معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ عسجدی

عبدالعزیز پسر منصور مشهور به عَسجَدی مروزی شاعر ایرانی است که در اواخر سدهٔ چهارم و اوایل سدهٔ پنجم هجری می‌زیست. وی از شاعران دربار سلطان محمود غزنوی بود. گمان برده می‌شود که وی پس از مرگ سلطان محمود در دربار پسر وی سلطان مسعود غزنوی و همچنین پس از وی در دبار سلطان مودود غزنوی پسر سلطان مسعود نیز شاعری می‌کرد. وی در اشعار خود آنان را مدح نموده است. عسجدی از شاعرانی است که در فتح «سومنات» به دست سلطان محمود، قصیده‌ای در تهنیت ساخته که آن قصیده در کتاب‌های تراجم ضبط شده و مشهور است. وفات او در سال ۴۳۲ ه.ق ذکر نموده‌اند. از اشعار او جز چند قصیده و مقداری اشعار پراکنده چیزی باقی نمانده است.

اشعار باقیمانده

شمارهٔ ۱ - از مدایح : بامید قبولت بکر فکرم

شمارهٔ ۲ - از تغزلات : عسکری شکر بود تو گو بیا می شکرم

شمارهٔ ۳ - از قطعات : کوس تو اندر خوردنی، هر روزگار اندر منه

شمارهٔ ۴ - آفتاب : رحمتی کن پرده از رخ برمیفکن زینهار

شمارهٔ ۵ - خد و لب و دندان معشوق : بخد و آن لب و دندانش بنگر

شمارهٔ ۶ - در سخای ممدوح گوید : با سرشگ سخای او کس را

شمارهٔ ۷ - تعریف شمع : بر من آمد و آورد و بر فروخته شمع

شمارهٔ ۸ - در صفت جود ممدوح : به بخشش کف او ساعتی وفا نکند

شمارهٔ ۹ - وله : پیش او کی شوند باز سپید

شمارهٔ ۱۰ - تغزل : برخیز و برافروز هلا قبله زردشت

شمارهٔ ۱۱ - قطعه : آمد آن رگ‌زن مسیح‌پرست

شمارهٔ ۱۲ - رباعی : تا مشک سیاه من سمن پوشیدست

شمارهٔ ۱۳ - رباعی : ای گشته خجل آبحیات از دهنت

شمارهٔ ۱۴ - غمزه یار : ز بس خونها که می ریزی به غمزه

شمارهٔ ۱۵ - وله : جغد که با باز و با کلنگان پرد

شمارهٔ ۱۶ - از قصیده ای : شادی و بقا بادت و زین بیش نگویم

شمارهٔ ۱۷ - از تغزلات : همچون رطب اندام و چو روغنش سرین

شمارهٔ ۱۸ - وله : حلقوم جوالقی چو ساق موزه است

شمارهٔ ۱۹ - از قطعات : جوان شد حکیم ما، جوانمرد و دل فراخ

شمارهٔ ۲۰ - وله : گفتم میان گشائی، گفتا که هیچ نایم

شمارهٔ ۲۱ - قصیده فتح سومنات و مدح یمین الدوله محمود غزنوی

شمارهٔ ۲۲ - قطعه در پند و اندرز : چرا نه مردم عاقل چنان بود که بعمر

شمارهٔ ۲۳ - تغزل : چه سود کند، که آتش عشقش

شمارهٔ ۲۴ - از قصیده ای : زهی بزرگ عطائی که در مضیق نیاز

شمارهٔ ۲۵ - آیینه روی دوست : بر گل رقمی ز مشک ناگاه زدند

شمارهٔ ۲۶ - در دور تو : در دور تو عقل کل کنشتی گردد

شمارهٔ ۲۷ - وعده دوست : دل دوش هزار چاره سازی میکرد

شمارهٔ ۲۸ - کاروان عمر : صبح است و صبا مشک‌فشان می‌گذرد

شمارهٔ ۲۹ - رباعی : در تو دل خسته نظری تیز نکرد

شمارهٔ ۳۰ - رباعی : هرگاه که آن پهن سرون می گذرد

شمارهٔ ۳۱ - در باره معشوق گفته : نه هم قیمت لعل باشد بلور

شمارهٔ ۳۲ - در توصیف ممدوح : دانی که چون رسد بجهان نور آفتاب

شمارهٔ ۳۳ - از قطعه ای : الا تا زمی از کوه پدید است و ره از سد

شمارهٔ ۳۴ - وله : هر که بر درگه ملوک بود

شمارهٔ ۳۵ - قصیده در شکایت از روزگار و یاد احباب : فغان ز دست ستمهای گنبد دوار

شمارهٔ ۳۶ - در توصیف بهار و مدح سید ابونصر : بنوبهار جوان شد جهان پیر ز سر

شمارهٔ ۳۷ - در حصانت قلعه و باره : کهی بلند و بر او قلعه ای نهاده بلند

شمارهٔ ۳۸ - وصف کوه : کهی چون طور سینا بود ازو آویخته ثعبان

شمارهٔ ۳۹ - از چکامه ای : اخگر هم آتشست ولیکن نه چون چراغ

شمارهٔ ۴۰ - در وصف قلعه : قوی قلعه او که خاکش به پاکی

شمارهٔ ۴۱ - فقر شاعر : دوستانم همه ماننده وسنی شده اند

شمارهٔ ۴۲ - مدح سلطان محمود : شاه ابوالقاسم بن ناصر دین

شمارهٔ ۴۳ - در سختی راه گوید : زمین زراغنک و راه درازش

شمارهٔ ۴۴ - وله : به یکی تیر همی فاش کند راز حصار

شمارهٔ ۴۵ - از قطعه هجائیه : گر خنچه کند (عذرا) بر بامچه لم

شمارهٔ ۴۶ - رباعی : چون شاه بگیرد بکف اندر شمشیر

شمارهٔ ۴۷ - چکامه ای شیوا در صنعت تکریر : باران قطره قطره همی بارم ابروار

شمارهٔ ۴۸ - در ثنای ممدوح : نبود با او هرگز مرا، مراد دو چیز

شمارهٔ ۴۹ - چشم نیاز : اگر چه دیده افعی بخاصیت بجهد

شمارهٔ ۵۰ - رباعی : سبحان اله درین جوانی و هوس

شمارهٔ ۵۱ - شکوائیه : بدان رسید که بر ما بزنده بودن ما

شمارهٔ ۵۲ - از قطعه ای : همان که بودی ازین پیش شاد گونه من

شمارهٔ ۵۳ - از قطعه ای : ای گرفته کاغ کاغ از خشم ما همچون کلاغ

شمارهٔ ۵۴ - وله : تا یکی خم بشکند ریزه شود سیصد سبو

شمارهٔ ۵۵ - وله : چو مشک بویا لیکنش نافه بوده ز غژب

شمارهٔ ۵۶ - قطعه : یاسمن آمد بمجلس، با بنفشه دست سود

شمارهٔ ۵۷ - قطعه : چه دیلمان زره پوش و شاه ترکانش

شمارهٔ ۵۸ - قطعه : خواجه بزرگست و مال دارد و نعمت

شمارهٔ ۵۹ - در تشبیه خربزه گفته و به هلال و بدر در دو حالت وصف کرده است

شمارهٔ ۶۰ - شکار خویش : ما در غم خویش غمگسار خویشیم

شمارهٔ ۶۱ - در مناعت خویش گوید : اگر نسبتم نیست یا هست حرم

شمارهٔ ۶۲ - از قطعه‌ای : کسی که او کند از کان که به میتین سیم

شمارهٔ ۶۳ - در توصیف انجیر : انجیر کش از شاخ بستدی تو

شمارهٔ ۶۴ - رباعی : آن جسم پیاله بین بجان آبستن

شمارهٔ ۶۵ - رباعی : در جسم پیاله جان روانست روان

شمارهٔ ۶۶ - غزل : مها از روی خوبی شب برافکن

شمارهٔ ۶۷ - در وصف آتش و مدح سلطان محمود : بفروز و بسوز پیش خویش امشب

شمارهٔ ۶۸ - وداع : کردم تهی دو دیده بر او من چنانک رسم

شمارهٔ ۶۹ - در مصائب پیری : من پیرم و فالج شده ام اینک بنگر

شمارهٔ ۷۰ - در اوصاف زشت : ژاژ داری تو و هستند بسی ژاژ خوران

شمارهٔ ۷۱ - فقر شاعر : همی دوم بجهان اندر، از پی روزی

شمارهٔ ۷۲ - در تغزل : بستی قصب اندر سر، ای دوست بمشتی زر

شمارهٔ ۷۳ - این بیت بسیار شیوا نیز از غزلی است : گر بدی آنکس که زی توام بفکندی

شمارهٔ ۷۴ - وله : من زارتر گریم همانا که او

شمارهٔ ۷۵ - در مدیحه گوید : درم در کف تو بنزع اندرست

شمارهٔ ۷۶ - از چکامه ای : خسروا جائی بهمت ساختی، جائی بلند

شمارهٔ ۷۷ - قصیده فتح خوارزم : خجسته دولت عالی همین کرد ای ملک پیمان

شمارهٔ ۷۸ - تغزل : ساقی به آبگینه بغداد در فکند

شمارهٔ ۷۹ - وله : همان کز سگی زاهدی دیدمی

شمارهٔ ۸۰ - تمنای شاعر : گر زانکه مرا فلک دهد مال فره

شمارهٔ ۸۱ - در طلب استغفار گوید : از شرب مدام و لاف مشرب توبه

شمارهٔ ۸۲ - وله : بردار درشتی ز دل خصم بنرمی

شمارهٔ ۸۳ - وله : تا پای نهند بر سر حران

شمارهٔ ۸۴ - وله : ز آن در مثل گذشت که شطرنجیان زنند

شمارهٔ ۸۵ - وله : ستبره بدند عاشقان بساق و میان

شمارهٔ ۸۶ - وله : گر شوم بودتی بغلامی بنزد خویش

شمارهٔ ۸۷ - در هجو قریع الدهر از شعرای معاصر خود گوید

شمارهٔ ۸۸ - از قطعه ای : کلکش چو مرغکی است دو دیده پر آب مشک

شمارهٔ ۸۹ - از قصیده ای : تا روم ز هند لاجرم شاها

شمارهٔ ۹۰ - رباعی : هم ساده گلی، هم شکری هم نمکی

شمارهٔ ۹۱ - قطعه : یکی اژدهای دمنده چو بادی

شمارهٔ ۹۲ - وله : جلب کشی و همه خان و مانت پر جلب است

شمارهٔ ۹۳ - قطعه : گفتم همی چه گوئی ای هیز گلخنی

شمارهٔ ۹۴ - مثنویات : چو آمد گه زادن زن فراز

شمارهٔ ۹۵ - قطعه هزلیه : چو کودک سر فرود آرد به حجره بر سر حمدان

شمارهٔ ۱ - از مدایح

بامید قبولت بکر فکرم

چو بهر یوسف مصری زلیخا

بانواع نفایس خویشتن را

بسان نوعروسی کرده آسا

کسی کز خدمتت دوری کند هیچ

برو دشمن شود گردون گردا

شمارهٔ ۲ - از تغزلات

عسکری شکر بود تو گو بیا می شکرم

ای نموده ترش روی ار جا بد این شوخی ترا

از که آمختی نهادن شعرهائی شوخ چم

گر برستی شاعران هرگز نبودی آشنا

کشه بربندی گرفتی در گدائی سرسری

از تبار خود که دیدی کشه ای بر بند دا

هر زمان از نفغ تو ای زاده سگ بترکم

تا شنیدم من که از من می نهی شعر و نوا

پل بکوش اندر بکفت و آبله شد کابلیج

از بسی غم‌ها ببسته عمر گل پا را بپا

شمارهٔ ۳ - از قطعات

کوس تو اندر خوردنی، هر روزگار اندر منه

باد برگست و قفا سفت و سیل و عصا؟

شمارهٔ ۴ - آفتاب

رحمتی کن پرده از رخ برمیفکن زینهار

تا نگردد بعد چندین روز رسوا آفتاب

سالها شد تا ببوی لعل و یاقوت لبت

رنگ می آمیزد اندر سنگ خارا آفتاب

شمارهٔ ۵ - خد و لب و دندان معشوق

بخد و آن لب و دندانش بنگر

که همواره مرا دارند در تاب

یکی همچون پری در اوج خورشید

یکی چون شایورد از گرد مهتاب

شمارهٔ ۶ - در سخای ممدوح گوید

با سرشگ سخای او کس را

ننماید بزرگ رود فرب

یاد کرد از لطیف طبعش بحر

گشت پر در و عنبر اشهب

باگران حلمش آشنا شد کوه

شد مکان عقیق و کان ذهب

شمارهٔ ۷ - تعریف شمع

بر من آمد و آورد و بر فروخته شمع

چو طبع مرد نشاطی چو جان مرد لبیب

نبود زهره به لطف هوا به شکل شهاب

به شبه نیزه به لون قلم به قد قضیب

شمارهٔ ۸ - در صفت جود ممدوح

به بخشش کف او ساعتی وفا نکند

اگر ستاره درم گردد و فلک ضراب

شمارهٔ ۹ - وله

پیش او کی شوند باز سپید

چون تذروان سرخ و چون سرخاب

شمارهٔ ۱۰ - تغزل

برخیز و برافروز هلا قبله زردشت

بنشین و برافکن شکم قاقم بر پشت

بس کس گرویدند بزردشت، کنون باز

ناکام کند روی سوی قبله زردشت

من سرد نیابم که مرا ز آتش هجران

آتشکده گشته است دل و دیده چو چرخشت

گر دست بدل برنهم از سوختن دل

انگشت شود بیشک در دست من انگشت

ای روی تو چون باغ، همه باغ بنفشه

خواهم که بنفشه چنم از باغ تو یکمشت

آنکس که ترا کشت ترا کشت و مرا زاد

و آنکس که مرا زاد، مرا زاد و ترا کشت

شمارهٔ ۱۱ - قطعه

آمد آن رگ‌زن مسیح‌پرست

شست الماسگون گرفته به دست

کرسی افکند و برنشست بر او

بازوی خواجه عمید ببست

شست چون دید گفت عز و علا

اینچنین دست را نشاید خست

سر فرو برد و بوسه‌ای بربود

وز سمن شاخ ارغوان برجست

شمارهٔ ۱۲ - رباعی

تا مشک سیاه من سمن پوشیدست

خون جگرم بدیده بر جوشیدست

شیری که بکودکی لبم نوشیدست

اکنون ز بناگوشم بر زوشیدست

شمارهٔ ۱۳ - رباعی

ای گشته خجل آبحیات از دهنت

سرو از قد و ماه از رخ و سیم از ذقنت

صاحب نظری کجاست تا درنگرد

صد یوسف مصر در ته پیرهنت

شمارهٔ ۱۴ - غمزه یار

ز بس خونها که می ریزی به غمزه

شمار کشتگان ناید به یادت

گر از خون ریختن شرمت نیاید

ز رنج غمزه باری شرم بادت

شمارهٔ ۱۵ - وله

جغد که با باز و با کلنگان پرد

بشکندش پر و مرز گردد لت لت

شمارهٔ ۱۶ - از قصیده ای

شادی و بقا بادت و زین بیش نگویم

کاین قافیه تنگ، مرا نیک بپیخست

شمارهٔ ۱۷ - از تغزلات

همچون رطب اندام و چو روغنش سرین

همچون شبه زلفکان و چون دنبه الست

شمارهٔ ۱۸ - وله

حلقوم جوالقی چو ساق موزه است

و آن معده کافرش چو خم غوزه است

شمارهٔ ۱۹ - از قطعات

جوان شد حکیم ما، جوانمرد و دل فراخ

یکی پیرزن خرید، بیکمشت سیم ماخ

شمارهٔ ۲۰ - وله

گفتم میان گشائی، گفتا که هیچ نایم

زد دست بر کمربند، بگسست او پرنداخ

شمارهٔ ۲۱ - قصیده فتح سومنات و مدح یمین الدوله محمود غزنوی

جان مرا غمت هدف حادثات کرد

تا عشق سوی من نظر التفات کرد

حال مرا و زلف پریشان خویش را

در راه عاشقی رقم مشکلات کرد

تا شاه خسروان سفر سومنات کرد

کردار خویش را علم معجزات کرد

آثار روشن ملکان گذشته را

نزدیک بخردان همه از مشکلات کرد

بزدود ز اهل کفر جهان را بر اهل دین

شکر و دعای خویشتن از واجبات کرد

محمود شهریار کریم آنکه ملک را

بنیاد بر محامد و بر مکرمات کرد

شطرنج ملک باخت ملک با هزار شاه

هر شاه را بلعب دگر شاهمات کرد

شاها تو از سکندر بیشی، بدانجهت

کو هر سفر که کرد بدیگر جهات کرد

عین الرضای ایزد جوئی تو در سفر

باز او سفر بجستن عین الحیات کرد

تو کارها به نیزه و تیر و کمان کنی

او کارها به حیله و کلک و دوات کرد

شمارهٔ ۲۲ - قطعه در پند و اندرز

چرا نه مردم عاقل چنان بود که بعمر

چو درد سر کندش مردمان دژم گردند

چنان چه باید بودن که گر سرش ببری

بسر بریدن او دوستان خرم گردند

شمارهٔ ۲۳ - تغزل

چه سود کند، که آتش عشقش

دود از دل و جان من برانگیزد

پیش همه مردمان و او عاشق

جوبنده بخاک بر به بجخیزد

شمارهٔ ۲۴ - از قصیده ای

زهی بزرگ عطائی که در مضیق نیاز

امل پناه بدان دست درفشان آورد

ز بیم جود تو کان خاک در دهان افکند

ز یاد دست تو بحر آب در دهان آورد

شمارهٔ ۲۵ - آیینه روی دوست

بر گل رقمی ز مشک ناگاه زدند

بر تنگ شکر مورچگان راه زدند

آئینه روی دوست زنگار گرفت

از بسکه بر او سوختگان آه زدند

شمارهٔ ۲۶ - در دور تو

در دور تو عقل کل کنشتی گردد

حسن ابدی شهره بزشتی گردد

خاکستر کشتگانت در دوزخ عشق

پیرایه حوران بهشتی گردد

شمارهٔ ۲۷ - وعده دوست

دل دوش هزار چاره سازی میکرد

با وعده دوست عشقبازی میکرد

تا بر کف پای تو تواند مالید

دل را همه شب دیده نمازی میکرد

شمارهٔ ۲۸ - کاروان عمر

صبح است و صبا مشک‌فشان می‌گذرد

دریاب که از کوی فلان می‌گذرد

برخیز چه خسبی که جهان می‌گذرد

بویی بستان که کاروان می‌گذرد

شمارهٔ ۲۹ - رباعی

در تو دل خسته نظری تیز نکرد

کز دیده هزار گونه خونریز نکرد

پرهیز کن از دود دلی، کز غم تو

خون گشت وز دوستیت پرهیز نکرد

شمارهٔ ۳۰ - رباعی

هرگاه که آن پهن سرون می گذرد

در یک دم ازین چرخ نگون می گذرد

طبعم ره فکر بین که چون برد بسر

او از سر وعده بین که چون می گذرد

شمارهٔ ۳۱ - در باره معشوق گفته

نه هم قیمت لعل باشد بلور

نه همرنگ گلنار باشد پژند

بپیچد دلم چون ز پیچه بتم

گشاید بر غم دلم پیچه بند

شمارهٔ ۳۲ - در توصیف ممدوح

دانی که چون رسد بجهان نور آفتاب

انعام عام او بجهان همچنان رسد

کان خاک بر سرآرد و بحر آب در دهن

صیت سخای او چو بدریا و کان رسد

شمارهٔ ۳۳ - از قطعه ای

الا تا زمی از کوه پدید است و ره از سد

به کوه اندر زر است و به ره بر شخ و راود

شمارهٔ ۳۴ - وله

هر که بر درگه ملوک بود

از چنین کار با خدوک بود

شمارهٔ ۳۵ - قصیده در شکایت از روزگار و یاد احباب

فغان ز دست ستمهای گنبد دوار

فغان ز سفلی و علوی و ثابت و سیار

چه اعتبار بر این اختران نامعلوم

چه اعتماد بر این روزگار ناهموار

جفای چرخ بسی دیده اند اهل هنر

از آن بهر زه شکایت نمی کنند احرار

دلا چو صورت حال زمانه می بینی

سزد اگر بدر آئی ز پرده پندار

طمع مدار که با تو وفا کند دوران

که با کسی بفسون مهربان نگردد مار

کجا شدند بزرگان دین که می کردند

ز نوک خامه گهر بر سر زمانه نثار

کجا شدند حکیمان کاردان کریم

که بر لباس بقاشان نه پود ماند و نه تار

چرا ز پای در آمد درخت باغ هنر

بموسمی که ز سر تازه می شود اشجار

بساز کار قیامت بقوت ایمان

بشوی روی طبیعت بآب استغفار

شمارهٔ ۳۶ - در توصیف بهار و مدح سید ابونصر

بنوبهار جوان شد جهان پیر ز سر

ز روی سبزه بر آورد شاخ نرگس سر

خزان جهان را عهد ار چه کرده بود کهن

بهار عهد جهان باز تازه کرد ز سر

هوا نشاند ببرگ شکوفه در، یاقوت

صبا فشاند بشاخ بنفشه بر، عنبر

ز بوی باد برآورد سبزه مشگ نبات

ز سیل ابر برآورد لاله در ثمر

ز بهر آنک ز پیروزه فرخیست نشان

ز بهر آنک ز بیجاده روشنیست اثر

نبات سبزه ز پیروزه برفکند ردا

ستاک لاله ز بیجاده برنهاد افسر

اگر ز سندس حله ندید باغ بزیر

اگر ز عبقر کله ندید شاخ زبر

ببین که باغ کنون حله بافد از سندس

ببین که شاخ کنون کله بندد از عبقر

ز بسکه بر تن لاله کند زمانه نگار

ز بسکه بر سر نرگس کند زمانه صور

بیاض لاله ز نور و سواد لاله ز دود

کنار نرگس سیم و میان نرگس زر

دهان گل ز سرشگ دو چشم ابر ملا

ز عقدهای عقیق و ز دانهای درر

شقایق و سمن از مهر کرده روی بروی

بنفشه و گل، از ناز برده سر در سر

ز خنده گاه ز هم باز برده لاله سرخ

بگریه چشم ز هم باز کرده نرگس تر

ز بسکه تاک گلان، در دارد و مرجان

ز بسکه شاخ شجر زر دارد و زیور

همه معقد درند تاکهای گلان

همه مرصع زراند شاخهای شجر

ز سبزه گشته تن دشت مشتری کردار

ز لاله گشته سر کوه مشتری پیکر

فراز شاخ نکوتر بود گل نرگس

میان نجم ثریا نکوترست قمر

چو راهبان بتعبد همه بتان بهار

بپیش در، محراب و بدست بر، مجمر

مرا ز ناله تن دل، شده بگونه نیل

مرا ز آذر دل، اشگ گشته چون آذر

چرا همیشه بآذر درست آذرگون

چرا همیشه به نیل اندرست نیلوفر

پر از بخور، دم گل شده ز تف بخار

پر از خطر، لب لاله شده ز قطر مطر

خطر ز ابر گرفت اینجهان و ابر همی

ز کف بار خدا، دهخدا گرفت خطر

نجیب (سید ابونصر) آن خجسته نژاد

که ابر جود شکارست و ببر شیر شکر

سخنوری که یمین دول شده بسخن

هنروری که امین ملل شده به هنر

دلش بوقت سخا، اخترست زر شعاع

کفش بگاه لقا، آذرست تیغ شرر

اگر چه گردون عالی تر از زمین بقیاس

اگر چه دریا کافی تر از شمر بقدر

چو وهمش آید گردون بود بقدر زمین

چو کفش آید، دریا بود بنرخ شمر

ز هر چه کافزون خوانی، بنعمت او افزون

ز هر چه برتر دانی، بهمت او برتر

اگر کند بگیاه ارج مهمتریش نگاه

اگر کند به حجر، فر بهتریش نظر

چو زعفران شود از ارج او، هرآنچه گیاه

چو بهرمان شود از فر او، هرآنچه حجر

بر ادیب نپوید مگر بپای ادب

سوی بصیر نبیند مگر بچشم بصر

تبارک اله از آن تیره سار خامه او

که نام او قلم قدرتست در دفتر

پرنده تیری کو را، دو سر بود پیکان

رونده رمحی کاو را، دو شاخ باشد سر

زبان بریده تواند، همیشه گفت سخن

میان کفیده تواند، همیشه بست کمر

چنان صریرش وقت فنا مخالف را

چنانک وقت فنا، قوم عاد را صرصر

ز فر بار خدا، دهخداست قدرت او

که قدرت ازلی دادش ایزد اکبر

ممحدی که نظام زمانه گشته بجد

موقری که قوام ستاره گشته به فر

چو روز میدان باشد مبارز میدان

چو وقت محضر باشد، مناظر محضر

هر آن کجا که بود جفن ملت، او شمشیر

هر آن کجا که بود سطر دولت، او مسطر

بدان بشر را فخرست بر همه اجناس

که او میان بشر هست، اختیار بشر

بدانش خواهم گفتن، که ای زمین فتوح

بدانش خواهم گفتن، که ای درخت هنر

که هست همچو زمینی، که چرخ دارد بار

که هست همچو درختی، که ماه دارد بر

بدانک در خور جای پدر پسر باشد

بدادش ایزد دانا یکی پسر در خور

گلی که هیچ نیاید بدی ز باد خزان

مهی که هیچ نبیند کسوف ز آفت خور

بسی نپاید تا چون پدر به تیغ و قلم

سوار گردد و گردد مدیح را محور

بخواند آنک بخوانند، هرکس از هر باب

بداند آنک ندانند، هرکس از هر در

همیشه تا گذر هفت، بر دوازده برج

همیشه تا مدد مردم، از چهار گهر

پسر همیشه بپا یاد، با پدر بمراد

پدر همیشه بماناد، با خجسته پسر

شمارهٔ ۳۷ - در حصانت قلعه و باره

کهی بلند و بر او قلعه ای نهاده بلند

بلندهای جهان زیر و، او ز جمله زبر

باستواری زر بخیل در دل خاک

بپایداری نام سخی میان بشر

بسختی دل بدخواه برج او لیکن

نگار بوده بر او سنگها بسان جگر

شمارهٔ ۳۸ - وصف کوه

کهی چون طور سینا بود ازو آویخته ثعبان

ز پشت او درخشنده کف موسی پیغمبر

به پشت ژنده‌پیلان برنشسته ناوک‌اندازان

چو عفریتان آتشبار بر کوه گران پیکر

شمارهٔ ۳۹ - از چکامه ای

اخگر هم آتشست ولیکن نه چون چراغ

سوزن هم آهنست ولیکن نه چون تبر

کلکش چو مرغکیست دو دیده پر آب مشک

وز بهر خیر و شر زبانش دو شاخ وتر

شمارهٔ ۴۰ - در وصف قلعه

قوی قلعه او که خاکش به پاکی

چو قلعی ولیکن از او عاجز آذر

پر از زرکانی و تیغ یمانی

پر از شیر جنگی و ببر دلاور

ز ماهی فروترش بنیاد لیکن

گذشته سربارش از چرخ اخضر

شده سد یأجوج خوار از بروجش

ز دیوار او دیو حیران و مضطر

شمارهٔ ۴۱ - فقر شاعر

دوستانم همه ماننده وسنی شده اند

همه ز آنست که با من نه درم ماند و نه زر

شمارهٔ ۴۲ - مدح سلطان محمود

شاه ابوالقاسم بن ناصر دین

آن نبردی ملک نبرده سوار

شمارهٔ ۴۳ - در سختی راه گوید

زمین زراغنک و راه درازش

همه سنگلاخ و همه شوره یکسر

شمارهٔ ۴۴ - وله

به یکی تیر همی فاش کند راز حصار

ور بر او کرده همی قیر بود رازیجر

بیکی تیر همی فاش کند راز حصار

ور بروه کرده بود قیر به جای گل راز

شمارهٔ ۴۵ - از قطعه هجائیه

گر خنچه کند (عذرا) بر بامچه لم

بس تیز دهد خازنه اش از ره کس طر

شمارهٔ ۴۶ - رباعی

چون شاه بگیرد بکف اندر شمشیر

از بیم بیفکند ز کفها شم شیر

یارب که بمردی و تهور مثلش

در معرکه با تیغ گزارد شم شیر

شمارهٔ ۴۷ - چکامه ای شیوا در صنعت تکریر

باران قطره قطره همی بارم ابروار

هر روز خیره خیره ازین چشم سیل بار

ز آن قطره قطره، قطره باران شده خجل

ز آن خیره خیره، خیره دل من ز هجر یار

یاری که ذره ذره نماید همی نظر

هجرانش باره باره بمن برنهاد بار

ز آن ذره ذره، ذره بدل آیدم چو کوه

ز آن باره باره، باره بچشم آیدم غبار

دیدنش نوبه نوبه، چو نو ماه گاه گاه

رفتنش گوشه گوشه، کران کرده زین دیار

زین نوبه نوبه، نوبه خوابم شده تباه

ز ان گوشه گوشه، گوشه جان و دلم فکار

دل گشته رخنه رخنه بزاری بتیغ هجر

ز آن مشک توده توده بر آن گرد لاله زار

ز آن رخنه رخنه، رخنه شده عقل و دین مرا

ز آن توده توده، توده بدل بر غم نگار

دندانش دانه دانه درّ است جانفزای

لبهاش پاره پاره عقیق است آبدار

ز آن دانه دانه، دانه در یتیم زرد

ز آن پاره پاره، پاره یاقوت سرخ خوار

حوری که تیره تیره بپوشد رخان روز

چونانکه طره طره شود طره بر عذار

ز آن تیره تیره، تیره شود نور آفتاب

ز آن طره طره، طره شود طره تتار

طره‌ش چو حلقه حلقه قطار از پی قطار

حلقه‌ش چو چشمه چشمه نور هدی قطار

ز آن حلقه حلقه، حلقه زنجیر شرمگین

ز آن چشمه چشمه، چشمه خورشید درد خوار

زلفینش نافه نافه گشاید نثار مشک

رخسارش لاله لاله نماید فروغ نار

ز آن نافه نافه، نافه خوشبوی با دریغ

ز آن لاله لاله، لاله خودروی شرمسار

سیم است بیضه بیضه بر آن سیم سنگدل

ریحان دسته دسته بر آن طرف گل نگار

ز آن بیضه بیضه، بیضه کافور جفت خاک

ز آن دسته دسته، دسته سنبل ببوی خار

تیمار عقده عقده، اندر دلم زده‌ست

و ز خواجه تحفه تحفه نشاط دل و قرار

ز آن عقده عقده، عقده ابروی تو مدام

ز آن تحفه تحفه، تحفه چنین مدح نامدار

دی خواجه تازه تازه بر الفاظ شعر من

ز آن گونه گونه نیز بمن کرد بر نثار

ز آن تازه تازه، تازه بهر شهر ازو شکر

ز آن گونه گونه، گونه من چون گل بهار

همتش پایه پایه عزیز و شود بلند

گسترده سایه سایه، از هر سویی هزار

ز آن پایه پایه، پایه گه خدمت ملوک

ز آن سایه سایه، سایه گه سجده کبار

دینار کیسه کیسه دهد اهل فضل را

چونانکه سله سله برد طاقت ستار

ز آن کیسه کیسه، کیسه صراف عیب گیر

ز آن سله سله، سله بزاز مستعار

از عطر حبه حبه دهد هر کسی عطا

از جود ریزه ریزه کم و بیش پر عیار

...

او باز حقه حقه دهد عطر خلق را

چونانکه تخته تخته دهد عود را کبار

ز آن حقه حقه، حقه سیماب زار از اوست

ز آن تخته تخته، تخته ارزیز زبر و زار

از چرخ بهره بهره طرب باد خواجه را

وز خلق شهره شهره ثناهاش یادگار

ز آن بهره بهره، بهره رسیده بمانعم

زآن شهره شهره، شهره ایام شهریار

از چرخ برخه برخه سعادت بجانش باد

از عرش جمله جمله ز احسان کردگار

ز آن برخه برخه، برخه ابر جان او ز سعد

ز آن جمله جمله، جمله مر او را ز بخت یار

تا هست سوره سوره کتاب خدای ما

وز علم نکته نکته بهر سوره آشکار

ز آن سوره سوره، سوره مهترش باد حرز

ز آن نکته نکته، نکته بهترش غمگسار

تا هست خامه خامه بهر بادیه زریک

وز باد غیبه غیبه بر او نقش بی شمار

شمارهٔ ۴۸ - در ثنای ممدوح

نبود با او هرگز مرا، مراد دو چیز

یکی ز عمر نشاط و یکی ز شادی نیز

شمارهٔ ۴۹ - چشم نیاز

اگر چه دیده افعی بخاصیت بجهد

بدانگهی که زمرد بدو بری بفراز

من این ندیدم، دیدم که خواجه دست بداشت

برابر دل من بترکید چشم نیاز

شمارهٔ ۵۰ - رباعی

سبحان اله درین جوانی و هوس

روز و شبم اندیشه همین بودی بس

کاندر پیری ز من بباید کس را

خود پیر شدم مرا ببایست از کس

شمارهٔ ۵۱ - شکوائیه

بدان رسید که بر ما بزنده بودن ما

خدای وار همی منتی نهد هر خس

شمارهٔ ۵۲ - از قطعه ای

همان که بودی ازین پیش شاد گونه من

کنون شدست دواج تو ای بدولی فاش

شمارهٔ ۵۳ - از قطعه ای

ای گرفته کاغ کاغ از خشم ما همچون کلاغ

کوه و بیشه جای کرده چون کلاغ کاغ کاغ

شمارهٔ ۵۴ - وله

تا یکی خم بشکند ریزه شود سیصد سبو

تا مرد پیری بپیش او مرد سیصد کلوک

هر که موک مردمان جوید بشو گو خط دو کش

کی نخست او را زند باشد موک؟

شمارهٔ ۵۵ - وله

چو مشک بویا لیکنش نافه بوده ز غژب

چو شیر صافی، پستانش بوده از پاشنگ

شمارهٔ ۵۶ - قطعه

یاسمن آمد بمجلس، با بنفشه دست سود

حمله کردند و شکسته شد، سپاه با درنگ

با سماع چنگ باش، از چاشتگه تا آن زمان

کز فلک پروین برآید همچو سیمین شفترنگ

از دل و پشت مبارز، می برآید صد تراک

کز زه عالی کمان، خسرو آید یک ترنگ

هند چون دریای خون شد، چین چو دریا بار او

زین قیل روید بچین، بر شبه مردم استرنگ

مرکبی کش نیست جز آئین، خود دادن نشان

خاصه آن گاهی که بر زین برکشندش تنگ تنگ

گشتن از پرگار و چرخ و رفتن از کشتی و تیر

کشی از طاوس و گور و جستن از خرگوش و رنگ

شمارهٔ ۵۷ - قطعه

چه دیلمان زره پوش و شاه ترکانش

بتیر و زوبین بر پیل ساخته چنگال

درست گوئی شیران آهنین چرمند

همی جهانند از پنجه آهنین چنگال

شمارهٔ ۵۸ - قطعه

خواجه بزرگست و مال دارد و نعمت

نعمت و مالی که کس نیابد از آن کام

بخلش آنجا رسیده است که نگذاشت

شوخ بگرمابه بان و موی به حجام

شمارهٔ ۵۹ - در تشبیه خربزه گفته و به هلال و بدر در دو حالت وصف کرده است

آن زبرجد رنگ مشکین بوی و طعمش طعم شهد

رنگ دیبا دارد و بوی قماری عود خام

چون تو ببریدی شود هر یک از آن ده ماه نو

ور نبری باشد او در ذات خود ماه تمام

شمارهٔ ۶۰ - شکار خویش

ما در غم خویش غمگسار خویشیم

محنت زدگان روزگار خویشیم

سرگشته و شوریده کار خویشیم

صیاد نه ایم و هم شکار خویشیم

شمارهٔ ۶۱ - در مناعت خویش گوید

اگر نسبتم نیست یا هست حرم

اگر نعمتم نیست یا هست رادم

شمارهٔ ۶۲ - از قطعه‌ای

کسی که او کند از کان که به میتین سیم

مکن بر او بر بخشایش و مباش رحیم

شمارهٔ ۶۳ - در توصیف انجیر

انجیر کش از شاخ بستدی تو

وصفش تو بیک بیت بشنو از من

چون برگ گل زرد خرد کرده

سربسته و کرده میان پر ارزن

شمارهٔ ۶۴ - رباعی

آن جسم پیاله بین بجان آبستن

همچون سمنی بارغوان آبستن

نی نی غلطم پیاله از غایت لطف

آبیست به آتش روان آبستن

شمارهٔ ۶۵ - رباعی

در جسم پیاله جان روانست روان

در روح بجسم آن روانست روان

در آب فسرده آتش سیال است

در درج بلور لعل کانست روان

شمارهٔ ۶۶ - غزل

مها از روی خوبی شب برافکن

فغان و ناله در هر کشور افکن

کمند زلف دست افزار بگشای

سر گردنکشان در پا درافکن

هلاک جان هر بیچاره ای را

مسلسل جعد مشکین در برافکن

ز لب عناب را خون در دل انداز

ز پسته شوری اندر شکر افکن

چون جان (عسجدی) صید لبت شد

کمند زلف اندر دیگر افکن

شمارهٔ ۶۷ - در وصف آتش و مدح سلطان محمود

بفروز و بسوز پیش خویش امشب

چندان که توان ز عود و از چندن

ز آن آتش کز بلندی بالا

مر ابر بلند را کند روزن

وز ابر چو سر برون زند نورش

چون ماه بر آسمان زند خرمن

ماند تن او به بسدین ابری

وز قطره چکان چو ذره گون ارزن

هر قطره زر کز او جدا گردد

چون سیم فرو فتد به پیرامن

باز از حرکات چون بیاساید

از لاله ستانش بر دمد سوسن

آنجا که حسام او نماید روی

از خون عدو شود گیا روین

تا پیل چو یک بریشم پیله

اندر نشود به چشمه سوزن

شاها تو بزیر فر یزدانی

بدخواه تو زیردست اهریمن

شمارهٔ ۶۸ - وداع

کردم تهی دو دیده بر او من چنانک رسم

تا شد ز اشکم آن ز می خشک چون لژن

من کرده پیش جوزا، وز پس نبات نعش

اینهم چو باد بیزن و آنهم چو با بزن

شمارهٔ ۶۹ - در مصائب پیری

من پیرم و فالج شده ام اینک بنگر

تا نولم گژ بینی و کفته شده دندان

شمارهٔ ۷۰ - در اوصاف زشت

ژاژ داری تو و هستند بسی ژاژ خوران

وین عجب نیست که تازند سوی ژاژ خران

شمارهٔ ۷۱ - فقر شاعر

همی دوم بجهان اندر، از پی روزی

دو پای پر شغه و مانده، با دل بریان

شمارهٔ ۷۲ - در تغزل

بستی قصب اندر سر، ای دوست بمشتی زر

سه بوسه بده ما را، ای دوست بدستاران

شمارهٔ ۷۳ - این بیت بسیار شیوا نیز از غزلی است

گر بدی آنکس که زی توام بفکندی

خویشتن اندر نهادمی بفلاخن

شمارهٔ ۷۴ - وله

من زارتر گریم همانا که او

خاموش گرید زار و من با پجن

شمارهٔ ۷۵ - در مدیحه گوید

درم در کف تو بنزع اندرست

شهادت از آن دارد اندر دهن

شمارهٔ ۷۶ - از چکامه ای

خسروا جائی بهمت ساختی، جائی بلند

پر ز خوان خواهی کنونش کرد و خواهی پر سخوان

تیر تو مفتاح شد در کار فتح قلعه ها

تیر تو مومول شد در دیده های دیده بان

شمارهٔ ۷۷ - قصیده فتح خوارزم

خجسته دولت عالی همین کرد ای ملک پیمان

که فتحی نو دهد هر روز از یک گوشه کیهان

فرود آرد سپاهت را به گرد کشور عاصی

برآرد گرد از آن کشور بسوی گنبد گردان

برانگیزد ز شادروان سپاه پادشاهی را

نشاند یک غلامت را بر آن شاهانه شادروان

همه گردان فیل افکن همه مردان شیر اوژن

همه چون رستم و بهمن همه چون طوس و چون دستان

هزیمت رفتگان چونان همی رفتند روی از پس

چو اندر رستخیز آنکس کجا گوینده بهتان

دو دست اندر عنان چونان چو اندر سلسله دوزخ

دو پای اندر رکاب ایدون چو اندر کنده زندان

تو گفتی هر یکی زیشان یکی کشتی شده ز آنپس

خله اش دو پا و بیلش دست و مرغابیش کشتیبان

چو بازیگر همی رفتند خم داده میانک را

بحلق اندر یکی حلقه، بتن عریان بدل بریان

نهاده دست چون کوران، همه بر پشت یکدیگر

عصای یکدگر گشته نژند از تهمت عصیان

ز بس کشته، ز بس غرقه، ز خیل دشمنان گفتی

چه شد هامون چه شد جیحون که آن چونین و این چونان

سپه سالار لشکرشان، یکی لشکرشکن کآخر

شکسته شد از او لشکر ولیکن لشکر ایشان

شمارهٔ ۷۸ - تغزل

ساقی به آبگینه بغداد در فکند

یاقوت رنگ باده خوشخوار مشک‌بو

گویی که پیش عاشق، معشوق مهربانش

بگریست، اوفتاد به رخسارش اشک او

از دل برآورید دم سرد و آه گرم

بفسُرد آب دیده و بگداخت رنگِ رو

شمارهٔ ۷۹ - وله

همان کز سگی زاهدی دیدمی

همی بینم از خواجه خلم و خدو

شمارهٔ ۸۰ - تمنای شاعر

گر زانکه مرا فلک دهد مال فره

بگشایم ازین کار فرو بسته گره

ترکی بخرم که هر که بیند گوید

ای خاک تو از خون خریدار تو، به

شمارهٔ ۸۱ - در طلب استغفار گوید

از شرب مدام و لاف مشرب توبه

وز عشق بتان سیم غبغب توبه

دل در هوس شراب و بر لب توبه

زین توبهٔ نادرست یارب توبه

شمارهٔ ۸۲ - وله

بردار درشتی ز دل خصم بنرمی

کز پیه بنضج آید، ای دوست مغنده

شمارهٔ ۸۳ - وله

تا پای نهند بر سر حران

با کون فراخ گنده و ژنده

شمارهٔ ۸۴ - وله

ز آن در مثل گذشت که شطرنجیان زنند

شاهان بیهده چو کلیدان بی کده

شمارهٔ ۸۵ - وله

ستبره بدند عاشقان بساق و میان

بلای گیسوی دوشیزگان به بش دیزه؟

شمارهٔ ۸۶ - وله

گر شوم بودتی بغلامی بنزد خویش

با ریش شوم تر ببر ما هر آینه

شمارهٔ ۸۷ - در هجو قریع الدهر از شعرای معاصر خود گوید

هجا کردست پنهان شاعران را

(قریع) آن کور ملعون چشم گشته

شمارهٔ ۸۸ - از قطعه ای

کلکش چو مرغکی است دو دیده پر آب مشک

وز بهر خیر و شر دو زبان است و تن یکی

ای طبع کارساز چه کردم ترا چه بود

با من همی نسازی و دایم همی ژکی

شمارهٔ ۸۹ - از قصیده ای

تا روم ز هند لاجرم شاها

گیتی همه زیر باج وسا کردی

شمارهٔ ۹۰ - رباعی

هم ساده گلی، هم شکری هم نمکی

بر برگ گل سرخ، چکیده نمکی

پیغمبر مصریی، بخوبی و مکی

من بوسه زنم، لب به مکم، تو نمکی

شمارهٔ ۹۱ - قطعه

یکی اژدهای دمنده چو بادی

یکی در نخیزی خزنده چو ماری

اگر ماری و گژدمی بود طبعش

بصراش چون مار کردند ماری

شمارهٔ ۹۲ - وله

جلب کشی و همه خان و مانت پر جلب است

بدی جلب کش و کرده بکودکی جلبی

شمارهٔ ۹۳ - قطعه

گفتم همی چه گوئی ای هیز گلخنی

گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی

گفتم یکی که مسجدیم چون نه غرمنم

گفتا تو نیز هم نه چنین پیر زاهدی

گفتم پلید بینی، لنگی بزرگ پای

محکم ستبر ساقی زین گرد ساعدی

چون هیز طیره شد ز میان ربوخه گفت

بر ریش خربطان ریم ای خواجه عسجدی

شمارهٔ ۹۴ - مثنویات

چو آمد گه زادن زن فراز

بکشکینه گرمش آمد نیاز

من و زن در آن خانه تنها و بس

مرا گفت کی شوی، فریادرس

اگر شوربائی بچنگ آوری

من مرده را باز رنگ آوری

چو نااهل را قدر گردد بلند

نباشد چو آزاده هوشمند

اگر چه چنارست برگش بزرگ

نباشد در آن نفع برگ تورک

خدایا تو این جمله را دست گیر

ورستاد جودت ز ما وامگیر

بزخمی کزوغ ورا خرد کرد

همین حرب سازند مردان مرد

مرد را کرد گردن و سر و پشت

کوفته سر به سر به کاج و به مشت

شمارهٔ ۹۵ - قطعه هزلیه

چو کودک سر فرود آرد به حجره بر سر حمدان

چنان گردد که پندارم سماروغ است یا جله

درآویزم حمایل‌وار یکسر خویشتن را زو

به گرد گردن و پشتش کنم آغوش چون بخله

همی‌چینم همی‌کوشم به دندان با زنخدانش

همی‌پیچد غلام از رنج و با او می‌زنم کله

فراز گنبد سیمینش بنشینم به کام دل

ز زر و سیم گنبد را به کام او دهم غله

بجنبانم قلم چندان در آن دو گنبد سیمین

که سیماب از سر حمدان فرو ریزد در آن شوله

برافشانم خدو آلوده چله در شکاف او

چو پستان مادر اندر کام بچه خرد در چله

چو آید زو برون حمدان بدان ماند سر سرخش

که از بینی سقلابی فرود آید همی خله

نه دام اما مدام سرخ پر کرده صراحی‌ها

نه تله بلکه حجره خوش بساط او کنده با پله

عسجدی

اشعار باقیمانده