معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ آیتی بیرجندی

محمدحسین آیتی فرزند شیخ محمد باقر آیتی بیرجندی مجتهد، مورخ و شاعر بیرجندی در نیمه ماه ذی القعده سال ۱۳۱۰ قمری در روستای مهمویی از توابع بیرجند چشم به جهان گشود. وی پس از سپری نمودن دوره کودکی تا ۲۰ سالگی در محضر پدر و در مدرسه معصومیه بیرجند مقدمات علوم اسلامی را فرا گرفت و سپس برای ادامه تحصیلات حوزوی به مشهد مقدس رهسپار شدو در محضر میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری علوم ادبی را. وی در سال ۱۳۳۱ قمری از طریق قفقاز، ترکیه، سوریه و لبنان به مکه مکرمه و عتبلت عالیات مشرف شد. او پس از بازگشت به ایران به مدت دو سال در حوزه علمیه اصفهان به تحصیل پرداخت و به درجه اجتهاد رسید آیت الله آیتی همچون پدرش به تحقیق و تألیف کتاب گرایش داشت و کتاب های بسیاری نگاشت که عبارتند از: بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قهستان، شرح کفایه الاصول، دیوان شعر امام حسین علیه السلام، در الفرید فی ماروی عن السبط الشهید، تذکره شعرای قهستان، دیوان درّغلطان، فوائد العقول (در مسائل فقه و اصول)، مقامات معنوی، مقامات الابرار(در پنج دفتر) و در المنظوم فی مقتل الامام المظلوم.همچنین «در غلطان» عنوان دیوان شیخ محمدحسین آیتی است که زیر نظر دکتر غلامحسین ریاحی منتشر شده است و شامل قصاید، غزلیات، مسمطات، رباعیات، مراثی، مثنوی گلشن حقایق، مثنوی های دیگر و قطعات و قصاید عربی میباشد . شیخ محمدحسین آیتی سرانجام در سال ۱۳۹۱ قمری مصادف با سال ۱۳۴۹ درگذشت. آثار آیتی به همت آقای مصطفی علیزاده در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

گزیدهٔ اشعار

شمارهٔ ۱ - بداعی تيمن، ابتدا شد در این باب بدین غزل که در تهنیت میلاد علوی و مناقب مرتضوی گفته است

شمارهٔ ۲ : الا ای طایر قدسی الا ای طوطی شیدا

شمارهٔ ۳ : ما مفلیسم و بر کرمت اعتماد ما

شمارهٔ ۴ : فصل گل است و بلبل، زاین پرده زد نوا را

شمارهٔ ۵ : ندیده برده ای از جا، دل رمیدهٔ من را

شمارهٔ ۶ : به‌ نیروی‌ صف مژگان گشودی کشور‌ دلها

شمارهٔ ۷ : در کفر من ای شیخ مده بیهده فتوا

شمارهٔ ۸ : چو دهقان تاک بنشاند، کند فردوس باغش را

شمارهٔ ۹ : آن که داده است بدو آن همه زیبایی را

شمارهٔ ۱۰ : خوش است موسم اردیبهشت و باغ صفا

شمارهٔ ۱۱ : ای که چون شمس و قمر طلعت زیباست تو را

شمارهٔ ۱۲ : ز لعل روح فزا، زنده کن دل ما را

شمارهٔ ۱ - بداعی تيمن، ابتدا شد در این باب بدین غزل که در تهنیت میلاد علوی و مناقب مرتضوی گفته است

بهار ساخت مکوکّب بسیط غبرا را

بیا که آتش موسی گرفت صحرا را

چراغ لاله فروزان ز کوه و دشت و دمن

نگر به سینهٔ هر دشت، طور سینا را

تو را گر آیت توحید، می بود منظور

بیا به گلشن و بگشای چشم بینا را

گشود پیر، سرخم به یمن دولت گل

دهید مژده، جوانان باده پیما را

کنون که مهر بر آورده رخ ز بیت شرف

برون کشیده زخم آفتاب صهبا را

به زیر برگ درختان چو تافت پرتو ماه

مده ز دست سر زلف ماه سیما را

نبرد حسن و جمال از دلت چو مغناطیس

برو که دل نتوان خواند، صخر صمّا را

عواطفی است نهانی سرشته با دل وجان

که امتیاز بدان است نفس گویا را

گرت نصیبی از آن نیست با تو نتوان گفت

رموز عشق و اشارات چشم شهلا را

برای حسرت و غم، اینقدر همی دانم

نیافرید خداوند روی زیبا را

نبینی آن که خدا احسن القصص نامید

حدیث یوسف و افسانه زلیخا را

حدیثی از لب شیرین که بشنود فرهاد

دو باره زنده کند مر شهید شیدا را

ز داغ سینه مجنون، دلی بود آگاه

که دیده حال دل افروز روی لیلا را

صبا به تهنیت گل چو رفت، عنوان کرد

که تا شکفته شود داستان مولا را

به شکل دل بدو بگرفت غنچه شکل دهان

دهان به خنده گشاد و گشود دلها را

چراغ کعبه میافروز، گو شریف حرم

که دست غیب برافروخت شمع بطحا را

ظهور کرد ز مشکات کعبه آیت نور

بهل، حکایت وادی و طور سینا را

بر انبیای مقدم، همین پسر پدر است

که بی پدر نشماری دگر مسیحا را

به زلف دوست که حبل المتین ولایت اوست

هر آن که خواست به معبود قرب و زلفی را

گشود عشق دری، کآیتی معاینه دید

بهشت و کوثر و حور و قصور و طوبی را

گر این غزل به سر آید در آسمان ناهید

به رقص آورد از وجد چرخ مینا را

شمارهٔ ۲

الا ای طایر قدسی الا ای طوطی شیدا

که داری در نوا پنهان هزاران نکتهٔ زیبا

...

به رقص آورد از وجد، چرخ مینا را

الا ای هدهد شهر صبا کز منطقت ریزد

بشارتهای جان پرور، اشارتهای روح افزا

مبادا خالی از شکر، تو را منقار در مینو

مبادا آشیان خالی تو را در شاخهٔ طوبی

ز انوار الهی بخش برجانهای مشتاقان

زاسرار حقیقت ریز در دلها می از مینا

برای دوستان گویی زباغ روضهٔ رضوان

هزاران داستان داری ز قصر جنت المأوی

هر آنکس ابروانت دید، واصل با حقیقت شد

که ابروی تو قوسین است و زلفت لیله اسری

خدا را ای حریفان داده ام من دل به معشوقی

که دارد فتنه جویی ها همی در نرگس شهلا

هدایت میکند شیخم بسوی کعبه وغافل

که باشد کعبه مجنون، سواد خیمة لیلی

اگر شهد شکر دارد، غزل چون آیتی گوید

بود شکر فروشان را مرید لعل شکر خا

شمارهٔ ۳

ما مفلیسم و بر کرمت اعتماد ما

روزی شود کنی ز ره لطف یاد ما

ما عاشقیم و قسمت ما درد و محنت است

روزی نگشت دور فلک بر مراد ما

از دور روزگار کشیدیم درد و غم

ساقی بگیر از غم ایام، داد ما

جز درس عشق و علم محبت نخوانده ایم

درس دگر نداد بما اوستاد ما

در کوی میفروش زباغ ارم مکو

پای خم است جنت ذات العماد ما

در جام عکس چهرهٔ ساقی ندیده ای

تا بنگری ز چیست به می اعتقاد ما

دیری است یاد جمع پریشان نمی کند

یارب ز چیست خسرو والا نژاد ما

بر درگه تو، روی ارادت نهاده ام

شاها بدان طمع، که بر آید مراد ما

شرحی نوشت آیتی از قصه فراق

تا بوی خون دل، شنوی از مداد ما

شمارهٔ ۴

فصل گل است و بلبل، زاین پرده زد نوا را

در نغمه می سراید، اسرار آشنا را

دامان یوسف گل چاک است و صبح دیدم

گشته چون زلیخا در بوستان صبا را

یاد و بهار و باده، از لطف میزند دم

حسرت چرا پسندی بر خویشتن عطا را

مقصود عقدهٔ دل، ای بی خبر ندارد

آنکس که آفریند سیمای دلگشا را

از نرگس خماری ما را خراب داری

و از طرهٔ پریشان آشفته حال ما را

با عمر جاودانی، چون خضر زنده ماند

هر کسی مکیده روزی آن لعل جان فزا را

رخسار خوب رویان، آیینهٔ جمال است

ای دل نما تماشا، مرأت حق نما را

با گنج شایگان نیست، ما را دگر عنایت

پیر طریقت آموخت با ما چوکیمیا را

در کوی میفروشان، می گفت میفروشی

ای بینوا بیا بر، از کوی ما نوا را

بازآی و از دم ما، انفاس عیسوی جو

بشتاب و یاب از این در، ای خسته دل دوا را

بر ما مکن ملامت، ای بی خبر که صوفی

دیده است در خرابات، روضات با صفا را

در حکمت الهی، شرط است قابلیت

گر نیستی تولایق، تقصیر چه دعا را

گر داستان فضل است، ما را ولا بهانه

گر مقتضای عدل است، کن ختم مدعّا را

در سنت الهی، لطف است و دلنوازی

گر غیر این پسندی، نشناختی خدا را

در طرف باغ بلبل میخواند این تغزل

بر سرو و شاخهٔ گل، این شعر دلربا را

از شیخ آیتی جوی، اندر غزل معانی

کاندر غزل سراید اسرار پر بها را

شمارهٔ ۵

ندیده برده ای از جا، دل رمیدهٔ من را

چنان که حسن پیمبر دل اویس قرَن را

به یاد روی تو خوردیم باده ای که ز‌مستی

نمی کنیم‌ تفاوت عراق و شام و‌ یمن را

حدیث تو به لطافت لبت به حسن عبارت

شکست رونق بازار عندلیب و چمن را

دلا مجوی ز دل مردگان، حیات و نشاطی

خدا نداده به هر شوره زار در عدن را

حدیث حسن تو گفتن چه سود در بر زاهد

مشام او چه ستاید شمیم مشک ختن را

غزل سرایی شیخ ضیا و لطف خدا بین

چه قدر نازک و شیوا، ادا نموده سخن را

کشید ناله غریبانه دوش‌ از دل تنگش

مگر که یاد نمود آیتی دوباره‌ وطن‌ را

شمارهٔ ۶

به‌ نیروی‌ صف مژگان گشودی کشور‌ دلها

متی سخرت اقلیماً فبالانصاف عاملها

به شکر فتح و پیروزی، مکن آهنگ خونریزی

به وقت معذرت جانا، اذا حیّوک فاقبلها

اگر خواهی بماند ملک و اقبال تو پابنده

نگه دار از ره ارفاق شاها جانب دلها

گره های سر زلفت گره انداخت در کارم

مرا از زلف مشکینت بسی افتاده مشکلها

ز مسجد شیخ دوش آمد حریفان سوی میخانه

دهیدش تهنیت کامروز آمد سوی مقبلها

برای راحت جانم، الا ساقی بده جامی

که پیمودم در این وادی ییابانها و منزلها

به وصف آن لب شیرین ضیا پرداخت دیوانی

بود دیوان اشعارش از آنرو نقل محفلها

شمارهٔ ۷

در کفر من ای شیخ مده بیهده فتوا

در عشق نداریم ز تکفیر تو پروا

در عشق نهادم چو قدم، پیر طریقت

از کعبه کشانید مرا جانب رضوا

جز مهر و وفا نیست در این راه عبادت

جز صدق و صفا نیست در این مرحله تقوا

از سیر و پیاز و عدس و ترّه گذشتیم

المنت لله علی المن و سلوا

آن کس که چشیده است ز سلوای مواهب

شسته است دگر دست و دهان پاک ز حلوا

هر لطف که داری صنما با دگران بخش

جز روی تو ما هیچ نداریم تمنا

در کعبهٔ دل عشق رخت آمد و بشکست

هر جا صنمی بود بر این کاخ معلّا

بر روی چو مینوی تو یک دانهٔ خال است

بیرون کشد از باغ بهشت، آدم و حوا

بخشندهٔ روح است و شفای دل بیمار

خوانندش از این رو به جهان خال مسیحا

ای آیت حق، آیتی از لطف تو دارد

این طبع روان لطف سخن، منطق گویا

شمارهٔ ۸

چو دهقان تاک بنشاند، کند فردوس باغش را

بپاداش عمل گیتی برافروزد چراغش را

زخال گلعذاران تا که دیدم نیک دانستم

چو بر دل لالهٔ نورسته بنهاده است داغش را

چو گل بشکفت در بستان، تفقد کردی از بلبل

زهر سو طایری آمد، گرفت از وی سراغش را

صبا هر جاست آن مسکین، زپا افتاده از هجران

برو از بوی پیراهن معطر کن دماغش را

چو بلبل رفت از بستان، نشیند زاغ بر جایش

خدا یا دور دار از باغ دولت بانگ زاغش را

در آمد آیتی یاران کنون در بزم میخواران

الا لبریز کن ساقی در این مجلس ایاغش را

شمارهٔ ۹

آن که داده است بدو آن همه زیبایی را

کاش می داد بمن صبر و شکیبایی را

مونسم، یاد تو پیوسته چو در تنهایی است

دوست دارم همه دم خلوت و تنهایی را

غنچه بگشود دهن مسأله ای گفت زعشق

بلبل آموخت از آن نکتهٔ شیدایی را

دید چون نرگس آهو وش لیلی، مجنون

بگرفته است ره بادیه پیمایی را

می توانی که دهی رحم به خوبان جهان

ای که دادی به بتان حسن و دل آرایی را

مو به مو با سر زلف تو بیان خواهم کرد

آنچه سودا به سر است این سر سودایی را

دانش آنست که راهی به حقیقت ببری

ورنه خواهی چه کنی حکمت و دانایی را

یافت در عهد خودش آیتی از همت عشق

نکته پردازی و لطف سخن آرایی را

شمارهٔ ۱۰

خوش است موسم اردیبهشت و باغ صفا

علی الخصوص کند یار اگر به عهد وفا

بیا به طرف چمن تا گل از تو شرم برد

که پیش روی تو گل را کم است قدر و بها

بیا که بیشتر از هفته ای نخواهد بود

در این چمن گل و بلبل ز شوق نغمه سرا

شبی که ماه بر اشجار تابد اندر باغ

چه خوشتر است از دیدار یار ماه لقا

ز درس مدرسه نبود به غیر بحث و جدل

بیا به میکده بنگر طریق صلح و صفا

برو طبیب، طبیبم بود خدای که هست

به دست او دل یار و به دست یار شفا

تمیز میدهد آنکس میان عشق و هوس

که همچو آیتی از نور وحی یافت ضیا

شمارهٔ ۱۱

ای که چون شمس و قمر طلعت زیباست تو را

آیت حسن ازل روی دل آراست تو را

وصف روی تو همین است که استاد ازل

آنچنانی که تو خود خواستی آراست تو را

گرنه ای جنت موعود تو ای حور سرشت

از چه رو کوثر لب، قامت طوبی است تو را

طوق و تاج و مه و خورشید تو را شاید و بس

که ز رخ آیت شاهی همه پیداست تو را

نیست روزی که در این شهر دلی گم نشود

مخزن گم شده ها زلف چلپاست تو را

شیخ را عاقبت از مدرسه آورد به دیر

فتنه ها زیر سر نرگس شهلاست تو را

تا دهی روح به من، لب به تبسم بگشای

ای که بر کنج لبت خال مسیحاست تو را

هر که بیند رخت از خویش فراموش کند

این چه سری است که در طلعت زیباست تو را

یاد یاران بود ای دوست به دولت پیوند

بر همین خلق نکو نیز خدا خواست تو را

آیتی ذکر تو می کرد به هر محفل و بزم

شیخ هم معتقد شیوه شیواست تو را

شمارهٔ ۱۲

ز لعل روح فزا، زنده کن دل ما را

کن آشکار زلب معجز مسیحا را

گر از عقیق یمانی دلم بدست آری

بچین زلف تو بخشم ری و بخارا را

رسید خازن اردیبهشت و ساخت بهشت

دوباره از سر نو کوه و دشت و صحرا را

کنون که آتش موسی نموده گل در باغ

ز عکس چهره بر افروز جام صهبا را

مرا که روی تو فردوس و قامت طوبی است

چه آرزو کنم ای حور باغ طوبی را

به غیر آهوی چینت نکرده شیر شکار

بنازم آن سر زلف و دو چشم شهلا را

چه واقع است که از نغمهٔ غزل ناهید

به رقص و وجد در آورده چرخ مینا را

هواست مشک فشان تا کدام مشکین موی

به باد داده سر زلف عنبر آسا را؟

کدام ماه یمانی زغیب کرده طلوع

که تازه کرده ز نو داستان سینا را؟

کدام عیسی فرخنده دم ظهور نمود

که داد روح و روانی عظام موتی را؟

کدام یوسف مصری نمود جلوۂ حسن

فکند بر سر بازار شور و غوغا را؟

کدام مهدی موعود جلوه کرد که خود

گرفت اشرقت الارض روی غبرا را؟

مگر نگار من آن آفتاب حسن و جمال

ز پرده کرد برون چهره دل آرا را

کسی که دیده ز اعشار حسن او کسری

به نیم جو نخرد تخت و تاج کسری را

نخوانده درس محبت، نبرده راه بدوست

کنی چه حکمت اشراق و ابن سینا را

ز شعر آیتی از قند پر شود برجند

ببین تو در قفسی طوطی شکر خا را

آیتی بیرجندی

گزیدهٔ اشعار