه

ترا باید که باشد رستگاری

مرا شاید که باشد زخم‌خواری

هر آن دردی که تو خواهی کشیدن

هر آن تلخی که تو خواهی چشیدن

چه آن درد و چه آن تلخی مرا باد

همه شادی و پیروزی ترا باد

کنون رو در پنداه پاک یزدان

مرا بگذار با این سیل و طوفان

که من گشتم ز بخت بد فسانه

ز تو بوسی وزو صد تازیانه

نخواهم خورد یک خرمای بی خار

نه دیدن خرمی بی درد و تیمار

دل رامین بیچاره چنان گشت

که گفتی همچو مرده بی روان گشت

به سان صورتی بد مانده بر جای

شده زورش هم از دست و هم از پای

ز بهر ویس بودش درد بر دل

تو گفتی تیر ناوک خورد بر دل

پس آنگاه از برش برخاست ناکام

به چاه افتاد جانش جسته از دام

کجا چون دام بود او را شهنشاه

هم از درد جدایی پیش او چاه

گر از دامِ گزندآور برون جست

به چاه ژرف و جان‌گیر اندرون جست

کجا پیوند گیرد آشنایی

نباشد هیچ دشمن چون جدایی

همه محنت بود بر عاشق آسان

چو باشد جان او از هجر ترسان

دلش را هر بلایی خوار باشد

هر آنگه کان بلا با یار باشد

مبادا هیچ کس را عشق چونان

و گر باشد مبادا هجر ایشان

چو رامین از کنار ویس برجست

چو تیری از کمان‌خانه به در جست

چنان برشد به روی ساده دیوار

که غرم تیز تگ بر شخ کهسار

چو بر سر شد ز دیگر سو فروجست

نکو آمد به دام و بس نکو جست

سمن‌بر ویس هم بر جای بغنود

به یک زاری که از کشتن بتر بود

به یاد رفته رامین کرده بالین

به زیر زلف مشکین دست سیمین

به زیر زلف تاب شست بر شست

ده انگشتش چو ماهی بود در شست

دلش ساقی و دو دیده پیاله

رخش مِیْ خوار بر خیری و لاله

نگار دست آن روی نگارین

چو زلفینش سیاه و نغز و شیرین

نگارین روی آن ماه حصارین

چو باغ شاه شاهان بُد به آیین

به بالینش فراز آمد شهنشاه

به باغ افتاده دید از آسمان ماه

بپا او را بجنبانید بسیار

نگشت از خواب ماه خفته بیدار

چنان بیهوش بود از درد هجران

که با جانانش گفتی زو بشد جان

شه شاهان فرستاد استواران

به هر سو هم پیاده هم سواران

به هر راهی و بی راهی برفتند

سراسر باغ را جستن گرفتند

به باغ اندر ندیدند ایچ جانور

مگر بر شاخ مرغان نواگر

دگر باره درختان را بجستند

میان هر درختی بنگرستند

همی جستند رامین را به صد دست

ندانستند کز دیوار چون جست

شهنشه گفت با ویس سمن‌بر

نگویی تا چه کارت بود ایدر

ببستم بر تو پنجه در به مسمار

گرفتم روزن صد بام و دیوار

چو من رفتم یکی شب نارمیدی

چو مرغی از سرایم برپریدی

چو دیوی کت نبندد هیچ استاد

به افسون و به نیرنگ و به فولاد

خرد دور از تو مثل آسمانت

هوا نزدیک تو همچون روانست

ز بهر آنکه بخت شور داری

دو گوش و چشم کر و کور داری

بود بی سود با تو پند چون در

چو دیگ سفله و چون کفش گازر

اگر من بر زبان پند تو رانم

خرد بیزار گردد از روانم

چو گویم با تو چندین پند بی‌مر

زبانم بر سخن باشد ستمگر

زبس کز تو پدید آمد مرا بد

نه یک یک بینمت آهو که صدصد

همانا یادگار بیمشی تو

که از نیکی همیشه سر کشی تو

اگر در پیش تو صورت شود داد

بخواند جانت از دیدنش فریاد

سر نیکی اگر بینی ببری

دل پاکی اگر یابی بدری

همیشه راستی را دشمنی تو

دو چشمی گر ببینی برکنی تو

تو یک دیوی و لیکن آشکاری

تو یک غولی و لیکن چون نگاری

سرای پارسایی را تو سوزی

دو چشم نیکنامی را تو دوزی

ز تو بی‌شرم‌تر کس را ندانم

و یا خود من که بر تو مهربانم

مگر گفته‌ست با تو دیو زشتی

که گر زشتی کنی باشی بهشتی

نه تو بادی نه آن کت دوستدارست

نه آنکت دایه و نه آنکه یارست

به جان من که خون تو حلالست

که جانت بر بسی جانها وبالست

ترا درمان بجز تیغم ندانم

که مرگت بخشد و چانت ستانم

هم اکنون جان تو بستانم از تو

به خنجر من ترا برهانم از تو

گرفت آنگه کمندین گیسوانش

کشید آن اژدهای جان ستانش

به یک دستش پرند آب داده

به دیگر دست مشکین تاب داده

که دید از آب و از آهن پرندی

که دید از مشک و از عنبر کمندی

مهش را خواست از سروش بریدن

گلش را باز با گل گستریدن

سمن‌بر ویس را شمشیر بر سر

ز درد هجر دلبر بود کمتر

سپهبد زرد گفت ای شاه شاهان

بزی خرم به کام نیک خواهان

مکش گر خون این بانو بریزی

تو درد خویش را دارو بریزی

بریده سر دگر باره نروید

ازیرا هیچ دانا خون نجوید

بسا روزا که در گیتی برآید

چنین زیبا رخی دیگر نزاید

چو یاد آید ترا زین ماه رویش

بپیچی بیشتر زین مار مویش

به مینو در چنین حورا نیابی

به گیتی در ازین زیبا نیابی

پشیمان گردی و سودی ندارد

بسی خون مر ترا از دیده بارد

یکی بار آزمودی زو جدایی

نپندارم که دیگر آزمایی

اگر خوب آمدت آن رنگ منکر

فروزن هم بدو این دست دیگر

چو او از تو ببرد این خوب چهرش

ترا دیدم که چون بودی ز مهرش

گهی با آهوان بودی به صحرا

گهی با ماهیان بودی به دریا

گهی با گور بودی در بیابان

گهی با شیر بودی در نیستان

فرامش کردی آن درد و بلا را

که از مهرش ترا بوده‌ست و ما را

ترا زو بود و ما را از تو آزار

چه مایه ما و تو خوردیم تیمار

از آن پیمان وزان سوگند یاد آر

کجا کردی و خوردی پیش دادار

مخور زنهار شاها کت نباید

یکی روز این خورش جان را گزاید

به یاد آور ز حرمتهای شهرو

به یاد آور ز خدمتهای ویرو

اگر دیدی گناهی زو یکی روز

تو دانی کش گناهی نیست امروز

اگر تنها به باغی در بخفته‌ست

ز مردم این نه کاری بس شگفتست

چرا بر وی همی بندی گناهی

که در وی آن گنه را نیست راهی

چنین باغی به پروین برده دیوار

درش را برزده پولاد مسمار

اگر با وی بدی در باغ جفتی

بدین هنگام ازیدر چون برفتی

نه زین در مرغ بتواند پریدن

نه دیو این بند بتواند دریدن

مگر دلتنگ بود آمد درین باغ

تو خود اکنون نهادی داغ بر داغ

بپرس از وی که چون بوده‌ست حالش

پس آنگه هم به گفتاری بمالش

گر این خنجر زنی بر ویس دلبر

شود زان زخم درد تو فزونتر

ز بس گفتار زرد و لابهٔ زرد

شهنشه دل بدان بت روی خوش کرد

برید از گیسوانش حلقه ای چند

بدان گیسو بریدن گشت خرسند

گرفتش دست و برد اندر شبستان

شبستان گشت از رویش گلستان

به یزدان جهانش داد سوگند

که امشب چون بجستی زین همه بند

نه مرغی و نه تیری و نه بادی

درین باغ از شبستان چون فتادی

مرا در دل چنان آمد گمانی

که تو نیرنگ و جادو نیک دانی

کسی باید که افسون نیک داند

وگرنه کار چونین کی تواند

سمن‌بر ویس گفتش کردگارم

همی نیکو کند همواره کارم

چه باشد گر توم زشتی نمایی

چو یزدانم نماید نیک رایی

گهی جان من از تیغت رهاند

گهی داد من از جانت ستاند

توم کاهی و یزدانم فزاید

توم بندی و دادارم گشاید

چرا خوانی مرا بدخواه و دشمن

تو با یزدان همی کوشی نه با من

کجا او هرچه تو دوزی بدرد

همیدون هر چه تو کاری ببرد

گهم در دز کنی گه در شبستان

گهم تندی نمایی گاه دستان

خدایم در بلای تو نماند

ز چندین بند و زندانت رهاند

اگر تو دشمنی او جان من بس

و گر تو خسروی او خان من بس

بس است او چارهٔ بیچارگان را

همو یاور بود بی یاوران را

چو من دلتنگ بودم در سرایت

بدو نالیدم از جور و جفایت

ستمهای تو با یزدان بگفتم

در آن زاری و دل تنگی بخفتم

به خواب اندر فراز آمد سروشی

جوانی خوب‌رویی سبزپوشی

مرا برداشت از کاخ شبستان

بخوابانید در باغ و گلستان

مرا امشب ز بند تو رها کرد

چنان کاندر تنم مویی نیازرد

ز نسرین بود و سوسن بستر من

جهان افروز رامین در بر من

همی بودیم هر دو شاد و خرم

همی گفتیم راز خویش با هم

بدان خوشی به کام خویش خفته

بگرد ما گل و نسرین شکفته

چو چشم از خواب نوشین برگشادم

از آن خوشی به ناخوشی فتادم

ترا دیدم به سان شیر غران

چو آتش بر کشیده تیغ بران

اگر باور کنی ورنه چنین بود

به خواب اندر سروشم همنشین بود

اگر کردار تو بر من ستم نیست

تو خود دانی که بر خفته قلم نیست

شهنشه این سخن زو کرد باور

کجا گفتش دروغی ماه پیکر

گناه خویش را پوزش بسی کرد

بر آن حال گذشته غم همی خورد

به ویس و دایه چیزی بیکران داد

گزیده جامها و گوهران داد

گذشتی رنج نابوده گرفتند

می لعلین آسوده گرفتند

چنین باشد دل فرزند آدم

نیارد یاد رفته شادی و غم

بدان روزی که از تو شد چه نالی

وزآن روزی که نامد چه سگالی

چه باید رفته را اندوه خوردن

همان نابوده را تیمار بردن

نه زاندوه تو دی با تو بیاید

نه از تیمار تو فردا بپاید

اگر صد سال باشی شاد و پیروز

همیشه عمر تو باشد یکی روز

اگر سختی بری گر کام جویی

ترا آن روز باشد کاندر اویی

بس آن بهتر که با رامش نشینی

ز عمر خویش روز خوش گزینی

بخش ۴۹ - بزم ساختن موبد در باغ و سرود گفتن رامشگر گوسان

مه اردیبهشت و روز خرداد

جهان از خرمی چون کرخ بغداد

بیابان از خوشی همچون گلستان

گلستان از صنم همچون بتستان

درخت رودباری سیم ریزان

نسیم نوبهاری مشک بیزان

چمن مجلس بهاران مجلس آرای

زنان بلبلش چنگ و فاخته نای

درو نرگس چو ساقی جام بر دست

بنفشه سر فرو افگنده چون مست

ز گوهر شاخها چون تاج کسری

ز پیکر باغها چون روی لیلی

ز سبزه روی هامون چون زمرد

ز لاله کوه سنگین چون زبرجد

همه صحرا ز لاله روی حورا

همه مرز از بنفشه جعد زیبا

بهشت آسا زمین با زیب و خوشی

عروس آسا جهان با ناز و گشّی

به باغ اندر نشسته شاه شاهان

به نزدش ویس بانو ماه ماهان

به دست راست بر، آزاده ویرو

به دست چپ جهان آرای شهرو

نشسته گرد رامینش برابر

به پیش رام گوسان نواگر

همی زد راههای خوشگواران

همی کردند شادی نامداران

می آسوده در مجلس همی گشت

رخ میخواره همچون می همی رشت

سرودی گفت گوسان نو آیین

درو پوشید حال ویس و رامین

اگر نیکو بیندیشی بدانی

که معنی چیست زیر این نهانی

درختی رسته دیدم بر سر کوه

که از دلها زداید زنگ اندوه

درختی سر کشیده تا به کیوان

گرفته زیر سایه نیم گیهان

به زیبایی همی ماند به خورشید

جهان در برگ و بارش بسته امید

به زیرش سخت روشن چشمهٔ آب

که آبش نوش و ریگش دُرّ خوشاب

شکفته بر کنارش لاله و گل

بنفشه رسته و خیری و سنبل

چرنده گاو کیلی بر کنارش

گهی آبش خورد گه نوبهارش

همیشه آب این چشمه روان باد

درختش بارور گاوش جوان باد

شهنشه گفت با گوسان نایی

زهی شایستهء گوسان نوایی

سرودی گوی بر رامین بدساز

بدر بر روی مهرش پردهٔ راز

چو بشنید این سخن ویس سمنبر

بکند از گیسوان صد حلقهٔ زر

به گوسان داد و گفت این مر ترا باد

به حال من سرودی نغز کن یاد

سرودی گوی هم بر راست پرده

ز روی مهر ما بردار پرده

چو شاهت راز ما فرمود گفتن

ز دیگر کس چرا باید نهفتن

دگر باره بزد گوسان نوایی

نوایی بود بر رامین گوایی

همان پیشین سرود نغز را باز

بگفت و آشکارا کرد او راز

درخت بارور شاه شهانست

که زیر سایه‌اش نیمی جهانست

برش عز است و برگش نیکنامی

سرش جاهست و بیخش شادکامی

جهان را در بر و برگش امید است

میان هر دو پیداتر ز شید است

به زیرش ویس بانو چشمهٔ آب

لبانش نوش و دندان درّ خوشاب

شکفته بر رخانش لاله و گل

بنفشه رسته و خیری و سنبل

چو گیلی گاو رامین بر کنارش

گهی آبش خورد گه نوبهارش

بماند این درخت سایه گستر

ز مینو باد وی را سایه خوشتر

همیشه آب این چشمه رونده

همیشه گاو گیلی زو چرنده

چو گوسان این نوا را کرد پایان

به یاد دوستان و دلربایان

شه شاهان به خشم از جای بر جست

گرفتش ریش رامین را به یک دست

به دیگر دست زهر آلود خنجر

بدو گفت ای بداندیش و بد اختر

بخور با من به مهر و ماه سوگند

که با ویست نباشد مهر و پیوند

و گرنه سرت را بردارم از تن

که از ننگ تو بی سر شد تن من

یکی سوگند خورد آزاده رامین

به دادار جهان و ماه و پروین

که تا من زنده باشم در دو گیهان

نمی خواهم که برگردم ز جانان

مرا قبله بود آن روی گلگون

چنان چون دیگران را مهر گردون

مرا او جان شیرینست و از جان

به کام خویشتن ببرید نتوان

شهنشه را فزون شد کینهٔ رام

زبان بگشاد یکباره به دشنام

بیفگندش بدان تا سر ببرد

به خنجر جای مهرش را بدرد

سبک رامین دو دست شاه بگرفت

تو گفتی شیر نر روباه بگرفت

ز شادروان به خاک اندر فگندش

ز دستش بستد آن هندی پرندش

شهنشه مست بود از باده بیهوش

گسسته آگهی و رفته نیروش

نبودش آگهی از کار رامین

نماند اندر دلش آزار رامین

خرد را چند گونه رنج و سستی

پدید آید همی از عشق و مستی

گر این دو رنج بر موبد نبودی

مرو را هیچ گونه بد نبودی

بخش ۵۰ - نصیحت کردن به‌گوى رامین را

چو سر برزد خور تابان دگر روز

فروزان روی او شد گیتی افروز

هوا مانند تیغی شد زدوده

زمین چون زعفرانی گشت سوده

یکی فرزانه بود اندر خراسان

در آن کشور مه اختر شناسان

سختگویی که نامش بود به‌گوی

نبودی مثل او دانا و نیکوی

گه و بیگاه با رامین نشستی

به آب پند جانش را بشستی

همی گفتی که تو یک روز شاهی

به چنگ آری هر آن کامی که خواهی

درخت کام تو گردد برومند

تو باشی در جهان مهتر خداوند

چو آمد پیش رامین بامدادان

مرو را دید بس دلتنگ و گریان

بپرسیدش که درمانده چرایی

چرا شادی و رامش نفزایی

جوانی داری و اورنگ شاهی

چو این هر دو بود دیگرچه خواهی

خرد را در هوا چندین مرنجان

روان را در بلا چندین مپیچان

ترا خصمی کند جان پیش دادار

ز بس کاو را همی داری به تیمار

بدین مایه درنگ و زندگانی

چرا کاری کنی جز شادمانی

اگر حکم خدا دیگر نگردد

به انده بردن از ما برنگردد

چه باید بیهده اندوه خوردن

همان نابوده را تیمار بردن

چو بشنید این سخن دل‌خسته رامین

بدو گفت ای مرا چشم جهان بین

نکو گفتی تو با من هرچه فگتی

ولیکن چون نماید چرخ زفتی

دل مردم نه از سنگست و پولاد

که گر غمگین شود باشد ازو شاد

تنی را چند باشد سازگاری

دلی را چند باشد بردباری

جهان را زشت‌کاری بیش از آنست

که ما را کوشش و صبر و توان است

قضا بر هر کسی بارید باران

ولیکن بر دلم بارید طوفان

نه بر من بگذرد هرگز یکی روز

که ننماید مرا داغ جگر سوز

اگر روزی مرا کامی نماید

به زیر کام در دامی نماید

جهان گر بر سر من گل فشاند

ز هر گل بر دلم خاری نشاند

به کام خویش جامی مِیْ نخوردم

که جام زهرش اندر پِیْ نخوردم

به چونین حال و چونین زندگانی

کرا از دل بر آید شادمانی

اگر خواری همین یک راه دیدم

که دی از خشم شاهنشاه دیدم

سزد گر من نصیحت نپذیرم

به بخت خویش گریم تا بمیرم

پس آنگه کرد با او یک به یک یاد

که دیگر باره ایشان را چه افتاد

چه خواری کرد با من شاه شاهان

به پیش ویس بانو ماه ماهان

دو چشم من چنین پتیاره دیده

چرا پر خون ندارم هر دو دیده

به آید مردن از خواری کشیدن

صبوری کردن و تلخی چشیدن

به هر دردی شکیبم جز به خواری

مجو از من به خواری بردباری

چو حال خود به به‌گو گفت رامین

جگرریش و دو چشم از گریه خونین

نگر تا پاسخس چون داد به‌گوی

تو نیز ار پاسخی گویی چنان گوی

بدو گفت ای ز بخت خویش نالان

تو شیری چند نالی از شغالان

ترا دولت رسد روزی به فریاد

ازان پس کت نماید چند بیداد

ترا تا باشد اندر دل هوا خوش

تن تو همچنین باشد بلا کش

به جانان دل نبایستی سپردن

چو نتوانستی اندوهانش خوردن

ندانستی که هرچون مهرکاری

به روی آید ترا هر گونه خواری

هر آنگاهی که داری گل چدن کار

روا باشد که دستت را خلد خار

به مهر اندر تو چون بازارگانی

ازو گه سود بینی گه زیانی

تو گفتی بی زیانی سود بینی

ویا نه آتشی بی دود بینی

کسی کاو تخم کشتن پیشه دارد

همیشه دل در آن اندیشه دارد

ز کشتن تا برستن تا درودن

بسا رنجا که باید آزمودن

تو تخم عاشقی در دل بکشتی

که بار آید ترا حور بهشتی

ندانستی کزو تا بار یابی

بسی رنج و بسی آزار یابی

مگر صد ره ترا گفتم ازین پیش

مکن بیداد بر نازک تن خویش

هوای دل چو موج‌انگیز دریاست

درو رفتن نه کار مرد داناست

چه عشق اندر دل و چه تیزآتش

در آتش عیش کردن کی بود خوش

ترا تا دوست باشد ماه ماهان

همان دشمنت باشد شاه شاهان

تو در دل کن که بینی رنج و خواری

کنی ناکام صبر و بردباری

تنت باشد همیشه جای آزار

دلت همواره باشد جای تیمار

تو با پیل دمان در کارزاری

ندانم چونت باشد رستگاری

تو با شیر ژیان اندر نبردی

ندانم چونت باشد شیر مردی

تو بی کشتی همی دریا گذاری

ازو جوینده دُرّ شاهواری

ندانم چون بود فرجام کارت

چه نیک و بد نماید روزگارت

تو سال و ماه با آن اژدهایی

که از وی نیست دشمن را رهایی

مگر یک روز بر تو راه گیرد

ز کین دل ترا ناگاه گیرد

تو خانه کرده ای بر راه سیلاب

درو خفته به سان مست در خواب

مگر یکروز طوفانی درآید

ترا با خانه ناگه دررباید

تو صد باره به دام اندر نشستی

چو بختت یار بود از دام جستی

مگر یک روز نتوانی بجستن

روانت را نباشد روی رستن

بس آن خواری از این خواری بود بیش

کجا خونت بود در گردن خویش

روان را بیش از این خواری چه دانی

که در دوزخ بمانی جاودانی

بدین سر باشدت حسرت سر انجام

بدان سر باشدت وارونه فرجام

اگر فرمان بری پندم نیوشی

شکیبایی کنی در صبر کوشی

نباشد هیچ مردی چون صبوری

بخاصه روز هجر و وقت دوری

اگر مردی کنی و صبر جویی

به صبر این زنگ را از دل بشویی

اگر تو ویس را سالی نبینی

به دلجویی برو دیگر گزینی

به گاه هجر تیمارش نداری

چنان گردی که خود یادش نیاری

چو بر دل چیر گردد مهر جانان

به از دوری نباشد هیچ درمان

همه مهری ز نادیدن بکاهد

کرا دیده نبیند دل نخواهد

بسا عشقا که نادیدن زُدودست

چنان کردش که گفتی خود نبوده‌ست

بسا روزا که تو بینی دل خویش

نمانده یاد ویس او را کم و بیش

به روی مردمان آید همه کار

به دست آرند کام خویش ناچار

به شمشیر و به دینار و به فرهنگ

به تدبیر و به دستان و به نیرنگ

ترا کاری به روی آید به گیهان

نه تدبیرش همی دانی نه درمان

فسانه گشته‌ای در هفت کشور

همیشه خوار بر چشم برادر

که و مه چون به مجلس جام گیرند

ترا در ناحفاظان نام گیرند

ز گیتی بد گمان چون تو ندانند

همی جز نا جوانمردت نخوانند

همی گویند چون او کس چه باید

که در گوهر برادر را نشاید

اگر خود ویسه بودی ماه و خورشید

خرد را کام و جان را ناز و امید

نبایستی که رامین خردمند

ابا ویسه بکردی مهر و پیوند

مبادا در جهان آن شادی و کام

کزو آید روان را زشتی نام

چو رامین شیرمرد نام گستر

به نام بد بیالوده‌ست گوهر

چو آلوده شود گوهر به یک ننگ

نشوید آب صد دریا ازو زنگ

چو جان ما که جاویدان بماند

بماند نام بد تا جان بماند

همانا نیست رامین را یکی یار

که او را بازدارد از چنین کار

رفیقی نیک رای از گوهری به

دلی آسان گذار از کشوری به

تو کام دل ز ویسه برگرفتی

ز شاخ مهربانی بر گرفتی

اگر صد سال بینی او همانست

نه حورالعین و ماه آسمانست

ازو بهتر به پاکی و نکویی

هزاران بیش یابی گر بجویی

بدین بی مایگی عمر و جوانی

به سر بردن به یک زن چون توانی

اگر تو دیگری را یار گیری

به دل پیوند او را خوار گیری

تو در گیتی جز او دلبر ندیدی

ازیرا بر بتانش برگزیدی

ستاره نزد تو دارد روایی

که با ماهت نبوده‌ست آشنایی

هوا را از دل گمره برون کن

یکی ره خویشتن را آزمون کن

جهان از هند و چین تا روم و بربر

به پیروزی تو داری با برادر

نه جز مرز خراسان کشوری نیست

و یا جز ویس بانو دلبری نیست

نشست خویش را مرز دگر جوی

ز هر شهری نگاری سیم‌بر جوی

همی بین دلبران را تا بدان گاه

که یابی دلبری نیکوتر از ماه

نگارینی که با آن روی نیکوش

شود ویسه ز یاد تو فراموش

ز دولت بر خور و از زندگانی

بران همواره کام این‌جهانی

بدین غمخوارگی تا کی نشینی

نهیب جان شیرین چند بینی

گه آمد کز بزرگان شرم داری

برادر را تو نیز آزرم داری

گه آمد کز جوانی کام جویی

ز بزم و رزم کردن نام جویی

گه آمد کز بزرگی یاد گیری

به فال نیک راه داد گیری

تو اکنون پادشایی جست بایی

کجا جز پادشاهی را نشایی

به گرد دایه و ویسه چه گردی

کزیشان آب روی خود ببردی

همالان تو جویان جاه و پایه

تو سال و ماه جویان ویس و دایه

رفیقان تو جویان پادشایی

تو جویان بازی و ناپارسایی

شد از تو روزگار لهو و بازی

تو در میدان بازی چند تازی

چه دیوست این که بر جانت فسون کرد

ترا یکبارگی چونین زبون کرد

تو اندر خدمت وارونه دیوی

نه اندر طاعت گیهان خدیوی

همی ترسم که کار تو به فرجام

چنان گردد که یابد دشمنت کام

اگر پند رهی را کار بندی

شوی رسته ز چندین مستمندی

غمت شادی شود سختیت رامش

بلا خوشی و نادانیت دانش

اگر سیریت نامد زانگه دیدی

نه من گفتم سخن نه تو شنیدی

همی کن همچنین تا خود چه آید

جهان بازیت را بازی نماید

تو باشی در میان ما بر کناره

نباشد جز درودی بر نظاره

چو بشنید این سخن رامین بیدل

تو گفتی چون خری شد مانده در گل

گهی چون لاله شد رویش ز تشویر

گهی چون زعفران و گاه چون قیر

بدو گفت این که تو گویی چنینست

دل من با روان من به کینست

شنیدم پند خوبت را شنیدم

بریدم زین دل نادان بریدم

نبینی تو مرا زین پس هواجوی

نراند نیز بر رویم هوا جوی

منم فردا و راه ماه‌آباد

بگردم در جهان چون گور آزاد

نیایم در میان مهر جویان

نورزم نیز مهر ماهرویان

چنان کاری چرا ورزم به امید

که جانم را از او ننگست جاوید

بخش ۵۱ - اندر پند دادن شاه موبد ویس را و سرزنش کردن

چو با رامین سخنها گفت به‌گوی

شهنشه نیز با ویس پری‌روی

به هشیاری سخنهای نکو گفت

که بر وی نرم شد سنگین دل جفت

ز هر گونه سخن را ساز می‌کرد

به بن می‌برد و باز آغاز می‌کرد

بدو گفت ای بهار مهرجویان

به چهره آفتاب ماهرویان

چه مایه رنج بردم در هوایت

چه مایه درد خوردم از جفایت

دراز آهنگ شد در مهر کارم

که تو بر باد دادی روزگارم

ندانم هیچ خوبی کان ترا نیست

ندانم هیچ نیکی کان مرا نیست

به از ما نیست اکنون در جهان شاه

تو بر خوبان شهی و من شهان شاه

بیا تا هر دو با هم یار باشیم

به شادی هر دو گیتی‌دار باشیم

به پرده در تو بانو باش و خاتون

که من باشم شه شاهان ز بیرون

مرا نامی بود زین پادشایی

ترا باشد همی فرمانروایی

کجا شهری و جایی نامدارست

کجا باغی و راغی پر نگارست

ترا بخشم سراسر پادشایی

که اکنون تو به صد چندان سزایی

وزیرانم وزیران تو باشند

دبیرانم دبیران تو باشند

به هر کاری تو فرمان ده بریشان

که ارزانی توی بر داد و فرمان

چو من باشم به مهر تو گرفتار

به جان و دل هوایت را خریدار

که یارد در جهان با تو چخیدن

دل از پیمان و فرمانت بریدن

نگارینا ز من بپذیر پندم

که من نیکم به تو نیکی پسندم

نه آنم من که چون تو بدگمانم

همه ناراستی باشد نهانم

روانم دوستی را مهربانست

زبانم راستی را ترجمانست

روانم هر چه جوید مهر جوید

زبانم هر چه گوید راست گوید

ز پاکی مهر بر گفتار من نه

ترا یک راست چون گفتار من نه

اگر با من به مهر دل بسازی

دگر ره نرد بی راهی نبازی

چنان گردی که شاهان زمانه

به درگاهت ببوسند آستانه

و گر با من نگه داری همین راه

ز من بدتر نباشد هیچ بدخواه

مکن ماها ز خشم من بپرهیز

که پرهیزد ز خشمم آتش تیز

نگارا شرم دار از روی ویرو

کجا کس را برادر نیست چون او

چرا بر خود پسندی کان هنر جوی

همیشه باشد از ننگت سیه روی

ترا گر زان برادر شرم بودی

مرا پیشه بسی آزرم بودی

چو تو مهر برادر را ندانی

من از تو چون نیوشم مهربانی

چو تو نام نیکان را نپایی

برادر را و مادر را نشایی

من از تو مهر چون امید دارم

وگر تاج از مه و خورشید دارم

مرا یکباره اکنون پاسخی ده

به کام دشمنان با بخت مسته

بگو تا در دل سنگین چه داری

نهال دشمنی یا دوستداری

که من در مهر تو گشتم ز جان سیر

ترا زین پس نپرسم جز به شمشیر

نشاید بیش ازین کردن مدارا

که رازم در جهان شد آشکارا

بخش ۵۲ - پاسخ دادن ویس موبد را

چو بشنید این سخن ویس دلارای

چو سرو بوستانی جست از جای

بدو گفت ای گرانمایه خداوند

گران‌تر حکمت از کوه دماوند

دل تو پیشه کرده بردباری

کف تو پیشه کرده دُر باری

ترا داده‌ست یزدان هرچه باید

هنرهایی که اورنگت فزاید

هنرهای تو پیداتر ز خورشید

کنشهای تو زیباتر ز امید

توی فرخ شهنشاه زمانه

بمان اندر زمانه جاودانه

به همت آسمان نامداری

به دولت آفتاب کامگاری

خجسته نام چون خورشید تابان

رونده حکم چون تقدیر یزدان

خداوندا تو خود دانی که گردون

کند هر ساعتی لونی دگرگون

کنشهایی کزو بینیم هموار

بدو بر حکم و بر فرمان دادار

خدا او را به اندازه برانده‌ست

کم و بیشش بر آن اندازه مانده‌ست

ز آغاز جهان تا روز فرجام

به رفتن سربسر یکسان نهد گام

چنان گردد که دادارش بفرمود

چنان چون خواست او را راه بنمود

بهی و بتری در ما سرشته‌ست

چنان چون نیک و بد بر ما نبشته‌ست

نه از دانش دگر گردد سرشته

نه از مردی دگر گردد نوشته

درین گیتی چه نادان و چه گربز

به کار خویش حیرانند و عاجز

اگر پاکست طبعم یا پلیدست

چنانست او که یزدان آفریده‌ست

چو از آغاز گشتم آفریده

بدان اندازه گشتم پروریده

چو یزدان مر ترا پیروز کرده‌ست

مگر جان مرا بد روز کرده‌ست

من از خوبی و زشتی بی گناهم

کجا من خویشتر را بد نخواهم

نه من گفتی که نپذیرم سلامت

همه غم خواهم و رنج و ملامت

مرا از بهر سختی آفریدند

چنان کز بهر خواری پروریدند

نه من گفتم که گونه زرد خواهم

همیشه جان و دل پر درد خواهم

هر آن روزی که گفتم شادمانم

شکنجه گشت شادی بر روانم

مرا چه چاره چون بختم چنینست

تو گویی چرخ با جانم به کینست

ز گمراهی دلم همرنگ نیلست

همانا غول بختم را دلیلست

کنون از جان خود گشتم چنان سیر

که خواهم خویشتن را خوردهٔ شیر

به ناخن پردهٔ دل را بدَرَّم

به دندان رشتهٔ جان را ببرم

نه دل باید مرا زین بیش نه جان

که خود تیمار و دردم هست ازیشان

نه اندر دل مرا روزی وزد باد

نه جان اندر تنم روزی شود شاد

چو کار من چنین آشفته مانده‌ست

همیشه چشم بختم خفته مانده‌ست

چرا ورزم بدین سان مهربانی

کزو دردست و ننگ جاودانی

مرا دشمن شده چون تو خداوند

ز من بیزار گشته خویش و پیوند

ز رازم دشمنان آگاه گشته

جهان بر چشم من چون چاه گشته

بدین سختی چه باید مهرکاری

بدین خواری چه باید دوستداری

ز بس کامد به گوش من ملامت

شدم یکباره در گیتی علامت

دری در جان تاریکم گشادند

چراغی اندر آن درگه نهادند

فتاد اندر دل من روشنایی

خرد از جان من جست آشنایی

ز راه مهر جستن بازگشتم

ز رخت مهر دل پرداز گشتم

بدانستم که از مهرم به پایان

نیاید جز هلاک هر دو گیهان

مثال مهر همچون ژرف دریاست

کنار و قعر او هر دو نه پیداست

اگر تا جاودان در وی نشینم

به دو دیده کنارش را نبینم

اگر جان هزاران نوح دارم

یکی جان را ازو بیرون نیارم

چرا با جان بیچاره ستیزم

چرا بیهوده خون خویش ریزم

چرا از تو نصیحت نپذیرم

چرا راه سلامت برنگیرم

اگر بینی ز من دیگر تباهی

بکن با من ز کینه هرچه خواهی

اگر رامین ازین پس شیر گردد

نپندارم که بر من چیر گردد

اگر بادست بوی من نیابد

گذر بر بام و کوی من نیابد

اگر جادوست از کارم بماند

و گر کیدست از چارم بماند

پذیرفتم هم از تو هم ز یزدان

که هرگز نشکنم این عهد و پیمان

اگر کار پرستش را سزایم

ازین پس تو مرایی من ترایم

دلت خشنود کن یک بار دیگر

کزین پس با تو باشم همچو شکر

همانا گر دهانم را ببویی

ازو آیدت بوی راستگویی

شهنشه چشم و رویش را ببوسید

که بشنید آنکه زو هرگز بنشنید

دگر باره نوازشها نمودش

به نیکو و ستایش بر فزودش

ز یکدیگار جدا گشتند خرم

میان دل شکسته لشکر غم

بخش ۵۳ - رفتن رامین به گوراب و دور افتادن از ویس

چو خواهد بود روز برف و باران

پدید آید نشان از بامدادان

هوا از ابر بستن تیره گردد

ز باد تند گیتی خیره گردد

چو فُرقت خواهد افگندن زمانه

پدید آرد ز پیش او را بهانه

کرا خواهد گرفتن تن به فرجام

ز پیش تب شکستن گیرد اندام

چو رامین سیر گشت از رنج دیدن

شب و روز از پی جانان دویدن

به دامی اوفتادن هر زمانی

شنیدن سرزنش از هر زبانی

به شاهنشاه پیغامی فرستاد

که خواهم شد به بوم ماه‌آباد

تنم را دردمندی می‌گدازد

بود کم آن هوا بهتر بسازد

همی خواهم ز شاهنشاه موبد

که من باشم در آن کشور سپهبد

مگر یابم نشان تندرستی

رها گردد تنم از رنج و سستی

به دشت و کوه بر، من چندگاهی

بجویم خوشترین نخچیرگاهی

گهی گیرم به یوزان غُرم و آهو

گهی گیرم به بازان کبگ و تیهو

گوزن کوهی از کوه اندر آرم

به هامون یوز را بر وی گمارم

تذروان را به بازان آزمایم

سگان را نیز بر غرمان گشایم

هر آنگاهی که فرماید شهنشاه

به چشم و سر دوان آیم به درگاه

خوش آمد شاه را پیغام رامین

بداد از پادشاهی کام رامین

ری و گرگان و کوهستان بدو داد

به شاهی مهر و منشورش فرستاد

چو رامین خیمه بیرون زد به شاهی

ز ناگه مرد بی ره گشت راهی

به پیش ویس شد کاو را ببیند

چو او را دیده باشد برنشیند

چو پیش ویس شد بر تخت بنشست

بر افشاند آن بت خندان برو دست

بگفت از جای شاهنشاه برخیر

چو که باشی ز جای مه بپرهیز

ترا بر جای شاهنشاه نشستن

چنان باشد که گاه او بجستن

ترا این کار جستن سخت زو دست

مگر این راه بد دیوت نموده‌ست

ز پیش وی دژم بر خاست رامین

کننده زیر لب بر بخت نفرین

همی گفت ای دل نادان و ناراست

نگه کن تا نهیبت از کجا خاست

ز مهر ویس چندان رنج دیدی

کنون بنگر که از وی چه شنیدی

مبادا کس که از زن مهر جوید

که از شوره بیابان گل نروید

بود مهر زنان همچون دم خر

نگردد آن ز پیمودن فزونتر

بپیمودم دم خر چند گاهی

گرفتم بر هوای دیو راهی

سپاس از ایزد دادار دارم

که اکنون چشم و دل بیدار دارم

هنر را باز دانستم ز آهو

همیدون زشت را از نغز و نیکو

چرا بیهوده گم کردم جوانی

چرا بر باد دادم زندگانی

دریغا آن گذشته روزگارم

دریغا آن دل امیدوارم

به دست خود گلوی خود بریدن

به از بیغارهٔ ناکس شنیدن

سرایی کاو ز فال شوم بنمود

بهل تا هر چه ویران‌تر شود زود

جدایی را پدید آمد بهانه

غمانم را پدید آمد کرانه

چنین بیغاره از بهر بریدن

به صد گوهر ببایستم خریدن

به هنگام آمد این بیغارهٔ سرد

که باری زو دلم را سردتر کرد

چو من زو دل همی خواهم بریدن

چرا نالم ز بیغاره شنیدن

کنون کم داد دولت رایگانی

گریز ای دل ز سختی تا توانی

گریز ای دل ز آسیب زمانه

گریز ای دل ز ننگ جاودانه

دلا بگریز تا خونم نریزی

گر اکنون نه گریزی کی گریزی

درین اندیشه مانده رام را دل

چو ریشه بود آگنده به پلپل

سمنبر ویس چون او را دژم دید

دل خود را پر از پیکان غم دید

پشیمان شد بر آن بیهوده گفتار

کز آن گفتار شد رامین دل‌آزار

ز گنج شاهوار آورد بیرون

به زر کرده صد و سی تخت مدهون

دریشان جامهای بسته رنگین

همه منسوج روم و ششتر و چین

به پیکر هر یکی همچون بهاری

برو کرده دگرگونه نگاری

به خوبی هر یکی چون بخت رامین

فرستاد آن همه زی تخت رامین

پس او را جامها پوشید شهوار

قبای لاله‌گون و لعل‌دستار

به نقش لعل در وی بافته زر

چو روی بیدل و رخسار دلبر

پس آنگه دست یکدیگر گرفتند

به تنها هر دوان در باغ رفتند

زمانی خرمی کردند و بازی

بپیچیده به هم هر دو نیازی

ز رنگ روی ایشان باغ رنگین

ز بوی زلف ایشان باد مشکین

گه از پیوند و بازی هر دو خندان

گه از درد جدایی هر دو گریان

سمنبر ویس کرده دیده خونبار

رخان همرنگ خون‌آلوده دینار

عقیق دو لبش پیروز گشته

جهان بر حال او دلسوز گشته

یکی چشم و هزار ابر گهربار

یکی جان و هزاران گونه تیمار

به مشک آلوده فندق گل شخوده

ز خون آلوده نرگس دُر نموده

همی گفت ای گرامی بی وفا یار

چرا روزم کنی همچون شب تار

نه این گفتی مرا روز نخستین

نه این بستی تو با من عهد پیشین

هنوز از مهر ما خود چند رفته‌ست

که دلت از مهر ما سیری گرفته‌ست

همان ویسم همان خورشید پیکر

همان سرو سهی و یاسمین‌بر

بجز مهر و وفا از من چه دیدی

که یکباره دل از مهرم بریدی

اگر مهر نُوت گشته‌ست پیدا

کهن مهر مرا مفگن به دریا

مکن رامین جفای هجر با من

مکن رامین مرا با کام دشمن

مکن رامین که بازآیی پشیمان

گسسته دوستی بشکسته پیمان

چو روی خویش از پیشم بتابی

به جان دیدار من جویی نیابی

به دل با درد هجرانم نتابی

چو بازآیی مرا دشوار یابی

کنون گرگی و آنگه میش باشی

وزین عُجب و منی درویش باشی

چو زیر چنگ پیش من بنالی

دو رخ بر خاک پای من بمالی

ز من بینی همین غم کز تو دیدم

چشی از من همین کز تو چشیدم

همین گُشی کنم با تو همین ناز

به نیک و بد مکافاتت کنم باز

جوابش داد رامین سخن‌دان

که از راز من آگاهست یزدان

همی دانی که از تو ناشکیبم

و لیک از دشمنانت با نهیبم

جهان از بهر تو شد دشمن من

ز من بیزار شد پیراهم من

پلنگ من شده‌ست آهو به صحرا

نهنگ من شده‌ست ماهی به دریا

نتابد مهر بر من جز به خواری

نبارد ابر بر من جز به زاری

ز بس بیغاره کز مردم شنیدم

قیامت را درین گیتی بدیدم

همی ترسم ز دلخواهان و یاران

چنان کز دشمنان و کینه داران

ز دست هر که گیرم شربتی آب

همی ترسم که آن زهری بود ناب

به خواب اندر همه شمشیر بینم

پلنگ و اژدها و شیر بینم

همی ترسم که شاهنشاه پنهان

به یک نیرنگ بستاند ز من جان

هر آنگاهی که خود جانم نباشد

به گیتی چون تو جانانم نباشد

هر آنگاهی که بستانند جانم

ز کار خویش و کار تو بمانم

چه خوشتر زانکه باشد در تنم جان

و با چان در بر من چون تو جانان

پس آن بهتر که جان بر جای دارم

به جان مهر ترا بر پای داری

به گیتی نیز شب آبستن آید

نداند کس که فردا زو چه زاید

چه باشد گر بود سالی جدایی

وزان پس جاودانه آشنایی

جهان را چند گونه رنگ و بندست

که داند باز کاو را بند چندست

چه دانی کز پس تیره جدایی

چه مایه بود خواهد روشنایی

اگر چه دردمند روزگارم

به درمانش همی امید دارم

اگر چه مستمند سال و ماهم

امید از روز پیروزی نکاهم

خدای ما که با عدلست و دادست

همه کس را چنین آمید داده‌ست

که روز رنج و سختی درگذاریم

پس او را ناز و شادی در پس آریم

مرا تا جان بود اومید باشد

که روزی جفت من خورشید باشد

توی خورشید و تا رویت نباشد

جهانم جز چنان مویت نباشد

بسی سختی بدیدم از زمانه

مر آن را پاک مهر تو بهانه

چنان دانم که این سختی پسینست

دلم زین پس به شادی بر یقینست

گشاده آنگهی گردد همه کار

که سختی بیش آرد بند و مسمار

گشاید باد چشم نوبهاران

چو بندد برف راه کوهساران

سمنبر ویس گفت آری چنینست

و لیکن بخت من با من به کینست

نپندارم که چون یارم رباید

دگر ره روی او یا من نماید

از آن ترسم که تو روزی به گوراب

ببینی دختری چون دُر خوشاب

به بالا سرو و سروش یاسمن بر

به جهره ماه و ماهش مشک پرور

پس آزرم وفای من نداری

دل بی مهر خویش او را سپاری

نگر تا نگذری هرگز به گوراب

که آنجا دل همی گردد چو دولاب

ز بس خوبان و مهرویان که بینی

ندانی زان کدامین برگزینی

چو روی خویش مردم را نمایند

به روی و موی زیبا دل ربایند

چنان چون باد هنگام بهاران

رباید برگ گل از شاخساران

بگیرندت به زلف و چشم جادو

چو گیرد شیر گور و یوز آهو

اگر داری هزاران دل چو سندان

بمانی بی دل از دیدار ایشان

و گر تو پیشه داری دیو بستن

ندانی خود ازیشان باز رستن

جهان افروز رامین گفت اگر ماه

بیاید گرد من گردد یکی ماه

سهیلش یاره باشد تاج خورشید

سماکش عقد باشد طوق ناهید

همه گفتار او باشد به فرهنگ

همه کردار او باشد به نیرنگ

لبانش نوش باشد بوسه دارو

رخانش فتنه باشد چشم جادو

دهد دیدنش پیران را جوانی

لبانش مردگان را زندگانی

به جان تو که مهر تو نکاهم

به جای مهر تو مهری نخواهم

ز بهر تو مرا دایه فزونتر

ز ماهی با چنان اورنگ و زیور

پس آنگه یکدگر را بوسه دادند

هزاران بار رخ بر رخ نهادند

دو چشم خویش خونین رود کردند

چو یکدگر همی پدرود کردند

چو آه حسرت از دل بر کشیدند

به گردون بر همی آذر کشیدند

چو سیل فرقت از دیده براندند

به دست اندر همی گوهر فشاندند

هوا دوزخ شد از بس آه ایشان

زمین از اشکشان دریای عمان

دو بیدل هر دو چون شیدا بماندند

میان دوزخ و دریا بماندند

چو رامین بر نشست و رخت بر داشت

ز روی صبر ویسه پرده برداشت

قضا از قامت ویسه کمان ساخت

که رامین را چو تیر از وی بینداخت

شده رامین چو تیری دور پر تاب

کمان بر جای و تیر آلوده خوناب

همی نالید ویسه در جدایی

شکیب از من جدا شد تا تو آیی

قضای بد ترا در ره فگنده

هوای دل مرا در چه فگنده

نگارا تا تو باشی مانده در راه

هوا جوی تو باشد مانده در چاه

چه بختست این که گم بادا چنین بخت

گهم بر خاک دارد گاه بر تخت

به چندان غم بیاگند این دل تنگ

که در دشتی نگنجد شصت فرسنگ

چو دریا کرد چشمم را ز بس نم

چو دوزخ کرد جانم را ز بس غم

سزد گر خواب در چشمم نیاید

سزد گر صبر در جانم نپاید

به دریا در، که یارد بود مادام

به دوزخ در، که آرد کرد آرام

چه بدتر زان گر از دشمن کنم یاد

که گویم دشمن من همچو من باد

چو از درگه به راه افتاده رامین

به پروین شد خروش نای رویین

چو ابر تیره شد گرد سواران

که او را اشک رامین بود باران

اگر چه بود آزرده ز دلبر

کجا داغ جفا بودش به دل بر

همی پیچید بر درد جدایی

نشسته بر رخان گرد جدایی

نباشد هیچ عاشق را صبوری

بخاصه روز هجر و گاه دوری

چو باشد در جدایی دل شکیبا

مرو را نیست نام عشق زیبا

بخش ۵۴ - رفتن رامین به گوراب و دیدن گل و عاشق شدن بر وى

اگرچه یافت رامین مرزبانی

به درگاه برادر پهلوانی

دلش بی ویس با فرمان و شاهی

به سختی بود چود بی آب ماهی

بگشت او گرد مرز پادشایی

گرفته رای فرمانش روایی

به هر شهری و هر جایی گذر کرد

بدان را از جهان زیر و زبر کرد

چنان بی بیم و ایمن کرد گرگان

که میشان را شبان بودند گرگان

عقاب و باز بُد در حد ساری

رفیق و جفت کبگ کوهساری

ز بس مِیْ خوردن و خوشی در آمل

تو گفتی بودش آب رودها مل

ز داد او همه مردم به کامش

نشسته روز و شب با عیش و رامش

ز بیم تیغ او در مرز گوراب

همی با شیر بیشه خورد گور آب

نشسته با سپاهی در سپاهان

که بود از مرزها بهتر سپاهان

ز گرگان تا ری و اهواز و بغداد

بگسترده بساط رامش و داد

جهان چون خفته آسوده ز سختی

همه کس شادمان از نیکبختی

زمانه از نیاز آزاد گشته

ولایت چون بهشت آباد گشته

حسودان از جهان دل برگرفته

درختان از سعادت بر گرفته

گرفته روز و شب دست سران جام

به چنگ آورده دولت را سرانجام

چو رامین گرد مرز خویش برگشت

چنان آمد که بر گوراب بگذشت

سر افرازان چو شاپور و رفیدا

در آن کشور به نام نیک پیدا

یکایک ساختندش میهمانی

ستوده بزمهای خسروانی

سحرگاهان همه به‌شکار رفتند

به گاه نیم روزان مِیْ گرفتند

گهی در صید گه با تیر و خنجر

گهی در بزمگه با رود و ساغر

گهی شیران گرفتند از نیستان

کهی جام نبید اندر گلستان

بدین خوبی که گفتم روزگاری

به سر بردند در عیش و شکاری

دل رامین به هشیاری و مستی

چو ناز آگنده بود از درد و سستی

گر او تیری به نخچیری فگندی

هوای دل برو تیری فگندی

به شب کز دوستان تنها بماندی

ز خون دیدگان دریا براندی

بدین سان بود حالش تا یکی روز

به ره بر، دید خورشید دل افروز

نگاری نوبهاری غمگساری

ستمگاری به دل بردن سواری

به خوبی پادشایی دل ربایی

به بوسه جان فزایی دلگشایی

به دو رخ بوستانی گلستانی

میان گلستان شکر ستانی

دو زلفش خوانده نقش هر فسونی

گرفته تاب هر جیمی و نونی

لبش گشته شفای هر گزندی

ببرده آب هر شهدی و قندی

دهان تنگ چون میمی عقیقین

درو دندان بسان سین سیمین

به چشم آورده تیر افگن ز ابخاز

به زلف آورده جراره ز اهواز

رخانش تخت دیباهای ششتر

لبانش تنگ شکرهای عسکر

یکی چون گل که بر وی مشک بیزد

یکی چون در که در وی باده ریزد

زره را در میان پروین فگنده

کمان را توزهٔ مشکین فگنده

یکی بر سنبلش گشته زره‌گر

یکی بر نرگسش گشته کمان‌ور

رهی گشته دلش را سنگ و فولاد

چنان چون قد او را سرو و شمشاد

رخش را نام شد گلنار بربر

دو زلفش را لقب زنجیر دلبر

یکی را چشمهٔ نوش آب داده

یکی را دست فتنه تاب داده

ز برف و شیر و خون و مِیْ رخانی

ز قند و نوش و شهد و دُر دهانی

یکی را بر کران مشکین جراره

یکی را بر میان رخشان ستاره

نهفته در قصب اندام چون سیم

چو اندر آب روشن ماهی شیم

به سر بر افسری از مشک و عنبر

فرازش افسری از زر و گوهر

فروهشته ز سر تا پای گیسوی

به بوی مشک و رنگ جان جادوی

چنان آویخته شب از شباهنگ

و یا از مشک بر مه بسته اورنگ

بنا گوشش چو دیبای پر از گل

طرازی کرده بر دیبا ز سنبل

برین سان تن گدازی دل نوازی

خوش آوازی سرافرازی بنازی

چو باغی از مه و پروین بهارش

بهاری از گل و سوسن نگارش

نگاری بود بنگاریده دادار

بت آرایش نگاریده دگر بار

تنش دیبا و درپوشیده دیبا

رخش زیبا و بنگاریده زیبا

ز بس زیور جو گنجی پر ز زیور

ز بس گوهر چو کانی پر ز گوهر

همی باریدش از مر غول عنبر

چنان کز نقش جامه دُرّ و گوهر

به یک فرسنگ او را روشنایی

همی شد با نسیم آشنایی

مهش از تاج و مهر از روی تابان

سهیل از گردن و پروین ز دندان

ز خوشی همچو شاهی و جوانی

ز شیرینی چو کام و زندگانی

ز خوبی همچو باغ نوبهاری

ز گُشی چون گوزن مرغزاری

ز خوبان گرد او هشتاد دلبر

بتان چین و روم و هند و بربر

همه گردش چو گرد سرو نسرین

همه پیشش چو پیش ماه پروین

چو رامین دید آن سرو روان را

بت با جان و ماه با روان را

تو گفتی دید خورشید جهان تاب

که از دیدار او چشمش گرفت آب

دو پایش سست شد خیره فروماند

ز سستی تیرها از دست بفشاند

نبودش دیده را دیدار باور

که بت بیند همی یا ماه یا خور

بهشتست این که دیدم یا بهارست

بهشتی حور یا چینی نگارست

به باغ دلبری آزاده سروست

به دشت خرمی نازان تذروست

بتان چون لشکرند او شاه ایشان

ویا چون اخترند او ماه ایشان

درین اندیشه بود آزاده رامین

که آمد نزد او آن سرو سیمین

تو گفتی بود دیرین دوستدارش

فراز آمد گرفت اندر کنارش

بدو گفت ای جهان را نامور شاه

ز تو چون ماه روشن کشور ماه

شب آمد تو به نزد ما فرود آی

غمین گشتی یکی ساعت بیاسای

ز ما بپذیر یک شب میهمانی

که داریمت به ناز و شادمانی

می گلگونت آرم روشن و خوش

که دارد بوی مشک و رنگ آتش

ز بیشه شنبلید آرمت خود روی

بنفشه آرمت همچون تو خوش بوی

ز بیشه مرغ و دُراج بهاری

ز کوه آرمت کبگ کوهساری

ز باغ آرم گل و آزاده سوسن

کنم مجلس چو دیبای ملون

گرامی دارمت چون جان شیرین

که خود میهمان داریم چونین

جهان افروز رامین گفت ای ماه

مرا از نام و از گوهر کن آگاه

به گوراب از کدامین تخم زادی

تن سیمین بدادی یا ندادی

چه نامی وز کدامین جایگاهی

مرا خواهی به جفتی یا نخواهی

اگر با تو کسی پیوند جوید

ازو مادرت کاوین چند جوید

لب شیرین تو پر شهد و قندست

نگویی تا ازان قندی به چندست

اگر قند ترا باشد بها جان

به جان تو که باشد سخت ارزان

جوابش داد خورشید سخنگوی

سروش دلکش آن حور پریروی

نه آنم من که پوشیده‌ست نامم

کسی را گفت باید من کدامم

که مهر از هیچ کس پنهان نماند

همه کس مهر تابان را بداند

مرا مامک گهر بابا رفیدا

درین کشور به نام نیک پیدا

مرا فرخ برادر مرزبانست

که آذربایگان را پهلوانست

مرا مادر به زیر گل بزاده‌ست

گل خوشبوی نام من نهاده‌ست

ستوده گوهرم از مام و از باب

که این از همدانست آن ز گوراب

منم گلبرگ گلبوی گل‌اندام

گلم چهره گلم گونه گلم نام

به من شد هر که در گوراب خستو

که من هستم کنون گوراب بانو

مرا هست این نکویی مادر آورد

مرا دایه به مهر و ناز پرورد

مرا گردن بلورین سینه سیمین

به نرمی قاقم و بر بوی نسرین

چه پرسی از من و از خاندانم

که من نام و نژادت نیک دانم

تو رامینی شهنشه را برادر

که مهر ویس با جانت برابر

تو بشکیبی ز دیدارش به گوراب

اگر هرگز شکیبد ماهی از آب

جدا مانی تو زان شمشاد آزاد

اگر دجله جدا ماند ز بغداد

شود شسته ز جانت این تباهی

گر از زنگی شود شسته سیاهی

دلت بسته‌ست بر وی دایهٔ پیر

به افسون ساخته مسمار و زنجیر

تو نتوانی که از وی بازگردی

و با یار دگر انباز گردی

چو زو نشکیبی او را باش تنها

تو زو رسوا و او نیز از تو رسوا

شهنشه از تو ننگ آلود گشته

خدا از هر دو ناخشنود گشته

چو بشنید این سخن آزاده رامین

به دل مر بیدلی را کرد نفرین

کجا از بیدلی گشت او علامت

شنید از هر که در گیتی ملامت

دگر باره به نرمی گفت با ماه

سخنهایی که برد او را دل از راه

بدو گفت ای نگار سرو بالا

بت خورشید چهر ماه سیما

مکن مرد بلا دیده ملامت

ز یزدان خواه تا یابد سلامت

همه کار خدای از خلق رازست

قضا را دست بر مردم درازست

مرا بر سر مزن کم کار زشتست

قصا بر من مگر چونین نبشته‌ست

مکن یاد گذشته کار گیهان

که کار رفته را دریافت نتوان

اگر فرمان بری ماه دو هفته

نباشی یاد گیر از کار رفته

ز دی نندیشی و امروز بینی

مرا از هر که بینی برگزینی

به نیکی مر مرا انباز گردی

به انبازی مرا دمساز گردی

تو باشی آفتاب اندر حصارم

رخت باشد بهار اندر کنارم

اگر من یابم از تو کامگاری

بیابی تو ز من کامی که داری

ترا نگزیرد از بخشنده شاهی

مرا نگزیرد از رخشنده ماهی

تو باش اکنون به کام دل مرا ماه

که من باشم به کام دل ترا شاه

ترا بخشم ز گیتی هر چه دارم

و گر جانم بخوانی پیشت آرم

سرایم را نباشد جز تو بانو

روانم را نباشد جز تو دارو

هر آنگاهی که یابم از تو پیوند

خورم بر راستی پیش تو سوگند

که تا باشد به گیتی کوه و صحرا

رود جیحون و دجله سوی دریا

ز چشمه آب خیزد زاب ماهی

نماید خور فروغ و شب سیاهی

بتابد مهر و ماه آسمانی

ببالد زادسرو بوستانی

جهد باد صبا بر کوهساران

چرد گور ژیان در مرغزاران

تو با من باشی و من با تو جاوید

به مهر یکدگر داریم اومید

نگیرم جز تو یاری را در آغوش

کنم آن را که دیده‌ستم فراموش

نبود از ویس نیکوتر مرا یار

به دو گیتی شدم زو نیز بیزار

جوابش داد خورشید گل‌اندام

منه راما مرا از جادوی دام

نه آنم من که در دام تو آیم

چنین بی رنج در کام تو آیم

مرا از تو نیاید پادشایی

نه خودکامی و نه فرمان روایی

نه میدانی پر از آشوب لشکر

نه ایوانی پر از دینار و گوهر

مرا کامیست از تو گر بیابم

سر از فرمان و رایت برنتابم

تو باشی پیش من شاه جهاندار

چو من باشم به پیش تو پرستار

اگر مهرم بپروردن توانی

وفای من به سر بردن توانی

نیابی در جهان چون من یکی یار

وفاورز و وفاجوی و وفادار

نباید مر ترا مرز خراسان

هم ایدر باش دل شاد و تن آسان

مشو دیگر به نزد ویس جادو

زن موبد کجا باشدت بانو

مکن زو یاد گرچه مهربانست

کجا چیز کسان زان کسانست

بکن پیمان که نه مهرش پرستی

نه پیغامش دهی نه کس فرستی

اگر با من کنی زین گونه پیمان

تن ما را دو سر باشد یکی جان

چو بشنید این سخن رامین از آن ماه

زبان خود ز پاسخ کرد کوتاه

پذیره کرد از گل این بهانه

گرفتش دست و بردش سوی خانه

چو رامین شد در ایوان رفیدا

گرفته دست ماه سرو بالا

گهی صد جام در پایش فشاندند

به گاهِ زرنگارش برنشاندند

در و دیوار در دیبا گرفتند

زمین در عنبر سارا گرفتند

بخش ۵۵ - عروسى کردن رامین با گل

پس آنگه نامداران را بخواندند

دگر ره در و گوهر برفشاندند

جهان افروز رامین کرد پیمان

به سوگندی که بود آئین ایشان

که تا جانم بماند در تن من

گل خورشید رخ باشد زن من

نجویم نیز ویس بدگمان را

نه جز وی نیکوان این جهان را

مرا تا من زیم گل یار باشد

دلم از دیگران بیزار باشد

گل گلبوی باشد دل گشایم

زمین کشور بود گوراب جایم

مرا تا گل بود سوسن نبویم

همین تا مه بود اختر نجویم

پس آنگه گل به خویشان کس فرستاد

همه کس را ازین کار آگهی داد

ز گرگان و ری و قم و صفاهان

ز خوزستان و کوهستان و ارّان

ز هر شهری بیامد شهریاری

ز هر مرزی بیامد مرز داری

شبستان پر شد از انبوه ماهان

هم ایوان پر شد از انبوه شاهان

سراسر دل به رامش برگشادند

به شادی ماه را بر شاه دادند

چهل فرسنگ آذینها ببستند

همه جایی به می خوردن نشستند

ز بس بر دستها پُر مر پیاله

تو گفتی بود یکسر دشت لاله

چو روز آمد به هر دشتی و رودی

به گوش آمد ز هر گونه سرودی

چو شب بودی به هر دشتی و راغی

به هر دستی ز جام می چراغی

عقیقین بود سنگ کوهساران

چو نوشین بود آب جویباران

ز بس بر راغ دیدند لهد بازی

بیامختند گوران لعب سازی

ز بس بر کوه دیدند شاد خواری

بدانستند مرغان مِیْ گساری

ز بس بر روی صحرا مشک و دیبا

همه خرخیز و ششتر گشت صحرا

ز بس در مرغها دستان نوایی

همه مرغان شده چنگی و نایی

ز بس مِیْ ریختن در کوهساران

ز مِیْ سیل آمد اندر جویباران

بخار بوی خوش چون ابر بسته

به مِیْ گرد از همه گیتی بشسته

که و مه پاک مرد و زن یکی ماه

به نخچیر و به رامش گاه و بیگاه

گهی ژوپین زدند و گاه طنبور

گهی مستان بُدند و گاه مخمور

گهی ساغر زدند و گاه چوگان

گهی دستان زدند و گاه پیکان

گهی آهو رمانیدند از کوه

گهی از دل زداییدند اندوه

گهی غرم و گوزن و رنگ کهسار

ز بالا سوی هامون رفت ناچار

گهی آهو و گور از روی صحرا

ز دست یوز و سگ رفته به بالا

جهان بی غم نباشد گاه و بیگاه

در آن کشور نبود اندوه یک ماه

جهانی عاشق و معشوق با هم

نشسته روز و شب بی رنج و بی غم

گشاده دل به بخشش مهتران را

روایی خاسته را مشگران را

سرایان هر یکی بر نام رامین

سرودی نغز و دستانی بآیین

همی گفتند راما شاد و خرم

بزی تو جاودان دور از همه غم

به هر کامی که داری کامگاری

به هر نامی که جویی نامداری

به پیروزی فزوده گشت کامت

به بهروزی ستوده گشت نامت

به نخچیر آمدی با بس شگفتی

چو گل بایسته نخچیری گرفتی

به نیکی آفتاب آمد شکارت

گل خوبی شکفت اندر کنارت

کنون همواره گل در پیش داری

همیشه گل پرستی کیش داری

بهشتی گل نباشد چون گل تو

که گلزار آمد این گل را دل تو

گلی کش بوستان، ماه دو هفته‌ست

کدامین گل چو او بر مه شکفته‌ست

به دی ماهان تو گل بر بار داری

نکوتر آنکه گل بی خار داری

گلش با گلستان سرو روانست

کجا دانی که چونین گلستانست

گلستانی که با تو گاه و بیگاه

گهی در باغ باشد گاه بر گاه

به شادی باش با وی کاین گلستان

نه تابستان بریزد نه زمستان

گلی کش خار زلف مشک سایست

عجبتر آنکه مشکش دلربایست

گلی کاو را دو کژدم باغبانست

گلی کاو را دو نرگس پاسبانست

گلی کز رنگ او آید جوانی

چنان کز بویش آید زندگانی

گلی کاو را به دل باید که جویی

گلی کاو را به جان باید که بویی

گلی با بوی مشک و رنگ باده

فرتته کِشته رضوان آب داده

گلی کاو خاص گشت و هر گلی عام

نهاده فتنه گردش عنبرین دام

گلی عنبر فروشان بر کنارش

گلی شکر فروشان بر گذارش

بماناد این گل اندر دست رامین

و با او جام مِیْ بر دست رامین

چنین بادا به پیروزی چنین باد

جهان یکسر به کام آن و این باد

چو ماهی خرمی کردند هموار

به چوگان و شراب و رود و اشکار

به پایان شد عروسی نوبهاران

برفتند آن ستوده نامداران

گل و رامین آسایش گرفتند

به شادی بر دز گوراب رفتند

دگر باره فراز آمد بت آرای

نگارید آن سمن بر را سراپای

از آرایش چنان شد ماه گوراب

که از دیدار او دیده گرفت آب

رخش گفتی نگار اندر نگارست

بنا گوشش بهار اندر بهارست

اگرچه بود مویش زنگیانه

چنان چون بود چشمش آهوانه

مشاطه مشکش اندر گیسوان کرد

چو سرمه در دو چشم آهوان کرد

دو زلف و ابروانش را بپیراست

بناگوش و رخانش را بیاراست

گل گل بوی شد چون گل شکفته

چو سروی در زر و گوهر گرفته

چکان از هر دو رخ آب جوانی

روان از دو لب آب زندگانی

نگارین روی او چون قبلهٔ چین

نگارین دست مثل زلف پُر چین

چو رامین روی یار دلستان دید

رُخش را چون شکفته گلستان دید

چو ابری دید زلف مشکبارش

به ابر اندر ستاره گوشوارش

دو زلفش چون ز عنبر حلقه در هم

رخانش چون ز لاله توده بر هم

به گردن برش مروارید چندان

چو بر سوسن چکیده قطر باران

لبش خندان چو یاقوت سخنگوی

دهانش تنگ و چون گلاب خوش بوی

اگر پیدا بدی در روز اختر

چنان بودی که بر گردنش گوهر

بدو گفت ای به خوبی ماه گوراب

ببرده ماه رویت ماه را آب

مرا امروز تو درمان جانی

که ویس دلستان را نیک مانی

تو چون ویسی لب از نوش و بر از سیم

تو گویی کرده شد سیبی به دو نیم

گل آشفته شد از گفتار رامین

بدو گفت ای بد اندیش و بد آیین

چنین باشد سخن آزادگان را

ویا قول زبان شهزادگان را

مبادا در جهان چون ویس دیگر

بد آغاز و بد انجام و بد اختر

مبادا در جهان چون دایه جادو

کزو گیرد همه سرمایه جادو

ترا ایشان چنین خودکام کردند

ز خودکامی ترا بدنام کردند

نه تو هرگز خوری از خویشتن بر

نه از تو برخورد یک یار دیگر

ترا کرده‌ست دایه سخت بیهوش

نیاری سوی پند دیگران گوش

بخش ۵۶ - نامه نوشتین رامین به ویس و بیزارى نمودن

چو رامین دید کاو را دل بیازرد

نگر تا پوزش آزار چون کرد

ز پیش گل حریر و کلک برداشت

حریرش را به آب مُشک بنگاشت

برآهخت از میان تیغ جفا را

بدو ببرید پیوند وفا را

یکی نامه نوشت آن بی وفا یار

به یاری بس وفا جوی و وفادار

به نامه گفت ویسا نیک دانی

که چند آمد مرا از تو زیانی

خدا و جز خدا از من بیازرد

همه کس در جهانم سرزنش کرد

شنیدم گه نصیحت گه ملامت

شدم از عشق در گیتی علامت

چه بودی گر دو چشمم در جهان دید

یکی کس را که کار من پسندید

تو گفتی مهر من بود ای عجب کین

که مرد و زن برو کردند نفرین

به گیتی هر که نام من شنیدی

به زشتی پوستین بر من دریدی

بدین سان زشت گشتی روی نامم

وزین بدتر به زشتی روی کامم

گهی بر تارکم شمشیر بودی

گهی در رهگذاری شیر بودی

نبودم تا ترا دیدم به دل شاد

نجست اندر دل مسکین من باد

نهیب من ز هجرانت فزون بود

که با او چشم من دریای خون بود

بلای من ز دیدارت بتر بود

که با او نیم حان و بیم سر بود

کدامین روز از تو دور ماندم

که نه جیحون ز دو دیده براندم

کدامین روز دیدار تو دیدم

که نه صد گونه درد دل کشیدم

چه بودی گر بدی بیم سر و جان

نبودی شرم خلق و بیم یزدان

مرا دیدی ز پیش مهربانی

که چون خودکام بودم در جوانی

چو آهو بد به چشمم هر پلنگی

چو ماهی بد به پیشم هر نهنگی

نجوشیدم ز هر بادی چو دریا

تو گفتی خور ز من گردید صفرا

گه تندی زبون من بدی شیر

چنانچون گاهِ تیزی تیر و شمشیر

چو بازم بر هوا پرواز کردی

مه گردون حذر زان باز کردی

نوند کام من چندان دویدی

کجا اندیشها در وی رسیدی

امید من چو چشم دوربین بود

نشاط من چو رهوارم به زین بود

ز رامش پر ز خوشی بود جانم

ز شادی پر ز گوهر بود کانم

به باغ لهو در، شمشاد بودم

به دشت جنگ بر، پولاد بودم

همه زر بود سنگ کوهسارم

همه دُر بود ریگ رودبارم

وزان پس حال من دیدی که چون گشت

همان بختم زبونان را زبون گشت

جوانه سرو قد من دوتا شد

دو هفته ماه من جفت سها شد

هوا پشت مرا چون چنبری کرد

زمانه گفتی از من دیگری کرد

چو دست عشق آتش بر دلم ریخت

نشاط از من به صد فرسنگ بگریخت

خرد دیدم ز دل آواره گشته

به دست عشق در، بیچاره گشته

کمان‌ور گشته هر کس در زمانه

ملامت تیر و جان من نشانه

مرا خود بود داغ عشق بر بر

چه بایستم ملامت نیز بر سر

چو من بودم خود از جام هوا مست

چه بایستت زدن مر مست را دست

کنون از من درودت باد بسیار

وگرچه گشتم از مهر تو بیزار

ترا آگه کنم اکنون ز کارم

که چون خوبست و خرم روزگارم

بدان ویسا که تا از تو جدایم

به دل بر، هر مرادی پادشایم

به آب صابری دل را بشستم

به کام خویش جفت نیک جستم

گل خوشبوی را در دل بکشتم

که با گل من همیشه در بهشتم

کنون پیشم همیشه گل به بارست

گهم در دست و گاهم در کنارست

گلم در بسترست و گل به بالین

مرا شایسته چون جان و جهان بین

مرا گل زن بود تا روز جاوید

چو او باشد نخواهم ماه و خورشید

سرای من ز گل چون بوستانست

حصار من ز گل چون گلستانست

سه چندان کز تو دیدم رنج و خواری

ازو دیدم نشاط و کامگاری

همانا جانم از تن برپریدی

اگر با تو چنین روزی بدیدی

چو یاد آید گذشته سالیانم

ببخشایم همی بر خسته جانم

که چندان صبر ناکام چون کرد

به بیمار تو چندان زهر چون خورد

من آنگه از جهان آگه نبودم

که در سختی همی شادی نمودم

ز راه آگه نبودم همچو گمراه

چو کرم سِک ز طعم شهد ناگاه

کنون زان خفتگی بیدار گشتم

وزآن مستی کنون هشیار گشتم

کنون بند بلا بر هم شکستم

وزآن زندان بدروزی بجستم

بخوردم با گل گل بوی سوگند

به گفت فرخ و جان خردمند

به یزدان جهان و ماه و خورشید

به دین و دانش و فرهنگ و امید

که باشم تا زیم با گل وفا جوی

به شادی کرده با او روی در روی

ازین پس مرو با تو ماه با من

همیدون شاه با تو ماه با من

یکی ساعت که باشم جفت این ماه

نشسته شادمان در کشور ماه

به از صد ساله چونان زندگانی

که زندان بود بر جان و جوانی

تو زین پس سال و ماه و روز مشمر

به راه و روز من بسیار منگر

که راه روز هجر من درازست

دلم از تو نیازی بی نیازست

چو پیش آید چنین روز و چنین کار

شکیبایی به از زرّ به خروار

چو این نامه به پایان برد رامین

به عنوان بر نهادش مهر زرّین

عماری دار خود را داد و فرمود

که نامه نزد جانانش برد زود

عماری دار چون باد روان شد

به سه هفته به مرو شایگان شد

شهنشه را ازین آگاه کردند

هم از راهش به پیش شاه بردند

شهنشه نامه زو بستد فروخواند

در آن گفتارها خیره فروماند

سبک نامه به ویس دلستان داد

ز کار رام او را مژدگان داد

مرو را گفت چشمت باد روشن

که رامین با گلست اکنون به گلشن

بشد رامین و در گوراب زن کرد

ترا با داغ دل پرتاب زن کرد

بخش ۵۷ - رسیدن پیگ رامین به مرو شاهجان و آگاه شدن ویس از آن

چو پیگ و نامهٔ رامین درآمد

طراقی از دل ویسه برآمد

دلش داد اندر آن ساعت گوایی

که رامین کرد با او بی وفایی

چو موبد نامهٔ رامین بدو داد

درخش حسرت اندر جانش افتاد

ز سختی خونش اندر تن بجوشید

ولیکن راز از مردم بپوشید

لبش بود از برون چون لاله خندان

شده دل زاندرون چون تفته سندان

چو مینو بود خرم از برونش

چو دوزخ بود تفسیده درونش

به خنده می‌نهفت از دلش تنگی

به رهواری همی پوشید لنگی

رخش از نامه خواندن شد زریری

که خود دانست کم مایه دبیری

بدو گفت از خدا این خواستم من

که روزی گم کند بازار دشمن

مگر شاهم دگر زشتی نگوید

بهانه هر زمان بر من نجوید

بدین شادی به درویشان دهم چیز

بسی گوهر به آتشگه برم نیز

هم او از غم برست اکنون و هم من

بیفتاد از میان بازار دشمن

کنون اندر جهانم هیچ غم نیست

که جانم را ز بیم تو ستم نیست

من اندر کام و ناز و بخت پیروز

نه خوش خوردم نه خوش خفتم یکی روز

کنون دلشاد باشم در جوانی

به آسانی گذارم زندگانی

مرا گر مه بشد مانده‌ست خورشید

همه کس را به خورشیدست امید

مرا از تو شود روشن جهان بین

چه باشد گر نبینم روی رامین

همی گفت این سخن دل با زبان نه

سخن را آشکارا چون نهان نه

چو بیرون رفت شاه او را تب آمد

ز تاب مهر جانش بر لب آمد

دلش در بر تپان شد چون کبوتر

که در چنگال شاهین باشدش سر

چکان گشته ز اندامش خوی سرد

چو شبنم کاو نشیند بر گل زرد

سهی سروش چو بید از باد لرزان

ز نرگس بر سمن یاقوت ریزان

به زرین یاره سیمین سینه کوبان

به مشکین زلف خاک خانه روبان

همی غلتید در خاک و همی گفت

چه تیرست این که آمد چشم من سفت

چه بختست این که روزم را سیه کرد

چه روزست این که جانم را تبه کرد

بیا ای دایه این غم بین که ناگاه

بیامد مثل طوفان از کمینگاه

ز تخت زر مرا در خاک افگند

خسک در راه صبر من پراگند

تو خود داری خبر یا من بگویم

که از رامین چه رنج آمد به رویم

بشد رامین و در گوراب زن کرد

پس آنگه مژدگان نامه به من کرد

که من گل کشتم و گل پروریدم

ز مورد و سوسن و خیری بریدم

به مرو اندر مرا اکنون چه گویند

سزد ار مرد و زن بر من بمویند

یکی درمان بجو از بهر جانم

که من زین درد جان را چون رهانم

مرا چون این خبر بشنید بایست

گرم مرگ آمدی زین پیش شایست

مرا اکنون نه زر باید نه گوهر

نه جان باید نه مادر نه برادر

مرا کام جهان با رام خوش بود

کنون چون رام رفت از کام چه سود

مرا او جان شیرین بود و بی جان

نیابد هیچ شادی تن ز گیهان

روم از هر گناهی تن بشویم

وز ایزد خویشتن را چاره جویم

به درویشان دهم چیزی که دارم

مگر گاه دعا باشند یارم

به لابه خواهم از دادار گیهان

که رامین گردد از کرده پشیمان

به تاری شب به مرو آید ز گوراب

ز باران ترّ بفسرده برو آب

تنش همچون تن من سست و لرزان

دلش همچون دل من زار و سوزان

گه از سرمای سخت و گه ز تیمار

همی خواهد ز ویس و دایه زنهار

ز ما بیند همین بد مهری آن روز

که از وی ما همی بینیم امروز

خدایا داد من بستانی از رام

کنی او را چو من بی صبر و آرام

جوابش داد دایه گفت چندین

مبر اندوه کت بردن نه آیین

مخور اندوه و بزدای از دلت زنگ

به خرسندی و خاموشی و فرهنگ

تن آزاده را چندین مرنجان

دل آسوده را چندین مپیچان

مکن بیداد بر جان و جوانی

که جان را مرگ به زین زندگانی

ز بس کاین روی گلگون را زنی تو

ز بس کاین موی مشکین را کنی تو

رخی نیکوتر از باغ بهشتی

چو روی اهرمن کردی به زشتی

جهان چندان که داری بیش باید

ولیک از بهر جان خویش باید

هر آنگاهی که نبود جان شیرین

مه دایه باد و مه شاه و مه رامین

چو بسپردم من اندر تشنگی جان

مبادا در جهان یک قطره باران

هر آنگاهی که گیتی گشت بی من

مرا چه دوست در گیتی چه دشمن

همه مردان به زن دیدن دلیرند

به مهر اندر چو رامین زود سیرند

گر از تو سیر شد رامین بد مهر

که رویت را همی سجده برد مهر

ز مهر گل همیدون سیر گردد

همین مومین زبان شمشیر گردد

اگر بیند هزاران ماه و اختر

نیاید زان همه نور یکی خور

گل گورابی ارچه ماهرویست

به خواری پیش تو چون خاک کویست

نکوتر زیر پای تو ز رویش

چو خوشتر خاک پای تو ز بویش

چو رامین از تو تنها ماند و مهجور

اگر زن کردی زی من بود معذور

کسی کز بادهٔخوش دور باشد

اگر دُردی خورَد معذور باشد

سمنبر ویس گفت ای دایه دانی

که گم کردم به صبر اندر جوانی

زنان را شوهرست و یار بر سر

مرا اکنون نه یارست و نه شوهر

اگر شویست بر من بدگمانست

وگر یارست با من بدنهانست

ببردم خویشتن را آب و سایه

چو گم کردم ز بهر سود مایه

بیفگندم درم از بهر دینار

کنون بی هردوان ماندم به تیمار

مده دایه به خرسندی مرا پند

که بر آتش نخسپد هیچ خرسند

مرا بالین و بستر آتشین است

بر آتش دیو عشقم همنشین است

بر آتش صبر کردن چون توانم

اگر سنگین و رویینست جانم

مرا زین بیش خرسندی مفرمای

به من بر، باد بیهوده مپیمای

مرا درمان نداند هیچ دانا

مرا چاره نداند هیچ کانا

مرا صد تیر زهر آلوده تا پر

نشاند این پیگ واین نامه به دل، بر

چه گویی دایه زین پیگ روان‌گیر

که ناگه بر دلم زد ناوک تیر

ز رام آورد مشک آلود نامه

برد از ویس خون آلود جامه

بگریم زار بر نالان دل خویش

ببارم خون دیده بر دل ریش

الا ای عاشقان مهرپرور

منم بر عاشقان امروز مهتر

شما را من ز روی مهربانی

نصیحت کرد خواهم رایگانی

نصیحت دوستان از من پذیرید

دهم پند شما گر پند گیرید

مرا بینیدحال من نیوشید

دگر در عشق ورزیدن مکوشید

مرا بینید و خود هشیار باشید

ز مهر ناکسان بیزار باشید

نهال عاشقی در دل مکارید

و گر کارید جان او را سپارید

اگر چونانکه حال من ندانید

به خون بر رخ نوشته‌ستم بخوانید

مرا عشق آتشی در دل برافروخت

که هر چند بیش کشتم بیشتر سوخت

جهان کردم ز آب دیده پر گل

نمود از آب چشمم آتش دل

چه چشمست این که خوابش نگیرد

چه آبست این کزو آتش نمیرد

مرا پروردن باشه بدی آز

بپروردم یکی باشه به صد ناز

به روزش داشتم بر دست سیمین

شبش هرگز نبستم جز به بالین

چو پر مادر آوردش بیفگند

دگر پرها برآورد و پرآگند

بدانست او ز دست من پریدن

به خودکامی سوی کبگان دویدن

گمان بردم که او گیرد شکاری

مرا باشد همیشه غمگساری

یکی ناگه ز دست من رها شد

به ابر اندر ز چشم من جدا شد

کنون خسته شدم از بس که پویم

نشان باشهٔ گم کرده جویم

دریغا رفته رنج و روزگارم

دریغا این دل امیدوارم

دریغا رنج بسیارا که بردم

که خود روزی ز رنجم برنخوردم

بگردم در جهان چون کاروانی

که تا یابم ز گمگشته نشانی

مرا هم دل بشد هم دوست از بر

نباشم بی دل و بی دوست ایدر

کنم بر کوهساران سنگ بالین

ز جور آن دل چون کوه سنگین

دل از من رفت اگر یابم نشانش

دهم این خسته جان را مژدگانش

مرا تا جان چنین پر دود باشد

دلم از بخت چون خشنود باشد

منم کم دوست ناخشنود گشته‌ست

منم کم بخت خشم آلود گشته‌ست

مرا بی کارد ای دایه تو کشتی

که تخم عشق در جانم بکشتی

درین راهم تو بودی کور رهبر

چو در چاهم فگندی تو بر آور

مرا چون از تو آمد درد شاید

که درمانم کنون هم از تو آید

بسیچ راه کن بر خیز و منشین

ببر پیغام من یک یک به رامین

بگو ای بدگمان بی وفا زه

تو کردی بر کمان ناکسی زه

تو چشم راستی را کور کردی

تو بخت مردمی را شور کردی

تو از گوهر چو گزدم جان گزایی

به سنگ ار بگذری گوهر نمایی

تو ماری از تو ناید جز گزیدن

تو گرگی از تو ناید جز دریدن

ز طبع تو همین آید که کردی

که با زنهاریان زنهار خوردی

اگر چه من ز کارت دل فگارم

بدین آهوت ارزانی ندارم

مکن بد با کسی و بد میندیش

کجا چون بد کنی آید بدت پیش

اگر یکسر بشد مهرم ز یادت

میان مهربانان شرم بادت

بدین زشتی که از پیشم برفتی

فرامش کردی آن خوبی که گفتی

چو برگ لاله بودت خوب گفتار

به زیر لاله در، خفته سیه مار

اگر تو یار نو کردی روا باد

ز گیتی آنچه می‌خواهی ترا باد

مکن چندین به نومیدی مرا بیم

نه هر کاو زر بیابد بفگند سیم

اگر تو جوی نو کندی به گوراب

نباید بستن از جوی کهن آب

وگر تو خانه کردی در کهستان

کهن خانه مکن در مرو ویران

به باغ ار گل بکشتی فرخت باد

ز مرزش بَرمَکن آزاده شمشاد

زن نو با دلارام کهن دار

که هر تخمی ترا کامی دهد بار

همی گفت این سخنها ویس بت‌روی

زهر چشمی روان بر هر رخی جوی

تو گفتی چشم بود ابر نوروز

همی بارید بر راغ دل افروز

دل دایه بر آن بت‌روی سوزان

همی گفت ای بهار دلفروزان

مرا بر آتش سوزنده منشان

گلاب از دیده بر گلنار مفشان

که اکنون من بگیرم ره به گوراب

بوم در راه چون ره بی خور و خواب

کنم با رام هر چاری که دانم

مگر جان ترا زین غم رهانم

بخش ۵۸ - رفتن دایه به گوراب نزد رامین

بگفت این و به راه افتاد شبگیر

کمان شد مرو دایه جسته زو تیر

جنان تیری که بودش راه پرتاب

ز مرو شایگان تا مرز گوراب

چو اندر مرز گوراب آمد از راه

به صحرا پیشش آمد بی وفا شاه

به سان شیر خشم آلود تازان

به گوران و گوزنان و گرازان

سپه در ره شده همچون حصاری

حصاری گشته در وی هر شکاری

ز بس در چرم ایشان آژده تیر

تو گفتی پرّور بودند نخچیر

هوا پر باز بود و دشت پر سگ

شتابان هر دو از پرواز و از تگ

یکی کرده هوا را پر پرنده

دگر کرده زمین را پر درنده

زرنگ خون رنگان کوه پر رنگ

چو سنگی کوه بر آهو شده تنگ

چو دایه دید رامین را به نخچیر

دلش گشت از جفای رام پر تیر

کجا رامین چو او را دید در راه

نه از راهش بپرسید و نه از ماه

بدو گفت ای پلید دیو گوهر

بد آموز و بداندیش و بد اختر

مرا بفریفتی صد ره به نیرنگ

ز من بردی چو مستی هوش و فرهنگ

دگربار آمدی چون غول ناگاه

که تا سازی مرا در راه گمراه

نبیند نیز باد تو غبارم

نگیرد بیش دست تو مهارم

ترا برگشت باید هم ازیدر

که هستت آمدن بی سود و بی بر

برو با ویس گو از من چه خواهی

چرا سیری نیابی زین تباهی

ز کام دل بزه بسیار کردی

ز نام بد بلا بسیار خوردی

کنون گاهست اگر پوزش نمایی

پشیمانی خوری نیکی فزایی

جوانی هردوان بر باد دادیم

دو گیتی بر سر کامی نهادیم

بدین سر هردوان بدنام گشتیم

بدان سر هردوان بدکام گشتیم

اگر تو برنخواهی گشت از این راه

ازین پس من نباشم با تو همراه

اگر صد سال دیگر مهر کاریم

نگه کن تا به فرجامش چه داریم

پذیرفتم من از روشن دلان پند

بخوردم پیش یزدان سخت سوگند

به هر چیزی که آن بهتر ز گیهان

به خاک پاک و ماه و مهر تابان

که من با او نجویم نیز پیوند

بجز چونانکه بپسندد خداوند

مرا پیوند با او باشد آنگاه

که آن ماه زمین را من بوم شاه

که داند سال رفته چند باشد

که با او مر مرا پیوند باشد

مثال ما چنان آمد که گوید

خرا تو زی که تا سبزه بروید

همی تا من رسم با آن پری روی

بسا آبا که خواهد رفت در جوی

به امید کسی تا کی نشینم

که او را با دگر کس جفت بینم

همانا تیره گشتی روی خورشید

اگر او زیستی سالی به امید

برین امید رفت از من جوانی

همی گویم دریغا زندگانی

دریغا کم جوانی بار بربست

نماند از وی مرا جز باد در دست

ز خوبی بود چون طاووس رنگین

ز سختی بود چون اروند سنگین

مرا بود او بهار زندگانی

ز خوبی چون نگار بوستانی

به باد عشق ریزان شد بهارم

به دست غم سترده شد نگارم

چو هر سالی بهار آید به گلزار

بهار من نیاید جز یکی بار

شد آن هنگام و آن روز جوانی

که من بر باد دادم زندگانی

اگر باشد خزان را طبع نوروز

مرا امروز باشد طبع آن روز

نگر تا نیز بیهوده نگویی

ز پیری طبع برنایی نجویی

هم اکنون بازگرد و ویس را گوی

زنان را نیست چیزی بهتر از شوی

ترا دادار شویی نیک داده‌ست

که چرخ دولت و خورشید داده‌ست

تو گر نیک اختری او را نگه دار

جز او هر مرد را کمتر به یاد آر

کجا گر تو چنین بهروز باشی

به بهروزی جهان افروز باشی

شهت سالار باشد من برادر

جهانت بنده باشد بخت چاکر

بدین سر در جهان باشی نکونام

بدان سر جاودان باشی رواکام

پس آنگه خشمناک از دایه برگشت

به چشم دایه چون زندان شده دشت

نه گرمی دید از گفتار رامین

نه خوبی دید از دیدار رامین

همی شد باز پس کور و پشیمان

گسسته جان پر دردش ز درمان

اگر تیمار دایه بود چندین

که دید آن خواری از گفتار رامین

نگر تا چند بود آزار آن ماه

که دشمن گشت وی را دوست ناگاه

وفا کشت و جفا آورد بارش

بدی کرد ارچه نیکی کرد یارش

رسول آمد ز دیده اشک ریزان

ز لبها گرد و از دل دود خیزان

پیامی برده شیرین‌تر ز شکر

جواب آورده برّان‌تر ز خنجر

سیاه ابر آمد و بارید باران

نه باران بلکه زهر آلوده پیکان

درخش آمد ز دوری بر دل ویس

سموم آمد ز خواری بر گل ویس

به شمشیر جفا شد دلش خسته

به زنجیر بلا شد جانش بسته

بخش ۵۹ - بیمار شدن ویس از فراق رامین

ز درد جان و دل بر بستر افتاد

بریده گشت گفتی سرو آزاد

همه بستر ز جانش پر غم و درد

همه بالین ز رویش پر گل زرد

به بالینش نشسته ماهرویان

زنان مهتران و نامجویان

یکی گفتی که چشم بد بخستش

یکی گفتی که افسونگر ببستش

پزشکانی همه فرهنگ خوانده

ز حال درد او عاجز بمانده

یکی گفتی همه رنجش ز سوداست

یکی گفتی همه دردش ز صفراست

ز هر شهر آمده اخترشناسان

حکیمان و گزینان خراسان

یکی گفتی قمر کرد این به میزان

یکی گفتی زحل کرد این به سرطان

پری بندان و زراقان نشسته

ز بهر ویس یکسر دل شکسته

یکی گفتی ورا دیده رسیده‌ست

یکی گفتی پری او را بدیده‌ست

ندانست ایچ کس کاو را چه درداست

چه رنج او را چنین آزرده کرده‌ست

به داغ رام سوزان ماه را دل

به درد ماه پیچان شاه را دل

سمنبر ویس گریان بر دل خویش

گهی ریزان ز نرگس بر گل خویش

چو شاهنشه ازو تنها بماندی

ز خون دیدگان دریا براندی

سخنهایی چنان دلگیر گفتی

کجا صبر از همه دلها برفتی

چرا ای عاشقان عبرت نگیرید

چرا از من نصیحت نپذیرید

مرا بینید و دل بر کس مبندید

که پس هر سختیی بر دل پسندید

مرا ای عاشقان از دور بینید

بسوزید ار به نزد من نشینید

مرا زین گونه آتش در دل افتاد

که یارم را دل از سنگست و پولاد

مرا عذرست اگر فریاد خوانم

که من فریاد از آن بیداد خوانم

دل پر ریش خویش او را نمودم

بدو گفتم که رنجت آزمودم

که داند کاو به جای من چه بد کرد

یکی بد کرد و جانم را به صد کرد

مرا این دوست بی دل کرد و بی کام

که اکنون دشمن من شد به فرجام

چه نیکویی کند مردم به مردم

که من در دوستی با او نکردم

امید و رنج خود بر باد دادم

چو راز دوستی بر وی گشادم

وفا کشتم چرا انده درودم

ثنا گفتم چرا نفرین شنودم

مرا چون بخت من با من به کینست

ز بیگانه چه نالم گر چنینست

بکوشیدم بسی با بخت بدساز

نبد با آبگینه سنگ را ساز

کنون از بخت و دل بیزار گشتم

به نام هر دو بیزاری نبشتم

چو بدبختان نهادم سر به بالین

ز جانم گشته بستر حسرت آگین

ز بدبختی بجز مرگم نباید

چو من بدبخت را خود مرگ شاید

چو یارم دیگری بر من گزیند

همان بهتر که جانم مرگ بیند

پس آنگه خواند مشکین را بر خویش

نمود او را همه راز دل ریش

کجا مشکین دبیرش بود دیرین

همیشه رازدار ویس و رامین

مرو را گفت مشکینا تو دیدی

ز رامین بی وفاتر یا شنیدی

اگر مویم به ناخن بر، برستی

دل من این گمان بر وی نبستی

ندانستم کز آتش آب خیزد

ز نوش ناب زهر ناب خیزد

مرا دیدی که راه پارسایی

چگونه داشتم در پادشایی

کنون از هردوان بیزار گشتم

به چشم دوست و دوشمن خوار گشتم

نه اندر پادشایی پادشایم

نه اندر پارسایی پارسایم

همی ناکرد باید پادشایی

بزرگی جستن و فرمانروایی

من اندر جستن رامم همه سال

فدا کرده دل و جان و سر و مال

گهی از بهر وصلش پوی پویم

گهی از بیم هجرش موی مویم

اگر دارم هزاران جان شیرین

نپردازم یکی از شغل رامین

مرا رامین به نادانی بسی خست

کنون پشت مرا یکباره بشکست

بسی شاخ از درخت من بیفگند

کنون اصلش برید و بیخ برکند

بر آزارش همی کردم صبوری

کنون صبرم بود آزار دوری

بدین بار او به جان من نه آن کرد

که با آن خود شکیبایی توان کرد

مرا شمشیر جورش سر بریده‌ست

مرا ژوپین هجرش دل دریده‌ست

صبوری چون کنم بر سر بریدن

خموشی چون کنم بر دل دریدن

چه دانی زین بتر کاو رفت و زن کرد

پس آنگه مژده را نامه به من کرد

که من گل کشتم و گل پروریدم

ز مورد و نرگس و خیری بریدم

وزان پس دایه را با یک جگر تیر

گسی کرد از میان دشت نخچیر

تو گفتی دایه را هرگز ندیده‌ست

و یا خود زو جفایی صد کشیده‌ست

کنون افتاده‌ام بر بستر مرگ

به جان من رسیده خنجر مرگ

قلم بر گیر مشکینا به مشک آب

یکی نامه نویس از من به گوراب

تب گرمم ببین و باد سردم

به نامه یاد کن همواره دردم

تو خود دانی سخن در هم سرشتن

به نامه هر چه به باید نبشتن

اگر باز آوری او را به گفتار

شوم تا مرگ در پیشت پرستار

تو دانایی و بر گفتار دانا

بود آسان فریب مرد برنا

بخش ۶۰ - نامه نوشتن ویس به رامین و دیدار خواستن

چو بشنید این سخن فرزانه مشکین

به فرهنگش جهان را کرد مشکین

یکی نامه نوشت از ویس دژکام

به رامین نکوبخت و نکونام

حریر نامه بود ابریشم چین

چو مشک از تبت و عنبر ز نسرین

قلم از مصر بود آب گل از جور

دویت از عنبرین عود سمندور

دبیر از شهر بابل جادوی‌تر

سخن آمیخته شکر به گوهر

حریرش چون بر ویس پری روی

مدادش همچو زلف ویس خوشبوی

قلم چون قامت ویس از نزاری

ز بس کز رام دید آزار و خواری

دبیر از جادوی چون دیدگانش

سخن چون دُر و شکر در دهانش

سر نامه به نام یک خداوند

وزان پس کرده یاد مهر و پیوند

ز سروی سوخته وز بن گسسته

به سروی از چمن شاداب رسته

ز ماهی در محاق مهر پنهان

به ماهی در سپهر کام تابان

ز باغی سر به‌سر آفت گرفته

به باغی سر به‌سر خرم شکفته

ز شاخی خشک گشته هامواره

به شاخی بار او ماه و ستاره

ز کانی کنده و بی بر بمانده

به کانی در جهان گوهر فشانده

ز روزی بر حد مغرب رسیده

به روزی سر ز مشرق برکشیده

ز یاقوتی به چاهی در، بمانده

به یاقوتی به تاجی در، نشانده

ز گلزاری سموم هجر دیده

به گلزاری ز خوبی بشکفیده

ز دریایی شده بی دُرّ و بی آب

به دریایی پر آب و دُرّ خوشاب

ز بختی تیره چون شوریده آبی

به بختی نامور چون آفتابی

ز مهری تا گه محشر فزایان

به مهری هر زمان کاهش نمایان

ز عشقی تاب او از حد گذشته

به عشقی گرم بوده سرد گشته

ز جانی در عذاب و رنج و سختی

به جانی در هوای نیک بختی

ز طبعی در هوا بیدار گشته

به طبعی در هوا بیزار گشته

ز چهری آب خوبی زو رمیده

به چهری آب خوبی زو دمیده

ز رویی همچو دیبای بر آتش

به رویی همچو دیبای منقش

ز چشمی سال و مه بی خواب و پر آب

به چشمی سال و مه بی آب و پر خواب

ز یاری نیک پر مهر و وفا جوی

به یاری شوخ و بی شرم و جفا جوی

ز ماهی بی کس و بی یار گشته

به شاهی بر جهان سالار گشته

نبشتم نامه در حال چنین زار

که جان از تن تن از جان بود بیزار

منم در آتش هجران گدازان

توی در مجلس شادی نوازان

منم گنج وفا را گشته گنجور

توی دست جفا را گشته دستور

یکی بر تو دهم در نامه سوگند

به حق دوستی و مهر و پیوند

به حق آنکه با هم جفت بودیم

به حق آنکه ما هم‌گفت بودیم

به حق صحبت ما سالیانی

به حق دوستی و مهربانی

که این نامه ز سر تا بن بخوانی

یکایک حال من جمله بدانی

بدان راما که گیتی گرد گردست

ازو گه تن درستی گاه دردست

گهی رنجست و گاهی شادمانی

گهی مرگست و گاهی زندگانی

به نیک و بد جهان بر ما سرآید

وزان پس خود جهان دیگر آید

ز ما ماند به گیتی در، فسانه

در آن گیتی خدای جاودانه

فسان ما همه گیتی بخوانند

یکایک خوب و زشت ما بدانند

تو خود دانی که از ما کیست بدنام

کجا از نام بد جوید همه کام

من آن بودم به پاکی کم تو دیدی

به خوبی از جهانم برگزیدی

من از پاکی چو قطر ژاله بودم

به خوبی همچو برگ لاله بودم

ندیده کام جز تو مرد بر من

زمانه نافشانده گرد بر من

چو گوری بودم اندر مرغزاران

ندیده دام و داس دام داران

تو بودی دام دار و داس دارم

نهادی داس و دام اندر گذارم

مرا در دام رسوایی فگندی

کنون در چاه تنهایی فگندی

مرا بفریفتی وز ره ببردی

کنون زنهار با جانم بخوردی

بدان سر مر ترا طرار دیدم

بدین سر مر ترا غدار دیدم

همی گویی که خوردی سخت سوگند

که با ویسم نباشد نیز پیوند

نه با من نیز هم سوگند خوردی

که تا جان داری از من برنگردی

کدامین راست گیرم زین دو سوگند

کدامین راست گیرم زین دو پیوند

ترا سوگند چون باد بزانست

ترا پیوند چون آب روانست

بزرگست از جهان این هر دو را نام

ولیکن نیست‌شان بر جای آرام

تو همچون سندسی گردان به هر رنگ

و یا همچون زری گردان به هر چنگ

کرا دانی چو من در مهربانی

چو تو با من نمانی با که مانی

نگر تا چند کار بد بکردی

که آب خویش و آب من ببردی

یکی بفریفتی جفت کسان را

به ننگ آلوده دودمان را

دوم سوگندها به‌دروغ کردی

ابا زنهاریان زنها خوردی

سوم برگشتی از یار وفادار

بی آن کزوی رسیدت رنج و آزار

چهارم ناسزا گفتی بر آن کس

که او را خود توی اندر جهان بس

من آن ویسم که رویم آفتابست

من آن ویسم که مویم مشک نابست

من آن ویسم که چهرم نوبهارست

من آن ویسم که مهرم پایدارست

من آن ویسم که ماه نیکوانم

من آن ویسم که شاه جادوانم

من آن ویسم که ماهم بر رخانست

من آن ویسم که نوشم در لبانست

من آن ویسم من آن ویسم من آن ویس

که بودی تو سلیمان من چو بلقیس

مرا باشد به از تو در جهان شاه

ترا چون من نباشد بر زمین ماه

هر آنگاهی که دل از من بتابی

چو بازآیی مرا دوشوار یابی

مکن راما که خود گردی پشیمان

نیابی درد را جز ویس درمان

مکن راما که از گل سیر گردی

نیابی ویس را آنگه به مردی

مکن راما که تو امروز مستی

ز مستی عهد من بر هم شکستی

مکن راما که چون هشیار گردی

ز گیتی بی زن و بی یار گردی

بسا روزا که تو پیشم بنالی

دو رخ بر خاک پای من بمالی

دل از کینه به سوی مهر تابی

مرا جویی به صد دست و نیابی

چو از من سیر گشتی وز لبانم

ز گل هم سیر گردی بی‌گمانم

تو چون بامن نسازی با که سازی

هوا با من نبازی با که بازی

همی گوید هر آن کاو مهر بازد

کرا ویسه نسازد مرگ سازد

ز بدبختیت بس باد این نشانی

گلی دادت چو بستد گلستانی

ترا بنمود رخشان ماهتابی

ز تو بستد فروزان آفتابی

همی نازی که داری ارغوانی

ندانی کز تو گم شد بوستانی

همانا کردی آن تلخی فراموش

که بودی از هوا بی صبر و بی هوش

خیالم گر به خواب اندر بدیدی

گمان بردی که بر شاهی رسیدی

چو بودی من به مغزت بر، گذشتی

تنت گر مرده بودی زنده گشتی

چنین است آدمی بی رام و بی هوش

کند سختی و شادی را فراموش

دگر گفتی که گم کردم جوانی

همی گویی دریغا زندگانی

مرا گم شد جوانی در هوایت

همیدون زندگانی در وفایت

گمان بردم که شاخ شکری تو

بکارم تا شکر بار آوری تو

بکِشتم پس بپروردم به تیمار

چو بررُستی کبست آوردیَم بار

چو یاد آرم از آن رنجی که بردم

وز آن دردی که از مهر تو خوردم

یکی آتش به مغز من درآید

کزو جیحون ز چشم من برآید

چه مایه سختی و خواری کشیدم

به فرجام از تو آن دیدم که دیدم

مرا تو چاه کندی دایه زد دست

به چاه افگنده و خود آسوده بنشست

تو هیزم دادی او آتش برافروخت

به کام دشمنان در آتشم سوخت

ندانم کز تو نالم یا ز دایه

که رنجم زین دوان بُرده‌ست مایه

اگر چه دیدم از تو بی وفایی

نهادی بر دلم داغ جدایی

و گرچه آتشم در دل فگندی

مرا مانند خر در گل فگندی

و گرچه چشم من خونبار کردی

کنارم رود جیحون بار کردی

دلم ناید به یزدانت سپردن

جفایت پیش یزدان برشمردن

مبیند ایچ دردت دیدگانم

که باشد درد تو هم بر روانم

کنون ده در بخواهم گفت نامه

به گفتاری که خون بارد ز خامه

بخش ۶۱ - نامه اول در صفت آرزومندى و درد جدایى

اگر چرخ فلک باشد حریرم

ستاره سر بسر باشد دبیرم

هوا باشد دوات و شب سیاهی

حروف نامه برگ و ریگ و ماهی

نویسند این دبیران تا به محشر

امید و آرزوی من به دلبر

به جان تو که ننویسند نیمی

مرا جز هجر ننمایند بیمی

مرا خود با فراقت خواب ناید

وگر آید خیالت دَررُباید

چنان گشتم درین هجران که دشمن

ببخشاید همی چون دوست بر من

به گریه گه‌گهی دل را کنم خوش

همی آتش کشم گویی به آتش

نشانم گرد هر چیزی به گردی

کنم درمان هر دردی به دردی

من از هجران تو با غم نشسته

تو با بدخواه من خرم نشسته

بگرید چون ببیند دیدهٔ من

مهار دوست اندر دست دشمن

تو گویی آتشست این درد دوری

که خود چیزی نسوزد جز صبوری

نیابد خواب در گرما همه کس

در آتش چون شود راحت مرا بس

من آن سروم که هجران تو بَرکند

به کام دشمانان از پای بفگند

کنون آن کم تو دیدی سرو بالا

به بستر در فتاده گشته دو تا

همالانم چو مهر دل نمایند

مرا گه‌گه بپرسیدن درآیند

اگرچه گرد بالینم نشینند

چنانم از نزاری کم نبینند

به طنازی همی گویند هر بار

مگر بیمار ما رفته‌ست به‌شکار

تنم را آرزومندی چنان کرد

که از دیدار بیننده نهان کرد

به ناله می‌بدانستند حالم

کنون نتوانم از سستی که نالم

اگر مرگ آید و سالی نشیند

به جان تو که شخص من نبیند

به هجر اندر همین یک سود بینم

که از مرگ ایمنم تا من چنینم

مرا اندوه چون کهسار گشته‌ست

ره صبرم برو دشوار گشته‌ست

مبادا هرگز از دردم رهایی

اگر من صبر دارم در جدایی

شکیبایی در آن دل چون بماند

که جز سوزنده دوزخ را نماند

دلی کاو شد تهی از خون خود نیز

درو آرام چون گیرد دگر چیز

دروغست آنکه جان در تن ز خونست

مرا خون نیست جانم مانده چونست

نگارا تا تو بودی در بر من

تنم چون شاخ بود و گل بر من

سزد گر بی تو می‌سوزم بر آذر

که خود سوزد همه کس شاخ بی بر

تو تا رفتی برفت از من همه کام

نه دیدارت همی یابم نه آرام

جدا شد کام من تا تو جدایی

نیاید باز تا تو بازنایی

بیاشفته‌ست با من روزگارم

تو گویی با فلک در کارزارم

جهانم بی تو آشفته‌ست یکسر

چو باشد بی امیر آشفته لشکر

چنان در هجر بر من بگذرد روز

که در صحرا بر آهو بگذرد یوز

اگر گریم بدین تیمار نیکوست

گرستن بر چنین حالی نه آهوست

منم بی یار وز دردم بسی یار

منم بی کار وز عشقم بسی کار

نیابم بی تو کام اینجهانی

همانا کم تو بودی زندگانی

بکِشتی در دلم تخم هوایت

کنون آبش ده از جوی وفایت

ببین روی مرا یک بار دیگر

نگر تا در جهان دیدی چنین زر

اگرچه دشمنی با من به کینی

ببخشایی چو روی من ببینی

اگرچه بی وفا بد سگالی

به درد من تو از من بیش نالی

مرا گویند بیماری و نالان

طبیبی جوی تا سازدت درمان

اگر درمان بیمار از طبیبست

مرا خود درد و آزار از طبیبست

طبیب من خیانت کرد با من

بماند از غدر او این درد با من

مرا تا باشد این درد نهانی

ترا جویم که درمانم تو دانی

به دیدار تو باشم آرزومند

ندارم دل نادیدنت خرسند

نیم از بخت و از دادار نومید

که باز آید مرا تابنده خورشید

اگر خورشید روی تو برآید

شب تیمار و رنج من سرآید

ببخشاید مرا دیرینه دشمن

چه باشد گر ببخشایی تو بر من

چه باشد گر به من رحم آوری تو

که نه از دشمنم دشمن‌تری تو

گر این نامه بخوانی بازنایی

به بی رحمی دهم بر تو گوایی

بخش ۶۲ - نامهء دوم دوست را به یاد داشتن و خیالش را به خواب دیدن

نگارا تا ز پیش من برفتی

دلم را با نوا از من گرفتی

چه بایستت ز پیش من برفتن

گه رفتن نوا از من گرفتن

نوا دادم ترا دل تا تو دانی

که من بی دل نجویم شادمانی

دلم با تست هر جایی که هستی

چو بیماری که جوید تندرسی

دلی کاو با تو همراهست و همبر

چگونه مهر بندد جای دیگر

دلی کاو را تو هم جانی و هم هوش

از آن دل چون شود یادت فراموش

ز هجرت گرچه تلخی دید چندین

درو شیرین‌تری از جان شیرین

چه باشد گر تو کردی بی وفایی

به نادانی ز من جستی جدایی

وفای تو من اکنون بیش دارم

جفاهایی که کردی یاد نارم

کنم چندان وفا و مهربانی

که جور خویش و مهر من بدانی

ترا چون بی وفایی بود پیشه

چرایم سنگدل خواندی همیشه

منم سنگینه دل در مهربانی

وفا در وی چو نقش جاودانی

وفا را در دلم زیرا درنگست

ازیرا کاین دلم بنیاد سنگست

وگر مسکین دلم سنگین نبودی

درنگ مهر تو چندین نبودی

دلم در عاشقی مِیْ زان لبان خورد

مرا زین گونه مست جاودان کرد

چو مستان لاجرم گر ماه بینم

چنان دانم که تاری چاه بینم

وگر خورشید بینم چون برآید

مرا خورشید روی تو نماید

اگر بینم به باغ اندر صنوبر

همی گویم زهی بالای دلبر

ببوسم لاله را در ماه نیسان

همی گویم توی رخسار جانان

چو باد آرد نسیم گل سحرگاه

کند بویش مرا از بویت آگاه

به دل گویم هم اکنون دررسد دوست

کجا آن بوی خوش بوی تن اوست

به خواب اندر خیالت پیشم آید

مرا در خواب روی تو نماید

گهی با روی تو اندر عتیبم

گهی از تیر چشمت در نهیبم

چو در خوابم همی مهرم نمایی

چو بی خوابم همی دردم فزایی

اگر در خواب مهر من گزینی

به بیداری چرا با من به کینی

به خواب اندر کریم و مهربانی

به بیداری بخیل و جان ستانی

به بیداری نیایی چون بخوانم

بدان تا بیشتر باشد فغانم

به گاه خواب ناخوانده بیایی

بدان تا حسرتم افزون نمایی

چه اندر هجر دیدار خیالت

چه از من رفته آن روز وصالت

چه روزی کم وصالت یادم آید

چه آن شب کم خیال تو نماید

چو از من رفت چه شب رفت و چه روز

مژه از هر دو یکسان دارم امروز

ز دیدارت مرا تیمار مانده‌ست

ز تیمارت دل بیمار مانده‌ست

ز بس کم دل به تو هست آرزومند

به دیدار خیالت گشت خرسند

نه خرسندی بود چونین به ناکام

چو مرغی کاو بود خرسند در دام

مرا مادر دعا کرده7ست گویی

که بادا دور از تو هرچه جویی

کجا در عشق همواره چنینم

بدان شادم که در خوابت ببینم

چه مستیست این دل تیماربین را

که شادی خواند اندوه چنین را

ز بخت خویش چندان ناز بینم

کجا در خواب رویت باز بینم

چه بودی گر بخفتی دیدگانم

ترا دیدی به خواب اندر نهانم

نخفتم تا ترا دیدم شب و روز

ز شب تا روز بی کام ای دل افروز

نخفتم تا ز تو ببریدم اکنون

ز بس کز دیدگان بارم همی خون

نگر تا چند کرده‌ست این زمانه

میان این دو ناخفتن بهانه

یکی ناخفتن از بس ناز کردن

یکی ناخفتن از بس درد خوردن

ز بس ناخفتن اندر مهربانی

به بی خوابی شد از من زندگانی

چه باشد گر بوم صد سال بیدار

چو در گیتی بود نامم وفادار

وفا کشتم بدان تا چشم بی خواب

دهد کشت مرا از دیدگان آب

وفا چون گوهرست و عشق چون کان

ز کان گوهر نشاید بردن آسان

اگر گیرم ترا یک روز دامن

بسا شرما که خواهی بردن از من

مرا دل خوش کند زنهارداری

ترا دل بشکند زنهارخواری

اگر یزدان بود در حشر داور

نماند در وفایم رنج بی بر

مرا از ناگهان بار آورد یار

زداید از دلم اندوه و تیمار

بخش ۶۳ - نامهٔ سوم اندر بدل جستن به دوست

کجایی ای دو هفته ماه تابان

چرا گشتی به خون من شتابان

ترا باشد به جای من همه کس

مرا اندر دو گیتی خود توی بس

مرا گویند بیهوده چه نالی

چرا چندین ز بد مهری سگالی

نبرّد عشق را جز عشق دیگر

چرا یاری نگیری زو نکوتر

نداند آنکه این گفتار گوید

که تشنه تا تواند آب جوید

اگر چه آب گل پاکست و خوشبوی

نباشد تشنه را چون آب در جوی

کسی کشی مار شیدا بر جگر زد

ورا تریاک سازد نه طبرزد

شکر هر چند خوش دارد دهان را

نه چون تریاک سازد خستگان را

مرا اکنون کز آن دلبر بریدند

حسودانم به کام دل رسیدند

ز دیگر کس مرا سودی نیاید

کسی دیگر به جای او نشاید

چو دست من بریده شد به خنجر

چه سود ار من کنم دستی ز گوهر

تو خورشیدی مرا از روشنایی

نیاید روز من تا تو نیایی

به گاه وصلت ای خورشید لشکر

کنار من صدف بود و تو گوهر

صدف چون شد تهی از گوهر خویش

نبیند نیز گوهر در بر خویش

چو او گوهر نگیرد بار دیگر

سزد گر من نگیرم یار دیگر

بدل باشد همه چیز جهان را

بدل نبود مگر پاکیزه جان را

ترا چون جان هزاران گونه معنیست

مرا تو جانی و جان را بدل نیست

اگر بر تو بدل جویم نیابم

نباشد هیچ مه چون آفتابم

نشستم در فراقت روی و مویم

بدان تا بوی تو از تن نشویم

مرا تا مهرت ایدون یاد باشد

کسی دیگر ز من چون شاد باشد

دل مسکین من گویی که جانست

به جان اندر ز مهرت کاروانست

اگر ایشان نپردازند خان را

نباشد جای دیگر کاروان را

تنم چون موی گشت از رنج بردن

دلم چون سنگ گشت از صبر کردن

به سنگ اندر نکارم مهر دیگر

که گردد تخم و رنجم هر دو بی بر

نگارا گرچه از پیشم تو دوری

سرم را چشم و چشمم را تو نوری

به نادانی مجوی از من جدایی

که در گیتی تو خود با من سزایی

منم آذار و تو نوروز خرم

هر آیینه بود این هر دو با هم

توی کبگ جفا من کوه اندوه

بود همواره جای کبگ در کوه

کنارم هست چون دریای پر آب

دهانت چون صدف پر در خوشاب

ندانم چون شدی از من شکیبا

که نشکیبد صدف هرگز ز دریا

تو سرو جویباری چشم من جوی

چمنگه بر کنار جوی من جوی

گل سرخی نگارا من گل زرد

تو از شادی شکفتی و من از درد

بیار آن سرخ گل بر زرد گل نه

که در باغ این دو گل با یکدگر به

نگارا بی تو قدری نیست جان را

چون جان را نیست چون باشد جهان را

تنم بی خواب مانده گاه و بی گاه

دلم چون خفته از گیتی نه آگاه

مرا گویند رو یار دگر گیر

گر او گیرد ستاره تو قمر گیر

مرا کز مهربانان نیست روزی

چرا جویم ازیشان دلفروزی

همین مهری که ورزیدم مرا بس

نورزم نیز هرگز مهر با کس

چنان نیکو نیامد رنگم از دست

که پایم نیز باید اندران بست

وفا کِشتم چه سود آورد بارم

کزین پس رنج بینم نیز کارم

نهال مهر بس باد اینکه کِشتم

چَک بیزاری از خوبان نوشتم

فروکُشتم به دل در آتش آز

نهادم سر به بخت خویشتن باز

من آن مرغم که زیرک بود نامم

به هر دو پای افتاده به دامم

چو بازرگان به دریا در نشستم

ز دریا گوهر شهوار جستم

درازست ار بگویم سر گذشتم

که چون بود و چگونه غرقه گشتم

به موج اندر کنونم بیم جانست

ندیده سود و سرمایه زیانست

همی خوانم خدایم را به زاری

همی جویم ز دریا رستگاری

اگر رسته شوم زین موج منکر

ازین پس نسپرم دریای دیگر

من اندر هجر تو سوگند خوردم

که هرگز گرد بد مهران نگردم

به یاری دل نبندم بر دگر کس

خدای هر دو گیتی یار من بس

بخش ۶۴ - نامهٔ چهارم خشنودى نمودن از فراق و امید بستن بر وصل

چه خوش روزی بود روز جدایی

اگر با وی نباشد بی وفایی

اگر چه تلخ باشد فرقت یار

درو شیرین بود امید دیدار

خوشست اندوه تنهایی کشیدن

اگر باشد امید یار دیدن

وصال دوست را آهوست بسیار

عتاب و خشم و ناز و جنگ و آزار

بتر آهو به عشق اندر، ملالست

یکی میوه که شاخ او وصالت

فراق دوست سر تا سر امیدست

ز روز خرمی دل را نویدست

دلم هرگه که بی صبری سگالد

ز تنهایی و بی یاری بنالد

همی گویم دلا گر رنج یابی

روا باشد که روزی گنج یابی

چو دیماه فراق ما سرآید

بهار وصلت و شادی درآید

چه باشد گر خوری یک سال تیمار

چو بینی دوست را یک لحظه دیدار

اگر یک روز با دلبر خوری نوش

کنی اندوه صد ساله فراموش

نیی ای دل تو کم از باغبانی

نه مهر تو کمست از گلستانی

نیینی باغبان چون گل بکارد

چه مایه غم خورد تا گل برآرد

به روز و شب بود بی صبر و بی خواب

گهی پیراید او را گه دهد آب

گهی از بهر او خوابش رمیده

گهی خارش به دست اندر خلیده

به امید آن همه تیمار بیند

که تا روزی برو گل بار بیند

نبینی آنکه دارد بلبلی را

که از بانگش طرب خیزد دلی را

دهد او را شب و روز آب و دانه

کند از عود و عاجش ساز خانه

بدو باشد همیشه خرم و گش

بدان امید کاو بانگی کند خوش

نبینی آنکه در دریا نشیند

چه مایه زو نهیب و رنج بیند

همیشه بی خور و بی خواب باشد

میان موج و باد و آب باشد

نه با این ایمنی بیند نه با آن

گهی از خواسته ترسد گه از جان

به امید آن همه دریا گذارد

که تا سودی بیابد زانچه دارد

نبینی آنکه جوهر جوید از کان

به کان در، آزماید رنج چندان

نه شب خسپد نه روز آرام گیرد

نه روزی رنج او انجام گیرد

همیشه سنگ و آهن بار دارد

همیشه کوه کندن کار دارد

به امید آن همه آزار یابد

که شاید گوهری شهوار یابد

اگر کار جهان امید و آزست

همه کس را بدین هر دو نیازست

همیشه تا برآید ماه و خورشید

مرا باشد به مهرت آز و امید

مرا در دل درخت مهربانی

به چه ماند به سرو بوستانی

نه شاخش خشک گردد گاه گرما

نه برگش زرد گردد گاه سرما

همیشه سبز و نغز و آبدارست

تو پنداری که هر روزش بهارست

ترا در دل درخت مهربانی

به چه ماند بر اشجار خزانی

برهنه گشته و بی بار مانده

گل و برگش برفته خار مانده

همی دارم امید روزگاری

که باز آید ز مهرش نوبهاری

وفا باشد خجسته برگ و بارش

گل صد برگ باشد خشک خارش

سه چندان کز منست امیدواری

ز تو بینم همی نومیدواری

منم چون شاخ تشنه در بهاران

توی همچون هوا با ابر باران

منم درویش با رنج و بلا جفت

توی قارون بی بخشایش و زفت

همی گریم به درد و زین بتر نیست

که جز گریه مرا کار دگر نیست

چه بیچاره بود آن سوکواری

که جز گریه ندارد هیچ کاری

چو بیمارم که در زاری و سستی

نبرّد جانش امید از درستی

چنان مرد غریبم در جهان خوار

به یاد زادبوم خویش بیمار

نشسته چون غریبان بر سر راه

همی پرسم ز حالت گاه و بی گاه

مرا گویند زو امید بَردار

که نومیدی امیدت ناورد بار

همی گویم به پاسخ تا به جاوید

به امیدم به امیدم به امید

نبرّم از تو امید ای نگارین

که تا از من نبرّد جان شیرین

مرا تا عشق صبر از دل برانده‌ست

بدین امید جان من بمانده‌ست

نسوزد جان من یکباره در تاب

که امیدت زند گه‌گه برو آب

گر امیدم نماند وای جانم

که بی امید یک ساعت نمانم

بخش ۶۵ - نامهٔ پنجم اندر جفا بردن از دوست

ترا دیدم که چونین گش نبودی

چنین تند و چنین سرکش نبودی

ترا دیدم که چون می‌بَرزَدی آه

ز آه تو سیه شد بر فلک ماه

ز خواری همچو خاک راه بودی

به کام دشمن و بدخواه بودی

چو دوزخ بود جان تو ز بس تاب

چون دریا بود چشم تو ز بس آب

هر آن روزی که تو کمتر گرستی

جهان را دجلهٔ دیگر ببستی

کنون افزونتر از جمشید گشتی

مگر همسایهٔ خورشید گشتی

مگر آن روزها کردی فراموش

که تو بودی زمن بی صبر و بی هوش

مگر آنگاه گشتی از نهانم

که من بر تو چگونه مهربانم

مگر رنجی که دیدی رفت از یاد

کجا بر من کشیدی دست بیداد

چرا با من به تلخی همچو هوشی

که با هر کس به شیرینی چو نوشی

همه کس را همی خوشی نمایی

مرا باری چرا گشی فزایی

تو با صد گنج پیروزی و نازی

به چندین گنج شاید گر بنازی

چه باشد گر تو نازی از تن خویش

که ناز من به تو از ناز تو بیش

به تو نازم که تو زیبای نازی

بسازم با تو گر با من بسازی

ولیکن گرچه روی تو بهارست

همیشه بر رخانت گل به بار است

بهار نیکوی بر کس نماند

جهان روزی دهد روزی ستاند

مکش چندین کمان بر دوستانت

که ناگه بشکند روزی کمانت

و گر پر تیر داری جعبهٔ ناز

همه تیرت به یک عاشق مینداز

مرا دل چون کبابست ای پریچهر

فگنده روز و شب بر آتش مهر

بهل تا باشد این آتش فروزان

کبابی را که ببرشتی مسوزان

مکن کاری که من با تو نکردم

مبر آبم که من آبت نبردم

مکن چندین ستم جانا برین دل

که ما هر دو از این خاکیم و زین گل

بدم من نیز همچون تو نیازی

نکردم با تو چندین سرفرازی

نباشد دوستی را هیچ خوشی

چو باشد دوستی با عجب و گشّی

نه بس جان مرا در جدایی

که نیزش درد بیزاری نمایی

ز گشّی بر فلک بردی تن خویش

ز عُجْب آتش زدی در خرمن خویش

تو چون من مردمی نه چون خدایی

مرا چندین جفا تا کی نمایی

اگر هستی تو چون خورشید والا

شبانگه هم فرود آیی ز بالا

دلی مثل دلت خواهم ز یزدان

سیاه و سرکش و بدمهر و نادان

خداوند چنین دل رسته باشد

جهان از دست این دل خسته باشد

رخی بینم ترا چون باغ رنگین

دلی بینم ترا چون کوه سنگین

دریغ آید مرا کت دل چنینست

به گاه بی وفایی آهنینست

اگر تو هجر جویی من نجویم

و گر تو سرد گویی من نگویم

وفا کارم اگر تو جور کاری

من آب آرم اگر تو آتش آری

وفا را زاد مادر چون مرا زاد

جفا را زاد مادر چون ترا زاد

دل من کرد گر با من جفا کرد

که شد طَمْعِ وفا در بی وفا کرد

نشانه کردی او را لاجرم زه

نکو کردی به تیر نرگسان ده

همی زن تا بگویند کاین چرا کرد

بلا بخرید و جان را در بها کرد

ازان خوانند آرش را کمانگیر

که از ساری به مرو انداخت یک تیر

تو اندازی به جان من ز گوراب

همی هر ساعتی صد تیر پرتاب

ترا زیبد نه آرش را سواری

که صد فرسنگ بگذشتی ز ساری

جفا پیشه کنی از راه چندین

چه بی حمت دلی داری چه سنگین

رخم کردی ز خون دیده جیحون

دلم کردی ز درد هجر قارون

عجبتر آنکه چندین جور بینم

نفرسایم همانا آهنیم

مرا گویند مگری کز گرستن

چو مویی شد به باریکی ترا تن

کسی گرید چنین کز مهر و خویش

شود نومید از دیدار رویش

حسودا تو مگر آگه نداری

که در باران بود امیدواری

بهار آید چو بارد ابر بسیار

مگر باز آمد از باران من یار

بهار آمد کنم بر وی گل افشان

چو یار آید کنم بر وی دل افشان

به هجرش برفشانم دُرّ و مرجان

به وصلش برفشانم دیده و جان

اگر روزی کند یک روز دادار

خوشا روزا که باشد روز دیدار

اگر جانی فروشندم به صد جان

برافشانم دو صد جان پیش جانان

بخش ۶۶ - نامهٔ ششم اندر نواختن و خواندن دوست

نگارینا ز پیش من برفتی

چه گفتی یا چه فرمایی نگفتی

دلم بردی و خود باره براندی

مرا در شهر بیگانه بماندی

نکردی هیچ رحمت بر غریبان

چو بیماران بمانده بی طبیبان

کنون دانم که خود یادم نیاری

که هم بد مهر و هم بد زینهاری

نبخشایی و از یزدان نترسی

ز حال خستگان خود نپرسی

نگویی حال آن بیچاره چونست

که بی من در میان موج خونست

چنین باید وفا و مهربانی

که من بی تو بمیرم تو ندانی

به تو نالم بگو یا از تو نالم

که من بی تو به زاری بر چه حالم

پدید آمد مرا دردی ز هجران

که نبود غیر مردن هیچ درمان

به گیتی عاشقی بی غم نباشد

خوشی و عاشقی با هم نباشد

همی سخت آیدت کز تو بنالم

بنالم تا شوی آگه ز حالم

ترا چون دل دهد یارا نگویی

که چون دشمن جفای دوست جویی

نه بس بود آنکه از پیشم برفتی

که رفتی نیز یار نو گرفتی

مرا این آگهی بشنید بایست

ز تو این بی وفایی دید بایست

منم این کز تو دیده‌ستم چنین کار

توی بی من نشسته با دگر یار

منم پیش تو چونین خوار گشته

توی از من چنین بیزار گشته

نه تو آنی که بر من فتنه بودی

به دیدارم همیشه تشنه بودی

نه من آنم که خورشید تو بودم

به گیتی کام و امید تو بودم

نه تو آنی که بی من مرده بودی

چو برگ دی مهی پژمرده بودی

نه من آنم که جانت بازدادم

ترا با بخت فرخ ساز دادم

نه تو آنی که جز یادم نکردی

همی از خاک پایم سرمه کردی

نه من آنم که بودم جفت جانت

کجا بی من نبد خوش این جهانت

چرا اکنون من آنم تو نه آنی

ز تو کینست و از من مهربانی

چرا با من به دل بدساز گشتی

چه بد کردم از من بازگشتی

مگر آسان بریدی راه دشوار

کجا از مهر من بودی سبکبار

تو در دریای هجرم غرقه بودی

ز موج غم بسی رنج آزمودی

دلت با یار دیگر زان بپیوست

کجا غرقه به هر چیزی زند دست

چه باشد گر تو یار نو گرفتی

نباید از تو ما را این شکفتی

بسا کس کاو خورد سرکه به خوان بر

نهاده پیش او حلوای شکر

وصال من ترا خوش بود چون مِیْ

فراقم چون خماری بود در پِیْ

تو مخموری و از می سر بتابی

هر آن گاهی که بوی می بیابی

اگر تو گشته‌ای از می بدین سان

ترا جز می نباشد هیچ درمان

چو جان باشد گزیده یار پیشین

تو بر یار گزیده هیچ مگزین

و گر نو کرده‌ای نو را نگه دار

کهن را نیز بیهوده میازار

بود مهر دل مردم چو گوهر

ازو پر مایه‌تر باشد کهن‌تر

بگرداند گهر چون نو بود رنگ

چه آن گوهر که بدرنگست و چه سنگ

بگردد مهر نو با دلبر نو

چنان چون رنگ نو در جوهر نو

هزار اختر نباشد چون یکی خور

نه هفت اندام باشد چون یکی سر

هزار آرام چون آرام پیشین

هزاران یار چون یار نخستین

نه من یابم چو تو یار دل آزار

نه تو یایی چو من یار وفادار

نه من بتوانم از تو دل بریدن

نه تو بتوانی از من سرکشیدن

به مهر اندر تو ماهی منت خورشید

تو با من باشی و من با تو جاوید

ترا باشد هم از من روشنایی

بسی گردی و پس هم با من آیی

بدان منگر که از من دور گشتی

چنین تابنده و پر نور گشتی

کنون ای سنگدل بر خیز و باز آی

مرا و خویشتن را رنج مفزای

که من با تو چنان باشم از این پی

چو دانش با روان و شیر با می

فراقت قفل سخت آمد روان را

بجز وصل تو نگشاید مر آن را

مخور زین روزگار رفته تشویر

وفا و مهربانی را ز سر گیر

چه باشد گر شدی در مهر بد رای

نهال دوستی ببریدی از جای

چو ببریدی دگر باره فروکار

که پیوسته نکوتر آورد بار

بخش ۶۷ - نامهٔ هفتم اندر گریستن به جدایى و نالیدن به تنهایى

الا ای ابر گرینده به نوروز

بیا گریه ز چشم من بیاموز

اگر چون اشک من باشدت باران

جهان گردد به یک بارانت ویران

همی بارم چنین و شرم دارم

همی خواهم که صد چندین ببارم

بدین غم در خورد چندین وزین بیش

و لیکن مفلسی آید مرا پیش

گهی خوناب و گاهی خون بگریم

چو زین هردو بمانم چون بگریم

هر آن روزی که زین هر دو بمانم

به جای خون ببارم دیدگانم

مرا چشم از پی دیدنت باید

وگر دیده نباشد بی تو، شاید

بگریم تا کنم هامون چو دریا

منالم تا کنم چون سرمه خارا

عفااللّه زین دو چشم سیل بارم

که در روزی چنین هستند یارم

نه چون صبرند عاصی گشته بر من

و یا چون دل شده بدخواه دشمن

به چونین روز جوید هر کسی یار

مرا یاران ز من گشتند بیزار

اگر صبرست، با من نیست هم‌پشت

و گر بختست خود بختم مرا کشت

مرا دل در بلا مانده‌ست ناکام

کنون صبرم به دل کرده‌ست پیغام

که من صبرم یکی شاخ بهشتی

مرا بردی و در دوزخ بکشتی

دلا تو دوزخی پر آتش و دود

ازیرا من ز تو بگریختم زود

دلا تا جان تو بر تو وبالست

مرا از صبر نالیدن محالست

به هر دردی که باشد صبر نیکوست

به چونین حال صبر از عاشق آهوست

نخواهم روی صبرم را که بینم

بهل تا هم به بی صبری نشینم

تو از من رفته‌ای یار دلارام

مرا درخور نباشد صبر و آرام

اگر خرسند گردم در جدایی

ز من باشد نشان بی وفایی

من اندر کار تو کردم دل و جان

تو دانی هر چه خواهی کن بدیشان

هر آن عاشق که کار مهر ورزد

دو صد جان پیش وی نانی نیرزد

چنین باید که باشد مهرکاری

چنین باید که باشد دوستداری

اگر درد من از جور تو آید

همی تا این فزاید آن فزاید

به نیکی یاد باد آن روزگاری

که بود اندر کنارم چون تو یاری

قضا در خواب بود و بخت بیدار

بد اندیش اندک و امید بسیار

جهان این کار دارد جاویدانه

خوشی برّد به شمشیر زمانه

ترا از چشم من ناگه ببرید

دو چشمم زین بریدن خون ببارید

ازیرا خون همی بارم ز دیده

که خون آید ز اندام بریده

مرا بی روی تو ناله ندیمست

دریغ هجر در جانم مقیمست

ز درد من همه همسایگانم

فغان برداشتند از بس فغانم

همی گویند ازین ناله بیاسای

دل ما سوختی بر ما ببخشای

به گیتی عاشقان بسیار دیدیم

نه چون تو مستمندی زار دیدیم

مرا بگذاشت آن بت روی جانان

چو آتش را به دشت اندر شبانان

مرا تنها بماند اینجا به خواری

چو خان راه مرد رهگذاری

نه بس بود آنکه از پیشم سفر کرد

که رفت اندر سفر یار دگر کرد

اگر نالم همی بر داد نالم

که اینست از جفای دوست حالم

دلم گوید مرا از بس که نالی

به ناله بر، نالان را همالی

به تخت کامرانی بر نشسته

چو نخچیرم به چنگ شیر خسته

اگر زین آمد ای عاشق ترا درد

که یارت در سفر یار دگر کرد

ندانی تو که یارت هست خورشید

همه کسی را به خورشیدست امید

گهی نزدیک باشد گه ز تو دور

ترا و دیگران را زو رسد نور

نگارا من ز دلتنگی چنانم

که خود با تو چه می‌گویم ندانم

به سان مادرم گم کرده فرزند

ز غم بر دل دو صد کوه دماوند

چو دیوانه به کوه و دشت پویان

ز هر سو در جهان فرزند جویان

ندارم آگهی از درد و آزار

اگر ناگه مرا بر دل خلد خار

عجب دارم که بر من چون پسندی

چنین زاری و چونین مستمندی

به چندین کز تودیدم رنج و آزار

دلم ندهد که نالم پیش دادار

بترسم از قضای آسمانی

نیام کرد بر تو دل‌گرانی

ز بس خواری که هجر آرد به رویم

ز دلتنگی همین مایه بگویم

ترا بی من مبادا شادمانی

مرا بی تو مبادا زندگانی

بخش ۶۸ - نامهٔ هشتم اندر خبر دوست پرسیدن

دلی دارم به داغ دوست بریان

گوا بر حال من دو چشم گریان

تنی دارم به سان موی باریک

جهان بر چشم من چون موی تاریک

چو روزم پاک چون شب تیره گونست

شبم از تیرگی بنگر که چونست

به گیتی چشمم آنگه روز بیند

که آن رخسار جان افروز بیند

همی تا تو شده‌ستی کاروانی

ز هر کاری گزیدم دیدبانی

به راهی بر همیشه دیدبانم

تو گویی باژ خواه کاروانم

به من بر، نگذرد یک کاروانی

که نه پرسم همی از تو نشانی

همی گویم که دید آن بی وفا را

که نشناسد به گیتی جز جفا را

که دید آن ماهروی لشکری را

که یزدان آفریدش دلبری را

که دید آن دلربای دلستان را

که جز فتنه نیامد زو جهان را

خبر دارید کان دلبد چونست

کمست امروز مهرش یا فزونست

خبر دارید کاو در دل چه دارد

به من بر، رحمت آرد یا نیارد

دگر با من خورد ز نهار یا نه

مرا با او بود دیدار یا نه

ز نیک و بد چه خواهد کرد با من

چه گوید مر مرا با دوست و دشمن

ز من خشنود باشد یا دلازار

جفا جویست با من یا وفادار

ز من یاد آورد گوید که چون باد

کسی کان سال و مه دارد مرا یاد

ز کس پرسد که بی او چیست حالم

به دل در، دارد امید وصالم

گر از حالم نپرسد آن دل افروز

من از حالش همی پرسم شب و روز

همانست او که من دیدم همانست

همان سنگین دل و نامهربانست

همان گلبوی و گلچهره نگارست

همان خونریز و خونخواره سوارست

اگرچند او مرا ناشاد خواهد

به جان من همه بیداد خواهد

من او را شاد خواهم جاودانه

شده ایمن ز بیداد زمانه

چه آن کز دلبرم آگاهی آرد

چه آن کم مژدگان شاهی آرد

من آن کس را چو چشم خویش دارم

که چشمش دیده باشد روی یارم

چو گوید شادمان دیدم فلان را

من از شادی بدو بخشم روان را

غم هجران به روی او گسارم

ز بهر دوست او را دوست دارم

هر آن بادی کز آن کشور برآید

مرا از جان شرین خوشتر آید

بدانم من چو باشد باد خوش بوی

که شاد و تندرستست آن پری روی

مرا از زلفش آرد بوی سنبل

چو زان رخسار و لب بوی می و گل

بر آرم سرد بادی زین دل ریش

نمایم باد را راز دل خویش

الا ای خوش نسیم نوبهاری

تو بوی زلف آن بت روی داری

بگو چون دیدی آن سرو سهی را

که دارد در بلای جان رهی را

به بوی زلف اویم شاد کردی

و لیکن بر دلم بیداد کردی

همی گوید دل مسکین من وای

که بوی زلف او بردی دگر جای

خبر دارد که چونم در جدایی

جدا از خورد و خواب و آشنایی

تنم زین آه سرد و چشم گریان

بمانده در میان باد و باران

چو من هست آن نگار مهرپرور

و یا دل بر گرفت از مهر یکسر

چو نامم بشنود شادی فزاید

و یا از بی وفابی خشمش آید

ببر بادا پیام من بدان ماه

که ببریدش قضا از من به ناگاه

بگو ای رفته مهر من ز یادت

میان مهربانان شرم بادت

چنین باشد وفا و مهربانی

که من بی تو بمیرم تو بمانی

جوانمردی همی ورزی به گیهان

جوانمردان چنین دارند پیمان

هزاران دل بدیدم از جفا ریش

ندیدم هیچ دل همچون دل خویش

جفا باشد به عشق اندر بتر زین

که پاداشن دهی مهر مرا کین

نه پرسی از کسی نام و نشانم

نه بخشایی برین خسته روانم

نه برگیری ز من درد جدایی

نه حال خویش در نامه نمایی

ندانم تا ترا دل بر چه سانست

مرا باری به کام دشمنانست

چنان گوشم به در چشمم به راهست

که گویی خانه‌ام زندان و چاهست

اگر مرغی بپرد ای دلارای

دل مسکین من برپرد از جای

دل من زان رخ طاووس پیکر

کبوتروار شد همچون کبوتر

بخش ۶۹ - نامهٔ نهم در شرح زارى نمودن

نگارا سرو قدا ماهرویا

بهشتی پیکرا زنجیر مویا

ز بی رحمی مرا تا کی نمایی

دریغ دوری و درد جدایی

به جان تو که این نامه بخوانی

یکایک حالهای من بدانی

مداد و خون دل در هم سرشتم

پس آنگه این جفا نامه نوشتم

جفا نامه نهادم نام نامه

که بر وی خون همی بارید خامه

چو یاد آمد مرا آن بی وفایی

که از تو دیده‌ام روز جدایی

ز هفت اندام من آتش برافروخت

قلمها را در انگشتم همی سوخت

چو بی تدبیر و بی چاره بماندم

ز دیده بر قلم باران فشاندم

بدین چاره رهانیدم قلم را

نبشتم قصهٔ جان دژم را

ببین این حرفهای پژمریده

همه نقطه بریشان خون دیده

خط نامه چو بخت من سیاهست

همان نونش چو پشت من دو تاهست

جهان حلقه شده بر من چو میمش

امید من شکسته همچو جیمش

مرا چون لام، نامه قد دوتاست

ترا همچون الفها قامت راست

من و تو هر دو خواهم مست و خرم

بسان لام الف پیچیده بر هم

جفایت گشت پیشه ای جفا جوی

چو کاف نامه بن بسته یکی کوی

همی گویم که از پیشت گذر نیست

ترا زین کوی بن بسته خبر نیست

سر نامه به نام کردگارست

خداوندی که بر ما کامگارست

در مهر تو بر من او گشاده‌ست

وفا در جان من هم او نهاده‌ست

به کار خویش یاور کردم او را

و با نامه شفیع آوردم او را

اگر دانی شفیع و یاورم را

ببخشای این دل بی داورم را

نه دارم من شفیع از ایزدم بیش

نه خواهشگر فزون از نامهٔ خویش

تو از من پیش ازین زنهار جستی

ز باغ عارضم گلنار جستی

اگر من سر درآوردم به دامت

پذیرفتم همه گونه پیامت

تو نیز اکنون نکن محکم کمانی

به دل یاد آر مهر سالیانی

چو این نامه بخوانی زان بیندیش

که نازم گرگ بود و جان تو میش

کنون از چنگ گرگ من برستی

چو گرگ اندر کنار من نشستی

چو این نامه بخوانی زان به یاد آر

که بختت خفته بود و عشق من مار

کنون از خواب خوش بیدار گشتی

منت خفته شدم تو مار گشتی

بخوان این نامه با زنهار چندین

نگر تا دیده‌ای آزار چندین

من آن یارم چنان بر تو گرامی

که کردم با تو چندان شاد کامی

من آن یارم چنان بر تو نیازی

که کردم با تو چندان عشقبازی

کنون نامه همی باید نوشتن

بدین بیچارگی خرسند گشتن

در آنجایی که بودم شاه و مهتر

ز بخت بد شده‌ستم خوار و کهتر

مرا بینید وز من پند گیرید

دگر در مهر خواهش مه‌پذیرید

مرا بینید هر که هوشیارید

دگر مهر کسان در دل مکارید

نگارا خود ترا آن سرزنش بس

که باشد در جهان نام تو ناکس

چه گوید هر که این نامه بخواند

وزین نامه نهان ما بداند

مرا گوید عفااللّه ای وفادار

که چندین جست مهر بی وفا یار

ترا گوید جزا اللّه ای جفا جوی

که خود در تو نبود از مردمی بوی

رسید این نامهٔ دلبر به پایان

مرا با تو سخن مانده فراوان

بنالیدم بسی از روزگاران

هنوز این نیست یکّی از هزاران

عتابم با تو هرگز سر نیاید

وزین گفتار کامم برنیاید

همی تا با تو گویم یافه گفتار

روم لابه کنم در پیش دادار

شوم فریاد خوانم بر در آن

که نه حاجب بود او را نه دربان

ازو خواهم نه از تو روشنایی

وزو جویم نه از تو آشنایی

دری کاو بست بر من او گشاید

گشاینده جز اویم کس نباید

ببرم دل ز هر چیزی وزو نه

که او از هر چه در گیتی مرا به

بخش ۷۰ - نامهٔ دهم اندر دعاکردن و دیدار دوست خواستن

دلی پر آتش و جانی پر از دود

تنی چون موی و رخساری زر اندود

برم هر شب سحرگه پیش دادار

بمالم پیش او بر خاک رخسار

خروش من بدرد پشت ایوان

فغان من ببندد راه کیوان

چنان گریم که گرید ابر آذار

چنان نالم که نالد کبگ کهسار

چنان جوشم که جوشد بحر از باد

چنان لرزم که لرزد سرو و شمشاد

به اشک از شب فروشویم سیاهی

بیاغارم زمین تا پشت ماهی

چنان از حسرت دل برکشم آه

کجا ره گم کند بر آسمان ماه

ز بس کز دل کشم آه جهان سوز

به خاور برنیارد آمدن روز

ز بس کز جان برآرم دود اندوه

ببندد ابر تیره کوه تا کوه

بدین خواری بدین زاری بدین درد

مژه پر آب و روی زرد و پر گرد

همی گویم خدایا کردگارا

بزرگا کامگارا بردبارا

تو یار بی دلان و بی کسانی

همیشه چارهٔ بیچارگانی

نیارم گفت راز خویش با کس

مگر با تو که یار من توی بس

همی دانی که چون خسته روانم

همی دانی که چون بسته زبانم

زبانم با تو گوید هرچه گوید

روانم از تو جوید هرچه جوید

تو ده جان مرا زین غم رهایی

تو بردار از دلم بند جدایی

دل آن سنگدل را نرم گردان

به تاب مهربانی گرم گردان

به یاد آور دلش را مهر دیرین

پس آنگه در دلش کن مهر شیرین

یکی زین غم که من دارم برو نه

که باشد بار او از هر کهی مه

به فضل خویش وی را زی من آور

و یا  زی در مرا نزدیک او بر

گشاده کن به ما بر راه دیدار

کجا خود بسته گردد راه تیمار

همی تا باز بینم روی آن ماه

نگه دارش ز چشم و دست بدخواه

بجز مهر منش تیمار منمای

بجز عشق منش آزار مفزای

وگر رویش نخواهم دید ازین پس

مرا بی روی او جان و جهان بس

هم اکنون جان من بستان بدو ده

که من بی جان و آن بت با دو جان به

نگارا چند نالم چند گویم

به زاری چند گریم چند مویم

نگویم بیش ازین در نامه گفتار

وگرچه هست صد چندین سزاوار

نباشد گفته بر گوینده تاوان

چو باشد اندک و سودش فراوان

بگفتم هر چه دیدم از جفایت

ازین پس خود تو می‌دان با خدایت

اگر کردار تو با کوه گویم

بموید سنگ او چون من بمویم

ببخشاید مرا سنگ و دلت نه

به گاه مردمی سنگ از دلت به

مرا چون سنگ بودی این دل مست

دلت پولاد گشت و سنگ بشکست

درود از من بدان شمشاد آزاد

که دارد در میان پوشیده پولاد

درود از من بدان یاقوت سفته

که دارد سی گهر در وی نهفته

درود از من بدان عیار نرگس

که دارد مر مرا از خواب مفلس

درود از من بدان ماه دو هفته

که دارد ماه بخت من گرفته

درود از من بدان باغ شکفته

که دارد خانهٔ صبرم کشفته

درود از من بدان شاخ صنوبر

که دارد شاخ بختم خشک و بی بر

درود از من بدان گلبرگ خندان

که دارد مر مرا همواره گریان

درود از من بدان خود روی لاله

که دارد چشمم آگنده به ژاله

درود از من بدان دو رسته گوهر

درود از من بدان دو خوشه عنبر

درود از من بدان عیار سرکش

که دارد مرمرا در خواب ناخوش

درود از من بدان دیبای رنگین

درود از من بدان مهتاب و پروین

درود از من بدان سرو گل اندام

که دارد مر مرا دل خسته مادام

درود از من بدان زلفین عطار

که زو مر مشک را بشکست بازار

درود از من بدان چشم فسونگر

که دارد مر مرا بی خواب و بی خور

درود از من بدان رخسار مهوش

که دارد جانم از محنت بر آتش

درود از من بدان ماه دو هفته

که دارد مر مرا بیهوش و تفته

درود از من بدان مشهور آفاق

که دارد مر مرا از کام دل طاق

درود از من بدان گلروی خوشبوی

که دارد سال و ماهم در تگ و پوی

درود از من بدان زلف رسن باز

که دارد مر مرا مشهور شیراز

درود از من بدان ناز و عتابش

که آبم برد زنخدان خوشابش

درود از من بدان آیین و آن فر

که دارد رویم از تیمار چون زر

درود از من بدان گنج نکویی

که دارد پیشه با من کینه جویی

درود از من بدان خورشید تابان

که دارد حسن بر خورشید گیهان

درود از من بدان روی چو گلبرگ

که از شرم رخش ریزد ز گل برگ

درود از من بدان سرو سمن‌روی

که ندهد همچو بوی او سمن بوی

درود از من بدان پیروزگر شاه

درود از من بدان بیدادگر ماه

درود از من بدان تاج سواران

درود از من بدان رشک بهاران

درود از من بدان جان جهانم

درود از من بدان جفت جوانم

درود از من بدان ماه سمن‌بوی

درود از من بدان یار جفا جوی

درود از من بدان کاورا درودست

مرا بی او دو دیده چون دو رودست

درود از من فزون از هر شماری

درود از من فزون از هر بهاری

فزون از ریگ کهسار و بیابان

فزون از قطرهٔ دریا و باران

فزون از رستنی بر کوه و صحرا

فزون از جانور بر خشک و دریا

فزون از روزگار هردو دوران

فزون از اختران چرخ گردان

فزون از گونه گونه تخم عالم

فزون از نر و ماده نسل آدم

فزون از پر مرغ و موی حیوان

فزون از حرف دفترهای دیوان

فزون از فکرت و اندیشهٔ ما

فزون از وهم و کیش و پیشهٔ ما

ترا از من درود جاودانی

مرا از تو وفا و مهربانی

ترا از من درود آشنایی

مرا از ماه رویت روشنایی

هزاران بار چونین باد چونین

دعا از من ز بخت نیک آمین

بخش ۷۱ - تمام شدن ده نامه و فرستادن ویس آذین را به رامین

نویسنده چو از نامه بپرداخت

به جای آورد هر چاری که بشناخت

چو مشکین کرد مشکین نوک خامه

به نوک خامه مشکین کرد نامه

گرفت آن نامه را ویسه ز مشکین

بمالیدش بدان دو زلف مشکین

به یک فرسنگ بوی نامهٔ ویس

همی شد همچو بوی جامهٔ ویس

پس آنگه خواند آذین را بر خویش

بدو گفت ای به من شایسته چون خویش

اگر بودی تو تا امروز چاکر

ازین پس باشی آزاده برادر

به جاه اندر ترا انباز دارم

به مهر اندر ترا همراز دارم

ترا خواهم فرستاده به رامین

مرا درخورتر از جان و جهان‌بین

تو فرزندی مرا رامین خداوند

عزیز دل خداوندست و فرزند

مکن در ره درنگ و زود بشتاب

چو باد دی مهی و تیر پرتاب

که من زین پس به راهت چشم دارم

گهی روز و گهی ساعت شمارم

چنان کن کت نبیند دوست و دشمن

به رامین بر پیام و نامهٔ من

درودش ده ز من بیش از ستاره

بگو ای ناکس زنهار خواره

من از تو بد کنش آن رنج دیدم

که درد مرگ را صد ره چشیدم

فرامش کردی آن سوگند و زنهار

که خوردی با من و کردی دو صد بار

چه آن سوگند و چه باد گذاری

چه آن زنهار و چه ابر بهاری

تو آن کردی بدین مسکین دل من

که هرگز نکند دشمن به دشمن

یکایک آنچه کردی پیشت آیاد

به جابی کت نیاید کس به فریاد

تو پنداری که با من کردی این بد

به جان من که کردی با تن خود

نشانه شد روانت سرزنش را

که بگزید از کنشها این کنش را

کجا این را به نکته برشمارند

پس از ما بر نگارستان نگارند

چرا از دوستان دل برگرفتی

چرا از دشمنان دلبر گرفتی

مرا چون اژدها بر جان گزیدی

چو در شهر کسان جانان گزیدی

کجا یابی تو چون من دوستداری

چو شاهنشاه موبد شهریاری

به خوشی چون خراسان جایگاهی

چو مرو شایگان محکم پناهی

فرامش کردی آن نیکی که دیدی

ز من وز شه به هر کامی رسیدی

ز شاهی بود موبد را یکی نام

ترا بود آن دگرگونه همه کام

چو بر گنجش همه فرمان مرا بود

به گنج اندر همه چیزی ترا بود

تو بر خوردی ز گنج شاهوارش

چنان کز ساز و رخت بی شمارش

ستوران جز گزیده ننشستی

کمرها جز گرانمایه نبستی

نپوشیدی مگر دیبای صد رنگ

ز چین آورده نیکوتر ز ارژنگ

نخوردی می جز از یاقوت رخشان

چو مریخ از میان مهر تابان

ز بت رویان ستاره پیشکارت

چو ویسه آفتاب اندر کنارت

چنین حال و چنین مال و چنین جای

دلاویز و دل افروز و دلارای

بَدل کردی مرا آخر چه بودت

به جای این زیان چندست سودت

نکردی سود و مایه بر فشاندی

نبردی هیج و بی مایه بماندی

قضا برداشت از پیش تو صد گنج

کنون دانگی همی جوبی به صدرنج

چه نادانی که این مایه ندانی

که از بسیار نیکی بر زیانی

بَدَل داری ز هر چیزی یکی چیز

چنان کز زر بدل دارند ارزیز

به جای سیم ناب و زر خود روی

بدل دادت زمانه آهن و روی

به جای ناز و مهرت رنج و کینه

به جای در خوشاب آبگینه

به جای آب رویت آب جویست

به جای مشک نابت خاک کویست

عجب دارم اگر تو هوشمندی

چنین بد خویشتن را چون پسندی

گلی کاو با تو بسیاری نپاید

بدین سان دل درو بستن چه باید

گلی به یا گلستانی شکفته

گلش نیکوتر از ماه دو هفته

چو آذین سربه سر پیغام بشنید

همان گه باد پایی خنگ بگزید

به بالا و به پهنا کوه پیکر

به رفتار و به پویه باد صرصر

به کوه اندر چو سیلاب رونده

به دشت اندر چو عفریت دونده

به بالا بر، شدی همچون پلنگان

به دریا در، شدی مثل نهنگان

به پای او چه کهسار و چه هامون

به چشم او چه دریا و چه جیحون

به پشتش بر، سوار آسوده در راه

چنان بودی که مرد خفته بر گاه

بیابان را چو نامه درنوشتی

چو پرنده به گردون بر، گذشتی

به راه اندر نه خوردش بود و نه خواب

به دو هفته ز مرو آمد به گوراب

بخش ۷۲ - مویه کردن ویس بر جدایى رامین

چو ویس دلبر آذین را گسی کرد

به درد و داغ دل مویه بسی کرد

مر آن مردی که این مویه بخواند

اگر با دل بود بی دل بماند

کجا شد آن خجسته روزگارم

که بودی آفتاب اندر کنارم

مرا کز آفتاب آمد جدایی

چگونه پیشم آید روشنایی

برانم زین دو چشم تیره دو رود

که ماه و آفتابم کرد پدرود

اگر نه آفتاب از من جدا شد

جهان بر چشم من تیره چرا شد

منم بیمار و نالان در شب تار

که در شب بیش باشد درد بیمار

نکردم بد به کس تا نبینم

چرا اکنون ز بد روزی چنینم

ز بخت بد دلم را هر زمانی

تو پنداری در آید کاروانی

بدرّد این دل از بس غم که در اوست

بدرّد نار چون پر گرددش پوست

دلی بسته به چندین گونه بیداد

نه تابد خور درو و نه وزد باد

همیشه در دل من ابر دارد

ازیرا زین دو چشمم سیل بارد

ببندد ابر و آنگه برگشاید

چرا ابر دلم چندین بپاید

ازیرا شد رخم همرنگ دینار

که گردد کشت زرد از ابر بسیار

بیامخته‌ست عشق من دبیری

بدین پژمرده رخسار زریری

به خون من نویسد گونه گونه

حروف غم به خطهای نمونه

چه رویست این که رنگش چون زریرست

چه بختست این که عشق او را دبیرست

مرا عشق آتشی در دل برافروخت

دلم با هر چه در دل بد همه سوخت

مرا بر دل همیشه رحمت آید

ز بس کز عشق وی را محنت آید

اگر بی دانشی کرد این دل ریش

چنین شد لاجرم از کردهٔ خویش

بدا کارا که بود این مهربانی

ببرد از من دل و جان و جوانی

گر او را خود من آوردم به گیهان

جزای من بسست این داغ هجران

چنین داغی کزو تا جاودانی

بماند بر روان من نشانی

کجایی ای نگار تیر بالا

مرا بین چون کمانی گشته دو تا

تو تیری من کمانم در جدایی

چو رفتی نیز با زی من نیایی

بپیچم چون به یاد آرم جفایت

چو آن شمشادگون زلف دو تایت

بلرزم چون بیندیشم ز هجران

چو گنجشگی که تر گردد ز باران

دلی دارم به دستت زینهاری

ندید از تو مگر زنهارخواری

دلت چون داد آزارش فزودن

قرارش بردن و دردش نمودن

نه بر تو همچو مادر مهربان بود

نه مهرت را همیشه دایگان بود

نه گیتی را به چشم تو همی دید

ز چشم بد همی بر تو بترسید

نه دیدار تو بودش کام و امید

نه رخسار تو بودش ماه و خورشید

نه بالای تو بودش سرو و شمشاد

نه زین شمشاد بودی جان او شاد

بنفشه بر دو زلفت کی گزیدی

طبرزد با لبانت کس مزیدی

چرا با جان من چندین ستیزی

چرا بیهوده خون من بریزی

نه من آنم که بودم دلفروزت

رخم ماه شب و خورشید روزت

نه مهرت بود هموراه ندیمم

نه بویت بود همواره نسیمم

نه روی من ز عشقت بود زرین

نه اشک من ز جورت بود خونین

نه رود از هجر تو بر رخ گشادم

نه سنگ از مهر تو بر دل نهادم

نه جز تو نیست در گیتی مرا کس

درین گیتی هوای من توی بس

مرا دیدی ز پیش مهربانی

کنون گر بینیم گویی نه آنی

نه آنم که تو دیده‌ستی نه آنم

در آنگه تیر و اکنون چون کمانم

زدم بر رخ دو دست خویش چندان

که نیلوفر شد آن گلنار خندان

دهم آبش همی زین چشم بی خواب

که نیلوفر نباشد تازه بی آب

بنام تا بنالد زیر بر مل

ببارم تا ببارد ابر بر گل

دو چشم من ز سرخی مثل لاله ست

برو بر اشک من مانند ژاله ست

درخت رنج من گشست بی بر

تن امید من ماندست بی سر

مرا دل دشمنست ای وای بر من

چرا چاره همی جویم ز دشمن

چه نادانم که از دل چاره جویم

که خودیکباره دل برد آب رویم

دل من گر نبودی دشمن من

چنین عاصی نبودی در تن من

پر آتش شد دلم چون گشت سرکش

بلی باشد سزای سرکش آتش

بنال ای دل که ارزانی بدینی

که هم در این جهان دوزخ ببینی

قضا ما را چنین کرده‌ست روزی

که من گریم همه ساله تو سوزی

بدین سان زندگانی چون بود خوش

که من باشد در آب و تو در آتش

جهان دریا کنم از دیدگانم

پس آنگه کشتی اندر وی برانم

ز خونین جامه سازم بادبانم

به باد سرد خود کشتی برانم

چو باد از من بود دریا هم از من

نباشد کشتیم را موج دشمن

عدیل ماهیان باشم به دریاب

که خود چون ماهیم همواره در آب

فرستادم به نزد دوست نامه

برو پیچیده خون آلوده جامه

بخواند نامهٔ من یا نخواند

بداند زاری من یا نداند

ببخشاید مرا از مهر گویی

کند با من به پاسخ مهر جویی

نباشد عاشقان را زین بتر روز

که چشم نامه‌ای دارند هر روز

بشد روز وصال و روز خوشی

که من با دوست کردم ناز و گشّی

کنون با او به نامه گشت گفتار

و گر خسپم بود در خواب دیدار

بماندم تا چنین روزی بدیدم

وزان پایه بدین پایه رسیدم

چرا زهر گزاینده نخوردم

چرا روزی به بهروزی نبردم

اگر مرگ من آنگه در رسیدی

مگر چشمم چنین روزی ندیدی

روان را مرگ روز کامرانی

بسی خوشتر ز چونین زندگانی

جهانا خود ترا اینست پیشه

که با بی دل کنی خواری همیشه

همان ابری که باری درد و زاری

ازو بر بیدلانت سنگ باری

همان بادی که آرد بود گلزار

همی نادر به من بوی تن یار

چه بد کردم که او با من چنینست

مگرباد تو با من هم به کینست

بهار خاک را بینم شکفته

زمین را در گل و دیبا گرفته

بهار من ز من مهجور مانده

چو جان پاک از تن دور مانده

همانا خاک در گیتی ز من به

که او را نوبهارست و مرا نه

بخش ۷۳ - سیر شدن رامین از گل و یاد کردن عهد ویس

چو رامین چند گه با گل بپیوست

شد از پیوند او هم سیر و هم مست

بهار خرمی شد پژمریده

چو باد دوستی شد آرمیده

کمان مهربانی شد گسسته

چو تیر دوستداری شد شکسته

طراز جامهٔ شادی بفرسود

چو آب چشمهٔ خوشی بیالود

چنان بد رام را پیوند گوراب

که خوش دارد سبو تا نو بود آب

چو مِیْ بد مهر گل رامین چو مِی‌ْخوار

به شادی خورد ازو تا بود هشیار

دل می خواره را باشد به می آز

بسی رطل و بسی ساغر خورد باز

به فرجامش ز خوردن دل بگیرد

ز مستی آزش اندر تن بمیرد

نخواهد مِیْ وگرچه نوش باشد

کجا در نوش وی را هوش باشد

دل رامینه لختی سیر گشته

همان دیدار ویسه دیر گشته

به صحرا رفت روزی با سواران

جهان چون نقش چین و نوبهاران

میان کشت لاله دید بالان

میان شاخ بلبل دید نالان

زمین همرنگ دیبای ستبرق

بنفش و سبز و زرد و سرخ و ازرق

ز یارانش یکی حور پری زاد

بنفشه داشت یک دسته بدو داد

دل رامین به یاد آورد آن روز

که پیمان بست با ویس دل افروز

نشسته ویس بر تخت شهنشاه

ز رویش مهر تابان وز برش ماه

به رامین داد یک دسته بنفشه

به یادم دار گفت این را همیشه

کجا بینی بنفشه تازه هر بار

ازین عهد و ازین سوگند یاد آر

پس آنگه کرد نفرین فراوان

بران کاو بشکند سوگند و پیمان

چنان دلخسته شد آزاده رامین

که تیره شد جهانش بر جهان بین

جهان تیره نبود و چشم او بود

که بر چشم آمد از سوزان دلش دود

ز چشم تیره خود چندان ببارید

که آن سال از هوا باران نبارید

سرشک از چشم آن کس بیش بارد

که انده جسم او را ریش دارد

نبینی ابر تیره در بهاران

که او را بیش باشد سیل باران

چو نو شد یاد ویسه بر دل رام

فزون شد تاب مهر اندر دل رام

تو گفتی آفتاب مهربانی

برون آمد ز میغ بد گمانی

چو آید آفتاب از میغ بیرون

در آن ساعت بود گرماش افزون

چو بنمود از دلش مهر و وفا چهر

ز یاران دور شد رامین بد مهر

فرود آمد ز باره دل شکسته

قرار از جان و رنگ از رخ گسسته

زمانی بر زمانه کرد نفرین

که جانش را همیشه داشت غمگین

به دل هر دم همی کردی خطابی

به سوز جان همی کردی عتابی

بدو گفتی که ای حیران بی خویش

چو مجنون فارغ از بیگانه و خویش

گهی در شهر و جای خویش رنجور

گهی از خان و مان و دوستان دور

گهی با دوست کردن بردباری

گهی بی دوست کردن زارواری

همی گفت ای دل رنجور تا کی

ترا بینم به سان مست بی می

همیشه تو به مرد مست مانی

که زشت از خوب و نیک از بد ندانی

به چشمت چه سراب و چه گلستان

به پیشت چه بهار و چه زمستان

چه بر خاک و چه بر دیبا نشینی

ز نادانی پسندی هرچه بینی

جفا را چون وفا شایسته خوانی

هوا را چون خرد بایسته دانی

ز سستی بر یکی پیمان نپایی

ز نادانی به هر رنگی برآیی

همیشه جای آسیب جهانی

کمینگاه سپاه اندهانی

بلا در تو مجاور گشت و بنشست

در امیدواری را فروبست

به گوراب آمدی پیمان شکستی

مرا گفتی برستم هم نرستی

نه تو مستی که من نادان و مستم

که بر باد تو در دریا نشستم

مرا گفتی که شو یاری دگر گیر

دل از مهر و وفای ویس بر گیر

مترس از من که من هنگام دوری

کنم بر درد نادیدن صبوری

به امید تو از جانان بریدم

به جای او یکی دیگر گزیدم

کنونم غرقه در دریا بماندی

مرا بر آتش هجران نشاندی

نه تو گفتی مرا از دوست بر گرد

چو برگشتم برآوردی ز من گرد

نه تو گفتی که من باشم شکیبا

کنونت ناشکیبی کرد شیدا

پشیمانم چرا فرمانت بردم

مهار خود به دست تو سپردم

چرا بر دانش تو کار کردم

ترا و خویشتن را خوار کردم

گمان بردم که از غم رسته گشتی

چو می‌بینم خود اکنون بسته گشتی

توی درمانده همچون مرغ نادان

چنه دیده ندیده دام پنهان

دلا زنهار با جانم تو خوردی

مرا با کام بد خواهان سپردی

چرا کارِ چنین بیهوش کردم

چرا گفتار تو در گوش کردم

سزد گر من چنین باشم گرفتار

که خود نادان چنین باشد سزاوار

سزد گر خوار و انده‌خوار گشتم

که شمع دل به دست خود بکشتم

سزد گر انده و تیمار دیدم

که شاخ شادمانی خود بریدم

منم چون آهوی کش پای در دام

منم چون ماهیی کش شست در کام

به دست خویش چاه خویش کندم

امید دل به چاه اندر فگندم

چو عذر آرم کنون با دلربایم

دل پر داغ وی را چون نمایم

چه شوخم من چه بی آب وچه بی شرم

اگر بفسرده مهری را کنم گرم

بدا روزا که در وی مهر کشتم

به تیغ هجر شادی را بکشتم

همی تا عشق بر من گشت فیروز

ندیدم خویشتن را شاد یک روز

گهی در غربت از بیگانگانم

گهی در فرقت از دیوانگانم

نجوید بخت با من هیچ پیوند

به بخت من مزایاد ایچ فرزند

چو رامین دور شد لختی ز انبوه

نشسته بر رخانش گرد اندوه

همی شد در پسش پنهای رفیدا

نگهبان گشته بر داماد پیدا

نبود آگه ازو رامین بیدل

چنین باشد به عشق آیین بیدل

رفیدا هرچه رامین گفت بشنید

پس آنگه پیش او رفت و بپرسید

بدو گفت ای چراغ نامداران

چرا داری نشان سوکواران

چه ماند از کامها کایزد ندادت

چرا دیو آورد انده به یادت

چرا کردار بیهوده سگالی

ز بخت نیک و روز نیک نالی

نه تو رامینه‌ای تاج سواران

برادرْت آفتاب شهریاران

اگرچه در زمانه پهلوانی

به نام نیک بیش از خسروانی

جوانی داری و اورنگ شاهی

ازین بهتر که تو داری چه خواهی

مکن بر بخت چندین ناپسندی

که آرد ناپسندی مستمندی

چو از بالین خزّت سر گراید

ترا جز خاک بالینی نشاید

جوابش داد رامین دلازار

که نشناسد درست آزار بیمار

تو معذوری که درد من ندانی

چو من نالم مرا بیهوده خوانی

نباشد خوشیی چون آشنایی

نه دردی تلخ چون درد جدایی

بنالد جامه چون از هم بدری

بگرید رز چو شاخ او ببری

نه من آزار کم دارم ازیشان

چو بینم فرقت یاران و خویشان

ترا گوراب شهر و جای خویشست

ترا هر کس درو فرزند و خویشست

همیشه در میان دوستانی

نه چون من خوار در شهر کسانی

غریب ارچند باشد پادشایی

بنالد چون نبیند آشنایی

مرا گیتی برای خویش باید

همه دارو برای ریش باید

اگرچه ناز و شادی سخت نیکوست

گرامی‌تر ز صد شادی یکی دوست

چنین کز بهر خود خواهم همه نام

ز بهر دوستان خواهم همه کام

مرا رشکست بر تو گاهگاهی

چو از دشتی درآیی یا ز راهی

به هم باشند با تو خویش و پیوند

پس آنگه پیشت آید جفت و فرزند

تو با ایشان و ایشان با تو خرم

همه چون سلسله پیوسته در هم

همه باشند پیرامنت تازان

به بختت گشته هریک چون تو نازان

مرا ایدر نه خویششت و نه پیوند

نه یار و نه دلارام و نه فرزند

بدم من نیز روزی چون تو خودکام

میان خویش و پیوند و دلارام

چه خوش بود آن گذشته روزگاران

میان آن همه شایسته یاران

چه خوش بود آنکه از عشقم بلا بود

مرا از دوست گوناگون جفا بود

گهی بودم ز دو نرگس دلازار

گهی بودم ز دو لاله به تیمار

مرا آزار با تیمار خوش بود

که نرگس مست بود و لاله گش بود

چه خوش بود آن جفای دوست چندان

فروبردن به لب از خشم دندان

چه خوش بود آن به دل اندر عتابش

چه خوش بود آن به ناز اندر حخابش

اگر در هفته روزی پرده کردی

مرا مثل اسیران برده کردی

چه خوش بود آن شمار بوسه کردن

به هر عذری دو صد سوگند خوردن

چه خوش بود آنکه هر روزی دو صد بار

ازو فریاد خواندم پیش دادار

چه خوش بود آن نماندن بر یکی سان

گهی فریاد خوان گه آفرین خوان

پس آنگه گشتن از کرده پشیمان

دو صد بار آفرین خواندنش بر جان

گهی زلفش به دست خود شکستن

گهی از دست او زنار بستن

مرا آن روز روز خرمی بود

گمان بردم که روز درهمی بود

مرا گه‌گه ز گل تیمار بودی

چنان کز نرگسان آزار بودی

ز نرگس خود چرا آزار باشد

و یا از گل کرا تیمار باشد

گر از نرگس یکی بیداد دیدم

ز بیجاده هزاران داد دیدم

چو سنبل کرد بر من راه گیری

مرا برهاند نوش آلود خیری

بجز عشقم نبودی در جهان کار

بجز یارم نبودی بر روان بار

چرا نالد تنی کاین کار دارد

چرا پیچد دلی کاین بار دارد

چنین بودم که گفتم روزگاری

ببرده گوی کام از هر سواری

ز روی دوست پیشم گل به خروار

ز روی دوست پیشم مشک انبار

گهی شادی گهی نخچیر کردن

گهی باده گهی بوسه شمردن

تنم آنگه درستی بود و نازان

که من گفتی که بیمارست و نالان

گهی گفتن که من در عشق زارم

گهی گفتن که من در مهر خوارم

کنون زارم که آن زاری نمانده‌ست

کنون خوارم که آن خواری نمانده‌ست

بخش ۷۴ - گفتن رفیدا حال رامین با گل

چو از نخچیر باز آمد رفیدا

یکایک راز بر گل کرد پیدا

که رامین کینه کشت و مهر بدرود

همان گوهر که در دل داشت بنمود

اگر جاوید وی را آزمایی

دلش جویی و نیکویی نمایی

همان مارست هنگام گزیدن

همان گرگست هنگام دریدن

درخت تلخ هم تلخ آورد بر

اگر چه ما دهیمش آب شکر

اگر صد ره بپالایی مس و روی

به پالودن نگردد زر خود روی

و گر صد بار بر آتش نهی قیر

نگیرد قیر هرگز گونه شیر

اگر رامین به کس شایسته بودی

وفا با ویسهٔ بانو نمودی

چو رامین ویس و موبد را نشایست

ترا هم جفت او بودن نبایست

دل رامین همیشه زود سیرست

ز بدسازی و بدخویی چو شیرست

چو او را با دگر کسها ندیدی

ز نادانی هوای او گزیدی

چه مهر و راستی جستن ز رامین

چه اندر شوره کِشتن تازه نسرین

چرا با بی وفا پیوند جستی

چرا از زهر فعل قند جستی

و لیکن چون قضا را بودنی بود

ازین بیهوده گفتن با تو چه سود

چو رامین نیز باز آمد ز نخچیر

چو نخچیری بد اندر دل زده تیر

گره بسته میان ابروان را

به خون دیدگان شسته رخان را

به بزم شادخواری در، چنان بود

که گفتی مثل شخصی بی روان بود

گل گل‌بوی پیش او نشسته

به رخ بازار بت رویان شکسته

به بالا راست چون سرو جوانه

ز سرو آتش برآهخته زبانه

به پیکر نغز چون ماه دو هفته

به مه بر، لاله و سوسن شکفته

ز رخ بر هر دلی بارنده آتش

چنان کز نوک غمزه تیر آرش

چنان بد پیش رامین آن سمن‌بر

که باشد پیش مرده گنج گوهر

تنش بر جای مانده دل نه بر جای

همی گفته ز مهرش هر زمان وای

دل او را چنان آمد گمانی

که هست آن حالش از مردم نهانی

به دل مویه کنان با یوبهٔ جفت

نهان از هر کسی با دل همی گفت

چه خوشتر باشد از بزم جوانان

به هم خرم نشسته مهربانان

مرا این بزم و این ایوان خرم

به دل ناخوشترست از جای ماتم

چنان آید نگارم را گمانی

که من هستم کنون در شادمانی

ندارد آگهی از روزگارم

که من چون مستمند و دل فگارم

همانا گوید اکنون آن نگارین

که از مهرم بیاسوده‌ست رامین

نداند حالت من در جدایی

بریده ز آشنایان آشنایی

همی گوید کنون آن دلبر من

برفت آن بی وفا یار از بر من

به شادی با دگر دلدار بنشست

هوا را در دلش بازار بشکست

نداند تا برفتم از بر او

همی پیچم چو مشکین چنبر او

قضا چه‌نوشت گویی بر سر من

چه خواهد کرد با من اختر من

چه خواهم دید زان سرو سمن‌بوی

چه خواهم دید زان ماه سخن‌گوی

نه چون او در جهان باشد ستمگر

نه چون من بر زمین باشد ستم بر

ز بس خواری کشیدن چون زمینم

ز بس رنج آزمودن آهنینم

بفرسودم ز رنج و درد و تیمار

نه خر گشتم که تا مردن کشم بار

روم گوهر ز کان خویش جویم

همان درمان جان خویش جویم

مرا درد آمد از نا دیدن دوست

کنون درمان من هم دیدن اوست

که دیده‌ست ای عجب دردی به گیهان

که چون او را بدیدی گشت درمان

مرا شادی و غم هردو از آنست

که دیدارش مرا خوشتر ز جانست

چرا با بخت خود چندین ستیزم

چرا از کار خود چندین گریزم

جرا درد از طبیب خویش پوشم

بلا بیش آورد گر بیش کوشم

نجویم بیش ازین با دل مدارا

کنم رازش به گیتی آشکارا

مرا بگذشت آب فرقت از سر

بدین حالم مدارا نیست درخور

روم با دوست گویم هر چه گویم

مگر زنگ جفا از دل بشویم

و لیکن من ز بیماری چنینم

نمانم زنده گر رویش نبینم

هم اکنون راه شهر دوست گیرم

که گر میرم به راه دوست میرم

نهندم گور باری بر سر راه

همه گیتی شوند از حالم آگاه

غریبانی که خاکم را ببینند

زمانی بر سر گورم نشینند

ببخشایند چون حالم بدانند

به نیکی بر زبان نامم برانند

غریبی بود کشته شد ز هجران

روانش را بیامرزاد یزدان

غریبان را غریبان یاد آرند

که ایشان یکدگر را یادگارند

همه جایی غریبان خوار باشند

ازیرا یکدگر را یار باشند

ز مرگ آنگاه باشد ننگ بر من

که من کشته شوم در دست دشمن

وگر کشته شوم در حسرت دوست

مرا زان مرگ نامی سخت نیکوست

بکوشیدم بسی با پیل و با شیر

به جنگ اندر شدم بر هردوان چیر

بسا لشکر که من برکندم از جای

بسا دشمن که من بفگندم از پای

زمین بوسد فلک پیش عنانم

کمر بندد قضا پیش سنانم

ز خواری هر چه من کردم به دشمن

بکرد اکنون فراق دوست با من

ز دست کین دشمن رسته گشتم

به دست مهر جانان بسته گشتم

نبودی مرگ را هرگز به من راه

اگر نه فرقتش بودی کمین گاه

ندانم چون روم تنها ازیدر

که نه لشکر برم با خود نه رهبر

مرا تنها ازیدر رفت باید

که گر لشکر برم با خود نشاید

چو من لشکر برم با خود درین راه

ز حال من خبر یابد شهنشاه

دگر باره مرا خواری نماید

ز ویسه هیچ کامم برنیاید

وگر تنها روم راهم به بیمست

که کوه از برف همچون کان سیمست

ز باران دشتها را رود خیزست

ز سرما دام و دد را رستخیزست

کنون پر برف باشد کشور مرو

هوا کافور بارد بر سر سرو

بدین هنگام سخت و برف و سرما

ندانم چون روم در راه تنها

بتر زین برف و راه سخت آنست

که آن بت روی بر من دل گرانست

نه آمرزد مرا نه رخ نماید

نه بر بام آید و نه در گشاید

نه از خوبی نماید هیچ کردار

نه بر پوزش نیوشد هیچ گفتار

بمانم خسته دل چون حلقه بر در

شود نومید جانم رنج بی بر

دریغا مردی و نام بلندم

کمان و تیر و شمشیر و کمندم

دریغا مرکبان راهوارم

دریغا دوستان بی‌شمارم

دریغا تخت و ایوان و سپاهم

دریغا کشور و شاهی و گاهم

مرا کاری به روی آمد ز گیهان

که یاری خواست نتوانم ازیشان

نهیبم نیست از ژوپین و خنجر

نبردم نیست با فغفور و قیصر

نهیبم زان رخ چون آفتابست

نبردم با دلی پر درد و تابست

هنر با دل ندانم چون نمایم

در بسته به مردی چون گشایم

گهی گویم دلا تا کی ستیزی

سرشک از چشم و آب از روی ریزی

همه کس را ز دل شادی و نازست

مرا از تو همه سوز و گدازست

گهی باشم در آتش گاه در آب

نه روزم خرمی باشد نه شب خواب

نه باغم خوش بود نه کاخ و ایوان

نه طارم نه شبستان و نه میدان

نه با مردم به صحرا اسب تازم

نه با یاران به میدان گوی بازم

نه در رزم سواران نام جویم

نه در بزم جوانان کام جویم

نه با آزادگان خرم نشینم

نه از خوبان یکی را برگزینم

به جای راه دستان دل‌افروز

به گوشم سرزنش آید شب و روز

به کوهستان و خوزستان و کرمان

به طبرستان و گرگان و خراسان

رونده یاد من بر هر زبانی

فتاده نام من در هر دهانی

چو بنیوشی ز هر دشتی و رودی

همی گویند بر حالم سرودی

همم در شهر داننده جوانان

همم بر دشت خواننده شبانان

زنان در خانه و مردان به بازار

سرود من همی گویند هموار

مرا در موی سر آمد سفیدی

هنوز اندر دلم نامد نویدی

نه دور از من خود آن بت روی حورست

که صبر و خواب و هوشم نیز دورست

ز بس زردی همی مانم به دینار

ز بس سستی همی مانم به بیمار

نه پنجه گام بتوانم دویدن

نه انگشتی کمان خود کشیدن

هر آن روزی که من باره دوانم

ز سستی بگسلد گویی میانم

مگر مومین شد آن رویینه پشتم

مگر پشمین شد آن سنگینه مشتم

ستور من که تگ بفزودی از گور

بر آخر همچو من گشته‌ست بی زور

نه یوزان را سوی غرمان دوانم

نه بازان را سوی کبگان پرانم

نه با کُشتی‌گران زور آزمایم

نه با مِیْ خوارگان رامش فزایم

همالانم همه از بخت نازند

گهی اسپ و گهی نازش طرازند

گروهی با بتان خرم به باغند

گروگی شادمان بر دشت و راغند

گروهی گلشن آرایند و ایوان

گروهی باغ پیرایند و بستان

گروهی را بصر بر راه دانش

گروهی را بدل در آز و رامش

مرا آز جهان از دل برفته‌ست

دلم گویی که چون بختم بخفته‌ست

چو پیکم روز و شب در راه مانده

چو آبم سال و مه در چاه مانده

نیارم تن به بستر سر به بالین

مرا هست این و آن هر دو نمد زین

گهی با دیو گردم در بیابان

گهی با شیر خسپم در نیستان

بدین گیتی ندیدم شادکامی

بدان گیتی نبینم نیک نامی

مرا ببرید تیغ مهربانی

ز کام اینجهانی و آنجهانی

همی تا دیگران نیکی سگالند

به توبه جان بدخواهان بمالند

من اندر چاه عشق و بند مهرم

تو پنداری که خود فرزند مهرم

دلا تا کی ز مهر آتش فروزی

مرا در بوتهٔ تیمار سوزی

دلا بی دانشی از حد ببردی

مرا کشتی به غمّ و خود نمردی

دلا از ناخوشی چون زهر گشتی

به مهر از دو جهان بی بهر گشتی

مبادا چون تو دل کس را به گیهان

که بس مستی و بیهوشی و نادان

چو رامین کرد با دل ساعتی جنگ

هم او از دل هزیمت کرد دلتنگ

دلش هرگه ازو پندی شنیدی

چو مرغ سربریده برتپیدی

چنان دلتنگ شد رامین در آن بزم

کزو بگریخت همچون بددل از رزم

فرود آمد ز تخت شاهوارش

بیاوردند رخش راهوارش

به پشت رخشِ کُه پیکر درآمد

تو گفتی رخش او را پر بر آمد

ز دروازه بشد چون ره شناسان

گرفته راه و هنجار خراسان

بخش ۷۵ - رسیدن آذین از ویش به رامین

خوشا بادا که از مشرق درآید

تو گویی کز گلستانی برآید

ز خرخیز و سمندور و ز قیصور

بیارد بوی مشک و عود و کافور

چه خوش باشد نسیم باد خاور

به خاصه چون بود با بوی دلبر

نسیمی کز کنار دلبر آید

ز بوی مشک و عنبر خوشتر آید

نیامد از گلستان بوی نسرین

چنان چون بوی ویس آمد به رامین

همی گفت این نه بوی گلستانست

همانا بوی ویش دلستانست

چه بادست این که اومید بهی داد

مرا از بوی دلبر آگهی داد

درین اندیشه بود آزاده رامین

که آمد پیش بخت افروز آذین

چو آذین را بدید از دور بشناخت

همانگه رخش گلگون را بدو تاخت

پیام آور فرود آمد ز باره

نه باره بد یکی پیل تخاره

شکفته روی و خندان رفت آذین

زمین بوسه کنان در پیش رامین

دمان زو بوی مشک و بوی عنبر

نه بوی مشک و عنبر بوی دلبر

چه فرخ بود آذین پیش رامین

چه درخور بود رامین پیش آذین

شده هردو به روی یکدگر شاد

چنانک اندر بهاران سرو و شمشاد

پس آنگه هر دو اسپان را ببستند

به دشت سبز بر مرزی نشستند

پیام آور بپرسیدش فراوان

ز رفته حالهای روزگاران

از آن پس داد وی را نامهٔ ویس

همان پیراهن و واشامهٔ ویس

چو رامین نامهء آن سیمبر دید

تو گفتی گور دشتی شیر نر دید

ز لرزه سست شد دو دست و پایش

ربودش هوش یاد دلربایش

چنان لرزه به دست او برافتاد

که آن نامه ز دست او درافتاد

همی تا نامهٔ دلبر همی خواند

ز دیده سیل بیجاده همی راند

گهی بر رخ نهادی نامه ویس

گهی بر دل نهادی جامه ویس

گهی بویید مشک آلود جامه

گهی بوسید خون آلود نامه

یکی ابر از دو چشم او برآمد

که بارانش عقیق و گوهر آمد

وز آن ابر اوفتادش برق بر دل

بدیدش برق آتش‌سوز در دل

گهی از دیده راندی گوهرین جوی

گهی از دل کشیدی آذرین هوی

گهی چون دیوزد بیهوش گشتی

فغان کردی و پس خاموش گشتی

گهی بیخود به روی اندر فتادی

ز بیهوشیش گریه برفتادی

چو لختی هوش باز آمد به جانش

صدف شد دُرّ دندان را دهانش

همی گفت آه ازین بخت نگونسار

که تخم رنج کشت و شاخ تیمار

مرا ببرید از آن سرو جوانه

که سروستان او کاخست و خانه

مرا ببرید از آن خورشید تابان

که گردونش شبستانست و ایوان

ز چشم من ببرد آن خوب دیدار

چو از گوشم ببرد آن نوش گفتار

ز دیدارش بدل داده‌ست جامه

ز گفتارش بدل داده‌ست نامه

قرار جان من زین جامه آمد

بهار بخت من زین نامه آمد

پس آنگه پاسخی بنوشت زیبا

بسی نیکوتر از منسوج دیبا

بخش ۷۶ - پاسخ نامهء ویس از رامین

سر نامه به نام ویس بت‌روی

مه سوسن‌بر و مهر سمن‌بوی

بت پیلستکین و ماه سیمین

نگار قندهار و شمسهٔ چین

درخت پر گل و باغ بهاری

بهار خرم و ماه حصاری

ستون نقره و پیرایهٔ تاج

سهی سرو بلورین گنبد عاج

نبید خوشگوار و داروی هوش

بهشت خرمی و چشمهٔ نوش

گل حوشبوی و مروارید خوشاب

پرند شاهوار و گوهر ناب

خور ایوان و مهتاب شبستان

ستاره طارم و شاخ گلستان

مرا بی تو مبادا زندگانی

ترا اورنگ بادا جاودانی

نیارم ماه رخسار تو دیدن

نیارم نوش گفتارت شنیدن

گنهگارم همی ترسم که با من

کنی کاری که باشد کام دشمن

اگرچه این گناه از بن مرا نیست

گنه بر تو نهادن هم روا نیست

ستنبه دیو هجران را تو خواندی

بدان گاهی که از پیشم براندی

به مهر اندر نمودی زود سیری

مرا دادی به خودکامی دلیری

گمان من به مهر تو نه این بود

گمانت آسمان بردم زمین بود

تو خود دانی که من در مهربانی

بنا کردم سرای جاودانی

تو ویران کردی آن خرم سرایم

که بود از خرمی شادی فزایم

گناه تست و گویم بی گناهی

خداوندی کنی تو هرچه خواهی

نهادم دل بدان سان کم تو داری

ز تو فرمان و از من بردباری

نگارا گرچه از تو دور گشتم

دلم را به نوا، زی تو بهشتم

نوای من نشسته در بر تو

چگونه سر کشم از چنبر تو

به جان تو که تا از تو جدایم

تو گویی در دهان اژدهایم

دلی دارم ز هجران تو پر درد

گوا دارم برو دو گونهٔ زرد

اگر پیش تو بگذارم گوایان

بیارم با گوایان آشنایان

دو چشم سیل بارم آشنا بس

دو مرد آشنا را دو گوا بس

به زر اندوده بینی دو گوایم

به خون آلوده بینی آشنایم

چو بنمایم ترا دیدار ایشان

بدانی راستی گفتار ایشان

ز من جز راستی هرگز نبینی

مرا در راستی عاجز نبینی

جفا کردی جفا دیدی جفا را

وفا کن تا وفا بینی وفا را

کنون کز خویشتن سوزش نمودی

جفای رفته را پوزش نمودی

ز سر گیرم وفا و مهربانی

کنم در کار مهرت زندگانی

ترا دانم ندانم دیگران را

ترا خواهم نخواهم این و آن را

فروشویم ز دل زنگ جفایت

به دو دیده بخرّم خاک پایت

نکاهم مهر تو گر تو بکاهی

ترا بخشم دل و جان گر بخواهی

چرا جویم ز روی تو جدایی

چرا بُرم ز خورشید آشنایی

چرا از مهر زلفینت بتابم

ز مشک تبتی خوشتر چه یابم

بهشت و حور خواهد دل ز یزدان

مرا ماها تو هم اینی و هم آن

چه باشد گر برم در عشق تو رنج

نشاید یافت بی رنج از جهان گنج

بیا تا این جهان را باد داریم

ز روز رفته هرگز یاد ناریم

تو با من باش همچون رنگ با زر

که من با تو بوَم چون نور با خور

تو با من باش همچون رنگ با مل

که من با تو بوم چون بوی با گل

ترا بی من نباشد شادمانی

مرا بی تو نباشد کامرانی

مرا خنجر چو ابر زهر بارست

ترا غمزه چو تیر دل گذارست

چو باشد تیر تو با خنجر من

کجا زنده بماند هیچ دشمن

همی تا در جهان دریا و رودست

ترا از من به هر نیکی درودست

نبشتم پاسخ تو بر سر راه

سخنها کردم اندر نامه کوتاه

کجا من در پس نامه دوانم

اگر صد بند دارم بگسلانم

چنان آیم شتابنده درین راه

که تیر اندر هوا و سنگ در چاه

چو انجامیده شد گفتار رامین

چو باد از پیش او برگشت آذین

جهان افروز رامین از پس اوی

چو چوگان‌دار تازان از پس گوی

گرفته هردو هنجار خراسان

بریشان گشته رنج راه آسان

چنان دو تیر پران یر نشانه

میان هر دوان روزی میانه

بخش ۷۷ - آگاه شدن ویس از آمدن رامین

اگرچه عشق سر تا سر زیانست

همه رنج تن و درد روانست

دو شادی هست او را در دو هنگام

یکی شادی گه نامه‌ست و پیغام

دگر شادی دم دیدار دلبر

دو شادی بسته با تیمار بی‌مر

نباشد همچو عاشق هیچ رنجور

به خاصه کز بر جانان بود دور

نشسته روز و شب چون دیدبانان

به راه نامه و پیغام جانان

سمن‌بر ویس بی دل بود چونین

نشسته روز و شب بر راه آذین

چو کشت تشنه بر اومید باران

و یا بیمار بر اومید درمان

چو آذین را بدید از دور تازان

چو باغ از باد نیسان گشت نازان

چنان خرم شد از دیدار آذین

که گفتی یافت ملک مصر یا چین

یکایک یاد کرد آذین که چون دید

نهیب عشق رامین را فزون دید

بگفت آن غم که او را از هوا بود

بر آن گفتار او نامه گوا بود

همان کرد ای عجب ویس سمن‌بوی

که رامین کرده بُد با نامهٔ اوی

چو زو بستد هزاران بوسه دادش

گهی بر چشم و گه بر دل نهادش

به شیرین بوسگانش کرد شیرین

به مشکین زلفکانش کرد مشکین

پس آنگه نامه را بگشاد و برخواند

تو گفتی کو ز شادی جان برافشاند

دو روز آن نامه را از دست ننهاد

گهی خواند و گهی بوسه همی داد

همی تا دررسید از راه رامین

ندیم و غمگسارش بود آذین

پس آنگه روی مه پیکر بیارست

سر مشکین گُلِه بر گل بپیراست

نهاد از زر و گوهر تاج بر سر

چو خورشیدی از مه دارد افسر

خز و دیبای گوناگون بپوشید

فروغ مهر بر گردون بپوشید

رخش گفتی نگار اندر نگارست

تنش گفتی بهار اندر بهارست

دو زلفش مایهٔ صد شهر عطار

لبانش داروی صد شهر بیمار

به روی آشوب دلهای جوانان

به زلف آسیب جان مهربانان

به سرین برشکسته زلف پُر چین

شکسته‌ستند گویی زنگ بر چین

نگاری بود کرده سخت زیبا

ز مشک و شکر و گلبرگ و دیبا

بهشتی بود گل‌بوی و وشی‌رنگ

ز کام و راحت و گشّی و فرهنگ

دو زلف از بوی و خم چون عنبر و جیم

دهانی همچو تنگ شکر و میم

شکفته بر کنار جیم نسرین

نهفته در میان میم پروین

چنین ماهی اسیر مهر گشته

تن سیمینش زرین چهر گشته

نگاری بود گفتی نغز و دلکش

نهاده دست مهر او را بر آتش

شتابش را تب اندر دل فتاده

نشاطش را خر اندر گل فتاده

رسیده کارد هجران به ستخوانش

فتاده لشکر غم بر روانش

به بام گوشک موبد بر، بمانده

به هر راهی یکی دیده نشانده

به سان دانه بر تابه بی آرام

بمانده چشم بر راه دلارام

شب آمد ماهتاب او نیامد

به شب آرام و خواب او نیامد

تو گفتی بستر دیباش هموار

به زیرش همچو گلبن بود پرخار

سحرگه ساعتی جانش برآسود

دلش بیهوش گشت و چشم بغنود

بجست از خواب همچون دیو زد مرد

یکی آه از دل نادان برآورد

گرفتش دایه و گفتش چه بودت

ستنبه دیو بد خو چه نمودت

سمن‌بر ویس لرزان گشت چون بید

چو در آب روان در، عکس خورشید

به دایه گفت هرگز مهر دیدی

چو مهر من به گیتی یا شنیدی

ندیده‌ستم شبی هرگز چو امشب

که آمد جان من صد باره بر لب

تو گویی زیر من منسوج بستر

به مار و کژدم آگنده‌ست یکسر

مرا بخت دژم چون شب سیاهست

شب بخت مرا رامین چو ماهست

سیاهی از شبم آنگه زداید

که ماه بخت من چهره نماید

کنون در خواب دیدم ماه رویش

جهان پر مشک و عنبر کرده مویش

چنان دیدم که دست من گرفتی

بدان یاقوت قند آلود گفتی

به خواب اندر به پرسش آمده‌ستم

که از بد خواه تو ترسان شده‌ستم

به بیداری نیایم زانکه دشمن

نگه دارد ترا همواره از من

ترا از من نگه دارند محکم

روان را چون نگه دارند از هم

مرا بنمای رویت تا ببینم

که من از داغ روی تو چنینم

مترس اکنون و تنگ اندر برم گیر

که بس خوش باشد اندر هم مِیْ و شیر

برم از زلفکانت عنبرین کن

لبم از بوسگانت شکرین کن

به سنگین دل وفا و مهر من جوی

به نوشین لب نوازشهای من گوی

مکن تندی که از تو باشد آهو

بهست از روی نیکو خوی نیکو

من اندر خواب روی دوست دیدم

سخنهای چنین از وی شنیدم

چرا بی صبر و بی چاره نباشم

چرا همواره غمخواره نباشم

مرا تا بخت از آن مه دور دارد

بدین غم هر کسی معذور دارد

بخش ۷۸ - رسیدن رامین به مرو نزد ویس

خوشا مروا نشست شهریاران

خوشا مروا زمین شاد خواران

خوشا مروا به تابستان و نیسان

خوشا مروا به پاییز و زمستان

کسی کاو بود در مرو دلارای

چگونه زیستن داند دگر جای

به خاصه چون بود در مرو یارش

چگونه خوش گذارد روزگارش

چنان چون بود رامین دلازار

گسسته هم ز مرو و هم ز دلدار

هم از یاران و خویشان دور گشته

هم از یار کهی مهجور گشته

نباشد جای چون جای نخستین

نه یک معشوق چون معشوق پیشین

چو رامین آمد اندر کشور مرو

به چشمش هر گیاهی بود چون سرو

زمینش چون بهشت و شاخ چون حور

گلش چون غالیه برگش چو کافور

در آن کشور چنان بُد جان رامین

که در ماه بهاران شاخ نسرین

تو گفتی در زمین مرو شهجان

در مینو برو بگشاد رضوان

چو نزدیک دز مرو آمد از راه

به بام گوشک بر، دیده شد آگاه

فرود آمد همان گه مرد دیده

به شادی رام را بر رخش دیده

یکایک دایه را زو آگهی داد

دل دایه شد از اندیشه آزاد

دوان شد تا به پیش ویس بانو

بگفت آمد به دردت نوش دارو

پلنگ خسروی آمد گرازان

هزبر شاهی آمد سر فرازان

نسیم دولت آمد مژده خواهان

که آمد نوبهار پادشاهان

درخت شادکامی بارور شد

همان بخت ستمگر دادگر شد

به بار آورد شاخ مهر نو بر

پدید آورد کان وصل گوهر

دمیده گشت صبح از خاور بام

شکفته شد بهار کشور کام

امید فرخی آمد ز دولت

نوید خرمی آمد ز وصلت

نبینی شب شده چون روز روشن

جهان خرم شده چون وقت گلشن

نبینی شاخ شادی بشکفیده

نبینی شاخ انده پژمریده

نبینی خاک، دیبا روی گشته

نبینی باد، عنبر بوی گشته

الا ماها برآور سر ز بالین

جهان‌بین برگشا و این جهان بین

شبت تاریک بُد همرنگ مویت

کنون رخشنده شد همرنگ رویت

زدوده شد جهان از زنگ اندوه

همی خندد زمین از کوه تا کوه

جهان خندان شده از روی رامین

هوا مشکین شده از بوی رامین

به فال نیک رامین آمد از راه

همی پیوست خواهد مهر با ماه

بیا تا روی آن دلبند بینی

تو گویی ماه را فرزند بینی

به درگاه ایستاده بار خواهان

ز کین و خشم تو زنهار خواهان

ترا دل خسته او را دل شکسته

میان هر دوان درهای بسته

درت بر دلگشای خویش بگشای

امید جان فزای خویش بفزای

سمن‌بر ویس گفتا شاه خفته‌ست

بلا در زیر خواب او نهفته‌ست

گر او زین خواب خوش بیدار گردد

سراسر کار ما دشوار گردد

یکی چاره بکن کاو خفته ماند

نهان ما و راز ما نداند

سبک دایه فسونی خواند بر شاه

تو گفتی شاه مرده گشت بر گاه

چو مستان خواب نوشین درربودش

چنان کز گیتی آگاهی نبودش

پس آنگه ویس همچون ماه روشن

نشست آزرده بر سوراخ روزن

ز روزن روی رامین دید چون مهر

شکفته شد به جانش در، گل مهر

و لیکن صبر کرد و دل فروداشت

بننمود آن تباهی کاندرو داشت

سخن با رخش رامین گفت یکسر

بدو گفت ای سمند کوه پیکر

ترا من داشتم همتای فرزند

چرا ببرید از من مهر و پیوند

نه از زر ساختم استام و تنگت

وز ابریشم فسار و پالهنگت

نه از سیم و رخامت کردم آخر

همه ساله ز کنجت داشتم پر

چرا دل ز اخر من بر گرفتی

برفتی آخر دیگر گرفتی

ترا نیکی نسازد چون بدیدم

دریغ آن رنجها کز تو کشیدم

ترا آخر چنان سازد که دیدی

تو خود دانی چه سختیها کشیدی

کرا خرما نسازد خار سازد

کرا منبر نسازد دار سازد

بخش ۷۹ - پاسخ دادن رامین ویس را

چو رامین دید بانو را دلازار

ز لب بارنده زهر آلود گفتار

هزاران گونه لابه کرد و پوزش

ز جان پر نهیب از درد و سوزش

بدو گفت ای بهار مهربانان

به چهره آفتاب دل‌ستانان

بهشت دلبران اورنگ شاهان

طراز نیکوان سالار ماهان

ستاره بامداد و ماه روشن

چراغ کشور و خورشید برزن

گل صد گنبد و آزاده سوسن

خداوند من و کام دل من

چرا چندین به خون من شتابی

چرا رویت همی از من بتابی

منم رامین ترا با جان برابر

توی ویسه مرا از جان فزونتر

منم رامین ترا شایسته کهتر

تویی ویسه مرا بایستهٔ مهتر

منم رامین که شاه بی دلانم

ز مهر تو به گیتی داستانم

توی ویسه که ماه نیکوانی

به چشم و زلف شاه جادوانی

همانم من که تو دیدی همانم

همان شایسته یار مهربانم

همانم من که بودم تو نه آنی

چرا بر من نمایی دل گرانی

مگر کردی به گفت دشمنان گوش

که زی تلخ شد آن مهر چون نوش

مگر سوگندها به دروغ کردی

مگر زنهار با جانم بخوردی

مگر یکدل شدی با دشمن من

مگر آتش زدی در خرمن من

دریغ آن مهر و آن امیدواری

که جانم را بُد اندر مهرکاری

بکشتم عشق در باغ جوانی

به جان خویش کردم باغبانی

همی ورزید باغم با دل شاد

چنان کز دیدگان آبش همی داد

نه یک شب خفت و نه یک روز آسود

به رنج باغبانی در، بفرسود

چو آمد نوبهار وصل روشن

برآمد لاله و خیری و سوسن

ز گل بود اندرو صد جای توده

دمان بویش چو بوی مشک سوده

چنار و بید او شد سایه گستر

چنان چون مورد و سروش شاخ پرور

شکفته شد دگرگونه درختان

ز خوبی همچو کام نیکبختان

به بانگ آمد درو قمری و بلبل

دگر مرغان برآوردند غلغل

وفا پیرامُنَش آهیخت دیوار

نه دیواری که کوهی نام بُردار

به پای کوه نوشین رودباری

به گرد رود زرین مرغزاری

ز رامش بود کبگ کوهساری

چنان کز رنگ شیر مرغزاری

کنون آمد زمستان جدایی

بدو در، ابر و باد بی وفایی

ز بدبختی درآمد سال و ماهی

که ویران شد درو هر جایگاهی

ز بی آبی درآمد روزگاری

که در وی خشک شد هر رودباری

نه آن دیوار مانده‌ست و نه آن باغ

نه آن کوه و نه آن رود و نه آن راغ

بد اندیشان در ختانش بکندند

در و دیوار او بر هم فگندند

رمیدند آن همه مرغانش اکنون

چه کبگ از کوه و چه بلبل ز هامون

دریغا آن همه سرو و گل و بید

دریغا روزگار رنج و اومید

نه از زر بود مهر ما ز گل بود

که چون بشکست بی بر گشت و بی سود

دل از دل دور گشت و یار از یار

غم اندر غم فزود و کار در کار

به کام دل رسید از ما بدآموز

که چون ما باد بدفرجام و بدروز

کنون بدگوی ما از رنج ما رست

بیاسوده به کام خویش بنشست

نه پیغامبر بود اکنون نه همراز

نه بدگوی و بدخواه و نه غماز

نه دایه رنج بیند نه تو تیمار

نه من درد دل و نه موبد آزار

بجز من در میان کس را گنه نیست

که بخت کس چوبخت من سیه نیست

به ناله زین سیه بخت نگونم

که با او من همه جایی زبونم

مرا گوهر چنان شد پوزش آرای

که آزاده زبون باشد به هر جای

اگر نه خواستی بختم سیاهی

مرا نفریفتی دیو تباهی

کسی کان دیو را باشد به فرمان

به دل چون من بود کور و پشیمان

به جای عود خام و مشک سارا

گرفته چوب بید و ریگ صحرا

به جای زر ناب و در شهوار

به چنگ من سفال و سنگ کهسار

به جای باد رفتار اسپ تازی

گرفته کم بها اسپ طرازی

نگارا نه همه پنداشتی کن

زمانی دوستی و آشتی کن

اگر کردم جفا و زشت کاری

تو با من کن وفا و مهر و یاری

گناه از بن ترا بود ای دلارام

گرفتاری مرا آمد به فرجام

گناهی را که تو کردی یکی روز

هزاران عذر خواهم از تو امروز

کنم پیش تو چندان لابهٔ زار

که بزدایم ز جانت زنگ آزار

گناه از خویشتن بینم همیشه

کنم تا مرگ با تو عذر پیشه

گهی گویم چو خواهم از تو زنهار

گنهگارم گنهگارم گنهگار

گهی گویم چو خواهم از تو درمان

پشیمانم پشیمانم پشیمان

خداوندی و بر من پادشایی

توانی کم عقوبتها نمایی

و لیکن پس کجا باشد کریمی

خداوندی و رادی و رحیمی

اگر بخشایش از من بازگیری

ز من زاری وپوزش نپذیری

همینجا بند درگاه تو گیرم

همی گریم به زاری تا بمیرم

به دیگر جای رفتن چون توانم

که بخشاینده‌ای چون تو ندانم

مکن ماها و بر جانم ببخشای

بلا زین بیش بر جانم میفزای

چه بود ار من گنه کردم یکی بار

نه جز من نیست در گیتی گنهگار

گناه آید ز گیهان دیده پیران

خطا آید ز داننده دبیران

دونده باره هم در سر درآید

برنده تیغ هم کندی نماید

گر آمد ناگهان از من خطایی

مرا منمای داغ هر جفایی

منم بنده توی زیبا خداوند

ز بیزاری منه بر پای من بند

همه جوری توانم بردن از یار

جز آن کز من شود یکباره بیزار

مرا کوری به از هجر تو دیدن

مرا کرّی به از طعنت شنیدن

مرا هرگز مبادا از تو دوری

ترا هرگز مباد از من صبوری

نگارا تا تو بر من دل گرانی

به چشم من سبک شد زندگانی

همیشه دل‌گران باشی به بیداد

گران باشد همیشه سنگ و پولاد

نباشد مهرت اندر دل گه جنگ

نباشد آب در پولاد و در سنگ

مرا خود از دلت آتش درافتاد

که خود آتش فتد از سنگ و پولاد

بر آتش سوز گرد آید همه کس

تو هم فریاد اتش سوز من رس

اگر دریا برین آتش فشانی

نیاید آتشم را زو زیانی

جهان پر دود گشت از دود جانم

چو بختم شد به تاریکی جهانم

جهان بر من همی گرید بدین سان

ازیرا امشب این برفست و باران

به آتشگاه می‌ماند درونم

به کوه برف می‌ماند برونم

بدین گونه تنم را مهر کرده‌ست

که نیمی سوخته نیمی فسرده‌ست

چو من بر آسمان خود یک فرشته‌ست

که ایزد ز آتش و برفش سرشته‌ست

نشد برف من از آتش گدازان

که دید آتش چنین با برف سازان

کسی کاو را وفا با جان سرشته‌ست

به برف اندر بِکُشتن سخت زشتست

گمان بردم که از آتش رهانی

ندانستم که در برفم نشانی

منم مهمانت ای ماه دو هفته

به دو هفته دو ماهه راه رفته

به مهمانان همه خوبی پسندند

نه زین سان در میان برف بندند

اگر شد کشتنم بر چشمت آسان

به برف اندر مَکُش باری بدین سان

بخش ۸۰ - پاسخ دادن ویس رامین را

جوابش داد ویس ماه پیکر

جوابی همچو زهر آلوده خنجر

برو راما امید از مرو بردار

مرا و مرو را نابوده پندار

مکن خواهش چو دیگربار کردی

ببر این دود چون آتش ببردی

مرا بفریفتی یک ره به گفتار

کنون بفریفت نتوانی دگر بار

چو بشکستی وفا و عهد و سوگند

چه باید این فسون و رشته و بند

برو نیرنگ هم با گل همی ساز

وفا و مهر هم با او همی باز

اگرچه هوشیاری و سخن‌دان

نیم من نیز ناهشیار و نادان

تو زین افسونها بسیار دانی

به پیش هر کسی بسیار خوانی

ترا دیدم بسی و آزمودم

فسونت نیز بسیاری شنودم

دلم بگرفت ازین افسون شنیدن

فسون جادوان بسیار دیدن

مرا بس زین فسوس و زین فسونت

وزین بازارهای گونه‌گونت

نخواهم جستن از موبد رهایی

نه با او کرد خواهم بی وفایی

درین گیتی به من شایسته خود اوست

که با آهوی من دارد مرا دوست

نه روز دوستی را خوار گیرد

نه روزی بر سر من یار گیرد

مرا یکدل همیشه دوستدارست

نه چون تو ده دل زنهار خوارست

کنون دارد بلورین جام در دست

به کام دل همیشه شاد و سرمست

نشست خوش ز بهر شاه باید

ترا هر جا که باشد جای شاید

همی ترسم که آید در شبستان

گلش را رفته بیند از گلستان

مرا جوید نیابد خفته بر جای

به کار من دگر ره بد کند رای

شود آگه ازین کار نمونه

وزین بفسرده مهر باژگونه

نخواهم کاو بیازارد دگر بار

که پس با او به جان باشد مرا کار

بس است آن بیم و آن سختی که دیدم

وزو صد ره امید از جان بریدم

چه دیدم زان همه سختی کشیدن

چه دیدم زان همه تلخی چشیدن

چه دارم زان همه زنهار خواری

مگر بد نامی و نومیدواری

هم آزرده شد از من شهریارم

هم آزرده شد از من کردگارم

جوانی بر سر مهرت نهادم

دو گیتی را به نام بد بدادم

ز حسرت می‌بسایم دست بر دست

که چیزی نیستم جز باد در دست

سخن چندان که گویم سر نیاید

ترا زین شاخ برگ و بر نیاید

ازین در کامدی نومید برگرد

به بیهوده مکوب این آهن سرد

شب از نیمه گذشت و ابر پیوست

دمه بفزود و دود برف بنشست

کنون بر خویشتن کن مهربانی

برو تا بر تنت ناید زیانی

شبت فرخنده باد و روز فرخ

همیشه یار تو گل نام گل رخ

بمانادش به گیتی با تو پیوند

چنان کت زو بود پنجاه فرزند

چو ویس او را زمانی سرزنش کرد

به نادیدنش دل را خوش‌منش کرد

ز روزن باز گشت و روی بنهفت

نه بارش داد و نه دیگر سخن گفت

نه دایه ماند بر روزن نه بانو

گسسته شد ز درد رام دارو

به کوی اندر بماند آزاده رامین

به کام دشمنان بی کام و غمگین

همه چیزی گرفته جای و آرام

ابی آرام مانده خسته‌دل رام

همی نالید پیش کردگارش

گه از بخت سیاه و گه ز یارش

همی گفت ای خدای پاک و دانا

توی بر هر چه خود خواهی توانا

همی بینی مرا بیچاره مانده

ز خویش و آشنا آواره مانده

به کُه بر، میش و بز را جایگاهست

به هامون گور و آهو را پناهست

مرا ایدر نه آرامست و نه جای

برین خسته دلم هم تو ببخشای

که من نومید ازیدر برنگردم

و گر نومید برگردم نه مردم

اگر باید همی مردن به ناچار

همان بهتر که میرم بر در یار

بداند هر که در آفاق باری

که یاری داد جان از بهر یاری

گر این برف و دمه شمشیر بودی

جهنده باد ببر و شیر بودی

ازیدر باز پس ننهادمی گام

مگر آنگه که جانم یافتی کام

دلا تو آن دلی کز پیل و از شیر

نترسیدی هم از ژوپین و شمشیر

چرا ترسی کنون از باد و باران

که خود هردو ترا هستند یاران

نه باد آرم همه سال از دم سرد

نه ابر آرم ز دود جان پر درد

اگر باز آمدی آن ماه رخشان

مرا چه برف بودی چه گل افشان

و گر گشتی لبم بر لبش پیروز

مرا کردی کنار خویش جان بوز

نبودی هیچ غم از ابر و بادم

شدی اندوه این طوفان ز یادم

همی گفت این سخن رامین بیدل

بمانده تا به زانو رخش در گل

همه شب چشم رامین اشک ریزان

هوا بر رخش او کافور بیزان

همه شب رخش در باران شده تر

به برف اندر سوار از رخش بدتر

همه شب ابر گریان بر سر رام

همه شب باد پیچان در بر رام

قبا و موزه و رانینش بر تن

ز سر تا پای بفسرده چو آهن

همه شب ویس گریان در شبستان

به ناخن پاک بشخوده گلستان

همی گفت این چه برف و این چه سرماست

کزیشان رستخیز ویس برخاست

الا ای ابر گریان بر سر رام

ترا خود شرم ناید زان گل اندام

به رنگ زعفران کردی رخانش

بسان نیل کردی ناخنانش

ز بخشودن همی بر وی بنالی

و لیکن تو بدین ناله وبالی

مبار ای ابر و یک ساعت بیاسای

مرا تیمار بر تیمار مفزای

الا ای باد تا کی تند باشی

چه باشد گر زمانی کند باشی

نه آن بادی که از وی بوی بردی

جهان از بوی او خوش بوی کردی

چرا اکنون نبخشایی بر آن تن

کزو خوشی برد نسرین و سوسن

الا ای ژرف دریای دمنده

تو باشی پیش رامین همچو بنده

ترا هر چند گوهرهاست رخشان

نیی چون دست رامین گوهر افشان

حسد بردی بر آن شاه سواران

فرستادی به دست میغ باران

سلاح تو همین باران و آبست

سلاح او همه پولاد نابست

گر او امشب رها گردد ازیدر

بینبارد ترا از گرد لشکر

چه بی شرمم چه با نیرنگ و دستان

که آسوده نشستم در شبستان

تنی پرورده اندر خز و دیبا

بمانده در میان برف و سرما

رخِ آزاده رامین هست گلزار

بود سرما به برگ گل زیان‌کار

بخش ۸۱ - آمدن ویس دگر بار بر روزن و سخن گفتنش با رخش رامین

چو ویس اندر شبستان رفت و بنشست

زمانی بود و باز از جای برجست

بگفت این و دگر ره شد به روزن

ز روزن تیغ زد خورشید روشن

دگر ره گفت با رخش ره انجام

نهی رخشا همی بر چشم من گام

مرا هستی چو فرزند دل افروز

به تو نپسندم این سختی بدین روز

چرا همراه بد جستی و بدخواه

تو نشنیدی که همراهست و پس راه

اگر با تو نه این بد رای بودی

ترا بر چشم من بر، جای بودی

کنون بر باد شد اومید و رنجت

نه بارت هست زی ما نه سپنجت

برو بار و سپنج از دیگران خواه

دل گمگشته را از دلبران خواه

برو راما تو نیز از مرو برگرد

پزشکی جوی و با او یاد کن درد

بسا روزا که از تو بار جستم

چو زنهاری ز تو زنهار جستم

نه بر درگاه خویشم بار دادی

نه با زنهاریان زنهار دادی

بسا شبها که تو خوش خفته بودی

نه چون من بی دل و آشفته بودی

تو خفته در میان خز و سنجاب

من افتاده به راه اندر گِل و آب

کنون آن بد که کردی بازدیدی

بلا را هم بلا انباز دیدی

اگر تو نازکی ای شاخ سوسن

هر آیینه نیی نازکتر از من

و گر بودم ترا یک روز درخور

نگفتم جاودان تیمار من خور

ببر اومید دل چون من بریدم

ز نومیدی به آسانی رسیدم

اگر اومید رنجوری نماید

ز نومیدی بسی آسانی آید

من آن بودم که از اومیدواری

همی بردم به دریا بر، سماری

کنون از شورش دریا برستم

دل از اومید بیهوده بشستم

ز خرسندی گزیدم پارسایی

که خرسندیست بهتر پادشایی

کنون کت نیست روزی از کهن یار

برو یاری که نو کردی نگه دار

کهن دینار و یاقوتست نامی

و گرنه یار نو باشد گرامی

چو مهرم را بریدی از جفا سر

بریده سر نروید بار دیگر

اگر برروید از گورم گیازار

گیازارم بود از تو دلازار

وگرچه نیک‌دان بودم به تدبیر

ندانستم که گردد مهر دل پیر

مجو از من دگر ره مهربانی

که ناید باز پیران را جوانی

همانم من که تو نامه نوشتی

به نامه نام من بردی به زشتی

مرا از مهرت آمد زشت نامی

که جز با تو نکردم خویش‌کامی

نکردم در جهان جز تو یکی یار

تو نیز از بخت من بودی بدین زار

توی چون مادری کش طالعی شور

یکی فرزند بودش وان یکی کور

به دیده کوری دختر نبیند

همی داماد بی آهو گزیند

دلم گر چون کمان در مهر دوتاست

چو تیرست در جفا گفتار من راست

دل تو چو نشانه شد بر آزار

نشانه‌ت را ز پیش تیر بردار

برو تا نشنوی گفتار دلگیر

ز تلخی چون کبست از زخم چون تیر

بخش ۸۲ - پاسخ دادن رامین ویس را

دل رامین ز گفتارش بپیچید

هم اندر دل جوابش را بسیچید

جوابش داد رامین گفت ماها

ز غم خواهد مرا کردن تباها

ندانم گفت من طرار چون مهر

که صبر از دل رباید گونه از چهر

چنان آسان رباید دل ز هشیار

که از مستان رباید کیسه طرار

تنم گر پیر شد مهرم نشد پیر

نوای نو توان زد بر کهن زیر

مرا مهر تو در تن جان پاکست

ز پیری جان مردم را چه باکست

مکن بر من فسوس مهر بسیار

که بیماری نخواهد مرد بیمار

مزن طعنه مرا گر تو درستی

که نه من خواستم از بخت سستی

نیاز من به روی خود بدیدی

درفش بی نیازی برکشیدی

چرا راز دلم با تو نمودم

چرا تیمار جان خود فزودم

دلیرم من به راز دل نمودن

دلیری تو به جان و دل ربودن

مبادا کس که بنماید دل خویش

که پس چون روز من روز آیدش پیش

نگارا گر تو گشتی بر بتان مه

تو خود دانی که مهتر دادگر به

کنون کز مهتری گشتی توانگر

به حال مردم درویش بنگر

اگر من گشتم از مهرت گنهگار

نیم چندین ملامت را سزاوار

همی تا آز باشد بر جهان چیر

نگردد جان مردم از گنه سیر

گنه کرد آدم اندر پاک مینو

هر آیینه منم از گوهر او

سیه سر را گنه بر سر نبشته‌ست

گنهگاریش در گوهر سرشته‌ست

نه دانش روی برتابد قضا را

نه مردی دست برپیچد بلا را

چه آن کاو بی‌خرد باشد چه بخرد

نخواهد خویشتن را هیچ کس بد

گناه دی بشد با دی ز دستم

تو فردا بین که مهرت چون پرستم

به مهر اندر کنم تدبیر فردا

که دی را در نیابد هیچ دانا

اگر بشکستم اندر مهر پیمان

بجز پوزش نمودن نیست درمان

در آن شهری چرا آرام گیرند

که عذری در گناهی نپذیرند

اگر پوزش نکو باشد ز کهتر

نکوتر باشد آمرزش ز مهتر

بیامرز این گناهی را که کردم

که دیگر گرد او هرگز نگردم

اگر زلت نبودی کهتران را

نبودی عفو کردن مهتران را

ز تو دیدم فراوان خوب کاری

مگر بخشایش و آمرزگاری

گنه کردم ز بهر آزمایش

که چون داری در آمرزش نمایش

گناهم را بیامرز و چنین دان

که نیکی گم نگردد در دو گیهان

جزای من بس است این شرمساری

بلای من بس است این بردباری

من اندر برف و باران ایستاده

تو چشم مردمی بر هم نهاده

ز بی رحمت دل و بی آب دیده

زبانی همچو شمشیری کشیده

همی گویی ترا هرگز ندیدم

وگر دیدم امید از تو بریدم

نگارینا مجو از من جدایی

همه چیزی همی جو جز رهایی

به جان این زهر نتوانم چشیدن

به دل این بار نتوانم کشیدن

اگر باشد دلم از سنگ خادا

نداند کرد با هجرت مدارا

ز هجرانت بترسد وز بلا نه

ترا خواهد ز یزدان و مرا نه

بخش ۸۳ - پاسخ دادن ویس رامین را

سمنبر ویس گفت ای بی خرد رام

نداری از خردمندی بجز نام

جفا بر دل زند خشت گرانش

بماند جاودان بر دل نشانش

جفای تو مرا بر دل بمانده‌ست

چنان کز دل وفای تو برانده‌ست

نباشد با کسی هم کفر و هم دین

نگنجد در دلی هم مهر و هم کین

چو یاد آرم ز صد گونه جفایت

نماند در دلم بوی وفایت

تو خود دانی که من با تو چه کردم

به اومید وفا چه رنج بردم

پس آنگه تو به جای من چه کردی

بکشتی وانچه کشتی خود بخوردی

برفتی بر سرم یاری گزیدی

نکو کردی تو خود او را سزیدی

جزین از تو چه کار آید که کردی

که همچون کرگسان مردار خوردی

زهی داده ستور و بستده خر

ترا همچون منی کی بود درخور

ترا چون جای شور و ریگ شایست

سرا و باغ فرمودن چه بایست

گمان بردم که تو شیر شکاری

نگیری جز گوزن مرغزاری

ندانستم که تو روباه پیری

به صد حیله یکی خرگوش گیری

چرا چون شسته بودی خویشتن پاک

فشاندی بر تنت خاکستر و خاک

چرا بگذاشتی جام می و شیر

نهادی پیش خود جام سک و سیر

چرا برخاستی از فرش نیسان

نشستی بر پلاس و شال خلقان

نه بس بود آنکه از شهرم برفتی

به شهر دشمنان مأوا گرفتی

نه بس بود آنکه دیگر یار کردی

مرا زی دوست و دشمن خوار کردی

نه بس بود آنکه چون نامه نبشتی

سخن با خون من در هم سرشتی

ابا چندین جفا و خشم و آزار

نهادی بار زشتی بر سر بار

چو دایه پیش تو آمد براندی

سگ و جادو و پر دستانش خواندی

تو طراری و پر دستان به دایه

توی جادو توی بسیار مایه

تو او را غرچه و نادان گرفتی

فریب جادوان با او بگفتی

هم او را هم مرا دستان نهادی

هزاران داغمان بر جان نهادی

توی ضحاک دیده جادوی نر

که هم نیزنگ سازی هم فسونگر

تو کردی بی وفایی ما نکردیم

تو خوردی زینهار و ما نخوردیم

ببودی چند گه خرم به گوراب

کنون باز آمدی با چشم پر آب

همی گویی سخنهای نگارین

درونش آهنین بیرونش زرین

منم آن نوشکفته باغ صد رنگ

که تو بر من بگفتی آن همه ننگ

منم آن گلشن شهوار نیکو

که در چشم تو بودم یکسر آهو

منم آن چشمه کز من آب خوردی

چو خوردی چشمه را پر خاک کردی

کنون از تشنگی بردی بسی تاب

شتابان آمدی کز من خوری آب

نبایستی ز چشمه آب خوردن

چو خوردی چشمه را پر خاک کردن

و یا اکنون که کردی چشمه را خوار

نیاری آب او خوردن دگر بار

بخش ۸۴ - پاسخ دادن رامین ویس را

دگر باره جوابش داد رامین

بدو گفت ای بهار بربر و چین

جهان چون آسیای گرد گردست

که دادارش چنین گردنده کرده‌ست

نماند حال او هرگز به یک سان

گهی آذار باشد گه زمستان

من و تو هر دو فرزند جهانیم

ابر یک حال بودن چون توانیم

تن ما نیز گردان چون جهانست

که گاهی کودک و گاهی جوانست

گهی بیمار و گاهی تندرستست

چو گاهی زورمند و گاه سستست

گهی با رخت باشد گاه بی رخت

گهی پیروزبخت و گاه بدبخت

تن مردم ضعیف و نا توانست

که لختی گوشت و مشتی استخوانست

نه برتابد ز گرما رنج گرما

نه برتابد ز سرما رنج سرما

چو گرما باشدش سرما بخواهد

چو سرما باشدش گرما بخواهد

بجوید خورد کز خوردن ببالد

پس آنگه او هم از خوردن بنالد

اگرچه آز بر وی سخت چیرست

ز مستی چون نبیند زود سیرست

وگرچه او خوشی از کام یابد

چو بیند کام خود را برنتابد

ز سستی کامها بر وی وبالست

ازیرا در پی کامش ملالست

دلش چون بر مرادی چیر گردد

همانگه زان مرادش سیر گردد

دگر باره چو کامی درنیابد

از آز دل به کام دل شتابد

گهی در آز تیز و تند باشد

گهی در کام سیر و کند باشد

چو کام آید نماند هیچ تندی

چو آز آید نماند هیچ کندی

نباشد هیچ کامی خوشتر از مهر

که ورزی با رخی تابنده چون مهر

چنان در هر دلی خود کام گردد

که دل بی صبر و بی آرام گردد

به دست آز دل دیوانه گردد

ز خواب و خرمی بیگانه گردد

بسی سختی برد تا چیر گردد

چو کام دل بیابد سیر گردد

نه برتابد به وصلت ناز جانان

نه برتابد به دوری درد هجران

گهی جوید ز هجرانش جدایی

گهی از خشم و آزارش رهایی

چو مردم هست زین سان سخت عاجز

ندارد صبر بر یک حال هرگز

نگارا من یکی از مردمانم

ز دست آز رستن چون توانم

همیشه گرد تو پرواز دارم

کجا بر سر لگام آز دارم

ترا جستم چو بر من چیره بود آز

همه زشتی مرا نیکو نمود آز

وزان پس چون تو خشم و ناز کردی

ز بد مهری دری نو باز کردی

برفتم تا نبینم خشم و نازت

ببردم کبگ مهر از پیش بازت

دلی کاو با تو راندی کامگاری

هم از تو چون کشیدی خشم و خواری

در آن شهری که بودم شاه و مهتر

هم اندر وی ببودم خوار و کهتر

گه رفتن چنان آمد گمانم

که بی تو زیستن آسان توانم

ز بت رویان یکی دیگر بجویم

بدو بندم دلی کز تو بشویم

نسوزد عشق را جز عشق خرمن

چنان چون بشکند آهن به آهن

چو عشق نو کند دیدار در دل

کهن را کم شود بازار در دل

درم هر گه که نو آید به بازار

کهی را کم شود در شهر مقدار

مرا چون دوستان گفتند یک سر

نبرّد عشق را جز عشق دیگر

نداند عشق را جز عشق درمان

نشاید کرد سندان جز به سندان

به گفتِ دوستان رفتم به گوراب

به سان تشنه، جویان در جهان آب

گهی جستم ز رویت یادگاری

گهی جستم ز هجرت غمگساری

گل گلبوی را در راه دیدم

گمان بردم که تابان ماه دیدم

نه بت دیدم بدان شکل و بدان روی

نه گل دیدم بدان رنگ و بدان بوی

دل اندر مهر آن بت روی بستم

همی گفتم ز مهر ویس رستم

همی خواندم فسونی بر فسونی

همی شستم ز دل خونی به خونی

بسی کردم نهان و آشکارا

به نرمی با دل مسکین مدارا

ندیدم در مدارا هیچ سودی

که دل هر ساعتی زاری نمودی

چنان آتش ز مهر افتاد بر من

که تن در سوز بود و دل به شیون

نه دل را بود در تن هیچ آرام

نه غم را بود نیز اندر دل انجام

ز بیرون گر به رامش می‌نشستم

نهانی بر فراقت می‌گرستم

ز بیچاره تنم مانده روانی

نه خوش خوردم نه خوش خفتم زمانی

چو بی تو رستخیز تن بدیدم

بجز باز آمدن چاره ندیدم

توی نیک و بد و درمان و دردم

توی شیرین و تلخ و گرم و سردم

توی کام و بلا و ناز و رنجم

غم و شادی و درویشی و گنجم

توی چشم و دل و جان و جهانم

توی خورشید و ماه و آسمانم

توی دشمن مرا و هم توی دوست

نکوبختی که هر چیز از تو نیکوست

بکن با من نگارا هر چه خواهی

که تو بر من خداوندی و شاهی

به تو نالم که در دل آذری تو

به تو نالم که بر دل داوری تو

بخش ۸۵ - پاسخ دادن ویس رامین را

سمن‌بر ویس گریان بر لب بام

لب بام از رخش گشته وشی فام

نشد سنگین دلش بر رام خشنود

که نقش از سنگ خارا نسترد زود

اگرچه دلْش بر رامین همی سوخت

ز رشک رفته کینِ دل همی توخت

چو برزد آتش مهر از دلش تاب

بیامد رشک و بر آتش فشاند آب

بدو گفت ای فریبنده سخن گوی

درافگندی به میدان سخن گوی

به خواهش باد را نتوان گرفتن

فروغ خور به گل نتوان نهفتن

اگر رفتی ز مهر من به گوراب

به سان تشنه جویان در جهان آب

برفتی تا نبینی خشم و نازم

ببردی کبگ مهر از پیش بازم

گهی جستی ز رویم یادگاری

گهی جستی ز هجرم غمگساری

نبودت چاره‌ای جز یار دیگر

گرفتی تا شدت اندوه کمتر

گرفتم کاین سراسر راست گفتی

نه خوش خوردی نه بی تیمار خفتی

چرا آن بیهده نامه نبشتی

چرا گفتی مرا در نامه زشتی

چرا بر دایه خشم آلود بودی

مرو را آن همه خواری نمودی

که فرمودت که پیش دشمنانش

ز پیش خویش همچون سگ برانش

ترا پندی دهم گر گوش داری

به دانش بشنوی گر هوش داری

چو بنمایی ز دل پنداشتی را

بمانی جای لختی آشتی را

به جنگ اندر خردمند نکو رای

بماند آشتی را لختکی جای

ترا دیو آنچنان کین در دل افگند

که تخم آشتی از دلْت برکند

تو نشنیدی که دو دیو ژیانند

همیشه در تن مردم نهانند

یکی گوید بکن این کار و مندیش

کزو سودی بزرگ آید ترا پیش

چو کرده سد بیاید آن دگر یار

بدو گوید چرا کردی چنین کار

ترا آن دیو پیشین کرد نادان

کنون دیو پسین کردت پشیمان

نبایست از بنه آزار جستن

کنون این پوزش بسیار جستن

گنه ناکردن و بی باک بودن

بسی آسان‌تر از پوزش نمودن

ز خورد ناسزا پرهیز کردن

به از پس داروی بسیار خوردن

ترا گر این خرد آنگاه بودی

زبانت لختکی کوتاه بودی

مرا نیز ار خرد بودی ز آغاز

نبودی گاه مهرم چون تو انباز

چنان چون تو پشیمان گشتی اکنون

پشیمان گشت جان من همیدون

همی گویم چرا روی تو دیدم

وگر دیدم چرا مهرت گزیدم

کنون تو همچو آبی من چو آتش

تو بس رامی و من بس تند و سرکش

نباشم زین سپس با تو هم آواز

نباشد آب و آتش را به هم ساز

بخش ۸۶ - پاسخ دادن رامین ویس را

به پاسخ گفت رامین دل افروز

شب خشم تو ما را شب کند روز

دو شب بینم همی امشب به گیهان

ازین تیره هوا و خشم جانان

بسا رنجا که بر من زین شب آمد

مرا و رخش را جان بر لب آمد

چرا شب رخش من با من گرفتار

که رخشم نیست همچون من گنهگار

اگر بخشایی از من بستر و گاه

چه بخشایی ازو مشتی جو و کاه

به مشتی کاه او را میهمان کن

به جان بوزی دلم را شادمان کن

اگر نه آشنا نه دوستگانم

چنان پندار کامشب میهمانم

به مهمانان همه خوبی پسندند

نه زین سان در میان برف بندند

بهانه برگرفتم از میانه

نه پوزش دارم اکنون نه بهانه

ترا خواند همه کس نا جوانمرد

چو تو گویی برو نومید برگرد

همه ز آزادگان نام بردار

به زفتی برگرند این نه به آزار

میان ما نه خونی او فتاده‌ست

و یا دیرینه کینی ایستاده‌ست

عتابست این نه جنگ راستینست

چرا با جان من چندینت کینست

تو خود دانی که با جان نیست بازی

چرا چندین به خون بنده تازی

نه آنم من که از سرما گریزم

همی تا جان بود با او ستیزم

نه آنم من که برگردم ز کویت

وگر جانم برآید پیش رویت

چه باشد گر به برف اندر بمیرم

ز مردم جاودانه نام گیرم

بماند در وفا زنده مرا نام

چو مرگم پیش تو باشد به فرجام

مرا بی تو نباشد زندگانی

ازیرا کم نباشد کامرانی

جهان را بی تو بسیار آزمودم

بدو در، زنده همچون مرده بودم

چو بی تو برشمارم زندگانی

جدا از تو نخواهم شادمانی

مرا بی تو جهان جستن محالست

که بی تو جان من بر من وبالست

الا ای سهمگین باد زمستان

بیاور برف و جانم زود بستان

مرا مردن میان برف خوشتر

ز جور روزگار و خشم دلبر

تنی سنگین و جانی سخت رویین

نماند در میان برف چندین

بخش ۸۷ - پاسخ دادن ویس رامین را

سمنبر ویس گفت ای بی وفا رام

گرفتار بلا گشتی سرانجام

چنین باشد سرانجام گنهگار

شود روزی به دام اندر گرفتار

نبید خورده ناید باز جامت

همیدون مرغ جسته باز دامت

به مرو اندر کنون بی خانه‌ای تو

ز چندین دوستان بیگانه‌ای تو

نه هرگز یابی از من خوشی و کام

نه اندر مرو یابی جای آرام

پس آن بهتر که بیهوده نگویی

به شوره در، گل و سوسن نجویی

چو از دست تو شد معشوق پیشین

به شادی با پسین معشوق بنشین

ترا چون گل دلارا می نشسته

چرا باشی بدین سان دلشکسته

سرای موبد و ایوان موبد

همایون باد بر مهمان موبد

چنان مهمان که با فرهنگ باشد

نه چون تو جاودانی ننگ باشد

مبادا در سرایش چون تو مهمان

که نز وی شرم داری نه ز یزدان

مرا از تو دریغ آید همی راه

ترا چون آورد در خانهٔ شاه

تو ارزانی نیی اکنون به کویم

چگونه باشی ارزانی به رویم

ترا هرچند کز خانه برانم

همی گویی من اینجا میهمانم

توی رانده چو از ده روستایی

که آن ده را سگالد کدخدایی

چو از خانه برفتی در زمستان

ندانستی که باشد برف و باران

چرا این راه را بازی گرفتی

نهیب عشق طنازی گرفتی

نه مروت خانه بُد نه ویسه دمساز

چرا کردی زمستان راه بی ساز

ترا نادان دل تو دشمن آمد

چرا از تو ملامت بر من آمد

چه نیکو گفت با جمشید دستور

به نادانان مه شیون باد و مه سور

چو نه سالار بودی نه سپهدار

دلم را روز و شب بودی نگهدار

کنون تا مهتر و سالار گشتی

به یکباره ز من بیزار گشتی

علم بر در زدی از بی نیازی

همی کردی به من افسوس و بازی

کنون از من همی جان بوز خواهی

به دی مه در، همی نوروز خواهی

چو کام و ناز باشد نه مرایی

چو باد و برف باشد زی من آیی

امید از من ببر ای شیر مردان

مرا آزاد کن از بهر یزدان

بخش ۸۸ - پاسخ دادن رامین ویس را

به پاسخ گفت رامین دلازار

مکن ماها مرا چندین میازار

نه بس بود آنکه از پیشم براندی

نه بس آن تیر کم در دل نشاندی

نه بس چندین که آب من ببردی

نه بس چندین که ننگم برشمردی

مزن تیر جفا بر من ازین بیش

که کردی سربه سر جان و دلم ریش

چه رنج آید ازین بدتر به رویم

که تو گویی دریغست از تو کویم

چرا بخشایی از من رهگذاری

که این ایوان موبد نیست باری

سزد گر سنگدل خوانمت و دشمن

که راه شایگان بخشایی از من

گذار شهر و راه دشمن و دوست

ز یار خویش بخشودن نه نیکوست

نه تو گفتی خداوندان فرهنگ

بمانند آشتی را جای در جنگ

چرا تو آشتی در دل نداری

مگر چون ما سرشت از گل نداری

کنون گر تو نخواهی گشت خشنود

وفا رفت از میان و بودنی بود

مرا زیدر بباید رفت ناچار

بمانده بی دل و بی صبر و بی یار

ز دو زلفت مرا ده یادگاری

ز واشامه مرا ده غمگساری

یکی حلقه به من ده زان دو زنجیر

که گیرد جان برنا و دل پیر

مگر جانم شود رسته به بویت

چنان چون گشته تن خسته به کویت

مگر چون جان من یابد رهایی

ترا هم دل بگیرد در جدایی

شنیده‌ستم که شب آبستن آید

نداند کس که فردا زو چه زاید

بخش ۸۹ - پاسخ دادن ویس رامین را

به پاسخ گفت ویس ماه پیکر

که از حنظل نشاید کرد شکر

حریر مهربانی ناید از سنگ

نبید ارغوانی ناید از بنگ

نگردد موم هرگز هیچ آهن

نگردد دوست هرگز هیچ دشمن

نگرداند مرا باد تو از پای

نجنباند مرا زور تو از جای

به گفتار تو من خرم نگردم

به دیدار تو من بی غم نگردم

مرا در دل بماند از تو یکی درد

که درمانش به افسون نتوان کرد

مرا در جان فگندی زنگ آزار

زدودن کی توان آن را به گفتار

جفاهای تو در گوشم نشسته‌ست

ره دیگر سخن بر وی ببسته‌ست

تو آگندی به دست خویش گوشم

سخنهای تو اکنون چون نیوشم

بسی بودم به روز وصل خندان

بسی بودم به درد هجر گریان

کنون نه گریه‌ام آید نه خنده

که جانم مهر دل را نیست بنده

دلم روبه بُد اکنون شیر گشته‌ست

که از چون تو رفیقی سیر گشته‌ست

فرومُرد آن چراغ مهر و اومید

که روشن تر بُد اندر دل ز خورشید

برفت آن دل که بودی دشمن من

همه چیزی دگر شد در تن من

همان چشمم که دیدی رنگ رویت

و یا گوشم شنیدی گفت و گویت

یکی پنداشتی خورشید دیدی

یکی پنداشتی مژده شنیدی

کنون آن خور به چشمم قیر گشته‌ست

همان مژده به گوشم تیر گشته‌ست

ندانستم که عاشق کور باشد

کجا بختی همیشه شور باشد

همی گویم کنون ای بخت پیروز

کجا بودی نگویی تا به امروز

تنم را روز فرخنده کنونست

دلم را چشم بیننده کنونست

مزه اکنون همی یابم جهان را

خوشی اکنون همی دانم روان را

نخواهم نیز در دام اوفتادن

دو گیتی را به یک ناکس بدادن

بخش ۹۰ - پاسخ دادن رامین ویس را

دگر ره گفت رامین ای سمنبر

دلم را هم تو دادی هم تو می‌بر

چه باشد گر تو از من سیر گشتی

همان کین مرا در دل بکشتی

مرا در دل نیاید از تو سیری

ندارم بر جفا جستن دلیری

ز تو تندی و از من خوش زبانی

ز تو دشنام و از من مهربانی

به آزار تو روی از تو نتابم

که من چون تو یکی دیگر نیابم

اگر تو برکنی یک چشمم از سر

به پیش دستت آرم چشم دیگر

مرا چندین به زشتی نام بردی

چنان دانم که خوبی یاد کردی

مرا نفرین تو چون آفرینست

که گفتارت به گوشم شکرینست

اگرچه در سخن آزار جویی

ز تندی سربه سر دشنام گویی

خوش آید هرچه تو گویی به گوشم

تو گویی بانگ مطرب می‌نیوشم

چو تو خامش شوی گویم چه بودی

که دیگر باره آزاری نمودی

به گفتاری زبان را برگشادی

وگرچه مر مرا دشمان دادی

بدان گفتار کم درمان نمایی

دلم را هم بدان دردی فزایی

اگرچه بینم از تو درد و خواری

همی دارم امید رستگاری

همی گویم مگر خشنود گردی

زیان دوستی را سود گردی

منم امشب نگارا چون یکی کس

که شیرش پیش باشد پیلش از پس

دلش باشد ز بیم هردو خسته

بلا بر وی ز هر سو راه بسته

گر اینجایم تو خود با من چنینی

که همچون دشمنان با من به کینی

وگر برگردم از پیشت ندانم

که جان از برف و باران چون رهانم

میان این دو پتیاره بماندم

ز دو پتیاره بیچاره بماندم

اگرچه مرگ باشد آفت تن

به چونین جای باشد راحت من

کنون گر مرگ جانم در ربودی

مرا زو درد دل یکباره بودی

اگر چه مرگ جانم را بخستی

تنم باری ازین سختی برستی

تنم در آب دیده غرقه گشته‌ست

جهان بر من چو زلفت حلقه گشته‌ست

دلم داری در آن زلف معنبر

ندانم چون روم بیدل ازیدر

بخش ۹۱ - پاسخ دادن ویس رامین را

دگر باره سمنبر ویس مهروی

گشاد آواز مشک از عنبرین موی

جوابش داد ویس ماه رخسار

بت زنجیر زلف نوش گفتار

برو راما و دل خوش کن به دوری

برین آتش فشان آب صبوری

سخن هر چند کم گویی ترا به

ترا هر چند کم بینم مرا به

روان را رنج بیهوده نمایی

هر آنگه کازموده آزمایی

نه من آشفته هوش و سست رایم

که چندین آزموده آزمایم

بس است این داغ کم بر دل نهادی

بس است این چشمه کز چشمم گشادی

اگر صد سال گبر آتش فروزد

سرانجامش همان آتش بسوزد

چه ناکس پرور و چه گرگ پرور

به کوشش به نگردد هیچ گوهر

ترا زین پیش بسیار آزمودم

تو گویی کزدم و مار آزمودم

اگر تو رام بودی از نمایش

نمودی گوهر اندر آزمایش

یکی نیمه ز من شد زندگانی

میان درد و ننگ جاودانی

به دیگر نیمه خواهم بود دلشاد

نخواهم داد او را نیز بر باد

از آن پیشین وفا کِشتن چه دارم

که تا زین پس وفایت نیز کارم

نورزم مهر بی مهران ازین بیش

که نه دشمن شده‌ستم با تن خویش

که نه مادر مرا از بهر تو زاد

ویا ایزد مرا یکسر به تو داد

نه بس تیمار دهساله که بردم

ویا اندوه بیهوده که خوردم

وفا زان بیش چون باشد که جستم

چه دارم زان وفا جستن به دستم

وفا کردم ز پیش و به نکردم

ازیرا با دلی پر داغ و دردم

همه کس از جفا گردد پشیمان

من آنم کز وفا گشتم بدین سان

وفا آورد چندین رنج بر من

که نوشم زهر گشت و دوست دشمن

دلی خود چند باشد تاش چندین

رسد آسیب و رنج از مهر و از کین

اگر کوهی بُدی از سنگ و آهن

نمانده‌ستی کنون یک ذره در تن

اگر خود رای دارم مهر جویی

بدین دل مهر چون ورزم نگویی

دلی رسته ز بیم و جسته از دام

دگر ره کی نهد در دام تو گام

بخش ۹۲ - پاسخ دادن رامین ویس را

دگر باره جوابش داد رامین

سر از چنبر مکش ای ماه چندین

تو این گفتار را حاصل نداری

به بیل صبر ترسم گل نداری

زبان با دلت همراهی ندارد

دلت زین گفته آگاهی ندارد

دلت را در شکیبایی هنر نیست

مرو را زین که می‌گویی خبر نیست

تو چون طبلی که بانگت سهمناکست

و لیکن در میانت باد پاکست

زبانت می‌نماید زود سیری

و لیکن نیست دل را این دلیری

زبانت دیگرست و دلت دیگر

که این از حنظلست و آن ز شکر

خدای من بتا بر آسمان نیست

اگر بر من دل تو مهربان نیست

و لیکن بخت من امشب چنینست

که چون بدخواه من با من به کینست

مرا در برف چون گمراه مانده‌ست

زمن تا مرگ یک بیراه مانده‌ست

نیارم بیش ازین بر جای بودن

نهیب برف و سرما آزمودن

تو نادانی و نشنودی مگر آن

که از بدخواه بدتر دوست نادان

اگر نادان بود بایسته فرزند

ازو ببرید باید مهر و پیوند

من ایدر در میان برف و سرما

تو در خانه میان خز و دیبا

همی بینی مرا در حال چونین

همی گویی سخنهای نگارین

چه جای این سخنهای درازست

چه وقت این همه گشّی و نازست

تو از گشّی سخن ناکرده کوتاه

گلوی من بگیرد مرگ ناگاه

مرا مردن بود در رزمگاهی

که گرد من بود کشته سپاهی

چرا به‌فسوس در سرما بمیرم

چرا راه سلامت برنگیرم

نخواهی مر مرا بر تو ستم نیست

چو من باشم مرا دلدار کم نیست

ترا موبد همیدون باد در بر

مرا چون تو یکی دلدار دیگر

چو من برگردم از پیشت بدانی

کزین تندی کرا دارد زیانی

کنون رفتم تو از من باش پدرود

همی زن این نوا گر نگسلد رود

من آن خواهم که تو باشی شکیبا

چه خواهد کور جز دو چشم بینا

تو موبد را و موبد مر ترا باد

به کام نیک خواهان هر دوان شاد

بخش ۹۳ - پاسخ دادن ویس رامین را

سمنبر ویس گفتا همچنین باد

ز ما بر تو هزاران آفرین باد

شبت خوش باد و روزت همچو شب خوش

دلت گش باد و بختت همچو دل گش

من آن شایسته یارم کم تو دیدی

که همچون من نه دیدی نه شنیدی

نه روشن ماه من بی نور گشته‌ست

نه مشکین زلف من کافور گشته‌ست

نه خم زلفکانم گشت بی تاب

نه در اندر دهانم گشت بی آب

نه سروین قد من گشته‌ست چنبر

نه سیمین کوه من گشته‌ست لاغر

گر آنگه بود ماه نو رخانم

کنون خورشید خوبان جهانم

رخانم را بُوَد حورا پرستار

لبانم را بُوَد رضوان خریدار

به چهره آفتاب نیکوانم

به غمزه پادشاه جاودانم

به پیش عارض من گل بود خوار

چنان چون خوار باشد پیش گل خار

صنوبر پیش بالایم بود چنگ

چو گوهر نزد دندانم بود سنگ

منم از خوب رویی شاه شاهان

چنان کز دلربایی ماه ماهان

نبرَّد کیسه را از خفته طرار

چنان چون من ربایم دل ز بیدار

نگیرد شیر گور و یوز آهو

چنان چون من به غمزه جان جادو

ز رویم مایه خیزد دلبری را

ز مویم مایه باشد کافری را

نبودم نزد کس من خوار مایه

چرا گشتم به نزد تو کدایه

اگر چه نزد تو خوار و زبونم

از آن یاری که تو داری فزونم

کنون هم گل همی بایدت و هم من

بدان تا گلت باشد جفت سوسن

چنین روز آمدت زین یافه تدبیر

سبک ویران شود شهری به دو میر

کجا دیدی دو تیغ اندر نیامی

و یا گم روز و شب در یک مقامی

مرا نادان همی خوانی شگفتست

ترا خودپای نادانی گرفته‌ست

دلت گر ابله و نادان نبودی

به چونین جای بر، پیچان نبودی

وگر نادان منم از تو جدایم

خداوند ترایم نه ترایم

بجای آور سپاس و شکر یزدان

که چون موبد نیی با جفت نادان

چو ویسه داد یکسر پاسخ رام

به مهر اندر نشد سنگین دلش رام

ز روزن باز گشت و روی بنهفت

نگهبانان و در بانانش را گفت

مخسپید امشب و بیدار باشید

به پاس اندر همه هشیار باشید

کجا امشب شبی بس سهمناکست

جهان را از دمه بیم هلاکست

ز باد تند و از هرّای باران

همی تازند پنداری سواران

جهان آشفته چون آشفته دریا

نوان در موجش این دل کشتی آسا

ز موج تند و باد سخت جستن

بخواهد هر زمان کشتی شکستن

چو رامین را به گوش آمد ز جانان

سخن گفتار او با پاسبانان

که امشب سربه سر بیدار باشید

به پاس اندر همه هشیار باشید

امید از دیدن جانان ببرید

کجا بادش همه پهلو بدرید

نیارست ایستادن نیز بر جای

که نه دستش همی جنبید و نه پای

عنان رخش را برتافت ناچار

هم از جان گشته نومید و هم از یار

همی شد در میان برف چون کوه

فزون از کوه او را بر دل اندوه

همی گفت ای دل اندیشه چه داری

اگر دیدی ز یار خویش خواری

به عشق اندر چنین بسیار باشد

تن عاشق همیشه خوار باشد

اگر زین روزت آید رستگاری

مکن زین پس بتان را خواستگاری

تو آزادی و هرگز هیچ آزاد

چو بنده برنتابد جور و بیداد

ازین پس هیچ یار و دوست مگزین

به داغ این پسین معشوق بنشین

بر آن عمری که گم کردی همی موی

چو زین معشوق یاد آری همی گوی

دریغا رفته رنج و روزگارا

کزیشان خود دریغی ماند ما را

دریغا آن همه رنج و تگاپوی

که در میدان به سر برده نشد گوی

دریغا آن همه اومیدواری

که شد نا چیز چون باد گذاری

همی گفتم دلا برگرد ازین راه

که پیش آید درین ره مر ترا چاه

همی گفتم زبانا راز مگشای

نهان دل همه با دوست منمای

که بس خواری نماید دوست ما را

همی دیدم من این روز آشکارا

که چون تو راز بر دلبر گشایی

نهانت هر چه هست او را نمایی

نماید دوست چندان ناز و گشّی

که در مهرش نماند هیچ خوشی

ترا به بود خاموشی ز گفتار

بگفتی لاجرم گشتی چنین خوار

چه نیکو داستانی زد یکی دوست

که خاموشی به مرغان نیز نیکوست

بخش ۹۴ - پشیمان شدن ویس از کردهٔ خویش

شگفتا پر فریبا روزگارا

که چون دارد زبون خویش ما را

به ما بازی نماید این نبهره

چنان چون مرد بازی کن به مهره

گهی دلشاد دارد گاه غمگین

گهی با مهر دارد گاه با کین

مگر ما را جزین بهره نبایست

وگر چونین نبودی خود نشایست

تن ما گر نبودی بستهٔ آز

نگفتی از گشی با هیچ کس راز

نه کس را در جهان گردن نهادی

نه باری زین جهان بر تن نهادی

ز بند مردمی جُستی رهایی

نجستی از بزرگی جز جدایی

چو بودی در گهرمان بی نیازی

به که کردی جهان افسوس و بازی

چنان کاندر میان ویس و رامین

بگسترد از پس مهر آن همه کین

چو رامین باز گشت از ویس نومید

ز مهر هر دو گشت ابلیس نومید

پشیمان گشت ویس از کردهٔ خویش

دل نالانش گشت آزردهٔ خویش

ز گریه کرد چشم خویش پر آب

به رخ بر، اشک او چون دُرّ خوشاب

همی بارید چون ابر بهاری

به آب اندر روان همچون سماری

گل رویش به گونه گشت چون گل

ز درد دل همی زد سنگ بر دل

نه بر دل که میزد سنگ بر سنگ

ز ناله همچو زیر چنگ بر چنگ

همی گفت آه ازین وارونه بختم

تو گویی شاخ محنت را درختم

چرا تیمار جان خود خریدم

به دست خود گلوی خود بریدم

چه بد بود این که کردم با تن خویش

چرا گشتم بدین سان دشمن خویش

کنون آتش ز جانم که نشاند

کنون خود کرده را درمان که داند

به دایه گفت دایه خیز و منشین

نمونه کار خسته جان من بین

نگر تا هیچ کس را این فتاده‌ست

به بخت من ز مادر دخت زاده‌ست

مرا آمد به در بخت وفاگر

به زورش بازگردانیدم از در

مرا بر دست جام نوش و من مست

به مستی جام را بفگندم ازدست

سیه باد جفا انگیخت گردم

کبود ابر بلا بارید دردم

سه چندان کز هوا بارد همی نم

درین شب بر دلم بارد همی غم

منم از خرمی درویش گشته

چراغ خود به دست خویش کشته

الا ای دایه همچون باد بشتاب

نگارین دلبرم را زود دریاب

عنان باره‌اش گیر و فرود آر

بگو ای رفته از پیشم به آزار

نباشد هیچ کامی بی نهیبی

نباشد هیچ عشقی بی عتیبی

به جان اندر امید و آز باشد

به عشق اندر عتاب و ناز باشد

جفای تو حقیقت بُد به کردار

جفای من مجازی بُد به گفتار

نبینی هیچ مهر و مهر جویی

که خود در وی نباشد گفت و گویی

بدان دلبر چرا باشد نیازی

که خود با او نشاید کرد نازی

تو آزرده شدی از من به گفتار

من آزرده شدم از تو به کردار

اگر بود از تو آن کردار نیکو

چرا بود از من این گفتار آهو

چو از تو آنچنان کردار شایست

مرا خود بیش و کم گفتن نبایست

بدار ای دایه او را تا من آیم

که پوزش آنچه باید من نمایم

بخش ۹۵ - فرستادن ویس دایه را در پى رامین و خود رفتن در عقب

بشد دایه سبک چون مرغ پران

نه از بادش زیان و نه ز باران

دلی کز مهر باشد ناشکیبا

نه از سرما بترسد نه ز گرما

به ره برف را گلبرگ پنداشت

به رامین در رسید او را فروداشت

سمنبر ویس چون سروی گرازان

تن چون برفش اندر برف تازان

فروغ آفتاب آمد ز رویش

نسیم نوبهار آمد ز بویش

به تازه شب جهان شد روز روشن

میان برف کرد از روی گلشن

خجل شد برف از آن اندام سیمین

همیدون باد از آن زلفین مشکین

نه چون اندام او بد برف زیبا

نه چون زلفین او بد باد بویا

ز چشمش بر زمین گوهر فشان بود

ز مویش بر هوا عنبر فشان بود

تو گفتی حور بی فرمان رضوان

ز ناگه از بهشت آمد به گیهان

بدان تا جان رامین را رهاند

ز بخت او را به کام دل رساند

چو آمد پیش او شد گش و نازان

بدو گفت ای چراغ سرفرازان

سرشت هر گِلی همچون گِل تست

نهاد هر دلی همچون دل تست

همه کس را بپیچد دل ز آزار

همه کس را جفا سخت آید از یار

همه کس کام و عیش خویش خواهد

اگرچه بیش دارد بیش خواهد

چنان کاکنون جفای من ترا بود

ز پیش این جفای تو مرا بود

دلت را گر جفای من حزین کرد

جفای تو دلم را همچنین کرد

نگر تا خویشتن را چه پسندی

به هر کس آن پسند ار هوشمندی

جهان گه دوست باشد گاه دشمن

گهی بر تو بتابد گاه بر من

اگر دشمن به کامت باشد امروز

به کام دشمنان باشی تو یک روز

کسی کاو چون تو باشد زشت کردار

به گفتاری چرا گردد دلازار

نگر تا تو به جای من چه کردی

به زشتی نام خوبم چند بردی

بجز کردار ناخوبت چه دیدم

نگر تا چند ناخوبی شنیدم

ز ناخوبی نهادی بار بر بار

ز بی مهری فزودی کار بر کار

نه بس بود آنکه از پیمان بگشتی

برفتی با دگر کس مهر کشتی

وگر چاره نبود از مهر کشتن

چه بایست آنچنان نامه نبشتن

ز ویس و دایه بیزاری نمودن

به رسوایی و زشتی بر، فزودن

چه بفزودت بدان زشتی که کردی

مرا چندین به زشتی برشمردی

اگر شرمت نبود از نیک یارت

همان شرمت نبود از کردگارت

نه با من خورده‌ای صد بار سوگند

که هرگز نشکنی در مهر پیوند

اگر شاید ترا سوگند خوردن

پس آن سوگند را به‌دروغ کردن

چرا از من نشاید بازگفتن

ترا بد گوهر و بد ساز گفتن

چرا کردی چنین وارونه کردار

که ننگست ار بگویندش به گفتار

تو نشنیدی که شد کردار مردم

نکوهیده پی گفتار مردم

بدان زشتست آهو کش بگویند

ازیرا بخردان آهو نجویند

چو نتوانی ملامتها کشیدن

نباید جز سلامت برگزیدن

نگه کن در همه روزی به فرداش

مکن بد تا نرنجی از مکافاش

اگر جنگ آوری کیفر بری تو

وگر کاسه زنی کوزه خوری تو

تباهی گر بکاری بدروی تو

فزونی گر بگویی بشنوی تو

اگر کشتی کنون بارش درودی

و گر گفتی کنون پاسخ شنودی

چنین نازک مباش ای شیر مردان

چنین از ما عنان را برمگردان

مشو دلتنگ بر من کت سزا نیست

به هر حالی گناه تو مرا نیست

همان دردی که تو ما را نمودی

روا باشد که تو نیز آزمودی

گنه تو کرده‌ای تو خشم گیری

نگویی تا که دادت این دلیری

تو داور باش و پیدا کن گناهم

که پوزش می‌ندانم بر چه خواهم

نگویی بر تن پاکم چه آهوست

و یا از روی و مویم چه نه نیکوست

هنوزم قدّ چون سروست گل بار

هنوزم روی چون ماهست گلنار

هنوزم هست سنبل عنبر آگین

هنوزم هست شکر گوهر آگین

هنوزم بر رخان لاله‌ست و نسرین

هنوزم در دهان زهره‌ست و پروین

فروغ آفتاب آید ز رویم

نسیم نوبهار آید ز بویم

چه آهو دانی اندر من نگویی

بجز یکتادلی و راستگویی

به گاه دوستداری دوستدارم

به گاه سازگاری سازگارم

نه با خوبی ز یک مادر بزادم

نه با آزادگی از یک نژادم

نه شهرو را منم شایسته فرزند

نه خوبان را منم زیبا خداوند

مرا زیبد به گیتی نام خوبی

که دارد تاب زلفم دام خوبی

مرا در زیر هر مویی بر اندام

هزاران دل فتاده‌ستند در دام

گل رویم بود همواره بر بر

سر زلفم همه ساله معنبر

اگر روی مرا بیند بهاران

فرو ریزد ز شرم از شاخساران

نبینی چون رخانم هیچ گلنار

همیشه تازه و خوشبوی بر بار

نبینی چون لبانم هیج شکر

به دلها بر، ز جان و مال خوشتر

گر از مهر و وفایم سیر گشتی

بساط دوستی را درنوشتی

جوانمردی کن و پنهان همی دار

مکن یکباره یار خویش را خوار

به خشم اندر بکن لختی مدارا

مکن بدمهری خویش آشکارا

نه هر کس کاو خورد با گوشت نان را

به گردن بازبندد استخوان را

خردمند آن کسی را مرد خواند

که راز دل نهفتن به تواند

نداند راز او پیراهن اوی

نه موی آگاه باشد بر تن اوی

تو نیز این دشمنی در دل همی دار

مرا منمای چندین خشم و آزار

مبند از کینه راه شادمانی

مکُش یکباره شمع مهربانی

مبُر از مهرِ چو من دلفروزی

مگر مهرم به کار آیدت روزی

جهان هرگز به حالی بر نپاید

پس هر روز روز دیگر آید

اگر کین آمدت زان مهر بسیار

مگر مهر آید از کینه دگر بار

چنان کاندر پس گرماست سرما

دگر ره از پس سرماست گرما

بخش ۹۶ - پاسخ دادن رامین ویس را

جوابی داد رامین دلازار

چنان چون حال ایشان را سزاوار

نگارا هرچه تو کردی بدیدم

همیدون هرچه تو گفتی شنیدم

مبادا آنکه در خواری نداند

ز نادانی در آن خواری بماند

نه آنم من که خواری را ندانم

تن آسوده درین خواری بمانم

مرا این راه بد جز دیو ننمود

پشیمانم بر آن کم دیو فرمود

بپیمودم به گفت دیو راهی

کشیدم رنج و خواری چند گاهی

گمان بردم کزین ره گنج یابم

ندانستم که بی بر رنج یابم

به کوهستان نشسته خرم و شاد

تن از رنج و دل از اندیشه آزاد

ز چندان خرمی دل برگرفتم

چنین راهی گران در بر گرفتم

سزاوارم بدین خواری که دیدم

چرا دل زان همه شادی بریدم

دل نادان به هوش خویش نازد

بدی سازی کرا نیکی نسازد

کسی را کازمایی گوهری ده

و گر گوهر نخواهد اخگری ده

مرا دست زمانه گوهری داد

چو بفگندم به جایش اخگری داد

دو ماهه راه پیمودم به سختی

به فرجامش چه دیدم شور بختی

مرا فرجام جز چونین نبایست

وگر چونین نبودی خود نشایست

چو کردم با زمانه ناسپاسی

زمانه کرد با من ناشناسی

چو من گفتم که نسپاسم به هر چیز

زمانه گفت نشناسم ترا نیز

نکو کردی که از پیشم براندی

بجز طرار و نادانم نخواندی

دل من گر چنین نادان نبودی

به مهر ناکسی پیچان نبودی

کنون برگرد و اندر من میاویز

چنان چون گفتی از مهرم بپرهیز

که من باری شدم تا روز محشر

نپیوندیم هرگز یک به دیگر

نه من گفتم که تو نه ماهرویی

نه سیمین ساعدی نه مشک مویی

تو خوبان را خداوندی و سالار

نکویان را توی گنجور بیدار

صلف باشد به چشمت جاودی را

طرب باشد به رویت نیکوی را

تو داری حلقهای مشک بر عاج

تو داری از بنفشه ماه را تاج

تو از دیدار چون خرم بهاری

تو از رخسار چون چینی نگاری

و لیکن گر تو ماه و آفتابی

نخواهم کز بنه بر من بتابی

نگارا تو پزشک بیدلانی

به درد بیدلان درمان تو دانی

ازین پس گرچه باشد صعب دردم

بمیرم نیز گرد تو نگردم

تو داری در لب آب زندگانی

که باز آری به تن جان و جوانی

اگر چه تشنگی آید به رویم

بمیرم تشنه آب از تو بجویم

و گر عشق من آتش بود سوزان

نبینی زین سپس او را فروزان

چنین آتش که باشد سربه سر دود

همان بهتر که خاکستر شود زود

بسی آهو بگفتی بر تن من

دو صد چندان که گوید دشمن من

کنون آن گفتها کردی فراموش

نه در دل جای آن دادی نه در گوش

نبینی آنکه خود کردی ز خواری

ز من مهر و وفا می چشم داری

بدان زن مانی ای ماه سمنبر

که باشد در کنارش کور دختر

به دیده کوری دختر نبیند

همی داماد بی آهو گزیند

تو نیز آهوی خود را می‌نبینی

همیشه یار بی آهو گزینی

سخن خواهی که یکسر خود تو گویی

به نام هر کسی آهو تو جویی

چه آهو دیدی از من تا تو بودی

که چندین خشم و آزارم نمودی

ترا دل سیر گشت از مهربانی

چرا چندین مرا بد مهر خوانی

ز بد مهری نشان تو بیش داری

که بی رحمی و زفتی کیش داری

اگر هرگز تو روی من ندیدی

نه در گیتی نشان من شنیدی

نبایستی چنین بی رحم بودن

به گفتار این همه خواری نمودن

اگر یارت نبودم دیر گاهی

بدم مرد غریب و دور راهی

شب تاریک و من بی جای و بی یار

به دست باد و برف اندر گرفتار

گنه را پوزش بسیار کردم

هزاران لابه و زنهار کردم

نه از خوشی یکی گفتار بودت

نه از خوبی یکی کردار بودت

نه بر درگاه خویشم بار دادی

نه از سختی مرا زنهار دادی

مرا در برف و در باران بماندی

به خواری وانگه از پیشم براندی

ز بی رحمی نبودی دستگیرم

بدان تا من به برف اندر بمیرم

نبخشودی ز رشک سخت بر من

همی مرگم سگالیدی چو دشمن

اگر روزی ترا رشکی نمودم

به روز مرگ ارزانی نبودم

چه بی شرمی و چه زنهار خواری

که مرگ دوستان را خوار داری

گر از مرگم دلت خشنود بودی

ز مرگ من ترا چه سود بودی

ترا سودی نیامد زانکه کردی

بدیدی آن گمان بد که بردی

مرا سودی بزرگ آمد پدیدار

که پیدا گشت غدار از وفادار

بلا را خودهمین یک حال نیکوست

که بشناسی بدو در، دشمن و دوست

کنون کز حال تو آگاه گشتم

دل سنگینت را بدخواه گشتم

وفای تو چو سیمرغست نایاب

که دل بی رحم داری چشم بی آب

مبادا کس که او مهر تو ورزد

کجا مهر تو یک ذره نیرزد

سپاس کردگار دادگر باد

که جانم را ز بند مهر بگشاد

شوم دیگر نورزم مهر با کس

گل گلبوی زین گیتی مرا بس

شوم تا مرگ باشم پیش او شاه

که او تا مرگ باشد پیش من ماه

هر آنگاهی که چون او ماه باشد

سزد او را که چون من شاه باشد

اگر گیتی بپیمایی دو صد راه

نه چون او ماه یابی نه چو من شاه

چو ما را داد بخت نیک پیوند

به مهر یکدگر باشیم خرسند

بخش ۹۷ - پاسخ دادن ویس رامین را

سمن بر ویس جوشان و خروشان

دو چشمه خونش از دو چشم گریان

دریده ماه پیکر جامه بر بر

فگنده لاله گون واشامه از سر

همی گفت ای مرا چون جان گرامی

دلم را کام و کامم را تمامی

توی بخت مراهمتهای رادی

توی جان مرا همتای شادی

مدر بر بخت من یکباره پرده

مکن جان مرا در مهر برده

درخت خرمی را شاخ مشکن

مه اومید را در چاه مفگن

اگر من با تو لختی ناز کردم

و یا بر تو زمانی رشک بردم

مخوان از رشک من چندین فسانه

مکن با من جدایی را بهانه

چو شش ماه از جدایی درد خوردم

چه باشد گر زمانی باز کردم

نباشد هیچ هجری بی نهیبی

چنان چون هیچ گشقی بی عتیبی

کرا از عشق باشد در دل آتش

عناب دوست باشد در دلش خوش

عتاب دوستان در وصل و هجران

بماند تا بماند مهر ایشان

فسونتر باد هر روسی نهیبم

که هم تیمار من گشت این عتیبم

اگر سنگی ز گردون اندر آید

همانا عاشقان را بر سر آید

پشیمانم چرا کردم عتیبی

کزو بفزود جانم را نهیبی

گمان بردم که کردم بر تو نازی

شد آن ناز مرا بر تو نیازی

اگر تیزی نمودم از در ناز

نگر تا من ترا چون جویمی باز

مزور جلدیی با تو بر اندم

و زان جلدی چنین خیره بماندم

اگر بودم به ناز اندر گنهگار

شدم با تو به برف اندر گرفتار

چو بودم روز شادی با تو انباز

شدم در روز سختی با تو دمساز

چو از گجرت بسی تیمار خوردم

به بازی باز از تو بر نگردم

کنون دست از عنانت بر نگیرم

همی نالم به زاری تا بمیرم

و گر بپذیتی از من پوزش من

نیفزایی به تندی سوزش من

شوم تا مرگ پیش تو پرستار

برم فرمانت چون فرمان دادار

و گر چونین نورزم مهربانی

بریدن هر گهی از من توانی

همه وقتی توان جستن جدایی

و لیکن جسن نتوان آشنایی

درخت آسان بود از بن بریدن

بریده باز نتوان روینیدن

تو خود دانی که با تو بد نکردم

کنون بی حجت از تو برنگردم

بخش ۹۸ - پاسخ دادن رامین ویس را

جهان افروز رامین گفت ازین پس

نپنداری که از من برخورد کس

نورزم مهر تا خواری نبینم

ز غم، روشن جهان تاری نبینم

چه باید روز شادی گرم خودرن

تن آزاد خود را بنده کردن

بسا روزا که من دیدم تن خویش

ز بس خواری به کام دشمن خویش

اگر خواری همی آید به رویم

سزد گر نیز مهر تو نجویم

بجز دوزخ نشاید هیچ جایم

اگر نیز آزموده آزمایم

منم آزاد و هرگز هیچ آزاد

چو بنده برنگیرد جور و بیداد

نباشد هیچ فرزانه ستمگر

نباشد هیچ آزاده ستمبر

گر از روی تو تابانست خورشید

من از خورشید تو ببریدم اومید

و گر نایاب گردد در جهان سنگ

بود یک من به گوهر شصت همسنگ

بخرّم صد منی بر دل نهم من

مگر زین ننگ و رسوایی رهم من

اگر در زیر وصلت هست صد گنج

نیرزد جستنش با این همه رنج

دل از تن برکنم گر دل دگر بار

کشد مهر تو یا مهر دگر یار

اگر زین دل جدا مانم مرا به

که هر کس را مهی خواهد مرا نه

مگر بخت مرا نیکی درین بود

که امشب مهر تو پیوسته کین بود

بسا کارا که آغازش بود سخت

سرانجامش به نیکی آورد بخت

کند گهگاه ایزد کارها راست

چنان کزوی نداند هیچ کس خواست

کنون کار مرا امشب چنان کرد

که از خوبی به کام دوستان کرد

برستم زان همه گفتار و پوزش

وزان غم خوردن و تیمار و سوزش

تو گویی بنده بودم شاه گشتم

زمین بودم سپهر و ماه گشتم

چنان بی رنج و بی غم گشت جانم

که گویی من کنون نی زین جهانم

من از مستی جنان هشیار گشته

ز خواب ابلهی بیدار گشته

نبینا بختم اکنون گشت بینا

چو نادان جانم اکنون گشت دانا

چو پای ازبند خواری رسته کردم

نیابد هیچ گور امروز گردم

نگر تا تو نپنداری که دیگر

مرا بینی چو دیدی خوار و غمخور

هر آن کاو طمع بگسست از جهان پاک

نیاید هرگز او را از جهان باک

به بی رنجی گذارد زندگانی

نجوید سود از نیم زیانی

تو نیز ار بخردی و هوشیاری

چو من باشی و غم در دل نداری

خردورزی و خرسندی نمایی

که خرسندیست بهتر پادشایی

اگر صد سال تخم مهرکاری

ازو در دست جز بادی نداری

کسی از عشق ورزیدن نیاسود

به غیر از راه دشواری نپیمود

نبرد این ره به سر اندر جهان کس

اگر تو عاقلی پند منت بس

بخش ۹۹ - پاسخ دادن ویس رامین را

سمنبر ویس دست رام در دست

ز داغ عاشقی بیهوش و سرمست

ز بس سرما تنش چون بید لرزان

ز نرگس بر سمن یاقوت ریزان

همی گفت ای مرا چون دیده درخور

شبم را ماهتابی روز را خور

ز روی دوستی شایسته یاری

ز روی نام زیبا شهریاری

نه بی روی تو خواهم زندگانی

نه بی کام تو خواهم کامرانی

بیازردم ترا نیکو نکردم

بدین غم دست و بازو را بخوردم

مکش چندین کمان خشم و آزار

میندازم تو چندین تیر تیمار

بیا تا هر دوان دل شاد داریم

به نیکو یکدگر را یاد داریم

حدیث رفته را دیگر نگوییم

به آب مهر دلها را بشوییم

مشو دلتنگ از آن خواری که دیدی

وز آن گفتارها کز من شنیدی

ترا خواری بود از همبر تو

نه از چون من نگار و دلبر تو

به گیتی نامورتر پادشایی

ببوسد خاک پای دلربایی

نه باشد در عتاب نیکوان جنگ

نه اندر نازشان بردن بود ننگ

ببر نازم که جانم هم تو بردی

مدارا کن که غارت هم تو کردی

چه ژواهی روز رستاخیز کردن

که خون چون منی داری به گردن

چه روز آید مرا زین روز بدتر

که نه دل بینم اندر بر نه دلبر

دلم بردی و اکنون رفت خواهی

دل و دلدار را چند کاهی

اگر تو رفت خواهی پس مبر دل

که آتش باردم زین درد بر دل

ترا چون دل دهد جستن جدایی

ز روی من بریدن آشنایی

تو آنی کت همی خواندم وفادار

کنون از من شدی یکباره بیزار

دریغا آن همه پیمان که بستی

ببستی باز بیهوده شکستی

بسی دادم دل بیهوده را پند

که با این بی وفا هرگز مپیوند

دل خودکامم از پیمان برون شد

که داند گفت حال او که چون شد

کنون ایدر مرا چندین چه داری

خمارین چشم من خونین چه داری

اگر برگشت خواهی زود برگرد

که سرما برکشید از جان من گرد

و گرتو برنگردی ای سمنبر

به همراهی مرا با خویشتن بر

منم با تو به دشوار و به آسان

چو صد فرسنگ دوری از خراسان

وگر صد پرده را بر من بدری

به خنجر دستم از دامن ببری

بگیرم دامنت با تو بیایم

زمانی بی تو با موبد نپایم

کجا گر من دلی چون کوه دارم

بر اندیشیدن هجرت نیارم

بخواهی رفتن ای خورشید تابان

مرا گمره بماندن در بیابان

بخواهی بردن ای دیبای صدرنگ

ز رویم رنگ وز تن زور و فرهنگ

چه بی رحمی چه بی مهری چه بی شرم

کزین لابه نشد سنگین دلت نرم

همی گفت این سخنها ویس دلبر

همی راند از دو دیده رود بربر

دل رامین نشد زان لابه خشنود

ز بس سختی تو گفتی آهنین بود

گرو بستند برف و خشم رامین

که نه آن کم شود تا روز نه این

چو ویس و دایه نومیدی گرفتند

ز رامین بازگشتند و برفتند

بشد ویس و بشد ماه جهان تاب

دلش پر آتش و دیده پر از آب

هم از سرما تنش لرزنده چون بید

هم از رامین دلش برگشته نومید

همی گفت وای من زین بخت وارون

که گویی هست با جان منش خون

که با من بخت من چندان ستیزد

که روزی خون من ناگه بریزد

ز من ناکس‌تر ای دایه که دانی

اگر زین بیش ورزم مهربانی

وگر باشم ازین پس مهر پرور

بیار انگشت و چشم من برآور

چنان بیچاره گشت اندر تنم جان

که بی جان تن، به زیر خاک پنهان

تن من گر بدین حسرت بمیرد

به گیتی هیچ گورش نپذیرد

کنون کز جان و از جانان بریدم

چه خواهم دید ازین بدتر که دیدم

به عشق اندر بلایی زین بتر نیست

سیاهی را ز پس رنگی دگر نیست

بخش ۱۰۰ - پشیمان شدن رامین از رفتن ویس و از پس ویس شدن

چو ویس دلبر از رامین جدا شد

هوا همچون دمنده اژدها شد

چه برفش بود و چه زهر هلاهل

که در ساعت همی بفسرد ازو دل

سیه ابری برآمد صف بپیوست

دم و دیدار بیننده فروبست

همی زد برف را بر چشم و بر روی

چنان کاسیمه گشتی پیل با اوی

ببسته راه رامین بی محابا

چو بندد راه کشتی موج دریا

تنش در برف بود و دل در آتش

که با دلبر چرا شد تند و سرکش

پشیمان گشت از گفتار بی بر

ز دیده سیل مرجان ریخت بر بر

خروشی ناگهان از وی رها شد

که گفتی جان وی از تن جدا شد

عنان رخش را چون باد برتافت

سمنبر ویس را در راه دریافت

چو مستی بیهش از رخش اندر افتاد

بسان بیدلان در بست فریاد

همی گفت ای صنم بر من ببخشای

مرا تیمار بر تیمار مفزای

گناه من ز نادانی دو تو شد

که نانیکو به چشم من نکو شد

من آن زشتی که دانستم بکردم

دوباره آب خود پیشت ببردم

کنونم نیست با تو چشم دیدار

زبان را نیست با تو رای گفتار

دلم از شرم تو مستست گویی

زبانم را گره بسته‌ست گویی

نه در پوزش سخن گفتن توانم

نه بی تو ره به کار خویش دانم

بماندستم کنون بی چار و بی یار

دل از صبر و تن از آرام بیزار

زبان از شرم تو خاموش گشته

روان از مهر تو بی هوش گشته

ببرد از ره دلم را دیو تندی

به مهر اندر پدید آورد کندی

کنون گردیدم از کرده پشیمان

ز من طاعت ازین پس وز تو فرمان

چنان دلجوی فرمان‌بر بُوَم من

که پیشت کمترین چاکر بوم من

اگر کین آورد مهر مرا پیش

به خنجر بر شکافم سینهٔ خویش

بگیرم من ترا در برف دامن

بدارم تا نه تو مانی و نه من

مرا کس نیست جز تو در جهان نیز

چو من مانده نباشم تو ممان نیز

اگر شاید که من پیشت بمیرم

چرا در مرگ دامانت نگیرم

به گاه مرگ جویم چون تو یاری

در آن گیتی به هم خیزیم باری

هر آن گاهی که چون تو یار دارم

نهیب راه محشر خوار دارم

مرا هم تو بهشتی هم تو حوری

که جوید در جهان زین هردو دوری

منم با تو تو با من تا به جاوید

نبرم هرگز از مهر تو اومید

همی گفت این سخن دلخسته رامین

روان از دیده بر، بر رود خونین

سخنهایی که صد باره بگفتند

دگر باره همان از سر گرفتند

جفاهای کهن را تازه کردند

دگر باره یکایک برشمردند

بگفتند آن جفا کز هم بدیدند

سخنهای جفا کز هم شنیدند

دراز آهنگ شد گفتار ایشان

جهان مانده شگفت از کار ایشان

دل ویسه چو کوهی بود سنگین

رخش همچون بهاری بود رنگین

نه از گفتار رامین نرم شد سنگ

نه از سرما بهارش گشت بی رنگ

چو تنگ آمد به خاور لشکر شام

برآمد چون درفشی پیکر بام

دل رامین ز شیدایی بترسید

دل ویسه ز رسوایی بتفسید

کجا رامین شدی از هجر شیدا

کجا ویسه شدی از روز رسوا

چو بام آمد سخنها گشت کوتاه

دل گمراهشان آمد سوی راه

همانگه دست یکدیگر گرفتند

ز بیم دشمنان در گوشک رفتند

دل از درد و روان از غم بشستند

سرای و گوشک را درها ببستند

ز شادی هر دو چون گل بر شکفتند

میان قاقم و دیبا بخفتند

تو گفتی آسمانی گشت بستر

درو آن دو سمنبر چون دو پیکر

یکی تن بود در بستر به دو جان

چو رخشنده دو گوهر در یکی کان

همه بالین پر از مه بود و پروین

همه بستر پر از گلنار و نسرین

ز روی و موی ایشان در شبستان

نگارستان بُد و خرم گلستان

نهاده چون دو دیبا روی بر روی

چو دو زنجیر مشکین موی بر موی

چه از بستر چه زان دو روی نیکو

به هم بر، خزّ و دیبا بوده ده تو

چنین بودند یک مه دو نیازی

نیاسودند روز و شب ز بازی

همیشه راست کرده بر نشان تیر

به هم آمیخته مثل می و شیر

گهی پر باده جام زر گرفتند

گهی سرو سهی در برگرفتند

گهی کافور و گل بر هم نهادند

گهی بر ریش هم مرهم نهادند

اگرچه بود دلهاشان پر آزار

به بوسه خواستندش عذر بسیار

نشسته شاه بر اورنگ زرین

نبود آگه ز کار ویس و رامین

ندانست او که رامین در سرایش

نشسته روز و شب با دلربایش

همی با او خورد آب از یکی جام

به تیغ ننگ ببریده سر نام

بپالوده دل از اندوه دوران

بیاگنده به عشق روی جانان

به کام خویش در دام اوفتاده

دو گیتی را به یک دلبر بداده

یکی ماهه نشاط و نیک بختی

ببردی یادشان ششماهه سختی

مبادا عشق و گر بادا چنین باد

که یابد عاشق از بخت جوان داد

چه خوش باشد چنین عشق و چنین حال

گر آید مرد عاشق را چنین فال

به عشق اندر چنین بختی بباید

که تا پس کار عشق آسان برآید

بسا روزا که من عشق آزمودم

چنین یک روز ازو خرم نبودم

زمانه زانکه بود اکنون بگشته‌ست

مگر روز بهیش اندر گذشته‌ست

بخش ۱۰۱ - آشکار شدن رامین بر شاه موبد

چو یک مه ویس و رامین شاد بودند

به باغ عشق چون شمشاد بودند

جهان خوش گشت و کم شد برف و سرما

در آمد باز پیش آهنگ گرما

به ویسه گفت رامین زود ما را

به شه بر، گشت باید آشکارا

ز پیش آنگه راز ما بداند

کجا زین بیش پوشیده نماند

چو زین چاره بیندیشید گربز

شبی پنهان فرود آمد از آن دز

یکی منزل زمین از مرو بگذشت

چو روز آمد دگر ره باز پس گشت

همی شد بر ره مرو آشکاره

به دروازه درون شد یکسواره

هم اندر گرد راه و جامهٔ راه

همی شد راست تا پیش شهنشاه

خبر دادند شاهنشاه را زود

که خورشید بزرگی روی بنمود

جهان افروز رامین آمد از راه

به پیکر همچو سروی بر سرش ماه

به راه آسیب سرما خورده یکچند

بفرسوده کمرگاه از کمربند

چو پیش شاه شد آزاده رامین

نیایش را دو تا شد سرو سیمین

شهنشه شاد شد چون روی او دید

هم از راه و هم از روزش بپرسید

جهان افروز رامین گفت شاها

نکو ناما به شاهی نیکخواها

ترا جاوید بادا بخت پیروز

ز بهروزیت بد خواه تو بد روز

ز هر کامی فزونتر باد کامت

ز هر نامی نکوتر باد نامت

به نیکو روزگارت جاودان باد

به شاهی بخت نیکت کامران باد

دلی باید مه از کوه دماوند

که بشکیند ز دیدار خداوند

مرا در کودکی تو پروریدی

کنونم سر به پروین برکشیدی

تو داده‌ستی مرا هم جان و هم جاه

مرا هم بابی و هم نامور شاه

گر از نادیدنت بی باک باش

به گوهر دان که من ناپاک باشم

مرا دربان سزد بر رفته کیوان

اگر باشم به درگاه تو دربان

چرا از تو شکیبایی نمایم

که با درد جدایی برنیایم

به فرمانت شدم شاها به گرگان

تهی کردم کُه و دشتش ز گرگان

کهستان را چنان کردم به شمشیر

که آهو را همی فرمان برد شیر

ز موصل تا به شام و تا به ارمن

شهنشه را نمانده‌ست ایچ دشمن

به فر شاه حال من چنانست

که پیشم کمترین بنده جهانست

همه چیزی به من داده‌ست دادار

مگر دیدار شاه نام بُردار

چو از دیدار شاهنشه جدایم

تو گویی در دهان اژدهایم

خدای آسمان هر چند رادست

همه چیزی به یک بنده نداده‌ست

چو بودم روز و شب سخت آرزومند

به جان افزای دیدار خداوند

چنین تنها خرامیدم ز گوراب

شتابان همچو از کهسار سیلاب

به راه اندر همه نخچیر کردم

چو شیران سیه نخچیر خوردم

کنون تا فرّ این درگاه دیدم

به شادی شاه را بر گاه دیدم

دلم باغ بهاران گشت گویی

یکی جانم هزاران گشت گویی

ز دولت یافتم همواره اومید

نهادم تخت را بر تاج خورشید

سه مه خواهم به پیش شاه خوردن

پس آنگه باز عزم راه کردن

و گر کاری جزین فرمایدم شاه

نیابم بهتر از فرمان او راه

چنان فرمان او را پیش دارم

کجا فرمان اورا جان سپارم

من آنگه زنده باشم زی خردمند

که جان بدهم به فرمان خداوند

چو شاهنشاه بشنید این سخن زو

سخنهای به هم آورده نیکو

بدو گفت اینکه کردی خوب کردی

نمودی راستی و شیر مردی

مرا دیدار تو باشد دل افروز

ازو سیری کجا یابم به یک روز

کنون باری زمستانست و سرماست

نباید روز و شب جز رود و مِیْ خواست

چو آید روزگار نوبهاران

ترا در ره بسی باشند یاران

من آیم با تو تا گرگان به نخچیر

که باشد در بهاران خانه دلگیر

کنون رو برکش از تن جامهٔ راه

به گرمابه شو و جامه دگر خواه

چو رامین بازگشت از پیش او شاد

شهنشاهش بسی خلعت فرستاد

سه ماه آنجا بماند آزاده رامین

ندیدش جز هوای دل جهان‌بین

همه آن داد بختش کاو پسندید

نهانی ویس دلبر را همی دید

به پیروزی هوای دل همی راند

هواش از شاه پوشیده همی ماند

همیشه ویس را دیدی نهانی

چنان کز وی نبردی شه گمانی

بخش ۱۰۲ - رفتن موبد به شکار

چو لشکرگاه زد خرم بهاران

به دشت و کوهسار و جویباران

جهان از خرمی چون بوستان شد

زمین از نیکوی چون آسمان شد

جهان پیر برنا شد دگر بار

بنفشه زلف گشت و لاله رخسار

چو گنج خسروان شد روی کشور

ز بس دیبا و زر و مشک و عنبر

هزار آوا زبان بگشاد بر گل

چو مست عاشق اندر بست غلغل

بنفشه‌ستان دو زلف خویش بشکست

چو لاله‌ستان وقایه سرخ بربست

به دشت آمد ز تنگ کوه نخچیر

برون آمد بهار از شاخ شبگیر

عروس گل بیامد از عماری

ببرد از بلبلان آرامگاری

چو گل بنمود رخ را، هامواره

فلک بارید بر تاجش ستاره

ز باران آب گیتی گشت میگون

به عنبر خاک هامون گشت معجون

ز خوشی باغ همچون دلبران شد

ز خوبی شاخ همچون اختران شد

هوا نوروز را خلعت برافکند

ز صد گونه گهر بر گل پراگند

نشاط باده خوردن کرد نرگس

چو گیتی دید چون شاهانه مجلس

گرفتش جام زرین دست سیمین

چنان چون دست خسرو دست شیرین

صبا بردی نسیم یار زی یار

چو بگذشتی به گلزار و سمن زار

هوا کردی نثار زر و گوهر

چو بگذشتی نسیم گل بَرو بر

بشستی پشت گور از دست باران

زدودی زنگ شاخ از جویباران

چنان رخشنده شد پیرامن مرو

که گفتی ششتری بد دامن مرو

ز باران خرمی چندان بیفزود

که گفتی قطر باران خرمی بود

به چونین خوش زمان و نغز هنگام

که گیتی تازه بود و روز پدرام

شهنشه کرد با دل رای نخچیر

که بود آنگاه شهر و خانه دلگیر

سبک لشکرشناسان را فرستاد

که و مه لشکرش را آگهی داد

که ما خواهیم رفتن سوی گرگان

گرفتن چند گه خوگان و گرگان

پلنگان را در آوردن ز کهسار

نهنگان را ز بیشه کردن آوار

سیه گوشان و یوزان را گشادن

از آهو هر دوان را قوت دادن

چو آگه گشت ویس از رفتن شاه

به چشمش گاه شادی گشت چون چاه

به دایه گفت ازین بتر چه دانی

کجا زنده نخواهد زندگانی

منم آن زنده کز جان سیر گشتم

به صد جا خستهٔ شمشیر گشتم

به گرگان رفت خواهد شاه موبد

که روزش نحس باد و طالعش بد

مرا چون صبر باشد در جدایی

ازین پتیاره چون یابم رهایی

اگر رامین بخواهد رفت با شاه

دلم با او بخواهد رفت همراه

چو فردا راه برگیرد مرا وای

که رخشش پاک بر چشمم نهد پای

به هر گامی ز راهش رخش رامین

مرا داغی نهد بر جان شیرین

چو گردم دور از آن شاه جوانان

مرا بینی به ره چون دیدبانان

نگه دارم رهش را چون طلایه

ز چشم خویشتن سازم سقایه

گهی از وی غریبان را دهم آب

گهی یاقوت و مروارید خوشاب

مگر دادار بنیوشد دعایی

بگرداند ز جان من بلایی

بلایی نیست ما را بدتر از شاه

که بدرایست و بدگویست و بدخواه

مگر یابم ز دست او رهایی

نیابم هر زمان درد جدایی

کنون ای دایه رو تا پیش رامین

بگو حالم که چونانست و چونین

بدان تا خود چه خواهد کرد با من

ز کام دوستان وز کام دشمن

اگر فردا بخواهد رفت با شاه

حدیث زندگانی گشت کوتاه

بگو با آن همه درد جدایی

که خواهد بود زنده تا تو آیی

نگر تا روی را از من نتابی

که تا آیی مرا زنده نیابی

ز بهر آنکه تا مانی به خانه

به دست آور ز گیتی یک بهانه

مرو با شاه و ایدر باش خرم

تو بی غم باش او را دار در غم

ترا باید که باشد نیک بختی

مرو را سال و مه کوری و سختی

بشد دایه همان گه پیش رامین

نمک کرد این سخن بر ریش رامین

پیام ویس یک یک گفت با رام

تو گفتی ناوَکی بود آن نه پیغام

گرفت از غم دل رامین تپیدن

سرشک خونش از مژگان چکیدن

زمانی بر جدایی زار بگریست

ز بهر آنکه در زاری همی زیست

گهی رنج و گهی درد و گهی بیم

ز دست هجر دل گشته به دو نیم

پس آنگه گفت با دایه که موبد

ازین نه نیک با من گفت و نی بد

نه خود گفت و نه آگاهی فرستاد

مگر وی را فرامش گشتم از یاد

گر ایدون کم بفرماید برفتن

بهانه آنگهی شاید گرفتن

چو او شد من به مرو اندر بپایم

بهانه سازم از درد دو پایم

مرا پوزش بود ناکردن راه

که گویم شاه بود از دردم آگاه

مرا نخچیر باشد رامش افزای

و لیکن راه نتوان کرد بی پای

گمان بردم که داند شهریارم

که من خود دردمند و زار وارم

ازین رویم نداد آگاهی راه

بماندم لاجرم بر گاه بی شاه

مرا گر راست آید این گمانی

بمانم در بهشت اینجهانی

چو دایه ویس را این آگهی داد

تو گفتی مژدهٔ شاهنشهی داد

بی انده شد روان مهرجویش

به بار آمد گل شادی ز رویش

چو گردون کوه را استام زر داد

زمین را نیز فرش پر گهر داد

خروش آمد ز دز رویینه خم را

درای و نای و کوس و گاودم را

بجوشیدند گردان و سواران

چو از شاخ درختان نوبهاران

همی آمد ز مرو انبوه لشکر

چنان کز ژرف دریا موج منکر

به پیش شاه رفت آزاده رامین

نکرده ساز ره بر رسم آیین

شهنشه پیش گردان دلاور

بدو گفت این چه نیزنگست دیگر

چرا بی ساز رفتن آمده‌ستی

دگر باره مگر نالان شده‌ستی

برو بستان ز گنجور آنچه باید

که مارا صید بی تو خوش نیاید

بشد رامین ز پیش شاه ناکام

چو ماهی کش بود صد شست در کام

چو رامین راه گرگان را کمر بست

تو گفتی گرگ میشش را جگر خست

به ناکامی به راه افتاد رامین

جگر خسته به تیر و دل به ژوپین

چو آگه گشت ویس از رفتن رام

برفت از جان او یکباره آرام

دلی خو کرده در شادی و در ناز

کنون چون کبگ شد در چنگل باز

غریوان با دل سوزان همی گفت

نوای زار بر نادیدن جفت

چرا تیمار تنهایی ندارم

چرا یاقوت بر رویم نبارم

نیابم یار چون یار نخستین

نکارم مهر همچون مهر پیشین

مرا بی دوست خامش بودن آهوست

گرستن بر جدایی سخت نیکوست

اگر باور نداری دایه دردم

ببین این اشک سرخ و روی زردم

سخن هست اشک من دیده زبانم

همی گوید همه کس را نهانم

به یک دل چون کشم این رنج و تیمار

که باشد زو همه دلها گرانبار

ز جان خویش نالم نه ز دلبر

که دلبر رفت او چون ماند ایدر

دل بی صبر چون آرام یابد

که با صبر این بلا هم برنتابد

چو رامین را بدید از گوشهٔ بام

به راه افتاده با موبد به ناکام

میانی چون کناغ پر نیانی

برو بسته کمربند کیانی

غبار راه بر زلفش نشسته

ز داغ دوست رنگ از رخ گسسته

نگار خویش را ناکرده پدرود

چو گمره در کویر و غرقه در رود

دل ویسه ز دیدارش برآشفت

در آن آشفتگی با دل همی گفت

درود از من نگار سعتری را

درود از من سوار لشکری را

درود از من رفیق مهربان را

درود از من امیر نیکوان را

مرا پدرود ناکارده، برفتی

همانا دل ز مهرم برگرفتی

تو با لشکر برفتی وای جانم

که آمد لشکری از اندُهانم

ببستم دل به صد زنجیر پولاد

همه بگسست و با تو در ره افتاد

اگر جانم بماند در جدایی

بگریم در جدایی تا تو آیی

فرستم میغها از دود جانم

درو آب از سرشک دیدگانم

کنم پر آب و سبزی جایگاهت

به باران گرد بنشانم ز راهت

کجا روی تو باشد چون بهاران

بهاران را بباید ابر و باران

چو رامین رفت یک منزل از آن راه

نبود از بی دلی از راه آگاه

ز بس اندیشها کش بود در دل

نبود آگاه تا آمد به منزل

به راه اندر همی نالید بسیار

نباشد بس عجب ناله ز بیمار

در آن ناله سخنهایی همی گفت

که آن گوید که تنها ماند از جفت

شبی چون دوش دیدم در زمانه

که بوسه تیر بود و لب نشانه

کنون روزی همی بینم چو امروز

که آهو گشت جانم عشق تو یوز

کجا شد خرمی و ناز دوشین

عقیق شکرین و دُرّ نوشین

ز دل شسته جفای سال چندین

حریرین سینه و دو نار سیمین

ز روی دوست بر رویم گلستان

شب تاریک ازو چون روز رخشان

شبی چونان بدیده دیدگانم

چنین روزی بدیدن چون توانم

نه روزست این که آتشگاه جانست

بلای روزگار عاشقانست

مبادا هیچ عاشق را چنین روز

ز سختی صبر پرداز و روان سوز

همانا گر بباشد دهر کیّال

بپیماید ازین یک روز صد سال

چو شاهنشه فرود آمد به منزل

به پیش شاه شد رامین بی دل

هزاران گونه بر رویش گوا بود

که اورا صبر و هوش ازتن جدا بود

نه رامش کرد با شاه و نه مِیْ خواست

بهانه کرد درد پا و برخاست

وزان پس روز تا شب همچنین بود

دلش گفتی که با جانش به کین بود

روان پر درد و رخ پر گرد بودش

همه تن دل همه دل درد بودش

بخش ۱۰۳ - نالیدن ویس از رفتن رامین و از دایه چاره خواستن

چو رامین دور گشت از ویس دلبند

نشاط و کام ازو ببرید پیوند

همیشه ماه بود آنگاه شد خور

چنو زرد و چنو بی خواب و بی خور

نیاسود از حدیث و یاد رامین

نگارین رخ به خون کرده نگارین

به دایه گفت دایه چاره‌ای ساز

که رفته یار بد مهر، آیدم باز

ز مهر ای دایه بر جانم ببخشای

مرا راهی به وصل دوست بنمای

که من با این بلا طاقت ندارم

شکیب درد این فرقت ندارم

ز من بنیوش دایه داستانم

که چون آب روان بر تو بخوانم

بدادم دل به نادانی ز دستم

کنون از بیدلی گویی که مستم

مکن زین بیدلی بر من ملامت

که خود برخاست از هجرم قیامت

یکی آتش بیامد در من افتاد

مرا در دل ترا در دامن افتاد

به پیش آب هر آتش زبون شد

مرا از آب چشم آتش فزون شد

همی ریزم برو سیل بهاران

که دید آتش فزاینده ز باران

شب من دوش چونان بُد که گفتم

مگر بر سوزن و بر خار خفتم

کنون روزست و وقت چاشتگاهست

به چشمم چون شب تاری سیاهست

مرا روز از رخان دوست باشد

چو درمان از لبان دوست باشد

همی تا هجر آن دلسوز بینم

نه درمان یابم و نه روز بینم

ندانم بر سر من چه نبشته‌ست

که کار بخت با من سخت زشتست

شوم در دشت گردم با شبانان

نگردم نیز گرد مهربانان

به شهر از گریه‌ام طوفان بخیزد

به کوه از ناله‌ام خارا بریزد

ندانم چون کنم با که نشینم

به جای دوست در عالم که بینم

نبینم گیتی و دیده ببندم

کجا از هرچه بینم مستمندم

چه سود آمد دلم را زینکه دیدم

جز آنک از خواب و آرامم بریدم

فراوان بخت خود را آزمودم

ازو جز خسته و غمگین نبودم

تباهی روزگار خود فزایم

چو بخت آزموده آزمایم

شنیدی داستان من سراسر

کنون درمان کارم چیست بنگر

جوابش داد دایه گفت هرگز

نباید بودن اندر کار عاجز

ازین گریه وزین ناله چه آید

جز آن کت غم به غم بر، می‌فزاید

همالان تو در شادی و نازند

به کام دل همه گردن فرازند

تو همواره چنین در رنج و دردی

به غم خوردن قرارم را ببردی

جهان از بهر جان خویش باید

همه دارو ز بهر ریش باید

ترا درمان و هم ریشت به دستست

چرا دست تو از چاره ببسته‌ست

ترا داده‌ست یزدان پادشایی

تمامی و بزرگی و روایی

چو شهرو داری اندر خانه مادر

چو ویرو یاور و فرخ برادر

چو رامین یار شایسته تو داری

سزای خسروی و شهریاری

همت گنجست آگنده به گوهر

همت پشتست با بسیار لشکر

بزرگی را همین باشد بهانه

بزرگی جوی و کم کن این فسانه

تو موبد را بسی زشتی نمودی

همیدون چند بارش آزمودی

نه دیو خیم او گشته‌ست بهتر

نه کوه خشم او گشته‌ست کمتر

همانست او که بود و تو همانی

همین خواهید بودن جاودانی

پس اکنون چاره و درمان خود جوی

که هم تخمست و هم آبست و هم جوی

ز پیش آنکه موبد دست یابد

ز کین دل به خون ما شتابد

که او را دل ز ما هر سه به کین است

به کین ما چو شیر اندر کمین است

تو در دل کن که او یک روز ناگاه

چو ره یابد بیاید از کمینگاه

نیابی همرهی بهتر ز رامین

به سر بر نه مرو را تاج زرین

تو بانو باش تا او شاه باشد

به هم با تو چو خور با ماه باشد

نماند در زمانه شاه و سالار

که نه در کار او با تو بُوَد یار

نخستین یاورت باشد برادر

پس آنگه نامور شاهان دیگر

که شاهان پاک با موبد به کینند

همه رامین و ویرو را گزینند

مدارا با خرد بسیار کردی

بلا از بهر دل بسیار خوردی

کنون چاری به دست آور ز دانش

که این اندوهها گرددت رامش

کنون کن گر توانی کرد کاری

که زین بهتر نیابی روزگاری

به مرو اندر نه شاهست و نه لشکر

تو داری گنج شاهنشاه یک سر

چه مایه رنج بُرده‌ست او بدین گنج

کنون تو یافتی همواره بی رنج

به دینارش بخر شاهی و فرمان

که شاهی را بها داری فراوان

ز پیش آنکه او بر تو خورد شام

تو بر وی چاشت خور تا تو بری نام

گر این تدبیر خواهی کرد منشین

ز حال خویش نامه کن به رامین

بگویش تا ز موبد باز گردد

به رفتن باد را انباز گردد

چو او آید یکی چاره بسازیم

که موبد را به بدروزی بتازیم

چو بشنید این سخن ویس سمن بوی

بر آمد لالهء شادیش از روی

بخش ۱۰۴ - نامه نوشتن ویس به پیش رامین

حریر و مشک و عنبر خواست و خامه

ز درد دل به رامین کرد نامه

سخن در نامه از زاری چنان بود

که خون از حرفهای او چکان بود

الا ای مهربان مهر پرور

چنین کن نامه نزد یار دلبر

کجا این نامه گر خوانی تو بر سنگ

ز سنگ آید به گوشَت نالهٔ چنگ

ز یار مهربان و عاشق زار

به یار سنگدل وز مهر بیزار

ز بی دل بندهٔ بی خواب و بی خور

سپرده دل به شاهی چون مه و خور

ز نالان عاشق بیمار و مهجور

به کام دشمنان وز کام دل دور

ز پیچان چاکری سوزان بر آتش

جهانش تیره گشته بخت سر کش

ز گریان خادمی بدبخت مسکین

روان از دیدگانش سیل خونین

ز پی خسته دلی خسته روانی

عقیقین دیده‌ای زرین رخانی

نژندی مستمندی دردمندی

شده بر تنش هر مویی چو بندی

نزاری بی قراری دل‌فگاری

ز هر چشمی رونده رودباری

نوشتم نامه در حال چنین سخت

که چون من نیست اکنون ایچ بد بخت

تنم پیچان و چشمم زار و گریان

دلم بر آتش تیمار بریان

تنم چون شمع سوزان اشک ریزان

چو ابر تیره از دل دود خیزان

بلا را مونس و غم را رفیقم

به دریای جدایی در، غریقم

چه مسکینم که گریم زار چندین

یکی دستم به دل دیگر به بالین

عقیق دو لبم پیروز گشته

جهان بر حال من دل سوز گشته

یکی چشم و هزار ابر گهی بار

یکی جان و هزاران گونه تیمار

فراق آمد همه راز نهانم

به خونابه نویسد بر، رخانم

ز جان من یکی آتش برافروخت

که صبر و رامشم در دل همی سوخت

چو دریا کرد چشمم را ز بس آب

کنون در آب چشمم غرقه شد خواب

جو جای خواب را پر آب یابم

به آب اندر چگونه خواب یابم

بدان دستی که این نامه نبشتم

بساط خرمی را درنوشتم

تنم بگداخت از بس رنج دیدن

دلم بگریخت از بس غم کشیدن

ز گیتی چون توانم کام جستن

که جانم را نه دل مانده‌ست نه تن

چرا بردی ز من آن روی چون خور

که چون جان و روانم بود در خور

همی تا دور مانده‌ستم ز رویت

ز باریکی نمانم جز به مویت

به روز انده گسارم آفتابست

که چون رخسار تو با نور و تابست

به شب انده گسارم اخترانند

که چون بینم به دندان تو مانند

خطا گفتم نه آن اندوه دارم

که باشد هیچ کس انده گسارم

اگر رنج مرا کوه آزماید

به جای آب ازو جز خون نیاید

نصیحت می‌کنندم دوستانم

ملامت می‌کنندم دشمنانم

ز بس کردن نصیحت یا ملامت

مرا کردند در گیتی علامت

نه مهرست این که انده بار میغست

نه هجرست این که زهر آلوده تیغست

چرا مردم دل اندر مهر بندد

چرا این بد به جان خود پسندد

اگر چون من بود هر مهربانی

مباد از مهر در گیتی نشانی

بسا روزا که خندیدم بریشان

کنون گشتم ز خندیدن پشیمان

بخندیدم بریشان همچو دشمن

کنون ایشان همی گریند بر من

مرا دیدی ز پیش مهربانی

فروزان‌تر ز مهر آسمانی

کنون بالای سروینم کمان شد

گل رخسارگانم زعفران شد

اگر دو تا شود شاخ گرانبار

تنم دو تا شده‌ست از بار تیمار

به پیکر چون کمان گشتم خمیده

چو زه بر تن کشیده خون دیده

مرا ایدر بدین زاری بماندی

برفتی رخش فُرقت را براندی

غباری کز سم اسپت بجسته‌ست

چو پیکان در دو چشم من نشسته‌ست

خیال روی تو در دیدگانم

همی گرید ز راه دیده جانم

مرا گویند بیهوده چه نالی

که از بسیار نالیدن چو نالی

به روز رفته ماند یار رفته

چرا داری به دل تیمار رفته

نه چونین است کاندیشید بدگوی

مِیَم برریخت لیکن نامدش بوی

شبست اکنون و خورشیدم برفته‌ست

جهان همواره تاریکی گرفته‌ست

روا باشد که بنشینم به اومید

که باز آید به گاه بام خورشید

بهار رفته بازآید به نوروز

نگارم نیز بازآید یکی روز

نگارا سر و قدا ماهرویا

سوارا شیر گیرا نامجویا

من اندر مهر آنم کم تو دانی

که دارم جان فدای مهربانی

یکی تا موی تو بر من چنانست

که صد باره گرامی‌تر ز جانست

ترا خواهم نخواهم پاک جان را

ترا جویم نجویم این جهان را

مرا در مهر بسیار آزمودی

به مهر اندر ز من خشنود بودی

کنون اندر وفای تو همانم

گوا دارم ز خونین دیدگانم

اگر تو بر وفایم نه یقینی

بیا تا این گواهان را ببینی

بیا تا روی من بینی چو دینار

بر آن دینار باران دُرّ شهوار

بیا تا چشم من بینی چو جیحون

جهان از هر دو جیحونم پر از خون

بیا تا قد من بینی خمیده

نشاط از من من از مردم رمیده

بیا تا حال من بینی چنان زار

که هستم راست چون دهساله بیمار

بیا تا بخت من بینی چنان شور

که گویی هر زمان چشمم شود کور

بیا تا مهر من بینی بر افزون

شده چون حسنت از اندازه بیرون

اگر نه زود نزد من شتابی

چو بازآیی مرا زنده نیابی

اگر خواهی که رویم بازبینی

نه آسایی نه خسپی نه نشینی

چو این نامه بخوانی بازگردی

سه روزه ره به روزی درنوردی

همی تا تو رسی فریاد جانم

به راهت بر، نشسته دیدبانم

اگر جانم نگیرد رنج و دردم

ز درد عاشقی دیوانه گردم

ز دادار این همی خواهم شب و روز

که رویت بازبینم ای دل افروز

درود از من فزون از قطر باران

بر آن ماه من و شاه سواران

درود از من فزون از آب دریا

بر آن خورشید چهر سرو بالا

خدایا جان من بگذار چندان

که بینم روی او آنگاه بستان

که با این داغ گر جانم برآید

ز دود جان من گیتی سر آید

چو ویس دلبر از نامه بپرداخت

نوندی تیزتگ را سوی او تاخت

ز نزدیکان او مردی دلاور

بشد بر کوههٔ کوهی تگاور

که چون کرگس به کوهان برگذشتی

بیابان را چو نامه درنوشتی

نه شب خفت و نه روز آسود در راه

به رامین برد چونین نامهٔ ماه

چو رامین نامهٔ سرو روان دید

تو گفتی صورت بخت جوان دید

ببوسیدش به دو یاقوت و شکر

نهادش بر خمارین چشم و برسر

چو بند نامه بگشاد و فروخواند

ز دیده سیل بیجاده برافشاند

برآمد دود بی صبری ز جانش

ببارید آب حسرت بر رخانش

سخنهایی بگفت از جان پُر تاب

که شاید گر نویسندش به زر آب

دلا تا کی روا داری چنین حال

که از غم ماه بینی وز بلا سال

دلا آن کس که کام و نام جوید

نه با فرهنگ و با آرام جوید

نترسد بی دل از شمشیر بران

نه از پیل دمان و شیر غران

نه از برف و دمه نز موج دریا

نه از باران نه از سرما و گرما

دلا گر عاشقی چندین چه ترسی

ز هر کس چاره و درمان چه پرسی

ز تو فریاد و زاری که نیوشد

چو تو خود را نکوشی پس که کوشد

چه باید مهر با چندین زبونی

ترا کمی و دشمن را فزونی

به سر بازافگن این بار گران را

ز دل بیرون کن این راز نهان را

خوشی کی بیند از کام نهانی

که با هر سود بینی صد زیانی

اگر یک روز باشد شاد خواری

یکی سالت بود زاری و خواری

کنون یا بند را باید گشادن

و یا یکباره سر بر سر نهادن

نیابم بهتر از دستم برادر

برادر را به از شمشیر یاور

نه مردم گر کنم زین پس مدارا

بهل تا گردد این راز آشکارا

جهان جز مرگ پیش من چه آرد

بجز شمشیر بر جانم چه بارد

ز دشمن کی حذر جوید خطرجوی

ز دریا کی بپرهیزد گهرجوی

به دریا در، گهر جفت نهنگست

چو نوش اندر جهان جفت شرنگست

شراب کام را جامست شمشیر

چو راه خرمی را راهبان شیر

ز شیران برگذر وز جام خور مِیْ

که دی مه را بود نوروز در پی

ز آسانی نیابی شادمانی

ز بی رنجی نیابی کامرانی

فراوان رنج یابد دام داری

به دشت و کوه تا گیرد شکاری

شکاری نیست چون شاهی و فرمان

مرو را چون بگیرد مردم آسان

مرا در پیش چون شاهی شکارست

چو دلبر ویس مه پیکر نگارست

چرا با بخت خود چندین ستیزم

چرا آبی برین آتش نریزم

چرا در خیرگی چندین نشینم

چرا بیرون نیایم زین کمینم

من اندر دام و یارم نیز در دام

نهاده دل به درد و رنج ناکام

چرا این دام را بر هم ندرم

درخت ننگ را از بن نبرم

و لیکن چیزها را جایگاهست

همیدون کارها را وقتها هست

شکوفه کاو برآید ماه نیسان

به دی مه بر درختان یافت نتوان

مگر روز بلا اکنون سر آمد

برفت آن روز روز دیگر آمد

گذشت از رنج ما دی ماه سختی

کنون آمد بهار نیکبختی

چو رامین گفت ازین سان چند گفتار

ز درد دل همی پیچید چون مار

تنش در راه بود و دل برِ ویس

به چشم اندر بمانده پیکر ویس

قرارش رفته بود و صبر تا شب

ز دود دل نشسته گرد بر لب

به خاور بود چشمش تا کی آید

سپاه شب که راهش برگشاید

بخش ۱۰۵ - رفتن رامین به کهندز به مکر

چو دود شب بماند از آتش روز

فلک بنوشت خیری مفرش روز

بشد بر پشت اشقر آفتابی

چو بازآمد بر ادهم ماهتابی

ز لشکرگه به راه افتاد رامین

ندیدش هیچ کس جز ماه و پروین

رسول ویس پیشش با چهل کس

که بودی لشکری را هر یکی بس

گهی تازان گهی پویان چو گرگان

به یک هفته به مرو آمد ز گرگان

چو رامین از بیابان رفت بیرون

نماندش رنج ره یکروزه افزن

رسول و ویس را از ره گسی کرد

ز بهر ویس اندرزش بسی کرد

که او را آگاهی از من نهان ده

کجا این بار کار ما نهان به

مگو این راز جز با ویس و دایه

که خود دایه‌ست ما را سود و مایه

بگو کاین بار کار ما چنان شد

کجا در هر زبانی داستان شد

نشاید دید ازین پس روی موبد

و گر بینم سزاوارم به هر بد

تو فرداشب به دز بر، باش هشیار

ز شب یک نیمه رفته گوش من دار

بکن چاری که من پیش تو آیم

به پیروزی ترا راهی نمایم

نهان دار این سخن تا من رسیدن

کجا این پرده من خواهم دریدن

فرستاده برفت از پیش رامین

به راهان در شتابان‌تر ز شاهین

بدان گه سیم‌بر ویس گل اندام

به مرو اندر کهندز داشت آرام

همیدون گنجهای شاه گربز

نهاده بود همواره در آن دز

سپهبد زردِ نامی کوتوالش

که بیش از مال موبد بود مالش

گزینِ شاه و دستور و برادر

به گنج و خواسته قارون دیگر

نگهبان بود ویس دلستان را

همیدون داد فرمان جهان را

فرستاده چو بازآمد ز گرگان

ز دروازه شد اندر شهر پنهان

پس آنگه چون زنان پوشید چادر

به پیش ویس بانو شد بر استر

کجا خود ویس را آیین چنان بود

که هر روزش یکی سور زنان بود

زنان مهتران زی او شدندی

به شادی هفته‌ای با او بدندی

بدین نیرنگ زیبا مرد جادو

نهان از زرد شد تا پیش بانو

بگفتش سر به سر پیغام رامین

به سان در و شکر خوب و شیرین

که داند گفت چون بُد شادی ویس

ز مرد چاره گر آزادی ویس

تو گفتی مفلسی گنج روان یافت

و یا مرده دگر باره روان یافت

همانگه سوی زردش کس فرستاد

که بختم دوش در خواب آگهی داد

که ویرو یافت لختی درد و سستی

کنون باز آمدش حال درستی

به آتشگاه خواهم رفتن امروز

به کار نیک بودن آتش افروز

خورش بفزایم آتش را ببخشش

به نیکو و به پاکی و به رامش

سپهبد گفت شاید همچنین کن

همیشه نام نیک و کار دین کن

همانگه ویس شد با دوستداران

زنان مهتران و نامداران

به دروازه به آتشگاه خورشید

که بود از کردهای شاه جمشید

چه مایه ریخت خون گوسفندان

ببخشید آن همه بر مستمندان

چه مایه جامه و گوهر برافشاند

چه مایه سیل شیم و زر ز کف راند

چو شب بر روی گردون سایه گسترد

فرستاده شد و رامین درآورد

ز بیگانه تهی کردند ایوان

زبون شد مشتری را پیر کیوان

بماند آن راز در گیتی نهفته

نیامد باد بر شاخ شکفته

اگرچه کار باشد سهمگین سخت

به آسانی برآید چون بود بخت

چنان چون ویس و رامین را برآمد

درخت رنج را شادی بر آمد

زنان مهتران یکسر برفتند

همه بیگانگان از در برفتند

کسان ویس با رامین بماندند

همانگه جنگیان را برنشاندند

چهل جنگی همه گرد دلاور

کشیده چون زنان در روی چادر

بدین چاره ز دروازه برفتند

وز آتشگه ره کندز گرفتند

به پیش اندر گروهی شمعداران

گروهی خادمان و پیشکاران

همی راندند مردی را ز راهش

نهفته ماند زین چاره گناهش

بدین نیرنگ رامین را به دز برد

نهفته زیر چادر با چهل گرد

چو در دز شد کندز ببستند

به باره پاسبانان بر، نشستند

خروش و های هویی برکشیدند

سرای ویس پر دشمن ندیدند

چو شب تاریک شد چون جان بد مهر

تو گفتی دود و قیر اندود بر چهر

هوا از قعر دریا تیره‌تر شد

فلک چون قعر دریا پُر گهر شد

برآمد لشکر گردون ز خاور

چنان کامد ز تاریکی سکندر

دلیران از کمین بیرون دویدند

چو برگ مرد خنجر برکشیدند

چو سوزان آتش اندر دز فتادند

همه شمشیر در مردی نهادند

چو خفته کش پلنگ آید به بالین

به بالین برادر رفت رامین

بخش ۱۰۶ - کشتن رامین زرد را به جنگ

بجست از خواب زرد و تیغ برداشت

کجا چون شیر در کوشش جگر داشت

چو پیل مست با رامین برآویخت

بیامد مرگ و از جانش درآویخت

مرو را گفت رامین تیغ بفگن

که بر جانت گزندی ناید از من

منم رامین ترا کهتر برادر

منه جان را ز بهر کین بر آذر

بیفگن تیغ و دستت بند را ده

که بند از مرگ و از کشتن ترا به

سپهبد چون شنید آواز رامین

ز کین دل سیه گشتش جهان‌بین

زبان بگشاد بر دشنام رامین

به زشتی برد نیکو نامش از کین

به رامین تاخت چون شیر دژآگاه

بزد شمشیر بر تارکْش ناگاه

سبک رامین سپر افگند بر سر

یکی نیمه سپر بفگند خنجر

بزد رامینه تیغی بر سر زرد

چنان زخمی که مغزش را به در کرد

سرش یک نیمه با یک دست بفگند

ز خونش سرخ گل بر گل پراگند

چو زین سان کشته شد زرد نگون بخت

شد اندر دز نبرد دیگران سخت

نیامد ماه چرخ از ابر بیرون

ز بیم آنکه بر رویش چکد خون

به هر بامی فگنده کشته‌ای بود

به هر کویی ز کشته پشته‌ای بود

بسا کز بارهٔ کُندِز بجستند

ز بیم مرگ و از وی هم نرستند

بسا کز کین دل پیگار کردند

ز بهر ویس و هم جان را نبردند

عدو در هر کجا بد گشت مسکین

شب بدخواه بود و روز رامین

سه یک رفته زشب گیتی چنان کرد

که یکسر بود رفته دولت زرد

شبی رنگش سیه همچون جوانی

به رامین داد کام جاودانی

اگرچه داد وی را گنج و گوهر

ندادش تا ازو نستد برادر

جهان را هرچه بینی اینچنین است

به زیر نوش مهرش زهر کین است

گلش با خار و نازش با غمانست

هوا با رنج و سودش با زیانست

چو رامین دید وی را کشته بر خاک

همانگه جامه را بر سینه زد چاک

همی گفت آوخ ای فرخ برادر

مرا با جان و با دیده برابر

به خنجر باد دست من بریده

به زوبین باد ناف من دریده

چرا چون تو برادر را بکشتم

که بشکستم به دست خویش پشتم

اگر یابم هزاران زر و گوهر

کجا یابم دگر چون تو برادر

چو رامین مویه بر کشته بسی کرد

همان بی سود اندوهش بسی خورد

نه جای مویه بود و گرم خوردن

که جای رزم بود و نام کردن

چو زرد از شور بختی بی روان شد

رمه در پیش گرگان بی شبان شد

به سان خطبه خوانی بود خنجر

که او را مغز گردان بود منبر

به شاهی خطبهٔ رامین همی کرد

بر آن خطبه فلک آمین همی کرد

شبی بود آن شب از شبهای نامی

چو مهر ویس بر رامین گرامی

چو شب تاریک بُد بخت بداندیش

بشد شبگیر با دلهای پر نیش

چو روز آمد برآمد بخت رامین

بزد بر گیتی از شاهیش آذین

جهان افروز رامین بامدادان

ز بخت خویش خرم بود و شادان

نشسته آشکارا با دلارام

دلش خودرای گشته بخت خودکام

بخش ۱۰۷ - بر داشتن رامین گنج موبد را گریختن به دیلمان

پس آنگه گرد کرد از مرو یکسر

به زودی هر چه اشتر بود و استر

سراسر گنجهای شاه برداشت

وزان یک رشته اندر گنج نگذاشت

به مرو اندر درنگش بود دو روز

به راه افتاد با گنج و دل افروز

نشانده ویس را در مهد زرین

چو مه به‌میان هفت‌اورنگ و پروین

شتر در پیش و استر ده هزاری

نبد دینار و گوهر را شماری

همی آمد به راه اندر شتابان

گرفته روز و شب راه بیابان

به یک هفته دو هفته ره همی راند

به دو هفته بیابان باز پس ماند

چو آگه شد شه از کردار رامین

چنان افروز رامین بُد به قزوین

ز قزوین در زمین دیلمان شد

درفش نام او بر آسمان شد

زمین دیلمان جاییست محکم

بدو در، لشکری از گیل و دیلم

به تاری شب ازیشان ناوک انداز

زنند از دور مردم را به آواز

گروهی ناوک و ژوپین سپارند

به زخمش جوشن و خفتان گذارند

بیندازند ژوپین را گه تاب

چو اندازد کمان‌ور تیر پر تاب

چو دیوانند گاه کوشش ایشان

جهان از دست ایشان شد پریشان

سپر دارند پهناور گه جنگ

چو دیواری نگاریده به صد رنگ

ز بهرِ آنکه مرد نام و ننگند

ز مردی سال و مه با هم به جنگند

از آدم تا به اکنون شاه بی‌مر

کجا بودند شاه هفت کشور

نه آن کشور به پیروزی گشادند

نه باژ خود بدان کشور نهادند

هنوز آن مرز دو شیزه بمانده‌ست

برو یک شاه کام دل نرانده‌ست

چو رامین شد در آن کشور به شاهی

ز بخت نیک دیده نیکخواهی

همانگه چرم گاوی را بگسترد

چو پنجه بدره سیم و زر برو کرد

یکی زرینه جامش بر سر افگند

به زرین جام سیم و زر پراگند

که هم دل بود وی را هم درم بود

هوادار و هوا خواهش نه کم بود

چو از گوهر همی بارید باران

شکفته گشت بختش را بهاران

همانا بیش بود او را سپاهی

ز برگ و ریگ و قطر آب و ماهی

جهان یکباره گرد آمد بَرو بر

نه بر رامین که بر دینار بی‌مر

بزرگانی که پیرامُنْش بودند

همه فرمانْش را طاعت نمودند

چو کشمیر و چو آذین و چو ویرو

چو بهرام و رهام و سام و گیلو

شهان دیگر از هر جایگاهی

فرستادند رامین را سپاهی

چنان شد لشکر رامین به یک ماه

که تنگ آمد بریشان راه و بیراه

سپهدار بزرگش بود ویرو

وزیر و قهرمانش بود گیلو

بخش ۱۰۸ - آگاه شدن موبد از گنج بردن رامین با ویس

چو آگاهی به لشکرگاه بردند

بزرگان شاه را آگه نکردند

کجا او پادشاهی بود بدخو

وزین بدتر شهان را نیست آهو

نیارست ایچ کس او را بگفتن

همه کس رای دید آن را نهفتن

سه روز این راز ماند از وی نهفته

تمامی کار رامین شد شکفته

چو آگه شد جهان بر وی سر آمد

تو گفتی رستخیز او برآمد

مساعد بخت او با او برآشفت

خرد یکباره از وی روی بنهفت

ندانست ایچ گونه چارهٔ خویش

تو گفتی بسته شد راهش پس و پیش

گهی گفتی شوم سوی خراسان

مه رامین باد و مه ویس و مه گرگان

گهی گفتی که گر من بازگردم

به زشتی در جهان آواز گردم

مرا گویند گشت از رام ترسان

و گر نه نامدی سوی خراسان

گهی گفتی که گر با وی بکوشم

ندانم چون دهد یاری سروشم

سپاه من همه با من به کینند

به شاهی پاک رامین را گزینند

جوانست او و هم بختش جوانست

درخت دولتش تا آسمانست

به دست آورد گنج من سراسر

منم مفلس کنون و او توانگر

نه خوردم آن همه نعمت نه دادم

ز بهر او همه بر هم نهادم

مرا مادر بدین پتیاره افگند

که بر رامین دلم را کرد خرسند

سزد گر من به بد روزی نشستم

که گفتار زنان را کام بستم

یکی هفته سپه را روی ننمود

دو صد دریای اندیشه نپیمود

چنین افتاد تدبیرش به فرجام

که با رامین بکوشد کام و ناکام

همی ننگ آمدش برگشتن از جنگ

ز گرگان سوی آمل کرد آهنگ

چو لشکرگه بزد بر دشت آمل

جهان از ساز لشکر گشت پر گُل

ز خیمه گشت صحرا چون کهستان

کهستان از خوشی همچون گلستان

بخش ۱۰۹ - کشته شدن شاه موبد بر دست گراز

چهان را گرچه بسیار آزماییم

نهفته بند رازش چون گشاییم

نهانی نیست از بندش نهانتر

نه چیزی از قضای او روانتر

جهان خوابست و ما در وی خیالیم

چرا چندین درو ماندن سگالیم

نه باشد حال او را پایداری

نه طبعش را همیشه سازگاری

نه گاه مهر نیک از بد بداند

نه مهر کس به سر بردن تواند

چه آن کز وی نیوشد مهربانی

چه آن کز کور جوید دیدبانی

نماید چیزهای گونه گونه

درونش راست بیرون واشگونه

به کار بلعجب ماند سراسر

درونش دیگر و بیرونش دیگر

به چه ماند به خان کاروان گاه

همیشه کاروانی را برو راه

ز هر گونه سپنجی در وی آیند

و لیکن دیرگه در وی نپایند

گهی ماند بدان مرد کمان‌ور

که باشد پیش او در، تیر بی‌مر

به زه کرده همه ساله کمان را

به تاریکی همی اندازد آن را

هر آن تیری که از دستش رها شد

نداند هیچ چون شد یا کجا شد

زنی پیرست پنداری نکو روی

که در چاه افگند هر دم یکی شوی

همی جوییم گنجش را به صد رنج

پس آنگاهی نه ما مانیم و نه گنج

سپاهی بینی و شاهی ابر گاه

پس آنگه نه سپه بینی و نه شاه

چو روزی بگذرد بر ما ز گیهان

ز مردم همرهش بینی فراوان

چو او بگذشت روز دیگر آید

ز ما با او گروهی نو درآید

مرا باری به چشم این بس شگفتست

وزین اندیشه‌ام سودا گرفته‌ست

ندانم چیست این گشت زمانه

وزو بر جان ما چندین بهانه

جهانداری شهانشاهی چو موبد

جهان را زو بسی نیک و بسی بد

بدین خواریش باشد روز فرجام

بماند در دل و چشمش همه کام

کجا چون برد لشکرگه به آمل

همه شب خورد با آزادگان مل

مهان را سر به سر خلعت فرستاد

کهان را ساز جنگ و سیم و زر داد

همه شب بود از می مست و شادان

خمارش بین که چون بد بامدادان

نشسته شاه با گردان کشور

برآمد ناگهان بانگی ز لشکر

ز لشکرگاه شاهنشه کناری

مگر پیوسته بد با جویباری

گرازی زان یکی گوشه برون جست

ز تندی همچو پیلی شرزه و مست

گروهی نعره بر رویش گشادند

گروهی در پی او اوفتادند

گراز آشفته شد از بانگ و فریاد

به لشکرگاه شاهنشه درافتاد

شهنشه از سرا پرده برآمد

به پشت خنگ چو گانی درآمد

به دست اندریکی خشت سیه پر

بسی بدخواه را کرده سیه در

چو شیر نر بر آن خوگ دژم تاخت

سیه پر خشت پیچان را بیداخت

خطا شد خشت او وان خوگ چون باد

به دست و پای خنگ شه درافتاد

به تندی زیر خنگ اندر بغرید

بزد یشک و زهارش را بدرید

بیفتادند خنگ و شاه با هم

چو بسته گشته چرخ و ماه با هم

هنوز افتاده بد شاه جهانگیر

که خوک او را بزد یشکی روان گیر

درید از ناف او تا زیر سینه

دریده گشت جای مهر و کینه

چراغ مهر شد در دلش مرده

همیدون آتش کینه فسرده

سر آمد روزگار شاه شاهان

سیه شد روزگار نیکخواهان

چنان شاهی به چندان کامرانی

نگر تا چون تبه شد رایگانی

جهانا من ز تو ببرید خواهم

فریب تو دگر نشنید خواهم

چو مهرت با دگر کس آزمودم

ز دل زنگار مهر تو زدودم

ترا با جان ما گویی چه جنگست

ترا از بخت ما گویی چه ننگست

بجای تو نگویی تا چه کردیم

جز ایدر که دو تا نان تو خوردیم

نگر تا هست چون تو هیچ سفله

که یک یک داده بستانی به جمله

کنی ما را همی دو روزه مهمان

پس آنگه جان ما خواهی به تاوان

نه ما گفتیم ما را میهمان کن

پس آنگه دل چنان بر ما گران کن

چه خواهی بی گناه از ما چه خواهی

که ریزی خون ما بر بیگناهی

ترا گر هست گوهر روشنایی

چرا در کار تاریکی نمایی

چرا چون آسیای گرد گردی

بیاگنده به آب و باد و گردی

چو بختم را به چاه اندر فگندی

مرا زان چه، که تو چونین بلندی

ترا گر جاودان بینم همینی

همین چرخی همین آب و زمینی

همین کوهی همین دریا و بیشه

همین زشتیت کار و خو همیشه

هر آن مردم که خوی تو بداند

ترا جز سفله و ناکس نخواند

خداوندا ترا دانم ورا نه

به هر حاجت ترا خوانم مرا به

کجا دهر آن نیرزد کش بدانند

و یا خود بر زبان نامش برانند

بخش ۱۱۰ - نشستن رامین بر تخت شهنشاهى

چو آگاهی به رامین شد ز موبد

که او را چون فروبرد اختر بد

یکی هفته سران لشکر وی

به سوک اندر نشسته همبر وی

نهانی شکر دادار جهان کرد

که او فرجام موبد را چنان کرد

نه جنگی بود مرگش را بهانه

نه خونی ریخته شد در میانه

سر آمد روز چونان پادشاهی

نبوده هیچ رامین را گناهی

هزاران سجده برد او پیش دادار

همی گفت ای خداوند نکوکار

تو دانی گونه گون درها گشادن

که چونین کارها دانی نهادن

برانی هر کرا خواهی ز گیهان

بر آری هر کرا خواهی به کیوان

بذیرفتم ز تو تا زنده باشم

که خشنودیت را جوینده باشم

میان بندگانت داد جویم

همیشه راست باشم راست گویم

بُوم در پادشاهی داد فرمای

به درویشان ز احسان کام بخشای

توم یاری ده اندر پادشایی

که یاری دادنم را خود تو شایی

توی پشتی توم یاری به هر کار

مرا از چشم و دست بد نگه دار

خداوندم توی من بندهٔ بند

مرا شاهی تو دادی ای خداوند

خداوندم توی من بندهٔ تو

که من خود بندام دارندهٔ تو

کنون کردی چو سالار جهانم

بدار اندر پناه سایبانم

چو لابه کرد لختی پیش دادار

وزین معنی سخنها گفت بسیار

همانگه بار را فرمود بستن

سواران سپه را برنشستن

برآمد بانگ کوس و نالهٔ نای

روان شد همچو جیحون لشکر از جای

روارو در سپاه افتاد چونان

که از باد صبا در ابر نیسان

چو راه حشر گشت آن ره ز غلغل

ز کوه دیلمان تا شهر آمل

جهان افروز رامین با دل افروز

همی آمد همه ره شاد و فیروز

به شادی روز رام و روز شنبد

فرود آمد به لشکرگاه موبد

بزرگان پیش او رفتند یکسر

به دیهیمش برافشاندند گوهر

مرو را پاک شاهنشاه خواندند

ز فر و داد او خیره بماندند

چو ابری بود دستش نوبهاری

همی بارید در شاهواری

یکی هفته به آمل بود خرم

دمادم زد همی رطل دمادم

پس آنگه داد طبرستان به رهام

جوانمرد نکوبخت نکونام

به ایران در نژاد او کیانی

بزرگی در نژادش باستانی

همیدون داد شهر ری به بهروز

که بودش دوستدار و نیک آموز

بدان گاهی که او با ویس بگریخت

به دام شاه موبد درنیاویخت

به ری بهروز کردش میزبانی

به خانه داشتش چندی نهانی

به نیکی لاجرم نیکی جزا بود

کجا او خود به هر نیکی سزا بود

بکن نیکی و در دریاش انداز

که روزی گشته لؤلؤ یابیش باز

وز آن پس داد گرگان را به آذین

که با او یار یکدل بود و دیرین

به درگاهش سپهبد بود ویرو

چو سرهنگ سرایش بود شیرو

دو پیل مست و دو شیر دلاور

به گوهر ویس بانو را برادر

چو هر شهری به شاهی دادگر داد

نگهبانی به هر مرزی فرستاد

به راه افتاد با لشکر سوی مرو

کجا دیدار او بد داروی مرو

خراسان سر به سر آذین ببستند

پری رویان بر آذینها نشستند

همه راهی ورا چون بوستان شد

همه دستی برو گوهر فشان شد

زبانها بود بر وی آفرین خوان

چو دلها در وفای وی گروگان

چو در مرو گزین شد شاه رامین

بهشتی دید در وی بسته آذین

به خوبی همچو نوروز درختان

ز خوشی همچو روز نیک بختان

هزار آوا به دستان رود سازان

شکوفه جامهای دلنوازان

فرازش ابر دود مشک و عنبر

و زو بارنده سیم و زر و گوهر

سه مه آذینها بسته بماندند

وزیشان روز و شب گوهر فشاندند

بدین رامش نه خود مرو گزین بود

کجا یکسر خراسان همچنین بود

ز موبد سالیان سختی کشیدند

پس از مرگش به آسانی رسیدند

چو از بیداد او آزاد گشتند

به داد شاه رامین شاد گشتند

تو گفتی یکسر از دوزخ برستند

به زیر سایهٔ طوبی نشستند

بدان را بد بود روزی سرانجام

بماند نامشان جاوید بد نام

مکن بد در جهان و بد میندیش

کجا گر بد کنی بد آیدت پیش

چه نیکو گفت خسرو کِهبدان را

ز دوزخ آفرید ایزد بدان را

از آن گوهر که‌شان آورد ز آغاز

به پایان هم بدان گوهر برد باز

چو رامین دادجوی و دادگر شد

جهان از خفتگان آسوده‌تر شد

سپهداران او هر جا که رفتند

به فر او همه گیتی گرفتند

چو رنج دشمنانش بود بی بر

جهان او را شد از چین تا به بربر

به هر شهری شد از وی شهریاری

به هر مرزی شد از وی مرزداری

همه ویرانها آباد کردند

هزاران شهر و ده بنیاد کردند

بداندیشان همه بر دار بودند

و یا در چاه و زندان خوار بودند

به هر راهی رباطی کرد و خانی

نشانده بر کنارش راهبانی

جهان آسوده گشت از دزد و طرار

ز کرد و لور و از ره گیر و عیار

ز بس کاو داد سیم و زر سبیلی

نماند اندر جهان نام بخیلی

ز بس کاو داد زر و سیم و گوهر

همه گشتند درویشان توانگر

ز دلها گشت بیدادی فراموش

توانگر شد هر آن کاو بود بی توش

نه جستی گرگ بر میشی فزونی

نه کردی میش گرگی را زبونی

به هر هفته سپه را بار دادی

به نیکی پندشان بسیار دادی

به داورگه نشاندی داوران را

بکندی بیخ و بن بد گوهران را

به داورگاه او بر شاه و چاکر

یکی بودی و درویش و توانگر

چه پیش او شدی شاهی جهانگیر

به گاه داد جستن چه زنی پیر

ور آمد پیش او مرد خدایی

ستوده بود همچون پادشایی

به نزدش مرد پر فرهنگ و دانا

گرامی بود همچون چشم بینا

در ایران هر کسی دانش بیاموخت

بدان تا راز خود نزدش برافروخت

صد و ده سال رامین در جهان بود

از آن هشتاد و سه شاه زمان بود

میان ملک و جاه و حشمت و مال

بماند آن نامور هشتاد و سه سال

زمین از داد او آباد گشته

زمان از فر او دلشاد گشته

به فرش گشته سه چیز از جهان کم

یکی رنج و دوم درد وسوم غم

گهی جان را خورش دادی ز دانش

گهی تن را جوان کردی به رامش

گهی کردی تماشا در خراسان

گهی نخچیر کردی در کهستان

گهی بودی به طبرستان آباد

گهی رفتی به خوزستان و بغداد

هزاران چشمه و کاریز بگشاد

بریشان شهر و ده بسیار بنهاد

یکی زان شهرها اهواز مانده‌ست

کش او آنگاه شهر رام خوانده‌ست

کنونش گرچه هم اهواز خوانند

به دفتر رام شهرش نام دانند

شهی خوش زندگی بوده‌ست خوش نام

که خود در لطف ایشان خوش بود رام

نه چون او بد به شاهی سرفرازی

نه چون او بد به رامش رود سازی

نگر تا چنگ چون نیکو نهاده‌ست

نکوتر زان نهادی که گشاده‌ست

نشانست این که چنگ بافرین کرد

که او را نام چنگ رامتین کرد

چو بر رامین مقرر گشت شاهی

ز دادش گشت پُر مَهتابه ماهی

جهان در دست ویس سیمتن کرد

مرو را پادشاه خویشتن کرد

دو فرزند آمدش زان ماه پیکر

چو مامک خوب و چون بابک دلاور

دو خسرو نامشان خورشید و جمشید

جهان در فر هر دو بسته اومید

زمین خاوران دادش به خورشید

زمین باختر دادش به جمشید

یکی را سغد و خوارزم و چغان داد

یکی را شام و مصر و قیروان داد

جهان در دست ویس دلستان بود

و ڵیکن خاصش آذربایگان بود

همیدون کشور ارّان و ارمن

سراسر بد به دست آن سمن تن

به شاهی سالیان با هم بماندند

به نیکی کام دل یکسر براندند

مهار عمر خود چندان کشیدند

که فرزندان فرزندان بدیدند

بخش ۱۱۱ - وفات کردن ویس

چو با رامین بد او هشتاد و یک سال

زمانه سرو او را کرد چون نال

سر سرو سهی شد باشگونه

دو تا شد پشت او همچون درونه

کرا دشمن نباشد در جهان کس

چو بینی دشمن او خود جهان بس

چه نیکو گفت نوشروان عادل

چو پیری زد مرو را تیر بر دل

ز پیری این جهان آن کرد با من

که نتوانست کردن هیچ دشمن

به گیتی بازکردم ای عجب پشت

شکست او پشت من آنگه مرا کشت

اگرچه ویسه از گیتی وفا دید

هم او از گردش گیتی جفا دید

چنان با گردش گیتی زبون شد

که هفت اندامش از فرمان برون شد

پس آنگه مرگ ناگاه از کمینگاه

بیامد درربود آن کاسته ماه

دل رامین به دردش کان غم شد

همیدون چشم رامین رود نم شد

همی گفت ای گزیده جفت نامی

تنم را جان و جانم را گرامی

مرا با داغ تنهایی بماندی

تو خود خنگ جدایی را براندی

ندیدم در جهان چون تو وفادار

چرا گشتی ز من یکباره بیزار

نه با من چند باره عهد کردی

که هرگز روزی از من برنگردی

چرا از عهد خود کرده بگشتی

وفا را با جفا در هم سرشتی

وفا از چون تو یاری وافی آمد

جفا زین روزگار جافی آمد

شگفتی نیست گر با تو جفا کرد

زمانه در جهان با که وفا کرد

جهان را از وفا پردخت کردی

برفتی هم وفا با خود ببردی

مرا بس بود بر دل درد پیری

نهادی بر تنم بند اسیری

چرا درد دگر بر من نهادی

بلا را راه در جانم بدادی

به پایت دیدهٔ من خاک رُفته

تو بیچاره به زیر خاک خفته

همی گفتی زبان خوش سرایت

تن من باد راما خاک پایت

کنون این روز را می‌دید بایم

تن سیمینْت گشته خاک پایم

مرا این پادشایی با تو خوش بود

دلم با این همه گنج از تو گش بود

کنون خود این جهان بر من وبالست

مرا بی تو جهان جستن محالست

به درد تو بدرّم جامه بر بر

به مرگ تو بریزم خاک بر سر

کجا من پیرم و دانی نشاید

که از پیران چنین رسوایی آید

مرا هست از غمانت دل گران بار

چنان کز فرقتت دیده گهر بار

به درد و گریه دارم این و آن را

ندارم رنجه مر دست و زبان را

مرا شاید که دل تیمار دارد

و یا چشمم مژه خونبار دارد

نشاید کم بدَرّد دست جامه

و یا خواند زبان فریاد نامه

شکیبانی ز پیران سخت نیکوست

بخاصه در فراق جفت یا دوست

زبانم گر شکیبایی نماید

دلم در ناشکیبایی فزاید

چو دل را دارم از تیمار پر جوش

زبان را دارم از گفتار خاموش

پس آنگه دخمه‌ای فرمود شهوار

چنان شایسته جفتی را سزاوار

برآورده از آتشگاه برزین

رسانیده سر کاخش به پروین

ز پیکر همچو کوهی کرده محکم

ز صورت چون بهشتی گشته خرم

هم آتشگاه و هم دخمه چنان بود

که رضوان را حد بر هر دوان بود

چو ز آتشگاه و از دخمه بپرداخت

بسیچ آن جهان بنگر که چون ساخت

بخش ۱۱۲ - نشاندن رامین پسر خود را به پادشاهى و مجاور شدن به آتشغاه تا روز مرگ

سر سال و خجسته روز نوروز

جهان پیروز گشت از بخت پیروز

پسر را خواند خورشید مهان را

همیدون خسرو فرماندهان را

پسر را پیش خود بر گاه بنشاند

پس او را خسرو و شاه جهان خواند

به پیروزی نهادش تاج بر سر

بدو گفت ای خجسته شاه کشور

همایون بادت این تاج کیانی

همان این تخت و گاه خسروانی

جهانداری مرا داده‌ست یزدان

من این داده ترا دادم تو به دان

ترا من در هنرها آزمودم

همیشه ز آزموده شاد بودم

ترا دادم کلاه شهریاری

که رای شهریاری نیک داری

مرا سال ای پسر بر صد بیفزود

جهان بر من گذشت و بودنی بود

کنون هشتاد و سه سالست تا من

نشاط دوستم تیمار دشمن

کنون شاهی ترا زیبد که رانی

که هم نو دولتی و هم جوانی

مرا دیدی درین شاهی فراوان

بر آن آیین که من راندم تو می‌ران

هر آنچ ایزد زمن پرسد به محشر

من از تو نیز پرسم پیش داور

بِهَست از کام نیکو نام نیکو

تو آن کن کت بود فرجام نیکو

چو داد اورنگ زرین را به خورشید

برید از تخت و تاج و شاهی اومید

فرود آمد ز تخت خسروانی

به دخمه شد به تخت آنجهانی

در آتشگه مجاور گشت و بنشست

دل پاکیزه با یزدان بپیوست

خدای آن روز دادش پادشایی

که خرسندی گزید و پارسایی

اگرچه پیش ازان او مهتری بود

همیشه آز را چون کهتری بود

جهان فرمان او بودی و او باز

ز بهر کام دل فرمانبر آز

چو ز آز این جهان دل را بپرداخت

تن از آز و دل از انده بری ساخت

دلی کز شغل و آز این جهان رست

چنان دان کز بلای جاودان رست

چو شاهنشه سه سال از غم برآسود

به گیتی هیچ کس را روی ننمود

گهی در دخمهٔ دلبر نشستی

شبانروزی به درد دل گرستی

گهی در پیش یزدان لابه کردی

گناه کرده را تیمار خوردی

بدان پیری و فرتوتی که او بود

سه سال از گریه و زاری نیاسود

به پیش دادگر پوزش همی کرد

و بر کرده پشیمانی همی خورد

چو از دادار آمرزش همی خواست

تو گفتی دود حسرت زو همی خاست

به سه سال آن تن نازک چنان شد

کجا همرنگ ریشه زعفران شد

شبی از دادگر پوزش همی جست

همه شب رخ به خون دل همی شست

چو اندر تن توانایی نماندش

گه شبگیر یزدان پیش خواندش

به یزدان داد جان پاک شسته

ز دست دشمن بسیار خسته

بیامد پور او خورشید شاهان

ابا او مهتران و نیکخواهان

تنش را هم به پیش ویس بردند

دو خاک نامور را جفت کردند

روان هر دوان در هم رسیدند

به مینو جان یکدیگر بدیدند

به مینو از روان دو وفادار

عروسی بود و دامادی دگر بار

بشد ویس و بشد رامینش از پس

چنین خواهد شدن زایدر همه کس

جهان بر ما کمین دارد شب و روز

تو پنداری که ما آهو و او یوز

همی گردیم تازان در چراگاه

ز حال آنکه از ما شد نه آگاه

همی گوییم داناییم و گربز

بود دانا چنین حیران و عاجز

ندانیم از کجا بود آمدن‌ْمان

ویا زیدر کجا باشد شدْن‌مان

دو آرامست ما را دو جهانی

یکی فانی و دیگر جاودانی

بدین آرام فانی بسته اومید

نیندیشیم از آن آرام جاوید

همی بینیم کایدر برگذاریم

و لیکن دیده را باور نداریم

چه نادانیم و چه آشفته راییم

که از فانی به باقی نگراییم

سرایی را که در وی یک زمانیم

درو جویای ساز جاودانیم

چرا خوانیم گیتی را نمونه

چو ما داریم طبع واشگونه

جهان بندست و ما در بند خرسند

نجوییم آشنایی با خداوند

خداوندی که ما را دو جهان داد

یکی فانی و دیگر جاودان داد

خنک آن کس که او را یار گیرد

ز فرمان بردنش مقدار گیرد

خنک آن کش بود فرجام نیکو

خنک آن کش بود هم نام نیکو

چو ما از رفتگان گیریم اخبار

ز ما فردا خبر گیرند ناچار

خبر گردیم و ما بوده خبر جوی

سمر گردیم و خود بوده سمر گوی

به گیتی حال ما گویند چونین

که ما گفتیم حال ویس و رامین

بگفتم داستانی چون بهاری

درو هر بیت زیبا چون نگاری

الا ای خوش حریف خوب منظر

به حسن پاک و طبع پاک گوهر

فروخوان این نگارین داستان را

کزو شادی فزاید دوستان را

ادیبان را چنین خوش داستانی

بسی خوشتر ز خرم بوستانی

چنان خواهم که شعر من تو خوانی

که خود مقدار شعر من تو دانی

چو این نامه بخوانی ای سخن دان

گناه من بخواه از پاک یزدان

بگو یارب بیامرز این جوان را

که گفته‌ست این نگارین داستان را

توی کز بندگان پوزش پذیری

روانش را به گفتارش نگیری

درود کردگار ما و غفرانْش

ابر پیغمبر و یاران و خویشانْش

بخش ۱۱۳ - در انجام کتاب گوید

برآمد آفتاب شاد کامی

زدوده شد هوای نیکنامی

نسیم باد پیروزی برآمد

بهار خرمی با او درآمد

بپیوست ابر دولت بر حوالی

همی بارد سعادت بر موالی

خجسته جشن و خرم روزگارست

زمین با زیب و هر کس شادخوارست

زمین از خز زرین حِلّه دارد

هوا از ابر سیمین کِلّه دارد

جهان‌بینم همه پر نور گشته

از آفتهای گردون دور گشته

شکفته نوبهار ملک و فرمان

به پیروزی چو ماه و مهر تابان

زیادت گشته شد روز سعادت

به هنگامی که شب گردد زیادت

گل دولت به وقتی گشت خندان

که در گیتی شده پژمرده ریحان

جهان دیگر شده‌ست و حال دیگر

مگر نو کرد یزدان گیتی از سر

همی بارد ز ابرش قطر رادی

همه روید ز خاکش تخم شادی

فلک را نیست تأثیری بجز داد

مگر مریخ و کیوان زو بیفتاد

چنین تأثیر کی بود آسمان را

چنین نو دولتی کی بد جهان را

مگر سایه‌یْ شب از فرّ هُمایست

چو نور روز از فر خدایست

زبان هر که بینی شکر گویست

روان هر که بینی مهر جویست

مگر تیمار مرگ از خلق برخاست

همه کس یافت آن کامی که می‌خواست

چو داد و راستی گیتی فروزست

شب مردم تو پنداری که روزست

هواداران همه شادند و خرم

سخندانان عزیزند و مکرم

همان دهر را باغ این زمانست

بدو در مملکت سرو روانست

چنان سروی که رنگ آبدارش

بماند در خزان و در بهارش

کنون نیکان چو گلها در بهارند

بداندیشان چو گلبن پر ز خارند

شهنشاهی که اورنگش خداییست

سپاهان را طراز پادشاییست

بهشت خلد را ماند سپاهان

کف خواجه عمیدش گشته رضوان

خداوندی به داد و دین مؤید

ابو الفتح مظفر بن محمد

خراسان را به نام نیک مفخر

سپاهان را به حکم داد داور

زمانه قبله کرده دولتش را

سعادت سجده برده طلعتش را

گذشته نامهٔ نامش ز جیحون

رسیده رایت رایش به گردون

ازین سفله جهان آمد چنان حُرّ

که لعل از سنگ آید وز صدف دُرّ

به گاه روشنایی ماه و انجم

بدو مانند همچون بت به مردم

ایا چون مال بر هر دل گرامی

چو جان پاکیزه و چون عقل نامی

قمر هرگز چو رای تو نتابد

خرد هرگز ضمیر تو نیابد

به چیزی تو فزونی از پیمبر

که بر فضل تو منکر نیست کافر

همیشه جود تو دل را نوازد

سموم قهر تو جان را گدازد

تو دریایی و دریا چون بجوشد

کرا زهره که با دریا بکوشد

چو تو گویی بگیرید آن فلان را

بلرزد هفت اندام آسمان را

اگر ترسی تو از آتش به محشر

ز بی باکی شوی در آتش اندر

به گاه نام جستن تیر باران

چنان رانی که برگ گل بهاران

خفرز آید ترا ریگ رونده

شمر آید ترا بحر دمنده

تنی با عز و با مقدار داری

چرا روز نبردش خوار داری

نترسی از بلا وز ننگ ترسی

همی از دانش و فرهنگ ترسی

همت آزادگی بینم طباعی

همت فرهنگها بینم سماعی

ز بس آزادگی و خوب کاری

قضا خواهی ز عالم بازداری

خنک آن کش توی شایسته فرزند

خنک آن کش توی زیبا خداوند

چه کرداری که از فضل تو آید

چه فرزندی که از نسل تو زاید

همه پر مایه باشند و ستوده

چو زر پالوده چون یاقوت سوده

به مشتق ماندت اصل خیاره

کزو ناید بجز ماه و ستاره

ادب کبر آرد از چون تو هنرجوی

سخن فخر آرد از چون تو سخنگوی

مهان کوهند و او چرخ بلندست

میان این و آنها بین که چندست

رسوم مهتران دردست بر جان

رسوم خواجه تریاکست و درمان

نه زو گاه کرم تأخیر یابی

نه زو گاه هنر تقصیر یابی

چنان گردد به گردش فر دادار

که گردد گرد مرکز خط پرگار

به گرد ملک تدبیرش حصارست

به باغ فخر پیمانش بهارست

از آن کش بخت فرخ هست بیدار

جهان چون خفته پندارست هموار

ضمیر و دلْش ماه و آفتابند

چو امر و هیبتش برق و سحابند

نیاز اندر جهان ماند به شیطان

سخای دست او ماند به قرآن

بکشت آز و نیاز مردمان را

زر جودش دیت شد هر دوان را

یکی شمشیر دارد دست ایام

کزو دشمنش را گیرد حسد نام

حسودش را ملامت بیش از من

که دولت را بود همواره دشمن

بخاصه دولتی قاهر بدین سان

که سیصد بنده دارد چون نریمان

نگویم کش مبادا هیچ بدخواه

یکی بادش و لیکن دست کوتاه

بقا بادا کریم بافرین را

بقای جود و علم و داد و دین را

بماند داد و دین تا وی بماند

بخواند دولت آن را کاو بخواند

نه گیتی را چنو بوده‌ست فرزند

نه دولت را چنو بوده خداوند

به باغ ملک رسته چون صنوبر

سه گوهر چون فروزنده سه اختر

مهی بر صورت ایشان نبشته

بهی بر عادت ایشان سرشته

اگر باشند همچون تو عجب نیست

کجا خود بار خرما جز رطب نیست

ازیشان مهترین دریای علمست

جهان مردمی و کوه حلمست

مقر آمد خرد کش هست مهتر

ابو القاسم علی بن المظفر

پدر را از ادیبی قرة العین

گهر را از تمامی مفخر و زین

هنوزش بوی شیر اندر دهانست

ندانم دانشی کز وی نهانست

درخت علم را قولش بهارست

سرای جود را فعلش نگارست

بدان با شرم روی او پدیدست

که یزدانش ز پاکی آفریده‌ست

بدو داده‌ست برهان کفایت

برو باریده باران عنایت

جهان در فصل او بسته‌ست اومید

فزونتر زانکه اندر نور خورشید

چو از خورشید آید روشنایی

ازو آید نظام پادشایی

چو از قوت به فعل آید کمالش

جلیلان عاجز آیند از جلالش

به سجده تاجداران پیشش آیند

دو رخ بر خاک ایوانش بسایند

همیشه تا جهانست این پسر باد

به پیروزی دل افروز پدر باد

ازو کهتر همایون خواجه بونصر

جمال روزگار و زینت عصر

فلک تا دید دیدار سلف را

همی گوید غلامم این خلف را

به اختر ماند آن فرخنده اختر

بزرگ از مخبر و کوچک به منظر

به منظر همچو تیغ ذوالفقارست

کجا هم کوچک و هم نامدارست

همش با کودکی فرهنگ پیران

همش با کوچکی طبع امیران

ز بس کاو شکرین گفتار دارد

ز بهروزی نشان بسیار دارد

بسا فخرا که او خواهد نمودن

بسا مدحا که او خواهد شنودن

فلک هر روز تاج آراید او را

که ماه و مهر افسر شاید او را

نبشتش عهد و منشور ولایت

ز پیروزی همی زیبدش رایت

همی سازد به تخت و کامگاری

همی جویدْش ساز بختیاری

چنین بادا که من گفتم چنین باد

هم او را هم پدر را آفرین باد

وَزو کهتر یکی شیرست دیگر

ابو طاهر محمد بن مظفر

چو عیسی همچو طفل روزافزون

چو موسی کید کفر و دشمن دون

چو عیسی هم ز گهواره سخنگوی

چو موسی هم به خردی داوری جوی

اگر در چشم خردست او به منظر

به عقل اندر بزرگست و به مخبر

به سان آتشست اندک به دیدار

و لیکن قوت و هیبتش بسیار

ز عمر خویش در فصل بهارست

ازیرا همچو اشکوفه به بارست

چو زین اشکوفه آید میوهٔ جاه

رهی گردد مرو را مهر با ماه

اگر هم باز باشد بچهٔ باز

پسر همچون پدر باشد سر افراز

دو چشم بد ز هر سه باد بسته

درخت عمرشان جاوید رسته

پسر خرم به اورنگ پدر باد

پدر نازان به فرهنگ پسر باد

ایا بر ماه برده منظرِ نام

بیاورده ز گردون اخترِ کام

به صدر اندر به پیروزی نشسته

به هیبت صدر بد خواهان شکسته

نثارت آوریدم مهرگانی

روان چون آب چشمه‌یْ زندگانی

بدین جشنت نیاورد ایچ کهتر

نثاری از نثار بنده مهتر

به فرمانت بگفتم داستانی

ز خوبی چون شکفته بوستانی

درو چون میوه از حکمت مثلها

چو ریحان بهاری خوش غزلها

توی بهتر بزرگان زمانه

به نامت مهر کردم این فسانه

سر نامه به نام تو گشادم

به پایان مهر نامت برنهادم

نگر کاین داستان چه نیکبختست

بهار نامت او را تاج و تختست

از آن کش نام تو بر هر کرانیست

تو پنداری که این دفتر جهانیست

مرو را شرق و غرب آغاز و انجام

چو خورشید اندرو گردنده این نام

تو خود دانی کزین سان گفته شعری

بماند تا بماند نظم شعری

به فر نام تو گفتار چاکر

رود بر هر زبانی تا به محشر

بماند جاودان او را جوانی

که خورد از جودت آب زندگانی

هر آنگاهی که تو باشی سخن جوی

چو من باید به پیش تو سخنگوی

اگر یابی ز هر کس نظمِ گفتار

ز من یابی تو نظمِ دُرّ شهوار

چو بر اسپ سخن آیم به جولان

مرا باشد مجرّه جای و کیوان

بیان من بود روشن چو شعری

به نکته چون ز گوهر تاج کسری

چو دریایست طبع من ز گفتار

شود از علم، دَر وی رود بسیار

بسی دانش بباید تا سخن‌گوی

تواند زد به میدانِ سخن گوی

بخاصه چون بود میدان چونین

به نام تو به یاد ویس و رامین

اگرچه رنج برده‌ستم فراوان

نکردم شکر بر یکروزه احسان

خداوندا شب رنجم سر آمد

کنون صبح رضای تو برآمد

بریدم راه بد روزی بریدم

به منزلگاه پیروزی رسیدم

کریما تا ترا دیدم چنانم

که کاری جز طرب کردن ندانم

ز جود تو همیشه شاد و مستم

تو گویی کیمیا آمد به دستم

به فرخنده لقایت چون ننازم

که با او از همه کس بی نیازم

تو خورشیدی و چون با تو نشینم

چراغ و شمع شاید گر نبینم

تو دریایی و من مرد گهر جوی

ز تو جویم گهر نز چشمه و جوی

ز شکرت شد دهان من شکرخوار

ز مدحت شد زبان من گهربار

چنان چون من ز تو شادم همه سال

ز شادی باد عمرت را همه حال

همایون باد بر تو روزگارت

همیشه کام راندن باد کارت

تو خسرو گشته کام دلْت شیرین

عدوی تو نشان تیر و ژوبین

الا تا در جهان باشد زمانه

زمانه عمر بادت جاودانه

الا تا بر فلک باشد سعادت

سعادتهات بادا بر زیادت

همیشه کام و فرمانت روان باد

همیشه دولت و بختت جوان باد

شب تو روز باد و روز نوروز

سرت پیروز رنگ و بخت پیروز

طناب عمر تو تا حشر بسته

ندیم خرمی با تو نشسته

دل و دست و در و رویت گشاده

سریر و مسند و خوانت نهاده

گهی کلکت به دست و گاه خنجر

گهی زلف بتان و گاه ساغر

چنین بادا که گفتم رسم و آیین

ز من بنده دعا وز بخت، آمین!

فخرالدین اسعد گرگانی

ویس و رامین