معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ آذر بیگدلی

حاج لطفعلی بیگ شاملو (زادهٔ ۱۱۳۴ هجری قمری در اصفهان - درگذشتهٔ ۱۱۹۵ هجری قمری در قم) متخلص به «آذر» و معروف به «آذر بِیگدلی»شاعر و صاحب تذکرهٔ آتشکدهٔ آذر در شرح حال شعرا است که آن را در طی ۳۰ سال به نام کریم خان زند گردآوری و تألیف کرده‌است. وی در ایّام کودکی او به سبب بروز فتنهٔ محمود افغان خانواده‌اش به ناچار از اصفهان به قم مهاجرت کرد؛ و پس از ۱۴ سال زندگی در قم با پدر خود که به حکومت لار منصوب شده بود، به فارس رفت، ولی ۲ سال بعد، پس از مرگ پدر، با عمّ خود عازم سفر حج و زیارت عتبات شد و پس از مراجعت به خراسان رفت. در خراسان به اردوی نادرشاه پیوست و همراه اردوی نادری از راه مازندران به آذربایجان رفت. پس از این سفر، عازم عراق عجم شد و در اصفهان سکنی گزید، و چندی به خدمت دیوانی مشغول شد، لیکن سرانجام از امور دیوانی کناره گرفت و به تصوّف روی آورد و به سلوک پرداخت و در پایان عمر در شهر قم اقامت کرد و در همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد. آذر در آغاز شاعری «واله» و «نکهت» تخلّص می‌کرد، ولی بعداً تخلّص «آذر» را برای خود برگزید. وی با کسانی چون شعله و مشتاق و هاتف و شاعران دیگری که نهضت بازگشت ادبی را بنیاد نهاده بودند، مصاحبت و همکاری داشت و در شیوهٔ شاعری از «طرز فصحای متقدّمین» پیروی می‌کرد. وی علاوه بر دیوان اشعار، مشتمل بر ده هزار بیت، یک مثنوی به نام یوسف و زلیخا دارد که به شیوهٔ یوسف و زلیخای جامی سروده است. مثنوی دیگری نیز به نام گنجینه به تقلید بوستان سعدی به او منسوب است. دیوان اشعار وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

قصاید

شمارهٔ ۱ - و له فی القصاید : دریغا که با خود ندیدم مصاحب

شمارهٔ ۲ - در مدح امام امیر المؤمنین علی بن ابطالب علیه السلام

شمارهٔ ۳ - در مدح بطلمیوس زمان میرزا محمد نصیر طبیب

شمارهٔ ۴ - هو القصیده در مدح محمد زمان خان بیگدلی : گفتا سحر غلام که: زین کرده یار اسب

شمارهٔ ۵ - و له قصیده در مدح میرزا عبدالوهاب : دگر صبح است و بلبل نغمه خوان است

شمارهٔ ۶ - هو القصیده در مدح علی بن ابی طالب علیه السلام

شمارهٔ ۷ - در شمه‌ای از حال خود و تأسف خرابی خانه و منقبت کاظمین علیهما السلام فرماید

شمارهٔ ۸ : نخست آینه‌ای بهر دیدن خود خواست

شمارهٔ ۹ - قصیده در مدح سید احمد : الا ای معنبر شمال مورد

شمارهٔ ۱۰ - در مدح سلطان ایران کریم خان زند و ذم حاکم اصفهان

شمارهٔ ۱۱ - قصیده در مدح پادشاه و ذم حاج آقا محمد : ای که چون از داد تیغت خون کند

شمارهٔ ۱۲ - قصیده در مدح علی بن موسی الرضا (ع) : ای باد شمالت چو گل آورده ببر بر

شمارهٔ ۱۳ - در مدح ابوالفتح خان زند ابن کریمخان وکیل

شمارهٔ ۱۴ - ای جسم تو، جان آفرینش : ای جسم تو، جان آفرینش؛

شمارهٔ ۱۵ - هو القصیده در مدح میرزا احمد : شد مه روزه و، خلقی چو هلال؛

شمارهٔ ۱۶ - در مدح اسماعیل شاه خلیفه سلطانی : دوشم، از خواب بود چشم کحیل؛

شمارهٔ ۱۷ - در مدح صباحی : چون انجمن سپهر از انجم

شمارهٔ ۱۸ - در مدح حضرت صاحب الامر (ع) : دمید از شاخ زرین گل، چکیدش سیمگون شبنم؛

شمارهٔ ۱۹ - قصیده در مدح میرزا نصیر طبیب : من کیستم، آن درد کش صاف ضمیرم؛

شمارهٔ ۲۰ - وله قصیده : خوانده بر خوان فلکم، هان چکنم؟!

شمارهٔ ۲۱ - غزل : جان ز من خواسته جانان چکنم؟!

شمارهٔ ۲۲ - قصیده در مدح میرزا جعفر وزیر : ایا نسیم صبا، کت مبارک است قدوم

شمارهٔ ۲۳ - در تهنیت فرزندان فرماید : صباح عید صبوحی طلب، صحیح و سقیم

شمارهٔ ۲۴ - در مدح مسیح عهد و بطلمیوس عصر اقلیدس دوران میرزا محمد نصیر طبیب فرموده

شمارهٔ ۲۵ - وله قصیده : شاها ز کاسه ی سر دشمن، شراب خواه؛

شمارهٔ ۲۶ - قصیده در مدح شاه غریب : پیش که شاه اختران، تیغ کشد به لشکری؛

شمارهٔ ۲۷ - قصیده در تعریف میرزا نصیر طبیب اصفهانی : از صفاهان، بوی جان آید همی؛

شمارهٔ ۲۸ - قصیده در تعریف احمدخان خویی دنبلی - ماده تاریخ ۱۱۹۱ ه.ق

شمارهٔ ۲۹ - و له طاب ثراه : ای تو ثانی مه کنعانی

شمارهٔ ۱ - و له فی القصاید

دریغا که با خود ندیدم مصاحب

رفیقی موافق، انیسی مناسب

رفیقی که پرسد غمم در مکاره

انیسی که جوید دلم در مصائب

کسانی که با من زنند از وفا دم

ز اهل وطن، یعنی اهل مناصب

همه در دیار جفا کرده مسکن

همه از طریق وفا گشته هارب

همه از جنون و تمام از جهالت

بعاقل مخالف، بعارف مغاضب

ز مصداق «الفقری فخری» هراسان

بهذیان «النار لاالعار » خاطب

نسب نامه ی خویشتن کرده پاره

شده دفتر دیگران را محاسب

نخوانند هر جا نشینند با هم

جز از خود مکارم، جز از خود مناقب

بود چند حالم پریشان ازیشان

بود زخمیم دل ز تاب نوایب

کند زهر در جام و خونم بساغر

نفاق احبا و کید اقارب

احبا که بس بیوفا چون اعادی

اقارب که بس جانگزا چون عقارب

شمارند صدق مرا عیب و، حسنی

ندارند جز کذب این قوم کاذب

اگر کذب حسن است، بئس المحاسن؛

وگر صدق عیب است، نعم المعایب

همان به که بندم ازین گفتگو لب

فلک منتقم باد و گردون معاقب

غرض، از رفیقان و از آشنایان

چو جان بود نومید و دل بود خایب

همم جان بترک وطن گشت مایل

همم دل بسوی سفر گشت راغب

گزیدم سفر، رفتم از شهر بیرون؛

بحسرت مقارن، بمحنت مقارب

رهی پیشم آمد، که بودند پنهان

شب و روز او در حجاب غیاهب

گهی بر فرازی، که شیر فلک را

شکم چاک شد از رکاب رکایب

گهی در نشیبی، که گاو زمین را

شکست استخوان از نعال مراکب

فرازش بحدی که کر و بیان را

شنیدم که بودند با هم مخاطب

نشیبش بجایی که فریاد قارون

بگوشم همی میرسد از جوانب

دویدم سراسیمه؛ هر سوی و گشتم

رفیق ثعالب، انیس ارانب

نه جایی که بر روی مسکینی آنجا

نسیمی وزد از مهب مواهب

نه یاری، که جان و دلی باشد او را

برحم آشنا و به انصاف راغب

سفر، قطعه یی از سقر باشد، اما

نه در چشم آن کز وطن گشته هارب

غرض، لنگ لنگان، بهرجا رسیدم

ندیدم بغیر از متاع متاعب

بهرجا شدم، شد عیان پیش چشمم

بروز غرایب، ظهور عجایب

بریدم ره کفر و دین را و، کردم

تماشای ادیان و سیر مذاهب

درونها، همه تیره از درد نخوت

چه در کعبه شیخ و، چه در دیر راهب

در آخر، بمیخانه افتاد راهم

درون رفتم آسوده از بیم حاجب

چه میخانه، روشن سپهری و در وی

عیان از قنادیل نور کواکب

چه میخانه، باغی و از چشمه ی خم

روان باده ی لعل گون در مشارب

چه میخانه، سرچشمه ی زندگانی

ازو پیر میخانه چون خضر شارب

تهی سینه از کینه، دیدم گروهی

همه با هم از مهربانی مصاحب

بسرشاخ گل گلرخان در حواشی

بکف جام می مهوشان در جوانب

بهشتی پر از سنبل و نرگس، از چه؟

ز گیسوی اتراب و چشم کواعب

حریفان که آورده هر یک ز شهری

بآنجا پناه از سپهر ملاعب

ز زاهد گریزان، ز واعظ هراسان

هم از زهد نادم، هم از توبه تائب

چنان شد دلم شاد از روی ایشان

که از روی مطلوب خود، جان طالب

ولی بودم از طالع خود بحیرت

که چون شد که گشتم سعید العواقب؟!

درآمد ز در ناگهان ماهرویی

بلورین بناگوش و مشکین ذوایب

هم از حسرت چهره اش، گل پریشان

هم از غیرت عارضش شمع ذایب

ز مستی دو چشمش، دو آهوی سرخوش؛

ز شوخی دو زلفش، دو هندوی لاعب

گرفته بخونریز مردم نگاهش

سهام از لواحظ، قسی از حواجب

ز پی مهر افروز مه طلعتانش

روان چون ز دنباله ی مه کواکب

هم از ره بسوی من آمد خرامان

ز می، بر کفش جام چون نجم ثاقب

بمن داد آن جام از می لبالب

بمن گفت بعد از ادای مراحب

بنوش این قدح، تا برآیی ز خجلت

بحیرت چرا حیرتت گشته غالب؟!

مگر طبع از تقوی و دل ز زهدت

بما نیست مایل، بمی نیست راغب

مگر خورده یا دیده ای در دیاری

ازین به شراب وز من به مصاحب

زدم بوسه بردستش، آنگه گرفتم

ازو جام رخشنده، چون نار لاهب

حرام و حلالم شد از یاد و، بر لب

نهادم لب جام و گشتم مخاطب

که یک عمر بودم ز زهاد و اکنون

مرا کرد عشق تو از زهد تایب

نه بهتر ازین می، که خوردم ز دستت

شرابی شنیدم ز پیران شارب

شرابی که ساقیش باشی تو، شربش

مباح است نی مستحب، بلکه واجب

نه بهتر ز رویت، که مهریست رخشان

رخی دیدم ای مه ببزم تو حاجب

گر افتد ز روی چو مهر تو برقع

بتان قمر چهره گردند غایب

که قندیل خورشید چون برفروزد

رود روشنایی ز شمع کواکب

مگر، کوکب شمع ایوان شاهی

که خورشید او، در نجف گشته غارب

علی ولی شهریار مظفر

شهنشاه منصور و سلطان غالب

ریاض معالی، سحاب مکارم؛

جهان محامد، سپهر مناقب

وصی رسول خدا، شاه دین، کش

خدا و رسول از علو مراتب

گه بذل خاتم، ستودش بآیه

گه قتل مرحب، رساندش مراحب

نبودی گر او روز زادن نگهبان

نبودی گر او روز مردن مراقب

نه اطفال سر برزدی از مشایم

نه ارواح بیرون شدی از قوالب

چو باشد در ایوان، خدیوی است عادل

چو آید بمیدان، هژبری است سالب

زهی عقل کل، در حریم تو حاجب

ثنای تو بر ما سوی الله واجب

تویی، جانشین پیمبر بمنبر

نشاید که آنجا نشیند اجانب

کز آنجا که باشد مقام ضیاغم

نشاید شنیدن نباح اکالب

ز انفاس تو، تازه دشت مقاصد؛

ز احسان تو، سبز کشت مآرب

چو صحن چمن، از عبور نسایم

چو برگ سمن، از مرور سحایب

سرای تو کانجاست از بدو فطرت

وصول مقاصد حصول مطالب

بفراشیش، باد گلشن موکل،

بسقائیش، ابر بهمن مواظب

اگر شحنه ی احتسابت بمحفل

زند بر جبین چین چو شخص مغاضب

ز بربط رود بر فلک نوحه ی غم

ز مینا رسد بر زمین دمع ساکب

زنی تکیه چون بر سریر عدالت

ز بأس قصاص ای امیر اطالب

ز تیهو هراسد، عقاب شکاری؛

ز آهو گریزد، پلنگ محارب!

گریزنده آهو و پرنده صعوه

ز عدل تو ای غالب کل غالب

کند خوابگه شیر را در براثن

نهد آشیان باز را در مخاطب

گه رزم و وقت جدل، روز هیجا؛

چو خواهی بهم بر شکافی کتایب

ببازو کمانت، سحابی است قاطر

بپهلو سنانت شهابی است ثاقب

بود چون سپر بر سر، آیی مجاهد

بود چون سنان بر کف، آیی محارب

سنان زال را از عصای عجایز

سپر سام را از لعاب عناکب

بروز نبرد ای هژبر معارک

دلیران چو بندند صف از دو جانب

پلنگان آهن قبای اعاجم

هژبران رزم آزمای اعارب

برآیند بر برق رفتار اسبان

نشینند بر کوه کوهان نجایب

زره بر تن آیند، فرسان فارس؛

کمند افگن آیند شجعان راکب

یکی در کمان تیر، چون برق خاطف؛

یکی بر میان، تیغ چون نار لاهب

ز بس خون گرم دلیران نماند

بجز قبضه ی تیغ، در دست ضارب

سپرها که باشند چون بدر تابان

هلالی شوند از سیوف قواضب

شود چون زمین چرخ از گرد و گردد

جبال از سم دیو زادان سباسب

خروشان و جوشان، درآیی بمیدان

چو شیری که آید میان ارانب

چو بینند تیر و سنانت بدانسان

ز ناوردگاه تو گردند هارب

که از هیبت گرزه ماران صعاوی

که از صولت شرزه شیران ثعالب

کنی در صف رزم با تیغ و خنجر

کنند آنچه ای سالب کل سالب

پلنگان کوه و عقابان صحرا

به امداد انیاب و عون مخالب

بروز غدیر، احمد آن سرور دین

بحکم آلهی تو را کرد نایب

بگوش بد و نیک امت سراسر

رسید این حکایت چه حاضر چه غایب

باو کرده تصدیق خیل اعاظم

تو را تهنیت داده فوج اطایب

تو را گفته قایم مقام، اهل بطحا؛

تو را خواند نایب مناب، آل غالب

چو روح نبی شد بجنت روانه

روان خیل روحانیان از جوانب

تو، مشغول رسم غزا گشته او را

که گیرد مصاحب عزای مصاحب

کهن دشمنانی که بودند از اول

نبی را منافق، ولی را مغاصب

عیان کرده از سینه ها کینه ها را

بیک جا نشستند با هم مقارب

فراموش کردند از حق صحبت

ندیدند وقتی از آن به مناسب

ز نیرنگهایی که دانی بناحق

شده مسند شرع را از تو غاصب

فغان زان مصیبت، فغان زان مصیبت؛

که بود آن مصیبت خطیر العواقب

هزار و صد و شصت رفته است و، ما را

رسیده است از آن یک مصیبت مصایب

مزاج جهان شد از آن روز فاسد

یکی گشته قاتل، یکی گشته ناهب

بسفک دماءند، اشرار مایل؛

بغصب فروج اند، اجلاف راغب

باصلاح ناید دگر کار عالم

مگر آید از مکه مولای غایب

ز هر گوشه دجالی آمد بمیدان

برون آی! ای سرور آل غالب

سلام علی اهل بیت النبوه

ده ودو امام، از علی تا به صاحب

همین بس بر کوری چشم اعدا

چه خیل خوارج، چه فوج نواصب

دو تن، هر کسی را ز خیل ملایک؛

نشسته همه عمر، فوق المناکب

نویسند نیک و بد او سراسر

یکی از مطاعن، یکی ازمناقب

همه مهر حیدر نویسند از من

فیاخیر کتب و یا خیر کاتب

خداوندگارا، جدا از تو آذر

سگ ناتوانی است، گم کرده صاحب

ازین بیش مپسند باشد بحسرت

ز جرگ سگان جناب تو غایب

چه باشد کشانیش سوی خود آری

بود ذره مجذوب، و خورشید جاذب

بآنجا چو آید، نگهداری او را ؛

بر آن در بود تا همه عمر حاجب

در آن درگهش تا بود عمر باقی

خورد از عنایات واجب، مواجب

چو عمرش بپایان رسد، نقد جان را

سپارد بگنجور گنج مواهب

تنش خاک گردد بدشتی که خاکش

دراری دهد پرورش چون کواکب

چو بر پا شود روز محشر براحت

بخسپد در آن خاک پاک از معایب

نخیزد ز جا، گر بباغ بهشتش

بشیر و مبشر کشند از دو جانب

بنامه کشی، خط عفوش ز رحمت؛

بروز قیامت تویی چون محاسب

دعا سر کنم، چون ثنای تو از من

محال است؛ با این علو مراتب!

گر این چند مصرع قبول تو افتد

زهی طبع روشن، زهی فکر صائب

بود تا بود روز و شب نور و ظلمت

درین طاق فیروزه گون از کواکب

عیان اختر دوستت در مشارق

نهان کوکب دشمنت در مغارب

شمارهٔ ۲ - در مدح امام امیر المؤمنین علی بن ابطالب علیه السلام

ای سوده بر در تو جبین مه، سر آفتاب؛

ناز تو هم بماه رسد هم بر آفتاب

در صحن باغ سروی و، برطرف بام ماه؛

در انجمن چراغی و، در منظر آفتاب

زان خط نشانه یی است، بهر شهر غالیه ؛

زان رخ نمونه یی است، بهر کشور آفتاب

از نسبت رخ تو، که ماهی است مهروش

شد نوربخش ماه و ضیا گستر آفتاب

فرش است بر در تو رخ ماه طلعتان

یا ریخته است بر سر یکدیگر آفتاب؟!

خط نیست آنکه رسته بگرد دو رخ تو را

ای بار سرو قد تو ماه و، بر آفتاب

سنبل ز گل دمیده و ریحان ز یاسمن

در مشک، مه نهان شده، در عنبر آفتاب!

تو مست حسنی و، شب و روزت دو ساقیند؛

در بزم نام این مه و آن دیگر آفتاب

بهر شراب ناب و می صافشان بکف

از سیم کاسه ماه و، ز زر ساغر آفتاب!

گر نیست در دلش ز تو آتش نشسته، چیست

در گلخن سپهر بخاکستر آفتاب؟!

دندان تابناک و رخسار چون مهت

این بر ستاره خنده زند، آن بر آفتاب

رویت که گلشنی و عذارت که دفتری است

از صنع ایزد، ای چو مهت چاکر آفتاب

یک برگ ضایع است از آن گلشن ارغوان

یک فرد باطل است از آن دفتر آفتاب

هر جا که ماه روی تو طالع شود، بود

با آن همه ضیا ز سها کمتر آفتاب

تو آفتاب برج جمالی و طلعتت

از بسکه زد طپانچه ی غیرت بر آفتاب

نبود عجب، که سرزند از چشمه ی سپهر

با چهره ی کبود، چو نیلوفر آفتاب

کنده قبا، فگنده کله بر سریر ناز؛

بیند شبت اگر مه و، روزت گر آفتاب!

میگیردت چو هاله در آغوش خویش ماه

میگرددت چو ذره بگرد سر آفتاب

روزی رخ تو دیدم و اکنون باین امید

ای از شکنج زلف تو در چنبر آفتاب

گاهی بلاله میگذرم، گه بر ارغوان،

گاهی بماه مینگرم، گه بر آفتاب

زینسان که از شعاع وی دیده روشن است

گویا ز روی تست فروغی در آفتاب

یا عکسی اوفتاده بر آیینه ی سپهر

از قبه یی که یافته زان زیور آفتاب

آن زرنگار قبه که تا اوفتاده است

عالم فروز پرتوی از وی بر آفتاب

در قرب و بعد وی، چه عجب آید ار بچشم

چون ماه گاه فربه و، گه لاغر آفتاب؟!

یعنی خجسته سقف زر اندود منظری

کافتاده زیر سایه ی آن منظر آفتاب

آرامگاه فخر زمین و زمان علی

کاو را بود غلام مه و چاکر آفتاب

شاهی که گفتمی بودش فرش آستان

چون خشت سیم ماه و، چو خشت زر آفتاب

میداد این محل بخود، ار احتمال ماه؛

میکرد این شرف ز خود ار باور آفتاب

ای چاکر سرای تو را چاکر آفتاب

وی روشنی رای تو را مظهر آفتاب

در جستجوی خاک درت، کآب زندگی است؛

هر شب رود بغرب، چو اسکندر آفتاب

دارد شها دو حلقه در بارگاه تو

از سیم و زر، یکیش مه و دیگر آفتاب

از بهر سجده هر شب و هر روز بر درت

از باختر مه آید و از خاور آفتاب

هر صبح، آسمان و زمین را اگر کند

روشن، برآورد ز افق چون سر آفتاب

هر شام، از شموع قنادیل روضه ات

تابد هزار اختر و، هر اختر آفتاب

افتد اگر ز روزن قصرت بماه عکس

از ماه کسب نور کند دیگر آفتاب

در روضه ی تو، مجمره گردان کف کلیم؛

ریزان ولی چو اخگر از آن مجمر آفتاب

در حجره ی تو، مروحه جنبان دمت مسیح

تابان، ولی از آن دم جان پرور آفتاب

چون لاله، آفتاب فلک سایه ی تو را

جوید چنانکه جوید نیلوفر آفتاب

بهر ادای خطبه ی مدح تو، نه فلک؛

ای در فلک تو را شده مدحتگر آفتاب

نه پایه، منبری است ؛ که جا از ادب گرفت

بر پایه ی چهارم آن منبر آفتاب!

دارند آشیان شب و روزت ببام قصر

مرغی دو، نام این مه و آن دیگر آفتاب

لیک از فروغ روزن آن قصر نوربخش

سیمین جناح شد مه و زرین پر آفتاب

طالع شده ز مشرق صلب تو اختران

زان اختران، شبیر مه و شبر آفتاب

گر روی خادمان درت را ندیده ام

ای بر در سرای تو خدمتگر آفتاب

شب ز ابروی بلال، سراغم دهد هلال؛

روزم نشان دهد ز رح قنبر آفتاب

دارند بسکه شرم ز طاق رواق تو

ای حاجب کمینه تو را بر در آفتاب

از هاله و شعاع، شب و روز افگنند

بر رخ نقاب ماه و، بسر معجر آفتاب

گز خصم تیره روز تو پوشد بتن زره

ای با شهاب تیغ تو از یک سر آفتاب

مشکینه درع شب، که بود زرکش از نجوم؛

گردد بتن قبا، چو کشد خنجر آفتاب

ز اصحاب کالنجوم پیمبر گه جهاد

سرور تویی بتیغ، چو از اختر آفتاب

آری، بروز رزم بود هر کجا بود؛

لشکر ستاره، تیغ زن لشکر آفتاب

رخش تو، کش بوقت عبور از پی نثار

مانند ذره ریخته در معبر آفتاب

از میخ و نعل و سم زده هر یک گه خرام

صد طعنه بر ستاه و بر مه بر آفتاب

شبها، بنقش نعلش و؛ روزان بنقش سم

ای سوده بر رکاب تو چون مه سر آفتاب

هم راکع است، با تن کاهیده ماه نو؛

هم ساجد است، با سر بی افسر آفتاب

تا آفتاب روی تو را، خاک شد نقاب ؛

ای روی تو منیر مه و انور آفتاب

هر صبحگاه، چاک زند بر تن آسمان؛

هر شامگاه، خاک کند بر سر آفتاب

خون شد دلم ز سیر مه و آفتاب چند

گاهی بماه طعنه زنم، گه بر آفتاب؟!

سامان نداد کار مرا ای رفیق ماه

روشن نکرد روز مرا آذر آفتاب

در وصف پادشاه عرب، خسرو عجم؛

کش وقت بذل، سیم مه آرد زر آفتاب

گفتم قصیده یی و، نوشتم بصفحه یی؛

کاو را زد از اشعه ی خود مسطر آفتاب

کردم تمام قافیه اش ز آفتاب لیک

بهتر ز آفتاب سپهرش هر آفتاب

تا از فروغ تربیت آن، منیر ماه

وز پرتو عنایت آن، انور آفتاب!

گردد شبم چو روز و، نشینم بکام دل؛

در گوشه یی که سایه ام افتد بر آفتاب

تا هست از دورنگی ایام شام و صبح

کتان گداز ماه و، گهر پرور آفتاب

قهرت کند بدشمن و، لطفت کند بدوست

کرد آنچه با کتان مه و با گوهر آفتاب

شمارهٔ ۳ - در مدح بطلمیوس زمان میرزا محمد نصیر طبیب

ای داده نخل قد تو بر، ماه و آفتاب

و افگند سایه خد تو بر ماه و آفتاب

بویی چو بوی تو، نه مگر مشک و غالیه؛

رویی چو روی تو، نه، مگر ماه و آفتاب!

مالد بخاک راه تو رو، عنبر و عبیر

ساید بنقش پای تو سر ماه و آفتاب

تا بر دمید اختر حسنت، نمی کنند

بر آفتاب و ماه نظر ماه و آفتاب

در گلشنی، که چهره ی خود شویی از عرق؛

گردد همه حباب شمر، ماه وآفتاب

آویخته بپایت و، بنهاده بر سرت؛

خلخال سیم و، افسر زر ماه و آفتاب

جز آفتاب و ماه، نخواندی کسی تو را

بودی اگر میان بشر ماه و آفتاب

سوزنده اخگری است، ز کانون دل رخت؛

کان را بود شعاع و شرر ماه و آفتاب

بینند اگر رخ تو، دگر برنیاورند؛

سر از دریچه شام و سحر ماه و آفتاب

روشن تر از مه است رخت ای پسر مگر

مادر بود تو را و پدر ماه و آفتاب

جایی که روشن است چراغ رخت، شوند

پروانه وار سوخته پر، ماه و آفتاب

نخل قد تو، نخله ی طور است و؛ باشدش

برگ اختر یمانی و بر ماه و آفتاب

قدت نهال گلشن حسن و، از آن نهال

برگی دو رسته تازه و تر ماه و آفتاب

گیرند تا سراغ ز کویت، چه شب چه روز

بگذشته عمرشان بسفر ماه و آفتاب

بازآ که بی تو شب زد و دور از تو روز کرد

خارم بدیده، خون بجگر ماه و آفتاب!

آسوده خاطری تو و، غافل که داردم

شب ز اشک و روز ز آه خطر ماه و آفتاب

تو خود کشیده تیغ جفاکاری و تورا

افکنده پیش تیغ، سپر؛ ماه و آفتاب

من خود، دو دیده دوخته ز امید بر دری

کان را سزد دو حلقه ی در ماه و آفتاب

عالی در سپهر هنر، میرزا نصیر؛

کش بهر سجده بسته کمر ماه و آفتاب

آن فیلسوف عهد، که از رای روشنش؛

کردند اقتباس هنر، ماه و آفتاب

لقمان روزگار که دیدند از آسمان

اندر زمین مسیح دگر ماه و آفتاب

دانا مهندسی، که هم از شمع رای او

شد در سپهر راه سپر ماه و آفتاب

با آفتاب و ماه، کند روی و ر ای او؛

کرد آنچه با گیاه و حجر ماه و آفتاب

نخلی که زیر سایه ی او پرورش نیافت

مشکل رساندش بثمر ماه و آفتاب

سنگی که از عنایت او تربیت ندید

او را نکرد لعل و گهر ماه و آفتاب

نتواند از حذاقت او روز و شب رساند

بر صرع و بر جذام، ضرر ماه و آفتاب

یکدم چو خشک ماندش ابر قلم مدام

مانند، باد و دیده ی تر ماه و آفتاب

ز ابر مطیر، خامه چو گردد رقم نگار؛

بارد همی بجای مطر ماه و آفتاب

نبود نبی و از قلمش بیند آنچه دید

از رد شمس و شق قمر ماه و آفتاب

خلقش شنو، دگر مشنو باغ و بوستان؛

رویش نگر، دگر منگر ماه و آفتاب

ای مهر پروری، که ز ماهیت تو یافت

نور جبین، ضیاء بصر ماه و آفتاب

خواندند اهل نظم به کاشان ز انوری

غرا قصیده یی بنظر ماه و آفتاب

شد ماه و آفتاب، ز هر بیت آن عیان

روشن هزار دیده ز هر ماه و آفتاب

هر شعر آن بکسوت شعری ز روشنی

هر مصرعیش کرده ببر ماه و آفتاب

من نیز خواستم که صفات تو بشمرم

تا نشمرد ستاه شمر ماه و آفتاب

از دانش و شکفتگی و عزم و حزم و خلق

در روی و رایت ای بگهر ماه و آفتاب

گردد خجل عطارد و هم زهره و زحل

مریخ و مشتری و دگر ماه و آفتاب

من قابل قصیده نگاری نیم، چه شد

اوراق دفترم شد اگر ماه و آفتاب؟

خاصه قصیده یی که حریف انوری بود

وز انوریش داده خبر ماه وآفتاب

لکن، ز قابلیت ممدوح قابلم

وز طبع روشنم بحذر ماه و آفتاب!

پرداختم بیک شب و یک روز چند بیت

کافشانمت براهگذار ماه و آفتاب

کردم چو قصد کوی تو، از مهر روی تو

شد خضر راه من بسفر ماه و آفتاب

آوردم این قصیده ره آورد و، در رهم

افشانده سیم و ریخته زر ماه و آفتاب

تا بر فلک شوند عیان آفتاب و ماه

تا بر زمین کنند اثر ماه و آفتاب

از بهر دوستانت بفیروزه گون قدح

ریزند صبح شیر و شکر ماه و آفتاب

از دست دشمنانت در آغاز ماه عمر

گیرند شام، تیغ و سپر؛ ماه و آفتاب

بر جان دوستانت رسانند و دشمنانت

هر صبح و شام نفع و ضرر ماه و آفتاب

شمارهٔ ۴ - هو القصیده در مدح محمد زمان خان بیگدلی

گفتا سحر غلام که: زین کرده یار اسب

اینک ز شهر راند برون شهریار اسب

افتادم از پیش، که عنان گیرمش ز ناز

نگذارد افگند بسر من گذار اسب

گویی بباغ و راغ کشیدی دلش که صبح

چیند گل و، چراند در لاله زار اسب

یا سرخوش از شراب صبوحی، کباب خواست؛

در زیر زین کشید بشوق شکار اسب

یا بود بار خاطرش از دوستان غمی

کآورد در هوای سفر زیر بار اسب

بیتاب از حکایت او شد چنان دلم

کز زخم تازیانه شود بیقرار اسب

گریان، ز پا فتادم و، گفتم: بگیر دست

لرزان ز جای جستم و، گفتم: بیار اسب!

کردم گران رکابش و، گشتم سبک عنان؛

آورد چون غلامم بی انتظار اسب

بی اختیار، تا در دروازه ی هر طرف

نومید می دواندم و، امیدوار اسب

آخر چو برد جذبه ی عشقم برون ز شهر

دیدم ز دور جلوه همی داد یار اسب

با یوز و باز، از پی آهو و کبک مست

در پهن دشت راندی و در کوهسار اسب

هر گام، دوریم شد ازو بیشتر؛ بلی

او را سمین سمند و، رهی را نزار اسب

گفتم: عنان مست که گیرد، مگر خرد

در گوش گویدش مدوان در خمار اسب

یا آورد بیاد ز تمکین دلبری

از هر طرف نتازد بی اختیار اسب

یا رفته رفته بست رهش آب دیده ام

می تاختم چو با مژه ی اشکبار اسب

یا سوختش ز ناله ی من دل، عنان کشید؛

تا من رسانمش ز قفا بنده وار اسب

القصه او، بناز روان بود و من بشوق؛

تا هر دو را گرفت بیکجا قرار اسب

رفتم پیاده سویش و، چون ماه از آسمان

آوردمش فرود از آن راهوار اسب

بسته بشاخ سرو سهی یار بارگی

کرده رها رهی بلب جویبار اسب

بگرفت پس صراحی و جام از کف غلام

کردش نگاهبان نکند تا فرار اسب

چشمی بسوی اسبش و، چشمی بسوی می؛

گرچه نیاورد بنظر میگسار اسب

با هم بروی سبزه نشستیم و هر یکی

آورده در میان سخنان، د رکنار اسب

لعلی قدح، ز دست بلورین گرفتمش؛

گفتم که: گفت صبح برین اندر آر اسب؟!

گفت: از خمار دوش نخفتم، که صبحدم ؛

رانم صبوح را بیکی مرغزار اسب

فصل بهار، گشت گل و سبزه را سحر

بی اختیار گشته من و، بیقرار اسب

آری رود بباغ ز بوی گل آدمی

آری بمرغزار رود در بهار اسب

من هم نهاده جام لبالب ز می بکف

گفتم: بگیر و هیچ بخاطر میار اسب

جام از کفم گرفت و کشید و بپای خاست

رقصان چو زیر زین خداوندگار اسب

بوالفارس زمانه، زمان خان که در زمین

حکمش کشد سپهر چو حکم سوار اسب

ای برده تا بروز شمار از طویله ات

یک یک پیادگان جهان بی شمار اسب

تا پا نهاد رایض عدل تو بر رکاب

از هیچ جاده پا ننهد بر کنار اسب

گر پا نهد بتارک موری، چو تازیش

از تازیانه ی تو خورد زخم مار اسب

در گوش و دوش قیصر رومش ببین گرت

افگند نعل و غاشیه در زنگبار اسب

در روز رزم، تیغ بکف چون دلاوران؛

تا زند ا زدو سو بصف کارزار اسب

ابر اجل، بخاک فشاند تگرگ مرگ؛

آید ز گرد مرد برون، وز غبار اسب

از خونش آب داده ز سر تیغها شوند

دانه فشان که کرده زمین را شیار اسب

تازی در آتش، ار چه سیاوش نه ای ز بس

در نعل و سنگ خاره جهاند شرار اسب

گیرد ز خون خصم تو، چون تیغ برکشی؛

تا زیر زین قوایم خود در نگار اسب

نوح نبی نه ای و، ز طوفان موج خون؛

چون کشتی از میان کشدت بر کنار اسب

تا از قفا صهیل سمند تو نشنوند

پی کرده دشمنان تو پیش از فرار اسب

از خیل دشمنان تو، هر کو فرار کرد

با آنکه از پیش ندوانی ز عار اسب

دستت نگشته رنجه و، رمحت ندیده خم؛

بردش ز رزمگاه بدار البوار اسب

وز لشکر تو، روز وغا، کز هجوم خلق

راه عبور بست بمور و بمار اسب

پرداخت هر سواره ز پورپشنگ تخت

بگرفت هر پیاده ز سام سوار اسب

اکنون که بر در تو دوانند شام و صبح

گردان ز هند پیل و یلان از تتار اسب

افگنده آسمان دورنگم ز پا، کجاست

پوینده تر ز ابلق لیل و نهار اسب؟!

ناچار، چون زیارت کوی تو بایدم

خواهم شود ز دور سپهرم دچار اسب

از توسنی خنگ فلک، هم شگفت نیست؛

کاین دوست را رسد ز تو ای دوستدار اسب

فرزین شد، آن پیاده ی فرزانه، کش رسید

چون پیل شاه، رخ، ز تو ای شهسوار اسب

ورنه، بیک دقیقه خود از استخوان پیل؛

شطرنج باز شهر تو را، شد سه چهار اسب

گر نیست اسب تازیت، آن جانور فرست؛

زین کرده، کش نژاد بود خر تبار اسب

داری چو جام بر کف و افسر بسر، مبخش

نه بی لجام استر و نه بی فسار اسب

چون نیست پیکری که نپوشیده خلعتت

مفرست ناکشیده بزین زینهار اسب

کردم روان یکی رمه، یک اسب خواستم؛

غافل مشو که ناید ازین به بکار اسب

دادی گرم تو آن رمه و، اسب خواستی

تا از منت بود بنظر یادگار اسب

میدادمت بهای یکی اسب زان رمه

گر در طویله داشتمی صد هزار اسب

کاری مکن که پیک سوارم پیاده باز

آید فغان کنان که توقع مدار اسب

کاکنون بتحفه شعر تو بردم، باین امید

کآرم ز خیل خان عدالت شعار اسب

امروز هم نکرد چو دی و پریر لطف

امسال هم نداد چو پیرار و پار اسب

دانی از آن قبیله ام ای خان که میکند

از نسبت سواری ما افتخار اسب

هم آشیان بازم و، از ناخنان کج؛

دارم بکف حسام و ز پر بر کنار اسب

از چنگ من، اگر بفلک رفته خصم من

روزی که زین کنند پی گیرودار اسب

هم بگذرانم از سر این هفت، مرد تیغ

هم بر جهانم از سر این نه حصار اسب

لیکن ازین چه سود، که مانده است شصت سال

هم در غلاف تیغم، هم در چدار اسب

چون در غلاف زنگ نگیرد ز ننگ تیغ؟!

چون در چدار لنگ نگردد ز عار اسب

هر سو بکف گرفته، یکی سر تراش تیغ؛

هر سو بزین کشیده یکی خرسوار اسب

مقصود ازین قصیده ی رنگینم، اسب نیست؛

دانی بهای نغمه نگیرد هزار اسب

دوشم ولی سواره حریفی ردیف شد

گوینده او، خموش من و، ره سپار اسب!

گفت: این قصیده گفت کمال و ز طبع شوخ

کردش ردیف سر بسر آن نامدار اسب

از بستن هر اسب، چنان کو شکفته شد؛

سنجر نشد شکفته ز فتح هزار اسب

پنداشت هیچ اسب بگردش نمی رسد

تنها دوانده گویی در روزگار اسب

امروز، چون کمیت سخن را تو رایضی

بر جای تا نشانیش، از جا برآر اسب

نشناختم، اگرچه چپ از راست، تاختم

چندی بامتحان یمین و یسار اسب!

آخر گذشت ز اسب کمال، اسب من به پل

چون برد پیش رستم از اسفندیار اسب

تا میخورند شیر غزال و، غزال شیر؛

تا میبرند اسب سوار و، سوار اسب

در کام دشمنانت، بود زهر مار شیر

در دست دوستانت، بود پایدار اسب

شمارهٔ ۵ - و له قصیده در مدح میرزا عبدالوهاب

دگر صبح است و بلبل نغمه خوان است

ز حسن گل هزارش داستان است

زمین، از رنگ لاله، لعل پوش است؛

هوا، از بوی گل عنبر فشان است

نخفتم دوش، تا وقتی که دیدم

نسیم صبحدم دامن کشان است

چنان شد از شمیمش عطر پرورد

که پنداری مشامم عطردان است

ندانم از کدامین گلشن آمد

نسیم صبح، کاینش ارمغان است؟!

من این بو، از گلی نشنیده بودم

همانا بوی گل نه، بوی جان است

بدنبال نسیم افتادم از شوق

که بینم ا زکدامین گلستان است

نسیمم برد تا باغی چو دیدم

نه باغ است این، بهشت جاودان است

چه فرخ مسکن و، فرخنده مأوی

چه دلکش منزل و، خرم مکان است

همانا، باغ خلد است و ز سبزه

زمینش را بساط پرنیان است

دمیده سبزه و بر روی سبزه

گل است و لاله است و ارغوان است

درختانش، ز رنگارنگ میوه

مکلل چون درفش کاویان است!

بزیر هر درختی، نیک بختی

نشسته زان درختش سایه بان است

میان باغ، از سرو صنوبر

خیابانی و جویی در میان است

سقی الله، آب شیرین گوارا

که در وصفش زبان عذب البیان است

نشان پاکی جویی، چه جویی

که از سرچشمه ی کوثر روان است

ز عکسی کآسمان افگنده در وی

عیان از یک زمین دو آسمان است

بدل گفتم: غم از جان برد این باغ

مگر این باغ بیرون زین جهان است

دلم گفت: این سخن از باغبان پرس

که او آگاه ازین راز نهان است

نشان باغبان جستم ز دل، گفت؛

که: اینک خضر اینجا باغبان است

نگاهم چون به خضر افتاد، گفتم؛

که: ای کت راز پنهانی عیان است

چه باغ است، اینکه آبش سلسبیل است؟!

چه باغ است، اینک ابرش درفشان است؟!

چه باغ است اینکه غلمان داده آبش؟!

چه باغ است اینکه حورش پاسبان است

چه باغ است اینکه چون مینوی رضوان

مقیمش را حیات جاودان است؟!

چه باغ است اینکه چون مشکوی خسرو

مقام عشرت شیرین لبان است؟!

بفگت: اینجا نه مینو و نه مشکوست

همایون باغ مخدوم جهان است

خجسته بنده ی دادار وهاب

که دارای دیار اصفهان است

بلند اختر خدیوی، کز بلندی

زمین آستانش، آسمان است

جهان داور امیری، کز نکویی

بوصفش هر چه گویم بیش از آن است

بگاه لطف، چون ابر بهار است؛

بگاه قهر، چون برق یمان است

کفیل خدمتش، برنا و پیر است؛

رهین منتش، پیر و جوان است

ولایت گلشن و، لطفش سحاب است

رعیت گله و حفظش شبان است

ز صافی گهر، وز طینت پاک

ز بس روشن دل و روشن روان است

صحیح است آنچه او را در خیال است

یقین است آنچه او را در گمان است

چو هر نومید ازو امیدوار است

چو هر ناکام از وی کامران است

جهان گو خصم باش، او دوستدار است؛

فلک گو کینه ورز، او مهربان است

ز خلقش کاصفهان بیت السرور است

ز عدلش کاصفهان دار الامان است

ز غمازی که شغل روزگار است

ز ناسازی که کار آسمان است

دلی گر بشکند، خلقش کفیل است؛

غمی گر رو کند، عدلش ضمان است

بروز، او را نثار بارگاه است؛

بشب، او را چراغ آستان است

جواهر، آنچه در هفتم زمین است؛

کواکب آنچه تا هشت آسمان است

بعهد دولتش، کز بخت پیروز

زمانه شاد و خلقش شادمان است

نه جانی، غیر بربط ناله سنج است؛

نه چشمی جز صراحی خون فشان است

نه کس، جز زلف محبوبان پریشان؛

نه کس، جز چشم خوبان ناتوان است

تعالی الله، نسب فرزند زهرا:

بنام ایزد، حسب نوشیروان است

قرین شد با نسب او را حسب نیز

مگر سعدین را با هم قران است

محبا، صاحبا، مخلص نوازا!

که بر پیر وجوان، حکمت روان است!

صفاهان باغ و، احسان تو باران،

صفاهان جسم و، فرمان تو جان است!

تو با خلق خدا، چون مهربانی

خدای خلق، با تو مهربان است

زبانم بسته، تنگی دل اکنون

قلم راز دلم را ترجمان است

تذرو گلشن قدسم، دو روزی است

که پایم بسته ی این خاکدان است

ندارم شکوه از سختی گیتی

هما را قوت غالب استخوان است

غمی از هیچ راهم نیست در دل

ولی بر طبعم این معنی گران است

که این موسم که از تأثیر عدلت

صفاهان رشک گلزار جنان است

تو را با دوستان دایم درین باغ

که حمدا لله ایمن از خزان است

بود گسترده مهد عیش و غافل

که چون من بلبلی بی آشیان است

نه جغدم من، کز آبادی این ملک

بعهد دولتت بیخان و مان است

الا، تا در صدف رخشنده لؤلؤست

الا، تا در چمن سرو چمان است

شکست از گوهر او دور بادا

که : گوید باغ عمرت بیخزان است!

شمارهٔ ۶ - هو القصیده در مدح علی بن ابی طالب علیه السلام

از دست من کشید گه عهد یار دست

بر هیچ کس نیافت چو من روزگار دست

گفتم: بیار دست، که بندیم عهد نو

بد عهد بین، نداد بدستم ز عار دست

دست ردم بسینه نهاد، آنکه شد قرار

کز یاریم نهد بدل بیقرار دست

در عشق او، ز پند کسانم چه فایده؟!

وقتی که برده پنجه ز عشقم ز کار دست!

سودی، نه در میانه ی دریا غریق را

زین کابلهی دراز کند از کنار دست

خوش آنکه پا نهاد بسرم روز واپسین

میثاق را دهیم بهم ما و یار دست

من گویمش: ز تربت من، وامگیر پای!

او گویدم: ز دامن بر برمدار دست!

عشق، آتشم بجان زد و، اکنون بود مرا؛

صد جا چونی ز آتش تب داغدار دست!

دستم گرفت و، پای کشید از سرم طبیب؛

مردم بطعنه کز چه کشیدت ز کار دست؟!

غافل، کز آتش دلم آن دردمند را

وقتی که دیده نبض، گزیده است مار دست

داغش بخاک بردم و، سوزم که سوزدش؛

بگذاردم چو دوست بخاک مزار دست

روز جوانیم، فگند چون ز پا، چه سود

در وقت پیریم دهد ار روزگار دست؟!

ساقی قدح نمیدهد امروز، چون کنم

فردا برعشه چون فتدم از خمار دست؟!

گیرند تا ز دست دلم، دلبران شهر

کرده دراز سوی من از هر کنار دست

من در مقام عذر، که مشکل رسد مرا؛

اکنون باین حریف فراموشکار دست!

زیرا که کرده تا جگرم خون، ز دست من؛

زد بر کمند پرخم مشکین یار دست

از تیرگی کوکب طالع، شبی ملول؛

در کنج غم بزیر سر از هجر یار دست

بودم نهاده بر سر زانو، سر از ملال؛

شسته بخون دیده ز جان فگار دست

خاموش بسته از غزل و از قصیده لب

کوتاه کرده از می و از میگسار دست

ناگه برغم چرخ گشود از دلم گره

بادی کش آشناست بگیسوی یار دست

مرغ سحر، نسوده بهم از نشاط بال

طبال شه،نکره بطبل استوار دست

از شرم خلف وعده ی دوش، از حیا رخش

خوی کرده زد بحلقه ی در آن نگار دست

جستم ز جا، گشادمش از شوق در؛ ولی

لرزان ز اضطراب دل و، از خمار دست!

آمد گرفته دست نگارین برخ بلی

رسم است پیش روی برد شرمسار دست

آورده جام و شیشه ی می، با خود از وثاق؛

جامی کشیده، زد بمن سوکوار دست

کز غیر خانه خالی و، من مست و شب چنین؛

آسان بهم نمیدهد ای هوشیار دست

او بسته لب ز شرم و، من از بیم هجر لال؛

بوسیدمش نگفته سخن، یک دو بار دست

تا از کفش گرفتم و خوردم سه چار جام

تا داد ذوق وصل ز جامی سه چار دست

گفتا: ز خلف وعده شب دوش چون گذشت؟!

گفتم: مپرس حال دل، ا زمن، بدار دست

بس در میانه رفت سخنها و عاقبت

بر هر دو داد گریه ی بی اختیار دست

از اشک دید چون مژه ام تر، ز یاریم

گریان نهاده بر مژه ی اشکبار دست

گفتا: کنون که پیش توام، گریه ات ز چیست؟!

گفتم: ز گریه نیست بر ابر بهار دست

دارم دلی ز دست تو لبریز ناله، آه

چون ارغنون مزن بدلم زینهار دست

در سینه، دل ز دست توام میطپد مدام

گر نیست باورت ز من، اینک بیار دست

داری ز دور دست بر آتش، چه آگهیت

از من که شد ز سوز دلم داغدار دست؟!

از دست قاصدم، ز چه یک نامه نستدی

چند آید و ببوسمش از اعتذار دست؟!

نگرفتیم چو نامه ز قاصد، کنون دهم

شرح آنچه از نوشتن آن شد فگار دست

ای رو بغیر کرده، بگردان ز غیر روی؛

وی برده دل ز دست، ز دل برمدار دست!

از آه عاشقان، بودت سرمه سای چشم

از خون دوستان، بودت در نگار دست!

برنامدت ز چاه ذقن، خال عنبرین

زد بارها بر آن رسن مشکبار دست

گر عارضت نبیند، ناید بکار چشم؛

ور دامنت نگیرد؛ ناید بکار دست

برداشت دل ز من، بامید تو دست من؛

برداشتم از آن دل امیدوار دست

آید غم برون ز شمار تو، در شمار؛

گیرد چو دامن تو بروز شمار دست

در وادی فراق تو، ای شاخ گل مرا

ا زخاره پای گشته فگار وز خار دست

نشکفته هرگزم گلی از باغ دل مگر

بر گلستان عشق ندارد بهار دست

از دست رفته کار جهانی ز دست تو

زنهار، از جفای اسیران بدار دست

تا سود روی خاک ز جورت هزار سر

بگرفته ساق عرش ز دستت هزار دست

گفتا که: دشمنان به کمینند، ورنه من

پیوسته بر درت ز دمی حلقه وار دست

لیلی، سوی خرابه ی مجنون کشد شتر

محمل کشان، کشندش اگر از مهار دست

گفتم که: خود بگوی چه سازم باین گروه؟!

نگرفته یار را بجهان غیر یار دست!

گفتا: ز راست چاره ی این قوم زرق کوش

یا زور تا کشی همه را زیر بار دست

گفتم: کنون چه چاره؟ که امسال هم مرا

از زور وز رتهی است چو پیرار و پار دست!

گفتا: بکار عشق، ندیدم ز صبر پای؛

با تیغ آتشین، نشنیدم ز خار دست!

ساقی، قدح نمیدهد امروز؛ چون کنم

فردا برعشه چون فتدم از خمار دست

گفتا: اگر ز زور و زر و صبر عاجزی

کوته از دامن سخن آخر مدار دست!

زاری مکن، چو زور و زرت زیردست نیست؛

داری ز گنج دل چو بزر عیار دست!

گفتم: بکار عشق، مرا میدهی فریب؟

در کار شاعری رودم چون بکار دست؟!

دستم ز دامن سخن، امروز کوته است

وقت خوشم نداد چو در این دیار دست!

کشتی ببحر نظم چسان افگنم، بگوی

چون موج غم بهم دهد از هر کنار دست؟!

باشد کمال نظم، نشان فراغ بال

از من که نیست جمع حواسم، بدار دست!

نه وصل دلبری، که بدست آورد دلم

از دوستی؛ که آورمش در کنار دست!

نه حکم سروری، که گذارم سرش بپای؛

گیرد کنم چو گوهر مدحش نثار، دست!

بیچاره من، که از ستم دور روزگار؛

رفته ز دست کارم و مانده ز کار دست

منت کشم ز تهمت، شادی کنند خلق؛

بر هم زنم اگر ز غم روزگار دست

کوتاه کرد دستم اگر آسمان، خوشم

چون پیش او، دراز نکردم ز عار دست

با اینهمه خصومت گردون، گرفتمی

بودی اگر بجای دو دستم چهار دست

یکدست، دست مطربکی کآشنا بود؛

گاهی برقص پایش و، گاهی بتار دست

یکدست، دست ساقیکی مست مهربان؛

کو گیردم ز ساغر گوهر نگار دست

یکدست، دست دلبرکی شوخ و دلنواز؛

کو آورد ز دوستیم در کنار دست

یکدست، دست همدمکی درد آشنا

کو را بود بعهد و وفا استوار دست

گر آمدی بدست کنون آنچه گفتمت

بگسستمی ز کار جهان مردوار دست

پای طلب، بدامن عزلت کشید می،

شاید کشیدی از سر من روزگار دست!

پس چیدمی برغم فلک دستگاه نظم

تا بوسدم نظامی! بی اختیار دست

گفت: ای حریف، مهره بششدر چه افگنی؟

من نیز اینقدر بودم در قمار دست

در کار نظم، پیش من این عذرها مگو

داری اگر بدامن عشق استوار دست

در موسمی که گل دمد و سرو سرکشد؛

گیرد فتادگان چمن را بهار دست

پوشد درخت، جامه ی زنگارگون و شاخ

آرد در آستین ز برجد نگار دست

آیند دسته دسته، حریفان بسیر گل؛

برهم دهد چو سبزه ی این مرغزار دست

گر بستر حریر و، فراش برشیمت؛

نبود، بهم مزن ز غم روزگار دست

در پای گل نشین و، بکش سوی سرو پای؟

بر روی سبزه خسب و، بزیر سر آر دست

مطرب بس است بلبل و، ساقی بس است گل؛

من دلبرت، گرفته ز خون در نگار دست

همدم مجو، که آنکه بدرد کسی رسد

مشکل دهد بجان تو در روزگار دست

گفتم: چو همزبان نبود، بسته به زبان

همدست نیست، می نرود زان بکار دست!

گفتا: تو را چو بلبل طبع ترانه سنج

برده است از تذرو سبق، وز هزار دست

منشین خموش، تا ز مدیح سپهبدان؛

یابی برین گروه ملامت شعار دست

گفتم که: از چه طرز سخن دل گشایدت؟

گفتا: که بود دوش مرا گوشوار دست

دیدم بباغ نظم، درخت گلی که کس

تا این دمش نیافته بر شاخسار دست

دست کمال، دسته گلی بسته زان درخت؛

کآید بدست، دست بدست از هزار دست

وان گل بود قصیده ی رنگین تازه یی

کش وقت دسته بستن، گیرد نگار دست

دارد ردیف و قافیه از دست و از نثار

حیف است باشدت تهی از این نثار دست

یک دسته گل، تو نیز تر و تازه زان ببند،

کز دست بازیش نخورد زخم خار دست

گفتم که: کوته است مرا دست از گلی

کز وی کمال را بود اندر نگار دست

من بیکمال، می نزنم پنجه با کمال

کو را قوی است پنجه، مرا خود فگار دست

گفتا: کمال گرچه کهن بلبل است، لیک؛

در ناله نیستش بتو ای مرغ زار دست

از سحر خامه ی تو عجب نیست گر کمال

در آستین عجز کشد ز اضطرار دست

از جادویی زال فلک، دیدی ای حریف

رستم چگونه یافت بر اسفندیار دست؟!

گفتم که: کیست در خور مدح من فقیر؟!

گفت: آنکه زد بقائمه ی ذوالفقار دست

یعنی علی عالی اعلی که از ازل

خواندش نبی برادر و پروردگار دست

ای زیردست دست نوالت هزار دست

وی دست گیر هر که شد او را ز کار دست

مبعوث شد نهان برسالت چو مصطفی

دادی بدست او تو نخست آشکار دست

فخر بشر، رسول خدا، ختم انبیا

روز غدیر کرد تو را در کنار دست

بردت چون بر فراز سرو کرد جانشین

دادت بحکم حق، بصغار و کبار دست

نیک و بد صحابه، یکایک به بیعتت

دادند بی سخن ز یمین و یسار دست

بر رست چون ز نخل خلافت گل خلاف

آراست این بگل سرو، زد آن بخار دست

بر پای آنکه پای بدوشش گذاشتی

کردت گه شکستن بت، زر نثار دست

بر دوش او، چو پای نهادی، غریب نیست

گردد گرت بدامن عرش استوار دست

چون خواست فتح قلعه ی خیبر، رسول و داد

جمعیت سپاه بپای حصار دست

کردی ز قلعه قلع، بیک دست درگشا

آن در، کش از گرانی بستی هزار دست

چون بر سریر عدل، دهی تکیه روز حکم؛

دادت در اختیار چو پروردگار دست

نه میزند پلنگ بران غزال چنگ

نه میبرد عقاب بزلف حقار دست

نه باز را سیاه، بخونریز صید چشم؛

نه شیر را، خضاب بخون شکار دست

از طوق حکم تو، نبود مهربان تری:

کش شد بگردن همه کس استوار دست

از کبر نیست دست نزد گر بدامنت

بر پشت بسته خصم تو را روزگار دست

روز وغا، بمعرکه چون آشنا کنی

بر نیزه و عنان، ز یمین و یسار دست

هم خیزدت چو رخش بتازی ز جای سم

و افلاک را زند بگریبان غبار دست

هم بیندت چو نیزه بکف، از دو سو سپهر؛

بر دامن زمین زند از انکسار دست

رخش تو را ستاره بلند است، ورنه چیست

خود پای بر سمک، بسماکش سوار دست؟!

جویی بود ز اب گلوسوز تیغ تو

کز جان بشست خصم تو زان جویبار دست

پرویزنی است، پیکرش از تیر موشکاف؛

وز گرزت استخوان بتن خصم آردست

خصمت، که از هوا بسرش خاک تیره باد

از آب تیغ، چون شودش شعله بار دست

اندیشه اش، نه ز آتش و آب و ز باد و خاک

گر روز کین دهند بهم هر چهار دست

هم مینشانی آتش فتنه ز آب تیغ

کان قطره آب راست بمشتی شرار دست

هم میدهی بباد علم، خاک معرکه؛

کان سرفراز راست باین خاکسار دست

تیغت، از آن ز بیضه ی بیضا دهد نشان؛

کز دست موسی است تو را یادگار دست

بس دستها کشند دلیران بآستین

چون ز آستین کشی بصف کارزار دست!

بر ساعد سنانت، شود مهر و مه سوار

یازی اگر ببازی رمح ای سوار دست

در روز رزم و بزم، بود دست دست تو؛

تارک شکاف تیغت و، مصحف نگار دست

جوشد بجای آب، ز هر چشمه زر ناب

جودت زند چو بر کمر کوهسار دست

هرگز برون نرفته ز دست تو اختیار

جز وقت جود، کت شده بی اختیار دست

میبود چشم در ره سایل ز خاتمش

تا آمد و برآمدت از انتظار دست

از شوق جود، صبر نبودت، که از رکوع

سرراست کرده گیری اش ای شهریار دست

دادی زدست خاتم و از دستبرد غم؛

آوردی اش بدست دل از غمگسار دست

در جنت، ار چو برق کشی شعله زیر تیغ؛

در دوزخ، ار چو ابرکنی رشحه بار دست

مالک، خلیل سان نهد اندر بهشت پای؛

رضوان، کلیم وار گذارد بنار دست

بر پای حاجبت، زده خور بوسه بارها؛

بر سینه اش مباد نهد روز بار دست

ای میرخلد و ساقی کوثر، بدان خدای

کت داده در بهشت بدان چشمه سار دست

گیری بدست جام، چو زان آب روح بخش

یک دست گیر و هر طرفی صدهزار دست

جزمن، که مانده پاز خوی شرم در گلم؛

سازد بلند تشنه یی از هر کنار دست!

آن روز جرم من منگر، لطف خویش بین؛

مپسند کوتهم ز کرم زینهار دست

آذر، دلت ز غصه چو شد زار و تن نزار

در زن ز جان بدامن آل نزار دست

از دست چار عنصر و هفت آسمان منال

بشنو، مکش ز دامن هشت و چهار دست

خندید صبح و، چشم کواکب فشاند اشک؛

هان در میانه وقت دعا شد، برآر دست

تا از نم سحاب، نماید شکوفه چشم؛

تا پیش آفتاب، گشاید چنار دست؛

در گل کشد، عدوی تو را، هر دی آستین

بر گل رسد، ولی تو را، هر بهار دست

شمارهٔ ۷ - در شمه‌ای از حال خود و تأسف خرابی خانه و منقبت کاظمین علیهما السلام فرماید

منم که کرد فلک کشت زندگیم حصاد

منم که داد زمین خاک هستیم بر باد

مرا پدر بود آن مادر، این که می‌شنود

اگر از آن کنم افغان، وگر ازین فریاد!

وگر ز من شنود کس، چگونه بشمارم

شکایتی که نهایت نداردش تعداد!

هم، آن به خون دلم داد از ستم عادت

هم، این به شیر غمم کرد از جفا معتاد!

هم، آن دل از وطنم کند با لبی نالان

هم، این به غربتم افگند با دلی ناشاد!

ز حسرت وطنم، دل بغربت است غمین

چنانکه در وطنم جان ز جور اهل فساد!

اگر به خانه نشینم، نه بوریاست نه پوست

وگر رحیل گزینم، نه راحل است و نه زاد

به خاک غربتم، از دل غبار غم نبرد

به تحفه آوردم بویی از وطن گر باد

دل گرفتهٔ مرغ اسیر ازین که گهی

شنید بوی گل از رخنهٔ قفس، نگشاد

به گلشن وطنم، نیز نشکفد خاطر

به وصل همنفسان، از جفای اهل عناد!

چو بلبلی که بر او زاغ بسته راه نفس

به زخم دل، گلش از خنده مرهی ننهاد

چه عذر گویم، کآواره از وطن گشتم

جز اینکه اخترم از چشم آسمان افتاد!

وگرنه من نیم آن کس که بی سبب ز بهشت

کشم به جای دگر رخت، تا شوم دلشاد

خدای داند و، آنکو چو من بود دلتنگ

ز بیوفایی یاران، که رنجشان مرساد!

که هیج دوست به خاطر، ز دوستان وطن

نکند دل، مگر از فتنه سازی حساد!

کنند قصد من اخوان، چو از ره نیرنگ

کنند چاه براهم، چو از طریق عناد

دهم به آهی من نیز مزدشان دم نزع

چنانکه رستم از آن تیر داد مزد شغاد

منم، که جان و تنم ز اشک و آه شد ناچیز

چو آتش از نم آب و، چو خاک از دم باد

چه آتش آتش خار و، چه خاک سوده غبار!

چه آب گریهٔ نوح و، چه باد صرصر عاد!

چو آسمان بود از دود آه من نیلی

فضای سینه و، داغش دهد ز اختر یاد!

به نسبتی بود افزون ز اختران داغش

کالوف از عشرات و، مآت از آحاد!

نمیرسد چو به فریادش، چه سود مرا

ازینکه خلق به فریاد آرم از فریاد

فغان، که طالعم این است و باز باید بود

غمین ز محنت اعدا و زحمت حساد

به کار خویش، شب و روز، مانده حیرانم

که بی کمال تر از من، کسی ندارد یاد

اگر، به یمن حیاتم، شماری از حیوان

وگر به دولت نطق، از بشر کنی تعداد

ازین چه سود که بی بهره داردم گردون

هم از نمای نبات و، هم از ثبات جماد!

نیم دبیر، که با صد هنر چو تکیه زنم

به صدر محکمه بر جای صاحب بن عباد

جگر خورم، که نیِ خامه از شکر خالی است

ورق درم، که مدادم نمیکند امداد!

نیم امیر، که روزی کشم چو مرغ به سیخ

شبش ز بیوه زنان بر فلک رود فریاد!

نیم وزیر، که پوشم لباس داد بر آن

گر از امیر رود بر ستمکشی بیداد!

نه والیم، که دهم عرض گنج با لشکر

نه طاغیم، که کنم عزم فتنه یا افساد!

نیم گدا، که شوم خاکروب ز آتش جوع

به خانهٔ که و مه، کآبرو دهم بر باد!

نیم طبیب، که ناچار بهر کسب معاش

شوم شکفته ز آزار خلق و رنج عباد!

ربایم از کف آن زر، به پنجهٔ محکم

گشایم از رگ این خون، به نشتر فولاد!

نه قاضیم، که به امید رشوه بنشینم

مدام چشم به ره، تا ازین رسم به مراد!

که در میان دو همسر، سخن کشد به طلاق

که در میان دو یکدل، رسد مهم به فساد!

نه شحنه‌ام، که زنم بر سبوی رندان سنگ

نه شبروم، که برم زر ز مخزن شداد

نه ساقی‌ام، که کشد گر پیاله‌ای ز کفم

گدا نیاورد از روزگار خسرو یاد

چرا که نیست کنون کاسه سرنگون رندی

که کاسه‌ای دهمش، کیسه‌ای تواند داد!

نه مطربم، که به آواز رود و نغمهٔ عود

کنم به بزم طرب روح باربد را شاد

چرا که نیست کنون همدمی که همچون نی

اگر ز من شنود ناله‌ای کند فریاد!

نه زاهدم، که به محراب از طمع شب و روز

دعا کنم که بود عمر عمرو زید زیاد

نه صوفیم، که کنم وجد اگر مریدی چند

زنند دم ز ارادت، مگر رسم به مراد!

نه تاجرم، که کشم ناقه زیر بار و روم

ز بلخ سوی صفاهان، ز ری سوی بغداد

نه کاسبم، که به نیروی پنجه ساز دهم

گهی ز سیم و زر و، گه ز آهن و فولاد

سوار و تاج، که تا زن شناسدم زرگر

سنان و تیغ، که تا مرد داندم حداد!

زنم دم از سخن، اما چه سود نشناسم

سواد را ز بیاض و، بیاض را ز سواد!

بریده باد زبانم، سیاه خامه اگر

کند ز مدح بدان وز هجو نیکان یاد

نیم ز اهل هنر، چون ظهیر، تا گویم

مرا ز دست هنرهای خویشتن فریاد

ولی هزار غم، از دست دوستان دارم

که هر یکی به دگرگونه داردم ناشاد

ستم ظریف حریفان من، مرا گویند

یکی ز مهر و وفا و، یکی ز طنز و عناد

صبور باش، که گردند کامران اخلاف

به شکر کوش، که بودند کام بخش اجداد

کنون که لقمه جوین است و خرقه پشمین است

به من ازین چه رسید و، مرا از آن چه گشاد!

که من نبودم و، بودند شهدنوش آبا

که من نباشم و، باشند حله پوش اولاد!

دگر یک از طرفی گویدم: غنیمت دان

که خوش همی گذرانند دوستان بلاد

مرا که با سر مخمور شد، مقامم قم

مرا که با لب تشنه، رهم به کوفه فتاد!

چه سود ازین که سبیل است باده در شیراز!

چه سود از اینکه روان است دجله در بغداد!

دگر یک از طرفی گویدم: مباش غمین

که چون غنی شوی، از عهد فاقه ناری یاد

مرا که تیر، شرابی چشاندم ز حمیم

مرا که دی غم آتش نشاندم بر باد

چه سود ازین که شود آب سرد در بهمن!

چه سود ازین که شود خاک گرم در مرداد!

دگر یک، از طرفی گویدم که :خوشدل باش

به نظم شعر و، منال از سپهر بدبنیاد!

دو چیز مایه شعر است و شاعری، گفتم

کزان دو شاعر اگر بهره یافت، شد استاد

یکی عطای دل آزادگان جم آیین

یکی هوای پریزادگان حور نژاد

ولی ز بخت بد من، درین زمانه نماند

یکی از آن دو که دل را کند کس از وی شاد

نه سروری، که بپایش سری توانم سود

نه دلبری که به دستش دلی توانم داد

زمانه، این گر از اهل زمانه میپرسی

ز بدگمان ایشان ندارد استبعاد

که گر قصیده فرستم، به خسرو کشمیر

وگر غزل بنویسم به دلبر نوشاد

ز نسبت طمعم، بر دل آن زند نشتر

بته همت هوسم، خاطر این کند ناشاد!

حذر ز نیسبت این عیب و عار، خاصه مراد

که جود شه پدرآموز و عشق مادر زاد

کمال جود و طمع، گمرهی است این نسبت!

جلال عشق و هوس، ابلهی است این اسناد!

هزار ناخنم اندر جگر خلید و فغان

که ناخن یکی ام، عقده‌ای ز دل نگشاد

مرا که جنس وفا، مایه شد درین بازار

در دکان چه گشایم به این متاع کساد!

به غیر من، که به کسب هنر، رخم زرد است

چو گل رخ همه کس سرخ شد، که زرد مباد!

بود ز سیلی استاد، سرخ رویی خلق

منم که کرد رخم زرد سیلی استاد

ز روز زادن من، چشم زال چرخ نخفت

به شوق اینکه قبول افتدم، ولی نفتاد

شب زفاف، نخسبد ازین خیال عروس

که روز ازو چه خیال است در دل داماد!

وحید عصرم و، چون عرفی این گواهم بس

که شرم این سخنم، خوی ز چهره بیرون داد

سری به تربیت اهل دل ندارد چرخ

اگر چو من دگران را، چه سود از استعداد!

منم که در همه ملک عراق معروفم

ولی بود وطنم اصفهان که باد آباد

وطن بهشت و من آدم، ولی نه آن آدم

که خورد گندم و، ز آن بزمگه برون افتاد

ز دوستداری اهل وطن، عجب دارم

که با نهایت یاری و با کمال وداد

اگرچه میشمرندم ز دودمان اصیل

که پاک گوهری و، پاک زاد و پاک نژاد

اگرچه هیچ یک از صحبتم نیند ملول

ندیده و نشنیده ز من نفاق و فساد

اگرچه اصل مرا قایلند از بد و خوب

وگرچه وصل مرا مایلند، از رد و راد!

مرا غریب پسندند و، خود مقیم وطن

مرا اسیر گذارند و، خود ز قید آزاد!

فغان که سرزنشم نیز میکنند که من

پی گشایش دل رفته‌ام به سیر بلاد

حکایت من و، آن دوستان ناانصاف

بود حکایت آن قوم رحم داده بباد

که بهر کسب شرف، میکنند بال همای

که تا دهند ازو زینت کلاه قباد!

ولی ز پستی همت، از آن گروه یکی

دگر ز بی پر و بالی آن نیارد یاد

عجب تر اینکه نکوهش کنندش ار بینند

که خود رود به تفرج به آشیانهٔ خاد

به غربتم، نوشتند نامه وین سهل است

به هر که نامه نوشتم، جواب نفرستاد

در آن دیار که آباد باد، دور فلک

خراب کرد بسی خانه، باز کرد آباد

به غیر قصر و سرای من و قبیلهٔ من

که خود به تیشهٔ بیداد، کندش از بنیاد!

ز اشک و آه من، آن خانه های عالی را

ز کین رساند به آب و، ز خشم داد به باد

چه قصرها، که به هر یک نشستی ار شیرین

سرای خسرو پرویز، رفتیش از یاد

هزار قصر و، به هر یک هزار نقش بدیع

کشیده خامهٔ ارژنگ و مانی و بهزاد

به هر یکی امرا کرده عمرها به نشاط

به هر یکی وزرا بوده سالها به مراد

نشسته بر در هر یک، خجسته دربانان

نداده ره به سلیمان و، بسته راه به باد

فتاد رخنه به ایوان آن کسان افسوس

که بر رواق فلکشان ز بیم رخنه فتاد

مگوی رخنه به ایوان فتادشان، که زمین

ز جور چرخ مشعبد، دهن به شِکوه گشاد

دریغ چشم ندارد حصار منظرشان

که تا زیاری کردی به زاریم امداد

زبان ندارد و، ای کاش داشت، تا میگفت

فسانه ها که ز یاران رفته دارد یاد!

ز دانش وزرای امین پاک نسب

ز صولت امرای گزین ترک نژاد

که داده غاشیه بر دوش آصف و یحیی

ربوده طاقیه از فرق اردشیر و قباد

ز کلک آنان، خاموش شمس دین و عمید

ز تیغ اینان، مدهوش قارن و کشواد

ز خوان نعمت آن جود پروران که بدی

سگان درگهشان به ز گربه‌های زیاد

ز رخش دولت آن عدل گستران که بدی

خران آخرشان به ز صافنات جیاد

ز جود و داد کرم پیشگان عدل آیین

که روح حاتم و نوشیروان ازیشان شاد

هم از عدالتشان بوده ظالمان مظلوم

هم از سخاوتشان گشته بندگان آزاد

ز نوخطان سهی قد، که روز و شب آنجا

به روی هم در صحبت گشاده با دل شاد

ز گلرخان شکرلب، که صبح و شام آنجا

به آب چشمه خم، داده خاک غم بر باد!

چرا چو ابر نگریم بر آن قصور خراب!

چرا چو جغد ننالم بر آن خراب آباد!

که رفته خانه خدایان و، بایدم دیدن

در آن محله که از بوستان نشان میداد

به باد رفته گل و سرو و، خار در وی سبز

پریده بلبل و قمری و، زاغ در فریاد!

چو یاد آورم از هجر همدمان آنجا

به ناله آیم و چون نی کنم فغان بنیاد

تسلیی که به من دوستان دهند این است

که این خرابه که آبادیش تراست مراد

اگر به عهد تو نگرفت رنگ آبادی

پس از تو دیگری از بهر خود کند آباد!

من از فسانهٔ آن قوم، در خروش آیم

که ای گروه ملامت سرشت جور نهاد

امید من، همه این بود و هست و خواهد بود

که این دو روزه که هستم، چه هفت و چه هفتاد

کهن خرابهٔ خود، خود کنم ز نو تعمیر

نهم چو سوی وطن رو، بر غم اهل عناد

در آن خرابه، ز نو طرح باغی اندازم

که هر که بیندش، از باغ خلد نارد یاد

به صحن باغ فشانم، دود به جوی چو آب

به طرف جوی نشانم، وزد به باغ چو باد

قرنفل و گل و نسرین و لاله و سنبل

چنار و عرعر و سرو و صنوبر و شمشاد

تذرو و طوطی و قمری، همام و بلبل و سار

به شاخ سرو و گل، از دام و از قفس آزاد

غزل سرا و سخنگوی و نغمه سنج به کام

ترانه ساز و نواخوان، صفیر زن به مراد

چو آن مکان شود آباد از عنایت دوست

کنم مصاحبت دوستان پاک نهاد

من و چو من، دو دل آزرده‌ای که یار منند

به وصل هم گذرانیم روزگاری شاد

وگرنه هر کف خاکی درین جهان گردد

هزار بار خراب و هزار بار آباد

دگر برای معاش، آن زمان چو ناچار است

مداخلی که نباشند همدمان بیزاد

چو هیچ شغل زمانه، ز من نیافت نظام

چو هیچ کار جهان را، گره زمن نگشاد

همای همت من، جا به هیچ قصر نکرد

که هم ز تنگی دل، رو به آشیان ننهاد

به آنکه مزرعهٔ آخرت چو شد دنیا

کنم ز مرحمت ذوالجلال استمداد

اگر مراحم شاهنشه زمان باشد

در آن زمین که به من بازمانده از اجداد

کنم شیار به ناخن زمین، که بر دوشم

بود ز بیل گران تر، کرشمهٔ حداد

به خاک، دانه فشانی کنم به این امید

که ایزدم کند از احتیاج زاد آزاد

دهم ز چشمهٔ چشم خود، آبش ار بینم

که کس ز جود در جو، به روی من نگشاد

شود پدید، ز هر دانه، هفت سنبل تر

وگر عنایت ایزد بود، شود هفتاد

دهد خدا برکت، چون به کشته بی منت

بسا گرسنه که سیرش کنم به وقت حصاد

جهانیان، همه گر قوت سالیانه برند

چه کم کنند، چو کرد آفریدگار زیاد!

ولی، دل از دو طریقم مشوش است و بُوَد

ز هر دو، زاری ارواح و خواری اجساد

یکی حوالهٔ دیوان، شهش معاف کند

یکی خیانت دهقان، خداش مرگ دهاد

ازین دو راه، اگر خاطرم بیاساید

نه از زمین کنم افغان، نه ز آسمان فریاد

ره عراق عرب، گیرم از عراق عجم

روم ازین ده ویران، به خطّه‌ای آباد

چرا که من که به یک جرعه آب سیرابم

چه زنده رود صفاهان، چه دجلهٔ بغداد

دگر چه بهتر ازین، کاندرین خجسته زمین

به صبح و شام، چو مهر و چو مه ز روی وداد

رخ نیاز، بمالم بر آستان دو شاه

نخست موسی کاظم، دگر تقی جواد

هم آن سپهر نجوم کمال، چون آبا

هم این محیط لآل جلال، چون اجداد!

همان چو احمد مختار، باعث تکوین

هم این چو حیدر کرار علت ایجاد!

به علم دین، علما خواسته از آن تعلیم

به حکم حق، حکما یافته ازین ارشاد!

هم آن چو صلح کند در میانهٔ اعداد

هم این چو ربط دهد در میانهٔ اضداد

دگر ز مرحمت آن و لطف این نرسد

زیان به آتش از آب و ضرر به خاک از باد

کهینه چاکر ایوان آن، به جان اقطاب

کمینه خادم درگاه این، به دل اوتاد!

دلیل حضرت آن، هادی طریق حضور

مقیم سدهٔ این، ساکن سرای شداد!

کنم ستایش آن را، خلاصهٔ اذکار

کنم نیایش این را، ضمیمهٔ اوراد!

هم آن ز مسکنم آرام بخشد، این ز معاش

هم آن ز مبدأم آگاه سازد، این ز معاد!

امام هفتم آن، این بود امام نهم

اگر ائمهٔ اثنی عشر کنی تعداد

یکی پدر بود، آن یک پسر امامی را

که ماده آهوکی شیرده جدا ز اولاد

چو گشت صید و ازو جست یاوری در دم

به ضامنیّ وی آزاد ساختش صیاد

غریب خاک خراسان، حبیب اهل عراق

که والد و ولدش هر دو خفته در بغداد

فزون ازین نتوان داد دردسر آذر

به خادمان سرای ائمهٔ امجاد

اگرچه کلک زبان آورم به حمدالله

بود زبان درازش، که کوتهیش مباد

ولی، مدایح آل نبی، از آن بیش است

که از هزار یکی را کسی کند تعداد

شوند اگرچه مَلَک کاتب و، فَلَک دفتر

شوند اگرچه درختان قلم، بحار مداد

مدیح من نبود گرچه آن متاع نفیس

که هدیه گویم و خوانم، ولی ازینم شاد

که هر که ملک سلیمانیش بود، داند

که نمله را نبود تحفه، جز جناح جراد

همیشه تا کند از دور جم، حکایت جام

همیشه تا دهد آیینه از سکندر یاد

شوند اعادی آن، از خمار سر غمگین

بوند احبهٔ این، از صفای خاطر شاد

یگانه‌ای که ز حکمت نظام دوران داد

به سنگ رنگ و به گل بو، به جانور جان داد

شمارهٔ ۸

نخست آینه‌ای بهر دیدن خود خواست

قرار کار، به خلق سرای امکان داد

به عقل آیه والایی دو عالم خواند

به عرش، پایهٔ بالایی نه ایوان داد

ز مرحمت، به طربگاه هشتمین ایوان

ضیاء مشعلهٔ اختران تابان داد

ز هفت منظر دیگر، به هفت سیاره؛

خجسته منزلی از ماه تا به کیوان داد

به خیل جن و به صف ملک، لباس وجود

ز فرط مرحمت و از کمال احسان داد

پس آنگه، از پی ایجاد ممکنات جهان

ز جود رونق بازار چار ارکان داد

به علم لم یزلی، کار جمله عالم را،

به آشنایی آبای سبعه فرمان داد

پدید کرد نبات و جماد از حکمت

وزان دو، رونق صحرا و زینت کان داد

شجر، ترنج و به و سیب روح‌پرور ریخت؛

حجر، زبرجد و یاقوت و لعل رخشان داد

نظاره کن که چه خاصیت و چه منفعت است

که او به باد شمال و به ابر نیسان داد؟!

گهی که این دم وافی به خاک دشت دمید

گهی که آن نم صافی به بحر عمان داد

هم این از آن دم جان‌بخش، بهر زیب جهان

چمن چمن سمن و، روضه روضه ریحان داد

هم آن از آن نم دلکش، برای زینت دهر؛

صدف صدف گهر و، رشته رشته مرجان داد!

در این دو آینه، چون آن صفا که خواست ندید؛

زلال صاف حیات از کرم به حیوان داد

ندید در طبقات صنوف حیوانی

ز عشق چون اثر، آن دم که جمله را جان داد

امانتی که شناساییش عبارت از اوست

چو عشق دید در انسان، به نوع انسان داد

به انبیا، که ز اسرار عشق آگاهند؛

خلافت بد و نیک جهان به برهان داد!

به اولیا، که ز صهبای معرفت مستند؛

شراب از خم تحقیق و، جام عرفان داد

به خسروان، که شبان رعیت از عدلند؛

به کف ز نیزهٔ فولاد، چوب چوپان داد

به ساکنان خرابات، داد معرفتی؛

که گوشمال حکیمان ملک یونان داد

به سالکان، که ره عشق او همی‌سپرند؛

لب خموش و دل تنگ و چشم حیران داد

تبارک الله، از آن مالک ممالک جود

که کام اهل جهان از گدا و سلطان داد

گهی سریر سلیمان، به دوش باد کشاند

گهی به مور سریر از کف سلیمان داد

کشید باز عنان سکندر، از ظلمات

به خضر، جام لبالب ز آب حیوان داد

دو تاجر متساوی متاع را، در دهر

یکی به سود حوالت، یکی به خسران داد

دو طایر متماثل جناح را، در شهر

یکی به قصر شهان جا، یکی به ویران داد!

دلیل قدرتش این بس بود، که افسر نور

ز مه گرفت و به خورشید داد، و آسان داد

گواه رحمتش این بس بود، که گوشهٔ امن

ز شه گرفت و به دوریش داد، و ارزان داد!

خموش باش دلا، جای خرده‌گیری نیست

مگو چرا ز فلان بستد و به بهمان داد

به حکم عقل حکیمان، چو حاکمی است حکیم؛

ز حکمت آنچه به هرکس ضرور دید آن داد

یکی به گوشهٔ میخانه جام باده گرفت

یکی به صفهٔ مسجد صلای ایمان داد

به این و آن چه عجب از ره ندامت و عجب

اگر نوید جنان یا وعید نیران داد؟!

خدای داند و، آن کش خدای کرد آگاه

که هر چه داد بهر کس، ز عدل و احسان داد

به شیخ، شهر، فقیری ز جوع برد پناه

به این امید که از جود خواهدش خوان داد

هزار مسأله پرسیدش از مسایل و گفت

که: گر جواب نگویی نبایدت نان داد!

نداشت حال جدل آن فقیر، شیخ غیور

ببرد آبش و، نانش نداد تا جان داد

عجب که با همهٔ دانایی این نمی‌دانست

که حق به بنده نه روزی به شرط ایمان داد!

من و ملازمت آستان پیر مغان

که جام می به کف کافر و مسلمان داد!

غرض، چو باعث ایجاد این جهان عشق است؛

تمام کار جهان را ز عشق سامان داد!

ز حسن و عشق، به هر گوشه فتنه‌ها انگیخت؛

که شرح می‌دهمش، گرچه شرح نتوان داد

ز نور حسن، رخ شمع آشکار افروخت؛

سوز عشق، به پروانه داغ پنهان داد

به سرو جلوه شوخی، به فاخته فریاد؛

به گل تبسم شیرین، به بلبل افغان داد

به خواهش پدر، از صلب نطفه‌ای انگیخت؛

به جذبه در رحم مادرانش سیلان داد!

در آن صدف، چو شد آن قطره منعقد چو گهر؛

به او ز لطف توانایی تن از جان داد

چو غنچه پرورش تن، به خون دل دادش

گذشت نه مه و، جایش چو گل به دامان داد

به شکرین‌دهن نوشخند شیرینش

سفید شیر، ز سیمین حباب پستان داد

چو رفته‌رفته به سرو قدش خرام آموخت

خجالت روش آهوی خرامان داد

ز سرمه‌اش، چو غزالان شوخ فارغ کرد؛

ز غازه‌اش، چو گل نوشکفته نسیان داد!

به غنچهٔ شکرین و، به نرگس نگرانش

تبسم و نگه آشکار و پنهان داد

به لعل کم‌سخنش، شوق خنده داد آن قدر؛

به جزع کم نگهش، میل غمزه چندان داد؛

که گاه خنده، چو پیمان به لعل نوشین بست؛

که وقت غمزه، چو رخصت به چشم فتان داد؛

به طرز خنده، ز جادوی ساحری دل برد؛

ز سحر غمزه، به هاروت بابلی جان داد

برای آنکه پریشان کند دل جمعی

ز سنبل سیهش کاکل پریشان داد

ز بهر آنکه فشاند نمک به زخم دلی

ز نازنین زنخش سیمگون نمکدان داد

به دور غبغبش، از زلف، رشته‌ها آویخت؛

ز سیم گویش و، از مشک ناب چوگان داد!

ز ابروان مقوس، سیه کمانی ساخت؛

به قصد اهل دلش، ناوکی ز مژگان داد!

قبای دلبری و نازش، آنچنان پوشید؛

که بر جبین بتان چین ز چین دامان داد

غرض، به زیور معشوقیش چنان آراست

کش از نظاره سرانگشت‌ها به دندان داد

چه چاک‌ها که نیفگند بر گریبان‌ها

ره نسیم چو بر چاک آن گریبان داد

چو خضر خط، هوس آب زندگانی کرد؛

لبش سراغ سر چاه آن زنخدان داد

همه حدیث جفا خواند و، حرف جور نوشت؛

ادیب حسن، چو راهش سوی دبستان داد!

گرفت جا چو به حکم غرور بر سر زین

سمند ناز به میدان حسن جولان داد

کلاه غنج به سر، رایت دلال افراخت؛

سپاه غمزه و فوج کرشمه را سان داد

کشید خنجر بیداد از میان، و آنگاه؛

به قتل و غارت عشاق خسته، فرمان داد

در آن میانه دل زار من چو گشت اسیر

به دام زلف فگند و به دست هجران داد

مرا ز غیرت عشق است منتی، که چو غیر

مرا ز دادن دل منع کردو، خود جان داد

وگرنه آنچه کشیدم من از ملامت عشق

حکایتش نتوان کرد و شرح نتوان داد

به هرکه یار شدم، صاحب جنونم خواند؛

به هرکه حرف زدم، نسبتم به هذیان داد

دلم، که عمر شدش صرف باغبانی عشق؛

همیشه نخل وفا کشت و بار حرمان داد

سرم، که در قدم عشق سوده شد ز آغاز؛

در آخر افسرش از سایهٔ مغیلان داد!

بلی همیشه به سختی گذشت عمر کسی

که دل به عهدشکن یار سست‌پیمان داد

ز شوق، دست من از کار رفت و، آه که یار

به دست من نتواند ز ناز دامان داد

دل خراب من از عشق داد جان، بنگر

چگونه این ده ویران خراج سلطان داد؟!

ولی شکایتم از درد عشق، نیست به کس؛

تواند آنکه به من درد داد، درمان داد!

بس است آذر، از این گفتگو زبان دربند؛

کزین فزون نتوان زحمت عزیزان داد

دگر منال ز خار ملال، ای بلبل؛

کنون که ابر ز گل زینت گلستان داد

چو یونس، از شکم حوت، خسرو انجم؛

برآمد و حملش جا به صدر ایوان داد

هرآنچه دزد خزان برد، از خزانهٔ خاک

دوباره شاه بهارش ز راه احسان داد

زمین چو روضهٔ مینوست، منت ایزد را؛

که باغبانی این باغ را به رضوان داد

به عیش کوش و، به شادی گرای؛ کاین همه فیض

که دور چرخ به عالم، ز لطف یزدان داد

کنایه‌ای است از این، کآسمان ز مام مراد

به دست حاجب درگاه خان بن خان داد

ابوالمظفر، ابوالفتح خان که از شوکت

شکست آل مظفر ز چوب دربان داد

بهین بهادر هوشنگ هوش، کاندر رزم؛

شکاف و رخنه ز خنجر به سنگ و سندان داد

گزین سپهبد جمشید شید، کاندر بزم

چراغ و شمع ز ساغر به قصر و ایوان داد

یگانه‌ای که چنان بر بساط عدل نشست

که خاک شهرت کسری به باد نسیان داد

به هرکه خواست نویسد زمانه نامهٔ فتح

به نام نامی او، خامه زیب عنوان داد

دلاورا، تویی آن دادگر، ز دودهٔ زند؛

که داد خلق ز بیداد اهل طغیان داد

تو را چو داد به دارای مملکت ایزد

کسی که مژده به رای و خبر به خاقان داد

به هدیه لؤلؤ از بحر و در ز کان آورد

به رشوه مشک ز چین، لعل از بدخشان داد

ز درگه تو که خلقی به راحتند آنجا

نیم چو قابل، از آنم زمانه حرمان داد!

وگرنه پادشه اختران ز فرط کرم

به خار دشت و گل باغ، نور یکسان داد!

چو من، نداد در این عهد داد تحسین کس؛

که کس نه چون تو در این دور داد احسان داد!

مرا رسد اثر فیض از کف تو مدام

گهر همیشه به غواص بحر عمان داد

تو را بود نظر تربیت ز مهر پدر

همیشه نور به ماه آفتاب تابان داد

منم، که نیست چو من در زمانه درویشی؛

که از غمش نتواند خبر به سلطان داد

تویی که، غیر تو در روزگار نتواند؛

کسی که رابطهٔ مور با سلیمان داد

کریم خان کرم پیشه، آن سکندر عهد

که چین نزد به جبین، ملک چین به خاقان داد

ز پیر عقل، نشان بازجستم از لقبش؛

که بی‌لقب نتوان داد مدح آسان داد

لقب، امیر زمین، خسرو زمانش خواند؛

خطاب، داور گیتی، خدیو دوران داد!

به عجز گفت که: از خانی و ز سلطانی

به او لقب زره جاه و رتبه نتوان داد

ز جاه، حکم به نام هزار خان بنوشت؛

ز رتبه، راتبهٔ صد هزار سلطان داد

سپهبدی، که به شمشیر، فتح ایران کرد؛

شهنشهی، که به تدبیر نظم ایوان داد

به روز معرکه، شیراوژنی که از نی رمح؛

چو شیر بیشه، به شیر فلک نیستان داد

به وقت حادثه، رویین‌تنی که در صف رزم؛

کفن به دوش دلیران، ز تیغ عریان داد

خدیو عهد، که معمار قصر اقبالش؛

نخست پایهٔ ایوان به دوش کیوان داد

به بزم خسروی و، بارگاه جمشیدی

صفای خلد برین و بهشت رضوان داد!

ز خیل پادشهان، آنکه بر درش ره یافت؛

به شکر اینکه رهش در حریم ایوان داد؛

هزار سجده دمادم، به خاک درگه کرد؛

هزار بوسه، پیاپی، به پای دربان داد!

نماند غیر خراسان دیاری از ایران

که شوکتش نه در آنجا صلای احسان داد

دهم به مردم آن ملک مژده کز عدلش

کلید فتح خراسان، شه خراسان داد

چو طرح سان سپه، در کنار جیحون ریخت؛

چو عرض لشکر، در دشت زابلستان داد

به بانگ ولوله، پورپشنگ را لرزاند!

فشار زلزله، بر خاک پور دستان داد!

ز نور و ظلمت هم، صبح و شام تا برهند

به دست شحنهٔ گردون، ز عدل میزان داد

کرم نگر، که چو آباد کرد عالم را

خرابه از دل دشمن به جغد تاوان داد

کرا قرین تو گویم ز خسروان، که فلک

تو را ز عدل و کرم امتیاز از اقران داد!

سپهر، کام دل هر که را که مشکل دید؛

نگاه گوشهٔ چشم تو داد و، آسان داد

متاع ملک، که شاهان گران خریدندش؛

چو دید لایق آنت، زمانه، ارزان داد!

ز خار، شحنهٔ عدلت شکنجه‌ای آراست؛

که بلبلی نکند از گل گلستان داد

حمایتت، چو به نظم زمان کرد اقبال؛

عنایتت، چو به کار سپهر سامان داد

به اقویا، ضعفا را چو میر و سرور ساخت؛

به اغنیا، فقرا را چو بار و مهمان داد

به پیش بلبل بی‌بال، باز بال افگند؛

به کام برهٔ بی‌شیر، شیر پستان داد

چو دید، صعوه‌ای افتاده از آشیان بی‌پر؛

امین عدل تواش، جا به چشم ثعبان داد

چو دید از گله وامانده گوسفندی لنگ؛

شبان حفظ تو، جایش به دوش سرحان داد

به دستیاری جود، آن قدر که در همه عمر؛

به خلق، حاتم و یحیی و معن و قاآن داد

به یک دقیقه، گدای سرای احسانت؛

به سایلان جهان، صدهزار چندان داد!

نه نوحی و، بودت تیغ، کشتی و دریا؛

گهی رهاند ز طوفان، گهی به طوفان داد

نیی کلیم و، دو دستت ز جام و نیزه بود؛

که یاد از ید بیضا، نشان ز ثعبان داد

روان رستم و آرش، به موکب تو روان؛

جلادت تو، چو رخش ستیز جولان داد

همانت تیغ کج و، رمح راست پیش آورد؛

همینت تیز ز ترکش، کمان ز قربان داد

ز چرم ببر بیان، خصم پوشد از خفتان؛

چو رستم از دم تیغ تو بایدش جان داد

چرا که ببر، چو خود جان نبرد از دستت؛

چه سود از آنکه به غیری ز چرم خفتان داد؟!

زهی خدنگ ز بان آورت، که گاه جدل؛

جواب خصم دغل، از زبان پیکان داد!

شدند دوست، همه دشمنانت آخر، چون

دل رحیمت از اول خدای رحمان داد!

خدا یگانا، از راه لطف عام، ایزد؛

سه چار مزرعه‌ام در قم و صفاهان داد

ولیکن، از ستم آسمان، در آن مدت

که داشتند رعایا ز جور سلطان داد

نکشتم و، چو دل دشمن تو گشت خراب؛

کنون خدا چو تو را جل شأنه این شان داد

کسی که قادر یک‌روزه قوت خویش نبرد

کنون تواند یک‌ساله خرج دیوان داد

کسی که مالک یک مشت خاک نیز نبود

کنون ز ریع ده من، اجور دهقان داد!

چه می‌شود که نوازی مرا به فرمانی

که هیچکس نتواند جواب فرمان داد

اگر من از مدد بخت خرم تو کنم

زراعتی و توانم خراج سلطان داد

چه بهتر، ارنه بفرما که هرکه ملکم کشت

دهد چو ریع، نگوید ز راه احسان داد

در این قصیده، که رشک لآل عمان است

نخست محتشم از نظم زیب دکان داد

به این بضاعت مزجاة خامهٔ من نیز

نثار بارگهت کرد و، نظم دیوان داد

فقیرم و متزلزل ز محتشم، چه کنم؟!

توانم ار چه جواب ظهیر و سلمان داد!

ولی خوش است دل من، به اینکه داده استم

نثار خود به تو من، او به میر میران داد

همیشه تا ز نسیم بهار و باد خزان

توان طراوت باغ و شکست بستان داد

به دوستان مدهاد ایزدت به جز دل جمع

به دشمنان تو چون خاطری پریشان داد

شمارهٔ ۹ - قصیده در مدح سید احمد

الا ای معنبر شمال مورد

که جسم لطیفی و روح مجرد

گهی از دمت، دلگشایی معاین؛

گه از مقدمت، جانفزایی مشاهد

هم از تست، روی شگرفان مصفا؛

هم از تست، موی عروسان مجعد!

ز انفاست، ای مایه ی زندگانی؛

که قصر حیوة از تو باشد مشید

شوند امهات درختان حوامل

بنات نبات از حوامل مولد

شمرهای لبریز، در تیر و در دی؛

ز سبزه مخطط کنی، از یخ امرد

گهی از تو شیرازه ی گل مجزا

گهی از تو اوراق لاله مجلد

نه صباغی، اما درین سبز گلشن؛

که طاقش گه ازرق بود گاه اربد

ز تو خیری اصفر بود، برگش اخضر

ز تو لاله احمر بود داغش اسود

ز تو بارگاه بلند سلیمان

فگندی همی سایه بر فرق فرقد

تویی پیک یعقوب و یوسف، ز یاری

نیارد کسی ره کند بر تو مسند

ز کنعان بری جانب مصر نافه

ز مصر آوری سوی کنعان طبرزد

گهی بر دمی در تن خاک مرده

ز تو روح تا زنده گردد مجدد

گه از جیب شاخ، آفتاب گل آری؛

گه آبش چو لؤلؤست، رنگش چو بسد

نخوانم تو را، عیسی و موسی؛ اما

تویی عیسوی دم، تویی موسوی ید

بشکرانه ی اینکه مطلق عنانی

نه چون من بدام است پایت مقید

نه مشغول چون من، به اندوه هجران؛

نه مأخوذ چون من، بقیدی مشدد

نه مخذول چون من، بخذلان غربت؛

نه محبوس چون من بحبس مؤبد

سوی فارس، قصد ار بود از عراقت

فیا خیر قصد و یا خیر مقصد

در آن خاک، شیراز شهری است شهره

که از سبزه دارد بساط ممهد

سقی الله چه شهری، چو بحر و چه بحری؟!

که جزرش نه پیداست از لطمه ی مد

ایا دی هر دادی، آنجا مهیا

متاع اقالیم، آنجا منضد

جهان تیره، و آنجاست روشن چراغی؛

که هر قاصیدی را رساند بمقصد

چراغش مزاری که چون مهد شاهان

در آن خفته بن موسی کاظم احمد

همان قطب الاقطاب، کز شوق گردش

مه و مهر، گردند دایم چو فرتد

بنازم بمعمار طاق رواقش

که یک گنبد افزوده بر هفت گنبد

بآن شهر شو، کاصفیا راست مسکن

بآن شهر رو، کاولیا راست مرقد

مگر خضر، پیوسته آنجاست ساکن؛

که هر گمشده شد در آن خاک مهتد

بهر مصطبش، با دل پاک مستان؛

بهر مسجدش، روی بر خاک مسجد

بهر گوشه، مخموری افتاده از پا

بهر صفه درویشی افگنده مسند

چو در بزم اهل دلش بار یابی

چو در جرگه ی بیدلان راهت افتد

ز من ده سلامی، ز من بر پیامی

بمجد دم احمد نسب، سید احمد

که ای سید صاف طینت که داری

باسم و برسم ارث از جد امجد

نشان سیادت، ز خلق تو لایح

حدیث سعادت، بذات تو مسند

من رو صف ذات تو کردن، نیارم؛

نه ذاتت محاط و، نه وصفت محدد

چگویم که دور از تو چون است حالم

شب و روز دل خون ز غم، دیده ارمد

غمی داشتم، روزی از هجر یاران

نه از امس آگاه بودم، نه از غد

که از دوستان، دوستی آمد از وی

شنیدم که با دوستان مؤید

کشیدی به شیراز رخت از صفاهان

ز احبابت از پی جنود مجند

گزیدی سفر با رفیقان و رفتی

به شیراز و از آذرت یاد نامد

در آن نامه کآورده بود، از تو، دیدم؛

بعذر فراموشکاری محمد

نوشتی که دیدند چون سردی دی

شدندت ز احضاریاران مردد

هم از سرد مهری است اینها، وگرنه

ازین معنی آگه بود طفل ابجد

که شد لازم ذات آذر حرارت

نخواهد شد از سردی دی مبرد

وگر بود دم سردی من بحدی

که آسان بدی دفع فاسد به افسد

همین عذر خوش بود، اگر می نوشتی

سفر خوش بود، لیک بیدام و بیدد

نیم بی خبر، دانم اینقدر کز تو

نشد نامه، زان عذر بیهوده مسود

ولی کاش میبودم آنجا که با تو

شد این عذر از شهریاری ممهد

عجب دارم از یاری شهریاری

که شهری بیاری او شد مقید

بو مقودی از کمند وفایش

بسی دوستان بسته دارد بمقود

مرا ساخت محروم و، ننوشت عذرم؛

گمانم نه بیمهری از دی باین حد

گرش دیدمی، خواندمی بیخودانه

باو چند بیتی، نه از غیر، از خود

که ای فیض تو، همچو عیش تو دایم؛

که ای لطف تو، همچو عمر تو سرمد

نه خواری خوش از گل، به بی بال بلبل؟!

نه بد خوب از خواجه، با بنده ی بد؟!

نه خواجه است کو بنده ی بی بهایی

قبول افتدش اول، آخر کند رد!

زبان، جز بوصفت شهادت نداده

شنیده است تا گوشم آواز اشهد

نه رنجید ه ام از تو، نه شکوه دارم

مبادت دل از رنجش من مردد

پس از آشنایی، نه بیگانه گردم؛

گرم کافر آید لقب، به که مرتد

دگر بشنو ای سید جید از من

که بادت نهال جوانی مسند

شدی چون بخیر و سلامت مسافر

شود کار تو با رفیقان مسدد

تماشای آن شهر، بادت مبارک

نبینی چو بدبین، نه ای؛ از کسی بد!

تو را گویم، استاد گفت آنچه با من؛

بفرزند گفت اب، شنید آنچه از جد!

ببین ز آب رکنی و باد مصلی

همه فیض بیمر، همه لطف بیحد

ز صورت مزن دم، چو معنی شناسی؛

بود فارغ از جسم، روح مجرد

چو فردوس، از سرو باغش مشجر

چو جنت، ز آیینه ی صرحش ممرد

بر و بومش؛ از لاله و سبزه ی تر

تو گویی که یاقوت رست از زبرجد

بهشتی و، در وی خرامان سراسر؛

چو حوران حورا، چو غلمان اغید

مگر بود ز آغاز کر و بیان را

از آن آب میضاة از آن خاک معبد

مگر هست تا حشر روحانیان را

از آن آب مشرب، وزان خاک مشهد

منم بلبل و، خاک آن دشت گلشن؛

منم تشنه و، آب آن چشمه مورد

در آن روضه، از گلرخان سمنبر؛

در آن رحبه، از مهوشان سهی قد

نکویان شیرین لب عنبرین خط

جوانان سیمین تن یا سیمین خد

چو بینی، فراموشی از من مبادت؛

که خلد برین است و، باشی مخلد

مشو غافل، از خلق خاکی نهادش؛

که خاکی نهادند و خورشید مسند

همه عالم و عامی، از فیض خاکش؛

شد این عاشق از شوق و، آن عالم از کد!

اگر حالی، از اهل حال است خالی

دهد یاد از ورد خاک مورد

هم از روح سعدی و حافظ طلب کن؛

بتوفیق مسلک، بتحقیق مرصد

سلامی ز من ده، به اهل کمالش؛

خصوص آن فلک رتبه عقل مجرد

که عقل از یکی صد شمارد مدیحش

نگوید همان وصف او را یک از صد

سپهر امانی و نجم یمانی؛

که از شادمانی برد بهره سرمد

علی شریف، آن ز هر عالی اشرف؛

ولی سعید آن ز هر والی اسعد

در اقلیم فقر و فنا، پادشاهی

که هست از نمد تاجش، از پوست مسند

حماه الله، آن کو بچشم حمایت

بسوی ضعیفان عاجز چو بیند

دجاجه، نبیند گزندی ز اجدل

زجاجه نبیند شکستی ز جلمد

حریفی که از لطف و قهرش مهیا

شراب مهنا، حسام مهند

چو با هم نشینید و دارید صحبت

بکنجی، نه دیوی در آنجا و نه دد

غنیمت شمارید، ای وصلتان خوش؛

ز من یاد آرید، ای هجرتان بد

تو دریایی و وصل او، فصل نیسان

تو خورشیدی و، قرب او بعد ابعد!

در آن شهر همصحبتان عراقی؛

که هستند افزون بحمدالله از حد

چو بینی، سلامی ده از من بایشان؛

پس آنگه بتأیید صدق ای مؤید

بگو: ای کهن دوستداران یکدل

بگو: ای نکو عهد یاران ذوالید

روا نیست دانید در کیش یاری

ز یاران دیرین فراموشی این حد

وگر عهدشان رفته بینی ز خاطر

خدا را که بربند عهدی مجدد

چو بندی ز نوعهد از من بهر یک

بصد گونه سوگند میکن مؤکد

که بیمهری از دوستان است ناخوش

که بدعهدی از اهل دانش بود بد

رفیقا، شفیقا، انیسا حبیبا

که وصف کمالت نگردد معدد

سکندر اگر بست ز آهن سد اکنون

ز بحر خیالم که گنجی است معتد

ز بس گوهر نظم کآرم، توانم

که از تنگی قافیه ره کنم سد

ولی خارج آهنگ شد تار قانون

شد آن دم که ساز دعا را کنم شد

الا تا دمد ز آسمان نور یزدان

الا تا بود در جهان دین احمد

خدا سازدت کار و، لطف خدایی؛

محمد تو را یار و، دین محمد!

شمارهٔ ۱۰ - در مدح سلطان ایران کریم خان زند و ذم حاکم اصفهان

ای سرو گل اندام من، ای نخل برومند؛

ای تلخ کن کام من، ای ماه شکر خند

ای مرغ دلم فاخته و، نخل قدت سرو؛

وی طایر روحم مگس و، شهد لبت قند

ای روی تو باغی، که جهان کرده معطر؛

وی موی تو زاغی، که زمن برده جگربند

ای دل ز تو دربند، چو یوسف ز برادر؛

وی جان بتو خرسند، چو یعقوب بفرزند

ای دیده ی تارم، بتماشای تو روشن؛

وی خاطر زارم، بتمنای تو خرسند!

هر شب بودم آمدن بوی تو ارمان؛

هر روز بود آمدنم سوی تو اروند

چون گل، رخت از تاب می افروخته تا کی؟!

چون لاله، دل از داغ توام سوخته تا چند؟!

شد عمر و، شب هجر تو را روزنه؛ گویی

دارد ز درازای بسر زلف تو پیوند

آیا بود آن روز که آیی بسرایم

سایه بسر اندازیم ای سرو برومند؟!

نازان تر از ارباب عمایم، که شتابان

هر جمعه خرامند به ایوان خداوند!

دارای عجم، مملکت آرای کی و جم

گردن زن بیدادگران، دادگر زند

قاآن ملک جاه، فلک گاه، ولی خواه

خاقان کریم اسم کرم رسم عدوبند!

ای خسرو ایران، سرو سرخیل دلیران؛،

در بیشه ی شیران، تویی امروز ظفرمند!

آن برده ی هندی است، بر ایوان تو کیوان؛

کاعدای تو را طشت ز بام فلک افگند!

برجیس، ز تنویر ضمیر تو منور؛

هم تیر، ز تدبیر دبیر تو هنرمند!

در عیش تو، ناهید یکی چنگی، قوال؛

از جیش تو بهرام، یکی ترک صدق بند!

مه، در صف پیکان تو، پیکی است فلک سیر؛

خور، در کف غلمان تو، جامی است می آگند

بس گلبن انصاف، که لطف تو ز سرکشت؛

بس خاربن ظلم، که عدل تو ز بن کند!

جمعند کنون، بر درت از منعم و مفلس؛

دست کرمت بسکه زر و سیم پراگند

دل در براحباب تو، کاوه است و صفاهان؛

جان در تن اعدای تو، ضحاک و دماوند

ای در روش داد و دهش، چشمی و گوشی

نادیده و نشنیده خدیوی بتو مانند!

داغی است مرا بر دل و، بس داغ جگرسوز؛

دردی است مرا در دل و، بس درد زبان بند!

رحم تو که عام است، شفیع آرم و گویم

کآمد ز ادب دور بشاهان ز گداپند!

المنه لله، که سی سال شد اکنون؛

ایران شده از داد تو چون دامن الوند

هر رشته که بگسست ز بیداد حریفان

داد ای عجب آن را دم شمشیر تو پیوند

از عدل تو، ایران، همه در امن و امان است؛

خورشید تو تا سایه بر این مملکت افگند

از خطه ی کرمان، همه تا دجله ی بغداد،

وز ساحل عمان، همه تا ساحت دربند

بیچاره صفاهان، که یکی گرگ در آنجا

چوپان شده، امسال بود سال ده و اند

شد سخره ی دونان، بغلط شحنه ی یونان؛

شد سفله ی گرگان، بخطا میر سمرقند

از بیم تو و ز رحم تو، هر ساله بدربار

با گریه ی تلخ آمده، رفته بشکرخند

هر چند که آن نیست که او را نشناسی

اما ز پدر نیست فزون دانش فرزند

ابلیس، شنیدی که چها کرد بآدم؟!

هم باخت باو شعبده، هم داد باو پند!

چون دید که بر بوالبشر از وسوسه ره نیست؛

آخر ز بهشتش بدر آورد بسوگند

از محنت محکوم، هم آخر خبرش پرس؛

خشنودی حکام ز انصاف تو تا چند؟!

داد است، نه بیداد که یک چند بود نیز

حاکم ز تو غمناک و رعیت ز تو خرسند

از شهر دگر، گرچه ندارم خبر اما

از رایحه خود رند شناسد تره از رند

زنهار، بدزدی دله، یک قافله مسپار ؛

لله، بگرگی یله رنج گله مپسند!

تا هست حریف شه کابل، شه زابل؛

تا هست ردیف مه بهمن مه اسفند

برنار خلیلت، چو بر آب حیوان خضر؛

بر آب حسودت، چو بنار سقر اسپند

شمارهٔ ۱۱ - قصیده در مدح پادشاه و ذم حاج آقا محمد

ای که چون از داد تیغت خون کند

خون زیرغو در دل ارغون کند

ای خداوندی کز اختر هر چه سعد

خدمت آن طالع میمون کند

تا تو، نه کس نام اسکندر برد

تا تو، نه کس یاد افریدون کند

خسرو بختت شب و روز از جلال

تکیه بر شبدیز و بر گلگون کند

کرده مهر لطفت اندر مهرگان

آنچه کانون در مه کانون کند

روز و شب خضر و کلیمت هر یکی

بزم چون رخسار بوقلمون کند

در ایاغ، آن آب حیوان ریزدت؛

در چراغ، این روغن زیتون کند

چون نهی بر تخت شاهی پا، تو را

هفت خدمت، گردش گردون کند

بام ایوانت بکیوان بسپرد

آستانت را، ز تیر استون کند

ذکر برجیس از طرب در مجلست

غمزدای سینه ی قانون کند

بر درت بهرام را خنجر دهد

در برت ناهید را خاتون کند

گوی زرین سازدت از قرص مهر

بهر چوگان ماه چون عرجون کند

کاتبان بارگاهت، هر یکی

گوشها درج در مکنون کند

هم ز حکمت لقمه ی لقمان خورد

هم ز صنعت کار افلاطون کند

فارسان رزمگاهت، هر تنی

ز آتش تیغ آب دریا خون کند

تیغ بازان، کرده هامون کوهها؛

رخش تازان، کوهها هامون کند!

ملک را، حکمت ز عدل آباد کرد

خلق را، خلقت بخود مفتون کند

از تو دید ایران ویران رونقی

کز هوا باغ جنان مجنون کند

جز دیار اصفهان، کش زنده رود

خون ز غیرت در دل جیحون کند

بود مصر آن شهر و شد بیت الحزن

حاکمش بس خلق را محزون کند

چیست حاکم، حاش لله ظالمی؛

کو چو دیوان کارها وارون کند!

مفلسان شهر را، از جوع کشت؛

خواجگان ملک را، مدیون کند

بس عزیزان را، چو یوسف بیگناه

چون زند بهتان زنش، مسجون کند!

فتنه ی او، آب صد ابلیس برد؛

طعنه ی او، کار صد طاعون کند!

بینوا، گر خرقه پوشد از نمد

ور توانگر جامه سقلاطون کند

جستجوی هر دو، چون رهزن گرفت؛

شستشوی هر دو، چون صابون کند!

هر که جوید از جفای او قرار

ربع دیگر را مگر مسکون کند!

یا بفکر دیدن عیسی فتد

یا هوای صحبت ذوالنون کند

در زمین هر که باشد، ز آب غصب

خاک را چون صحف انگلیون کند

باغ سازد، پرده ی گل بردرد؛

سرو موزون، بید ناموزن کند!

بسکه تلخستش زبان باغبان

میوه ی شیرینش را افیون کند

جیب دهقان، مخزن آمد شاه را ؛

شاه آنجا گنج خود مخزون کند

کآنچه جود شاه از آن آگنده گنج

کم کند، دهقان، بسعی افزون کند

غافل، از غارتگر گنجت مباش؛

ورنه گنجور تو را مغبون کند

گنج حالی گرده آید سوی تو

تا بعشری زان تو را ممنون کند

هر که ملکی بازماندش، هم بدو

یا مبیعش کرده یا مرهون کند

مشنو از وی شکوه ی عصیان خلق

پیش از ین گر کرده یا اکنون کند

روسیاه اندر میان پیداست کیست

شکوه از عنین اگر مأبون کند

چون ز حد شد صبر خلق و ظلم او

کاش این لطف ایزد بیچون کند

کآردم سوی صفاهان دوستکام

دوستانم نیز پیرامون کند

تا کنم با یک یک اخوان وطن

آنچه موسی خواست با هارون کند

کز چه کس گوساله را گوید خدا!

وز چه دانا امتثال دون کند

آن خیانت پیشه، کش خواندی امین

هر چه در دست آیدش آلتون کند

خود خورد چون مار، خاک خاک را

حرص زور آور بزر مشحون کند

خفتگانش، حسرت دوزخ کشند؛

هر کجا او گنج خود مدفون کند

نیستش از پستی الحق پایه یی

کز ستم او را کسی مطعون کند

لیک ترسم هر کس آید بعد ازین

ظلم آن ناپاک را قانون کند

درد مسکین را رسد تسکین، چو شاه

خاک را با خون او معجون کند

ور نمیخواهد بگردن خون وی

دیگری را کاشکی مأذون کند

تا بزهر افعی تیغ کجش

افعی گنجینه ی قارون کند

ای سلیمان، قطع کن زان دیودست؛

ورنه، رفته رفته، بس افسون کند

دست در ترتیب آب و گل نهد

رخنه در ترکیب کاف و نون کند

هم فلک را انجمن بر هم زند

هم جهان را وضع دیگرگون کند

هم ز تارک افسرت غارت برد

هم ز خنصر خاتمت بیرون کند

دست دزدان، شحنه زان اول برد

کآخر الامرش نباید خون کند

ای که دیوان، میر دیوان کرده یی

آدمیزادی چو من پس چپچون کند؟!

خواستم عدل تو، بهر نام نیک؛

روی ملک از خون او گلگون کند

کایزدت، هم عمر جاویدان دهد؛

هم، بخیرت عاقبت مقرون کند

ورنه، آن کابلیس راند از آسمان

میتواند دفع این ملعون کند

تا طبرزد، مصلح کسنی بود

تا طبر خون، چاره طرخون کند

ایزد ذوالمن، بیمن رأفتت

از هر آفت ایمن و مأمون کند

دشمنت را، جام از غسلین بود

دوستت را، جامه از اکسون کند

شمارهٔ ۱۲ - قصیده در مدح علی بن موسی الرضا (ع)

ای باد شمالت چو گل آورده ببر بر

لرزان ز نهالت دل هر برگ ببر بر

از غیرت دندانت و، از خجلت رویت؛

لؤلؤست ببحر اندر و، لاله است ببر بر!

از درج درت، طعنه زند لعل بیاقوت؛

وز برگ گلت، خنده زند گل بشکر بر

داد ایزدت از لطف، یکی حقه ی یاقوت؛

انباشته آن حقه بسی و دو گهر بر

تا چشم منت ماند از آن درج گهر دور؛

عمدا ز دی از لعل ترش قفل بدربر

خال تو، برخ، خرده ی عودی است بر آتش؛

هر ذره اش آمیخته گویی بشرربر

خط سیهت، خاسته دودی است؛ که بنشست

از سوختن عود قماری بقمر بر

زلفت که سراسیمه بپای تو سرافگند

خونخواری چشمان تو بودش بنظر بر

زنگی بچه را ماند، کز فتنه ی ترکان

سرگشته فتاده است بکوه و بکمر بر

تا بر حجری، بوسه زنند از حرم احرار؛

هر ساله گزینند سفر را بحضر بر

در عشق تو بت، چون بحرم برد جنونم

زان پیش که دستم زندش حلقه بدر بر

طفلانش، بمن بسته سر ره بپذیره؛

از هر طرف انباشته حجرم بحجر بر

شهری بمن، از دوستیت، دشمن جانند؛

لیک از نسق شرع ز قتلم بحذر بر

و امروز که شد مفتی شهرم ز رقیبان

دانم که دهد فتوی خونم بهدر بر

القصه، اگر عاشقی این است، عجب نیست؛

هر روز گر فتاریم از بد به بتر بر

با هر که کنم ز اهل جهان شکوه چنان است

کافسانه ی خود عرضه دهد گنگ بکر بر

بالجمله، چه تدبیر بناسازی گردون؟!

جرم فلک از جا نتوان برد بجر بر!

آمد مه آزار و، بخانه تو دل آزار؛

تا کی بود آخر ز تو خاطر بخطر بر؟!

حیف است تو را پرده، چو گل، خاصه درین فصل؛

کز پرده برآمد، گل و نسرین باثر بر

چرخ و چمن، از انجم و ازهار، شب و روز؛

گردیده مرصع بدراریث و درر بر!

گل مانده بگلزار، چه در شهر نمانده است؛

یک تن که ز عشرت زندش چون تو بسر بر

از مرد و زن، القصه بکاشانه کسی را

مشغول ندانم نه بخواب و نه بخور بر

از شاه و گدا، پیر و جوان، هر که خردمند

گلگشت چمن را، زده دامن بکمر بر

دیوانه هم، امروز بویرانه نماند؛

در خانه چه مانیم چو عاصی بسقر بر؟!

بشتاب، که تا سال دگر گل بگلستان

ناید نه بزاری، نه بزور و، نه بزر بر!

ور زآنکه خمارت نگذارد که گذاری

گامی دو درین فصل خوش از شهر بدر بر

خوشتر ز بهشت است درین کوچه یکی باغ

کافتاده ز گل آتش طورش بشجر بر

بر هر سر شاخ آمده مشغول مناجات

مرغانش چو موسی همه شب تا بسحر بر

بلبل بسر شاخ، ز داوود و سلیمانش؛

آواز بمنقار برد، نامه بپر بر

بر آستی مریم شاخ است، دمان باد

کز میوه کشد عیسی شش ماهه ببر بر!

بر رسته، ز سرتاسر هر شاخ، کنون برگ

هر برگ بگل حامله، هر گل بثمر بر!

چندانش هوا معتدل و، آب گوارا؛

کز لطف دهد جان بمدارا بمدر بر

هر برگ ترش، عمر ابد یافته گویی؛

نه جرعه ی خود ریخته خضرش بشمر بر

از تربیت نامیه، هر سبزه ی نوخیز

هر فاخته را آمده سروی بنظر بر

از فیض هوا، در همه آن باغ ندارند؛

سرو و گل نوخاسته حاجت بمطر بر

از زمزمه ی بلبل و، از شعشعه ی گل؛

شادند کر و کور، بسمع و ببصر بر

شب باز کند باد در باغ از آن پیش

کز خنده شود باز لب گل بسحر بر

نه روضه ی خلد است و اگر بگذری آنجا

رضوان نگذارد که زنی حلقه بدر بر

اکنون تو و آن باغ، که در سایه ی سروی

ریزی گل تر گاه بسر، گاه ببر بر!

یادآوری از سوز دل خسته ی آذر

هر لاله که بینی ز تو داغش بجگر بر

من بر در باغ آمده، بر خاک نهم سر

وز بیم فراق تو کنم، خاک بسر بر

پس خوانمت این تازه قصیده ز معزی:

که «ای تازه تر از برگ گل تازه ببر بر»

گر بلبل طبعم، کند آهنگ ترنم؛

گویم که: ازین نغمه بگلزار دگر بر

جایی که دهد عرض هنر میر معزی

خود را چه بری عرض، باظهار هنر بر؟!

او را، سخن آویزه ی عرش آمد و ؛ نتوان

با معجزه دم زد بخیالات و فکر بر

نازند بشیرین سخنش، اهل سمرقند؛

چون نازش خوبان سپاهان به شکر بر

رام است مرا نیز کمیت قلم، اما

دجال چو عیسی نزند تکیه بخر بر

بنهاد معزی رخ اگر بر در سنجر

یا شاعر دیگر، بدر شاه دگر بر

من پای نهم بر سر والی ولایات

گر شاه ولایت نهدم پای بسر بر

سلطان خراسان، علی موسی جعفر؛

کارش بقضا جاری و حکمش بقدر بر

یعنی، ولی خالق و والی خلایق؛

کامد ز ازل، همسر آبا بگهر بر!

آن سرور هشتم، زده و دو سر و سرور،

کافگنده چو سروم، همگی سایه بسر بر

راضی بقضا جانش و، صابر ببلا تن؛

آغشته زبان نیز ز شکرش بشکر بر

خاک حرمش، شسته کلف ماه فلک را؛

ماه علمش، بسته ره سیر بخور بر

تا روح الامینش، شرف آمد بملایک؛

تا بوالبشرش، فخر باصناف بشر بر

نازد بپدر هر پسری، از که و از مه؛

او را پدر است آدم و، نازد به پسر بر!

آری بزبان نام پدر آورد آدم

آن را که پسر اوست، چه حاجت بپدر بر؟!

ای چار کتاب فلکی را، تو مفسر؛

بینا نه کسی جز تو بآیات و سور بر

چون چار پرنده، که ز انفاس خلیلی

جان یافته، آراسته تن نیز بپر بر

از روز ازل، حکم تو جاری بعناصر؛

و آمیخته از حکمتشان، یک بدگر بر

و امروز همت دست بر اوضاع موالید

چون خامه ی نقاش، به اشکال و صور بر

از رفعت و شان، ماهچه ی رایت قدرت؛

ماهیش بزیر اندر و ما، ماهش بزبر بر

چون خاست ز کر و فر گردون ز جهان گرد

و افتاد از آن لرزه به تیر و به تبر بر

جاه تو شها، رو بهر آورد گه آورد؛

از معرکه برگشت بفتح و بظفر بر

در معرکه بدخواه تو، کش روی سیه باد؛

از شرم تو گر روی بپوشد بسپر بر

آهت بفلک چرخ سیاهی است که بسته است

صیاد اجل نامه ی فتحش بسه پر بر

نشنیده کسی، شیر شود ضامن آهو؛

غیر از تو که صیاد چو دیدیش بسر بر

ضامن شدی از رحمش و، تا رفت بخدمت؛

بازآمد و، آهو بره بودش باثر بر!

از جود تو، بر دشمن و بر دوست رسد فیض؛

چون ابر ببارد، چه بخشک و چه بتر بر

نشنیده کسی لا ز زبانت مگر آن دم

کاری پی تهلیل دو لب یک بدگر بر

گر راحت روح آمده بنت العنب، اما

عناب چو داد از عنبت تن بضرر بر

ز آنگونه خود از دختر رز مهر بریدم

کآبستنی تاک نخواهم بثمر بر

تا مهر، خرامد بسرای حمل از حوت؛

تا ماه شتابد ز محرم بصفر بر

از مهر رخت، دوستت آرد به جنان گل

وز کینه کشد دشمنت آتش به سقر بر

شمارهٔ ۱۳ - در مدح ابوالفتح خان زند ابن کریمخان وکیل

ببین ز لعل خود و، جزع من روان گوهر!

بگو کدام به، این گوهر است و آن گوهر؟!

بسی چو حقه ی لعل تو لعل دیدم، لیک؛

نه بر کنار زمرد، نه در میان گوهر

شکفته داری بر شاخ نسترن لاله

نهفته داری بر برگ ارغوان گوهر

سیه ز زلف و خط آمد لب و بناگوشت

بسبزه شد گلت و، در شبه نهان گوهر

بچهره ام که شد از دوری تو زرد مخند

مباد رنگ پذیرد ز زعفران گوهر

کسی نجستش رنگ و کسی ندیدش آب

به چین و تبت مشک و، ببحر و کان گوهر!

که هم زرشک خطت، گشته خون چکان نافه

که هم ز شرم رخت، گشته خوی فشان گوهر

به خاک کوی خود، اشک مرا ببین؛ گرچه

ز خاک کس نکند فرق در جنان گوهر

اگر ز روی خود آویزی آب خود از شرم

بخاک ریزد از آن روی خوی فشان گوهر

در آب گوهر، آب رخت پدید چنانک؛

در آب دریا پیدا شد آب آن گوهر

چه کوته است مرا دست از آن، چه شد کز دور

ز خنده لعل توام میدهد نشان گوهر؟!

چه گوهری تو، که گران جان نیم، که گوهر جانت

ندادم؛ آری بایست به ز جان گوهر!

بهای بوسه، گهر خواهی از گدا عمدا

بچشم ریزمت اینک بر آستان گوهر

شد آنکه بود ازین پیشتر درین بازار

ز تنگ چشمی بازاریان گران گوهر

کنون بچشم من ارزان شد، ار چه ارزنده است

ز بسکه ریخت چو دست خدایگان گوهر

امین ملک، ابوالفتح خان، که از جودش

بکان و بحر درآورد الأمان گوهر

یگانه گوهر دریای جود و، کان وجود؛

که نیست چون گهرش پاک در جهان گوهر

چرا چنین نبود؟ کایزدش پدید آورد

ز صلب خسرو ایران، کریم خان گوهر!

بعهد او، کسی از بحر و کان نیارد یاد؛

کفش فشانده ز بس بر جهانیان گوهر

جهانیان که ندیدند بحر و کان، چه کنند؛

مگر کنند نثار درش همان گوهر

بغیر من، که نهفته است ز ابر تربیتش؛

ببحر طبعم، چندین هزار کان گوهر

در آستان جلالش، چو دست من گیرد

نشانم اول بر پای پاسبان گوهر

ایا سپهبد کاووس کوس، کاقبالت

کشیده دارد در رشته ی کیان گوهر

ببام قصر تو، کیوان نه گر صدف سار است

چکاند از چه چو باران ز ناودان گوهر؟!

نهان بمخزن تو ره نیافت گر برجیس

چگونه ریزدش از طرف طیلسان گوهر؟!

اگر نه تیغ تو بوسید در زمین بهرام

چو خونش از چه نماید بر آسمان گوهر؟!

نه گر ببزم تو خیناگری کند ناهید

بگاه زمزمه چون ریزد از دهان گوهر؟!

اگر نه در صف کتاب دفتر تو نشست

شد از چه تیر درخشانش از بنان گوهر؟!

اگر نه مهر و مهت، خازن خزینه شدند

بروز و شب ز چه باشند بر جهان گوهر؟!

ز بحر جود تو، ابری که سرکشد بسپهر

بخاک ریزدش از جیب، جاودان گوهر

چو جام می، گر ازین پیش خلق دست بدست

برای هم همه بردندی ارمغان گوهر

بپای خویش، ز دست تو شد بحمدالله

کنون بخانه ی شاه و گدا روان گوهر!

ز لطف کاه سبک، کش ز خاک برگیری؛

نهی اگر بترازوش با گران گوهر

کشد بخویش، چو بیجاده خاک کفه ی کاه

رود ز کفه ی دیگر بکهکشان گوهر!

بهر زمین که کشی لشکر، از کرم؛ دهقانش

کشد بلشکر کاه و بکاهدان گوهر

کسی ندیده چنین میهمانی از که و مه

که میهمانش برد کاه و میزبان گوهر

برد ز گوهرشان، آب غیرت جودت

دهد کسی بکسی گر به قیروان گوهر!

بهر دیار فرستد، عدالت تو عسس؛

ندارد آنجا حاجت بپاسبان گوهر

گر آسمان، گه و بیگاه ریختی بزمین

ز کوکب دری و ابر دفشان گوهر

کنون ز طبع من و، دست گوهر افشانت

زمین فشاند هر شب بر آسمان گوهر

تو نام نیک نهی در جهان و شاهان گنج؛

چو ماند از تو نکونام، گو ممان گوهر!

تو راست گنج، دل بی بضاعتان، وز بخل

نهفت خسرو در گنج شایگان گوهر

برای بخشش تو، ابرو آفتاب مدام

ببحر لؤلؤ میپرورد، بکان گوهر

همیشه بردی شاهین بآشیان خس و خار

برد بعهد تو صعوه بآشیان گوهر

هما بسایه ات آید، چو ز آشیان بلند

براه ریخته بر جای استخوان گوهر

ز پای بوس تو، ای قطب مرکز حشمت؛

کلاه ساید بر فرق فرقدان گوهر

ز گنج دولت و بحر خیال و ابر قلم

چو میدهد دل و دستت برایگان گوهر

مرا چو خنجر تو، بارد از مژه یاقوت

مرا چو خامه ی تو، ریزد از زبان گوهر

بیاد قبضه ی شمشیر گوهر آگینت

بگوش و گردن خوبان کند فغان گوهر

به تیره روزی خصمت، گهی که رحم آید؛

فروزدت چو سماک از سرسنان گوهر

بروز معرکه، کز گرد لشکری خورشید

چنان نماید کز جوف سرمه دان گوهر

کشد دو صف، چو دو رشته، دو لشکر از دو طرف

وزان دو رشته نمایان شبه عیان گوهر

همه بطاقت پیل و، همه بقوت شیر؛

ولی جداشان از هم چو انس و جان گوهر

کشیده تیغ، دهی جلوه رخش در میدان؛

چنانکه جلوه دهد خور بخاوران گوهر

بزیر پای سمندت، همی بود غلطان؛

بجای گوی از آن چار صولجان گوهر

بخودنمایی، خصم حرامزاده ی تو؛

ز بخت تیره چو خواهد کند عیان گوهر

شود ز خنده ی تیغت، هبا، که تیغ تو را

یکی است گویی با اختر یمان گوهر

پی خریدن کالای جان او، ز اجل؛

ز شست صاف تو گیرد زه کمان گوهر

چنان شکافیش از تیغ، استخوان آسان؛

که در میانه ی پنبه کنی نهان گوهر

هوای افسر گر باشدش، سپارد سر؛

رود خزف بکف آرد، کند زیان گوهر

ز خونچکان سرو رخشنده تاج، فتراکت؛

کشد برشته عقیق و بریسمان گوهر

زنی به عمان خنجر چو بهر شستن خون

شود بهر صدفی سفته بهرمان گوهر

عروس مدح تو را، زیب تا دهم یکران

ز بحر طبع من افتد، زمان زمان گوهر

وگرنه موجه ی دریا چنانکه گفت ظهیر:

«بهیچ وقت نیفگنده بر کران گوهر»

قصیده یی که بطبع آزمایی شعرا

نوشته کرد ردیفش بامتحان گوهر

تمام دیدم و، الحق صفای گوهر داشت؛

شگفت نه ز چنین معدنی، چنان گوهر!

صفا ز گوهر طبع معاصران چو ندید

بطعنه خنده زنان خواست توأمان گوهر

بیاض بیضه ی خود دیده، چشم کرده سیاه؛

صد افگنده که: آورده ماکیان گوهر

خروس طبع مرا از خروس عرش سحر

ندا رسید و فگند اینک از دهان گوهر

بود گهر گهر، اما بهاش نیست یکی؛

بجیب پیله ور و چتر کاویان گوهر

گهر فروش اگر رفت، منت ایزد را

گهرشناس نشسته است و در میان گوهر

کنون ظهیری اگر یافتی دوباره ظهور

ز یمن مدح تو، میدادمش نشان گوهر

ز لفظ و معنی، میگفتمش؛ که: افشاندم

تو بر پلاس خزف، من بپرنیان گوهر!

کشیدمیش بگوش، این گهر که از انصاف

نیامدیش ز صافی بچشم آن گوهر

شکست گوهر او گویم، از چه از لاف است

که مرد را شکند لاف در جهان گوهر

وگرنه جایی کآید بعرض گنج شهان

که میبرد بچو من مفلسی گمان گوهر؟!

وگر ز صیرفیان بود تنگدل، شاید

کساد یافته از جهل همگنان گوهر

شبه فشان، قلمم از زبان او در عذر

کنون فشاند به تحقیق این بیان گوهر

نه هر بخار که از بحر خاست، گشت سحاب؛

نه هر سحاب، بصلب اندرش نهان گوهر!

نه هر سحاب که گوهر کش است افشاند

بهر مکان که رسد یا بهر زمان گوهر!

نه هر طرف نگری، بحری و در آن صدفی است ؛

نه هر صدف شود آبستن و در آن گوهر!

نه هر که شد بشنا آشنا، بود غواص

نه هر که غوص کند، بنگرد عیان گوهر

نه هر چه بر لب ساحل برآردش ز صدف

بتابی اندک، گفتن بآن توان گوهر

نه هر چه گوهر گویندش و، برشته کشند؛

بود بتاج شهانش لقب فلان گوهر

کجاست ساحت عمان و، موسم نیسان؟!

که بر صدف چکد از ابر، قطره سان گوهر!

چشیده تلخی دریا، کشیده حبس صدف؛

کند بطوق بتان جای و، کو چنان گوهر؟!

ز شحنه ی کرمت، چون نداشتم زنهار؛

که بهر ح اجبت آرم ز بحر و کان گوهر

ببحر فکر زدم غوطه، تا درین پیری

پی نثار تو آوردم ای جوان! گوهر!!

هزار رشته، در مدحتت، توانم سفت؛

بقدر اینکه کشد کس بریسمان گوهر

بدست خود، گهر خود زند بسنگ اگر

گهر فروش دهد جز بقدر دان گوهر

کنون که گوهری طبع تست در بازار

کنم ذخیره ز بهر چه د ردکان گوهر؟!

تو مشتری و، مرا فکر بکر شد زهره؛

تو گوهری و، مرا بار کاروان گوهر!

گشوده ام در دکان، بیا ز لطف و ببین؛

بخر بنرخی ارزان، ز من گران گوهر!

خدایگانا، در روی آدمی آبی است؛

که کم مبادا تا باد آب از آن گوهر

پی محافظتش، خواستم کنم کاری؛

که در وطن نکنم گم چو دیگران گوهر

ولی ز سحر و فسون خزف فروشانش

بها ندارد دیدم در اصفهان گوهر

دلم جلای وطن کرد گوشزد چون دید

بشرق و غرب، ز عمان شود روان گوهر

بخاک غربت، اندیشه بود ازین راهم؛

که تا چگونه نگهدارم این زمان گوهر؟!

غلا، ز گوهر مردم ببرد ناگه آب؛

چه نرخ دارد در بیع گاه جان گوهر؟!

ز بخل ابر بهاری، که سخره ی کف تست؛

نمی گرفت کسی در بهای نان گوهر

بکار کشت، مرا میل کرد طبع غیور؛

به جیب خوشه ی جو داشت چون گمان گوهر

ولی محصل دیوان، حریف بدگهری است؛

که آب گوهر دیوان فزود از آن گوهر

بدانش تو، ز احوالم این اشاره بس است؛

که مرد را شود از یک سخن عیان گوهر

بود ولیت، ز افتادگی روانش صاف

همیشه تا بود افتان صدف، روان گوهر

بود عدوت، بدلها گران بجان ارزان

همیشه تا بود ارزان خزف، گران گوهر!

همت ببینند از خشم و لطف، دشمن و دوست

هر آنچه دیدند از ماه و خور کتان، گوهر!

شمارهٔ ۱۴ - ای جسم تو، جان آفرینش

ای جسم تو، جان آفرینش؛

جان تو، جهان آفرینش!

ای کرده بعالم آشکارا

نام تو نشان آفرینش

ای گشته بلند در زمانه

از شان تو شان آفرینش

پیدا شد، ز آفریدن تو

بس راز نهان آفرینش

بر چون تو مکینی، از جلالت؛

تنگ است مکان آفرینش

مثل تو ندیده در جهان کس

از بدو زمان آفرینش

چون تو نشکفت و، نشکفد نیز

گل از بستان آفرینش

ز آغاز بهار باغ ایجاد

تا فصل خزان آفرینش

نقشی ز شمایل تو خوشتر

نابسته بنان آفرینش

آراسته داشت روی یوسف

روزی دودکان آفرینش

امروز، بآفرین حسنت

گویاست زبان آفرینش

در شکر چراغ رویت امروز

کافروخت شبان آفرینش

روشن شده شمعها درین دیر

از پیر مغان آفرینش

از تیر قلم فگنده یی خم

بر پشت کمان آفرینش

سر برزده خامه ات ز یک شاخ

با چوب شبان آفرینش

گردت گله وار، خلق عالم؛

روزی خور خوان آفرینش

در رزم تو آسمان گذارد

از دست عنان آفرینش

تیغت چو زند زبانه، افتد؛

از کار زبان آفرینش

از سهم تو، بر فلک رساند؛

خصم تو فغان آفرینش

هم آباد است، و هم خراب است؛

ای از تو توان آفرینش

از خلق تو، بوستان ایجاد

از جود تو، کان آفرینش

رای تو و بخت تو گزیدم

از پیر و جوان آفرینش

تا تو بمیانه آمدستی

پیدا نه کران آفرینش

حمدا لله ثم حمدا

بر رنج کشان آفرینش

از سودای محبت تو

شد سود زیان آفرینش

ای در شرح بلند قدریت

کوتاه بیان آفرینش

از انوری این قصیده کش گفت

بیرون ز گمان آفرینش

خواندی و، بچشم مینمودت؛

دشوار بسان آفرینش

من نیز، گلی دو دسته بستم

از لاله ستان آفرینش

تا درنگری بچشم انصاف

ای قاعده دان آفرینش

نی نی، غلط است آنچه گفتم؛

فرق است میان آفرینش

او از قند و کلیچه شیرین

کرده است دهان آفرینش

من تره و نان جو نهادم

بر گوشه ی خوان آفرینش

ز استعداد است آنچه دادند

ای مسأله خوان آفرینش

این استعداد تا که بخشند

اکنون، نه در آن آفرینش

آذر کوتاه کن زبان، باش

چون من حیران آفرینش

لال آمده روستایی عقل

در شهرستان آفرینش

بادا تا باد، خرم این باغ؛

از رطل گران آفرینش

چون گل، بر روی دستانت

در خنده دهان آفرینش

چون ابر، بروز دشمنانت

در گریه روان آفرینش

شمارهٔ ۱۵ - هو القصیده در مدح میرزا احمد

شد مه روزه و، خلقی چو هلال؛

لاغر و زرد و خم از بار ملال

گوش بر زمزمه ی نوبت عید

چشم بر راه هلال شوال

محتسب، بسته در میکده ها؛

زده بر هر در از آهن اقفال

پیر میخانه، ز اندوه خمار؛

مانده آشفته دل و شیفته حال

میفروشان، همه را سامعه کر؛

باده نوشان، همه را ناطقه لال

برده رعشه، حرکت از رقاص؛

بسته خمیازه، زبان قوال

ز خمار آمده سرها بصداع

ز آتش دل، زده لبها تبخال

شده سجاده کشان، مفتی شهر؛

دامن افشان، بهزار استعجال

جانب مسجد آدینه روان

زاهدان سبحه بکف از دنبال

گه بمحراب، پی عرض صلاح

گه بمنبر، پی اظهار کمال

روی آورده بصد مکر و فریب

گفتگو کرده بصد غنج و دلال

واعظ مسجد و، دردی کش شهر؛

آن بحرف آمده و، این شده لال

در سر هر کس، صد رنگ هوا؛

در دل هر کس، صد گونه خیال

شاه و درویش، ز دست افگنده ؛

ساغر آینه گون، جام سفال

من که، از جرگه ی مستان بودم؛

بسته چشم از نظر و، لب ز مقال

داشتم از غم ایام، اندوه

داشتم از ستم چرخ، ملال؛

رفت چندیم بتلخی، چون عمر؛

ماند چندیم بسختی، چون حال

رندی از گوشه ی میخانه نهان

گفت: مخروش ز اندوه و منال

گذرد عمر، نه بر یک آیین؛

گذرد حال، نه بر یک منوال

عنقریب است که اوضاع جهان

گردد از سر فلک حال بحال

درد درمان شود، اندوه نشاط؛

رنج راحت شود، ادبار اقبال

شب شود روز و، دگر دی نوروز؛

غم شود عیش و، دگر هجر وصال

من ازین مژده بجا آوردم

سجده ی شکر خدای متعال

گشته در زاویه ی صبر مقیم

تا برآید کیم اختر ز و بال؟!

پانزده روز چو از ماه برفت

سیصد و شصت چو بگذشت ز سال

زد در ایوان حمل، شاه نجوم

تکیه بر تخت بصد استقلال

بمیان بسته، بسر بنهاده

کمر دولت و تاج اقبال

رفته گل، از چمنش بر سر راه

کرده سرو و سمنش استقبال

یعنی از فر کله گوشه ی گل

یافته لشکر دی استیصال

چتر افراخته طاووس بهار

گل فشان رنگ برنگ از پرو بال

ساغر لاله و گل، از می و مل؛

این لبالب شده، آن مالامال

غنچه، خندان شده از ابر بهار؛

سرو، رقصان شده از باد شمال

بلبل، افشانده غبار از بر و دوش؛

فاخته ریخته گرد از پر و بال

رسته گلها، ز طرب، رنگ برنگ؛

گشته مرغان، ز شغب، حال بحال

ارغوان، کرده ببر لعل قبا

سرو پوشیده زبرجد سر بال

تافتد سایه بگلشن، مرغان

پر بپر بافته و بال ببال

هم بنفشه شده و هم لاله

مظهر روی بتان از خط و خال

دیدم آخر زنم ابر بهار

دیدم آخر زدم باد شمال

غنچه بشکفت، بصد عیش و نشاط

گل بخندید بصد غنج و دلال

نه شکوفه است، که هر نازک شاخ؛

نبود برگ، که هر تازه نهال؛

کرده در دست، ز گوهر یاره؛

بسته بر پا ز زمرد خلخال؛

حال گرداند جهان را از نو

حال گردان جهان نعم الحال

فتوی پیر مغان بنوشتند

که: بهار آمد و شد باده حلال

در میخانه گشادند و، ز خم

جوش زد باده، چو از چشمه زلال

بر در میکده شده پیر مغان

جام بر دست بفیروزی فال

کرد از می، همه را سرخوش و گفت

که: بهار است و بود زهد و بال

اشربوا، ذلک عیش الاحرار

اطربوا، ذلک خیر الاعمال

این چه فصل است؟ زهی عیش و نشاط!

این چه حکم است؟ زهی جاه و جلال!

مرحبا روز، که نیکو شد روز؛

حبذا سال، که فرخ شد فال

ساقی، العیش؛ دگر نوشد روز؛

مطرب، الوجه؛ دگر نوشد سال!

چند در قهقهه گلها، تو ملول؟!

چند در زمزمه ی مرغان و، تو لال

تو ببین خنده ی آنان، میخند؛

تو شنو ناله ی ایشان، مینال

تو کف موسوی از جیب برآر

جلوه ده ساغر خورشید مثال

تو دم عیسوی، اندر نی دم

زندگی ده بشهیدان ملال

مانده نیمی دگر از مه دانم

لیک بس تنگدلم زین احوال

منتظر چند نشایند مرا

بامیدی که کنیم استهلال؟!

سر انصاف ندارید، ار نه

ماه ماهست، چه بدر و چه هلال!

می بده، اول سال است امروز؛

تا بشادی گذرانم همه سال

نی بزن، نیمه ی ماه است امشب؛

تا همه ماه نشینم خوشحال

گرچه هست و بودم، چون دگران؛

سر زهد و سر تقوی مه و سال

چکنم؟ اول سال است امروز

سال نو گشت بفیروزی فال!

یعنی آرایش فروردین است

شاهد نامیه بنمود جمال

چکنم؟ نیمه ی ماه است امشب؛

کوکب بخت برآمد ز وبال

یعنی از نور فشان مشعل ماه

گشت روشن، چه صحاری چه جبال

مهر رفته است، ز غربت بشرف؛

مه رسیده است، ز نقصان بکمال

نیمه ی ماه بعشرت کوشم

نیمه اش چون گذراندم بملال

بوی گل، پرتو مه، فصل بهار

طرف جو، ساغر می، باد شمال

گرمی اکنون نحورم، کی بخورم؟!

منعم از باده، خیالی است محال!

نیمه ی ماه صیام است، و گذشت

پانزده روز ز عمرم بکلال

پانزده روز دگر صبر کنم؟

بکسالت گذرانم احوال؟!

تو بگو! عمر مرا کیست ضمان؟!

تو بگو: کار مرا چیست مآل؟!

چون گذارم قدح از دست کنون

که نماید مه شوال جمال؟!

همه کس داند و، من نیز، که نیست

پرتو بدر کم از نور هلال

خاصه، وقتی که دهد کاسه ی بدر

یادم از جام کف بحر نوال

گل گلزار سیادت، احمد

که ز باغ شرفش رسته نهال

مرکز دایره ی عز و علا

آفتاب فلک جاه و جلال

آنکه کردند مهان نامش را

ثبت در دفتر ارباب کمال

تا به آدم، بخلافت انساب؛

تا به حوا بشرافت انسال

ای مه آیینه ی خورشید آیین

ای فریدون فر جمشید جمال

پیش بین بود سکندر، کز پیش

ساخت آیینه به نیروی خیال

که بکف گیرد و در وی بیند

از رخ مهر مثالت تمثال

دل تو، بحری و؛ بحر مواج!

کف تو، ابری و، ابر هطال!

پر از آن، گوهر تمکین و خرد؛

سبز ازین کشت آمانی و آمال

گشته تا دست عطای تو دراز

دست کوته شده سایل ز سؤال

ز تو گر کیسه ی کان، کاسه ی بحر؛

شد تهی از زر و خالی ز لآل

کیسه و کاسه ی مردم پر شد

ای تو کان کرم و بحر نوال

پیش ازین حاتم و رستم بجهان

مثل از جود و شجاعت شد وحال

او بخیل و، تو جوادی بمثل؛

او جبان و، تو شجاعی بمثال!

طی شد افسانه ی حاتم، چون بست؛

دست جود تو در کاخ سؤال

کم شد آوازه ی رستم، چون خست

تیغ رزم تو برو دوش رجال

چون گشایی بجهان دست سخا

چون برآری ز میان تیغ قتال

معن خندد، بکه؟ - بر حاتم طی!

سام گرید، بکه؟ - بر رستم زال!

نه سلیمانی و، در امن و امان

وحش و طیر از تو بفیروزی فال

همه از مطبخ تو، راتبه خوار

همه در سایه ی تو فارغ بال

نسبت نسخه ی ارباب دول

حسبت دفتر ارباب کمال

چون شوی، پی سیر وادی فکر؛

چون شوی، غوطه ور بحر خیال

گوهر از نظم تو افتد ز نظام

اختر از نثر تو افتد بوبال!

بود اگر سحر در اسلام حرام

گشت از کلک تو امروز حلال

بهر آرایش بزمت شب و روز

بهر تزیین بساطت مه و سال

عاج، فیل آوردو؛ عنبر، گاو؛

شهد، نحل آورد و؛ مشکل غزال!

خار گل آورد و، کرم حریر؛

کوه بحر آورد و، بحر لآل!

چون خم آری بکمان از پی صید

لرزه افتد بصحاری و جبال

گه سوی کوه برانی ابرش؛

گه سوی دشت جهانی زیبال

هم گشایی گره، از شاخ گوزن

هم ربایی نگه، از چشم غزال

روز شانه زند و، شب خارد

ز احتسابت همه ماه و همه سال

زلف حقار، عقاب از چنگل

پشت آهو بره، شیر از چنگال

چون ببندی بکمر تیغ ظفر؛

چون نشینی بسریر اقبال

بدیار عدم آرند ارواح

روی از بیم تو، پیش از آجال

سرقدم کرده، بپابوس آیند؛

پیش از وعده، ز ارحام اطفال

بود از گرز تو هنگام نبرد

بود از تیر تو در وقت جدال

دژع دشمن، بتنش پرویزن؛

سپر خصم، بدستش غربال

نه نهنگی تو و، در صف مصاف

نه پلنگی تو و، در دشت قتال

چون زنی گرز بفرق شجعان

چون کشی تیغ بروی ابطال

خاک پوشد بر آنان، در دم؛

خون بشوید تن اینان فی الحال

غرض آن را که فرستی تو بنار

خاک حفار بود، خون غسال

روز هیجا، دو سپاه از دو طرف

صف چو بندند پی جنگ و جدال

باد در نای دماند نایی

چوب بر طبل نوازد طبال

تیغ از آب برآرد طوفان

گرز از خاک برآرد زلزال

تیغ بر کف، چو میان دو سپاه

رخش تازی بهزار استقلال

نبرد جان ز میان خصم، مگر

کند از رخش تو وام استعجال

مرحبا رخش بپایان گردت

که بگردش نرسد پیک خیال

حبذا، اشهب گردون سیرت؛

که سمش بدر بود، نعل هلال

در روش، تندتر از ابر بهار؛

در سکون؛ سخت از سنگ جبال

از همه عیب بری، سم تا گوش؛

رشک فرمای پری، دم تا یال

شوخ چشمی، که عنانش چو دهی

سوی هامون، ز پی صید غزال

چشم بر صید نیفگنده هنوز

افتدش خیل غزال از دنبال

بخلاف روش خنگ فلک

گر کنی گرم عنانش فی الحال

بقفا روی نیاورده کند

ماضی اول قدمش استقبال

روی بر پای سمندت مالم

که کنم جرم زبان را پامال

من کیم، تا شومت وصف نگار؟!

من کیم، تا شومت مدح سگال؟!

ننگارند، بناخن دفتر؛

نشمارند به انگشت رمال

حرز جان باشد، و تعویذ تنت

دم اقطاب و، دعای ابدال

بود آشفته گر این نظم، مرنج؛

حسن اخلاص نگر، صدق مقال

بود از صدق، بگوش احمد

خوشتر از شین کسان، سین بلال

صاحبا، آه ز دهر غدار؛

سرو را، داد ز چرخ قتال

که مرا کرده قرین، دور از تو

بغم و محنت و اندوه و ملال

وقت تنگ است، وگرنه غم خویش

عرض میکردم اگر بود مجال

چکنم آه؟! دلم ننگ و نماند؛

محرمی غیر تو فرخنده خصال!

خامه و نامه بدست آوردم

بلکه تفصیل دهم شرح ملال

دید چون ترک ادب در تفصیل

خردم گفت که: اجمال اجمال

سخنش چون به ادب مقرون بود

هم باجمال نوشتم احوال

کای خردپیشه ی انصاف آیین

کت در اقلیم هنر نیست همال

از وطن، رخت بغربت بردم

مدت هجر، فزون شد ز سه سال

نه کسی خواند، ز مهرم بوطن؛

نه کسی کرد، رسولی ارسال

باز حب وطن از یاد نرفت

نیستم از اهل وطن بیهده نال

خود حکم باش، که حکمت بادا؛

عمر تا کی گذرانم بملال؟!

کرده من نامه روان ماه بماه

بوطن آمده من سال بسال

نه حریفی شودم نامه نگار

نه رفیقی کندم پرسش حال

بجگر میخلدم، خار فراق؛

ور نه خوش میگذرانم احوال

دست برداشته ام، از زر و سیم

چشم پوشیده ام، از مال و منال

حسرتم نیست، به افزونی جاه

رغبتم نیست، به بسیاری مال

در دلم نیست، و لله الحمد

غم و اندیشه ی فرزند و عیال

عرض ثروت، غرضم نیست، ولی

شکر نعمت کنم از بیم زوال

نگذرد گرچه ز بیقدری من

صحبتم اهل وطن را بخیال

لیک من کرده ام، و باز کنم

وصلشان را ز خداوند سؤال

نیم شب خیزم و بردارم دست

کای خداوند کریم متعال!

بود آیا که سرآید شب هجر؟!

بود آیا که رسد روز وصال؟!

با حریفان بنشینیم و کنیم

خاطری خوش بجواب و بسؤال

قبله گاها، شده هنگام دعا؛

بدعا کرده قبول استقبال

باد ای نسل شهان، در همه وقت؛

باد ای جان جهان، در همه حال؛

شهد در کامت و، شاهد بکنار؛

راح در جامت و، ریحان بسفال!

عیش بادت، همه صبح و همه شام

عید بادت، همه ماه و همه سال!

شمارهٔ ۱۶ - در مدح اسماعیل شاه خلیفه سلطانی

دوشم، از خواب بود چشم کحیل؛

گوشم آسوده، خوش ز قال و ز قیل

تا سحر، دیده فارغ از دیدن

لب ز تقریر و، خاطر از تخییل

جستم از خواب ناگهان، گفتی

که بمن سود بال میکائیل

شکر را، رو بقبله از اقبال؛

سجده کردم همی پس از تقبیل

شبکی دیدم از صفا، چون روز؛

روشن از خور، نه ازجمال جمیل

خنده فانوس را، ز نور چراغ؛

ناله ی ناقوس را، ز دست ابیل

موبد، اندر ترانه سازی زند؛

خادم خانقاه، در تهلیل

نفس صبح، در کشاکش خور؛

دمبدم، پایه پایه در تحویل

جیش شام، از طلیعه ی شه روم؛

کرده شد رحال و عزم رحیل

از سهر، چشم اختران بنعاس

وز سحر، نای طایران بعویل

بقصاص گذشته، گویی خاست

صبح صادق، ز جای چون هابیل

سر قابیل شب بریده فشاند

بر افق خون حنجر قابیل

جام خالی و، میکشان مخمور؛

اختران مرتعش، نسیم علیل

از بروج دوازده گانه

نیمه یی آشکار از تعدیل

سر خوشه، فشانده دانه بخاک

حاصلش بی نیاز از تحصیل

در ترازو، کواکب رخشان؛

زر موزون فشانده، سیم مکیل

کرده بهرام، زان زر و زان سیم؛

سارقان را به تیغ، قطع سبیل

کرده آنجا، چو هندوان کیوان؛

بشکر، زهر از فسون تبدیل!

تیر سیمین، بزه نهاده کمان؛

تا نچیند کسی رطب ز نخیل

شاخ بزغاله، همچو شاخ درخت؛

پر شکوفه ز نار و سیب و شلیل

چو دو بط، در کنار شط دیدم؛

گشته نسرین بر مجره نزیل

بود روشن ستارگان، در دلو

یا چکان قطره ها، ز دلو سجیل

تیر زرین قلم، مقیم آنجا

در حسابش نه سهو و نه تعطیل

نیم ماهی عیان و، نیم نهان؛

راست چون ساق یوسف اندر فیل

پرتو مه، فتاده بر ماهی؛

چون فروغ چراغ بر قندیل

ماهی، از مهر یونسش بشکم؛

فلس رخشانش، خرقه ی حزقیل

وان دگر نیمه، از دوازده برج

تن نهاده بحمل خاک ثقیل

گشته تکبیر خوان، مؤذن صبح؛

کرده تکبیرش؛ از ره تکمیل

خوابهای ندیده را، تعبیر؛

رازهای نگفته را، تأویل!

ناگهان شد عیان، ز چاه افق

مهر چون نور چشم اسرائیل

چون ادای فریضه شد، بودم

گه بتسبیح و، گاه در تهلیل

متعجب نشسته زار و نزار

متحیر شده نحیف و نحیل

گرچه از اختران سیاره

کار سعدین یافته تعطیل

رخ بعمدا نمی نمایندم

یا شده دیده از کلال کلیل؟!

هاتفم گفت: نه معاذ الله

نسزد از صحیح، رای علیل!

بسعادت همیشه چون سعدین

بوده در ملک شه وزیر و وکیل

چند روزی که شه گرفته چو شیر

سایه از فوج روبهان محیل

شده ناچارش، از یمین و یسار

پاسبانان مسند و اکلیل

سرو آزاده، ماه مهر آرای؛

شاه و شهزاده، شاه اسماعیل

آن، بحسن حسین و خلق حسن

آن، بعلم علی و عقل عقیل

اختری، برج آن علی ولی؛

گوهری، درج آن نبی نبیل!

آنکه در حرف صاحبش، نه حریف؛

آنکه در عدل کسریش نه عدیل

آنکه چون سیل جود او خیزد

گنج پرویز ریزدش بمسیل

همش اندر عراق، عرق شریف؛

همش اندر حجاز اصل اصیل

ز شهان، رویش از صفا بمثال؛

بجهان، نامش از وفا تمثیل

به نسبیانش، از نسب ترجیح

به حسبیانش، از حسب تفصیل

مادحش، نطق من؛ علی الاجمال!

واصفش، علم حق؛ علی التفصیل!

ای سکندر در سلیمان مان

وی فریدون فر قباد قبیل

باصفا گوهر تو، تا به صفی

بی خلل اختر تو تا به خلیل!

گر چو بیژن، بچاه ترک فلک؛

داردت بسته در زمان قلیل

زهره، درجش ز کفه ی میزان؛

آردت شب ذخیره یا زنبیل

غم مخور، رستمی اگر چه نماند؛

می نماند زمانه در تعطیل

بدعای رهی، بجاه و جلال؛

رهی آخر بلطف رب جلیل

غرض از هر گزند ایمن باش

که عزیز خدا نمانده ذلیل

خیل دشمن، به کعبه ی در تو

گر بعزم جدل کند تعجیل

رسدش از فرشته آنچه رسید

از ابابیل بر صحابه ی پیل

در زمان عدالتت شاها

که بمظلوم ظالم است دخیل

نه افاعی بقصد صعوه جری

ز ضیاغم، بصید عجل عجیل

تو بهر ملک، سایه اندازی

بر سر شاهش افسر است ثقیل

تبعت، تابع است و، رای رهی؛

قیصرت چاکر است و، خاقان ایل

روز هیجا، که چشم ازرق چرخ؛

گردد از گرد کحل رنگ کحیل

چون شب، از گرد تیره سطح هوا

چون نجوم، اندران سلاح صقیل

در سر سرکشان، ز فتنه ی هوا؛

در دل پردلان، ز کینه غلیل

خیزد از نای نای و سینه ی کوس

بانگ صور نخست اسرافیل

فگند رخنه بر سما و سمک

راکب و مرکب، از صیاح و صهیل

بشبستان خاک تیره شود

خیل جان را چراغ تیغ دلیل

رود از جای، پای میر اجل؛

ماند از کار، دست عزرائیل!

آسمان، کشتگان معرکه را؛

زند از سوک، جامه در خم نیل

چون خور آیی سواره در میدان

نصرتت همعنان و فتح دلیل

بر سرت چتر، سایه ی میکال

در کفت تیغ، شهپر جبریل!

تیرت آن سان رود بچشم عدو

که ز دست بتان، بمکحله میل

غیر تیغی که آختیش بخصم

غیر رخشی که ساختیش ذلیل

برق، نابرده از کسی فرمان؛

باد، نادیده از کسی تحمیل!

هر تن از لشکرت، کشاورزی است؛

که بشمشیر آبگون صقیل

دانه از سرفشاند، آب از خون؛

همچو دهقان، بکشت زار از بیل

من، نه آنم شها، که در ره نظم؛

پا نهم تا کسی کند تجمیل

لیک در حجره اوحد الدینم

شب همی داد می ز جام ثقیل

می چون سلسبیل، کش ساقی؛

هم بر ابن سبیل کرده سبیل

دفترش دیدم و، همی چیدم

گل، ز گلزارش و، رطب ز نخیل

یعنی ابیات دلکشش تا صبح

خواندمی، چون زبور و چون تنزیل

غزلی چند، کش اگر ببینند؛

حسن ترتیب و صنعت ترتیل

نکند یاد موسی از توریه

نشود شاد عیسی از انجیل

غرض، ای خسرو بلند اقبال

کافتدت بر سپهر ظل ظلیل

انوری گفت این قصیده و، رفت

رفت از رفتنش زمان طویل

شاعران را، بروست نوحه هنوز

چون هدیر، حمامگان بهدیل

من بشوق وی، این گهر سفتم؛

که خدایش دهاد، اجر جزیل

ورنه، آن سانم، این قدر دانم؛

که بلاطایل است این تطویل

تا بمعنی فاعل و مفعول

عربان آورند لفظ فعیل

چاکرت، هر یک از شریف و وضیع؛

دوستت، هر یک از عزیز و ذلیل

حرف او، در میانه خیر مقال؛

جای او، در زمانه خیر مقیل

حاسدت، هر یک از صغیر و کبیر؛

دشمنت، هر یک از نجیب و نزیل

آردش زیر پا، زمین سجین

باردش بر سر آسمان، سجیل

شمارهٔ ۱۷ - در مدح صباحی

چون انجمن سپهر از انجم

شد پاک چو این جهان ز مردم

گیسو ببرید لیلی شب

بر سوک هر اختری که شد گم

زال گیتی، سمور شب کند

پوشیده بجشن روز، قاقم

ساقی سپهر می برآورد

لعلی قدح، از زمردین خم

گلگون شده زان می گل آگین

این نیلی طاق سبز طارم

من بنده نه خفته و نه بیدار

بر بستر خواب در تلاطم

بخت من و، باد صبحدم بود

با هم ز نفاقشان تزاحم

آنم میگفت: لاتقم، نم؛

اینم میگفت: لاتنم قم

برخیز که قاصدی ز کاشان

آمد قصدش زیارت قم

کانجا خفته است، بانوی دین

بر در ز ملائکش تراکم

معصومه ی پاک، کش پدر بود

معصوم نهم، امام هفتم

هم داشت قصیده ی صباحی

هم جست تو را نشان ز مردم

او کرده مرا، همی تفحص

من جسته بهمرهان تقدم

تا دیدم بر فراز اسبیش

پولادین ساق و آهنین سم

چون سبز خط ایاز یالش

چون مشکین زلف لیلی اش دم

تابان چو هلال، چار نعلش

هر یک مهر سپهر چارم

یک رشته در نسفته در دست

یکدسته گل شکفته در کم

داوود نه، لیک گوییا بود

ز آیات زبور در ترنم

چشم گریان و، گفتم: احسنت

کآمد بدل منت ترحم

دستی زده دامنش گرفتم

گم کرده زبان ره تکلم

گریان من و، او ز گریه ی من

آورده بگرد لب تبسم

کاین تازه قصیده ی صباحی است

بشنو مکن این قدر تظلم

وه وه چه قصیده ی صباحی

آویزه ی گوش شاه انجم

زین انعامند دوستانت

چون من همه عمر در تنعم

کالانعامند حاسدانت

خاکم بدهن، گزاف بل هم

ای، هم سبق تو عقل اول

وی هم نفس تو، صبح دویم!

ای رسته ز منت معلم

معلومات تو، بی تعلم

هرگز مکشد ز یمن حکمت

محکوم تو از فلک تحکم

نازاده چو نونتیجه یی پاک

زان هفت اب و ازین چهار ام

از نوش لب تو اهل کاشان

رسته ز گزند نیش کژدم

نظم تو، گره گشای پروین؛

نثر تو، زره ربای قلزم

گفت انوری این قصیده، گفتی؛

دیدم جو کشته او، تو گندم!

در مجلس تو، ز دیگران شعر

برساحل شط بود تیمم

من هم ز نخی دو گر ز دستم

حاشا کنم اعتلا توهم

من ابکم و سامعان اصم، نیست

از صحبت بکم بهره ور صم

ای دوست و دشمن تو در حشر

ممتاز ز هم چو کاکل از دم

آنان، بجنان کشند ساغر

اینان، بسقر کشند هیزم

شمارهٔ ۱۸ - در مدح حضرت صاحب الامر (ع)

دمید از شاخ زرین گل، چکیدش سیمگون شبنم؛

عیان شد طلعت عیسی، فشاند از شرم خوی مریم

نفس زد صبح و، ز انفاسش، ادیم خاک شد جنبان؛

چنان کز نفخ روح آویخت جان در قالب آدم!

شرار افشان، ز دود نار نمرودی خلیل است این؟!

و یا از گریه ی هاجر، عیان شد چشمه ی زمزم؟!

برآمد یوسف صدیق خور، زین هفت قصرش سر؛

ز چاک دامن پاکش، صبا از راستی زد دم

و یا از حیرت رویش، بتان مصر گردون را؛

شد از کفها، بدامن از شفق ریزان دمادم دم

برآمد از تواضع، موسی خور را سر از ساحل؛

فرو رفت از تفرعن قبطیان را سر به نیلی یم

و یا اسکندر روز آمد از ظلمات شب بیرون

بدست کینه ی خورشید و، روشن گشت از آن عالم

سپیده دم، ز تیغ زر نگار، خور شفق گون شد؛

افق چون پهلوی دیو سپید از خنجر رستم

خمار آمد ز چشم اختران، زین خسروانی خم؛

صبوحی را دگر در گردش آوردند جام جم

شد از شبدیز بر گلگون، عنان ده خسرو انجم؛

و یا آورد پا صاحب بزین اشهب از ادهم

شه دین، مهدی هادی؛ که باد او را بهر وادی

ولی در عشرت و شادی، عدو در محنت و ماتم

نهال جود را، غارس؛ دیار عدل را، حارس

سمند فتح را، فارس، حریم قدسس را؛ محرم

بجز سایل، نباشد حکم کس بر وی روان؛ اما پ

پذیرد حکم او هم پیش از آن دم کو برآرد دم

بجان از نارش افتد تف، بدشمن گر زند سیلی؛

شود دینارش اندر کف، بسایل گر دهد درهم

بهر کو وعده یی داده، وفایش کرده آماده؛

ز یک پشت و شکم زاده، وفا با وعده اش توأم

زدندی شاد و شرمنده، بجبن و بخل هم خنده؛

شدندی هر دو گر زنده، بعهدش رستم و حاتم

دهد عیسی، بگیتی مژده آخر دم قدومش را؛

گر اول روز، احمد را، بشارت داد از مقدم

رسد بر کوثر جنت، اگر از برق خشمش تف؛

چکد بر آتش دوزخ، اگر از ابر لطفش نم

زند رضوان چو نمرود، اندر آتش خرقه ی رنگین؛

کند مالک، خلیل آسا گل آگین جامه ی مظلم

به اجماع ملل، روزی که در آخر زمان گردد؛

زمین چون زلف خوبان تیره و آشفته و درهم

نشیند بر سریر سروری، شاه فلک جاهی؛

که از عدلش جهان گردد، چو روی نوخطان خرم

ولی هر یک باسم دیگر و رسم دگر خواندش

زبان عالمی گردان، بنام او مگر ابکم

یهودش داند از نسل یهودا، ماشیع نامش

مجوسش زاده ی زردشت و، ترسا زاده ی مریم

مسلمانش شمارد فاطمی یکسر، ولی زیشان

همی گویند فوجی کان گهر باشد همان در یم

هنوز از راح روح او را، سبوی جسم رنگین نه؛

هنوزش جامه ی تن، از فروغ جان نشد معلم

همانا در حیات او، دو شبهه راه ایشان زد

که هر یک زان دو با وسواس صد شیطان بود منضم

یکی این، کآدمی را نیست مقدور آن قدر جنبش؛

ولی گشت از حیات خضر حل این شبهه ی محکم

دگر این کز نظرها چون بود غایب، چه سود از وی؟!

بعالم آنچه منظور از حیات اوست در عالم!

ندانند این که هر چیزی وجود او بود لطفی

ظهورش نیز لطفی دیگر است از ایزد اکرم!

چو خور کز روشنی سازد جهان روشن، نمی بینی؛

که باشد روشنی ده، گر بود در ابر پنهان هم!

من و چون من کسی کز مسلمین مهر علی (ع) دارد

کنونش زنده میدانیم و زنده ز آن بنی آدم

ولی دارد، دوروزی مصلحت را رخ نهان، تا خود؛

جهان از دود ظلم و آه مظلومان شود مظلم

سمند فتح تا تازد، جهان از ظلم پردازد

ز بطحا رایت افرازد، ظفر بر رایتش پرچم!

شها وقت است کز ایوان، گذاری پای در میدان؛

کنی بر دردها درمان، نهی بر زخمها مرهم

شکایتها بود در دل، صبورم چون شکیب اولی؛

حکایتها بود بر لب، خموشم چون تو ای اعلم

خلت اوطاننا من نور وجه الاتقیا اطلع

غلت ابداننا من نار ظلم الاشقیا ارحم

کنی دجال را، تا غرق نیل تیغ چون قبطی

به افنای تو، روزی چند، زال چرخ شد ملهم

چنان کز هاتف غیب آمد از فرعونیان پنهان

بگوش مادر موسی ندای فاقذ فی فی الیم

کنون آن به که حال دشمن این خاندان گویم

چو کردم دوستان را مدح، باید دشمنان را ذم!

ز اولاد امیه، دوده ی مردود تا مروان

دگر، ز احفاد عباس، اهل طغیان تا به مستعصم

چه شد گر در عراق و شام، چندی عنکبوت آسا؛

بزعم خود بنای دولت خود کرده مستحکم

در ایوان خلافت، بر خلاف حق شده حاکم؛

بمیدان جلادت کرده رخش سرکشی ملجم

کسی آل علی زان قوم نشناسد که نشناسد

تذرو از بوم و، مشک ازثوم و ورد از خار و شهد از سم

ولایت بر تو ختم آمد، نبوت بر شه یثرب

تو را در خنصر است، او را بدی گر در کتف خاتم

تو آن عاجز نوازی، کز جلالت شحنه ی عدلت

بجبهه آورد چون چین، بحاجب افگند چون خم

صعاوی را دهد در حلقه ی چشم آشیان شاهین،

غزالان را بود روز و شبان از پی شبان ضیغم

ضعیفان را، در ایام تو آرام است و، از بأست

کند گرگ از بره، شاهین ز تیهو، شیر از آهو رم

خرد، کش نیست در دل شک، شمارد از تو با یک یک

کرم چه بیش و چه اندک، کرامت چه فزون چه کم!

تواند دید گر نور ملک را کور با عینک

تواند گشت گر سور فلک را مور با سلم

بروز رزم، کاندر دل نماند شهسواران را

خیال یاری از خال و، گمان دوستی از عم

زمین، از خون خونریزان، چو رنگین چهره ی روسی

هوا از گرد شبدیزان، چو مشکین طره ی دیلم

صدای پای عزرائیل، در گوش زمین مضمر؛

هوای نای اسرافیل، بر دوش هوا مدغم!

فلک را هفت پرویزن، ز آه خسته بیزد تف؛

زمین را هفت پیراهن، ز خون کشته گیرد نم

رهاند چون طبیبان از شراب مرگ اجل هرسو

سر از درد و، تن از تب لرزه، جان از بیم و، دل از غم!

چو گرد فتنه بار انگیزی، ای منصور از مرکب؛

چو بند ذوالفقار آویزی، ای معصوم از معصم

بسنگین تیغ، سوزی مزرع افلاک را خرمن؛

برنگین رمح سازی مهملات خاک را معجم

نماید از سم رخشت، هوا چون دسته ی ریحان؛

نماید از سر خصمت، زمین چون منبت شلجم

سزد ریزی ز بس زال فلک را خون فرزندان

که بیرون نارد از تن تا قیامت جامه ی ماتم

باین آهنگ، بس نالیده مرغان کهن شاها

ولی گویا چو من نالیده باشد عندلیبی کم

بغیر از خاطرم کاید بدامن شاهد نظمش

دمد روح القدس چون ز آستین فکر بکرم دم

نه هر فرزند کز بی شوی زن آید، شود عیسی؛

نه هر بی شوی زن، کآورد فرزندی، بود مریم

نجوید، تا زمین جوید، ره آسایش از گردون؛

نگردد، تا فلک گردد، به گرد مرکز عالم

مگر در معبر مسدود، پای دشمنانت ره؛

مگر در گردون مقصود، دست دوستانت خم

شمارهٔ ۱۹ - قصیده در مدح میرزا نصیر طبیب

من کیستم، آن درد کش صاف ضمیرم؛

کز لای خم و رشحه ی خمر است خمیرم!

در جرگه ی ارباب هنر، نیست مثالم؛

در حلقه ی اصحاب نظر، نیست نظیرم

در خرقه ی مجنون که بود پوست، پلاسم؛

در پیکر لیلی که سمن بوست، حریرم

باد سحرم، در چمن افتاده عبورم؛

گلبن بسر، از بوی گل افشانده عبیرم

بر کار گل افتد چو گره، باد شمالم؛

گیرد چو رخ لاله غبار، ابر مطیرم

از غالیه منت نکشم، زلف ایازم؛

از ماشطه خجلت نبرم، بدر منیرم

برد و برد اندوه ز دل، رویم و رایم؛

روزی که جوان بودم و، امروز که پیرم

هم، مجمره ی آتش موسی است، چراغم؛

هم، مروحه ی نفحه ی عیسی است، ضمیرم

هم، هم سفر کشتی نوح است روانم؛

هم، همنفس بلبل روح است صفیرم!

هر دیده که پاک است، در آن دیده لطیفم؛

هر چشم که تنگ است، در آن چشم حقیرم

در سامعه ی بی ادبان، شیون و شینم؛

در ذائقه ی خشک لبان، شکر و شیرم

بیواسطه ظالم کش و، مظلوم رهانم؛

تیغ کف سلطان، قلم دست وزیرم

چون پشه ضعیفم، ولی آزاد ز پیلم؛

چون مور نحیفم، ولی آسوده ز شیرم!

محتاجم و، در کشور فقرم متنعم؛

درویشم و، در مملکت صبر امیرم

از رنج، گشاده است بدل راه سرورم؛

چون گنج، فتاده است بویرانه سریرم

بر سر نفتاده است، گرانی ز کلاهم؛

بر تن نرسیده است، حرارت ز حریرم

خوشتر بود از تاج، بسر سایه ی فقرم ؛

بهتر بود از تخت، بتن نقش حصیرم

بر دامن ظالم، نزنم دست تظلم؛

او گرچه غنی باشد و، من گرچه فقیرم

من باز سفیدم، چه غم از زاغ سیاهم؟!

من شیر جوانم، چه غم از روبه پیرم

المنه لله، که تا دیده گشودم

منت ز کسی نیست جز از حی قدیرم

از طاعت و عصیان خدا، احمد مرسل

بر جنت و بر نار بشیر است و نذیرم

امروز ز کس نشنوم آواز مخالف

در گوش بود زمزمه ی روز غدیرم

و آن روز، که در خاک نجف افتم و خسبم

بیمی بدل از کس نه، چه منکر چه نکیرم

از من، نگه عجز ندیده است و نبیند؛

دشمن همه خود دوزد اگر دیده بتیرم!

خاصه چو بود همدم دیرینه، معینم

خاصه چو بود صاحب فرخنده نصیرم

آن کو چو شوم یاوه، چو خضر است دلیلم؛

آن کو چو کنم شبهه، چو عقل است مشیرم!

آن کو چو شود خسته دلم، اوست طبیبم؛

آن کو چو رود پا بگلم، اوست ظهیرم!

ای داده بهر نامه ز اشفاق نویدم؛

وی کرده بهر نکته ز اسرار خبیرم

یعقوبم، و بیت الحزنم دوش وطن بود

نرگس چو شکوفه شده، لاله جو زریرم

ناگاه، نسیم سحری نامه ات آورد

نامه نه، گلی رایحه اش کرده بصیرم

گفتم که: ز مصر آمده این نکهت یوسف

و آن نامه بود پیرهن و، باد بشیرم

داد از تو دگر قاصدم، آن تازه قصیده

کز نظم وی آسوده دل از نظم جریرم

از نام جریر است غرض قافیه، ور نه

دانی بود آیینه ی ادراک، ضمیرم

با شعر تو، شعر بلغا، شعر ندانم؛

با نظم تو، نظم فصحا، یاد نگیرم!

چون جغد ز بلبل نشناسم؟ که سمیعم!

چون نقد زر از قلب ندانم؟! که بصیرم!!

از فاتحه تا خاتمه اش خواندم و دیدم

گویا ز فلک نامه نگار آمده تیرم

من لایق این مدح نیم، چون تو نه صدرم؛

من درخور این وصف نیم، چون تو نه میرم!

توصیف صفاهان، نه خلاف است ؛ ولی من

از وی گذرم، چون نبود از تو گریزم

گلزار جنان بود صفاهان و، چو رفتی

از آتش هجر تو، ز اصحاب سعیرم

شیراز، کنون کز قدمت رشک بهشت است؛

هر لحظه از آن باغ رسد بوی عبیرم

تو خود گل آن باغ و، منت بلبل نالان؛

نالم، که بگوشت نرسد از چه صفیرم

فریاد، که در باغ نشد گوشزد گل؛

آن ناله که در کنج قفس دارد اسیرم

ای از بر من برده فلک، بیهده زودت

باز آی، که شد وعده ی دیدار تو دیرم

بر پای خود و دست خود، از شوق دهم بوس؛

کآیم بسر راهت و، دامان تو گیرم

از نفحه ی مشک ختن، از خلق تو دورم؛

از جرعه ی آب خضر، از جود تو سیرم

در کنج قفس، چون شنود بوی گل از باغ

از زمزمه، خاموشی بلبل نپذیرم

عمری ز غمت، بر ورقی خط نکشیدم

تا سوی تو آهنگ سفر کردم سفیرم

هم ریخت بلب، شفقت تو جام چو خضرم؛

هم داد بکف مدحت تو، خامه چو تیرم!

من نیز، یکی نامه نوشتن، هوسم شد؛

کآگاه شوی از همه قطمیر و نقیرم

شوق آمد و بگشود ز لب قفلم، اگرچه

میکرد ادب منع ازین شغل خطیرم

گفتم که: بمدح تو کنم نغمه سرایی

کآید ز فلک زهره بزیر از بم و زیرم

گه بود هوای روش سیف و رشیدم

گه شد هوس طرز معزی و ظهیرم

با خود همه شب زمزمه یی داشتم، آخر

نالیدن عرفی، بلب آورد نفیرم

از برگ گل آورده، کنون، نامه ندیمم؛

وز مشک تر آلوده، کنون، خامه دبیرم!

هم لطف تو، با خشک لبی داد زبانم

هم عفو تو، بر بی ادبی ؛ کرد دلیرم

جرم از من و، عفو از تو؛ که در عالم معنی

خود شیخ کبیری تو و، من طفل صغیرم

چون خامه، بسر سیر ره مدح تو کردم

به زین نبود سیری و، این باد مسیرم

حاشا ز دعای طلب وصل تو زین پس

تقصیر کنم، گر نبود عمر قصیرم

بر هر چه بفرمایی و، از هر چه کنی منع

بنگر که چه فرمان برو، چه منع پذیرم

امید که تا هست و بود، عمر ندیمم؛

امید که تا هست و بود، عقل مشیرم

بینم که بدامان تو آویخته دستم

زان روی که با مهر تو آمیخته شیرم

شمارهٔ ۲۰ - وله قصیده

خوانده بر خوان فلکم، هان چکنم؟!

خون دل، مایده ی خوان چکنم؟!

میزبان را، همه ابنای زمان

بیکی خوان شده مهمان چکنم؟!

گشته هم کاسه، سیه کاسه ی چند؛

دست در کاسه ی ایشان چکنم؟!

با چنین خلق، که هم خورده نمک

هم شکستند نمکدان چکنم؟!

هم نمک ریخته از بی نمکی

هم طلب داشته تاوان چکنم؟!

نوع خود را همه ی جانوران

هم نشینند جز انسان چکنم؟!

من که انسان شمرندم، ز ایشان

بایدم بود گریزان چکنم؟!

زآنکه این نوع، کش انسان خوانند؛

شده بازیچه ی شیطان چکنم؟!

جستجو ناشده، حال همه کس

آشکارا شده پنهان چکنم؟!

حال دونان، ز بیان مستغنی است

گشته اشراف چو دونان چکنم؟!

عیب پنهانی ارذال جهان

چون عیان گشت، در اعیان چکنم؟!

آهن تفته، ز آتش بتر است؛

بدتر از بد شده نیکان چکنم؟!

سالها شد که برون می ناید

در ز بحر و، گهر از کان چکنم؟!

رنگ از رنگرز مهر ندید

جامه ی لعل بدخشان چکنم؟!

ز ابر نیسان، دم آبی نچشید؛

صدف گوهر رخشان چکنم؟!

می و آب و زر و خاک و، گل و خار

شده با هم همه یکسان چکنم؟!

گشته یکرنگ همه خلق جهان

شکوه از این، گله از آن چکنم؟!

رفته رفته شده ناکس، همه کس

گفتگو با همه نتوان چکنم؟!

مال را، به ز جمال و ز کمال؛

میشمارند حریفان چکنم؟!

دیده از حسن و، دل از عشق نفور؛

با چنین مردم نادان چکنم؟!

هر که زر در کف قبطی بیند

گویدش : موسی عمران چکنم؟!

پیرهن پوش، چو گرگی نگرد؛

خواندش یوسف کنعان چکنم؟!

سور، در سایه ی ماتم بگریخت؛

سود شد مایه ی نقصان چکنم؟!

گرد ماتمکده ی خاک نشست

بسیه جامه ی کیوان چکنم؟!

خرقه در نیل فرو برد از گرد

نیلگون قبه ی گردان چکنم؟!

از میان برده فلک مشعل مهر

تار شد، طاق نه ایوان چکنم؟!

نشد از شمع کواکب روشن

یک شب این تیره شبستان چکنم؟!

خانه را، کش نفروزند چراغ؛

نقش خورشید بر ایوان چکنم؟!

نامه را، کش ننویسند ز مهر؛

مهر جمشید بعنوان، چکنم؟!

دور جمشید، به ضحاک رسید؛

شد جم اضحوکه ی دوران چکنم؟!

دوش ضحاک فلک را ماران

شد چو تنین شرر افشان چکنم؟!

زهر این مار، برآورد دمار

از بد و نیک جهان، هان چکنم؟!

جانگزا زهر جهان سوز مدام

ریختش از بن دندان چکنم؟!

بس سر جانور از مغز تهی

شد، نشد چاره ی ثعبان چکنم؟!

عنقریب است، کزین سم نقیع

یکتن انسان نبرد جان چکنم؟!

عالم از انس تهی گشت و، در آن

انس دارند بنی جان چکنم؟!

دهر ویران و، در آن ویرانه

دیو رونق ده دیوان چکنم؟!

تیغها آخته دیوان بر هم

بر سر تخت سلیمان چکنم؟!

ناامید آل پیمبر ز جهان

کامرانف دوده ی مروان چکنم؟!

گشته هر پیرزنی، تیر زنی

چرخش، از ناله، رجز خوان چکنم؟!

گوی زن گشته و فرموکش گوی

قامت خم شده چوگان چکنم؟!

چرخ را کرده کمان، دوکش تیر؛

سوزنش آمده پیکان چکنم؟!

معجزش مغفر و آن جامه که دوخت

بهر خفتن، شده خفتان چکنم؟!

هر عجوزه، زده از معجزه دم

هر سلیطه، شده سلطان چکنم؟!

گشته هر ماری و هر موری میر

خاین خانه ی اخوان چکنم؟!

کاه و بیجاده، بیک نرخ خرند؛

فلک آویخته میزان چکنم؟!

چون زحل، آنکه بکین شد مایل؛

برتری یافت ز اقران چکنم؟!

آنکه چون پیر زنان ساخت بچرخ

داده چرخش سرو سامان چکنم؟!

و آن لئیمان که چو مورند ضعیف

دیو را گفته سلیمان چکنم؟!

کوفت کاووس چو کوس اقبال

سر برآورد بطغیان چکنم؟!

ناکسان از طمع جیفه ی او

شهره اش کرده به احسان چکنم؟!

از دو مردار، که از تخت آویخت

کرکسش برد بکیوان چکنم؟!

قصه ی عالم ویران گفتم

شرح ویرانی ایران چکنم؟!

جای غولان شده آن دشت که بود

پیش ازین بیشه ی شیران چکنم؟!

شد ببین جای کیان، جای کیان

هان بناسازی گیهان چکنم؟!

زابل، از زابلیان مانده تهی

گشته با مزبله یکسان چکنم؟!

هر طرف مینگرم، ضحاکی

مهد گسترده در ایوان چکنم؟!

بسته پیرامن او، دونی چند

صف، پی بردن فرمان چکنم؟!

هر چه گوید، همه گر هذیان است

کرده بر صدق وی اذعان چکنم؟!

ظلمت ظلم، سیه کرده جهان؛

روز و شب ساخته یکسان چکنم؟!

نام تاراج، نهادند خراج؛

گشته ویران دهی ایران چکنم؟!

باز این خارجیان گر ننهند

بی خراج این ده ویران چکنم؟!

هر چه را، غیر شمارد دشوار؛

غیرتم گیردش آسان چکنم؟!

هر چه را، خلق گران انگارند

خردش همتم ارزان چکنم؟!

ای ضعیفان، ز تکاهل بردید؛

همه سرها بگریبان چکنم؟!

چاره ی ظلم، بود آسان، ولیک

ضعفتان کرده هراسان چکنم؟!

غیرت، ای فوج ابابیل، که شد

کعبه از ابرهه ویران چکنم؟!

آذر، این سرسبکان را از ضعف؛

گوش سنگین بود، افغان چکنم؟!

آهن سرد چه کوبم؟! نرسد

پتک یک مرد بسندان چکنم؟!

کاوه، کز نطع برافراشت درفش؛

بسته دارد در دکان چکنم؟!

گاو، کو دایه ی افریدون بود

ناورد شیر به پستان چکنم؟!

خارزاری است عراق از ایران

پیش اگر بود گلستان چکنم؟!

در عراق، از روش اهل نفاق؛

تل خاکی است صفاهان چکنم؟!

رایت کاوگیان گشت نگون

پیش اگر سود بکیوان چکنم؟!

ساحت گلشن فردوس شده است

منبت خار مغیلان چکنم؟!

بلبلش مرده، گلش پژمرده

سنبلش طره پریشان چکنم؟!

زنده رودش، که نم از کوثر داشت

با حمیم آمده یکسان چکنم؟!

باغها گشته نمودار جحیم

قصرها گشته بیابان چکنم؟!

روزها شد که ندید آنجا کس

صبح را با لب خندان چکنم؟!

رفت شبها که کس آنجا نشنید؛

نغمه ی مرغ سحر خوان، چکنم؟!

پاسبان گشته در آن کشور دزد

گرگ آنجا شده چوپان چکنم؟!

هر طرف بال فشان خفاشی

آفتابش شده پنهان چکنم؟!

مردمش، چون گله ی گرگ زده؛

هر طرف گشته گریزان چکنم؟!

شده روی همه بی رنگ، دریغ؛

شده جسم همه بیجان، چکنم؟!

هیچ یک را نبود میل وطن

در غریبی همه حیران چکنم؟!

خاصه من، کز همه آزرده ترم

نکنم گر ز غم افغان چکنم؟!

آورم یاد چو از خود، بهمه

نکشم گر خط نسیان؛ چکنم؟!

گشته گیتی بخلاف املم

ز اولین روز الی الآن چکنم؟!

کان ما کان، اگر از کین گردد؛

پس از این نیز کماکان چکنم؟!

چاره ی غصه، بود صبر؛ ولی

صبر کم، غصه فراوان چکنم؟!

هم فرو دوخت زمانه دستم

بزه چاک گریبان چکنم؟!

هم برون ریخت ز تنگی صدفم

سی و دو گوهر غلطان چکنم؟!

از ندامت، اگر اکنون خواهم

گیرم انگشت بدندان چکنم؟!

تاجرم، لیک متاعی که مراست

بودش روی بنقصان چکنم؟!

طمع محتسبم، نیز نداد؛

رخصت بستن دکان چکنم؟!

من، تنک مایه و، کالا کاسد؛

نفروشم اگر ارزان چکنم؟!

بیژنم در چه توران و، ز من

بیخبر خسرو ایران، چکنم؟!

زال چرخم، چو منیژه ندهد،

جرعه ی آب و لب نان چکنم؟!

ور دهد، هم، چو نگیرد دستم؛

خاتم رستم دستان چکنم؟!

بر من، ابنای زمان در رشکند؛

یوسفم، لیک به اخوان چکنم؟!

در شکست دل من پنداری

بسته با هم همه پیمان چکنم؟!

زال گیتی، چو زلیخای من است

دعوی پاکی دامان چکنم؟!

دامن، از لوث گناهم پاک است؛

تهمتم برده بزندان چکنم؟!

خاک غربت، شده دامنگیرم؛

مصر دور است ز کنعان چکنم؟!

گرچه، در مصر غریبی دارم

عزت از لطف عزیزان، چکنم؟!

نیست فیض وطن اندر غربت

در قفس ذوق گلستان چکنم؟!

حاش لله، همه جا ملک خداست؛

از خیال وطن، افغان چکنم؟!

همچو خاقانی اگر تیره بود

کوکبم، شکوه ز خاقان چکنم؟!

گیله، کافتاده صفاهان ز صفا

یا همه شر شده شروان چکنم؟!

حاش لله، همه کس بنده ی اوست؛

بنده ام، شکوه ز سلطان چکنم؟!

همه را، گوش بفرمان وی است

چاره جز بردن فرمان چکنم؟!

قسمتم برد بمیخانه و زد

زاهدم طعنه ی خذلان چکنم؟!

روزی خود، بجهان خورد آدم؛

نامزد گشت بعصیان چکنم؟!

نه غلط، وسوسه ی شیطانی

بردش از روضه ی رضوان چکنم؟!

بمن دلشده، هم کآدمیم؛

سلطنت یافته شیطان چکنم؟!

اختر دل سیهم، نور نداد؛

نشد این گبر مسلمان چکنم؟!

سر طاعت، چو بخاکم نرسید

چون عجایز، مژه گریان چکنم؟!

بیعمل، گرچه ندارد سودی

تخم ناکاشته، باران چکنم؟!

دیر شد، وعده بمنحر چه روم؟!

پیر شد اضحیه، قربان چکنم؟!

گاه پیری، ز جوانیم چه حظ؟!

در خزان عیش بهاران چکنم؟!

گل جانپرور فروردینی

نتوان چید در آبان چکنم؟!

چون سکندر، اگر از آب حیوة

بی نصیبم؛ مژه گریان چکنم؟!

قسمت این بود، که تنها خورد آب؛

خضر از چشمه ی حیوان چکنم؟!

قسمت رزق چو شد روز ازل

طلب بیش و کم آن چکنم؟!

توشه با خست منعم چه برم؟!

خوشه با منت دهقان چکنم؟!

گوهر از آز بمخزن چه کشم؟!

دانه از حرص، در انبان چکنم؟!

هدیه، از کیسه ی مفلس، چه خورم؟!

گدیه، از کاسه ی سلطان چکنم؟!

چون عسس، حلقه بهر در چه زنم؟!

چون مگس سجده بهر خوان چکنم؟!

شب بشب، روز بروزم ز فلک

می رسد مایده، کفران چکنم؟!

من که، با خون جگر ساخته ام؛

هوس نعمت الوان چکنم؟!

جستن چاره، ز بیچاره خطاست؛

از گدایان طمع نام چکنم؟!

من که آسودگی جان طلبم

طلب خدمت سلطان چکنم؟!

گر سنمار شدستم، باشد؛

زهر در نعم نعمان چکنم؟!

تن برهنه، شکمم گرسنه به؛

که برم منت دونان چکنم؟!

لیک بینم اگر آزرده دلی

گرسنه مانده و عریان چکنم؟!

کرد، با جود جبلی، فقرم

دست چون کوته از احسان، چکنم؟!

چه غم از دست تهی، لیک ببخل

زندم خصم چو بهتان چکنم؟!

آگه از راز سپهرم، از جهل،

داندم خصم چو نادان چکنم؟!

گویم اسرار جهان، لیک چه سود؟!

دهدم نسبت هذیان چکنم؟!

سخن من که رسیده است بعرش

نرسد چون بسخندان چکنم؟!

نیست مداح کم از خاقانی

نیست ممدوح چو خاقان چکنم؟!

نگنم گر پی آسایش دل

بلبل طبع غزلخوان چکنم؟!

شمارهٔ ۲۱ - غزل

جان ز من خواسته جانان چکنم؟!

چکنم گر ندهم جان چکنم؟!

منع دل میکنم از عشق، ولی

چون دلم نیست بفرمان چکنم؟!

پیرم و، عشق جوانی دستم

برندارد ز گریبان، چکنم؟!

باورم نامد ازو عهد، ولی

خورد سوگند به قرآن چکنم؟!

جان برآمد ز تن و برناید؛

دل از آن چاه زنخدان چکنم؟!

وعده ی قتل بمن داده، اگر

شود از وعده پشیمان چکنم؟!

طشت رسواییم از بام افتاد

عاشقم آذر پنهان چکنم؟!

شمارهٔ ۲۲ - قصیده در مدح میرزا جعفر وزیر

ایا نسیم صبا، کت مبارک است قدوم

مبارکی و قدوم تو لازم و ملزوم

ز شاهدانت، پیغام شهد و من محرور

ز گلرخانت ره آورد ورد و، من مزکوم!

نه مایلم بسر زلف مشکسای ایاز

نه عاشقم بلب شهدپرور کلثوم

هوای شاهد و گلرخ، نمانده در سر من

برو بخطه ی شیراز، آن مبارک بوم

بگوی، از من آزرده جان خسته روان

بگوی، از من افسرده خاطر مغموم

بآن نتیجه ی صاف محمد مختار

بآن سلاله ی پاک پیمبر معصوم

چراغ انجمن ملک، میرزا جعفر

که خاص او بود اخلاص اهل دل به عموم

که ای سپهر محامد، که روز و شب از مهر

نثار کرده زر و سیم و بر سر تو نجوم

علم شدند بعالم، دو جعفر از وزرا

ولی تفاوتشان از نسب کنم معلوم

یکی نژاد به یحیی بن خالدش منسوب

یکی پذر به حسین علی شدش موسوم

ز خامه ی تو بود، نامه ی کرم مکتوب

ز خاتم تو بود، لوح مکرمت مختوم

به سیف ذی الیزن، آیین بندگی تو فرض

به حاتم بن عدی، شکر نعمتت محتوم

سموم قهر تو، برق آورد ز ریح شمال

نسیم لطف تو، گل پرورد ز باد سموم

تو را ز خلق بود خلق آشکار، آری

ذکا ز جهل تو ان یافتن، کرم از لوم

ایا جهان مکارم، که صبح و شام مهان

چو مور دانه کش آورده بر در تو هجوم

سه سال میشود، از نارسایی اقبال

که من ز دولت دیدار مانده ام محروم

نخوانده نامه ی تو، آگهم بحمدالله

که نیستت چو رهی دل اسیر قید هموم

تو خوانده نامه ی هر روزه ی من و، غافل

زمن ؛ که روز و شبم بیتو هایم و مهموم

گرت نبودی بالله عذر کثرت شغل

خدا نخواسته بودی میان خلق ملوم

که باشد از چه ز مداح بیخبر ممدوح

پسند نیست ز ممدوح شیوه ی مذموم!

رسید وقت، که چون دل گرفت از نثرم

بیکدو بیت، غم خویش سازمت معلوم

بجان تو، که گرت دل ز نظم هم گیرد

نه تو بمن پس ازین حاکمی، نه من محکوم

ببین بچهره ی زرد من، از دگر مردم

بچش حلاوت نظم من، از دگر منظوم!

به نور باصره، بینا تمیز کرد الوان

بحکم ذائقه، دانا ز هم شناخت طعوم!

شکسته بال، از آن مانده ام که نشناسند

هما ز کرکس و، بلبل ز زاغ و، باز از بوم

خدایگانا، دانی که اهل اصفاهان

چها کشیده، چها دیده، بیگنه به عموم؟!

خصوص آنکه، بشهرش بود نسب مشهور

خصوص آنکه بخلقش بود حسب معلوم

ز جور، گشته یکی بینوا، دگر مدیون

ز غصه، گشته یکی ناتوان، دگر مرحوم!

در آن دیار، ز اعیان مردمش امروز

نمانده غیر تنی چند ظالم از مظلوم

ز عجز، مظلوم، آورده آب در دیده

ز خشم، ظالم افگنده باد در خیشوم

دگر ز عارف و عالم، در آن خرابه دو تن

بجای مانده بارشاد خلق و نشر علوم

ز امن نیست، صبورند انبیا بمحن

ز عیش نیست، شکورند اولیا بغموم

مهان کشیده در آن شهر رخت، کاندر وی

شد آشنایی منسوخ و آشنا معدوم

چه دوستان همه رفتند و، در وطن دیدم

کسی نمانده بعادات آشنا و رسوم

دوان دوان شد منهم بغربت و دارم

هنوز چشم بالطاف قادر قیوم

که می بیند بس زود جابر از مجبور

که می بیند نه دیر ظالم از مظلوم

هر آنچه آخر ضحاک دید از کاوه

هر آنچه آخر افراسیاب دید از هوم

اگر [چه] مور ضعیف است، اگرچه پشه نحیف

بشیر و پیل بود عجز و قوتش معلوم

چه شد که شیر ژیان را، سطبر شد پنچه؟!

چه شد که پیل دمان را، دراز شد خرطوم؟!

غرض، کنونکه چو آدم برآمدم ز بهشت؛

دونان گندم، هر روز بایدم مطعوم

بهر که درنگری، لازم است کسب معاش؛

تخلفش نبود هیچ لازم از ملزوم

نه گنج جستم و، نه صنعتی است در دستم؛

که مزد گیرم و آسایم از غموم و هموم

نه مایه یی، که توانم بآن تجارت کرد؛

نه پایه یی که توانم ز کس گرفت رسوم

نه دزد شهرم و، نه راه میتوانم زد؛

که می بترسم از حی قادر قیوم!

عجب تر آنکه هنوزم ستاره در شوخی است

که برتری دهدم پایه چون ز صفر رقوم!

هنوز، زمزمه ی عشرتم بود مسموع؛

هنوز، رایحه ی دولتم بود مشموم!

هنوز بوی می ام، زان سبو رسید بمشام؛

که خورده اند میش پیش ازین خیول و عموم

هنوز دستم، از تیغ میرماند گرگ؛

هنوز شستم، از تیر میپراند بوم

نه رای آنکه کشم رای هند را رایت

نه روی آنکه شوم روشناس قیصر روم

بود منادمت میر بلخ، بر من تلخ،

بود مصاحبت شاه شام بر من شوم

چه جای آنکه خورم نان، ز سفره ی آنان

که آب زندگی از دستشان بود مسموم

ز کاسه ی سر تفسیده ی مغان غسلین

ز سفره ی تن پوسیده ی سگان زقوم

منی فاجره ی پیر، از کف مبروص؛

نخاع منتن خنزیر از ید مجذوم

هزار بار بکامم بود گواراتر

ز آب و نان فرومایگان سفله ی شوم

بصدق قولم، اگر شاهدی طلب دارند؛

خدای داند و آنگاه غیرت مخدوم

بغیر زرع، چو باقی نماند کار دگر؛

که باد یارب ازین راه روزی مقسوم

پی شکافتن خاک کشتزار، نخست؛

ز آهم آهن شد نرم، چون ز آتش موم!

دو گاه کرده بهم جفت، ز آسمان و زمین؛

بملک خود، که چو کشت دل است آینه ی بوم

فشاندم اشک، که هم دانه باشد و هم آب؛

در آن خرابه، شب و روز میپرانم بوم

هنوز دانه نرسته، نجسته روزی مور؛

هنوز خوشه نبسته، نبسته دهقان چوم

ز خاک، سر بدر آرند ظالمان جهول؛

برات سیم و زر آرند جاهلان ظلوم

همه قصیر الجیدند و ضیق الجبهه

همه طویل الباعند و واسع الحلقوم

تهی است از غله انبارم و، ز ردستم

شود ازین دو نشان، بخلم از کرم معلوم!

پر است چشم و دلم، گرچه منت ایزد را؛

ولی چه سود که نادان محصل میشوم؟!

بجای غله، نگیرد لآلی منثور؛

بجای زر، نستاند جواهر منظوم!

بیک خدا و صد و بیست و چار هزار

پیمبران مقدس، بچارده معصوم

بتیره خاک مطبق، بنا کشیده نبات؛

بسبز طاق معلق، بنا شمرده نجوم!

که گر بجرم زراعت خورم شکنجه، به است

که از زکوة دگر زارعان خورم مرسوم؛

کنون که نیست کسی را هوای اصفاهان

ز جوش گریه ی مسکین و ناله ی مظلوم؛

سه چار مزرعه مانده است در خرابه ی قم

مرا به ارث ز آبا، یکان یکان مرحوم

بشکر اینکه دهد هر نفس خوارج را

بباد زلزله ی خوف شاه، خسف سدوم

یکی از آن همه از راه مرحمت چه شود

تیول گفته بنامم رقم شود مرقوم

زمن خراج نخواهند و، در عوض گیرند

ز خیل خارجیان، چه امام و چه مأموم

اگرچه واهمه بس دوربین فتاده، ولی

بحضرت تو تغافل نباشدم موهوم

ندارم ارچه سرارغ جواهر مکنون

ولی بود خبرم از سرایر مکتوم

گل است آب ز سرچشمه، صاحبا دانم؛

وگرنه خشک چرا مانده کشت این برو بوم؟!

صفای طینت پاک تو، لیک تریاقی است؛

که شاید ان شاء الله رهاندم از سموم

همی نیابی تا طعم شکر از حنظل

همی نیابی تا عصر یاسمین از ثوم

مذاق دوستت، از شهد مل بود محظوظ؛

مشام دشمنت، از مشک و گل بود محروم!!

شمارهٔ ۲۳ - در تهنیت فرزندان فرماید

صباح عید صبوحی طلب، صحیح و سقیم

یکی بفتوی عقل و، یکی بحکم حکیم

کشیده رخت بمیخانه، چون به کعبه حجیج

دویده هر سو مستانه، چون بباغ نسیم

بناگه، از طرفی شد، عمارتی پیدا؛

نهاده هندوی بامش بسر ز خور دیهیم

فشانده ابر بهارش، بصحن و بام گلاب؛

رسانده باد شمالش، بهر مشام شمیم!

ستاده مردم، در منظرش، چو چشم ایاز؛

گشاده بر رخ رندان درش، چو دست کریم!

نه حاجبیش، چو درگاه خسروان غیور؛

نه مانعیش، چو خرگاه خواجگان لئیم

درون شدند نهاده بسینه دست ادب

بپا ستاده فگنده بپا سر تسلیم

ز کنج چشم، نظرکرده محفلی دیدند

تبارک الله آراسته چو باغ نعیم!

بنغمه، هر رگی از چنگ، حنجر داود؛

بنشأه، هر خمی از باده، چشمه ی تسنیم!

بیک پیاله، در آن بزم، دشمنان کهن؛

زده ز مهر بهم دم، چو دوستان قدیم!

چهل خم، از دو طرف، هر یکی فلاطونی

بسر رسانده چهل اربعین برای قویم

چه ساقیان، همه اشراقیان زانو زن

بپای هر خم، بهر تعلم و تعلیم

امیر مصطبه، بر صدر صفه کرده مقام؛

گدای میکده بر آستانه گشته مقیم

بقدر حوصله، هر یک تهی ز می کرده؛

گدا سبوی سفال و، امیر ساغر سیم!

فتادشان چو نظر بر جمال پیر مغان

ازو شدند صبوحی طلب پس از تعظیم

زدند بوسه بدستش، چو دادشان جامی

گرفته هر دو، وزان جام، خورده هر یک نیم

صحیح، رست ز غم، چون ز ذبح اسماعیل؛

سقیم، جست بجان، چون ز نار ابراهیم

من از نظاره ی این خاصیت ز می بودم

غریق لجه ی حیرت، که محرمی ز حریم

بشارت عجبم داد، اشارتش ناگاه

که شاد زی که جهان آفرین ز لطف عمیم

ز یک افق، دو درخشان هلال بنمودت

چو ماه چارده هر یک چراغ هفت اقلیم

ز حسن، هر دو چو در یتیم میمانند؛

خدا کند که نمانند در زمانه یتیم

ازین نوید، چو شد روشنم دو دیده؛ دوان

شدم بخانه پس از شکر کردگار کریم

قماط هر دو کشیدم ببر، تعالی الله

یکی دمش چو مسیح و یکی کفش چو کلیم

عیان ز جبهه ی بی چین هر دو، خلق حسن

نهان بسینه ی بی کین هر دو، قلب سلیم

مصاحبان متنعم، چو من ازین نعمت؛

نشسته پهلوی من بر بساط ناز و نعیم

یکی ربود یکی را و گفتش: اسماعیل

یکی گرفت یکی را و، خواندش : ابراهیم

عیان ز پای یکی باد، د رحرم زمزم

روان ز دست یکی باد بر سپهر حطیم

شوند سایه فگن این دو نخل و، میوه فشان؛

باقتضای کرم، نه باهتزاز نسیم

قدم، که بود ز بار ملال خم، چون دال؛

دلم، که بود ز تنگی دل چو حلقه ی میم

بجلوه، دالم الف شد، بخنده میمم سین

نوید داد چو پیکم از آن دو پیکر سیم

بسوک و سور، چو رسم است کآدمی افتد

بفکر همدم دیرین، بیاد یار قدیم

بدان شدم که دهم آگهی صباحی را

ازین عطیه که دیدم ز کردگار کریم

چرا که دوست چو شد دوست را بسوک شریک

بود دریغ نباشد اگر بسور سهیم

نوشته نامه سپردم بقاصد و گفتم؛

که: ای ز پیروی تو، شکسته پای نسیم

برو ز ساحت قم، تا بخطه ی کاشان؛

که کرد ایزد ایجاد آدمش ز ادیم

ز من بگو به صباحی: ای آنکه از گیتی

تو را بود چو شریک خدا عدیل عدیم

بعیش کوش و بشادی گرای، کت شب عید

دو تازه دوست خداداده رفته از شب نیم

بشوق دیدن تو آمده ز کتم عدم

دوان گرفته سر هر دو بر قدم تقدیم

خیالم اینکه به تعیین وقت آن میلاد

بلوح چرخ کنم نقطه نقطه را تقسیم

ولی ز دیدن ایشان و، از ندیدن تو؛

که آن دلیل امید است و این نشانه ی بیم

ز اشک شادی و غم، دیده ی رهی نشناخت

سطور اسطرلاب از جداول تقویم

کنون، تو زایچه از زیجشان برون آور

که در کف است ز علمت کفایه التعلیم

اگر نه طبع دقیقت گشاید این عقده

بزیرکان که کند این دقیقه را تفهیم؟!

دگر گذشته بسی کز توام نخوانده کسی

قصیده یی، غزلی، مصرعی، چو در نظیم!

بفکر بکر تو، روح القدس چو هم نفس است؛

لب تو روح دهد هر نفس بعظم رمیم

مبند لب ز سخن، تا جهانیان دانند

نه عیسی است فرید و نه مریم است عقیم

دگر چرا شده همصحبتان فراموشت

که یادشان نکند هیچگه دلت ز صمیم؟!

چرا نه، گر دل سختت چو صخره صماست؛

عزیمت سفر قم نمیکنی تصمیم؟!

نه آستانه آل پیمبر است این شهر؟!

کبوتران حرم چون فرشته گرد حریم؟!

هر آستانه که بینی، چو نیست بی خس و خار

مکن کناره ز خلقش بعذر خلق ذمیم

وگر ز من، بخصوصت بود دل آزرده

مگیر بر من جرم نکرده، ای تو حلیم!

جدا ز بزم وصال تو، ای رفیق شفیق

که همزبان فصیحی و، هم نشین فهیم

مرا بود همه گر پادشاه عصر جلیس

مرا بود همه گر فیلسوف عهد ندیم

همی در انجمنم، زان بود عقاب شدید؛

همی بخلوت، از نیم بود عذاب الیم!

فضای جنت بیتو، مرا چو قعر سعیر

ز لال کوثر ببتو مرا چو شرب الهیم

خدا گو است، که امید وصل جان بخشت

گرم نه روح دمد دمبدم بعظم رمیم

به پنجروزه حیات، از سپهر مضطربم ؛

چو مفلسی که شد از خواجه لئیم غریم

ز من شنو، مشو اندیشه ناک اگر شنوی

که پا نهاده برون دشمنان تو ز گلیم

من و، چو من دو حقیری، که دوستدار تواند؛

چو شب رسد نفس گرممان بعرش عظیم

ز نیم سنگ به پیمانه ی حیات کسی

که خوانده ایزدش از جرم خصمی تو زنیم

سر عدوی تو، گر سود بر فلک؛ سودی

نباشدش، که شد آهم شهاب دیو رجیم

رسد بچرخ چو آهم که برفروخت چو برق

چکد ببحر چو اشکم که گرم شد چو حمیم

شود چو اخگر افسرده روی شعری شام

شود چو مجمر تفسیده پشت ماهی سیم

بود الهی پیوسته تا بود بسپهر

ز آفتاب گهی مه نحیف و گاه جسیم

قد حسود و دل حاسد تو در عالم

دوته، چو حلقه ی جیم و، سیه چو نقطه ی جیم!

همش ز موجه ی طوفان نوح خانه خراب

همش ز صرصر طوفان عاد گشته حریم

شمارهٔ ۲۴ - در مدح مسیح عهد و بطلمیوس عصر اقلیدس دوران میرزا محمد نصیر طبیب فرموده

فرود آمد چو شاه اختران، زین نیلگون توسن

افق را نعل سیمین هلال افتاد بر دامن

شب آمد شد سلیمان فلک در خلوت مغرب

فروزان حلقه ی انگشتری ز انگشت اهریمن

گریزان شد ز ضحاک فلک، جمشید خور اینک؛

تهی جام جهان افروزش اندر ظرف نیلی دن

مه نو، چون منیژه تن نزار و، قد خم افتاده؛

بطرف چاه مغرب، مهرش اندر چاه چون بیژن

نهفت اندر شفق رخ مهر، چون مجنون اشک افشان

به پشت کوه شد خورشید چون فرهاد خارا کن

گسست از ساعد لیلی، سوار سیم در وادی؛

فتاد از ساق شیرین، زر نشان خلخال در ارمن

فروخفت آتش خور، گویی اندر طور و پیدا شد

نشان نعل نعلین شبان وادی ایمن

و یا چون شد ید بیضاش، در جیب افق پنهان؛

سر ناخن هنوزش مانده نور افشان فروغ افگن

و یا از غارت بیگانه سوزش گشت قارون را

بخاک اندر نهان مخزن، عیان مفتاح آن مخزن

بمغرب، گوی زرین فلک غلطان و میدیدم

سر چوگان سیمینش، رها از دست چوگان زن

ز نوک خنجر بهرام، بودش بره بیم جان؛

نبود از آیه ی نورش، اگر تعویذ در گردن

عیان یک نیمه ی کف الخضیب و، نیمه اش پنهان؛

چو ساغر، کش نگارین دست مهرویان سیمین تن

سر بن بره، کش طوق زرافشان بود، شد پنهان؛

شد از عکس سر وی گاو سیمین سم، افق روشن

بعین الثور چون افتاد چشمم در فلک دیدم

بعینه چشمه ی روشن، میان سبزه ی گلشن

ز کوهانش، فروآویخته غژغاوی از پروین؛

که گویی غژ کشیدش مهر زرین تاب بر پرون

خرامان شد سوی گاو زمین، گاو فلک از پی

دو پیکر چون دو یکدل دوست با هم دست در گردن

فروغ مشتری، در گردن جوزا؛ چنان گویی

پریزادی بود، یاقوت زردش گوی پیراهن

بمغرب گشته مایل، از میان آسمان سرطان؛

چنان کآید سراشیب از تطاول شاخ نسترون،

دو شعری، جون دو روشن شمع، در شام و یمن خندان

سهیل شوخ چشم، از منظر فیروزه چشمک زن

دمان شیری ز پی شرزه، دمش چون اژدر گرزه؛

کزان گاو زمین، لرزه فتادش بر توانا تن

وزان پس، خوشه یی در مرغزار آسمان دیدم

کش از هر دانه این دهقان پیر انباشت صد خرمن

بوزن خوشه یی ریزان، شده میزانی آویزان؛

رحل در کفه ی میزان، چنان کالماس در معدن

ز سیمش کفه، وز زر رشته، وز سیماب شاهینش؛

از آن موزون جواهر بیش از قنطار، کم از من

عیان دیدم بر اکلیل مکلل، دیده بان عقرب؛

تو گویی اژدهایی کرده مسکن بر سر مخزن

ز پی، ناوک زنی سرکش، زرافشان تیر درکش؛

کمان سیمین، زهش زرکش؛ برآمد ناگه از مکمن!

کمان از ابروی یارش به، ندیده لاغر از فربه

نشانده ناوک اندر زه، زمین را کرده تیر آژن

شبان تا دیده بزغاله، چران هر ماه هر ساله؛

گهی برد مرتع لاله، گهی در منبت سوسن

دو سر آورده رو یکسر، بقصد جدی تن پرور؛

یکی زد مخلبش ز ابسر، یکی منقارش از ایمن

چو درج لؤلؤم، شد برج دلو، اندر نظر پیدا؛

در آن چون ماه کنعان، زهره ی تابنده را مسکن

شناور اندرین دریای اخضر حوت و تیر آنجا

چو یونس صبحدم مشغول ذکر ایزد ذوالمن

شبان شب، همانا از قفای گله یی گشتی

که گاوش عنبر افشان بود و آهو مشک و بزدلان

بجزع دختران شوخ چشم اختران آن شب

دهد تا زیب زال چرخ، سودی سرمه در هاون!

کواکب بود بس تابنده، برچیدن توانستی؛

گدای کور، دینار و درم از کوچه و برزن

براه خود روان، از ثابت و سیاره هر کوکب؛

بسیر روشنان، در ظلمت شب مانده حیران من

همه شب، چشم چون چشم ستاره داشتم حیران

که تا بینم چه فتنه زاید این فرتوت آبستن؟!

بناگه، حقه مشکین، که چرخش بود بازیگر؛

شکست و سوده ی کافور افق را ریخت بر دامن!

سیاووش شب، از افراسیاب روز شد رنجه؛

به طشت نیلی اش چون خور جدا کردند سر از تن

همان خون است جوشان، این شفق در مشرق و مغرب؛

بصبح و شام و، مرغان سحر از سوک در شیون

ز جنبش، بال مرغان شد نوازن؛ یا بود لرزان

بساق و ساعد لیلی وشان، خلخال و اورنجن

بمشرق تا نهد تکبیرخوانان بیضه ی زرین

خروس صبح، برچید از افق بس سیمگون ارزن

ز قندیل کواکب، شد شبستان جهان خالی؛

فروغ مشعل خور سر برون آورد از روزن

نهان بگریست، بانوی حبش، با نرگسش غمزه؛

عیان خندید خاتون ختن، با غنچه ی روشن!

کند تا چشم یعقوب فلک روشن، ز بویش ؛ زد

زلیخای صبا بر یوسف خور چاک پیراهن

همایون، اول روز، اول ماه، اول سالم؛

که با من شد صباحی در صباح آن صبوحی زن

صبوحی، صحبت شعر و صباح آغاز فروردین؛

صباحی همدمی کز صبح دارد پاکتر دامن

در آن فرخنده ساعت، کز پی عیش حریفان شد؛

فلک، از ابر میناوش، زمین از سبزه مینوون

حریفان، هر یکی، در فکر کار خود ز نیک و بد؛

ظریفان، هر یکی، در یاد یار خود، ز مرد و زن

گرفته دست هم، ما و صباحی رفته در باغی؛

نشیمن کرده در پای درختی سبزه پیرامن!

همان ناگشته از جام صبوحی شاهدان سرخوش

همان ناکرده شمع صبح را زال فلک روشن

شده از بیخودی، در پای مینا، سست هر ساقی؛

زده از روشنی بر طور سینا طعنه هر برزن

مگر در باغ و صحرا، ریختی شب ابر آزاری؛

ایاغ غنچه را صهبا، چراغ لاله را روغن

نم ابر بهاری، شسته گرد از دامن صحرا؛

دم باد شمالی، رفته خار از ساحت گلشن!

زمین را ابر آذاری، پی مشاطگی آمد؛

سفیدابش ز نسرین سوده بررو غازه از روبن

شکوفه، چون ستاره ریخته هر شاخ و، از شبنم

فگنده گوشوار و مرسله بر گوش و بر گردن

بباغ و بوستان، اندر زد ازهار و ریاحین سر؛

چه گوناگون قبا در بر، چه رنگارنگ پیراهن؟!

عیان هر گوشه صد مجلس، بهر مجلس دو تن مونس؛

بریحان دید بان نرگس، بلاله همزبان سوسن

یکی را جبه ی اخضر، یکی را کله ی اصفر

یکی را حله ی احمر، یکی را کرته ی ادکن

سحاب، از طارم هر شاخ، باران بر سمن گویی

که در ناب دانه دانه میریزد ز پالادن

نسیم از رخمه ی هر برگ، رقصان در چمن، گویی

که مشک سوده، توده توده می بیزد ز پرویزن

فگنده هر شمر چین بر جبین از باد نوروزی

و یا پوشیده داود پیمبر سیمگون جوشن

تذرو و سرو در بازی، گل و بلبل بدمسازی؛

دو تن در ناز و طنازی، دو تن در ناله و شیون!

قدح پر راح ریحانی، حریفم یار روحانی؛

زبان در گوهر افشانی، چو دست خازن از مخزن

گهی از قصه ی عشاق، سرکردی حکایت او؛

گهی از انفس و آفاق میکردم روایت من

منش می گفتم: از هر کار، در دنیاست عشق اولی؛

مرا میگفت او: از هر چه در گیتی است حسن احسن

مرا میگفت: اوراق شکوفه ریخت، لاتضحک

منش میگفتم: اینک آمد از پی میوه لاتحزن!

مرا میگفت : اختر گشت با ما رام لاتبکی،

منش میگفتم: از چشم بد ایام لاتأمن

ز غیبم هاتفی خواند این قصیده ناگه از هاتف

بنامیزد معانی بدیع، الفاظ مستحسن!

قصیده نه، خجسته دسته یی از سنبل جنت؛

قصیده نه، همایون نغمه یی از بلبل گلشن

صباحی چون شنید آن نغمه، دید آن دسته گل گفتا:

بحمدالله که استادی درین فن، بلکه در هر فن

چه باشد گر کشی در گوشم، از آوازه آویزه

چه باشد گر کنی چشم من از دسته گلی روشن

بگفتم: دل برد این دسته و، جان بخشد این نغمه؛

که بستش دستیار تو، سرودش هم نوای من!

بدین سان، باغبانان دگر هم دسته ها بسته؛

باین آهنگ هم بالیده بس مرغان دستان زن

ز من این دسته گل جویی، مجو باز و مفرسایم

بمن زان لحن خوش گویی، مگو؛ منقار من مشکن!

تو ای دمساز نوپرواز، کاوازی از آن بلبل

شنیدی و گلی دیدی، پریدی تازه در گلشن

همایی بس همایون فر، حمامی بس مبارک پر؛

ولی جز آشیان دیگر نبودت هیچ جا مسکن

بدامی در نیفتادی، پرت نشکسته صیادی؛

قفس نادیده آزادی، ندیدی آنچه دیدم من!

توانم گرچه من هم دسته یی بستن، ازین گلها؛

توانم گرچه منهم ناله یی کردن، درین گلشن؛

هر انگشتم، نگارد نقش مانی، در نگارستان؛

هر آهنگم، گذارد باربد را طوق در گردن!

دریغ اما، که هم بست آسمان دستم ز هر کاری؛

همم راه نفس، کز دست او بر ناورم شیون!

خصوص اکنون، که در باغ آشیانم خالی افتاده

من اینجا در قفس مرغی غریبم پرفشان تن زن

صفاهان باغ و، منزل آشیان، من بینوا بلبل؛

قفس بیرون شهر اصفهان، از گلشن و گلخن!

چه شد گر چند روزی رفتم ای اهل وطن زآنجا؟!

کش آمد پاسبان دزد و شبان گرگ و رمه ریمن!

ز تأثیر دم جان بخش شبخیزان بفیروزی

دگر باز آیم انشاء الله از غربت سوی مسکن

چنان کز ننگ منکر، کرد عیسی رو سوی گردون؛

چنان کز چنگ قبطی، رفت موسی جانب مدین

نه از فرعون خواهم عون، خواهم از آله الحق؛

نه از شداد جویم داد، جویم ز ایزد ذوالمن

چو اسرائیلیان، در تیه غم ماندم؛ بود یا رب

ز لطف مطرب و ساقی، چه فروردین و چه بهمن

ز شاخ سرو و گل، چون قمری و بلبل برد سلوی؛

ز رشح جام مل، بر سوسن و سنبل نشیند من

ز دست انداز گردون است، غرق خون دل تنگم؛

بآیینی که از تیر تهمتن، چشم رویین تن

باین حال تبه، کز بخت ابتر گفتمت پیدا؛

باین روز سیه، کز سیر اختر کردمت روشن

غزلخوانی من، از عشق مهرویان بآن ماند؛

که گردد با جوانان پیر دست افشان و زانو زن

نمانده شوخیم در طبع، کز هزلت کنم خندان؛

نبوده کینه ام با کس، که از هجوش کنم دشمن

وگر مداحیم خواهی، بکف جزو مدیح اینک؛

نمی بینی ولی ممدوح، نه از مرد و نه از زن!

هوس را هم زند، خوانم اگر کل را سیه گیسو؛

طمع بر من تند، گویم اگر مثل را خدنگ افگن!

جهان بوده است بازیگاه طفلان، خاصه عهد ما

که حورش، گشته دیوو؛ دادگر، دد؛ زیرکش، کودن!

چه باید خواند دیو تلخ گو را، شوخ شیرین لب؟!

چرا گویم زنی روباه دل را، مرد شیر اوژن؟!

گدایی را، چه در زنبیل ریزم مخزن قارون؟!

عجوزی را،چه آویزم بباز و نیزه ی قارن؟!

چرا ابلیس را آدم شمارم، هند را مریم؛

بر اشعب چون نهم حاتم لقب، بر اژدها بهمن

نه زادان سرو دانندش، کشد گر پا ز گل گرپا

نه مردان شاه خوانندش، نهد گرزن بسر گرزن

دهندم گر بهای مدح جان، این خواجگان، بازم

رسد دعوای غبن آری فزون است از ثمن مثمن

مگر کالای خود را عرضه دارم بر خریداری

که بحر و کان ز جودش گشت ویران چون دل دشمن

مسیح عهد و بطلمیوس عصر، اقلیدس دوران؛

که از شاگردیش شادند استادان صاحب فن

نصیر الملک و المله، طبیب العیب و العله؛

انیس العز و الذله، رئیس الدین و الدیون

رخش، انوار را مطلع، دلش اسرار را منبع؛

برش ابرار را مرجع، درش احرار را مأمن

ای امید دل محزون، دلت مخزن، وفا مخزون؛

چو علم از عالمت افزون، بود خلقت ز حسن احسن

همت، از روی رخشنده بخنده گل بفروردین؛

همت، از دست بخشنده بگریه ابر در بهمن!

بتاج و تخت شاهان، گر درو لعلی بود؛ نبود

بسعی و کوشش دریا و کانت، آن گمان این ظن

شد از شرم کف نقاد و رشک طبع وقادت

روان خوی بر رخ دریا، چکان خون از دل معدن

بنظم و نثر تازی و دری، گاه سخن سنجی؛

کنی اعجاز اگر دعوی، منم ز آغاز من آمن

نباشد چشم حق بین همرهانت را چو تو، ورنه

بنور خود تو را کرده است ایزد چشم دل روشن

بلی نامحرمان، با پورعمران گر نبودندی

چو گشتی «رب ارنی » گو، ندادندیش پاسخ «لن»

اگرچه کس ندیده از ازل افلاک را عنین

عناصر را نبیند تا ابد کس گرچه استرون

کجا خواهند شد، ای گوهر یکتا بهمتایت

دگر ز ابای علوی، امهات سفلی آبستن

حکیمان جهان و، فیلسوفان زمان یکسر

چشندت جرعه از ساغر، کشندت دانه از خرمن

فلاطون وار سطالیس و لقمان، شیخ و فارابی

نشینی چون بمدرس، هم نشینانت به پیراهن

ندارندت بدرگه ره، تو دانایی و قوم ابله؛

تو بینایی و فوج اکمه، تو گویایی و جمع الکن

مرا شد رستم گردون پدر، نامهربان، اما

چو سهرابم اگر نشناسد و زخمی زند بر تن

چرا نالم چو می بینم، کزان لب نوشدارویم؛

همی بخشی گرش کاووس کی پوشید در مخزن

حسودت گشتی آگاه از هوای روضه ی خلقت

توانستی گذشتن گر جمل از رخنه ی سوزن

الا، تا دوستی و دشمنی از آسمان آید

الهی بر زمین بادا مدامت دوست و دشمن

سپهرش رام و مه بر بام و می بر جام و گل بر کف

صباحش شام و جایش دام و تلخش کام و کارش دن

شمارهٔ ۲۵ - وله قصیده

شاها ز کاسه ی سر دشمن، شراب خواه؛

وز بانگ کوس فتح، نوای رباب خواه

چون شاهباز، از پر کبکان اتاقه زن

چون شرزه شیر، از دل گوران کباب خواه

از لعل، آنکه آب ز مینای خضر ریخت؛

تا شویی آن لبان می آلوده، آب خواه

وز جزع، آنکه خواب ز چشم غزال برد

از رنج راه، تا شوی آسوده خواب خواه

با تاج و تخت، بیعت احسان و داد ده

با عقل و بخت، نسبت شیب و شباب خواه

محجوبه ی جلال، که مخطوبه ی تو شد

در حجله اش، ز حاجب این نه حجاب خواه

منع فساد دهر، ز سیف صقیل کن

دفع خطای چرخ، ز رای صواب خواه

بر دوش حلم، بار غنی و فقیر کش؛

وز دست لطف، پرورش شیخ و شاب خواه!

خاک ستم شعار ببیزو، جهاد دان؛

خون گناهکار، بریز و، ثواب خواه!

خوان کرم مپوش، ز غوغای حاسدان؛

گوش سپهر پر ز طنین ذباب خواه!

غبن است، سر بتاج کیان آیدت فرود؛

ای سایه ی خدا، کله از آفتاب خواه!

گر کشوری خراب، رسیدت ز دیگران؛

آباد کن چو خضرش و، گنج از خراب خواه!

تا برق دیده، کشت رعایا بپروری؛

از ظل چتر، بر سر عالم سحاب خواه!

گر در زمانه ی تو کند سایلی حریص،

از دیگری سؤال؛ ز جودت، جواب خواه!

هر جا فتاده بی پر و پا کبک و آهویی،

بینی؛ در آبصفه ی دیوان حساب خواه

از جنس باز، با ناخن و منقار و کج طلب؛

وز نوع شیر، پنجه و دندان ناب خواه

گر خصم بد رگ تو، ز حکم تو سر کشد

بر گردنش هم از رگ گردن طناب خواه

داری معذب، اهل حسد را ز رشک عدل

پیوسته زین روش همه را در عذاب خواه

گر بر فروزد آتش نمرود دشمنت

تو چون خلیل، از آیه ی رحمت خطاب خواه

چون ز آبروی فخر بشر گیرد انطفا

گو بولهب ز آتش کین التهاب خواه

محتاج باج نیستی، اما ز روم و روس

طوق و کمر، ز بهر فهود و کلاب خواه

ترک فلک، چو با تو جدل سر کند؛ مپیچ!

پایان کار رستم و افراسیاب خواه!

ناید تو را بمعرکه، هر کس رخ تو دید؛

هر گه کنی عزیمت میدان، نقاب خواه!

بر گردن عدو فگنی چون خم کمند

از بازوان دو رشته، توان خواه و تاب خواه!

سیل فنا، بکشت عدو تا کنی روان؛

از اقتران تیر و کمان، فتح باب خواه!

تا چشم بد بتیر بدوزی، ز روی ملک؛

آهن ز سنگ خاره و پر از عقاب خواه

از تشنگی، چو خنجرت آرد زبان برون؛

از خون سرد دشمن بدخواه آب خواه

در بحر خون، چو غوطه دهی خصم را بتیغ؛

بنشان ز درع موج و، ز خودش حباب خواه!

یک روز، تیغ بر کش و، از پیکران سران

هفتاد ساله قوت نسور و ذئاب خواه!

از خصم سخت کوش گران جان، بروز جنگ؛

بینی اگر درنگ، ز عمرش شتاب خواه!

تا تیغ زرنگار، بر آری ز دست خور؛

بر رخش نیلگون، ز مه نو رکاب خواه!

نعل و سمش، ز عظم قتیلان، بسیم گیر؛

یال و دمش، ز خون شهیدان خضاب خواه!

زان چار صولجان، سر دشمن برزمگاه؛

غلطان چو گوی، گاه ذهاب و ایاب خواه

با ذوق فتح و عدل، چو شوق طرب کنی؛

آسوده رو، ز ساغر زر لعل ناب خواه

خورشید را، بمیدان، قایم مقام ساز؛

برجیس را، در ایوان، نایب مناب خواه!

تا روزگار اهل هنر گیرد انتظام

در وضع چار رکن جهان انقلاب خواه

یعنی بخشم و لطف خود و، عزم و حزم خویش؛

تبدیل نار و ماء و هوا و تراب خواه

آذر، ز بندگان تو داعی دولت است

شاها دعای بنده ی خود مستجاب خواه

کامیش، غیر گوشه ی چشمی ز شاه نیست،

شاها، ورا بنیم نگه کامیاب خواه!

زد انوری ز معجزه دم، و بن قصیده گفت

گر باورت نمیشود از وی، کتاب خواه!

ور نظم آبدار وی، از من طلب کنی؛

گویند اهل دانشت: آب از سراب خواه!

پرواز شاهباز، که گفتت ز صعوه جوی؟!

آواز عندلیب، که گفت از غراب خواه؟!

تا زهره بیدرنگ زند ناخنی بچنگ

از مطربان زمزمه پیرا، رباب خواه!

تا جام مه ز مهر، لبالب کند سپهر؛

از ساقیان آینه سیما شراب خواه

شمارهٔ ۲۶ - قصیده در مدح شاه غریب

پیش که شاه اختران، تیغ کشد به لشکری؛

خیز مگر به برق می، برقع صبح بردری

پیش که صبح از طرب، خنده کند به زیر لب؛

خیز که در وداع شب، جام به گریه آوری

پیش که پرتو افگند، مهر به دشت خاوران؛

خیز و فرو نشان ز می، شعله شمع خاوری

پیش که خازن سحر، مخزن در پراگند؛

از قطرات باده کن، جم چو درج جوهری

پیش که چون مشاطگان، صبح بغازه شفق؛

از رخ چرخ بسترد آبله‌های اختری

خیز و بده ز جام زر، باده لاله‌گون مگر؛

آبله‌های اشک سرخ، از رخ زرد بستری

پیش که موسی فلک، آتش مهر بر کند؛

خیز مگر ز طور خم، آتش سوده آوری!

پیش که مرغ هر چمن، خواند بر گل و سمن؛

خیز و به مدح شه ز من، گوش کن این نواگری

شاه جهان، ابوالظفر، شاه غریب کش زفر

شیر نباشدش مفر، او بودش مظفری

آنکه اعاظم زمان، داده خطش به بندگی؛

آنکه افاخم زمین، رفته پیش به چاکری

آنکه ز جود او بود، معن سمر به اشعبی

و آنکه ز عدل او زند، باز دم از کبوتری

آنکه به ساحت کرم، آمده والی‌النّعم؛

در کف اوست جام جم آینه سکندری

در صف رزم دشمنش، سود نداشت جوشنش

کرده ز بیم بر تنش، هر سر موی خنجری

ای تو سکندر زمان، از چه؟ ز ملک پروری!

وی تو ستاره یمان، از چه ز نیک اختری..

شد چو فلک به کام تو، نوبتیان نام تو

طبل ظفر به نام تو، کوفته و آن نواگری

در همه شهر شهره شد، حلقه گوش زهره شد؛

ناله کوس کسروی، نغمه سنج سنجری

تا شده بخت یار تو، گشته عدو شکار تو؛

کار عدو و کار تو، عاجزی است و قادری

تا علم تو زد دمی، زال جهان چو مریمی

عیسی فتح را همی حامله شد به دختری

آتش و آب و خاک و باد، از تو گرفته اتحاد؛

آورمت کنون به یاد ای به تو ختم داوری

آتش بار آبگون، آهن تیغت ای جوان

خاک سکون باد تک، هیکل رخشت ای جری

زآتش کین رسد اگر، بر کره اثیر اثر؛

برق عنان سمند تو، می‌رسدش سمندری

دیر خرام و برق دو؛ سست لجام و سخت رو؛

ز ابلق روز و شب گرو، برده گه تگاوری!

ماه جبین و مشک دم، آینه نعل و سنگ سم

گشته نکرده راه گم، باختری و خاوری

خاست ز خسروان غریو، اینکه تو راست ای خدیو؛

اسب که هیکلش چو دیو، آمد و پویه چون پری

تیغ تو در مصاف کین، پهلوی ملک و پشت دین؛

فربه و راست کرده بین، حسن کجی و لاغری!

عدل تو تا درین دره، محتسب است یکسره

در گله میخورد بره، شیر پلنگ بربری!

جود تو جود حاتمی، عدل تو عدل کسروی؛

خلق تو خلق احمدی، تیغ تو تیغ حیدری!

دست نوال، زرفشان؛ تیغ جدال، سرفشان؛

باز جلال پرفشان؛ اینت کمال برتری

چهره ی فتح لاله گون، رایت خصم سرنگون؛

کیست ز خسروان کنون با تو کند برابری؟!

همچو ستاره هر طرف، پادشهان کشیده صف؛

آمده صولجان بکف، ماه نوت به چاکری

بر تو فگنده چون کیان، سایه درفش کاویان؛

وقت چو داری، از میان گوی چرا نمیبری؟!

خیز و سر سران فگن، گردن منکران شکن؛

از دل سروران بکن، بیخ درخت خودسری

کسروی نسب تو را، خسروی حسب تو را

دینی و دنیوی تو را، از صفوی و نادری

کوری چشم ناکسان، گرد سیه بمه رسان؛

کز پی عطر طیلسان، مشتری است مشتری!

چون شودت زبون عدو، زود مریز خون او؛

باش ز غصه در گلو، خون رودش بمدبری

هر که تو را برد حسد، سرزدش از حسد جسد؛

او بسزای خود رسد، تیغ تو ا زگنه بری

دیده و بیند ای جوان، در همه ممالکت ؛

وقت قوی گدازی و، گاه ضعیف پروری!

پیل ز پشه خیرگی، شیر زمور چیرگی ؛

خور ز سحاب تیرگی، برق ز خار نشتری

گل ز تگرگ خرمی، لاله ز برق همدمی؛

شیشه ز سنگ نرمی و، شمع ز باد یاوری

والی ملک قندهار، احمد تیره روزگار؛

آمد و جست کارزار، از تو بتیره اختری

چون ز تو نور فرهی، دید و نشانه ی بهی؛

رفت و اثاثه ی شهی، ریخت ز طوس تا هری

جیش تو را زهندوان، باز شناسد ای جوان

هر که غبار کاروان، داند و گرد لشکری

سکر جوانیت بسر، باشد و سکر جاه و فر؛

سکر سه گرددت اگر، رو به نی و می آوری

حیف بود بگوش تو، نغمه ی نی بمطربی؛

عیب بود بهوش تو، نشأو می بمسکری!

ناله ی من شنو، نه نی؛ غصه ی خلق خور، نه می؛

باج ز روم جو، نه ری؛ تاج ز هند نه هری!

گشت گر از پدر نوان، جانت و شد ز تن توان؛

عقل خلیلی ای جوان، خواندی و جهل آزری!

رنجه مساز دل اگر، خون شدت از پدر جگر؛

زان پسر و پدر نگر بت شکنی و بت گری

یوسفی، از برادران، شکوه مکن؛ قبادران؛

هست هنر تو را در آن کز سر جمله بگذری!

دیده ی ز رشک بس تعب، بوسفیان و بولهب؛

یافت چو احمد از عرب، مرتبه ی پیمبری!

لیک مگو: مضی مضی، آنچه ز روضه ی رضا

رفته بغارت از قضا، کوش بجایش آوری

چرخ چو دین پناهیت، دیده وداد خواهیت؛

کرده بعهد شاهیت، توبه ز سفله پروری

پاکی دامنش نگر، دفتر فکر من اگر؛

جز تو بشوهر دگر، سر ننهد بهمسری

چون نبود سخن رسی، حیف بود سخن بسی؛

ورچه دهد بکس کسی، جایزه ی سخنوری

گر همه پارساست زن، دید ز مرد چون عنن؛

از پی نان و آب، تن در ندهد بشوهری!

نقل جهان گذارمت، هان بخلاف نشنوی؛

راز جهان شمارمت، هان بگزاف نشمری!

سال به پنجه این زمان، آمد و نیست در گمان؛

کز ره کینه آسمان، کم کند ای ستمگری

روز بروز، تیره تر گردد و، چشم خیره تر؛

تا بکجا رسد دگر، دور سپهر داوری؟!

خاصه کنون که هر تنی، دم زده از تهمتنی؛

خاصه کنون که هر سری، کرده هوای سروری!

گشت ز جهل گمرهان، شد ز جحود ابلهان؛

قلعه ی خیبر، این جهان؛ خلق، جهود خیبری!

سفله ی روزگار را، داده سپهر اعتلاء

سخره ی هردیار را، کرده جهان مسخری

شسته حواریان بخون، جامه ز بخت واژگون

غوک همی کند کنون، بر لب چشمه گازری

گشته عیان درین زمان، از حرکات آسمان،

تیره ستاره ی یمان، خشک شکوفه ی طری!

نوحه ی جغد د ریمن، ناله ی زاغ در چمن

الفت خار با سمن، صحبت دیو با پری!

موسویان، بتاب و تب، سامریان گشاده لب؛

کس نشناسد ای عجب، ساحری از پیمبری

معجزه ها ز سروران، دیده و باز کافران؛

کرده دراز چون خران، گوش بگاو سامری!

داده درین کهن سرا، گردش نیلی آسیا،

تیغ بدست روستا، بیل بدوش لشکری!

بر سر چارسو خرند، اهل جهان بیک بها،

جیفه و مشک تبتی، حنظل و قند عسکری

گشته مشاطگی گزین، دست یلان تیغ زن؛

سوده بتختگاه زین پای زنان سعتری

پهلوی شیر میدرد، گاو بزور فربهی؛

شاخ ز گاو میخورد، شیر ز شرم لاغری!

بر کف چور زال بین، مقرعه کرده سوزنی؛

بر سر پیر زال بین، مقنعه کرده مغفری

زمزمه سار گله شد، مطرب بزم خسروی

خشت زن محله زد، تکیه بقصر قیصری

خورده بکپر کوزه گر، آب صواع یوسفی؛

برده بحیله پیله ور، آب متاع جوهری

روسبیان نهفته رو، خفته بمهد سلطنت؛

پردگیان گشاده سر، بسته کمر به چاکری

لولی شوخ دیده بین، کرده به زهره همدمی؛

بنده ی زر خریده بین، جسته به خواجه همسری

دستگه گدایی و، دعوی جود برمکی؛

ساعد روستایی و، سایه باز نوذری!

هدهد و افسر جمی، قنفذ و تیر رستمی

هندو عفاف مریمی، عقرب و شکل عبقری

کار جهان، چو شد تبه؛ شاه گدا، گداست شه؛

گشته عزیز روسیه، یافتم سفله برتری

منکه بدوده ی مهان، منتسبم در این جهان؛

نیست عجب چو همرهان، افتم اگر به چاکری

کرده چو آسمان زمین، از پی خواریم کمین؛

گشته چو جان، دلم غمین؛ زین پدری و مادری!

لیک اگرم کشد بخون، گردش چرخ واژگون؛

شکر کنم، نه شکوه چون، عیب نه جز هنروری

رفته بسیر بحر و بر، عمر و نبرده زان سفر؛

جز لب خشک و چشم تر، بهره ز خشکی و تری

حسن همی زند نهان، راه دلم بجادویی؛

عشق همی کشد به خون، خنجرم از دلاوری

تا چه رسد درین میان، بر دل و جان ناتوان

حسن و رم غزالی و عشق و دم غضنفری

همتی ای دل حزین، باره کشیم زیر زین؛

بو که رها شویم ازین، چار حصار ششدری

اهل زمانه، چون زمان؛ بیهده گوی و بدگمان!

تیر نفاق در کمان، خنجر کینه حنجری

در ره کین، سبک تکی؛ رحم نه در دل اندکی؛

گاه ستیزه هر یکی، از پی جان دیگری

دشمنی قدیم را، نام نهاده دوستی؛

رهزنی غنیم را، داده لقب برادری

مانده به معن زایده، نام ز بذل مایده

ورنه بگو چه فایده، جز شره از توانگری؟!

شمارهٔ ۲۷ - قصیده در تعریف میرزا نصیر طبیب اصفهانی

از صفاهان، بوی جان آید همی؛

بوی جان از اصفهان آید همی!

اصفهان، مصر و چو مهر، از خانه صبح

یوسفی بر هر دکان آید همی!

رشته ی جان برکف، آنجا زال چرخ!

چون کلاف ریسمان آید همی!

اصفهان، شام و، صفای صبح آن

چشم را بر دل گران آید همی!

نیم شب شعری برون آید ز شام؛

تا بسوی اصفهان آید همی!

اصفهان چین و، غزال وادیش

مشک بر صحرافشان آید همی

هر که پا بر خاک مشکینش نهد

مشک چینش، تا میان آید همی

اصفهان بغداد و، بهره زنده رود

دجله آبش در دهان آید همی

وصف بی آسیب سیبش، تا کند؛

هر رطب، رطب اللسان آید همی

اصفهان، یونان و از یونانیان؛

گر حدیثی در میان آید همی

کودک هر مکتبش را از خرد

خنده بر یونانیان آید همی

بشر حافی، زاهدانش راز پی

از ارادت سایه سان آید همی

در ریاض نظم، کمتر شاعرش؛

با ملک همداستان آید همی

گر به طوس و فارس، ز اهل نظم او؛

داستانی در میان آید همی

هم ز فردوسی برآید الحذر

اسم ز سعدی الامان آید همی

گر نگارم اهل جودش را کرم

آل برمک را گران آید همی

ور نویسم پردلانش را جگر

زابلستان را زیان آید همی

گلرخانش، رشک غلمانند و حور؛

وصفشان گر در بیان آید همی

سال و مه، مالندشان تا سر به پای

حور و غلمان از جنان آید همی

دلبرانش، غیرت ما هندو مهر؛

نامشان چون بر زبان آید همی

روز و شب، تا آستان بوسندشان؛

مهر و ماه از آسمان آید همی

از خیانت، خالی است آن مرز و بوم؛

دزد آنجا پاسبان آید همی

در دیانت، اهل شهرش، شهره اند؛

گله را، گرگش شبان آید همی

از وفا لیک اندکی بیگانه اند؛

تنگ شد دل، بر زبان آید همی

جاودان بادا، که هر صبحش نسیم؛

از بهشت جاودان آید همی

چون عیان شد سرمه از آن خاک پاک

خوش بچشم مردمان آید همی

زنده رودش، عین آب زندگی است؛

زان بچشم مرده جان آید همی

وین عجب، کان آب گویند از نظر؛

شد نهان، و آنجا عیان آید همی

سنگ کوه و، خاک صحرایش بپا؛

چون پرندو پرنیان آید همی

چارباغش را که آب از هشت خلد

خورده، رضوان باغبان آید همی!

سایه ی برگ درختانش بسر

خوشتر از هر سایبان آید همی

تا نوا آموز از مرغان آن

طوطی از هندوستان آید همی

بی گمان، باغ جنان هر کس شنید

اصفهانش در گمان آید همی

در صفاهان، هر که دارد خانه، کی

یادش از باغ جنان آید همی!

داشتم من نیز آنجا خانه یی

جان دهم، چون یاد از آن آید همی

کرد از آنجا، آسمان آواره ام

این ستم از آسمان آید همی

یاد آن ویرانه، کش از کاهگل

بوی مشک و زعفران آید همی

در همان ویرانه، کز جانهای پاک

گنجها، آنجا نهان آید همی

هم گل و هم ارغوان کشتم کز آن

جان بتن، راحت بجان آید همی

ریزم اشک ارغوانی، چون بیاد

آن گل و آن ارغوان آید همی

حال آن بلبل، چه باشد در قفس

کش بخاطر آشیان آید همی

شد خراب آن بوستان، تا بوی گل

از کدامین بوستان آید همی؟!

راه گم شد، تا دگر بانگ جرس

از کدامین کاروان آید همی؟!

میکنم تیر دعا هر شب روان

تا یکی زان بر نشان آید همی

کی بود کی کز دم باد بهار

گل بسوی گلستان آید همی

بلبل ناکام رفته ز آشیان

باز سوی آشیان آید همی

با هم آوازان گلشن صبح و شام

نغمه سنج و نغمه خوان آید همی

الغرض، بودم شبی در فکر این

کآسمان کی مهربان آید همی؟!

صبحدم، دیدم صبا از اصفهان؛

جانب کاشان، نهان آید همی

بر سر راهش دویدم، گفتمش:

از تو بوی اصفهان آید همی

خنده زد، گفتا: چه دانی؟ گفتمش:

بر تن از بوی تو جان آید همی!

گفت: آری، گفتمش: از اصفهان

جز تو کس از رهروان آید همی؟!

گفت: با من عندلیبی پرفشان

اینک از آن بوستان آید همی

عندلیبی نه، حمامی بر پرش

نامه یی از دوستان آید همی

گفتمش: از دوستان یا رب کسی

یادش از این ناتوان آید همی؟!

گفت: من از دیگران آگه نیم

پیکی از فخر زمان آید همی

از نصیر المله و الدین سوی تو

قاصدی با کاروان آید همی

گفتمش: گر پیک مخدوم من است

جبرئیل از آسمان آید همی

نکهت پیراهن یوسف به مصر

سوی کنعان رایگان آید همی

ریح رحمان است، کز ملک یمن؛

سوی یثرب بیگمان آید همی

آن مسیح عهد و بقراط زمان

کو به لقمان همزبان آید همی

چون کند تشریح، جالینوس هم؛

کاردش بر استخوان آید همی

گر مهندس اوست، بطلمیوس نیز

بر درش زانو زنان آید همی

آن ارسطو، کش فلاطون حکیم؛

در خم از خجلت نهان آید همی

ور به فارابش فتد روزی گذار

بر تن بو نصر، جان آید همی

بوعلی، زابروی او گر بنگرد؛

یک اشارت رمزدان آید همی

این نصیر و آن نصیر، اینک ببین

بس تفاوت در میان آید همی

گر بسنجم فضلشان، با یکدگر

فضلها این را بر آن آید همی

گر نویسم، شرح فضلش مختصر؛

بس معانی در بیان آید همی

کشف دانش، گر کند علامه اش؛

از حرم بر آستان آید همی

از ره دانش چو اخفش، سیبویه

بردرش چون خادمان آید همی

وصف نثرش، کار وصاف است و بس

زو نظامی نظم خوان آید همی

سعدی، از شیراز آرد خدمتش

انوری از خاوران آید همی

ورد و اخلاقش قرین خواهم، اویس

از قرن، با او قران آید همی

حکمت وجود، از دل و دستش طلب؛

در و لعل، از بحر و کان آید همی

خوان احسان گسترد، چون از کرم

جود او، چون میزبان آید همی

بر سر خوانش، چو حاتم، معن هم

چون نخوانده میهمان آید همی

صاحبا، آه از فراق، آه از فراق؛

چند غم در دل نهان آید همی؟!

در دلم، نبود غمی غیر از فراق

گویمت هان، تا عیان آید همی

بحر خونخواری است هجران، ناخدا

می نخواهم در میان آید همی!

شاید از لطف خدا، نه ناخدا

کشتی من، بر کران آید همی

گرچه مهجور از توام کرد آسمان

ز آسمانم، جان بجان آید همی

باز امید وصل دارم ز آسمان

هر چه گویی ز آسمان آید همی

چو بخاطر مهربانیهای تو

آید، اینم بر زبان آید همی:

رودکی گو نشنود کز اصفهان

«بوی یار مهربان آید همی

نه گلستان، خار زارست اصفهان

گر نه بویت ز اصفهان آید همی

پیر کنعان، بوی یوسف چون شنید

نور در چشمش عیان آید همی

ورنه بیحاصل بود، گیرم ز مصر

کاروان در کاروان آید همی

آل سامان، لاف سامان کی زنند؟!

جود تو گر در میان آید همی

رودکی را، رود دانش بگسلد؛

خامه ام چون در بیان آید همی

آسمان و بوستان است اصفهان

مادح و ممدوح از آن آید همی

نور مهر، از آسمان تابد مدام؛

بوی گل، از گلستان آید همی!

تا بباغ روزگار از دور چرخ

گه بهار و گه خزان آید همی

دوستت را، بر دو دست جام گیر؛

هم گل و هم ارغوان آید همی

دشمنت را، بر دو چشم عیب بین؛

هم خدنگ و، هم سنان آید همی

اصفهان، آباد باد از بوی تو

بوی تو از اصفهان آید همی

زنده باشی صبا تا زنده رود

سوی اصفاهان روان آید همی

شمارهٔ ۲۸ - قصیده در تعریف احمدخان خویی دنبلی - ماده تاریخ ۱۱۹۱ ه.ق

چو مهر باختری، همچو ماه کنعانی

شد از فسون زلیخای چرخ زندانی

برادران حسود ستارگان دادند

ز دست، یوسف خورشید را بارزانی

برآمد از افق شرق مه، چو بن یامین؛

جهان چو دیده ی یعقوب گشت ظلمانی

شدم بگوشه ی بیت الحزن، درش بستم؛

غمین نشسته، بزانو نهاده پیشانی

نه روغنی، که دهد روشنی چراغ مرا

نه روزنی، که کند ماه پرتو افشانی

گهی بفکر، کز آغاز شد چها دیدی

گهی بذکر، که انجام چون شود دانی؟!

بخواب رفته همه مرغ و ماهی و، رفته

سه پاس از شب و، من در سپاس یزدانی

صدای حلقه ی در، ناگهم بگوش آمد؛

شگفت ماندم در کار خود ز حیرانی

که هیچکس نشناسم که نیم شب پرسد

ز حال زار مسلمانی، از مسلمانی!

وگرنه، وام بگردن ز خواجه یی دارم

که تا سحر کندم شب بحجره دربانی!

وگرنه خون کسی ریخته گریخته ام

که جویدم بشب تیره عدل سلطانی!

وگرنه بزم شراب است کلبه ی تنگم

که پا نهد عسس آنجا چو دزد پنهانی!

که میزند بدر این حلقه نیم شب یا رب؟!

که نام او نه فلانی بود نه بهمانی!

عصا گرفته بکف، دل طپان و پا لرزان؛

سبک شدم سوی دهلیز با گران جانی

عیان ز رخنه ی در دیدم آن فروغ که دید

بطور از قبس آن شب، شب عمرانی

چو پیش رفته گشودم در، آفتابی بود؛

کشیده سر ز گریبان سرو بستانی

مهی، خطش حبشی، غبغبش سمرقندی؛

بتی، تنش ختنی و لبش بدخشانی

گرفته مست بیکدست شمع کافوری

بدست دیگر، مینای راح ریحانی

درآمد از در و گفتا: ببند، چون بستم؛

کله فگند و قبا کند ماه کنعانی

بسجده شکرکنان، من برابرش گویی

نشسته ثانی یعقوب و یوسف ثانی

چو گرم شد سرش، از یک دو جام باده تلخ؛

درآمدش لب شیرین بشکر افشانی

چه گفت؟ - گفت که: ای همدم ابیوردی؛

چه گفت؟- گفت که: ای همزمن به شروانی

نه دلنوازی حسن است، اینکه آرایم

رخ از شراب، که آرایشی است جسمانی

تو را گذارم، چون خال در سیه روزی؛

تو را پسندم، چون زلف در پریشانی!

نه پاکبازی عشق است، اینکه آلایم

بلای باده، که آلایشی است روحانی!

تو را که زاهد عهدی، بطاعت اندوزی؛

تو را که شهره ی شهری، بپاکدامانی

سرم خوش است، باین سرخوشت کنم کاینک

قمیص یوسفی آورد ریح رحمانی

رسانده نکهت گل، هم صبا و هم ز سبا

رسیده نامه رسان هدهد سلیمانی

بگفت این و، بمن داد نامه ی رنگین؛

که رنگ یافته از وی ترنج گیلانی

بمهر، مهر چو برداشتم ز عنوانش؛

شناختم خط دیرینه یار روحانی!

کدام یار؟! سمیع السرایری که زهوش

بگوش دل شنود رازهای پنهانی!

ادیب محکمه ی عقل و حکمت، آنکه رود

بهر کجا، زند آن ملک لاف یونانی

حلیف زهد و، نه هر حد معروفی

الیف عشق و، نه هر عشق، عشق صنعانی

نوشته بود پس از شوق وصل و شکوه ی هجر

که ای دعاویت از هر مقوله برهانی

گذشت عمرم، اگر چه بناخوشی، یک چند؛

کنون همی گذرد خوش، بدولت خانی

تو را که مانده کنون تنگتر ز هم دل و دست

به تنگنای عراق، اینقدر چه میمانی؟!

اگر چه خاطرش از هیچ راه نگشاید

همه بخلد برین گرد رود صفاهانی

ولی چو رفتن احمد شنیدی از بطحا

چرا جنیبت هجرت به خوی نمیرانی؟!

چه خوی، بنزهت مصر و، نه مصر فرعونی؛

چه خوی، بخضرت شام و، نه شام ظلمانی!

چه خوی؟ بیمن عدالت، مداین اول؛

چه خوی؟ بمیمنت و امن کعبه ی ثانی!

چه خوی، که دید در آن لاله ریخت چون ژاله؟!

گل بهشت، خوی از خجلتش ز پیشانی!!

خصوص حال، که از بهر عیش اهل کمال

مهین مهندس اقبال خان خانانی

بساعتی که بر آراست دولتش ز سعود

فگند طرح سرا بوستان روحانی

چه بوستان، چه سرا دیدمش، ندیدم لیک

در آن قصور، قصور آشکار و پنهانی!

جز این که، چون تو کهن بلبلیش میباید؛

بیا به بستان، ای عندلیب بستانی!

چو شرح نامه بپایان رسید، صبح دمید؛

فشاند مرغ سحر بال، در سحر خوانی

ز پیش طاق رواق کبود، دست سحر

گسست رشته ی قندیلهای نورانی

نسیم صبح، سر آستین بماه افشاند

بزیر پرده شد این شاهد شبستانی

خروس عرش، به الله اکبر سحری؛

بچشم مردم نگذاشت خواب شیطانی

برج خویش، روان گشت چون مه آن بیمهر

چو چرخ من ز پیش در ستاره افشانی

پی دو گانه ی رب یگانه، ز اشک وداع

وضو گرفتم و سودم بخاک پیشانی

هوای دیدن آن قصر و بوستان کردم

غم چنانم در سینه کرد نیرانی

زدم بدامن باد سحر، همان دستی

که زد بتخته ی کشتی غریق طوفانی

که ای تو پیک غریبان، بگو بمولینا

کز وست پیرخرد کودک دبستانی

که آنچه شرح کمال و جلال خان کردی

ز نردبان بثریا مرو، که نتوانی!

تو را بس آنچه نوشتی، ز وصف خانه و باغ؛

در آن حدیقه الهی بکام دل مانی

جواب نامه غرض خواستم نویسم، لیک

گرفت دست مرا خامه از زبان دانی

که دوست لؤلؤ منثور چون فرستادت

به آنکه گوهر منظوم بروی افشانی

کتاب چندم، در حجره بود، بگشودم؛

مگر باذن حریفان کنم سخن رانی

ز نظم عرفی، و شعر کمالم آمد خوش

بهم کرشمه ی شیرازی و صفاهانی

ولی چو داشت سر اندر کنار من انصاف

بهیچ یک نزدم طعنه در نواخوانی

گهر، میان گهر ریختم؛ کند شاید

دقیق طبع رفیقان عصر، میزانی!

برسم هدیه، چو دیدم بپای آن حاجب

که روزکی دو در آن قصر کرده در بانی

نه تحفه زیبد، اثواب هندی و رومی؛

نه ارمغان سزد، اجناس بحری و کانی!

ز گنج خاطر، در جی لبالب از گوهر؛

که ننگ آیدش، از لؤلؤئی و مرجانی

گزیدم اینک و، بر درگهش فرستادم

که شد چو لعل دلش خون زرشک، خاقانی

اگر چه ساحت آن بوستان سرا دیدن

مبارک است بر اشراف نوع انسانی

و یا به تهنیتش ارمغان فرستادن

مقرر است بر اصناف انسی و جانی

ولی کنون، چو ز رفتار چرخ دولابی

ولی کنون، چو ز کردار بخت ظلمانی،

نه قدرتی، که فرستم بضاعت مزجات

نه قوتی که کنم رخش سیر جولانی

خوشم، که راوی اشعار خویش را شنوم

باین قصیده در آن بزم کرده ترخانی

همیشه تا زر و تا سیم را، ز صیرفیان

جهانیان بگرانی خرند و ارزانی

بدوستان و حسودان خان درین بازار

گرانی و سبکی باد یا رب ارزانی

تبارک الله ازین قصر و حبذا ازین باغ

که کرده حاجب او قیصری و رضوانی

دهم سپهر بود، نه دوم زمین این قصر؛

که خود مقابل روحانی است جسمانی

اگر سپهر نگویی، که روشنان سپهر

گشاده دیده در آنجا پی نگهبانی

نهم بهشت بود، نه دوم جهان این باغ؛

باین نشانه، که این باقی است و آن فانی

اگر بهشت نگویی، که حوریان بهشت

بسر دویده بآن بوستان بمهمانی

چرا چو دست ستم، پای دیو از آنجا بست؛

اگر نکرده بر آن در فرشته دربانی؟!

همی چراست درختش چو بخت بانی سبز

اگر نکرده در آن باغ خضر دهقانی؟!

بتان خلخی و دلبران نوشادی

در آن بهشت زده دم ز حور و غلمانی

فروغ شمسه درگاه آسمان جاهی

چراغ انجمن حاجبان دیوانی

ببزم عیسی مریم، نموده خورشیدی؛

ببام هفتم افلاک، کرده کیوانی

عیان زهر ثمری، نقش خامه ی بهزاد

نهان بهر شجری، کارنامه ی مانی

بتاک بسته، همه خوشه های پروینی؛

ز خاک رسته، همه لاله های نعمانی!

دروگری، همه از آبنوس و صندل و عاج؛

نظر ز دیدنش آینه وار حیرانی

فرح فزا و، روان بخش آب و چشمه ی آن؛

ز چشم مردم پنهان، چو آب حیوانی!

بچار فصل، در انهار سیمگون شب و روز

روان ز منبع آن بحر، جود ربانی

در آن حیاض و جداول، که باشدش همه سنگ

بلور و مرمر و یشب و زبرجد کانی

ز نخل وادی ایمن، همی نشان داده؛

براستی همه فواره های نورانی

چو چشم مجنون، از شوق در گهر پاشی

چو روی لیلی از شرم در خوی افشانی

شناور آمده مرغابیان در انهارش

چو روشنان فلک، در مجره جولانی

کشیده دست صبا، سایبان اطلس سبز

ز برگ تر بسر شاهدان بستانی

هر آن نهال که پوشیده رخت نوروزی

نداده ز آذر و دی نیز تن بعریانی

بهر کجا گذران افگنی نظر، بینی

بهر طرف نگران افتدت گذر، دانی

که نقش بند طبیعی، بدست شاپوری

ببردن دل هر کس نشسته پنهانی

ببرگ برگ درختان بارور هر سو

کشیده صورت شیرین به شکر افشانی

عبیر بیز و گهرریز، روز و شب آنجا؛

چه باد فروردینی، چه ابر نیسانی!

مگر سه گانه موالید را یکی کردند

در آن حدیقه که بادا ببانی ارزانی

بخاک جامد، همدست قوت نبتی

بچشم نامی دمساز روح حیوانی

کسی که دیده همه عمر یک ره آن گلزار

برند گر ببهشتش،کشد پشیمانی!

چرا که جست در آن راه اگر به دشواری

همیشه بود در اینجا رهش بآسانی

نه خار در کف گلچین، ز جرم گلچینی؛

نه چین بحاجب حاجب، ز خلق دربانی

غرض، گمان نکنم، گر ز اهل حاله نه یی

ز دیدن وز شنیدن محاسنش دانی

که حسن و صنعت این قصر و باغ نتوان یافت

بچشم و گوش، که وجدانی است وجدانی

حمام و طوطی آن قصر، از خوش آوازی

تذرو بلبل و آن باغ، از خوش الحانی

نکات حسن، نشان داده در نواسازی؛

زبور عشق، بیان کرده در نواخوانی؛

چگونه بر سر بانی فگنده سایه همه

بدستش ار نبود خاتم سلیمانی

مهین سلاله ی مجد و جلال، احمد خان

ثمین در صدف مرتضی قلیخانی

که اوست افضل مخلوق خلقت بشری

که اوست احسن تقویم خلق انسانی

به بر برش، هر ذره کرده خورشیدی

ببحر جودش، هر قطره کرده عمانی

نخست خاست، ز بحر کفش چو ابرقلم؛

ز لوح اهل کرم شست نام قاآنی

طلب شمرده بخود حتم، حاتم طائی

طمع نوشته ی بخود ختم، معن شیبانی

به نوح، نوح کنان، خلق میگریست که شد

ز باد فتنه زمین را سفینه طوفانی

کنون ز لنگر عدلش، جهان بحمدالله

نجات یافته از چار موج ارکانی

همان عصای کلیم است، تیغ خونخوارش؛

که خلق را رمه کردار کرده چوپانی

چو در میان رمه، دیده گرگ قبطی رنگ؛

بدست موسوی اش کرده تیغ ثعبانی!

بکار حکم نیفتاده مشکلی او را

جز اینکه حق گذارند بر او بآسانی

نه عفو او نگرد در خیانت خائن

نه عدل او گذرد، از جنایت جانی

بباغ چون نگرد حفظ او بناطوری

براغ چون گذرد ما پس او بچوپانی

بفرق صعوه کند چنگ باز، شانه کشی

بکام بره کند ناب شیر پستانی

بپاست رایت اسلام از سلامت او

خدا کند نفتد رخنه در مسلمانی

غرض نگارش تاریخ را نوشت آذر

زید بکام درین بوستانسرا بانی

شمارهٔ ۲۹ - و له طاب ثراه

ای تو ثانی مه کنعانی

نه، تو اول، مه کنعان ثانی!

ای که ایزد بتو و خوبان داد

رتبه ی یوسفی و اخوانی

ای غمت، مایه ی عشق ابدی

وی خرابی تو آبادانی

ای غبار قدمت، کحل غزال؛

وی غزال حرمت قربانی

ای که از روی تو و موی تو شد

روز نورانی و، شب ظلمانی

گشته بر روی تو واله ارژنگ

مانده از نقش تو حیران مانی

دید تا پرتو خورشید رخت

آب شد آینه از حیرانی

نیست همتای تو و همسر تو

سرو باغی و گل بستانی

لعل لب، گوهر دندان، بودت؛

این بدخشانی و، آن عمانی

وصف حسنت، بحقیقت نتوان

کآنچه از وصف فزون است، آنی

جز وفا، نیست مرا تقصیری؛

جز جفا، نیست تو را نقصانی

آنقدر صبر من و، رحم تو کم

شد که گر فاش وگر پنهانی

شکوه خواهم نکنم، نتوانم؛

جور خواهی نکنی، نتوانی!

آنقدر درد تو دارم که اگر

از تو درمان طلبم، درمانی

از نگاهی، دل و دین باختمت!

ای تو ترسایی و من صنعانی

گرد هم جان، خجل از من نشوی؛

که تو خود درخور صد چندانی

بنده ات من، که مرا خواجه تویی؛

بشکر خنده چو لب جنبانی

بنده یی غیر منت، در همه شهر

نفروشند باین ارزانی!

خلق را، بنده خریدن مشکل؛

بتو آسان و باین آسانی

ای جوان، چون ز غمم کردی پیر؛

نکنی کز در خویشم رانی!

از جوانان، ببرم گوی همان؛

کرد اگر قامت من چوگانی

هان دعائی کنمت پیرانه

که شوی پیر و غم من دانی

پیرم و، عادت طفلان دارم؛

بمن این شوخی طبع ارزانی!

گاه از خنده کنم گلریزی

گاه از گریه گلاب افشانی

کردم از خنده، نه از بیخردی بود؛

و آخرم، گریه ز بیدرمانی!

راز من، کش همه کس میداند؛

کاش دانم که تو هم میدانی

ای خوش آن بزم کز اغیار نهان

بنشینی و مرا بنشانی

گاه جامی ز تو من بستانم

گه تو از من قدحی بستانی

گه شرابی دهیم، بی شر و شور؛

گاه راحی دهمت ریحانی

گاه من لاله ز باغت چینم

گه تو گل بر سر من افشانی

سخنی گاه من از تو پرسم

غزلی گاه تو از من خوانی

من تو را خواجه یی از خود دانم

تو مرا بنده یی از خود دانی

فاش گوییم بهم راز نهان

وارهیم از سخن پنهانی

نه که نادیده خطائی از من

دلم آزاری و جان رنجانی

بی سبب، چشم بمن نگشایی

بیگنه روی زمن گردانی

ای پریچهره، ندارد طاقت؛

بیش ازین حوصله ی انسانی

مکن آزارم، از آن روز بترس

که نمانم من و، تنها مانی!

دادی ای دوست بدوری فرمان

چکنم؟! آه ز سرگردانی!

طاقتم نیست که فرمان برمت

قدرتم نیست بنافرمانی

من بوصل و تو بهجران مایل؛

چکند تا کرم یزدانی؟!

چند چند، از سخن رنگ آمیز؟!

چند چند، از صفت شیطانی؟!

آرزوی دگرم نیست دلا

غیر ازین کز کرم سبحانی

روی بر خاک نهم بنشینم

همنشین با ملک روحانی

در جوار نبی مطلبی

یا مزار علی عمرانی

کز شب مردن، تا روز نشور

شنوم رایحه ی ریحانی

گاه گویم، بچه سامان آذر

پر، نه؛ پرواز حرم نتوانی!

گاه گویم که: مخور غم چون نیست

بی سران را، غم بیسامانی

این ره عشق بود، مایه مخواه؛

عاشقی نیست چو بازرگانی!

گاه اندیشه و، گه شوق فزود؛

اینک از وسوسه ی نفسانی

راه گم کرده بصد اندوهم

مانده در زاویه ی حیرانی

آنکه باد علمش نوروزی

آنکه ابر کرمش نیسانی

آنکه از تیغ کند بهرامی

آنکه از عقل کند کیوانی

آنکه برجیس کند دمسازیش

آنکه کیوان کندش دربانی

آنکه بدمهر و مه او را دو غلام

بهر زر پاشی و سیم افشانی

آنکه تیرش بدبیری مشغول

همچو ناهید بخوش الحانی

آن کزو عدل بود بازاری

آن کزو ظلم بود زندانی

آنکه چون کرد رقم دفتر عدل

نسخ شد نسخه ی نوشروانی

آنکه خشم وی و خلقش بجهان

این کند مالکی، آن رضوانی

گلشن رحمت و برق غضبش

این جنانی کند، آن نیرانی

رستم عهد، بشمشیر زنی؛

جم گیتی، به بلند ایوانی

ای غلامی سرایت، شاهی؛

وی گدایی درت، سلطانی

روز و شب، صرفه یی از هم نبرند

عدلت آنجا که کند میزانی

سبز گردد، همه گرکشت من است

لطفت آنجا که کند دهقانی

سیر گردد، همه گر چشم عدوست؛

جودت آنجا که کند مهمانی

شیر از آهو رمد و، گرگ از میش

حفظت آنجا که کند چوپانی

افگند بهر سیاست چون چین

شحنه ی قهر تو بر پیشانی

هیچ اسد، دم نزد از اسدی؛

هیچ سرحان نکند سرحانی

دل آن و، جگر این گردد؛

خون زبیدستی و بید ندانی!

ز کباب دل و بریان جگر

کرده گاو و بره را مهمانی

آن گیا را، که تو سازی سیراب،

آن بنا را، که تو باشی بانی

بودش سالمی، از باد خزان؛

بودش ایمنی، از ویرانی!

خاک راهت، گه تنها گردی؛

ابر جودت، گه ذر افشانی؛

کندش ذره، همه خورشیدی؛

کندش قطره، همه عمانی!

محو کرد آیت جودت ز جهان

قصه ی حاتمی و قاآنی

یافته معنی جود تو زیاد

معن بن زائده شیبانی

هست بزم تو بهشتی و، در آن؛

ساقیان را هنر غلمانی!

هست رزم تو، جحیمی و در آن؛

لشکری را صفت ثعبانی!

خاک بر فرق عدو افشانند

چون بلشکر سر دست افشانی

روز هیجا که زهر سوی کنند

سرکشان، میل جنیبت رانی

سهمگین تیغ تو و، خون عدو؛

این نهنگی کند، آن طوفانی!

کنی از پیکر فرسان سپاه

ای بسا جانوران مهمانی

فی المثل، خصم تو گر چو فرعون

سحر سازی کند، افسون خوانی

نیزه بر کف چو بمیدان آیی

تو کلیمی کنی، آن ثعبانی!

گرمی کشمکش روز وغا

چون دهد تیغ تو را عریانی؛

کند ار خصم بود رستم زال

کفن اندر تن او خفتانی!

آسمانی ز غبار افروزد

چون شود تیز تکت میدانی

مرحبا، مرکب برق آیینت؛

که بود گرم سبکجولانی

از افق، تا به افق گرتازیش؛

وز ره رفته عنان گردانی؛

سمش آن گرد، که اول انگیخت

گل شود از عرق پیشانی!

حکم حکم تو، که حاکم کردت؛

حکمت بالغه ی ربانی!

امر، امر تو؛ کامیرت کرده است؛

قدرت کامله ی سبحانی!

نیست یارای مدیح تو مرا

ای تو روحانی و من جسمانی!

منکر نظم من و، دولت تو؛

این مجوسی بود، آن نصرانی

صاحبا، آنکه ز اهل سخنش

نام شد هاتف اصفاهانی

سید احمد، که همه عمر مرا،

بود از همنفسان جانی

در صفاهان، که فراموشش بود؛

بلبل ناطقه، بال افشانی

نظم، از نثر نمیکردم فرق؛

سخنم را لقب هذیانی

زانوری، فارس میدان سخن

حاکم محکمه ی یونانی

این قصیده، که ز روز اول

کس نیاورده مر او را ثانی

خواند و بر گفتن من فرمان داد

حاش لله، ز نافرمانی!

ساختم نامه، گرفتم خامه؛

در دو روز از مدد یزدانی

بستم این دسته سمن کش بینی

گفتم این تازه سخن کش خوانی

شکر ایزد، که نیم از گفتار

عاجز از انوری و خاقانی

ندهی نسبت لافم، این من

وین ابیوردی و این شروانی

آذر، از ره مرو، ار دانایی

که بود بیرهی از نادانی

انوری را چه زیان از سخنت؟!

عربی را چه غم از عبرانی؟!

باد تا هست لآلی بحری

باد تا هست جواهر کانی

هر که ساقیت، نخواهد مخمور

هر که باقیت، نخواهد فانی

غزلیات

شمارهٔ ۱ : گفتی: که دلت از عشق پیوسته غمین بادا

شمارهٔ ۲ : دور از تو جان سپردن، دشوار بود ما را

شمارهٔ ۳ : روزی نگهی افتاد، بر روی کسی ما را؛

شمارهٔ ۴ : کنم شبها ازین پس پاسبانی پاسبانش را

شمارهٔ ۵ : مرده بودم از غمت، بر سر رسیدی دی مرا؟

شمارهٔ ۶ : درد دل گویم و، بر طبع گران است تو را

شمارهٔ ۷ : کی بود کی، رو به خاک آستان آرم تو را؟!

شمارهٔ ۸ : دم مردن شدن دمساز چون من ناتوانی را

شمارهٔ ۹ : هر گل که دمیده از گل ما

شمارهٔ ۱۰ : رازی که از یاران نهان، با یار گفتم بارها؛

شمارهٔ ۱۱ : تا کی به درت نالیم، هرشب من و دربان‌ها؟

شمارهٔ ۱۲ : زمام ناقه گرفته است ساربان تنها

شمارهٔ ۱۳ : سر آمد روز هجر و، با توام لب بر لب است امشب؛

شمارهٔ ۱۴ : از آن لب شکوه‌ام بسیار و، هر شب

شمارهٔ ۱۵ : آمد سحر به پرسش من یار با رقیب

شمارهٔ ۱۶ : از خنده چه آلوده شود لب بعتابت

شمارهٔ ۱۷ : مرا بکشتی و، بازم دل از تو خرسند است؛

شمارهٔ ۱۸ : از بس دل امشبم ز تو نامهربان پر است

شمارهٔ ۱۹ : بلبل ما را فغان دیگر است

شمارهٔ ۲۰ : ز خود روم، چو پرو بال هستیم باز است

شمارهٔ ۲۱ : غیر، بیهوده، پی یار وفادار من است

شمارهٔ ۲۲ : آنچه از مکتوب من ظاهر نشد، نام من است؛

شمارهٔ ۲۳ : فتاده از پی دل کودکان و غوغائی است

شمارهٔ ۲۴ : تیر تو کز استخوان ما جست

شمارهٔ ۲۵ : وصل، که در هر نفسم آرزوست؛

شمارهٔ ۲۶ : افغان که رفت جانم و جانانم آرزوست

شمارهٔ ۲۷ : مرغ اسیرم، چمنم آرزوست

شمارهٔ ۲۸ : گلی و بلبلی تا در چمن هست

شمارهٔ ۲۹ : بر آستان توام، شب چو شد، فغانی هست

شمارهٔ ۳۰ : آمدی، دیر و، دلم کز دوریت خون می‌گریست؛

شمارهٔ ۳۱ : این ترک تیغ بسته ی بازو گشاده کیست؟!

شمارهٔ ۳۲ : کسی را چون به بیدادت شکی نیست

شمارهٔ ۳۳ : دردی دارم که گفتنی نیست

شمارهٔ ۳۴ : غمت، که غیر منش با کس آشنایی نیست

شمارهٔ ۳۵ : سوخت دل، اما غبار کینه از کس برنداشت؛

شمارهٔ ۳۶ : زبان، غمی که بدل داشتم نهان نگذاشت

شمارهٔ ۳۷ : دوشم بپرسش آمد و تا لب گشود رفت

شمارهٔ ۳۸ : ای که گفتی: ز در دوست درون نتوان رفت!

شمارهٔ ۳۹ : حرف جورت، همه جا با همه کس خواهم گفت

شمارهٔ ۴۰ : بر آستانه‌اش امشب خوشم که جانان گفت

شمارهٔ ۴۱ : هم خنده خوش است و هم خرامت!

شمارهٔ ۴۲ : هر مرغ که میپرد ز بامت

شمارهٔ ۴۳ : چو بر مزار من آید بجلوه آن قد و قامت

شمارهٔ ۴۴ : ز آن سویش ای نسیم صبا می‌فرستمت

شمارهٔ ۴۵ : گیرم بعجز دامنت و جان سپارمت

شمارهٔ ۴۶ : حیات جاودان بخشد بعاشق لعل خندانت

شمارهٔ ۴۷ : کجا روم؟ که اگر باشدم ز دست شکایت

شمارهٔ ۴۸ : نهم به پای کسی سر، که سر نهاده به پایت

شمارهٔ ۴۹ : من از غمت، زبانی، با خلق در شکایت

شمارهٔ ۵۰ : نهم بر خاک پهلو شب، به این امید در کویت

شمارهٔ ۵۱ : وفا نگر، که وفائی ندیده از صیاد

شمارهٔ ۵۲ : گفتمش حرفی و امید که در گوشش باد

شمارهٔ ۵۳ : دلم، تاب تغافل، طاقت آزار هم دارد؛

شمارهٔ ۵۴ : عاشقم و، عشق من زوال ندارد

شمارهٔ ۵۵ : پیش عذار تو، مه جمال ندارد

شمارهٔ ۵۶ : دلم، که شکوه ز بیداد دلبری دارد؛

شمارهٔ ۵۷ : ز دشمنی بمنت، روزگار نگذارد

شمارهٔ ۵۸ : قاصد، از ننگ زمن نامه بجایی نبرد

شمارهٔ ۵۹ : گفتم: ای مه بی سبب یاری ز یاری بگذرد؟!

شمارهٔ ۶۰ : چند روزی از سر کویت سفر خواهیم کرد

شمارهٔ ۶۱ : کشته ی عشقت ننالید از تو، آهی هم نکرد

شمارهٔ ۶۲ : دایه، کِت در مهد زر ای سیم‌تن می‌پرورد

شمارهٔ ۶۳ : یارم ز وفا چو دست گیرد

شمارهٔ ۶۴ : روز محشر، که ز هر گوشه کسی برخیزد؛

شمارهٔ ۶۵ : ما را دگری جز سگ او یار نباشد

شمارهٔ ۶۶ : دم مرگم، ز غم هجر غمی بیش نباشد

شمارهٔ ۶۷ : چو رویت، لاله ی رنگین نباشد

شمارهٔ ۶۸ : خاکش، اگر ز دوری، بر باد رفته باشد

شمارهٔ ۶۹ : یار بهر خاطر اغیار زارم می‌کشد

شمارهٔ ۷۰ : آمد شب و، وقت یا رب آمد!

شمارهٔ ۷۱ : از سینه دل رمید و بزلف تو رام ماند

شمارهٔ ۷۲ : گفتا که: بسینه ز منت کینه نماند؟!

شمارهٔ ۷۳ : شبی که غیر در آن آستان نمی‌ماند

شمارهٔ ۷۴ : پس از کشتن، نه بر سر قاتلم از کین نمی‌ماند

شمارهٔ ۷۵ : صید کنان میروی، ای صنم صید بند؛

شمارهٔ ۷۶ : مشکل که نشانی ز شهیدان تو یابند

شمارهٔ ۷۷ : نخست کاش در خانقاه می بستند

شمارهٔ ۷۸ : ستمکشان تو، از شکوه لب چنان بستند؛

شمارهٔ ۷۹ : مرا عجز و تو را بیداد دادند

شمارهٔ ۸۰ : شراب شوق تو ما را چو در گلو ریزند

شمارهٔ ۸۱ : مطرب امشب ناله سر کرده است، نایی می‌زند

شمارهٔ ۸۲ : اهل وفا، به آرزوی دل نمی‌رسند؛

شمارهٔ ۸۳ : یار شد بیوفا، کسی چکند؟!

شمارهٔ ۸۴ : آنکه با اهل وفا نابسته پیمان بشکند

شمارهٔ ۸۵ : ناله ی مرغ قفس، گر بچمن گوش کند

شمارهٔ ۸۶ : جانم، از جانان حکایت می‌کند

شمارهٔ ۸۷ : خو به جفا نگار من، کرده و بس نمی‌کند

شمارهٔ ۸۸ : مرغان اولی اجنحه، کاندر طیرانند

شمارهٔ ۸۹ : شب پره کو روز آفتاب نبیند

شمارهٔ ۹۰ : با هم افسوس بتانی که در این ملک شهند

شمارهٔ ۹۱ : کسی کز رشک نتواند که روزی با منت بیند

شمارهٔ ۹۲ : گرت بخاک شهیدان گذار خواهد بود

شمارهٔ ۹۳ : یاد باد آنکه ز یاری منت عار نبود

شمارهٔ ۹۴ : دوشم، به اهل بزم سر گفتگو نبود

شمارهٔ ۹۵ : به حسرت مردم و، آخر ندیدم روی یار خود

شمارهٔ ۹۶ : از دلم داغ تمنای تو، مشکل برود؛

شمارهٔ ۹۷ : بربست محمل ماه من، از تن توانم می‌رود؛

شمارهٔ ۹۸ : با پستهٔ خندانت، شکر به چه کار آید؟!

شمارهٔ ۹۹ : مرا، کام دل، ازنگاهی برآید

شمارهٔ ۱۰۰ : ماه، بر روی چو ماهش نگرید

شمارهٔ ۱۰۱ : قاصدا، نامه‌ای از کوی فلانی به من آر

شمارهٔ ۱۰۲ : وفادارا، وفای من نگه دار؛

شمارهٔ ۱۰۳ : جز دل نالان مرا ای گل، نه دمساز دگر

شمارهٔ ۱۰۴ : ایزد سرشته هر دل از آب و گل دگر

شمارهٔ ۱۰۵ : بسته‌ای پای من و گویی: برو جای دگر

شمارهٔ ۱۰۶ : می‌رمد صیاد، از نالیدن ما در قفس؛

شمارهٔ ۱۰۷ : تا من افتادم به دام، افتاد غوغا در قفس؛

شمارهٔ ۱۰۸ : با مشک خطت، یاد ز عنبر نکند کس

شمارهٔ ۱۰۹ : چون صبر ز جور تو ستمگر نکند کس؟!

شمارهٔ ۱۱۰ : صبحدم، در باغ هر کو خندهٔ گل بایدش

شمارهٔ ۱۱۱ : دلم، از بی‌کسی می‌نالد و، کس نیست دمسازش؛

شمارهٔ ۱۱۲ : به من باد صبا در پرده گوید کاش پیغامش

شمارهٔ ۱۱۳ : مهی، که مایهٔ شادی عالم است غمش

شمارهٔ ۱۱۴ : از اسیران خود آن شه بی‌خبر بگذشت حیف

شمارهٔ ۱۱۵ : مشکل که برم من جان، آسان چو تو بردی دل؛

شمارهٔ ۱۱۶ : ای ساربان خدا را، آهسته رو به منزل

شمارهٔ ۱۱۷ : بی‌تو چو می در قدح ریزم و شکر به جام

شمارهٔ ۱۱۸ : یک قطره خون، ز تیغ بتان وام کرده‌ام؛

شمارهٔ ۱۱۹ : منت جفا ز وفا برگزیده آمده ام!

شمارهٔ ۱۲۰ : در قفس خود را بیاد آشیان انداختم

شمارهٔ ۱۲۱ : نکهتی امشب از آن زلف دوتا می‌خواستم

شمارهٔ ۱۲۲ : اگر نه احتراز از شادی اغیار می‌کردم

شمارهٔ ۱۲۳ : نمیگویم نمیکردی اگر شادم چه میکردم؟!

شمارهٔ ۱۲۴ : در آن ساعت که به گرد تو ای خودکام می‌گردم

شمارهٔ ۱۲۵ : شد عمر و، ز ایام دل شاد ندیدم؛

شمارهٔ ۱۲۶ : نیم غمگین، ولی خود را غمین از بهر آن دارم؛

شمارهٔ ۱۲۷ : گر روی تو بینم و بمیرم

شمارهٔ ۱۲۸ : غمین، چند از برت با چشم خون آلود برخیزم؟!

شمارهٔ ۱۲۹ : زنده کی از برت ای جان جهان برخیزم؟!

شمارهٔ ۱۳۰ : شبی کت، غیر هم بزم است، اگر بیرون در باشم

شمارهٔ ۱۳۱ : خوش آنکه از غم دل، حرفیش گفته باشم؛

شمارهٔ ۱۳۲ : بود طریقهٔ هوش، اینکه سر عشق بپوشم

شمارهٔ ۱۳۳ : دردا که حریف راز دانم

شمارهٔ ۱۳۴ : فقیرم، غیر آن درگاه، درگاهی نمی‌دانم!

شمارهٔ ۱۳۵ : جانان نشسته تا من از شوق جان فشانم

شمارهٔ ۱۳۶ : آمد از راه و نشد فرصت دیدن چکنم؟!

شمارهٔ ۱۳۷ : آه از دمی که روز جزا گریه سر کنم

شمارهٔ ۱۳۸ : درین گلشن چو شاخ گل، سرا پا گوش بنشینم

شمارهٔ ۱۳۹ : خوش آنکه شبی با تو سخن گویم و گریم!

شمارهٔ ۱۴۰ : شب عید است، در میخانه باید بستر اندازیم

شمارهٔ ۱۴۱ : گر دل جویی، هوات جویم

شمارهٔ ۱۴۲ : دوسه روز شد که پیدا نه ای، از کجات جویم؟!

شمارهٔ ۱۴۳ : ما به خلد از سر کویت به تماشا نرویم

شمارهٔ ۱۴۴ : گرش این جفاست امسال، همان بیار گویم

شمارهٔ ۱۴۵ : جان میدهد جان، آن لعل خندان

شمارهٔ ۱۴۶ : دی، رشته‌ای به گردنم آن شاه مهوشان

شمارهٔ ۱۴۷ : شاهی تو و، شاهان جهان همچو غلامان

شمارهٔ ۱۴۸ : گدایان را، هوای بزم سلطانی و، سلطانان

شمارهٔ ۱۴۹ : تو خسروی و، من سگت ای شاه خسروان

شمارهٔ ۱۵۰ : نشسته میکشان، اهل هوس در خلوت جانان؛

شمارهٔ ۱۵۱ : اشک من کآب زلالی است که نتوان گفتن

شمارهٔ ۱۵۲ : شد از مرگ برادر، دل خراب و سینه ریش از من؛

شمارهٔ ۱۵۳ : باز نامد قاصدی کامد بسویت، سوی من؛

شمارهٔ ۱۵۴ : چون در دل شیرین بود از رشک شکر خون

شمارهٔ ۱۵۵ : فزود هر نفسم عشق، کز خط شبگون؛

شمارهٔ ۱۵۶ : چرا، هر جا مرا دیدی،از آنجا آمدی بیرون؟!

شمارهٔ ۱۵۷ : من و دردت، که درمان من است این؛

شمارهٔ ۱۵۸ : طبیبا، جان غم پرورد من بین

شمارهٔ ۱۵۹ : ز میان میروم اینک، بکنارم بنشین

شمارهٔ ۱۶۰ : بزبان حال دارم، گله بینهایت از تو؛

شمارهٔ ۱۶۱ : از غیر، ایمنم، که بود پاسبان تو

شمارهٔ ۱۶۲ : کی یار ریزد خون یار، آنگاه یاری همچو تو؟!

شمارهٔ ۱۶۳ : غیر را خون دل از دیده روان است که تو

شمارهٔ ۱۶۴ : صبح، مگر میدمد از کوی تو

شمارهٔ ۱۶۵ : حسرتم این است در دل، کز فراق روی تو

شمارهٔ ۱۶۶ : این مزد قاصدی است که آید ز کوی تو

شمارهٔ ۱۶۷ : نمیکنم گله، اما ز بیوفائی تو

شمارهٔ ۱۶۸ : شد از دو چشم توام، چشم خون‌فشان هر دو؛

شمارهٔ ۱۶۹ : ای که بخون من شدت، ساعد نازنین فرو

شمارهٔ ۱۷۰ : بر سر ره نشسته ام، قاصد کوی یار کو؟!

شمارهٔ ۱۷۱ : بوی گل آورد باد، باده ی گلرنگ کو؟!

شمارهٔ ۱۷۲ : نهم چون از غمت شب بر زمین ای شخ کمان پهلو

شمارهٔ ۱۷۳ : کو خضر راهی؟ کز خیل آن ماه

شمارهٔ ۱۷۴ : هر کسی یار کسی، تو از من دلباخته گل

شمارهٔ ۱۷۵ : بدو زلف تو که یکسر دل مبتلا نشسته

شمارهٔ ۱۷۶ : از روی فرخ فال بین، زلفش نگونسار آمده

شمارهٔ ۱۷۷ : شب هجران، نمی‌دانم ز پی دارد سحر یا نه؟!

شمارهٔ ۱۷۸ : جان اسیران سوختی، از کس برآمد دود؟ نه!

شمارهٔ ۱۷۹ : نهی چو نام سگ خود، به من مرا طلبی

شمارهٔ ۱۸۰ : روز و شب، از رخ رخشنده ی شاه عجبی

شمارهٔ ۱۸۱ : مرا بجرم وفای من از جفا کشتی

شمارهٔ ۱۸۲ : ای باد بامدادی، میآیی از چه وادی؟!

شمارهٔ ۱۸۳ : غم نیست دلا در دی، گر توبه ز می کردی؛

شمارهٔ ۱۸۴ : از جفا، اهل وفا را بزبان آوردی

شمارهٔ ۱۸۵ : دل ز یار کهن، مگر کندی

شمارهٔ ۱۸۶ : چو دل ز دردم، چو جان ز داغم، فگار کردی چرا ز یاری

شمارهٔ ۱۸۷ : نمی پرسی ز غمناکان، دلت شاد است پنداری؟!

شمارهٔ ۱۸۸ : به گاه رقص، چون در انجمن می در قدح ریزی

شمارهٔ ۱۸۹ : فغان که عمر سرآمد در انتظار کسی

شمارهٔ ۱۹۰ : وقتی بغمم رسیده باشی

شمارهٔ ۱۹۱ : خوش آنکه بسر رسیده باشی

شمارهٔ ۱۹۲ : بیچاره بلبلی، که نبیند رخ گلی

شمارهٔ ۱۹۳ : فرخنده تر از مرغ بهشت است حمامی

شمارهٔ ۱۹۴ : هم به روش ظریفی، هم به صفا تمامی

شمارهٔ ۱۹۵ : ماه رخش چو بنمود، از طرف بام نیمی

شمارهٔ ۱۹۶ : تا می نخوری، قد رخ زرد ندانی ؛

شمارهٔ ۱۹۷ : بر آستان، مگرم پاسبان بگردانی

شمارهٔ ۱۹۸ : تو را که گفت : رخ از دوستان بگردانی؟!

شمارهٔ ۱۹۹ : یاری من، ای یار جفا کار چه دانی؟!

شمارهٔ ۲۰۰ : به یک ایما، همان که می‌دانی

شمارهٔ ۲۰۱ : ای به سیما، همان که می‌دانی؛

شمارهٔ ۲۰۲ : کنی تا چند آزارم که زاری‌های من بینی؟!

شمارهٔ ۲۰۳ : پیران بی گنه را، کشتی گر از نگاهی؛

شمارهٔ ۲۰۴ : کجایی یوسف ثانی، کجایی؟!

شمارهٔ ۲۰۵ : دلا، پیام من و او، اگر به هم تو نگویی

شمارهٔ ۲۰۶ : کاکل عنبرین نهان، زیر کلاه کرده‌ای

شمارهٔ ۲۰۷ : چند روزی شد، که از من بی‌سبب رنجیده‌ای

شمارهٔ ۱

گفتی: که دلت از عشق پیوسته غمین بادا

تا بوده چنین بوده، تا باد چنین بادا!

از ناله ی من ای گل، آشفته مکن سنبل؛

گو پرده درد بلبل، گل پرده نشین بادا!

صید دل از این وادی، دارد سر آزادی

امید که صیادی، بازش بکمین بادا

اغیار همی پویند، تا پیش منت جویند؛

حرفی بگمان گویند، ای کاش یقین بادا!

افزود دگر امشب، زخم دل من زان لب؛

زان بیشترک یا رب، آن لب نمکین بادا

تا تیغ جفا بربست، صد کشته بهم پیوست؛

در صید کشی آن دست، چابکتر ازین بادا

غیرت که ز پی پوید، وصلت بدعا جوید؛

هر چند که او گوید، گویم، نه چنین بادا!

دی کآن مه موزون رفت، دلخون شده در خون رفت!

دین از پی دل چون رفت، جان پیرو دین بادا!

گشت این دل شورانگیز، ویران از توچون تبریز؛

این ملک خرابت نیز، در زیر نگین بادا

تاراج بدخشان گر، کرد آن لب جان پرور،

آن زلف سیاه آذر غارتگر چین بادا

شمارهٔ ۲

دور از تو جان سپردن، دشوار بود ما را

گر بیتو زنده ماندیم، معذور دار ما را

من بیگناهم، اول جرمی بگو و آنگه

خونم بریز؛ کآخر عذری بود جفا را

یک آشنا ندیدم، کز راه آشنایی

با آشنا بگوید، احوال آشنا را

چون محرمان درگاه، مستند و لا ابالی

با پادشه که گوید ظلمی که شد گدا را

دردی که با تو دارم، با هیچ کس نگویم؛

ترسم که روز محشر، گویند ماجرا را

کردم دعا بجانش، رفتم ز آستانش ؛

کس بود این گمانش، کاین است اثر دعا را؟!

گویند: بنده کشتن، بر پادشه شگون نیست؛

بگذر ز خون آذر، ای سنگدل خدا را

شمارهٔ ۳

روزی نگهی افتاد، بر روی کسی ما را؛

ز آن روز نشد مایل دل سوی کسی ما را

گویند که: فردا شب باشد شب عید، اما

امشب بگمان افگند، ابروی کسی ما را!

دانی که چه می بینم از دیدن غیر آنجا

جز کوی خود ار بینی در کوی کسی ما را

ترسم بزبان آید، بیخود گله یی از تو؛

در مجلس خود منشان، پهلوی کسی ما را!

تا باغ همی رفتم، هر روز ببوی گل

گم شد در باغ امروز، از بوی کسی ما را!

خوش آنکه از آن چوگان، بینند که در میدان؛

هر سو شده سر غلطان، چون گوی کسی ما را

چون صید حرم بودم، آزاد زهر قیدی؛

دردام کشید آذر گیسوی کسی ما را

شمارهٔ ۴

کنم شبها ازین پس پاسبانی پاسبانش را

نهان از من شبی بوسد مبادا آستانش را

گذارم سر بپا، هر روز و هر شب پاسبانش را

باین تقریب بوسم بلکه خاک آستانش را

نیارم بیتو ماند و دید مجلس را، خوش آن بلبل

که پیش از رفتن گل کرد ویران آشیانش را

بباغی کآید از نو بلبلی، تا آشیان بندد

نباید سنگ بر مرغ دگر زد، باغبانش را

چو آن مفلس که گم شد گوهری در مخزن شاهش

دلم در کوی او گم شد، چسان جویم نشانش را

ز مژگان ترک چشمش بسته تیغ و، جان طلب دارد؛

ولی جز من نمی فهمد کس از مردم زبانش را

کنم هر شب در آن کو پاسبانان راز جان خدمت

مگر روزی بمن تنها گذارند آستانش را

چو چشمم بر شهیدانش فتد، در حشر آسایم

چو ره گم کرده یی آذر که، بیند کاروانش را

شمارهٔ ۵

مرده بودم از غمت، بر سر رسیدی دی مرا؟

من ندیدم گر تو را، شادم که تو دیدی مرا

خون خود بخشیدمت، کز رشک وقت کشتنم؛

غیر چون کرد التماس من، نبخشیدی مرا

امشب و امروز، کز روی تو چشمم روشن است

در نظر ناید دگر ماهی و خورشیدی مرا

گفت: فردا ریزمت خون، هست فردا ای رقیب؛

روز نوروزی تو را، امشب شب عیدی مرا!

خسته بودم از غم، اکنون خسته تر گشتم زرشک؛

چون تو از اغیار حال خسته پرسیدی مرا!

ناامیدی بین، که غیر امیدواریهای خود

گفت چندان، کز تو اکنون نیست امیدی مرا

بود از آب دیده ام راز دل آذر آشکار

آه اگر امروز در کویش کسی دیدی مرا

شمارهٔ ۶

درد دل گویم و، بر طبع گران است تو را

چه کنم؟! گوش به حرف دگران است تو را!

مکن انکار دلم این همه، انگار که رفت؛

وز پیش دیده به حسرت نگران است تو را!

غیر می‌خواهدم از کوی تو آواره کند

وای بر حالم اگر میل بر آن است تو را

گر شبی با من غمگین گذرانی، چه شود؟!

ای که ایام به شادی گذران است تو را!

آذری را که کنون از نظر انداخته‌ای

یکی از جملهٔ خونین‌جگران است تو را!

شمارهٔ ۷

کی بود کی، رو به خاک آستان آرم تو را؟!

نقد دل، با تحفهٔ جان ارمغان آرم تو را

قوت پروازم ای صیاد چون سوی تو نیست

آنقدر نالم، که سوی آشیان آرم تو را

چند غافل باشی از حال دلم؟ دل را کنون

از تو آرم در فغان، تا در فغان آرم تو را

گر نیارم گل ز باغ آوردت، ای مرغ قفس

چون روم آنجا، بیاد باغبان آرم تو را!

رخصت حرفی بده، ای بدگمان امشب؛ مگر

گویمت یک حرف و، بیرون از گمان آرم تو را

نالم اینک از تو، نالی چند از جانان دلا؟!

تو به جان آوردی او را، من به جان آرم تو را!!

رحمی امشب پاسبان را منع کن از تیغ من

تا چو آذر بنده‌ای بر آستان آرم تو را!!

شمارهٔ ۸

دم مردن شدن دمساز چون من ناتوانی را

مرا گر زنده کردی، کشتی از رشکم جهانی را

درین گلشن بود جای من ای گل، بلبلم، بلبل؛

نه جغدم کو بهر ویرانه خوش کرد آشیانی را!

دریغا گشت صرف مهربانی عمر و، نتوانم

که با خود مهربان سازم دل نامهربانی را

بیابان محبت را، ندانم کیست خضر امشب

که ره گم کرده می بینم، ز هر سو کاروانی را

کنون راندی مرا از کوی خود ای گل، بدان ماند

که فصل گل کسی راند ز باغی باغبانی را!

توانایی بازوی تو را، ای صید کش دانم؛

که خواهد ورنه از تو خون صید ناتوانی را؟!

نخواهم رفت از کوی بتان آذر، مگر بینم

شبی روزی نباشد پاسبانی آستانی را

شمارهٔ ۹

هر گل که دمیده از گل ما

خونی است چکیده از دل ما

ما کشته ی کشته ی تو از رشک

مقتول تو گشت قاتل ما

بر شکوه و جور داده عادت

ما را دل تو، تو را دل ما

تا کی نگری بجانب غیر؟!

غافل زنگاه غافل ما!

ای وای بغرقه یی در این بحر

کافتد گذرش بساحل ما

از کوی وفا برون نیاییم

دامن گیر است منزل ما

مجنون توایم و، خواهد افتاد؛

لیلی ز قفای محمل ما

ما را، از درد دوستی کشت

شد دشمن جان ما دل ما

مایل دل ما بکس، نه جز تو؛

گر نیست دل تو مایل ما

مشکل شده کار آذر از عشق

مشکل تر از اوست مشکل ما

شمارهٔ ۱۰

رازی که از یاران نهان، با یار گفتم بارها؛

زین پس نشاید گفتنم، کور است جز من یارها!

من وصل یارم آرزو، او را بسوی غیر رو؛

نه من گنه دارم نه او، کار دل است این کارها!

زلفت بتاب و برده تاب، از جان روز آشفتگان

چشمت بخواب و برده خواب از چشم این بیدارها

دانی ز بخت واژگون، احوال ما چون است چون

چون نامه‌ها آری برون، از رخنهٔ دیوارها!

شمارهٔ ۱۱

تا کی به درت نالیم، هرشب من و دربان‌ها؟

آنها ز فغان من، من از ستم آن‌ها؟!

دامان توام شاید، کز سعی به دست آید؛

لیک آه که می‌باید زد دست به دامان‌ها

یکبار برون آور، زان چاک گریبان سر

چون رفته فرو بنگر سرها به گریبان‌ها

ای جسم تو جان پاک، در راه تو جان‌ها خاک؛

هر سو گذری چالاک، بر باد رود جان‌ها

صد تیر فزون یا کم، از تو به دل چاکم؛

گم‌گشته و از خاکم، پیدا شده پیکان‌ها!

نارم ز طبیبان یاد، دارم به دل ناشاد؛

درد تو و نتوان داد، این درد به درمان‌ها

تا چند دلت لرزد، زین غم که خطش سر زد؟!

این سبزه تو را ارزد آذر به گلستان‌ها!

شمارهٔ ۱۲

زمام ناقه گرفته است ساربان تنها

فغان کنم، نکند تا جرس فغان تنها

ز رفتنت بزمین زد مرا چو فرصت یافت

بیا که بیتو مرا دیده آسمان تنها

بگرد محملم اخیار راه اگر بدهند

فتم چو گرد بدنبال کاروان تنها!

بمن که در قفس افتاده ام نمیدانی

چگونه می گذرد ای هم آشیان تنها؟!

بمن که در قفس افتاده ام نمیدانی

چگونه می گذرد ای هم آشیان تنها؟!

نمیروم بستم از در تو، این ستم است؛

که آستان تو ماند بپاسبان تنها!

چو گل بپرورمت، گرچه آسمان دانم

که باغ را نگذارد بباغبان تنها

بهای خون من، این بس بود که برخیزم

بروز حشر از آن خاک آستان تنها

مرا ببر، چو بکوی بتان روی آذر

که غم ز دل نبرد سیر بوستان تنها

شمارهٔ ۱۳

سر آمد روز هجر و، با توام لب بر لب است امشب؛

شبی کز عمر بتوانش شمردن، امشب است امشب

طلوع صبح، از آن چاک گریبان می‌دهد یادم؛

نگاهم ز اول شب تا سحر، بر کوکب است امشب!

به یارب گفتنم، بس شب سر آمد در تمنایت؛

اگر آمد به دستم دامنت، زآن یارب است امشب!

به خلوت مانده تنها یار و، بزم از دشمنان خالی؛

اگر باشد زبانی، وقت عرض مطلب است امشب!

شب مرگ است آذر، گر نگویم درد دل با او

نخواهد بود دیگر فرصت حرف، امشب است امشب

شمارهٔ ۱۴

از آن لب شکوه‌ام بسیار و، هر شب

به لب می‌آرم و، می‌نگرم لب

شب آدینه، بر مستان چنان است

که روز شنبه بر طفلان مکتب

بیا رب یا رب افتاده است کارم

از این یا رب نگاهش دار یا رب

طبیبم، فکر درمان داشت، گفتم:

چرا داری ز تدبیرم معذب؟!

ز جور یاد مینالم، نه از درد

ز داغ هجر میسوزم، نه از تب

زماه خود، چو بینم مهربانی

نمینالم ز بیمهری کوکب

به دستی نار پستان دارم آذر

به دیگر دست خواهم سیب غبغب

شمارهٔ ۱۵

آمد سحر به پرسش من یار با رقیب

یا من زرشک جان دهم امروز، یا رقیب

از خون من که کشته شدم، پیش از او گرفت

ز آن پیشتر که کشته شود خونبها رقیب!

ای بیوفا، بس است جفا از خدا بترس

تا چند بینم از تو جفا من، وفا رقیب!

زارم بکش برو، که ببیند چو کشته ام؛

ناید ز بیم جان دگرت از قفا رقیب!

چون پایمال رشکم، از این بزم رفتنم

بهتر؛ ببزم تا ننهاده است پا رقیب!

بیگانه، بایدم ز تو ناآشنا شدن

زان پیشتر که با تو شود آشنا رقیب

مردم ز بدگمانی دل، گیرم ای پری

هم پاکدامنی تو و، هم پارسا رقیب!

از کوی یار آذر اگر میروی برو

آگه ز خواری تو نگشته است تا رقیب!

شمارهٔ ۱۶

از خنده چه آلوده شود لب بعتابت

زهر از شکرت میچکد و، آتش از آبت

از قتل من بیگنه، ای شوخ بپرهیز

کان نیست گناهی که نویسند ثوابت

حاجب ندهد راهم و خواهم که نهانی

گویم بتو حرفی و برآرم ز حجابت

آخر چه بویرانی دل اینهمه کوشی؟!

جز دل نبود خانه یی، ای خانه خرابت!

از خون اسیران، چو کشی جام و شوی مست؛

جز مرغ دل سوختگان نیست کبابت

تا روز گذاریم بزانو سرو از غم

خوابی نه شب هجر، که بینیم بخوابت

آذر بحلت کرد، مگر چند توان گفت

در روز حساب از غم بیرون ز حسابت؟!

شمارهٔ ۱۷

مرا بکشتی و، بازم دل از تو خرسند است؛

مگر تحمل یاران ز یار تا چند است؟!

بروز مرگ، شنیدم که پیر کنعان گفت

که دوست دشمن جان است اگر چه فرزند است

نیم ز لطف تو نومید، اگر خطائی رفت؛

گنه ز بنده و، بخشایش از خداوند است!

ز آسمان نکنم شکوه، گر ز کین کشدم؛

چرا که دشمنی او بدوست مانند است!

گر از تو روز وفاتم نوید وصل نیافت

بمرگم این همه غیر از چه آرزومند است؟!

ز درد بلبلی افغان که آشیان دارد

بگلشنی که گلشن را بخار پیوند است!

اثر بناله ی آذر بجز گرفتاری

مجو، که بلبل از آواز خویش در بند است

شمارهٔ ۱۸

از بس دل امشبم ز تو نامهربان پر است

از گریه میکنم تهی و همچنان پر است

رحمی بدامن تهی ام کن، خدای را؛

اکنون که دامنت ز گل ای باغبان پر است!

ای صید کش، تهی شد اگر یک قفس تو را؛

از صید غم مخور، که هزار آشیان پر است

خالی است کیسه ات چو ز نقد وفا، چه سود

ما را گراز متاع محبت دکان پر است؟!

از رشک غیر، کشتن آذر چه لازم است؟!

گر بد گمان ازو شده ای، امتحان پر است

شمارهٔ ۱۹

بلبل ما را فغان دیگر است

حرف عشق از داستان دیگر است

محملی پیداست از هر سو، ولی

لیلی اندر کاروان دیگر است

من کجا و کعبه و دیر از کجا؟!

قبله ی من آستان دیگر است!

زاهد از افسانه ی رندان مپرس

تو نمی فهمی زبان دیگر است!

کی شود خرم زهر دلبر دلم؟!

این چمن را باغبان دیگر است!

کی بهر سروی نشیند مرغ دل؟!

این تذرو از آشیان دیگر است!

آذر ار صد جان فشاند در رهش

باز در تحصیل جان دیگر است!

شمارهٔ ۲۰

ز خود روم، چو پرو بال هستیم باز است

که تنگنای دو عالم چه جای پرواز است؟!

بانتظار تو خود کرده ام، چنانکه ز راه

رسیده ای و همان چشم حسرتم باز است

بکوی او همه شب تا بروز مینالم

فغان که یار نمیپرسد این چه آواز است؟!

من و شکایت جور تو بیوفا، هیهات؛

ولی چه چاره کنم؟! آب دیده غماز است!

شمارهٔ ۲۱

غیر، بیهوده، پی یار وفادار من است

نشود یار کسی اگر یار من است

شب به گوشت چو رسد نالهٔ مرغان اسیر

نالهٔ بی‌اثر از مرغ گرفتار من است

از غمش مردم و، گر شکوه کنم شرمم باد؛

آخر این غم که مرا کشت غم یار من است!

من و آن درد که هر چند بزاری کشدم

خلق را رشک بجان کندن دشوار من است!

دوش پرسیدم از آذر سبب رنجش دوست

گفت از صبر کم و شکوهٔ بسیار من است!

شمارهٔ ۲۲

آنچه از مکتوب من ظاهر نشد، نام من است؛

و آنچه قاصد را بخاطر نیست، پیغام من است

غیر، بر من میبرد حسرت، که هم بزم توام؛

کاش نوشد قطره یی زین می که در جام من است

میتوانم از تغافل بر سر رحم آرمت

دشمن من این دل بی صبر و آرام من است

در خیال جستن از دام من آن وحشی غزال

من باین خوش کرده ام خاطر که در دام من است!

آذر آن ظالم که بی‌موجب مرا بدنام کرد

هیچ می‌گوید که این بیچاره بدنام من است؟!

شمارهٔ ۲۳

فتاده از پی دل کودکان و غوغائی است

تو هم بیا بتماشا که خوش تماشائی است

مرا که مرغ دلم، مانده در شکنجه دام؛

ازین چه سود که بیرون شهر صحرائی است؟!

گرانی از سر کوی تو زود خواهم برد

بیا که فرصت حرف، امشبی و فردایی است!

نه پند واعظت از ره برد، نه نغمه ی چنگ؛

میان مسجد و میخانه، بیخطر جایی است!

چرا ز مرگ بنالم بخود، که تربت من

بزیر سایه ی سرو بلند بالایی است؟!

فغان، که درد تو آذر بکس نیارد گفت

چو بنده‌ای که گرفتار عشق مولایی است

شمارهٔ ۲۴

تیر تو کز استخوان ما جست

بازی است کز آشیان ما جست

رازی که از اوست نازش عقل

حرفی است که از زبان ما جست

آهی که درید پرده ی چرخ

تیری است که از کمان ما جست

دارای درفش کاویانی

دزدی است که از دکان ما جست

گفتیم که راز دل نویسیم

آذر قلم از بنان ما جست!

شمارهٔ ۲۵

وصل، که در هر نفسم آرزوست؛

جز تو نه از هیچکسم آرزوست

تا تو بمجمل شنوی ناله ام

همنفسی با جرسم آرزوست

وصل تو گر در نفس آخر است

از همه عمر، آن نفسم آرزوست

نغمه سرای چمنم سالهاست

ناله ی کنج قفسم آرزوست

داد رس من نشود هیچ کس

غیر تو گر دادرسم آرزوست

زان سرکو کاهل هوس ساکنند

رفتن اهل هوسم آرزوست

بلبلم آذر بگلستان عشق

سوختن خار و خسم آرزوست

شمارهٔ ۲۶

افغان که رفت جانم و جانانم آرزوست

دردا که کشت دردم و درمانم آرزوست

من تنگدل ز کنج قفس نیستم، ولی

یک ناله در میان گلستانم آرزوست

من قابل ملازمت محرمان نیم

وین طرفه تر که خدمت سلطانم آرزوست؟!

از حرف کفر و قصه ی ایمان دلم گرفت

صلحی میان گبر و مسلمانم آرزوست

شمارهٔ ۲۷

مرغ اسیرم، چمنم آرزوست

بنده غریبم وطنم آرزوست

خنده ی گل چیست؟ از آن غنچه لب

خنده ی کنج دهنم آرزوست!

تشنه ی سرچشمه ی کوثر نیم

رشحه ی چاه ذقنم آرزوست

دور ز کویت، چو روم سوی خلد؛

نالم و گویم؛ وطنم آرزوست!

چون کشی از خلق نهانم ز کین

گفتنت آن دم که: منم آرزوست!

جان بدهم، گر تو بگویی بده

از لبت این یک سخنم آرزوست

دیده چو یعقوب شد آذر سفید

یوسف گل پیرهنم آرزوست

شمارهٔ ۲۸

گلی و بلبلی تا در چمن هست

نشانی از تو و نامی زمن هست

نه چون سروت، نهالی در چمن هست

نه چون لعلت، عقیقی در یمن هست

ندارند آگهی اخوان که راهی

نهان از مصر، تا بیت الحزن هست

به کنعان بسته راه از رشک و غافل

که غمازی چو بوی پیرهن هست

نبندد بلبل، آذر آشیانه

بشاخی کآشیانی از زغن هست

شمارهٔ ۲۹

بر آستان توام، شب چو شد، فغانی هست

که شب فغان سگی در هر آستانی هست

دلم پر است، دم نزع شکوه تا نکنم؛

بپرس حال مرا، تا مرا زبانی هست!

گمان این بمنت نیست کز تو شکوه کنم

مگر هنوز بصبر منت گمانی هست؟!

سگت برای چه افتاده در قفای رقیب؟!

هنوز در تن من، مشت استخوانی هست!

مه من، از خبر مهر من بکینم کشت

ولی ازین خبرش نیست کآسمانی هست

پر است دامن خلق از گل و تهی از من

باین گمان که در این باغ باغبانی هست

براه عشق، همین پایه بس تو را آذر

که گردی از تو بدنبال کاروانی هست!

شمارهٔ ۳۰

آمدی، دیر و، دلم کز دوریت خون می‌گریست؛

زود رفتی و ندیدی، کز غمت چون می‌گریست؟!

آنکه می‌خندید بر حالم، ز عشقت پیش ازین؛

گر به این زاری مرا می‌دید، اکنون می‌گریست

شب، به کویت گریه می‌کردم من و، بر حال من؛

هرکه را می‌دیدم آنجا، از من افزون می‌گریست

گریم از روزی که یار از دست قاصد می‌گرفت

نامهٔ ما را، می‌خواند و به مضمون می‌گریست

گرنه، از خوی تو امشب داشت بیم آذر چرا

گاه‌گاه از انجمن می‌رفت بیرون می‌گریست؟!

شمارهٔ ۳۱

این ترک تیغ بسته ی بازو گشاده کیست؟!

تاراج عمر می کند، این ترک زاده کیست؟!

گر نیست در هلاک منش ایستادگی

پس وقت مرگ بر سرم این ایستاده کیست؟!

گر نیست قصد قتل منش از خدنگ جور

این شوخ شخ کمان که بزین تکیه داده کیست؟!

رفتی سواره، من ز قفایت، نگفتی: آه

کافتاده از پی ام چو غبار این پیاده کیست؟!

بر بست راه چاره ز آذر زشش جهت

این ترک تیغ بسته ی ابر و گشاده کیست؟!

شمارهٔ ۳۲

کسی را چون به بیدادت شکی نیست

هزارت دوست بود اکنون، یکی نیست

بدشت عشق، صیادی است؛ کش دام

تهی هرگز ز صید زیرکی نیست

کسی کش صبر بسیار است داند

که جور خوبرویان، اندکی نیست

ندانم، از که خوردم زخم؛ اما

به ترکش جز تو کس را ناوکی نیست

بتن جایی ندارد آذر پیر

که به روی جای سنگ کودکی نیست

شمارهٔ ۳۳

دردی دارم که گفتنی نیست

ور گفته شود شنفتنی نیست

باغی است دلم ز داغت، اما

باغی که گلش شکفتنی نیست

داند همه کس غمم، که عشقت

گنجی است، ولی نهفتنی نیست

افسانه ی وصل تا نباشد

چشمم شب هجر خفتنی نیست

گردی است در آستانت آذر

اما گردی که رفتنی نیست

شمارهٔ ۳۴

غمت، که غیر منش با کس آشنایی نیست

تو گر جدا شوی، او را زمن جدایی نیست

خوشم که غیر، تو را دوش مینمود بمن؛

گمانش اینکه تو را با من آشنایی نیست!

چو رفتی از سر بالین من، دگر ز توام

جز این امید که سوی مزارم آیی نیست

خوش آنکه غیر بمن رنجش تو چون بیند

ز ناز داند و گوید: ز بیوفائی نیست

بیا که بی مه رویت به کلبهٔ آذر

اگر شب است، وگر روز روشنایی نیست

شمارهٔ ۳۵

سوخت دل، اما غبار کینه از کس برنداشت؛

حیرتی دارم ازین آتش که خاکستر نداشت!

دوش در بزم تو دیدم غیر را و، زنده ام؛

این قدر هم صبر از من هیچکس باور نداشت

شب فرستادم ز سوز دل، بکویش نامه ها

روز دیدم هر طرف مرغی که بال و پر نداشت

بود خلقی آگه از قتلم، که در بزم تو دوش؛

کم کسی میدید سوی من، که چشم تر نداشت!

آذر، آن ساعت که آب از خنجر او می‌چشید

مرد و در دل آرزوی چشمهٔ کوثر نداشت

شمارهٔ ۳۶

زبان، غمی که بدل داشتم نهان نگذاشت

نهفته بود غمی در دلم، زبان نگذاشت!

بر آستانه اش ار سر گذاشتم چه عجب؟!

بر آستانه ی او سر نمی توان نگذاشت!

علاج حسرت بلبل کند گلی که شکفت

ز گلبنی که بر او زاغی آشیان نگذاشت

در این بهار کشیدم بسوی گلشن رخت

بشوق آنکه گلی بو کنم، خزان نگذاشت

بود هوای تماشای باغی آذر را

که روزگار گلش را بباغبان نگذاشت

شمارهٔ ۳۷

دوشم بپرسش آمد و تا لب گشود رفت

دردا که دیر آمد و، افغان که زود رفت

چون شاخ گل، بپهلوی من تا نشست، خاست؛

چون ماه نو، بدیده ی من تا نمود رفت!

بختم که سر ز خواب برآورده بود، خفت؛

سروی که سایه بر سرم افگنده بود رفت!

گفتم: کنم سجود بشکر قدوم او؛

دردا که بر نداشته سر از سجود رفت!

آمد زد آتشم بدل از آمدن، ولی

زآن پیشتر که خیزدم از سینه دود رفت

سودم جبین بخاک رهش، کآمد از کرم؛

ننشسته، از کنارم اما چه سود رفت!

نی نی نشسته بود و، حریفان بعرض حال

تا داستان شکوه ی آذر شنود، رفت

شمارهٔ ۳۸

ای که گفتی: ز در دوست درون نتوان رفت!

شوق چون خضر ره ما شده چون نتوان رفت؟!

عشق در کوی بتان، بسته طلسمی ز وفا؛

که توان رفت درون، لیک برون نتوان رفت!

ای که داری هوس روی بتان در هر گام

بسکه افتاده سر و ریخته خون نتوان رفت!

پیش ازین ما، ز مقیمان دیاری بودیم؛

که ز ناسازی اغیار کنون نتوان رفت

چشم لیلی نگهی، تا نزند راه کسی؛

همچو مجنون به بیابان جنون نتوان یافت

خاری ار نیست بدل، از پی گلرخساری

کش بود سبزهٔ خط غالیه گون نتوان رفت

آذر این ره ره عشق است، اگرت خضری هست؛

مرو این راه، که بی راه نمون نتوان رفت!

شمارهٔ ۳۹

حرف جورت، همه جا با همه کس خواهم گفت

این حدیثی است که تا هست نفس خواهم گفت!

برد صیادم ازین باغ و ز بیمهری گل

حرفها دارم و در کنج قفس خواهم گفت

تا نماند بسر کوی تو جز من دگری

قصه ی جور تو با اهل هوس خواهم گفت

حال خود، کز پی آن قافله سرگردانم؛

چون بگوشم رسد آواز جرس خواهم گفت

کنم آذر گله از دشمن اگر بینم دوست

نیست گل ورنه دل آزاری خس خواهم گفت

شمارهٔ ۴۰

بر آستانه‌اش امشب خوشم که جانان گفت

که دوش قصهٔ محرومی تو دربان گفت

شد آشکار، ز کم ظرفی حریفان راز

وگرنه پیر مغان آنچه گفت پنهان گفت

غم نهانی من گفت با رقیب و دریغ

ازین فسانه که مشکل شنید و آسان گفت

نگویدت کسی احوال من، کجا رفت آن

که بی‌بضاعتی مور، با سلیمان گفت؟!

ز دیده برد غبارش نسیم مصر مگر

نهفته قصهٔ یوسف به پیر کنعان گفت

چه گویم و چه ز من بشنوی؟ که قصهٔ عشق

حکایتی است که نتوان شنید و نتوان گفت!

ز رلف یار ندانم چه گفت آذر دوش

که داشت حال پریشانی و پریشان گفت؟!

شمارهٔ ۴۱

هم خنده خوش است و هم خرامت!

خود گوی که نالم از کدامت؟!

از دام مکن مرا هم آزاد

ار مرغ دگر فتد بدامت

یاد آر ز ناامیدی من

چون غیر دهد ز من پیامت

گیرم کام خود از تو روزی

کآرم پی نعش خود دو گامت

خرم نفسی که افتد آذر

در سایه ی سرو خوشخرامت

شمارهٔ ۴۲

هر مرغ که میپرد ز بامت

گویم، بمن آورد پیامت!

خونم، که چو آب شد حلالت؛

گر با دگران خوری حرامت!

مپسند ستمگران بمحشر

خندند بزخم ناتمامت

خوش دانه بحیله میفشانی

از صید مگر تهی است دامت؟!

تو خواه ببخش و، خواه بفروش؛

زین کوی نمیرود غلامت!

ای دوست! مریز خون دشمن

کز دوست کشند انتقامت

شکر از آذر، شکایت از غیر؛

تا زین دو خوش آید از کدامت؟!

شمارهٔ ۴۳

چو بر مزار من آید بجلوه آن قد و قامت

قیامت است قیامت، قیامت است قیامت!

رهی که محمل او میرود ز گریه کنم گل

بود که عزم رحیلش بدل شود به اقامت

ز خون همچو منی در گذر، وگرنه بمحشر؛

مرا بصبر و تو ر ا بر جفا کنند ملامت

از اینکه شیشه ی دل را شکسته یی بتغافل

غمین مباش، که طفلی و نیست بر تو غرامت

کشیده تیغ جفا آمدی بکشتن آذر

مکن که حاصل این کار نیست غیر ندامت!

شمارهٔ ۴۴

ز آن سویش ای نسیم صبا می‌فرستمت

کآری خبر، وگرنه چرا می‌فرستمت؟!

دردم نکشته، زود رسان آنچه از طبیب؛

بیمارم و برای دوا می‌فرستمت!

ای مرغ دل، مباد شوی مبتلا، که من

ناچارم و به دام بلا می‌فرستمت!

ترسم ز شوق، نامه نگیری ز من؛ روی

گر گویمت رفیق کجا می‌فرستمت؟!

تا دانی از جدایی تو دربه‌در شدم

از هر دیار نامه جدا می‌فرستمت!

شمارهٔ ۴۵

گیرم بعجز دامنت و جان سپارمت

شاید که گامی از پی نعش خود آرمت

گر کشته رشکم، امشب از آن کو نمی روم

کز دل نیایدم برقیبان گذارمت

هر حرف گفتمت، ز رقیبان شنفتم آه؛

نامحرمی و، محرم خود میشمارمت!

تیغم زنی و، دم نزنم؛ آه چون کنم؟!

دانم که دشمن منی و دوست دارمت!

آذر ز حیله یار بدل بردن آمده است

امشب بپاسبانی دل می گمارمت

شمارهٔ ۴۶

حیات جاودان بخشد بعاشق لعل خندانت

بود سرچشمه ی آب بقا چاک زنخدانت

نباشی گر تو شمع تربت ما نیست دلسوزی؛

که افروزد چراغی بر سر خاک شهیدانت!

نمیدانی چرا شد چاک تا دامن گریبانم؟!

مگر روزی بدست چون خودی افتد گریبانت!

از آن هر دم بچاک سینه ی اهل وفا خندی

که تا ریزد نمک بر زخم دل‌ها از نمکدانت

بحشر از کشتن آذر، مکن انکار میترسم

خجل گردی چو بیرون آورد از سینه پیکانت

شمارهٔ ۴۷

کجا روم؟ که اگر باشدم ز دست شکایت

شکایتی است که دارد ز شه گدای ولایت!

همیشه با سگ کویت جفای غیر شمارم

چو دوستی که ز دشمن کند بدوست شکایت

چو دوست با تو بود دوست، از گنه چه تزلزل؟!

چو خواجه بر سر لطف است، بنده را چه جنایت؟!

تو خواجه ی من و من بنده ی تو، لیک چه حاصل؟!

مرا فراق تو کشت و، ندیدم از تو حمایت!

بروز کشور آزادگان، چو عاشقی آذر

بدیگری ز تو این درد تا نکردم سرایت

شمارهٔ ۴۸

نهم به پای کسی سر، که سر نهاده به پایت

کنم فدای کسی جان، که کرده جان به فدایت

برآ، برای خدا، همچو مه به بام و نظر کن

ببین چگونه مرا می‌کشند زار برایت؟!

نشسته گرد ملالم به چهره بی‌تو و، ترسم

گمان برند که رخ سوده‌ام به خاک سرایت!

مکن حذر کسی، گرچه از غرور جوانی

تو غافلی ز خدا، من سپرده‌ام به خدایت

دل است جای تو و، بیدلان به دیر و حرم بین

تو در کجایی و جویند غافلان ز کجایت؟!

خوشم که مردم از اهل وفا، جفای تو باور

نمی‌کنند، که از من شنیده‌اند وفایت

دوای درد ز مردن تو را، و من متحیر

که چیست درد تو آذر که مردن است دوایت؟!

شمارهٔ ۴۹

من از غمت، زبانی، با خلق در شکایت

وز قصد من، نهانی، دل با تو در حکایت

از دست مانده فردی، گفتا ز عشق دردی

خوشتر نه کاش کردی از دل بدل سرایت

بر درد عشق جوییم درمان ز هم من و دل

چون گمرهان که جویند از یکدگر هدایت

غافل چنین نباید از بنده خواجه شاید

بر تو غرامت آید، گر من کنم جنایت

لطف تو را که عام است، آرام دل گواه است

آری ز عدل شاه است آبادی ولایت

شمارهٔ ۵۰

نهم بر خاک پهلو شب، به این امید در کویت

که ننشیند کسی از هم‌نشینان روز پهلویت

فغان، کامشب که دارم راه در بزم تو، از غیرت

بسوی غیر باید بنگرم، تا ننگرد سویت!

در این گلشن، که هر مرغی گلی جوید، من آن مرغم

که بینم روی هر گل، آیدم یاد از گل رویت

نیم آزرده از برگشتن کویت، اگر بینم

که جز من دیگری آزرده بر می گردد از کویت

به افسونت زبان بستم، ببزم غیر و میترسم؛

که باشد با کسی در گفتگو چشم سخن گویت

پس از رنجش، بسویت میکشد هر دم دلم، اما

بدامن میکشم پا، میکنم چون یاد از خویت!

کشی چون تیغ کین، از شوق جان دادن مرا خوشتر؛

که از قتلم خدا ناکرده گردد رنجه بازویت

در آن مجلس نداند تا کسی احوال من، باید

که بینم یک نظر سوی رقیبان، یک نظر سویت

ز لطفت تا شود قطع امید غیر یکباره

به کویت هر سحر شب نالد آذر چون سگ کویت

شمارهٔ ۵۱

وفا نگر، که وفائی ندیده از صیاد

بدام ماندم و از آشیان نکردم یاد!

گرم نه دست وفا پای بست کرده چرا

پرم نبسته کسی و نمیشوم آزاد؟!

اسیر دامم و، خلقی ز ناله ام نالان؛

نداشت در چمننم هرگز این اثر فریاد!

اگر چه گشت خراب آشیان کاسیر شدم

ولی شد از نفس دلکشم قفس آباد!

نه گل بشاخ و، نه بلبل در آشیان افسوس

که خاد با زغن افگنده عیش را بنیاد

خوش آنکه باد صبا، آتش گل افروزد؛

که آب دیده ی من، خاک باغ داد بباد

ولی بکنج قفس مانده من، چو آید گل

نوید آمدن او بمن که خواهد داد؟!

شمارهٔ ۵۲

گفتمش حرفی و امید که در گوشش باد

و آنچه از من نشنیده است فراموشش باد

آنکه زد طعنه ی بیهوشیم از دیدن او

چشم او، راهزن قافله ی هوشش باد

آن قصب پوش جوان، کز ستمش دم نزنم

شرمی از طاقت پیران خشن پوشش باد

گفت، دیروز: شب آیم ببرت؛ آمد صبح

شرمی امروز ز دیر آمدن دوشش باد

سرکند غیر چو بدگویی من، یا رب یار

نشنود، ور شنود زود فراموشش باد

صبح کز طلعت خورشید بخود مینازد

شرمی از پرتو آن طرف بناگوشش باد

روز محشر، چو جفای تو ز آذر پرسند

بدعا کوش که یا رب لب خاموشش باد

شمارهٔ ۵۳

دلم، تاب تغافل، طاقت آزار هم دارد؛

ننالد زیر تیغت، صبر این مقدار هم دارد

ز حرف دوستی افتادم از چشمش، عجب دارم؛

که این رنجش که از من غیر دارد، یار هم دارد!

دل از آه طبیبم شاد شد، کش سوخت بر من دل؛

ندانستم که غیر از من دگر بیمار هم دارد

برآمد گل، نخواهم شد ز باغ ای باغبان؛ گیرم

درش بستی، نه آخر رخنه ی دیوار هم دارد؟!

بر آن در، غیر را یکبار دیدم، مردم از غیرت؛

ندانستم نهان از من بخلوت یار هم دارد

دلم را برد و آمد تیغ بر کف باز پنداری

که جز دلبردن آن بیرحم دیگر کار هم دارد

ز من رنجید اگر نازک دلش آذر! ازو هرگز

نمیرنجم، چو دانم رنجش از اغیار هم دارد

شمارهٔ ۵۴

عاشقم و، عشق من زوال ندارد

رفتنم از کویت احتمال ندارد

وای بحالم، ز بیکسی که بکویت

هیچکسم آگهی ز حال ندارد

چون ندهم تن بدوری تو، که از پی

روز فراقت، شب وصال ندارد

کام دل، از نخل قامت تو چه جویم؟!

غیر بر حسرت، این نهال ندارد!

شکوه ی جورش کجا برم که شهیدم

کرده و از کرده انفعال ندارد؟!

خون اسیری کنون مریز که دانی

در صف محشر زبان لال ندارد

چون نکند ناله در شکنجه ی دامش

مرغ دل آذر فراغ بال ندارد؟!

شمارهٔ ۵۵

پیش عذار تو، مه جمال ندارد

پیش قدت، سرو اعتدال ندارد

هست دو تابنده رخ، چو مهر و چو ماهت

مهر پی خط و مه جمال ندارد

شرم ز قتلم مکن، که کشتن عاشق

هست گناهی، که انفعال ندارد

در شکن دام او، ز بیم رهایی

رشک بمرغی برم، که بال ندارد

درد چه گویی، بآنکه درد ندارد؟!

حال چه جویی، از آنکه حال ندارد؟!

آه که تا تشنه کام عشق نمیرد

راه بسرچشمه ی وصال ندارد

غیر تو آذر که در خیال وصالی

هیچ کس اندیشه ی محال ندارد!

شمارهٔ ۵۶

دلم، که شکوه ز بیداد دلبری دارد؛

ستمکشی است که یار ستمگری دارد

بآن درخت، زیان یا رب از خزان مرساد؛

که زیر سایه ی خود، مرغ بی پری دارد!

ز شوق، دل چو کبوتر طپد بسینه مگر

سراغ نامه ببال کبوتری دارد؟!

شکایت از ستمت کی کنم؟ که بسته لبم

شکایتی که ز جور تو دیگری دارد!

چه خواجه یی تو؟ که هر بنده یی که مینگرم

بغیر بنده ی تو بنده پروری دارد!

گرفت مهر تو تا جای در دلم، گفتم

که: بشکنم صدفی را که گوهری دارد!

براه عشق تو، گم گشت آذر، این راهی است

که هر که گم شود، امید رهبری دارد

شمارهٔ ۵۷

ز دشمنی بمنت، روزگار نگذارد

که ظلم گلچین، گل را بخار نگذارد

تو ساده لوحی و، اغیار در کمین که تو را

کنند رام، مگر روزگار نگذارد

به اختیار، دل از وی چگونه برگیرم؟!

که عشق او بکسی اختیار نگذارد!

خیال تو به بدل دوش میگذشت آذر

دعا کنیم که فصل بهار نگذارد

شمارهٔ ۵۸

قاصد، از ننگ زمن نامه بجایی نبرد

ور برد، نام چو من بیسر و پایی نبرد!

حال آن بنده چه باشد، که چو آزاد شود

جز در خواجه ی خود، راه بجایی نبرد

غیر افتد بگمان، کز پی دلجویی اوست؛

چو بجورم کشد و نام خطائی نبرد

نام من برد، ندانم ز غضب یا کرم است؟!

ز آنکه شاهی بعبث نام گدایی نبرد!

میرود از همه کس قاصد و من میگویم

که: پیامی ز منش غیر دعایی نبرد

نبرم از تو شکایت بکسی جز تو، که دوست

گله ی دوست بجز دوست بجایی نبرد

غیر آذر، که ز غم مرد و ازو شکوه نکرد

دگر آن به که کسی نام وفائی نبرد

شمارهٔ ۵۹

گفتم: ای مه بی سبب یاری ز یاری بگذرد؟!

زیر لب خندان گذشت و گفت: آری بگذرد!!

ریزدم خون، کاش چون رنجید از من خاطرش؛

ترسم از یادش رود، چون روزگاری بگذرد!

آه از آن ساعت، که بر سرکشته ی بیداد را

خلق گرد آیند و قاتل از کناری بگذرد

شادم از باد صبا، گر با سگان آستان

عرض حال من کند، چون از دیاری بگذرد

حلقه حلقه کرده یی مشکین کمند زلف را

تا کشی در دام خود هر سو شکاری بگذرد

دیدی آذر، عاقبت گلچین این گلشن نداد

آن قدر فرصت، که بر بلبل بهاری بگذرد

شمارهٔ ۶۰

چند روزی از سر کویت سفر خواهیم کرد

امتحان را جای در کوی دگر خواهیم کرد

در گذرگاهی دگر، چاکی بدل خواهیم زد؛

بر سر راهی دگر، خاکی بسر خواهیم کرد

گر کسی آید ز پی، ما، باز خواهیم گشت؛

ورنه آنجا، اشک حسرت دیده تر خواهیم کرد

ز آنچه گفتی، دیگران را آگهی خواهیم داد؛

ز آنچه کردی، دیگران را با خبر خواهیم کرد

گر غرور حسنت اکنون بسته بر ما راه حرف

روز محشر گفتگو با یکدگر خواهیم کرد

خانه گر خالی است، شکر پاسبان خواهیم گفت

ورنه گامی چند منزل دورتر خواهیم کرد

تا ببینیم از هواخواهان که نازش میکشد

گاه گاه آذر بکوی او گذر خواهیم کرد

شمارهٔ ۶۱

کشته ی عشقت ننالید از تو، آهی هم نکرد

وقت جان دادن نزد حرفی، نگاهی هم نکرد

آنچه کردی، با چو من درویش، از جور ای پسر

راست گویم، با گدایی پادشاهی هم نکرد

آنکه یک دم نیستم غافل ز یادش، دمبدم

گر نکرد او یاد من، سهل است، گاهی هم نکرد

تا رخ خود را بکس ننماید آن ماه تمام

بر نیامد شب ببامی، سیر ماهی هم نکرد!

بسکه بیخود در تمام عمر بود آذر ز عشق

سر نزد از وی ثوابی و گناهی هم نکرد

شمارهٔ ۶۲

دایه، کِت در مهد زر ای سیم‌تن می‌پرورد

دشمن جانی برای جان من می‌پرورد

دلبری دارم که باشد تلخ‌کامی قسمتم

زان حلاوت‌ها که در کنج دهن می‌پرورد

مهرپرور یوسفی دارم، که در کنعان حسن

یوسفی، هر روز در چاه ذقن می‌پرورد

آن شه ترکان که دارد قد چو سرو و تن چو گل

سرو در خفتان و، گل در پیرهن می‌پرورد!

آسمانم گر کند هم بزم جانان، دور نیست

خار و گل را باغبان در یک چمن می‌پرورد

بی‌تَذَرْو و بلبل است این باغ، کاین دهقان پیر

سرو و گل بهر دل زاغ و زغن می‌پرورد

شمارهٔ ۶۳

یارم ز وفا چو دست گیرد

از دست من آنچه هست گیرد

صیاد کسی است کو تواند

صیدی که ز دام جست گیرد

مشکن دلم از جفا که ترسم

بنیاد وفا شکست گیرد

از پا فگند که دست گیرد

چون دست سبو بدست گیرد

بیجاست نباز غیر، کآخر

بت جانب بت پرست گیرد!

دشمن، اگرم فگند از پای

غم نیست، که دوست دست گیرد

گر دست دهد که می بنوشم

کو هشیاری که مست گیرد

شمارهٔ ۶۴

روز محشر، که ز هر گوشه کسی برخیزد؛

همچو من کشته، ز کوی تو بسی برخیزد

نکند در دل اثر، نغمهٔ مرغان چمن

ناله‌ای کاش ز مرغ قفسی برخیزد

وا نشد از نفس صبح دلم، کی باشد

کآهی از سینهٔ صاحب نفسی برخیزد

محملش بینم و نالم که ز نالیدن من

نشنود غیر چو بانگ جرسی برخیزد

گریه ی ماه من، از آه ضعیفان چه عجب؟!

آورد گریه چو دودی ز خسی برخیزد

نکنم گوش بافسانه، بود تا روزی

کز دف آوازی و از نی نفسی برخیزد

سرمه ی دیده ی خونبار من آذر گردی است

که ز خاک ره گلگون فرسی برخیزد!

شمارهٔ ۶۵

ما را دگری جز سگ او یار نباشد

او را اگر از یاری ما عار نباشد

چندان ستمم از تو خوش آید که چو پرسند

از ضعف مرا قوت گفتار نباشد

میلت به پرستاری کس نیست، وگرنه

کس نیست که از درد تو بیمار نباشد

فریاد، که در کوی تو از اهل وفا نیست

یک نامه که در رخنه ی دیوار نباشد

صیاد مرا، دل نکشد جانب گلشن؛

تا ناله ی مرغان گرفتار نباشد

کارم شده، احوال من از غیر چه پرسی؟!

بگذار بمیرم، بمنت کار نباشد

تا چند کنی شکوه ز بیطاقتی آذر؟!

خاموش، که همسایه، در آزار نباشد؟!

شمارهٔ ۶۶

دم مرگم، ز غم هجر غمی بیش نباشد

گر تو را بینم و از عمر دمی بیش نباشد

هرگز از حسرتم آگاه نگردی، مگر آن دم

که ز پا افتی و منزل قدمی بیش نباشد

زده زیبا صنمان گرد دلم حلقه و غافل

که درین بتکده جای صنمی بیش نباشد

آنکه عادت بستم داده مرا، کاش نداند

که ز ترک ستم او را ستمی بیش نباشد

ترسم آید دمی از لطف طبیبم بسر آذر

که مرا فرصت گفتار دمی بیش نباشد

شمارهٔ ۶۷

چو رویت، لاله ی رنگین نباشد

چو مویت، نافه یی در چین نباشد

مهی و، مه باین پرتو ندیدم؛

شهی و، شه باین تمکین نباشد!

غزالی کو چرد در خاک کویت

عجب گر ناف او مشکین نباشد؟!

به مسکینان گرت بخشایشی هست

بمسکینی من، مسکین نباشد!

شکر چون از لب شیرین فشانی

دل خسرو، سوی شیرین نباشد!

مسلمانی، در ایام تو کافر

ندیدم کش خلل در دین نباشد

چرا با دشمنانت مهربانی است

اگر با دوستانت کین نباشد؟!

شب مرگم، چو در بالین تو باشی

مرا گو شمع بر بالین نباشد

دعایت چون کند آذر، کسی نیست

که او را بر زبان آمین نباشد

شمارهٔ ۶۸

خاکش، اگر ز دوری، بر باد رفته باشد

آن یار نیست کش یار از یاد رفته باشد

با آنکه کشت خود را، از عشق خسرو، اما

مشکل زیاد شیرین، فرهاد رفته باشد

ذوق اسیری آن مرغ داند که از پی صید

روزی بآشیانش، صیاد رفته باشد

تا کی جفا، ز روزی اندیشه کن که ما را

تا آسمان ز جورت فریاد رفته باشد

صیاد مهربانی، آذر گمان نبردم

کآنجا که صیدش از پا افتاد، رفته باشد

شمارهٔ ۶۹

یار بهر خاطر اغیار زارم می‌کشد

من به این خوش می‌کنم خاطر، که یارم می‌کشد

وعدهٔ وصلم به محشر می‌دهد، در زیر تیغ؛

می‌کشد، اما ز لطف امیدوارم می‌کشد

در قفس داغ فراق گل، جگر می‌سوزدم

در چمن غوغای زاغ و نیش خارم می‌کشد

در وطن، ناسازی از اغیار، خونم می‌خورد؛

در غریبی، یاد یاران دیارم می‌کشد

تا نگویند از برای خاطر غیر است، کاش

وقت کشتن گوید از بهر چه کارم می‌کشد

بی‌گل روی تو، گریان چون روم سوی چمن؛

خندهٔ گل، گریهٔ ابر بهارم می‌کشد

آنکه گر خواهد، تواند کشتنم از یک نگاه

چیست یارب جرم من، کز انتظارم می‌کشد؟!

گر کشم می، آتشم بر جان زند روز فراق

ور ننوشم یک دو جام آذر، خمارم می‌کشد!

شمارهٔ ۷۰

آمد شب و، وقت یا رب آمد!

یا رب چکنم؟ دگر شب آمد!

همسایه، شنید یا ربم را

از یا رب من، به یارب آمد

ای دوست بگو بکویت امشب

دشمن بکدام مطلب آمد؟!

کز راه هزار بدگمانی

جانم صدبار بر لب آمد!

از خال سیاه کنج چشمت

امروز بچشم من، شب آمد

خلقی بگمان، که پیشم این روز

از گردش چشم کوکب آمد

دردی دارد دلم که درمانش

.......................ب آمد

جان سوخت ز سوز عشقم آذر

تو پنداری بتن تب آمد

شمارهٔ ۷۱

از سینه دل رمید و بزلف تو رام ماند

مرغ از قفس پرید و گرفتار دام ماند

می گفتمش غم دل و، عمدا نکرد گوش؛

تا غیر آمد و، سخنم ناتمام ماند!

از ساقی سپهر فغان، کز جفای او

دوری بسر نرفت که جم رفت و جام ماند

ماهی ز طرف بام برآمد که تا سحر

بس چشم چون ستاره بر ان طرف بام ماند!

خسرو ز جام رشک ندانم چه زهر ریخت

فرهاد را بکام، که خود تلخکام ماند؟!

افسوس کآذر از ستم یار بیوفا

جان داد، لیک ازو نه نشان و نام نماند

شمارهٔ ۷۲

گفتا که: بسینه ز منت کینه نماند؟!

گفتم که: نه، این سینه بآن سینه نماند!

بیش از همه شب، در شب آدینه کشم می؛

در میکده می تا شب آدینه نماند!

آیا بچه رو می نگری سوی من آن روز

کز خجلت خط، در کفت آیینه نماند؟!

کی جان برم از میکده، گر رخت برم؟ کاش

من مانم و این خرقه ی پشمینه نماند!

جز راز محبت، که شد آذر ز دلم فاش

کس گنج ندیده است بگنجینه نماند!

شمارهٔ ۷۳

شبی که غیر در آن آستان نمی‌ماند

مرا شکایتی از پاسبان نمی‌ماند

ز پنج‌روزه تماشای گل، دریغ مدار

که باغ گل، به تو ای باغبان نمی‌ماند

به دامت آیم و، دانم که مرغ هیچ چمن

ز شوق دام تو، در آشیان نمی‌ماند

فغان، که راز محبت به سینه می‌خواهم

نهان کنم ز تو، اما نهان نمی‌ماند!

به مصلحت کنم اظهار رنجش، ار دانم

که بعد از آشتی او بدگمان نمی‌ماند

ز مهر او ز کسانم، غمی، نمی‌دارم

که ماه من به کسی مهربان نمی‌ماند!

دلت مباد غمین از شکایتم، خوش باش،

بماند آنچه به دل، بر زبان نمی‌ماند!

فتاد کار به آه شبانه‌ام، فرداست

که روز خوش به تو ای آسمان نمی‌ماند!

رساند مژدهٔ وصل تو قاصد و، خجل است

چگونه شاد شوم؟ کاین به آن نمی‌ماند!

فغان که اشک من امشب اگر به روز وداع

به جا غباری ازین کاروان نمی‌ماند

خوشم ز گریه به کویش ز بهر غیر آنجا

ز نقش پای من آذر نشان نمی‌ماند

شمارهٔ ۷۴

پس از کشتن، نه بر سر قاتلم از کین نمی‌ماند

چو میرد کس، طبیبش بر سر بالین نمی‌ماند!

ز خسرو تلخ شد فرهاد را چون کام، دانستم

که شیرین کام خسرو نیز از شیرین نمی‌ماند

به روی من که بودم باغبان، در بستی و غافل

که در باغت گل از بسیاری گلچین نمی‌ماند

خطر دارد دل و دین هر دو در عشق تو؛ می‌دانم

مرا گر دل نماند امروز، فردا دین نمی‌ماند

دو روزی گر ز من رنجد سگ کویت، نیم غمگین

که هرگز دوستان را در دل از هم کین نمی‌ماند

شب هجرت ندارم دوستی بر سر چو بیماری

که روز مرگ، هیچش دوست بر بالین نمی‌ماند

شمارهٔ ۷۵

صید کنان میروی، ای صنم صید بند؛

گر خوشی از صید ما،این سر ما، این کمند

ما همه شیرین پرست، لیک دریغا که هست

کوکب فرهاد پست، اختر خسرو بلند

بنده ی فرمان او، از دل و جان ما همه

تا که پسند افتدش خواجه ی مشکل پسند؟!

سرو تو، من فاخته؛ نالم و گویی منال

گل تو و من عندلیب، گریم و، گویی بخند

شب همه شب، شمع سان، سوزم و گویم مباد؛

ز اشک من او را زیان، ز آه من او را گزند

بلبلم و، آشیان داده بباد خزان

فصل گل ای باغبان، در برخ من مبند

آذر اگر داغدار شد بفغانش چکار؟!

از الم یک شرار سوزد و نالد سپند!

شمارهٔ ۷۶

مشکل که نشانی ز شهیدان تو یابند

در خاک مگر گمشده پیکان تو یابند

در بزم کسان، جانب من بینی و، ترسم؛

راز دلم از دیدن پنهان تو یابند!

گم شد مه کنعان، ز غم روی تو در مصر؛

بازش مگر از گوشه ی زندان تو یابند

ترسم شوی آزرده ز محرومی خلقی

از سینه ام آن روز که پیکان تو یابند!

عهد همه کس بشکنم امروز، که فردا

خواهم که مرا بر سر پیمان تو یابند

در حشر، نخیزند شهیدان محبت؛

از جا، مگر آن لحظه که فرمان تو یابند

از درد تو مرد آذر و، شاد است که اغیار

آن درد ندارند که درمان تو یابند

شمارهٔ ۷۷

نخست کاش در خانقاه می بستند

که شیخ شهر نداند که صوفیان مستند

صبا ز من بحریفان زیردست آزار

بگو که: کارکنان فلک، زبردستند

جدا ز بزم تو مردم، خلاف آن یاران

که در جدایی هم، صبر می توانستند

کجا رواست که دلهای دوستان شکنی؟!

باین گناه که بستند عهد و نشکستند!

بود بحشر جز آذر هزار کشته تو را

گر از تو او نکند شکوه، دیگران هستند!

شمارهٔ ۷۸

ستمکشان تو، از شکوه لب چنان بستند؛

که از شکایت اغیار هم زبان بستند

گمان بصبر رقیبان مبر، اگر بینی

زبان ز شکوه دو روزی به امتحان بستند

بترس ز آه شهیدان، نه ساکنان سپهر

گشاده دست تو درهای آسمان بستند

ز من مرنج، دو روزی بباغ اگر نایم

پرم بکنج قفس ای هم آشیان بستند

ز باغ عشق، نبردم بری ز پرورشت؛

نبسته دسته گلی، دست باغبان بستند

چه شکوه سرکنم از دلبران؟ همان گیرم

بوعده های دروغم دگر زبان بستند!

به مصر رفت ز کنعان هزار کس آذر

که گاه آمدنش، راه کاروان بستند

شمارهٔ ۷۹

مرا عجز و تو را بیداد دادند

بهر کس آنچه باید داد دادند

برهمن را، وفا تعلیم کردند

صنم را، بیوفائی یاد دادند

به افسون، دست و پای صید بستند

بدست صید کش صیاد دادند

گران کردند گوش گل، پس آنگه

به بلبل رخصت فریاد دادند

سراغ حجله ی شیرین گرفتم

نشانم تربت فرهاد دادند

زدند آتش بجان پروانه را شب

سحر خاکسترش بر باد دادند

سر زنجیر آذر را گرفتند

بدست سنگدل جلاد دادند

شمارهٔ ۸۰

شراب شوق تو ما را چو در گلو ریزند

پیاله کاش گذارند و با سبو ریزند

بس است ظلم اسیران، بترس از آن ساعت

که اشک حسرتی از دیده ها فرو ریزند

مرا که خون دل آخر ز دیده خواهد ریخت

بتان شهر بشمشیر ناز گو ریزند

بگلرخان ستمگر برم شکایت دل

بود که تیغ برآرند و خون او ریزند

بغیر عشق ز آذر نشان نماند اگر

بنای هستیش از یکدگر فرو ریزند

شمارهٔ ۸۱

مطرب امشب ناله سر کرده است، نایی می‌زند

در میان ناله حرف آشنایی می‌زند

خدمت دیرین من بین، ورنه در آغاز عشق

هرکه را بینی دم از مهر و وفایی می‌زند

نو گرفتار است دل، از اضطراب او مرنج

صید در آغاز بستن، دست و پایی می‌زند!

بوالعجب آب و هوایی دارد این بستان‌سرا

بر سر یک شاخ هر مرغی نوایی می‌زند

حسرت زخم دگر از خنجرت دارد اگر

کشتهٔ تیغ تو حرف خونبهایی می‌زند

وادی گمگشتگان عشق را خضریم ما

هرکه ره گم می‌کند، ما را صدایی می‌زند

باز امشب آن سگ کو هم‌نشین آذر است

خسروی، لاف محبت با گدایی می‌زند

شمارهٔ ۸۲

اهل وفا، به آرزوی دل نمی‌رسند؛

زین نخل‌ها فغان که به حاصل نمی‌رسند

ای میر کاروان، به شتابی که می‌روی

واماندگان راه به منزل نمی‌رسند

آن کشتگان که جرم محبت نداشتند

روز جزا به خاطر قاتل نمی‌رسند

آذر، نشان کشتی آوارگان ماست

آن تخته‌پاره‌ها که به ساحل نمی‌رسند

شمارهٔ ۸۳

یار شد بیوفا، کسی چکند؟!

درد شد بیدوا، کسی چکند؟!

گر تو اندیشه از خدا نکنی

چکند ای خدا، کسی چکند؟!

بیگنه کشتی و ز کشته ی خویش

خواهی ار خونبها کسی چکند؟!

مرغ نشکسته بال را، صیاد

نکند چون رها کسی چکند؟!

بکسی با چنان لبان دشنام

گر دهی، جز دعا کسی چکند؟!

بتو بیگانه، کز غرور نه یی

بکسی آشنا، کسی چکند؟!

شکوه آذر ز کس مکن چو تو را

نیست تاب جفا کسی چکند؟!

شمارهٔ ۸۴

آنکه با اهل وفا نابسته پیمان بشکند

عهد را مشکل ببندد، لیک آسان بشکند

آنکه بر زندان‌نشین مصر، بندد روز در

شب به حکم عشق آید، قفل زندان بشکند

می‌کشند از سینه‌ام تیر تو را یاران و، دل

اضطرابی می‌کند، شاید که پیکان بشکند

...........

زان سبب پیمانه می‌نوشد که پیمان بشکند

شمارهٔ ۸۵

ناله ی مرغ قفس، گر بچمن گوش کند

غنچه از تنگدلی خنده فراموش کند

سخنی دارم و میگویم اگر گوش کند

گرچه پندی است که نشنیده فراموش کند

هوس ناله کنم، چون شنوم ناله ی غیر

بلکه یکره بغلط ناله ی من گوش کند

چون دهم جام بدستش چکنم کز سر جور

جام من ریزد و جام دگران نوش کند

آه کز جور تو امروز نشد آذر را

فرصت اینکه شکایت ز غم دوش کند

شمارهٔ ۸۶

جانم، از جانان حکایت می‌کند

عندلیب از گل روایت می‌کند

بینوا، افتاده از گلشن جدا

«از جدایی‌ها شکایت می‌کند»

خسروی از بخت برخوردار باد

کاو رعیت را رعایت می‌کند

می‌کشد هجرم، ولی گر قاصدی

از حما آید، حمایت می‌کند

آنکه می‌رنجد ز من، گاهی که غیر

پیش او از من سعایت می‌کند

عاقبت دردی کزو در دل مراست

در دل او هم سرایت می‌کند

از تغافل کشتن آذر خطاست

خنده‌ای او را کفایت می‌کند

شمارهٔ ۸۷

خو به جفا نگار من، کرده و بس نمی‌کند

یار کسی نمی‌شود، یاری کس نمی‌کند

سنگ جفای باغبان، موسم گل به گلستان

تا پر مرغ نشکند، یاد قفس نمی‌کند

در چمنی که می‌زند زاغ ترانه بر گلش

نیست عجب که بلبلش، نغمه هوس نمی‌کند

نقد دلم ز کف بری، جان دهیم ز دلبری

آنچه تو دزد می‌کنی، هیچ عسس نمی‌کند

جذبهٔ عشق می‌کشد، از پی ناقه قیس را؛

ورنه رفیق لیلیش بانگ جرس نمی‌کند

از سر کویت ای پسر، آذر زود رنج اگر

رخت برون کشد دگر، روی به پس نمی‌کند

شمارهٔ ۸۸

مرغان اولی اجنحه، کاندر طیرانند

از حسرت مرغان قفس بیخبرانند

در حیرتم از دردکشان کز همه عالم

دارند خبر، گرچه ز خود بیخبرانند

جز من، دگران را مکن از جور خود آگاه

آنانکه ندارند غم جان، دگرانند!

ای خضر ره عشق، غم ما مخور، اما

این تازه ز ره گمشدگان، نوسفرانند

در بزم وصال تو، بخود میطپدم دل؛

از رشک دو چشمم، که برویت نگرانند

از باغ چه گل رفته که گلها همه آذر

خونین مژه خونین دل و خونین جگرانند؟!

شمارهٔ ۸۹

شب پره کو روز آفتاب نبیند

روشنی دیده جز بخواب نبیند

وادی عشق است، از فریب حذر کن؛

تشنه در این دشت جز سراب نبیند

ساکن بزم تو، قدر وصل نداند

گرچه در آب است ماهی، آب نبیند

محتشمان را، چه آگهی ز غم دل؟!

چشم هما گنج در خراب نبیند

آنکه بداغ فراق سوخته جانش

ز آتش دوزخ دگر عذاب نبیند

تا ز پی آهوی ختن نرود کس

جیب و بغل پر ز مشک ناب نبیند

من ز ادب ننگرم بروی وی آذر

یار بسوی من، از حجاب نبیند!

شمارهٔ ۹۰

با هم افسوس بتانی که در این ملک شهند

دست دادند که دستی بدل ما ننهند

دل و جان، از دو نگه میبری و دلشدگان

یک نگه دیده و در حسرت دیگر نگهند

رسته از زاری ایشان ز جفایت خلقی

عاشقان تو، ز ره گم شده و خضر رهند

عافیت را بجهان قدر ندانند مگر

آن گدایان که بهمسایگی پادشهند!

ای که داری سر خون ریختن اهل وفا

زین گنه کشتنیم من، دگران بیگنهند!

شمارهٔ ۹۱

کسی کز رشک نتواند که روزی با منت بیند

چه خواهد کرد اگر شب دست من در گردنت بیند؟!

شهید عشق، وقتی دامنت گیرد، که در محشر

نشانی جز نشان خون خود بر دامنت بیند

چه میپرسی زمن، کز دوست ای همدم چها دیدی؟!

الهی آنچه من از دوست دیدم، دشمنت بیند!

ندارد دیده هر دم تاب دیدارت، مگر گاهی

چو ماه از گوشه ی بام و، چو مهر از روزنت بیند!

به تن پیراهن صبرم قبا شد، دیده ام تا کی

چو گل با هر خس و خاری بیک پیراهنت بیند؟!

هزارت بلبل خوش نغمه هست و، آذر از غیرت

نمی‌خواهد به جز خود بلبلی در گلشنت بیند

شمارهٔ ۹۲

گرت بخاک شهیدان گذار خواهد بود

هزار چون منت امیدوار خواهد بود

سلام بندگیش از من ای صبا برسان

گرت بمنزل سلمی گذار خواهد بود

اگر چه بیگنهم میکشد، باین شادم

که روز حشر زمن شرمسار خواهد بود!

کسی که روشن ازو نیست کلبه ام/ گویم

که: روز واقعه ی شمع مزار خواهد بود

شمارهٔ ۹۳

یاد باد آنکه ز یاری منت عار نبود

یار من بودی و کس غیر منت یار نبود

روز حشرم، تو گواهی که شب هجرم کشت

کان شب ای دیده کسی غیر تو بیدار نبود!

از دل آزاری رشک، آه کنون دانستم

کآنچه زین پیش کشیدم ز تو آزار نبود

خواریم، کار رسانده است بجایی که رقیب

با توام دید بهرجا، بمنش کار نبود

دلم از تاب کمند تو، چنین شد بیتاب؛

ورنه کی بود که این صید گرفتار نبود؟!

بلبلی دوش بدام آمد و در ناله ی او

اثری بود که تا بود بگلزار نبود!

بود امید نگه باز پسینش آذر

ورنه جان دادنش از هجر تو دشوار نبود!

شمارهٔ ۹۴

دوشم، به اهل بزم سر گفتگو نبود

من در خمار بودم و، می در سبو نبود

پرسید: در دل تو ندانم چه آرزوست؟!

غافل که در دلم بجز این آرزو نبود!

جرم سگ تو نیست، گرت شب نبرد خواب

او را مکش، که ناله ی من بود، ازو نبود!

دوش آمدم که پای تو بوسم، ز بیم غیر

راهی بخلوت توام از هیچ سو نبود

میخوردم از فراق تو خون دوش وقت مرگ

یعنی که بیتو آب خوشم در گلو نبود

قاصد بگو: ز دوریت آذر سپرد جان

ور گوید: از منش گله یی بود، گو نبود!

شمارهٔ ۹۵

به حسرت مردم و، آخر ندیدم روی یار خود

سزای من که از اول نکردم فکر کار خود

رود گر صید گامی چند و صیاد از قفای او

نه از بیم است، میخواهد ببیند اعتبار خود

غم عشقت نمیگویم بمردم، ساده لوحی بین؛

که پنهان میکنم از خلق راز آشکار خود

نگویم وعده ی وصل تو با خود، تا سپارم جان؛

که ترسم روز محشر نیز باشم شرمسار خود

به حسرت مردم و آذر ندیدم روی یار خود

کنون مانده است کار من، که او کرده است کار خود

شمارهٔ ۹۶

از دلم داغ تمنای تو، مشکل برود؛

مشکل این داغ پس از مرگ هم از دل برود

وای بر حال شهیدی که ز قاتل بدلش

حسرت زخم دگر مانده و قاتل برود

گریم ونالم ازین غم که دگر ننشیند

گرد محمل برخم، ناقه چو در گل برود!

چشم روشن کند آن گریه که هنگام وداع

کرده ره را گل و نگذاشت که محمل برود

شمارهٔ ۹۷

بربست محمل ماه من، از تن توانم می‌رود؛

غافل مباش ای همنشین از من که جانم می‌رود

از من نهان دل رفت و، من جایی گمانم می‌رود؛

کآرم گر از دل بر زبان، دانم که جانم می‌رود

دردا که تا از انجمن رفتی، برون چون جان ز تن؛

خوش کرده‌ای یک جای و من، صد جا گمانم می‌رود

باشد کز آن خلوت‌سرا، بینی روان روزی مرا؛

گویی که این مسکین چرا، از آستانم می‌رود؟!

از ننگ زاغ و جور خس، کنج قفس دارد هوس؛

گر بلبلی سوی قفس، از آشیانم می‌رود

خلقی ز بیم خوی او، بربسته رخت از کوی او؛

من کاش بینم روی او، تا کاروانم می‌رود

سوی چمن زان رفته من، کاو را ببینم نه سمن؛

اکنون چه مانم کز چمن، سرو روانم می‌رود؟!

از غیرتم خون شد درون، چون بشنوم از غیر چون؛

نامی که می‌غلتم به خون، چون بر زبانم می‌رود؟!

لب‌های آن شیرین‌پسر، دارد لبم از بوسه تر؛

چون می‌برم نام شکر، آب از دهانم می‌رود!

آذر پی صید من آن، سر حلقهٔ صیدافگنان

چون آورد بر کف عنان، از کف عنانم می‌رود!

شمارهٔ ۹۸

با پستهٔ خندانت، شکر به چه کار آید؟!

با لؤلؤ دندانت، گوهر به چه کار آید؟!

با قامت دلجویت، از سرو چه برخیزد؟!

با نکهت گیسویت، عنبر به چه کار آید؟!

از وعدهٔ کوثر داد، زاهد ز مِیَم توبه

غافل که چو می‌باشد، کوثر به چه کار آید؟!

ما را به قیامت کار، افتاده پی دیدار؛

گر یار نبیند یار، محشر به چه کار آید؟!

گفتیم: سکون ورزیم، افزود چو شوق، اما

چون غرقه شود کشتی، لنگر به چه کار آید؟!

شمارهٔ ۹۹

مرا، کام دل، ازنگاهی برآید

که از کنج چشم سیاهی برآید

کند گر نه بانگ جرس رهنمایی

چه از سعی کم کرده راهی برآید؟!

شب عید، چشمم ببامی است کز وی

پی دیدن ماه، ماهی برآید

رخت ماه و بهتر ز ماهی که گاهی

رود در پس ابر و گاهی برآید

بشاهان رسد ناز چون من گدایی

که از خلوت چون تو شاهی برآید

مرا گر کشد، ور کند زنده شاید؛

کش این هر دو کار، از نگاهی برآید

نیارم ز کوی تو رفتی چو صیدی

که نتواند از صید گاهی برآید

جفایش مباد از دل دردمندی

شبی ناله یی، روزی آهی برآید

مکن رنجه، سرپنجه از بهر قتلم

چه از کشتن بیگناهی برآید؟!

دعا سرکنم کز لبت کام آذر

برآید الهی، الهی برآید

شمارهٔ ۱۰۰

ماه، بر روی چو ماهش نگرید

فتنه در چشم سیاهش نگرید

گرد عارض، خط شیرین بینید؛

کنج لب، خال سیاهش نگرید

میرود، وز پی او دلشدگان

شاه بینید و سپاهش نگرید!

بی گنه کشته شد آذر یاران

بی گناه است، گناهش نگرید

شمارهٔ ۱۰۱

قاصدا، نامه‌ای از کوی فلانی به من آر

یعنی از یار من آن نامه که دانی به من آر

نامهٔ من ببر، اما به رقیبان منمای؛

گر توانی بدهش، ور نتوانی به من آر!

اگرت بر سر آن کو نشناسند اغیار

بدهش نامه، جوابی که ستانی به من آر

ور شناسد نهانی، بدهش نامه و باز

خبری پرس نهانی و نهانی به من آر

پیش مردم ننویسد اگر از شرم جواب

بگذر از نامه و پیغام زبانی به من آر

در میان من و او هست نشان‌ها بسیار

بدگمان تا نشوم از تو، نشانی به من آر

همچو آذر بودم کام ز پیری بس تلخ

رطبی تازه از آن نخل جوانی به من آر

شمارهٔ ۱۰۲

وفادارا، وفای من نگه دار؛

مرا کشتی، عزای من نگه دار

مرا خونریز و دست از کشتن غیر

به رسم خونبهای من نگه دار

تهی سازی چو ترکش بر اسیران

خدنگی از برای من نگه دار

دلا، رفتن مرا زان محال است

وگر مردم، تو جای من نگه دار!

ز هجر او مرا، ز آه من او را؛

نگه دار ای خدای من نگه دار

به هجر من، به وصل دشمن ای دوست

مشو راضی، رضای من نگه دار

به پای خود به کویت آمد آذر

دگر دست از جفای من نگه دار!

شمارهٔ ۱۰۳

جز دل نالان مرا ای گل، نه دمساز دگر

غیر بلبل، نیست بلبل را هم آواز دگر

بیدلانت، آگه از راز دلم هم نیستند

کز تو هر یک دیده گاه دلبری ناز دگر

عاشقانت فارغ از رشکند، کز نیرنگ حسن؛

در میان داری جدا با هر یکی راز دگر

یادم آید، کز قفایت میدویدم هر کجا

کبک دیگر بینم از دنبال شهباز دگر

چون بدام از آشیان افتادمت، بشکن پرم؛

تا نماند در دلم امید پرواز دگر

چون زدی تیرم، بکش، مگذار غلطانم بخاک

تا ببازویت نخندد ناوک انداز دگر

آذر امشب از دگر شبها فزون در زاریم

مینوازد مطرب مجلس، مگر ساز دگر

شمارهٔ ۱۰۴

ایزد سرشته هر دل از آب و گل دگر

باشد مرا دل دگر، او را دل دگر

دارم شب وصال تو، حسرت بروز هجر

جز رشک نیست وصل تو را حاصل دگر

لیلی، اگر بجای دگر رفت محملش

مجنون نمیرود ز پی محمل دگر

پیش تو آورم ز غم ار مشکلی، فغان

کاسان نکرده پیش نهی مشکل دگر

از کشته آنکه روز جزا خواست خونبها

نبود بغیر قاتل من، قاتل دگر

غافل ز دام جستمت، اما ز بی پری

ترسم بگیردم ز خدا غافل دگر

خون شد دلم، که نیست یکی با زبان دلت

باید تو را زبان دگر یا دل دگر

با کم ز سوختن نه چو پروانه، آه اگر

روشن شود ز شمع رخت، محفل دگر؟!

نادیدن تو مشکل و، از بیم مدعی

باید ز دور دیدنت، این مشکل دگر!

کشتی هزار صید و، پی جان آذری

سهل است اگر بخون بطپد بسمل دگر!

شمارهٔ ۱۰۵

بسته‌ای پای من و گویی: برو جای دگر

رفتمی جای دگر، گر بودمی پای دگر

ریختی خونم تماشا را و روز بازخواست

این تماشا را بود از پی، تماشای دگر

سایه ی خود وامگیر ای سرو قد از من، مباد

بر سر افتد سایه ام از سرو بالای دگر

وعده ی قتل بفردا داد و، من بس ناتوان

ترسم آن روز افتد این فردا بفردای دگر

گر برد بخت از پی مشکم سوی صحرای چین

آهوی مشکین رود ز آنجا بصحرای دگر

هیچ مرغی را نباشد ناله بی تأثیر، لیک

بوستان جای دگر دارد، قفس جای دگر!

غیر یار آذر امیدی نیست از عالم مرا

نیست جز معشوق عاشق را تمنای دگر

شمارهٔ ۱۰۶

می‌رمد صیاد، از نالیدن ما در قفس؛

وای بر مرغی که با ما می‌نهد پا در قفس

آنکه بست امشب رهم بر آستان از نغمه، کاش

باشدش بر نالهٔ من، گوش فردا در قفس

جان برد از نالهٔ جان‌سوز من مرغی به باغ

گر نبودم باز باید بود تنها در قفس

نو گرفتارم، به دلتنگی نکردم خو هنوز

آه اگر غافل فتد چشمم به صحرا در قفس

بوی گل، هرگز پرافشانم به گلزاری نکرد؛

گاهگاهی دیده‌ام روی گل، اما در قفس!

تا به آواز که باشد گوش صیاد آشنا؟!

بلبل اندر آشیان می‌نالد و، ما در قفس!

عندلیب باغ عشق آذر، بود کارش مدام

ناله یا در دام، یا در آشیان یا در قفس!

شمارهٔ ۱۰۷

تا من افتادم به دام، افتاد غوغا در قفس؛

کس درین غوغا به من مشکل دهد جا در قفس

در چمن، از نالهٔ مرغان، کسی امشب نخفت؛

عندلیبی تازه افتاده است گویا در قفس!

نه همین مرغ چمن، از ناله‌ام در ناله بود؛

تا من افتادم به دام، افتاد غوغا در قفس

از فراموشی صیادم، دل آمد در فغان

بشنوم از عندلیبی ناله هرجا در قفس

نیست با ذوق اسیری، از بهارم آگهی؛

بر مشامم می‌خورد بوی گل، اما در قفس!

خون کنی از نغمه‌ام تا کی دل ای مرغ چمن؟

می‌توانم کرد من هم ناله، اما در قفس!

ای که می‌گیری سراغ ما و دمساز ما

دی به باغ، امروز در دامیم و فردا در قفس!

گفتی آذر روز و شب از چیست نالان در عراق؟!

از هم‌آوازان خود مانده است تنها در قفس!

شمارهٔ ۱۰۸

با مشک خطت، یاد ز عنبر نکند کس

با شهد لبت، میل بشکر نکند کس

فریاد، که چندان ز وفای تو بمردم

گفتم که کنون جور تو باور نکند کس!

از گریه کنم گل همه شب خاک درت را

تا روز ز بیداد تو بر سر نکند کس

یکبار، گذر کن بسر خاک شهیدان

تا دعوی خون در صف محشر نکند کس

آذر! ز وفا گشته سگش با تو برابر؛

شه را بگدا گرچه برابر نکند کس

شمارهٔ ۱۰۹

چون صبر ز جور تو ستمگر نکند کس؟!

جز صبر ز جورت چه کند گر نکند کس؟!

گر خضر ببخشد قدح آب بقا را

با خاک در دوست، برابر نکند کس

در دل نبود آرزوی خلوت خاصم

این بس که تو را منع از آن در نکند کس

افتادگی آموز، که در کوی خرابات

نظارهٔ درویش و توانگر نکند کس

تو مستی و از تندی خوی تو در آن بزم

یاد از غم محرومی آذر نکند کس

شمارهٔ ۱۱۰

صبحدم، در باغ هر کو خندهٔ گل بایدش

نیم‌شب در ناله دمسازی بلبل بایدش

تا تماشایی، ز گلچین باز داند باغبان

گر گشاید درو گر بندد، تأمل بایدش

بی‌نوایی برنتابد با تهی‌دامن به باغ

هرکه باشد باغبان، اندک تغافل بایدش

راه رو گر برهمن باشد، و گر شیخ الحرم؛

تا به دیر و کعبه ره جوید، توکل بایدش

هرکه عشق کودک سنگین دلش دیوانه کرد

گر زنندش کودکان سنگی، تحمل بایدش

آذر آن کز سرگذشت جم همی‌جوید خبر

بر لب جو جام مالامالی از مل بایدش

شمارهٔ ۱۱۱

دلم، از بی‌کسی می‌نالد و، کس نیست دمسازش؛

چو مرغی کو جدا افتاده باشد از هم‌آوازش!

همانا، نامهٔ قتل مرا آورده از کویی

که خون می‌ریزد از بال کبوتر وقت پروازش

بر آن در شب ز غوغای سگان بودم به این خوشدل

که در بزمش چو غیری خنده زد نشنیدم آوازش

به ظاهر از لبش خوردم فریب خنده، زین غافل

که پنهان خون مردم می‌خورد چشم فسون‌سازش

شمارهٔ ۱۱۲

به من باد صبا در پرده گوید کاش پیغامش

که از غیرت دهم جان بشنوم از غیر چون نامش

خدا را ای رقیب امشب ز افسونی که می‌دانی

بگو شاید بخوانم تا کنم با خویشتن رامش

من از شوق گرفتاری گشودم بال و پر همدم

تو پنداری که می‌خواهی رهایی یابم از دامش

ره عشقی که من در پیش دارم نیست پایانش

که گمگشته است در هر گام خضری در بیابانش

به گردن گیرم از وی روز محشر خون خلقی را

که ترسم دست غیری آشنا گردد به دامانش

شمارهٔ ۱۱۳

مهی، که مایهٔ شادی عالم است غمش

بود شکایت بسیار من، ز لطف کمش

مرا فراق وی آن روز کشت و، می‌ترسم

که روز حشر به قتلم کنند متهمش!

منش ستمگری آموختم، ندانستم

که من نخست دهم جان به خواری از ستمش

فگند تیغ و یم سر بپای او، شادم

که بر نداشتم آن روز هم سر از قدمش

فغان که روز فراقم، زمان زمان آمد؛

بیاد سوی رقیبان، نگاه دمبدمش

فگند عشق، به بتخانه یی مرا کز ناز

ندیده گوشه ی چشمی برهمن از صنمش

چه مرغ نامه ام آذر برد بکوی بتی

که نیست باک ز قتل کبوتر حرمش؟!

شمارهٔ ۱۱۴

از اسیران خود آن شه بی‌خبر بگذشت حیف

بی‌خبر از دادخواهان، دادگر بگذشت حیف

غافل آمد یار و، غافل از نظر بگذشت حیف؛

بی‌خبر آمد خوش، اما بی‌خبر بگذشت حیف

شب بر آن در خفتم و، غیرم به خلوت ره نداد؛

بر من امشب هم چو شب‌های دگر بگذشت حیف

از دعاهای سحر، گفتم علاج غم کنم؛

سر به زانوی غمم ماند و، سحر بگذشت حیف

از زبانم، یک سخن نشنیده قاصد رفت آه؛

نامه بر کف ماند و، مرغ نامه بر بگذشت حیف

طلعت مه دوش از آن مه‌طلعتم می‌داد یاد

صبح گشت و ماهم از بالای سر بگذشت حیف

بر سر راهش نشستم، تا به حسرت بینمش؛

آمد و تند از من حسرت‌نگر بگذشت حیف

از درت صدره گذشتم، از درون یک کس نگفت

کآذر بیچاره از بیرون در بگذشت حیف

شمارهٔ ۱۱۵

مشکل که برم من جان، آسان چو تو بردی دل؛

دل بردن تو آسان، جان بردن من مشکل!

صیاد ز بی رحمی، زد تیری و پنهان شد؛

نگذاشت بکام دل، در خاک طپد بسمل

در حشر چو برخیزم، در دامنت آویزم؛

صد فتنه برانگیزم، کز من نشوی غافل!

لیلی، بفراز تخت، آسوده چه غم دارد؟!

افتاده بره مجنون چون گرد پی محمل!

از هجر منال آذر، کز دوری آن دلبر؛

دست همه کس بر سر، پای همه کس در گل!!

شمارهٔ ۱۱۶

ای ساربان خدا را، آهسته رو به منزل

کز هر طرف اسیری مانده است پای در گل

جمعی ز وصل سوزند، خلقی ز هجر میرند؛

ای وای اگر زمانی، بیرون روی ز محفل

با آن لبِ شکرریز، با آن نهال نوخیز؛

تا رفته‌ای ز گلشن، ای نازنین‌شمایل

هر غنچه ز اشتیاقت، چشمی است مانده در ره

هر سرو از فراقت، پایی است رفته در گل

خواهد گر آن ستمگر، جان و دلی ز آذر

هم دست شوید از جان هم چشم پوشد از دل!

شمارهٔ ۱۱۷

بی‌تو چو می در قدح ریزم و شکر به جام

خون بود آن در جگر، زهر شود این به کام

قد چو فرازی به باغ، رخ چو فروزی ز بام

سروی و سرو بلند، ماهی و، ماه تمام!

بر سر کویت مریز، خون مرا کی رواست

کشتن صید حرم، خاصه به بیت الحرام؟!

روز و شب از شوق وی، بر سر راهم که کی؛

قاصد فرخنده‌پی، آید و آرد پیام

صیدگه عشق راست، خاصیتی کاندرو؛

صید که زیرک‌تر است، زودتر افتد به دام!

یار چو عمر از برم، رفت شتابان بلی

یار ندارد وفا، عمر ندارد دوام

خنده کنی چون ز لطف، شانه زنی چون به زلف؛

حقهٔ گوهر کجا؟ طبلهٔ عنبر کدام؟!

گر طلبم وصل تو، کشتنی‌ام؛ کز ازل،

خون منت شد حلال، وصل توام شد حرام!

غیر ز شوق وصال، خنده‌زنان روز و شب

آذر از اندوه هجر، گریه‌کنان صبح و شام

شمارهٔ ۱۱۸

یک قطره خون، ز تیغ بتان وام کرده‌ام؛

در سینه جای داده دلش نام کرده‌ام!

رشکم کشد، که می‌شنوم صبح از رقیب

درد دلی که شب به تو پیغام کرده‌ام

صیاد اگر ز رحم مرا کشته، دور نیست؛

تأثیر ناله‌ای است که در دام کرده‌ام!

تو در کمین صید دل من نشسته‌ای

من در گمان، که بلکه تو را رام کرده‌ام!

روزم سیاه‌تر شده از رشک غیر و، من

خوشدل که صبح، هجر تو را شام کرده‌ام

شمارهٔ ۱۱۹

منت جفا ز وفا برگزیده آمده ام!

تو را گمان که وفایت شنیده آمده ام؟!

مرا چه بیم ز کشتن دهی؟! که من خود را

بر آستانه ی تو کشته دیده آمده ام!

ز دست من چه کشی دامن؟ این همان دست است

که من ز دامن خوبان کشیده آمده ام

در قفس، برخ من مبند؛ آن مرغم،

که فصل گل، ز گلستان پریده آمده ام!

مرا بگوشه ی چشمی نمی نوازی و، من

ز جلوه گاه غزالان رمیده آمده ام

بلب نمیرسدت خنده بر من، این ظلم است؛

که جان ز شوق تو بر لب رسیده آمده ام!

مپوش چاک گریبان زمن، که من همه جا

باین امید گریبان دریده آمده ام!

شنیده ام ز ستم کشته ای تو آذر را

ز اضطراب، دلم آرمیده آمده ام

شمارهٔ ۱۲۰

در قفس خود را بیاد آشیان انداختم

ناله سر کردم که آتش در جهان انداختم

با کمال ناامیدی، حرف وصل یار را

آنقدر گفتم، که خود را در گمان انداختم

مطرب از فرهاد و مجنون، حرف عشقی میزند

من هم از خود داستانی در میان انداختم

ترک مطلب تا نکردم، ناله تأثیری نکرد

چشم پوشیدم، خدنگی بر نشان انداختم

وای بر حال ملایک امشب آذر کز غمش

ناوک آهی بسوی آسمان انداختم!

شمارهٔ ۱۲۱

نکهتی امشب از آن زلف دوتا می‌خواستم

این قدر همراهی از باد صبا می‌خواستم

من که اکنون، رخصت نظاره‌ام از دور نیست

ساده‌لوحی بین، که در بزم تو جا می‌خواستم؟!

نیست آذر خوارتر از من کسی در کوی او

این سزای من، که از خوبان وفا می‌خواستم

شمارهٔ ۱۲۲

اگر نه احتراز از شادی اغیار می‌کردم

به هرکس می‌رسیدم، شکوه‌ای از یار می‌کردم

ز من، بی‌رحمی‌ات کس نشنود؛ چون پیش ازین مردم

تو را بی‌رحم می‌گفتند و، من انکار می‌کردم!

به امیدی، که فردا پیش او گویند حال من

به آه و ناله دوش احباب را بیدار می‌کردم

خوشا روزی که چاک سینهٔ اهل محبت را

چو می‌دیدم، خیال رخنهٔ دیوار می‌کردم

اگر طبعش ز من آزرده شد، آذر سزای من

چرا در بزم او، بدگویی اغیار می‌کردم؟!

شمارهٔ ۱۲۳

نمیگویم نمیکردی اگر شادم چه میکردم؟!

بغم خود را، اگر عادت نمیدادم چه میکردم؟!

بجز من، نیستش صیدی بدام و، این بود حالم؛

اگر صید دگر میداشت صیادم چه میکردم؟!

شدی از ناله ام دلتنگ و، گفتی: سازم آزادش

نمیدانم که میکردی گر آزادم چه میکردم؟!

ز اول تاب بیدادم نبود، آخر نمیدانم

نمیدادی اگر عادت به بیدادم چه میکردم؟!

بکویش ماند و نامد با همه یاری ز من یادش

بجز دل قاصدی گر میفرستادم چه میکردم؟!

بکویش بس زدم فریاد، تأثیری نکرد آیا

گرش در دل اثر میکرد چه میکردم؟!

ندارم شکوه از وی، رفتم آذر گرچه از یادش

طفیل دیگران میکرد اگر یادم چه میکردم؟!

شمارهٔ ۱۲۴

در آن ساعت که به گرد تو ای خودکام می‌گردم

دعا می‌گویم و، آماده دشنام می‌گردم!

کجا تاب شنیدن داری از قاصد پیامی را

که من از گفتنش بی‌صبر و بی‌آرام می‌گردم؟!

نمی‌آید اجل سوی من و، می‌گوید این: مسکین

ز درد هجر خواهد مرد و، من بدنام می‌گردم

ندارد احتیاج دام، صیادی که من دارم؛

من آن صیدم، که چون صیاد بینم، رام می‌گردم

به شوق گل پریدم ز آشیان، آذر ندانستم

که زود از بی‌پر و بالی، اسیر دام می‌گردم

شمارهٔ ۱۲۵

شد عمر و، ز ایام دل شاد ندیدم؛

روزی که از آن روز کنم یاد ندیدم

یک صید، بمحرومی من نیست، که ناکام

در کنج قفس مردم و صیاد ندیدم!

سرتاسر این بادیه را گشتم و، یک صید

از دام غم عشق تو آزاد ندیدم!

جز روی تو، کز آه برافروخت شب وصل

شمعی که فروزان شود از باد ندیدم

خسرو ز جهان میشد و میگفت که سودی

جز قتل خود، از کشتن فرهاد ندیدم!

فریاد که تا کشور حسن تو شد آباد

یک دل که توان گفتنش آباد ندیدم

آذر همه ی عمر، بشاگردی مشتاق

شادم، که به استادیش استاد ندیدم

شمارهٔ ۱۲۶

نیم غمگین، ولی خود را غمین از بهر آن دارم؛

که تا ذوق غم عشق تو، از مردم نهان دارم

سرت گردم، بکش تیغ از میان و، جانفشانی بین؛

نمردم این قدر هم، بازتاب امتحان دارم!

کدامین دل ز آهم نرم گردد؟! ساده لوحی بین؛

که یک ناوک بزه مانده و قصد صدنشان دارم

مرا چند ای فلک از کوی او آواره میسازی

بمحشر نیستم لال، این قدر آخر زبان دارم

چو بیخود گفتگویی سر کنم، آذر مرنج از من؛

که چون دیوانگان با خود، حدیثی در میان دارم

شمارهٔ ۱۲۷

گر روی تو بینم و بمیرم

سهل است، باین گنه مگیرم

جز نام تو نیست بر زبانم

جز یاد تو نیست در ضمیرم

من فاخته ام، تو سرو یعنی

تو آزادی و من اسیرم

افتم اگر از پیت عجب نیست

تو محتشمی و من فقیرم

گر بردارند سر بتیغم

گر بشکافند دل بتیرم

سر از قدم تو بر ندارم

دل از مهر تو بر نگیرم

هست از غمت ای جوان فراغت

از سرزنش جوان و پیرم

صبح عید است، یا ز جانان

آورده بشارتی بشیرم؟!

یا باد صبا ز خاک آن کوی

افشانده به پیرهن عبیرم؟!

گر در همه کار بیدلم، لیک

در دادن دل، بسی دلیرم

گر پند دهی بمنعم از عشق

آذر، بخلاف ناگزیرم!

کاین پند ز کس نمی پسندم

وین منع ز کس نمی پذیرم

شمارهٔ ۱۲۸

غمین، چند از برت با چشم خون آلود برخیزم؟!

رها کن، تا جمالت بینم و خشنود برخیزم!

نشانده بر درت ناخوانده شوقم، تا چه فرمایی؟

اگر مقبول بنشینم، وگر مردود برخیزم؟!

پس از دیری نشستم دوش، چون در گوشه‌ای سرمست

نشاندی غیر را پهلوی من، تا زود برخیزم

چو در بزمت نشستم، مضطرب گشتی، سرت گردم

اگر از رفتنم دل خواهدت آسود برخیزم!

زدی از دیدن بیگانگان، صد طعنه بر دربان

مرادت زین سخن، گر رفتن من بود برخیزم!

ز یار امیدوار، از آسمانم بدگمان یا رب؛

نشاند تا کجا چون ز آستان فرمود برخیزم!

چو در مجلس نشینم، تا نرنجد غیر ازو؛ پنهان

نوید خلوت خاصم دهد، تا زود برخیزم!

ز رشک غیر، در بزمش کشم تا چند آه آذر؟!

نشد تا تیره در چشمم جهان زین دود برخیزم!!

شمارهٔ ۱۲۹

زنده کی از برت ای جان جهان برخیزم؟!

مگر آن دم که سپارم بتو جان برخیزم!

وعده ی خلوت خاصم، چو دهی در مجلس؛

آن قدر باش که از خلق نهان برخیزم!

غیر من نیست میان توو اغیار حجاب؛

آه از آن روز که منهم ز میان برخیزم

رنجشم از تو بحدی است که در خلوت خاص

صد رهم گر بنشانند، همان برخیزم!

غمی از پیریم آذر نه که در پای خمی؛

شب چو آسوده شوم، صبح جوان برخیزم

شمارهٔ ۱۳۰

شبی کت، غیر هم بزم است، اگر بیرون در باشم

از آن بهتر که پیشت باشم و با چشم تر باشم

به پیغامی، مرا هر شب نشانی بر سر راهی

که از راه دگر هر جا روی من بیخبر باشم

بشهر آوازه ی لطف تو، با هر ناکس افتاده

زهر کس این سخن تا نشنوم، ای کاش کر باشم

رقیب از من جدا سازد تو را آخر بهم چشمی

که من هم چشم بر راه تو هر شب تا سحر باشم

شمارهٔ ۱۳۱

خوش آنکه از غم دل، حرفیش گفته باشم؛

حرفیش گفته باشم، حرفی شنفته باشم

خواهم ز بخت بیدار، روز و شبی که با یار

تا شب نشسته باشم، تا روز خفته باشم

چون میکشیم باری، جرمم بپرس؛ شاید

کاری نکرده باشم، حرفی نگفته باشم

چون سرمه ی سلیمان، آذر کشم بدیده

زان آستان بمژگان گردی که رفته باشم

شمارهٔ ۱۳۲

بود طریقهٔ هوش، اینکه سر عشق بپوشم

ولی چه سود که کرده است عشق، غارت هوشم!

گرم به هیچ خرید و، گرم به هیچ فروشد

به جان دوست که من دوست را به جان نفروشم

جفای خویش ببین و وفای من، که همیشه

تو همزبان رقیبی و من ز شکوه خموشم

شکنج سلسلهٔ عنبرین و، طرهٔ مشکین

نهاد بند به پایم، کشید حلقه به گوشم

اگر به چشمهٔ حیوان، فتد چو خضر گذارم

به خاک پای تو سوگند کآب بی تو ننوشم

بکُشت بی تو مرا دوش فُرقت تو و امشب

کُشد به بزم تو از رشک غیر، حسرت دوشم!

کسی نگفته که بلبل ننالد از ستم گل

چو دارم از تو خراشی به سینه، چون نخروشم!

رهینِ باده اگر خرقه را ز دوشِ منِ آذر

نمی‌گرفت، نمیداد باده باده فروشم

شمارهٔ ۱۳۳

دردا که حریف راز دانم

حرفی زد و کرد بدگمانم

بود آنکه نخست، خضر را هم

اکنون شده دزد کاروانم

امروز فگند بر زمینم

دی برد اگر بر آسمانم

دی، دوستر آنکه بودم از جان

امروز شده است خصم جانم

نامحرم گشته محرم، ای وای

شد بسته زبان ز همزبانم

شد هم قفس من، آخر آن مرغ

کاو بود اول هم آشیانم

دم با که زنم ز مهر، کاین دم

بیمهر شده است مهربانم

من غافل از آنچه در دل اوست

او، باخبر از غم نهانم!

دیگر نخورم فریبش، آذر

چون کار گذشته ز امتحانم

شمارهٔ ۱۳۴

فقیرم، غیر آن درگاه، درگاهی نمی‌دانم!

غریبم، غیر راه کوی او، راهی نمی‌دانم؟!

قدی داری خرامان، نخل یا سروی نمی‌یابم؟!

رخی داری فروزان، مهر یا ماهی نمی‌دانم؟!

نهانم کشت غیر و، دانم آگاهی ازین یارا

که از آگاهیت آگاهم، آگاهی نمی‌دانم؟!

به کام دل، چو با اغیار عمری هم‌نشین باشی

ز ناکامی من، یاد آیدت گاهی نمی‌دانم؟!

به اهل دل، دلت را دانم آهی کرده گرم، اما

به جز آه خود، این تأثیر از آهی نمی‌دانم؟!

به زیر خاک هم، از آتش عشق تو می‌سوزد؛

به آذر، تا کجا ای دوست همراهی نمی‌دانم؟!

شمارهٔ ۱۳۵

جانان نشسته تا من از شوق جان فشانم

من ایستاده تا او گوید: فشان، فشانم!

مشکل کنم فراموش، از پرفشانی دام؛

صد سال اگر پرو بال در آشیان فشانم!

محمل گذشت، و اشکم خاکی نهشت؛ تا من

بر سر چو بازآید آن کاروان، فشانم!

برنایدم، گر از دست کاری؛ ولی توانم،

از آستین غباری زان آستان فشانم

آذر، گرت بسر زر افشاند تا نشاندت

برخیز تا بپایت، من نیز جان فشانم!

شمارهٔ ۱۳۶

آمد از راه و نشد فرصت دیدن چکنم؟!

رفت و باید ستم هجر کشیدن چکنم؟!

از همان بزم، که کس ناله ی زارم نشنید؛

بایدم خنده ی اغیار شنیدن چکنم؟!

حلقه در گوش کشم، گر تو بهیچم نخری

چون تو را نیست سر بنده خریدن چکنم؟!

زد بتیغ ستم و، بست بفتراکم و ماند

بدلم حسرت در خاک طپیدن چکنم؟!

مه من، سوی سفر میرود از منزل و نیست

از پی محمل او پای دویدن چکنم؟!

گیرم ای مهر گسل، با تو گزینم پیوند

چون رسد نوبت پیوند بریدن چکنم؟!

گیرم آن آهوی وحشی شود آذر رامم

چون کند بی سبب آهنگ رسیدن چکنم؟!

شمارهٔ ۱۳۷

آه از دمی که روز جزا گریه سر کنم

گریان در آن میانه برویت نظر کنم

تو فکر من نداری و، من غیر فکر تو؛

آن فرصتم مباد که فکر دگر کنم

آسان بود که بر سر رحم آرمت، ولی

کو طاقتی که از سر کویت سفر کنم؟!

چون نیست دسترسی که نهم سر بپای تو

در گوشه یی نشینم و خاکی بسر کنم!

آذر اگر ز یار ندیدم وفا، ولی

شرط وفا نبود کزو شکوه سر کنم؟!

شمارهٔ ۱۳۸

درین گلشن چو شاخ گل، سرا پا گوش بنشینم

فغان بلبلی تا نشنوم، خاموش بنشینم

فریبم میدهی از وعده ی فردا، که باز امشب

بصد امیدواری در رهت چون دوش بنشینم

مکش زین بیش، ای سرو سهی از غیرتم، تا کی

تو در آغوش غیر و، من تهی آغوش بنشینم

بمحشر تا نیاموزند از من میزبانی را

چو بینم دادخواهان تو را خاموش بنشینم

ز سوز عشق، چون پروانه در رقصم، مباد آذر

که گردد آتشم افسرده و از جوش بنشینم!

شمارهٔ ۱۳۹

خوش آنکه شبی با تو سخن گویم و گریم!

تو بشنوی و خندی و من گویم و گریم!

گر در چمنم، سوی قفس بینم و نالم؛

ور در قفسم، حرف چمن گویم و گریم!

رضوان چو دهد نار جنان، سیب بهشتم؛

نستانم و پستان و زقن گویم و گریم!

گر روز و شبی، قامت و زلف تو نبینم؛

سرو چمن و مشک ختن گویم و گریم!

هر کس بغریبان، نظر مهر کند؛ من

بیمهری یاران وطن گویم و گریم

بلبل دهن غنچه اگر بیند و نالد

من خنده ی آن غنچه دهن گویم و گریم!

شمارهٔ ۱۴۰

شب عید است، در میخانه باید بستر اندازیم

که پیش از صبح، ساقی را نظر بر منظر اندازیم

بجنگ زاهدان، لشکر کشد پیرمغان فردا

بیا ما نیز خود را در میان لشکر اندازیم

بغارت چون گشاید دست، دست افشان غزل خوانیم

بمسجد چون گذارد پای، پاکوبان سراندازیم!

دبیران فلک را، چون قلم نتوان گرفت از کف؛

بیا کز برق می آتش درین نه دفتر اندازیم

نکرده شیخ شهر از جهل تا تکفیر ما رندان

بیا تا پیشتر ما پرده از کارش براندازیم

حساب زاهدان در روز محشر مشکل است آذر!

بیا تا ما حساب خود به روز دیگر اندازیم

شمارهٔ ۱۴۱

گر دل جویی، هوات جویم

ور جان طلبی، رضات جویم

شد گرچه جفایت آفت جان

تا جان دارم جفات جویم

تا روز وفات، ای جفاجو

مهرت طلبم، وفات جویم

کس چون ندهد سراغت از رشک

خون گریم و از خدات جویم

تو در دل و، دل تو برده رفتی

اکنون چکنم کجات جویم؟!

غیرت، بفسون اگر ز ره برد؛

منهم روم از دعات جویم

آذر، درد تو درد عشق است

رفتم ز اجل دوات جویم

شمارهٔ ۱۴۲

دوسه روز شد که پیدا نه ای، از کجات جویم؟!

بکسیت آشنایی نه، کز آشنات جویم

تو گرانبها دری، چون من بینوات جویم؟!

وگرت کسی فروشد، ز کجا بهات جویم؟!

بهزار حیله اندر تو گریزم و گریزی

ز من آنقدر بیاید که بصد دعات جویم

بوفا امیدوارم، ز تو وین عجب کز اول

بجفا گرفته ای خو تو و، من وفات جویم

نه بدیر راهب آگه، نه به کعبه زاهد از تو؛

تو اگر بخود دلیلم نشوی کجات جویم

ز تو هیچکس نشانم چو نمیدهد ز غیرت

چکنم جز اینکه منهم روم از خدا جویم؟!

بهزار درد آذر ز من است چاره، اما

تو که درد عشق داری، ز کجا دوات جویم؟!

شمارهٔ ۱۴۳

ما به خلد از سر کویت به تماشا نرویم

به تماشا برود گر همه کس، ما نرویم

تا گل روی تو، در شهر تماشاگه ماست

به تماشای گل از شهر به صحرا نرویم!

دوستان، دوست ازین مرحله رفت و، ز پیش

رفت دل؛ ما برویم از پی او یا نرویم؟!

میهمانیم درین خانه به امّید وفا

روی درهم مکش ای سست‌وفا، تا نرویم

رود از رفتن ما خلقی از آنجا به گذار

برویم از سر کوی تو که تنها نرویم؟!

دل قوی دار که از جور تو در پیش کسان

گرچه گوییم ز رفتن سخن اما نرویم!

آمدیم آذر از آن کوی به رنجش امروز

ولی آن صبر نداریم که فردا نرویم

شمارهٔ ۱۴۴

گرش این جفاست امسال، همان بیار گویم

سخنی که پاس یاری نگذاشت پار گویم

نشود دریغ یک دم تهی از رقیب بزمت

که غم نهانی خود، بتو آشکار گویم

ننشست روز وعده نفسی و، رفت عمدا

نگذاشت سرگذشت شب انتظار گویم

بودم فزون ز عالم، غم روزگار؛ اما

غم یار کی گذارد؛ غم روزگار گویم؟!

گله ها که از تو دارم، مه من نگفتنم به

چو تو نشنوی چه حاصل که هزار بار گویم؟!

شمارهٔ ۱۴۵

جان میدهد جان، آن لعل خندان

دل میبرد دل، آن عقد دندان

خوش آنکه گریم، چون ابرو بینم؛

آن غنچه لب را، زان گریه خندان

چون در برآرم، او را گذارم

لب بر لب او، چون ارجمندان

هم من به دندان گیرم لب او

هم او لب من گیرد به دندان

شمارهٔ ۱۴۶

دی، رشته‌ای به گردنم آن شاه مهوشان

افگند و برد چون سگم از پی کشان‌کشان

حسرت برد رقیب به وصلم، خدای را

یک جرعه زان میم که چشاندی به وی چشان

راهم به دیر و کعبه فتاد و نیافتم

جز دل، ز جای دیگر از آن بی‌نشان نشان

غلتان به خاک و خون من و، آن سرو خوش‌خرام

رقصان میان لاله و گل است مست و سرخوشان

آذر در آستان وفا جان‌فشان و، یار

از وی به ناز می‌گذرد، آستین‌فشان

شمارهٔ ۱۴۷

شاهی تو و، شاهان جهان همچو غلامان

بوسند غلامان تو را، گوشهٔ دامان

نالان من و، در زمزمه مرغان چمن گرد

گریان من و، در قهقهه کبکان خرامان!

خوش آنکه به هم درد دل خود بشماریم

در سایهٔ دیوار من و، بر لب بام آن

گفتی: چه کنی چون ز میان تیغ برآرم؟!

جز شکر چه آید ز من بی‌سر و سامان؟!

آذر، ز نکویان طمع مهر و وفا داشت

غافل که عَلَی‌الْعاشِق هٰذانِ حَرامان!

شمارهٔ ۱۴۸

گدایان را، هوای بزم سلطانی و، سلطانان

نشانده بر در دولت سرا، بی‌رحم دربانان!

نشسته جان‌فشانان بر سر راهش من و، ترسم

که از من بگذرد با غیر، بر من دامن‌افشانان

مرا عهدی است با خوبان، بسی محکم؛ چه سود اما

سر و کارم کنون افتاده با این سست‌پیمانان!

زنند اهل ریا بر میگساران طعن و، در محشر

شوند آلوده‌دامانان، جدا از پاکدامانان

دهندش اهل دیر و کعبه پند و، بی‌تو آذر را

نه ذوق الفت اینان، نه شوق صحبت آنان

شمارهٔ ۱۴۹

تو خسروی و، من سگت ای شاه خسروان

هر جا روی تو، آیمت از پی دوان دوان

شب تار و، راهزن بکمین، راه پرخطر؛

غافل ز کاروان مشو، ای میر کاروان

افراسیاب عقل، گریزد بغار عجز؛

در کشوری که رستم عشق است پهلوان

با رشک غیر، پای وفایم ز کوی تو

رفتن نمیگذارد و ماندن نمیتوان

من باغبان پیرم و، از جوی چشم من

خورد آب باغ حسن تو، ای نازنین جوان!

از قد و خط و چشم و تن و رخ، تو را بود؛

سرو و بنفشه نرگس و نسرین و ارغوان

ای سرو خوشخرام، بهر سو روان شوی؛

سیل سرشک آذرت آید ز پی روان!

شمارهٔ ۱۵۰

نشسته میکشان، اهل هوس در خلوت جانان؛

مرا بیرون در باید کشیدن ناز دربانان

چه در شیر تو کافر کیش مادر کرده در طفلی

که شیرین در مذاق آید تو را خون مسلمانان؟!

بتان ریزند اگر خونم، غم جانم نه؛ لیک از خون

شود آلوده ترسم دامن این پاکدامانان

اگر در چاک پیراهن نمایی نار پستان را

ز غیرت خون شود دل در درون نارپستانان

بکویش میروم ناخوانده از بیطاقتی هر دم

ولی زان رفتنم شرمنده، چون ناخوانده مهمانان

نه ترسم کآسمان برگردد از من، لیک از آن ترسم

که برگردند از من بیگنه برگشته مژگانان

خوش آن ساعت که نالان افتم از پی ناقه ی او را

چو مجنون، از قفای محمل لیلی حدی خوانان

مرا گر کشت ترسا زاده‌ای، خونم بحل بادش؛

به محشر دامن او را مگیرید ای مسلمانان

به بزم خاص جانان، نیست آذر را رهی آری

گدایان را نباشد ره به خلوتگاه سلطانان

شمارهٔ ۱۵۱

اشک من کآب زلالی است که نتوان گفتن

تازگی بخش نهالی است که نتوان گفتن

برده ای چون دلم از دست، مپرس از حالم

حال دل باخته، حالی است که نتوان گفتن

سرکش افتاده بسی گلبن این باغ، ولی

بلبلش را پروبالی است که نتوان گفتن!

درد دل من، همه این است که بوسم پایت؛

در دل غیر خیالی است که نتوان گفتن

بزم هر کس، ز چراغی است فروزان و زمن

روشن از شمع جمالی است که نتوان گفتن

ننشیند بسر سرو، که مرغ دل من

سایه پرورد نهالی است که نتوان گفتن!

گفتی: آذر که سگ کوی بتان بود چه شد؟!

پی رم کرده غزالی است که نتوان گفتن

شمارهٔ ۱۵۲

شد از مرگ برادر، دل خراب و سینه ریش از من؛

ندیده هیچ‌کس محزون‌تری در هیچ کیش از من

کنندم خلق منع از گریه و من آنچه می‌بینم

نباید بیش از این در آه و زاری منع خویش از من

نبیند کس پس از من یا رب این ماتم که پندارم

ندیده‌ست این مصیبت هیچ محنت‌دیده بیش از من

به مرگ آن برادر چون نگریم خون، که در مرگش

تسلی می‌دهندم خلق و می‌گریند بیش از من؟!

ندارد سودی آذر گریه، گر پیش آید اندوهی؛

که از آغاز نوش از دیگران بوده‌ست و نیش از من

شمارهٔ ۱۵۳

باز نامد قاصدی کامد بسویت، سوی من؛

دید چون روی تو، نتوانست دیدن روی من!

چون نیفتم از پیش، کز یک نگه بیرون کشید

هر چه آهو در حرم بود، از حرم آهوی من؟!

چاره ی بیماری خود، ناید از دستم طبیب؛

تا چو دل، بیماری افتاده است در پهلوی من

گر بسازد غیر، با ناسازی گردون چو من

چون تواند ساخت با خوی بد بدخوی من؟!

دشمنان را از قفای دوست دیدم، گفتم: آه؛

دور باد آسیب گرگان یا رب از آهوی من

از جهان پهلو تهی دارم، بشکر اینکه نیست

یار در پهلوی غیر و، غیر در پهلوی من!

بر ندارم سر ز زانوی غم آذر، بعدازین

تا شود آن سرو سیمین ساق، همزانوی من

شمارهٔ ۱۵۴

چون در دل شیرین بود از رشک شکر خون

خسرو شودش از غم فرهاد جگر خون

خون شد جگرم از غم عشق تو و، امید

دارم که نگردد دلم از درد دگر خون

ناورده کبوتر ز تو گر نامه ی قتلم

میریزدش آیا ز چه هر لحظه ز پر خون؟!

آذر همه شب خیزد و ریزد ز فراقت

از سینه ی تنگ آتش و از دیده ی تر خون

شمارهٔ ۱۵۵

فزود هر نفسم عشق، کز خط شبگون؛

فزود روزبروز آن جمال روز افزون

چو نیست تاب فراقم، مرو که گر بروی

ز اشک من همه چا پای مینهی در خون

بحیرتم ز دل تنگ خود، که هر که نشست

در آن خرابه، از آنجا نمیرود بیرون!

کسی که نیست ز یارش جدا چه میداند

که از جدایی لیلی چه میکشد مجنون؟!

فغان که نیست مرا بیشتر ز یکدل و تو

بیک نگاه بری از هزار دل افزون

شمارهٔ ۱۵۶

چرا، هر جا مرا دیدی،از آنجا آمدی بیرون؟!

محابا کرده ز آنجا بی محابا آمدی بیرون؟!

ز بزم غیر، رشکم برد بیرون شب؛ ندانستم

در آن غمخانه ماندی تا سحر، یا آمدی بیرون؟!

شنیدم شب ببزم غیر ماندی، مردم از غیرت؛

نخواهم زنده شد، گیرم که فردا آمدی بیرون!

زدی آتش بجان بلبل و قمری که از گلشن

سحر چون شاخ گل ای سرو بالا آمدی بیرون

ز تنهایی ننالم، لیک از آن نالم که در خلوت

مرا بگذاشتی تنها و تنها آمدی بیرون

شمارهٔ ۱۵۷

من و دردت، که درمان من است این؛

چه درمان؟ راحت جان من است این!

من و افغان، دلت گر مهربان شد؛

که از تأثیر افغان من است این!

زدم دستش بدامان، گفت از ناز:

بکش دستت، که دامان من است این

نهان از زخم تیرش مردم، اما

نگفتم کار جانان من است این

ولی ترسم که چون پیکان ز خاکم

کشد، گوید که: پیکان من است این!

مپرس ای همدم، این زرکش قبا کیست؟!

گدایش من، که سلطان من است این!!

بجانم دایم از دست دل آذر

مگو دل، دشمن جان من است این!!

شمارهٔ ۱۵۸

طبیبا، جان غم پرورد من بین

چو درمانم تو داری، درد من بین

تو کز می، چهره ی گلرنگ داری

به این شکرانه رنگ زرد من بین

بکویت نقد جان آورده از راه

کرم فرما و راه آورد من بین

نگارا، چونکه در محمل نشستی

بدنبالت شتابان گرد من بین!

دلش را گرم کردم با خود آذر

بیا تأثیر آه سرد من بین

شمارهٔ ۱۵۹

ز میان میروم اینک، بکنارم بنشین

بنشین، هست زمانی بتو کارم بنشین

آمدی، کز غم بیرون ز شمارم پرسی

بنشین، تا بتو یک یک بشمارم بنشین

از برم رفتی و، میمیرم ازین غم باری

بکنارم ننشستی، بمزارم بنشین

ای که احوال دل زار، ز من میپرسی؛

بنشین، تا بتو گوید دل زارم، بنشین

گفتمش آذر، هوس روی تو دارم چکنم؟!

گفت: جایی که فتد بر تو گذارم بنشین

شمارهٔ ۱۶۰

بزبان حال دارم، گله بینهایت از تو؛

چکنم نمیتوانم که کنم شکایت از تو؟!

بکش و بسوز یارا، دل دردمند ما را؛

بسزای آنکه دارد نظر عنایت از تو

مکن این قدر شکایت ز غمش دلا، مبادا

که کند ببزم وصلش دگری حکایت از تو!

ز فراق غوطه در خون زدم و، ز ساده لوحی

چکنم که باز دارم طمع حمایت از تو؟!

سر خود بگیر آذر برو از میانه شاید

بکسی غم محبت نکند سرایت از تو!

شمارهٔ ۱۶۱

از غیر، ایمنم، که بود پاسبان تو

خون من اینکه ریخته بر آستان تو

صد رنگ میوه داده نهالت، ولی چه سود

زان میوه تر نکرد لبی باغبان تو؟!

این خط و خال، دشمن دین و دل من است؛

بر گوشه ی لب تو، و کنج دهان تو

خوش آنکه بشنوم سخنی راست یا دروغ

من از زبان آنکه شنید از زبان تو

کردی مرا بعشق هزار امتحان و، باز

دارم گمان بد، بدل بدگمان تو!

بیمهری تو نیست گر از مهربانیم

چون مهربان نشد دل نامهربان تو؟!

آذر ز شکوه ی دلم، آتش زدی بجان؛

من چون کنم؟ زده است دل آتش بجان تو!

شمارهٔ ۱۶۲

کی یار ریزد خون یار، آنگاه یاری همچو تو؟!

آخر که از یاران بگو کرده است کاری همچو تو؟!

تازی تو گر رخش جفا، کی جان برند اهل وفا؟!

مسکین شکاری کز قفا، دارد شکاری همچو تو؟!

خونم بریز ای سیم‌تن، چون کس نخواهد خواستن؛

خون گدایی همچو من، از شهریاری همچو تو!

از بس ز غم خون خوردنم، مشکل بود جان بردنم؛

ظلم است از غم مردنم، با غمگساری همچو تو!

بس از پِیَت ای بی‌وفا افتادم، افتادم ز پا ؛

اما سگی چون من کجا، گیرد شکاری همچو تو؟!

ای گل نیم غمیگن بسی، گر بینمت با هر خسی؛

دانم نسازد با کسی، ناسازگاری همچو تو!

دی گفتمش: سرو و سمن، بر رسته چون تو در چمن؛

او گفت: گفتی همچو من؟! - من گفتم: آری همچو تو!

گفتا: ازین کو پس برو، دل کن بیار نو گرو؛

گفتم: نه حرفی می‌شنو کو یار و یاری همچو تو؟!

گفتا: نگردد کس دگر، خونین‌دل و خونین‌جگر

آذر بود یاری اگر، در هر دیاری همچو تو!

شمارهٔ ۱۶۳

غیر را خون دل از دیده روان است که تو

خون ما ریزی و، ما را غرض آن است که تو

نشوی شهره بعاشق کشی اندر همه شهر

آری آیین مروت نه چنان است که تو

بی سبب رسم و ره جور و جفا گیری پیش

ور زنی بیگنهم تیغ، همان است که تو

کشته باشی ز ستم صید حرم تا دانی

لیک بر طبع من این ظلم گران است که تو

بهر دلجویی غیرم کشی، اما چو کشی

چشمم آن روز بهر سو نگران است که تو

از پی نعش من آیی، ولی آن دم میدان

که کسان را همه این ورد زبان است که تو

قاتل آذری از من دگر از حیله مپرس

کز نکویان که تو را کشت؟ عیان است که تو!

شمارهٔ ۱۶۴

صبح، مگر میدمد از کوی تو

کز نفسش میشنوم بوی تو

توبه دهد بابلیان را ز سحر

جادویی نرگس جادوی تو

سلسله ی شیفتگان غمت

نگسلد از سلسله ی موی تو

دعوی خون، نشنود از من کسی

روز جزا بینم اگر روی تو

شکوه ام از خوی تو هرگز نبود

بود چو روی تو اگر خوی تو

گر نشینی تو به پهلوی من

به که نشینند به پهلوی تو

آذر دل باخته را ساخته

گوشه نشین گوشه ی ابروی تو

شمارهٔ ۱۶۵

حسرتم این است در دل، کز فراق روی تو

چون سپارم جان، سپارندم بخاک کوی تو

رفتم از کوی تو گریان، لیک رشکم میکشد؛

کز سرشکم غیر خواهد جست راه کوی تو

دسته ی گل، صبح در دستت چو بینم در چمن

بلبل از بوی گل افتد مست و من از بوی تو

رشک میکشتم، اگر خوی تو چون روی تو بود

غیر را محروم از روی تو دارد خوی تو

بعد ازین، این مدعی چون بر در جانان روی

من هم آیم از قفا و ایستم پهلوی تو

یا تو را بینند و بگشایند در بر روی من

یا مرا بینند و نگشایند در بر روی تو

تا کنند از ساده لوحیهای آذر آگهت

قاصد از وی نامه ی ننوشته آرد سوی تو

شمارهٔ ۱۶۶

این مزد قاصدی است که آید ز کوی تو

کو را دوباره باز فرستم بسوی تو

هر کس کند ز دیدن روی تو منع من

منعش نمیکنم، که ندیده است روی تو

ترسم ببزم غیر سراغت دهد کسی

گر میرم از غمت، نکنم جستجوی تو

شادم که غیر اگر بردت از کنار من

نتواند از دلم ببرد آرزوی تو

ای شاخ گل، بباغ قدم نه که تا بخاک

بلبل ز بوی گل فتد و گل ز بوی تو

روی تو ماه و، بوی تو گل، حیف در دلم

آتش زده است خوی تو، خوی تو، خوی تو

خوش پند میدهی دگر آذر مرا بصبر

شد بدگمان ز تو دلم از گفتگوی تو

شمارهٔ ۱۶۷

نمیکنم گله، اما ز بیوفائی تو

بآن رسیده که آسان شود جدایی تو

خدای داند و، آن کز تو شد چو من نومید؛

که اعتماد نشاید بر آشنایی تو

ز خلف وعده، برندی چو من برآری نام؛

اگر چه شهره ی شهر است پارسایی تو

غمم فزود ز عذر تغافل تو، دریغ

که شد شکسته ترم دل ز مومیایی تو

ره خرابه ام، از دیگران مپرس و بیا

که میکند دل گمگشته رهنمایی تو

صبا، بگو به صباحی، که از نوای هزار

هزار بار مرا به سخن سرایی تو

ولی ز زلف عروسان طبع آذر نیز

دمد عبیر چو بیند گرهگشایی تو!

شمارهٔ ۱۶۸

شد از دو چشم توام، چشم خون‌فشان هر دو؛

چه کرده‌اند، به این هر دو بنگر آن هر دو!

دو چشم نه، دوز بابل رسیده سحرورند؛

که باشد از فن هاروتشان نشان هر دو!

دو چشم نه، دو نکو نرگس گلستانند؛

که گشته در چمن دل نگاهبان هر دو!

دو چشم نه، دو بلا جاودان خونخوارند؛

که خورده خون کسان، گشته ناتوان هر دو!

دو چشم نه، دو عجب سحر پیشه غمازند

که کرده جان بتن سامری روان هر دو!

دو چشم نه، دو سیه مست ترک بیرحم اند؛

که بسته خنجر خونریز بر میان هر دو!

دو چشم نه، دو جفاپیشه دزد طرارند

که میبرند نهان دل ز مردمان هر دو!

دو چشم نه، دو نظر باز رند عیارند؛

که می کنند بسی فتنه ها عیان هر دو!

دو چشم نه، دو سخن ساز طفل خاموشند؛

که میزنند بسی حرف و بی زبان هر دو!

دو چشم نه، دو غزال سفید دل سیهند؛

که میچرند ز شوخی بگلستان هر دو!

دو چشم نه، دو حریفند صید کش، آذر

که کشته صید حرم را در آشیان هر دو!

ز گیسوان مسلسل بدست هر دو کمند

ز ابروان مقدس، به کف کمان هر دو

شمارهٔ ۱۶۹

ای که بخون من شدت، ساعد نازنین فرو

دست فشان، که ریزدت خونم از آستین فرو

برده لبت ز شهد و مل، تلخی کام جزو و کل:

تا ز تبسمت بگل میچکد انگبین فرو

شکر خط سیاه را، منع مکن نگاه را؛

تا نگرفته ماه را، هاله ی عنبرین فرو

هر که شبی بخوابگه، دید عیان رخت چو مه

گفت که: ماه چارده آمده بر زمین فرو!

ماه مرا، بطرف رو سر زده خط مشکبو؛

یا نه ز چین زلف او، ریخته مشک چین فرو؟!

چون گذرد باضطراب، از پی او بصد شتاب؛

افتم و گیرمش رکاب، آورمش ز زین فرو

شب شده غیر هم برت، داده بدست ساغرت

روز ز شرم آذرت، خون چکد از جبین فرو

شمارهٔ ۱۷۰

بر سر ره نشسته ام، قاصد کوی یار کو؟!

دیده سفید کرده ام، گردی از آن دیار کو؟!

غیر ببزم آن پسر، محرم و من برون در؛

گر نکند دعا اثر، بازی روزگار کو؟!

روز جزا، فرشته یی، کز بد و نیک پرسدم

گریه کنان بدامنش، دست زنم که یار کو؟!

از پی قتل دوستان، تیغ کشد چو از میان؛

گر نشوم ز پی روان، طاقت انتظار کو؟!

یار و رقیب همنشین، آذر تنگدل غمین؛

دشمنی سپهر این، دوستی نگار کو؟!

شمارهٔ ۱۷۱

بوی گل آورد باد، باده ی گلرنگ کو؟!

منطق بلبل گشاد، چنگ خوش آهنگ کو؟!

آه ز تلخی کام، آن لب شیرین کجاست؟!

داد ز تنگی دل، آن دهن تنگ کو؟!

سوخت ز مشکم دماغ، موی تو را خون چه شد؟!

زد گلم آتش بباغ، خوی تو را جنگ کو؟!

گرنه رهت بسته اند، پای تو در گل چراست؟!

گرنه دلت برده اند، روی تو را رنگ کو؟!

اهل دل، آذر دوان دلشکنان راز پی

بر سر هم ریخته است شیشه بگو سنگ کو؟!

شمارهٔ ۱۷۲

نهم چون از غمت شب بر زمین ای شخ کمان پهلو

ز بیم ناوک آهم، بدزدد آسمان پهلو

تو خفته برقفا، در بستر عشرت چه غم داری

که مسکینی نهد از غم بخاک آستان پهلو؟!

ز داغ دل، زمین چون آسمانی پر ز انجم شد

شب هجر تو سودم بر زمین بس هر زمان پهلو

نبیند خنجر پهلو گذار او شکست اکنون

که بس بر خاک سودم، شد تهی از استخوان پهلو

کنم زان آستان پهلو تهی از خجلت دربان

نداد از ناله ام یک شب، ببستر پاسبان پهلو

به مهد شاخ، طفل غنچه در خواب است ازین غافل؛

که شبها میدهد بلبل، به خار آشیان پهلو

چه خواهی کرد، آذر زیر تیغت گر کشد آهی

در آن ساعت که می‌غلتد ازین پهلو به آن پهلو؟!

شمارهٔ ۱۷۳

کو خضر راهی؟ کز خیل آن ماه

وامانده ام پس، گم کرده ام راه!

از دل صبوری، هنگام دوری

باور ندارم، والله بالله!

ریزد چو جیحون، خیزد چو گردون

از دیده ام اشک، از سینه ام آه!

جانها فدایت، تا چیست رایت؟!

جنگ تو دلکش، صلح تو دلخواه!

کی از کمندم، افتد به بندم؟!

آن صید وحشی، این رشته کوتاه!

افغان ز گفتن، آه از نهفتن؛

مسکین گدایی، کو رنجد از شاه!

دشمن بدلبر، همبزم و؛ آذر

جان میسپارد بیرون درگاه

شمارهٔ ۱۷۴

هر کسی یار کسی، تو از من دلباخته گل

ز بلبل، شمع از پروانه سرو از فاخته

از دگر یاران ندارم چشم یاری، چون مرا

چشم زخم روزگار از چشم یار انداخته

سرو، سر از باغ بیرون کرد، کت بیند خرام؛

خلق، پندارند کز شوکت سری افراخته

باز امشب، نوبت زاری است ای مرغ سحر

ناله یی سر کن، که ضعفم از زبان انداخته!

ای که گفتی: بعد ازین کار تو راخواهیم ساخت

فکر دیگر کن، که هجران کار ما را ساخته!

بسکه از زخم خدنگ او بخود بالیده ام

در میان کشتگانم دیده و نشناخته!

گر بسر وقت اسیران میروی، وقت است وقت

کآذر امشب خانه از نامحرمان پرداخته

شمارهٔ ۱۷۵

بدو زلف تو که یکسر دل مبتلا نشسته

همه حیرتم که آیا دل من کجا نشسته؟!

بهمین امید، هر شب بره تو می نشینم؛

که تو بیوفا بپرسی که دگر چرا نشسته؟!

چکنم ز رشک یا رب، چو بروز حشر بینم

که هزار کشته آنجا، پی خونبها نشسته

شب و شاهد و چغانه، من و باده ی مغانه

تو ببین که نقش طالع، چه بمدعا نشسته

بچمن گلی ندیدم، که جدا ز خار باشد

عجب است اینکه آذر ز گلشن جدا نشسته؟!

شمارهٔ ۱۷۶

از روی فرخ فال بین، زلفش نگونسار آمده

طاووس رنگین بال بین، افسونگر مار آمده

در دیر شد رقصان صنم، یا میچمد صید حرم؟!

یا در گلستان ارم، سروی برفتار آمده؟!

چون رخ ز می رخشان کند، خورشید و مه پنهان کند؛

سودا که با اخوان کند یوسف ببازار آمده؟!

چون دیدمش با تیغ کین، بر پای او سودم جبین؛

گفتا که: آذر را ببین، از جان چه بیزار آمده؟!

شمارهٔ ۱۷۷

شب هجران، نمی‌دانم ز پی دارد سحر یا نه؟!

وگر دارد سحر، آه سحر دارد اثر یا نه؟!

به روز بد مرا ز آغاز کار افگند عشق، اما

نمی‌دانم که خواهد داشت روزی زین بتر یا نه؟!

اگر بی‌تابی خود در فراق آن سفر کرده

نویسم سویش، آیا خواهد آمد از سفر یا نه؟!

وگر دانم نخواهد آمدن، چون نامه بنویسم

ندانم راه خواهد برد مرغ نامه‌بر یا نه؟!

وگر از سوز دل انشا کنم مکتوب، حیرانم

که خواهد سوخت مرغ نامه بر را بال و پر یا نه؟!

وگر قاصد برد مکتوبی از من سوی او پنهان

ز مضمونش دهد یا رب رقیبان را خبر یا نه؟!

وگر خواند نهان از دشمنان غم‌نامه‌ام، آیا

دهد رخصت که بوسم درگهش بارد گر یا نه؟!

وگر افتد گذارم بر سر کویش، در این فکرم

که: دربانان به رویم باز می‌بندند در یا نه؟!

وگر دربان دهد راهم، ز بیم غیر آنجا هم

نمی‌دانم توان گردیدنش بر گرد سر یا نه؟!

وگر گرد سرش گردم، ز یاری و سپارم جان؛

ندانم افتدش بر نعشم از رحمت نظر یا نه؟!

وگر آذر سپارد جان به خاک کوی او، یاران

ندانم افتدش بر تربتم گاهی گذر یا نه؟!

شمارهٔ ۱۷۸

جان اسیران سوختی، از کس برآمد دود؟ نه!

خون غریبان ریختی، دستت به خون آلود؟ نه!

هر کس میان گفتگو، شد درد خود را چاره جو؛

منهم غم خود پیش او، میگویم، اما زود، نه!

سهل است، ای نامهربان، با ما نباشی سرگران؛

در دوستی ما زیان، در خصمی ما، سود نه!

گر ریختی ای نازنین، خون مرا از تیغ کین

از دوستان اکنون ببین، یک کس ز تو خشنود نه!

صد جرم از دشمن فزون، دیدی شدت از دل برون

او را که خواهی ریخت خون، جرمیش خواهد بود؟نه!

در حشر، چون خواری کشان، خواهند داد از مهوشان

امروز آذر را نشان، جز چشم خون آلود نه!

شمارهٔ ۱۷۹

نهی چو نام سگ خود، به من مرا طلبی

نهم به پای سگت سر، به عذر بی‌ادبی

وگرنه خون کنمش، گر بود دلت از سنگ؛

به نالهٔ سحری و، به آه نیمه‌شبی

به خنده چون گذری از برم، مشو غافل

ز اشک گوشهٔ چشمی و آه زیر لبی

عجب مدان که غلام ایاز شد محمود

بود ز بازی عشق این کمینه بوالعجبی

کند ز شیرهٔ عناب لب، دهان شیرین

کسی که تلخ شدش کام از می عنبی

به غیر من، که از آن لب شنیده‌ام دشنام

که تلخ‌کام شود از حلاوت رطبی؟!

چگونه درد خود آذر به یار خود گویم؟!

حدیث او همه ترکی و، حرف من عربی!

شمارهٔ ۱۸۰

روز و شب، از رخ رخشنده ی شاه عجبی

آفتاب عجبی دارم و ماه عجبی

خط چون سبزه اش، از چهره ی چون گل زده سر

از زمین عجبی، رسته گیاه عجبی

دید آن مه گنه بیگنهی از من و، کشت؛

بیگناه عجبی را، بگناه عجبی

چه عجب گرد هم از دست دل و دین؟ که بناز

شوخ چشم عجبی، کرد نگاه عجبی!

دیدم از طرف بناگوشی و، کنج دهنی؛

خط سبز عجبی، خال سیاه عجبی

لقب عاشق و معشوق، گر از من پرسند

من گدای عجبی گویم و شاه عجبی

تنم از اشک گدازد، دلم از آه چو شمع

آذر، اشک عجبی دارم و آه عجبی

شمارهٔ ۱۸۱

مرا بجرم وفای من از جفا کشتی

جفا نگر، که چو دیدی ز من وفا کشتی!

بآن گناه، که بیگانه را کسی بکشد

تو بیوفا، همه یاران آشنا کشتی

نشد ز قید تو مرغی رها، مگر مرغی

که گر ز کنج قفس کردیش رها کشتی

چو آگه است خدا، روز حشر عذرت چیست؟!

نهان ز خلق اگر امروزت از جفا کشتی؟!

فغان ز کشتنم، اکنون که زنده از جورت

کسی نماند که گوید: مرا چرا کشتی؟!

ز خیل بیگنهان، کس نماند در کویت

به تیغ جور مرا بیگناه تا کشتی

میان مردم عالم، بس است این طعنت

که پادشاه جهان بودی و گدا کشتی

چو شد شکار تو مرغ دلم، نمیدانم

که داریش بقفس باز اسیر، یا کشتی؟!

چه خواجه ای تو، که هر بنده را که دانستی

نمیکند بتو دعوی خونبها کشتی؟!

مرا که درد نکشت، ای طبیب حیرانم؛

چه دشمنی بمنت بود، کز دوا کشتی

بخاک پای تواش تا سپارم از یاری

بگو که آذر بیچاره را کجا کشتی؟!

شمارهٔ ۱۸۲

ای باد بامدادی، میآیی از چه وادی؟!

کز بیدلان برآمد فریاد وافؤادی!

گفتم: بیا، که آبی بر آتشم فشانی؛

دردا که تا رسیدی، خاکم بباد دادی!

ساقی کله شکسته، مطرب ترانه بسته؛

ما غافل و نشسته غم در کمین شادی

ای دل، ز بیم خویَش، گفتم: مرو بکویش؛

دیدی ندیده رویش، از چشمش اوفتادی

بودیم همزبانش، با ما نگفت حرفی؛

رفتیم ز آستانش، از ما نکرد یادی!

از سوز آتش تب، جانم رسید بر لب؛

یا از وفا تو امشب لب بر لبم نهادی؟!

از هر طرف دویدم، روی دلی ندیدم

ناچار آرمیدم، در کوی نامرادی

ساقی بمی ز سینه، رفته است گرد کینه

توبوا من العداوة، یا معشر الاعادی

از تیره بختی آذر، از من رمیده دلبر

چون من کسی ز مادر ای کاشکی نزادی

شمارهٔ ۱۸۳

غم نیست دلا در دی، گر توبه ز می کردی؛

بشکن، چو بهار آمد، هر توبه که دی کردی

گفتی: کنمت رحمی، کردی؛ چو زغم کشتی!

ای سست وفا دیدی، کی گفتی و کی کردی؟!

نه کرد و نه خواهد کرد، آتش به نی ای مطرب؛

کاری که تو با جانم، از ناله ی نی کردی

تا دل ز غمت دم زد، کشتیش؛ کنون بنگر

جرمی که زوی دیدی، ظلمی که بوی کردی!

تا کی بجهان جویی، افزونی عمر آذر

خود گوی چه افزودت، این عمر که طی کردی؟!

شمارهٔ ۱۸۴

از جفا، اهل وفا را بزبان آوردی

دل بجان، جان بلب و لب بفغان آوردی

خون خود میطلبند از تو جهانی، آری

رسم بیداد تو اول بجهان آوردی!

برده عشقت ز جوانان دل و، از پیران عقل؛

چه بلاها، بسر پیر و جوان آوردی؟!

خون شوی خون، که ز ناسازی جانان چندان

گفتی ای دل، که مرا نیز بجان آوردی!

رفته بود آذر از اندیشه ی بیداد بتان

بکناری و تو بازش بمیان آوردی

شمارهٔ ۱۸۵

دل ز یار کهن، مگر کندی

که بیاران تازه خرسندی؟!

آه، ای نخل سرکش از جورت

کآشیان مرا پراکندی

رشته ی جان ما گسست دریغ

که بزلف تو داشت پیوندی

بیتو یعقوبم، آگهی از حال

داشت، گرداشت چون تو فرزندی!

بنوازم، چه باشد ار بیند

بنده یی لطفی از خداوندی

بتلافی گریه ی تلخم

داشت در زیر لب شکرخندی

غیر را سوختی ازین غیرت

که بجان من، آتش افگندی!

مرد آذر ز هجر و از مرگش

نتوان یافت جز تو خرسندی

شمارهٔ ۱۸۶

چو دل ز دردم، چو جان ز داغم، فگار کردی چرا ز یاری

به درد و داغم، دوا و مرهم، نمی‌فرستی، نمی‌گذاری!

هزار بارم، ز خشم گفتی که: ریزمت خون، نگفتمت : نه!

هزار بارت، به عجز گفتم که: بوسمت لب؟! نگفتی آری!

بسی وفایت، به خلق گفتم، کنون ز جورت، اگر زنم دم؛

میان مردم، نمی‌توانم، برآورم سر، ز شرمساری!

من آن شکارم، که از کمند تو، چون گریزم، کشد به خونم؛

غم شکاری، که چون گریزد، دو گامش از پی، رود شکاری!

امیدگاها، امیدوارم، که بگذرد چون، ز کار کارم؛

چو جان شیرین، تو را سپارم، به خاک کویت، مرا سپاری!

هزار دلبر، اگرچه دیدم، به دلربایی، تو را گُزیدم؛

هزار زخم، رسید بر دل، ولی از آن‌ها، یکی است کاری

به ناله آذر، مرا چه حاجت؟ خموشی اولی، که در محبت

ضرر نبردم ز صبر و طاقت، اثر ندیدم ز آه و زاری!

شمارهٔ ۱۸۷

نمی پرسی ز غمناکان، دلت شاد است پنداری؟!

ز فکر بیدلانت، خاطر آزاد است پنداری

چنان ترسیده چشمم از گرفتاری درین گلشن

که شاخ گل بچشم دست صیاد است پنداری

نشد از خنده ی خسرو، تسلی خاطر شیرین؛

هنوزش گوش بر فریاد فرهاد است پنداری

بباغم زد شب آتش در دل، آن مرغی که مینالید

گذارش پیش ازین در دامی افتاده است پنداری

پس از عمری که یادم کرد، از حالم نمی پرسد؛

هنوزش گفتگوی غیر، در یاد است پنداری!

مرا قاصد چو دید، از نامه اش در گریه، شد خندان

ز بانی نیز پیغامی فرستاده است پنداری

ز ذکر صوفیان، نگرفت رونق خانقاه آذر!

خرابات از خرابی تو، آباد است پنداری!

شمارهٔ ۱۸۸

به گاه رقص، چون در انجمن می در قدح ریزی

به سر غلتم، چو بنشینی، ز پا افتم چو برخیزی

کنم اظهار رنجوری، بهر کس میرسم؛ شاید

نگیرد دامنت کس، گر تو روزی خون من ریزی

تو وقتی حال من دانی، که چون من بر سر راهی

بامیدی نشینی صبح و شب نومید برخیزی

شنیدم، رحم بر اغیار آوردی، از آن ترسم

که چون بینی مرا، از کشتن منهم بپرهیزی

مگو با مدعی حرفی که گویم با تو پنهانی

چرا باید که چون بینی مرا از شرم بگریزی؟!

شمارهٔ ۱۸۹

فغان که عمر سرآمد در انتظار کسی

که همچو عمر، دمی بیش نیست یار کسی

وفا بوعده گر این است امید گاهان را

کسی مباد بعالم امیدوار کسی

در آن دیار شدم خاک ره، که ننشیند

بدامن کسی از رهروان، غبار کسی

بر آن شدم که کنم منع دل ز عشق بتان

ولی بدست کسی نیست اختیار کسی

مرا چه سود ازین زندگی، که تا بودم

نه کس بکار من آمد، نه من بکار کسی

نشست غیر به پهلوی او، مباد آن روز

که ناکسی بودش جای در کنار کسی

چه غم ز بیکسی آذر، جز اینکه میترسم

کسی نیاوردم نامه از دیار کسی

شمارهٔ ۱۹۰

وقتی بغمم رسیده باشی

کز من غم من شنیده باشی

بر ناله ی غیر، نایدت رحم

خاموشی ما چو دیده باشی

بخرام بطرف باغ چو سرو

تا پرده ی گل دریده باشی

می نشنوی از من آنچه گویم

تا حرف کرا شنیده باشی؟!

آوارگیم، عجب ندانی

گر از پی دل دویده باشی!

زارش مکش، از جفا بیندیش

آن را که نیافریده باشی

گردن ننهد تو را چو آذر

آن را که بزر خریده باشی

شمارهٔ ۱۹۱

خوش آنکه بسر رسیده باشی

من مرده، تو آرمیده باشی

دانی که چه دیده ام شب هجر

گر روز فراق دیده باشی!

از جام رقیب، می ننوشی

گر خون دلم چشیده باشی

قاصد! نرسیده بر لبم جان

ای کاش باو رسیده باشی!

با او دو بدو نشسته، گویی

یک یک زمن آنچه دیده باشی

باز آی که گوییم نهانی

هر حرف کزو شنیده باشی

ظلم است که، از قفس برانیش

مرغی که پرش بریده باشی

انگار آذر روی چون زان باغ

از شاخ گلی نچیده باشی

شمارهٔ ۱۹۲

بیچاره بلبلی، که نبیند رخ گلی

مسکین گلی، که نشنود آواز بلبلی

گستاخی رقیب، اثر التفات توست

بر خود زبان خلق ببند از تغافلی

ماهی و، چون لبت، نشکفته است غنچه‌ای؛

سروی و، چون خطت، ندمیده است سنبلی

غافل مشو، ز حال گدایان کوی عشق؛

تا هست از متاع خجالت تجملی

تا کار ما و سنگدل ما کجا رسد؟!

او را ترحمی نه و ما را تحملی!

یا رب چه گفت غیر، که از بهر کشتنم

خنجر به کف گرفته و داری تأملی؟!

ای گل شکفته باش، که چون آذر از غمت

در بوستان عشق، ننالیده بلبلی

شمارهٔ ۱۹۳

فرخنده تر از مرغ بهشت است حمامی

کآرد بمن از یار سفر کرده پیامی

ما را به نگاهی بخر از ما، که درین شهر

ارزان تر ازینت نفروشند غلامی

زنهار، بخلوت ندهی راه صبا را

ترسم که رساند ز تو بویی بمشامی

در دام برم رشک بدان صید که صیاد

در خون کشدش تا دهد آرایش دامی

دردی کش میخانه، اگر جان بسپارد؛

غم نیست، که ساقی کندش زنده بجامی

دل میطپدم از نفس صبح همانا

کآورده نسیم سحر، از دوست پیامی

آید بتنم جان و رود هر نفس آذر

ز آمد شد آهو روشی، کبک خرامی

شمارهٔ ۱۹۴

هم به روش ظریفی، هم به صفا تمامی

سروی اگر به باغی، ماهی اگر به بامی

دم نزند به جایی، بیند اگر خطایی

خسروی از گدایی، خواجه‌ای از غلامی

کسوت فقر ازین پس خوش بودم، نه اطلس

می‌دهم ار دهد کس، جامهٔ جم به جامی

گرد لب نگاری، خط نه پی شکاری

بر لب چشمه‌ساری، حُسن فگنده دامی

آذر دلشکسته، بر سر ره نشسته؛

بلکه دهد خجسته پیکی ازو پیامی

شمارهٔ ۱۹۵

ماه رخش چو بنمود، از طرف بام نیمی

از شرم کاست، تا شد ماه تمام نیمی

گیرم رها کنندم، مشکل رسم بجایی

زین بال کش قفس ریخت، نیمی و دام نیمی

از گرم خویی عشق، وز سرد مهری حسن؛

سوزان کباب دل ماند، نیمی و خام نیمی

دارم ز روی و مویت، رنجی و، تا نرنجی

گویم بصبح نیمی، ناچار و، شام نیمی

زین نیم جان که دارم، چون نگذرم که یارم

از لطف بگذراند بر لب زنام نیمی

چشم نگه ز هر یک نبود از آن دو چشمم

بس زان دو یک نگاهم، از هر کدام نیمی

تا بیخبر نگویم حرفی ز مستی آذر

ساقی دهد چو جامم، ریزد ز جام نیمی!

شمارهٔ ۱۹۶

تا می نخوری، قد رخ زرد ندانی ؛

تا جان ندهی، فایده ی درد ندان ی

تا جان نرسد بر لبت، از حسرت پیغام

آن مژده که قاصد بمن آورد ندانی

تا صاحب محمل، دلت ازکفر نرباید

بیتابی مجنون ز پی گرد ندانی

تا سنگدلی، بر سر خاکت ننشیند

صبری که دلم در غم او کرد ندانی

گفتی که: کنی چاره ی درد دل آذر

افسوس که خاصیت این درد ندانی

شمارهٔ ۱۹۷

بر آستان، مگرم پاسبان بگردانی

که راه غیر از آن آستان بگردانی

ز گلبنی، که گلش دیده باشی ای بلبل؛

خزان چو شد، ستم است آشیان بگردانی

سزای کشتنم، این بس بود که نعش مرا

پس از وفات، بر آن آستان بگردانی

ز من، بغیر مگر آن سخن که چون افتد

بمن نگاه تو، باید زبان بگردانی

مکن ز بزم برونم، وگر کنی چه شود

مرا بگرد سر پاسبان بگردانی

بداغ عشق تو شادم، که کس نمیخردم

گرم بشهر پی امتحان بگردانی

روا مدار به آذر جفا چو نتوان ی

که راه ناله ی او ز آسمان بگردانی

شمارهٔ ۱۹۸

تو را که گفت : رخ از دوستان بگردانی؟!

ز دوستان، رخ چون بوستان بگردانی؟!

بگلبنی که کند نوحه زاغی، ای بلبل؛

جز این چه چاره، کزو آشیان بگردانی؟!

چو تازی از پی صیدم سمند ناز مباد

زنی به تیغم و، از من عنان بگردانی

زمام ناقه ی یار از کفت نیفتد اگر

بگرد محملم ای ساربان بگردانی

به پیری، از ستمش آه اگر کشم؛ یا رب

گزند آه مرا، ز آن جوان بگردانی

چو رو بقبله کنند اهل قبله ای همدم

مباد رویم از آن آستان بگردانی

رفیق برهمن و شیخ اگر شوی آذر

ز دیر و کعبه دل این و آن بگردانی

شمارهٔ ۱۹۹

یاری من، ای یار جفا کار چه دانی؟!

بیمار نه یی، قدر پرستار چه دانی؟!

تا مرغ دلت، در قفس سینه ننالد؛

نالیدن مرغان گرفتار چه دانی؟!

تا زار نگردی ز دل آزاری یاری

زاری دل، از یار دل آزار چه دانی؟!

ای طایر گلزار، که جا در قفست نیست

رنج قفس و راحت گلزار چه دانی؟!

تا چون منت، از انجمن وصل نرانند

ذوق نگه از رخنه ی دیوار چه دانی؟!

شمارهٔ ۲۰۰

به یک ایما، همان که می‌دانی

برد از ما همان که می‌دانی

عارضت از بهار خط، چمن است

چمن‌آرا همان که می‌دانی

شمع، تو: ما، همین که می‌بینی

سرو، تو، ما همان که می‌دانی

رخت امشب ز حسن روز افزون

ماه و، فردا همان که می‌دانی

یوسف من، تو بردی از من دل؛

وز زلیخا همان که می‌دانی

از پس پرده گر نماید صبح

روی زیبا همان که می‌دانی

آیدش بر فراز بام سپهر

به تماشا همان که می‌دانی

بر سر نعشم آمدند آذر

همه، الا همان که می‌دانی

شمارهٔ ۲۰۱

ای به سیما، همان که می‌دانی؛

تو شهی، ما همان که می‌دانی

ز آستان تو، عاشقان رفتند؛

مانده بر جا همان که می‌دانی

کوهکن، جان ز شوق کند که داشت

کارفرما همان که می‌دانی

چون خرامان به گلشنت بیند

افتد از پا همان که می‌دانی

صبح نوروز، روی روشن تو؛

شام یلدا همان که می‌دانی

باشد آذر، که شاد بنشینم

یک نفس با همان که می‌دانی

شمارهٔ ۲۰۲

کنی تا چند آزارم که زاری‌های من بینی؟!

به یاری کوش چون یاران، که یاری‌های من بینی!

سپردم دل، چو روز اولم دیدی، سرت گردم؛

بیا تا روز آخر جان‌سپاری‌های من بینی

تو کز شوخی قرارت نیست بر مرکب، تماشا کن

که چون گرد از قفایت بی‌قراری‌های من بینی!

نخستت بی‌وفا گفتند و، نشنیدم ز کس، اکنون

بیا کز طعن مردم، شرمساری‌های من بینی

تو شاه حسنی و، ناید پسندت بنده‌ای جز من؛

اگر از بندگان خدمتگزاری‌های من بینی

گزینی غیر را بر من، دریغ از روزگار خط؛

که ناسازی غیر و سازگاری‌های من بینی!

بهر کس راز خود گفتی، سمرشد در جهان آذر

به من گر باز گویی، رازداری‌های من بینی

شمارهٔ ۲۰۳

پیران بی گنه را، کشتی گر از نگاهی؛

جرمی نداری آری، طفلی و بیگناهی

هر جا نسیمی آید، کز وی دلم گشاید؛

خوشدل شوم که شاید، پیکی رسد زراهی

رحمی، وگرنه ترسم از سوز دل چو شمعم؛

ریزد ز دیده اشکی، خیزد ز سینه آهی

ای آنکه با رقیبان، همصحبتی دمادم

دردم بجو زمانی، حالم بپرس گاهی

جای چو من گدایی، در بزم چون تو شاهی

شمارهٔ ۲۰۴

کجایی یوسف ثانی، کجایی؟!

جدا از پیر کنعانی کجایی؟!

به دست اهرمن، حیف است خاتم

تو ای دست سلیمانی کجایی؟!

سردت گردم، کنون از صحبت دوش؛

نداری گر پشیمانی کجایی

چو افتد فکر معموری به خاطر

همین گویم که ویرانی کجایی؟!

چو گیرد دامنم را خار امید

همین نالم که عریانی کجایی؟!

مسلمانان، نمی‌پرسند حالم

کجایی ای مسلمانی کجایی؟!

مگو از کعبه و بتخانه آذر

که می‌دانم نمی‌دانی کجایی؟!

شمارهٔ ۲۰۵

دلا، پیام من و او، اگر به هم تو نگویی

بگو به جز تو که گوید؟ تو محرم من و اویی!

برو چو بوی گلت، سوی گلشنی بتماشا؛

گلی که از چی او چشم بلبلی است نبویی

دلم که بردی و بی قدرداریش، بود آن دل

که قدر دانیش آن دم، که گم کنی و بجویی

دریغ و درد، که راز نهان غیر و تو را من

ز غیر پرسم و گوید، چوپرسم از تو، نگویی!

فغان که غیر ز آذر، هوس ز عشق ندانی؛

نه بد ز نیک شناسی و، نه بدی ز نکویی

شمارهٔ ۲۰۶

کاکل عنبرین نهان، زیر کلاه کرده‌ای

روز هزار کس چو من تار و، سیاه کرده‌ای

گرد رخ ز ماه به، داده به زلف چون زره،

تاب و زرشک خون گره، در دل ماه کرده‌ای

تا ز کنارم از جفا، رفته‌ای ای پسر مرا

گوش به در نشانده‌ای، چشم به راه کرده‌ای

کشتن بی‌گنه اگر، نیست گنه به مذهبت؛

در همه عمر جان من، پس چه گناه کرده‌ای؟!

راز دلم به دوستان، شکوهٔ من به دشمنان؛

گفته و، آه گفته‌ای؛ کرده و، آه کرده‌ای!

حیله دلبری است این، کآذر بی‌گناه را

کشته و خود به تعزیت جامه سیاه کرده‌ای

شمارهٔ ۲۰۷

چند روزی شد، که از من بی‌سبب رنجیده‌ای

بهر قتلم، با رقیبان مصلحت‌ها دیده‌ای

خجلتی داری، به سوی من نمی‌بینی؟! مگر

اینکه با خود دشمنت فهمیده‌ام، فهمیده‌ای؟!

تا نماند از تو امیدی مرا، از غیر هم

چند روزی از برای مصلحت رنجیده‌ای

از محبت نیست مقصودت، فریب مردم است

اینکه احوال مرا، از دیگران پرسیده‌ای

غیر آذر، کز سموم دوریت در دوزخ است

هر شهیدی را که می‌بینیم، آمرزیده‌ای

قطعات

شمارهٔ ۱ : پیش ازین، مدح هر که گفتندی

شمارهٔ ۲ - تعریف شمشیر : درخشنده تیغ ابوالفتح خان

شمارهٔ ۳ - ماده تاریخ - ۱۱۹۰ هجری قمری : سر دفتر اصحاب فتوت فرج الله

شمارهٔ ۴ - در مدح حاجی سلیمان صباحی : ای باد صبحگاه، صباحت بخیر باد؛

شمارهٔ ۵ - قطعه : آذر کسان که با تو دم از شاعری زنند

شمارهٔ ۶ - رباعی : چون تیر قلم گرفت و دفتر برداشت

شمارهٔ ۷ - و له هزل حاجی : ای به دیدار ضحکهٔ ضحاک

شمارهٔ ۸ - قطعه : کشت فرهاد را اگر خسرو

شمارهٔ ۹ - و له علیه الرحمه : چل سال کشیدم انتظارش

شمارهٔ ۱۰ - قطعه : سپهر منزلتا، تا سپهر راست مدار؛

شمارهٔ ۱۱ - تاریخ جلوس ابوالفتح خان ابن کریم خان زند - (۱۱۹۳ ه.ق)

شمارهٔ ۱۲ - ماده تاریخ (۱۱۷۶ه.ق) : دریغا ز ناسازگاری گردون

شمارهٔ ۱۳ - قطعه : شنیدم ز قیصر ستمدیده‌ای

شمارهٔ ۱۴ - و له علیه الرحمه : خوش آمد این کهن رسمم از آنان

شمارهٔ ۱۵ - و له قطعه : ای که در بارگاه زیبایی

شمارهٔ ۱۶ - تاریخ وفات درویش مجید علیه الرحمه (۱۱۸۶ ه.ق)

شمارهٔ ۱۷ - بتاریخ مولود پسران خود گفته (۱۱۹۴ ه.ق) : شکر آذر، که شب هشتم ماه آذار

شمارهٔ ۱۸ - خواجه ی نوکیسه : شبی بخلوتی از چشم تنگ چشمان دور

شمارهٔ ۱۹ - نامه به صباحی : صبح است صبا، کوش که این نظم کنی گوش

شمارهٔ ۲۰ - و له فیه داد و دهش : خلاف ظالم و ممسک، بچشم هوشمند آذر؛

شمارهٔ ۲۱ - و له قطعه عینک : صاحبا! ای ز دیدن رویت

شمارهٔ ۲۲ - تاریخ فوت محمد قلی بیگ (۱۱۷۹ه.ق) : آه، که ابری سیه، بست تتق در چمن

شمارهٔ ۲۳ - فی المقطعات : الا ای نسیم سحر، پیش از آن

شمارهٔ ۲۴ - تاریخ زفاف ابوالفتح خان زند (۱۱۸۵ ه.ق) : المنه لله، که سراسر همه ایران

شمارهٔ ۲۵ : چون کیسه ز زر تهی شود کاسه ز آش

شمارهٔ ۲۶ - در مدح درویش مجید رحمه الله : کجا رفت آن نسیم صبحگاهی؟

شمارهٔ ۲۷ - در مدح آقا محمد هاشم زرگر : ای آنکه کسی مثل تو ننوشته خط نسخ

شمارهٔ ۲۸ - و له قطعه : دوشم که نسود دیده بر هم

شمارهٔ ۲۹ - و له قطعه رحمه الله : ای خنک دی که از بهار افزون

شمارهٔ ۳۰ - تاریخ ده خوایق که محمد حسین خان تعمیر کرد.

شمارهٔ ۳۱ - و له هزل : شعر مردان، بمدح نامردان

شمارهٔ ۳۲ - قطعه : بر آستانه ی جانان، که روضه ی ارم است؛

شمارهٔ ۳۳ - تاریخ آب انبار (۱۱۸۹ ه.ق) : فخر زمانه، حضرت حاجی ابوالحسن

شمارهٔ ۳۴ : دوش، از گردش فلک که مدام

شمارهٔ ۳۵ - تاریخ آب انبار اصفهان (۱۱۸۹ ه.ق) : بعهد دولت دارای گیتی

شمارهٔ ۳۶ - قطعه : دو نگاهی که کردمت همه عمر

شمارهٔ ۳۷ : ایا رسیده بآن منزلت که میرسدت

شمارهٔ ۳۸ - هجو : ناکسی بی‌خبر از کار که باد

شمارهٔ ۳۹ - ماده تاریخ (۱۱۹۲ ه.ق) : فریاد ز زال چرخ کز جور

شمارهٔ ۴۰ - ماده تاریخ (۱۱۷۱ه.ق) : آه کز ناسازی گردون دون

شمارهٔ ۴۱ - و له هزل آذر : با هم، زن و شوی خردسالی

شمارهٔ ۴۲ : ای عادلی که دیده رعایای این دیار

شمارهٔ ۴۳ - تاریخ وفات محمد امین خان بیگدلی (۱۱۸۳ ه.ق)

شمارهٔ ۴۴ - و له قطعه : چهل هندوانه، چو گوی ز برجد

شمارهٔ ۴۵ - ماده تاریخ (۱۱۸۸ ه.ق) : بفرمان دارای ایران که بودش

شمارهٔ ۴۶ - و له ایضا : روز و شب، این دعاست در باغم

شمارهٔ ۴۷ - قطعهٔ سرو : ای رسته از شکفتگی قد و خد تو

شمارهٔ ۴۸ - و له رحمه الله : بخرام صبا سوی قم از خطه ی کاشان

شمارهٔ ۴۹ - و له قطعه : ایا خان زمان، کز بیم خشمت؛

شمارهٔ ۵۰ - و له قطعه : ای بسا خشم، که صد لطف عیان است ازو

شمارهٔ ۵۱ - و له فیه : ایا خان عاقل، که زنجیر من

شمارهٔ ۵۲ - و له علیه الرحمه : کریمی گر نباشد در زمانه

شمارهٔ ۵۳ - قطعه : غریب آزار دزد ساوجی شد

شمارهٔ ۵۴ - قطعه در مدح میرزا محمد حسین وزیر در مطالبهٔ کلیات جامی

شمارهٔ ۵۵ - و له فیه : جهان مکرمت ای میرزا حسین که کرده

شمارهٔ ۵۶ - و له قطعه : ای صاحب مهربان که فیضت

شمارهٔ ۵۷ - و له قطعه : اصفهان، مصر بود و شد کوفه

شمارهٔ ۱

پیش ازین، مدح هر که گفتندی

یافتندی ز جود او صله‌ها

گر اثر می‌نکرد، ز آتش هجو

ریختندی به جانش آبله‌ها

این زمان، نه به مدح ممنونند

نه ز هجو است بر زبان گله‌ها

داد داد، از فزونی امساک؛

آه آه، از کمی حوصله‌ها

بعد ازین بایدم فرستادن

بعدم زین گروه قافله‌ها

بلکه آرند مزد مرثیه پیش

فگنم چون ز نوحه زلزله‌ها

آدم زنده هم نمانده، دریغ

کآدمی خوار گشته قابله‌ها

دفتر انتخاب را گردون

داد بر باد و مانده باطله‌ها

از که گیرم دیت؟ که افزون است

از مجانین جنون عاقله‌ها!

شمارهٔ ۲ - تعریف شمشیر

درخشنده تیغ ابوالفتح خان

زلالی است از چشمه ی آفتاب

روان از سر سرکشان بگذرد

چو خونخواره دریاست، این قطره آب

از آن گیسوی عدل یابد شکنج

از آن ابروی فتح گیرد خضاب

شمارهٔ ۳ - ماده تاریخ - ۱۱۹۰ هجری قمری

سر دفتر اصحاب فتوت فرج الله

کش رزق جهان را کف بخشنده کفیل است

چون سعی جمیلش بود اندر عمل خیر

در روز جزا مستحق اجر جزیل است

در راه خدا ساخت یکی برکه که آبش

شیرین و خنک صافی و خوشبوی چو نیل است

بر طینتش، این آب که صافی است گواه است

بر همتش این خیر که جاری است دلیل است

کرد از پی تاریخ رقم خامه ی آذر:

این برکه بر آن کو طلبید آب سبیل است

شمارهٔ ۴ - در مدح حاجی سلیمان صباحی

ای باد صبحگاه، صباحت بخیر باد؛

بخرام، کز خرام توام شادکامی است!

زین کهنه عندلیب قفس دیده بازگو

کو را ببام کعبه ی الفت حمامی است

با بلبلی که تازه پریده است ز آشیان

گلزار گشته نه قفسی و نه دامی است

نو نغمه قمری چمن جان، صباحی آنک

سرو ریاض نظمش، از انفاس نامی است

کای نازنین حمامه ی بام حرم تو را

هر کس ز جان نداشته حرمت، حرامی است

چون طوطیم، ز نطق تو، تا شهد نوشی است؛

چون بلبلم، بطبع تو تا همکلامی است؛

منحوس دانم، ار همه گفتار سعدی است؛

آشفته خوانم، ار همه نظم نظامی است!

دردش شمارم، از تو رسد گر صبوحیم؛

رنگین شراب صاف که در جام جامی است

اسم سخنوران، که روانشان خجسته باد؛

هر جا نویسم، اسم تو فوق الاسامی است

مرغان نغمه زن، که بنوبت ازین چمن

در بوستان جنتشان خوشخرامی است

گاه سخنوری، نی کلک تو از صریر

قانون نواز نغمه ی ایشان تمامی است

نی نی، ز معجز نفس آسمان بری است؛

کو را ز اهل معجزه، عیسی مقامی است

پوسیده استخوان حریفان رفته را

جان داد و این نشانه ی یحیی العظامی است

این خود نطاق چرخ نه، کش زیب اختر است؛

این خود چراغ روزنه، کش نام نامی است

بر گردن سپهر، ز تو طوق بندگی است؛

بر جبهه ی فلک، ز تو داغ غلامی است

گفتی: روم ز بزمت و، آیم؛ نیامدی!

وز زهر دوری تو، مرا تلخ کامی است!

در عذر خلف وعده، که عیبی است بس عظیم؛

گفتی: ز گردش فلکم دیده دامی است!

تا گشته منتظم حرکات سپهر ازو

داناست خوار دایم و نادان گرامی است!

دور فلک، که خواری اهل کمال ازوست؛

گردد گرت بکام، ز بی انتظامی است

قوس آسمان، سهام حوادث بسرفشان

این المفر، که شست زبردست رامی است

ور از نفاق اهل زمانت شکایت است

زیشان نفاق و از تو شکایت مدامی است

نبود عجب ز اهل جهان، رنج شاعران؛

کآن قوم خارجی همه،شاعر امامی است!

زان دم مزن، که قادر مختار حافظ است؛

زین غم مخور، که ایزد دادار حامی است!

خورد این قصیده دوش ز خاقانی ام بگوش

آن کش کلام، شهره بخیر الکلامی است

بحر قصیده سخت سبک، گوهرش گران!

چه گوهر و چه بحر؟ که صافی و طامی است!

گفتم که: پا بمعرکه ی پاسخش نهم،

تا در سر کمیت قلم، تیزگامی است

عقلم، عنان گرفت؛ که خاقانی امیر

در شهر نظم، شهره بکهف الانامی است!

با نظم وی، که پختگی اش ز آتش دل است؛

آیی اگر بجوش و زنی دم، ز خامی است!

بودم ولی بیاری طبعت چو پشت گرم

هان این قصیده، جرأتم از لطف سامی است!

فیضت کند درست، گر او را شکستگی است

لطفت کند تمام، گرش ناتمامی است

در مدحت تو، بی صله کوشم، نه مدح غیر؛

تحسین عارفم، به از احسان عامی است!

نامت، اگر چه شهره به نیک است هوشدار

کز نام نیک آذرت این نیکنامی است

از خود مخور فریب، که نوشی ز جام او؛

کان جام را ز خون جگر لعل فامی است

تا حرف، در فصاحت بصری و کوفی است؛

تا بحث، در صباحت مصری و شامی است؛

صبحت نه شام باد،که نامت صباحی است

عیشت مدام باد، که لطفت مدامی است!

شمارهٔ ۵ - قطعه

آذر کسان که با تو دم از شاعری زنند

جغدند و جغد را نفس بلبل آرزوست

کی گربه پا بجرگ پلنگان نهد اگر

از شخص شیر بر تن او در کشند پوست

گیرم ذباب، جلوه گر آید بشکل نحل؛

کو نیش بهر دشمن و، کو نوش بهر دوست؟!

شمارهٔ ۶ - رباعی

چون تیر قلم گرفت و دفتر برداشت

خواجه زر و، من عشق و، هما پر برداشت

ناگاه ز پاگاه خری سر برداشت

افسار ز سرفگند و افسر برداشت

شمارهٔ ۷ - و له هزل حاجی

ای به دیدار ضحکهٔ ضحاک

وی به کردار حجت حجاج

منتفی کرده جود را تو وجود

منطفی کرده عدل را تو سراج

بخل، از باطن تو کرده ظهور

ظلم، از ظاهرت گرفته رواج

دست ظلم تو و، دل مظلوم؛

ناخن نسر و سینه ی دراج

لبت از لوث، پنجه ی کناس

دلت از بیم، بیضه ی حلاج

جانور، کس ندیده چون تو بگو؛

مادرت از کجا گرفته نتاج؟!

زاد تا مادرت، طبیب قضا؛

از مزاج تو خواست استمزاج

چار خلطت، بچار رکن بدن

دید از حرص و بخل و کبر و لجاج

کرد، کردی ز بطن او چو خروج

طالعت را، منجم استخراج

یافت در روزنامه ی ایجاد

دل تو کدخدا، ستم هیلاج

کرده قربانی آهوان حرم

حج نکرده زدی ره حجاج

در ره پا برهنگان حجاز

برفشانده خسک، شکسته زجاج

سیم سیم آوریت تا باقی است؛

بزر زرگری، نه یی محتاج

شکر، سد شده ره نیاکانت؛

از عروج فلک شب معراج

ورنه چون آدمی ز افسونت

ملک ای دیو زاده دادی باج

ماندنت در زمانه بودی ظلم

گر نبودی حدیث استدراج

خاک تو، باد خواهد، آتشت آب؛

گیرد اندک مگر زمانه مزاج

تا شدی حاکم صفاهان، شد

روز روشن بچشمها شب داج

مردمش، ز اضطراب نشناسند

شبه از گوهر، آبنوس از عاج

متوحش، ز هم شده احباب

متفرد، ز یکدیگر ازواج

از فریب تو، ناشکیب اشخاص

از قرار تو، در فرار افواج

نخل بخلت چو رست از آنجا شد

رطبش خشک تر ز میوه ی کاج

خارجی گر نه یی، چرا طلبی

از مسلمان فزون ز جزیه خراج

طمعت راست، بسکه دندان تیز؛

بیضه بیرون کشی ز ک... زجاج

بر سرت سروری اگر زیبد

ای تو را گنده تر تن از تیماج

قلتبان، پا نهد بپایه ی تخت

روسبی سرکشد بسایه ی تاج

از تو،دردی که در دل فقراست

نکند غیر ذوالفقار علاج

گیرد از آه نیم شب یا رب

گردد از اشک صبحدم ای کاج

آتش خشم ایزدی بالا

لجه ی قهر سرمدی مواج

شود از غیرت خدای جهان

سینه ات تیر آه را آماج

گرچه کمتر نه در جهان ز تو کس

بکم از خود کسی شوی محتاج

کردت آنکو خراب خانه ی تن

خوردت آنکو چو آب خون دواج

خیر آن کم نه از عمارت بیت؛

اجرا این کم نه از سقایه ی حاج

باد تا هست پیره زال سپهر

تار شب پود روز را نساج

دوستانت لباسشان ز پلاس

دشمنانت دواجشان دیباج

شمارهٔ ۸ - قطعه

کشت فرهاد را اگر خسرو

خود بپاداش جان شیرین داد

که ز یک سنگ آب خوردستند

تیغ شیرویه، تیشه ی فرهاد

شمارهٔ ۹ - و له علیه الرحمه

چل سال کشیدم انتظارش

تا وعده ی وصلم از وفا داد

چل سال دگر بصبر کوشم

کآید ز وفای وعده اش یاد

حاشا که بکس وفا کند عمر

مشکل که کسی رسد بهشتاد

شمارهٔ ۱۰ - قطعه

سپهر منزلتا، تا سپهر راست مدار؛

مدار آن بمرادت چنانکه خواهی باد

الهی افتد بر خاک سایه ی تا ز فلک

ز رایتت بسرش سایه ی الهی باد

هر آن ستاره، که شب بر درت چراغ نسوخت

سیاه روزتر از شمع صبحگاهی باد

بطرف ماهت، اگر پای کج نهد کیوان؛

ز جنبش سرطان، کشتیش تباهی باد

اگر نه دانه کش خرمنت بود برجیس

ز خوشه چینی دونانش، چهره کاهی باد

نه گر دهد بتو ای شیر تاج خود بهرام

بسر چو گاو، دو شاخش ز بیکلاهی باد

اگر بخاک درت، خویش را بسنجد مهر؛

بکم عیاری، میزانش در گواهی باد

اگر نه مطربه ی مجلست بود ناهید

نهیب عقربش از هر ترانه ناهی باد

اگر نه مونس کتاب تست، یونس تیر

گه رقم بکفش خامه خار ماهی باد

ز عکس روی تو، افزونی ار بجوید ماه؛

ز جانگزا دم کژدم، بجسم کاهی باد

اگر بپای محب تو، سر نساید رأس

دو نیمه سر، چو دو پیکر ؛ ز تیغ شاهی باد

اگر بکام عدویت، ذنب بریزد زهر؛

کمان بگردن پیشت بعذر خواهی باد

بدوستان تو تا در نزاید است اقطاع

بدشمنان تو ابعاد در تناهی باد

شمارهٔ ۱۱ - تاریخ جلوس ابوالفتح خان ابن کریم خان زند - (۱۱۹۳ ه.ق)

چرا خون نگریم، چرا می ننوشم؟!

که رفت از جهان کسری و خسرو آمد!

پدر رفت و، آمد پسر لوحش الله؛

جهان از کرم خالی و مملو آمد

کریم اسم، شاه کردم پروری شد؛

سخن سنج ماهی، سخا پرتو آمد

ز گیتی ابوالنصر شاه کهن شد

بعالم ابوالفتح شاه نو آمد

ز خلقش، جهان رشک باغ جنان شد

ز جودش، گهر در شمار جو آمد

درین ماتم و سور جانسوز دلکش

که تاریخ را هر کسی پیرو آمد

رقم کرد آذر کز ایوان شاهی

برون رفت کاووس و کیخسرو آمد

شمارهٔ ۱۲ - ماده تاریخ (۱۱۷۶ه.ق)

دریغا ز ناسازگاری گردون

که ویران شد از وی سرای محمد

محمد که بگذشت عمرش سراسر

بحمد خدا و ثنای محمد

بفردوس ازین خاکدان شد روانه

که آنجا نهد سر بپای محمد

در اندیشه بودند همصحبتانش

بتاریخ سال فنای محمد

رقم کرد آذر الهی الهی

بهشت برین، باد جای محمد

شمارهٔ ۱۳ - قطعه

شنیدم ز قیصر ستمدیده‌ای

چنین گفت چون قصر قیصر نماند

که: الحمدلله در روزگار

ستمکش بماند و، ستمگر نماند!

شمارهٔ ۱۴ - و له علیه الرحمه

خوش آمد این کهن رسمم از آنان

که خود را از بزرگان میشمارند

که چون بیرون روند از ملک ناچار

بجای خود، بزرگی باز دارند

که هر جا نخل بخل و ظلم بینند

کنند و تخم جود و عدل کارند

ز پا افتادگان را، دست گیرند؛

بکار دستگیری، پافشارند

بدرد بیدلان، درمان فرستند؛

بزخم بیکسان، مرهم گذارند

نه اینان، کز قضای آسمانی؛

کنون در شهر ایران شهریارند

بشمع مجلس دانش، نسیمند؛

بچشم مردم دانا، غبارند!

جهان کرده چو ابر تیر ماهی

سیاه و قطره یی هرگز نبارند

بشهری چون روند از شهری، آنجا

ز خود ناکس تری را برگمارند

کزان هر شیوه ی ناخوش که بینند

به نباش نخستین رحمت آرند

غرض، آیین مردی این نباشد

که مردان جان بنا مردان سپارند!

شمارهٔ ۱۵ - و له قطعه

ای که در بارگاه زیبایی

نازنینان تو را نیاز آرند

مشت خاکی است در خرابه ی من

همچو مشکی که از طراز آرند

گفتم: آهن قبا غلامانت

کز نفس سنگ در گداز آرند

با سترگ استران اصطبلت

کز جرس ساز دلنواز آرند

توبره ها و جوالهای بزرگ

ریسمانهای بس دراز آرند

تا شب از پا چو مهر ننشینند

بامدادان چو ترکتاز آرند

بسوی آن خرابه بخرامند

گنجها از زمین فراز آرند

یعنی آن خاک ازین خرابه برون

بهزاران هزار ناز آرند

تا بآن ساحت از پی راحت

آب از زمزم حجاز آرند

از پی میوه و شکوفه، نهال؛

از درختان سرفراز آرند

سرو و گل را نهال بنشانند

نرگس و لاله را پیاز آرند

قمریان، ناله سنج چون محمود

سروها، جلوه چون ایاز آرند

برده نیمی و، مانده نیمی چند؛

چاکرانت بهانه ساز آرند

دلم آزرده شد ز ناز، ای کاش

بیش از ینم ز ناز ناز آرند

یا بفرمای، آنچه مانده برند

یا بگو، آنچه برده باز آرند

شمارهٔ ۱۶ - تاریخ وفات درویش مجید علیه الرحمه (۱۱۸۶ ه.ق)

حیف و صد حیف که از کجروشیهای سپهر

بسته بر ناقه اجل، محمل درویش مجید

چه بگلزار جهان دید که گردید خموش؟!

عندلیب بسخن مایل درویش مجید!

بود چون ابر گهرریز و، چو در دریا خیز

خامه و نامه، ز دست و دل درویش مجید

نوخطان، داده خط بندگی و کرده قبول؛

سر خطی از قلم قابل درویش مجید

چیده رضوان بجنان مجلس او را ز جهان

چرخ برچیده اگر محفل درویش مجید

بیمین رخت کشد از صف اصحاب شمال

گشت چون رحمت حق شامل درویش مجید

زیست نیکو و چو شد، ماند ازو نام نکو؛

از جهان است بس این حاصل درویش مجید

شد، چو از باد اجل کشتی هستیش شکست

ساحت خلد برین ساحل درویش مجید

در جوانی، ز جهان گشت روان سوی جنان

از جنان بود چو آب و گل درویش مجید

زد رقم از پی تاریخ وفاتش آذر:

«شده ایوان جنان منزل درویش مجید»

شمارهٔ ۱۷ - بتاریخ مولود پسران خود گفته (۱۱۹۴ ه.ق)

شکر آذر، که شب هشتم ماه آذار

دو شکفته گلم، از گلبن آمال دمید

شب عیدم، دو فرشته بلب بام نشست؛

هر یکی را دم روح القدس از بال دمید

یعنی از لطف الهی بسرم سایه فگند

دو سهی سرو، که از روضه ی اقبال دمید

شمع دو ماه نوم، نیمه ی آن شب افروخت

نور دو صبح خوشم، اول آن سال دمید

هر دو گوهر، ز یکی درجم، ناگاه نمود

هر دو اختر، ز یکی برجم ؛ فی الحال دمید

نام این ابراهیم آمد و آن اسماعیل

چون برایشان دم فیض نبی و آل دمید

سیم اختر، بسر آن، پر جبریل فشاند؛

نکهت گل، برخ این، دم میکال دمید!

خواند خور، بر رخشان اول روز آیه ی نور

و ان یکاد آخر شب، ماه ز دنبال دمید

کیشان، تخت بشایستگی بخت نهاد؛

جمشان، نای بفرخندگی فال دمید

نروم یا رب ازین باغ، که بینم خطشان

چون ز گل سبزه بآرایش تمثال دمید

چون بشیرم خبر از مقدمشان داد و دلم

حرزشان از دم جان پرور ابدال دمید

خامه برداشتم و نامه، نوشتم تاریخ

«دو مه نو شبی ازمشرق اجلال دمید»

شمارهٔ ۱۸ - خواجه ی نوکیسه

شبی بخلوتی از چشم تنگ چشمان دور

نه هوشیار و نه مست و نه خفته نه بیدار

نشسته بودم و در سینه کینه یی نه ز کس

نشسته بودم و بر لب شکایتی نه ز یار

زبان بریده، ز ذکر جهان، مگر زدو ذکر؛

قدم کشیده ز کار جهان، مگر زدو کار

نخست، در طلب نعمت نیامده شکر

دگر ز خجلت جرم گذشته استغفار

که ناگهان، یکی از دوستان روحانی

ز در درآمد با جسم زار و جان نزار

بگریه گفت: تو هم حال من نمی پرسی

درین دیار، که یاری نپرسد از غم یار؟!

بآستین، ز رخش گرد رفتم و گفتم:

ز چیست گریه ات؟ ای از دلم ربوده قرار!

بگفت: داشتم از روزگار دوش غمی

که گر شمارمش امروز، تا بروز شمار

نگفته باشم از آنها، مگر کمی از بیش

نگفته باشم از آنها، مگر یکی ز هزار

میانه ی من و دل، گفتگو که شد، ناگاه

سحر بباغ مرا خضر ره نسیم بهار

بباغ رفتم و، هر سو نظاره میکردم

ز بخت بد، بیکی مجلسم فتاد گذار

خجسته مجلسی از خواجگان دو صف بسته

یکی غریب نواز و یکی ضعیف آزار

ستاده من متحیر درین میان ناگاه

ز لطف خواند مرا سوی خود یکی ز کنار

پس از سلام، بمجلس درآمدم به ادب؛

رخم ز خجلت زرد و دلم ز شرم فگار

بگوشه یی که نمودند جای، بنشستم

کشیده سر بگریبان غم، چو بوتیمار

ز کبر خواجه ی نوکیسه ی دنی زاده

ز هم نشینی من، آمدش همانا عار

درید بیجهتم پوستین ز کینه و کرد

بجرم شرکت نظم نظامیم آزار

علامت بد عالم، ز علم کرد اعلام؛

شعار ناخوش شاعر، ز شعر کرد اشعار

کنون بگو چکنم؟!- گفتمش : گناه ز تست،

فقیر را به غنی، مور را بمار چکار؟!

نه تو ز آدمی افزون، نه او ز شیطان کم

که وقت سجده که فرمودش ایزد جبار

چه گفت؟ - گفت ز تیره دلی و خودبینی

«خلقته من طین و خلقتنی من نار»

شمارهٔ ۱۹ - نامه به صباحی

صبح است صبا، کوش که این نظم کنی گوش

و آنگاه زنی دامن همت بکمر بر

خود را برسانی بسر کوی صباحی

زان خاک کشی کحل بصیرت به بصر بر

او را دهی اول ز من این قطعه ی شیرین

کانباشته از وی نی کلکم بشکر بر

پس گوییش از من، که: نگویی بچه تقصیر

در کنج غمم ماندی و رفتی بسفر بر؟!

تو در سفر و، سوخته من؛ وین عجب آمد

با آنکه نبی خوانده سفر را بسقر بر

باری چو روان گشتی و، هجر تو روان کرد

خونابه ی حسرت ز دلم تا بجگر بر

نگذاشت مرا سستی پا، کآیمت از پی

ناچار زدم غوطه بدریای فکر بر

بس لولوی خوشاب که در رشته کشیدم

و آن رشته فرستادمت اینک بنظر بر

بفرست جوابم، که جوابت بفرستم

این قطعه که خواندم بحریفان دگر بر

هرگز نرسیده است بمن پاسخی از کس

پیکی است مرا گرچه بهر راهگذار بر

گویا همه ی عمر رساندند رسولان

مکتوب بکور، از من و، پیغام بکربر!

پندی است بگوش من از استاد که بادا؛

در انجمن خلد، قرارش بمقر بر

کاسرار سخن گفت به بیگانه نشاید

آگاه مکن بیخبران را بخبر بر

سلطان رسل، آنچه به جبرییل رسیدش

گوید به علی، لیک نگوید به عمر بر

دید الغرض استاد در اول گهرم پاک

پس راهبرم گشت باین گنج گهر بر

من نیز زرت تا نزدم بر محک صدق

ننمودت این راه بگنجینه ی زربر

اکنون تو هم از من شنو این پند به منت

منت بود از پند پدر را به پسر بر

زنهار، بناپاک، فن نظم میاموز

نه خامه بخامان ده و ن ه تیغ بغر بر

شاید چو شود مست ز جامیش که دادی

سویت نگرد خیره به تنگی نظر بر

شاید زند آن تیغ که از دست تو بگرفت

هم بر دل تنگ تو به اظهار هنر بر

کز خیل غزالان حرم نیز شنیدم

گاهی ز شبق شاخ زند ماده به نر بر

شمارهٔ ۲۰ - و له فیه داد و دهش

خلاف ظالم و ممسک، بچشم هوشمند آذر؛

بود داد و دهش، از هر چه در گیتی است خود خوشتر

نوای چرخه ی زال مداین، گوش کسری را

بحکم عدل، از آواز چنگ باربد خوشتر

صدای پای مهمان نخوانده طبع حاتم را

ز ذوق جود، از شریان جان در کالبد خوشتر

شمارهٔ ۲۱ - و له قطعه عینک

صاحبا! ای ز دیدن رویت

یافته چشم اهل بینش نور

چندی از دوری تو بینایی

کم شد از چشم من، ز چشم تو دور

خواستم از تو گر یکی عینک

نه طمع بود، بود این منظور

کآییم تا همیشه پیش نظر

دور افتم گرت ز بزم حضور

کردی از عین مردمی نظری

که نخواهد شد از نظر مستور

عینکی سوی من فرستادی

عینکی صاف، صافتر ز بلور

حبذا عینکی که نورش کرد

عینک مهر و ماه را بینور

مرحبا ز آن دو چشمه ی روشن

که از او آب خورده نرگس حور

جا چو دادم بدیده اش، جوشید

چشمه ی نور ازین دو چشمه ی شور

بعد از این هر طرف نظاره کنم

یکنظر نیستی ز چشمم دور

تا بود چشم مهر و مه روشن

روز نورانی و شب دیجور

دوستت را دو چشم روشن باد

دشمنت را دو دیده بادا کور

شمارهٔ ۲۲ - تاریخ فوت محمد قلی بیگ (۱۱۷۹ه.ق)

آه، که ابری سیه، بست تتق در چمن

آه که بادی خنک، کرد به گلشن عبور

کز نم آن، تیره ابر، شد چمن از سبزه پاک؛

وز دم آن سرد باد، شد سمن از برگ عور

لالهٔ رنگین راغ، سوخته از درد و داغ؛

نرگس شهلای باغ، گشته ز اندوه کور

رفت ز خورشید تاب، از نم اشک سحاب؛

باغ جهان شد خراب، از دم سرد دبور

هم به فلک بسته شد، راه سعود و نحوس؛

هم به زمین خسته شد، جان وحوش و طیور

من، متحیر که چیست باعث این انقلاب؟!

من متفکر که کیست واسطهٔ این فتور؟

ناگه صاحبدلی، گفت: مگر غافلی

رفت محمد قلی بیگ ز دار غرور

آنکه چو او ننگرد، چشم زمین و زمان

آنکه چو او ناورد، دور سنین و شهور

آنکه ازین خاکدان، شد چو به باغ جنان

خدمت او را به جان کرد چه غلمان چه حور

آنکه مسافر چو گشت، سوی جنان از جهان؛

خلق جهان راست سوک، اهل جنان راست سور

ز آذر غمگین کسی خواست چو تاریخ، گفت:

«کرده محمد قلی، جای بدار السرور»

لوح خطا شویدش فضل کریم و رحیم

دل به عطا جویدش، جود عفو غفور

شمارهٔ ۲۳ - فی المقطعات

الا ای نسیم سحر، پیش از آن

که خیزد به تکبیر بانگ خروس

روان شو ز گیلان به ملک عراق

که شاهان در آنجا نوازند کوس

دیاری که حسرت به خاکش برند

چه هند و چه ترک و چه روم و چه روس!

چو بر خطهٔ قم گذارت فتد؛

ز آبش دهان شوی و خاکش ببوس

که آن خطه خلوتگه فاطمه است

نموده است آن زهره آنجا خنوس

هم او را پدر هم برادر بود

شهنشاه بغداد و سلطان طوس

در آنجا بگو سید اسحق را

که ای کرده در صدر ایوان جلوس

صبا آمد و نامه‌ات باز داد

ز هجران دریغ، از جدایی فسوس!

مگو نامه، درجی و، در وی لآل؛

مگو نامه برجی و، در وی شموس!

تعالی الله، آن نامهٔ دل‌فریب

بنامیزد، آن قاصد چاپلوس

چه نامه؟ یکی لوح سیمین که ریخت؛

بر آن مشک تر، خامهٔ آبنوس!

چه قاصد؟ عیان از جبینش صفا؛

چو آیینهٔ زادهٔ فیلقوس!

دلت مخزن و، عقد نظمت گهر؛

دلت حجله و، فکر بکرت عروس!

در آن نامه‌ات بود از قم گله

که باشد شبت تیره، روزت غموس

مکن شکوه از دردمندان قم

که دهقان او هست فرفوریوس

نکوهش مفرما، کز افلاسشان

نباشد به تن جامهٔ زر لبوس

بود فارغ آن ماهی از قید دام

که بر پشت او نیست داغ فلوس

حرمگاه خیر البریه است قم

که خاکش عبیر است و آبش مسوس

در آنجا نشانی نبوده است و نیست

ز کیش یهود و ز دین مجوس

همه مردمش، پاک ز آلودگی؛

به جان چون عقول و، به تن چون نفوس

چو اصحاب صفه، صفا داده‌اند؛

تن از پشم اشتر، شکم از سبوس

نه محزون، که خیزد ز مخزن غبار؛

نه غمگین، که دارد در انبار سوس

در آن آستان ملک پاسبان

دعا کن مباش از اجابت یؤوس

که روبیم خاک درش، بالعیون؛

که گردیم بر درگهش بالرؤوس

فرستادم آن کش ز من خواستی

کند تا درین مطلبت پایبوس

ولی ریخت از شرم گستاخیم

ز رخ گاه یاقوت و، گه سندروس

الا تا به میخانهٔ آسمان

کواکب کشند از کف هم کؤوس

لب دوستت، باد چون گل ضحوک

رخ دشمنت ابرآسا عبوس

شمارهٔ ۲۴ - تاریخ زفاف ابوالفتح خان زند (۱۱۸۵ ه.ق)

المنه لله، که سراسر همه ایران

شد غیرت روضات جنان، رشک فرادیس

از عدل خداوند ظفرمند عدو بند

کز همت او رسم کرم یافته تأسیس

خاقان، فلک گاه، ملک جاه، که عیسی

سلطان کریم اسم کرم رسم، که ادریس

در سطح فلک، گشته دعا گوش بتسبیح؛

با خیل ملک، گشته ثنا جوش بتقدیس!

کز منظر او کور بود، چشم بد اندیش؛

وز کشور او، دور بود لشکر ابلیس!

رمال قضا، از اثر کوکب بختش؛

چون نصره و لحیان نگر و علقه و انکیس

د رکعبه، ز عدلش بود آسایش حجاج

در دیر، ز لطفش بود آرامش قسیس!

از یاوریش، باز دهد دانه ی عصفور؛

وز داوریش، شیر بود دایه ی جامیس

هم زابلیانش چو برد حمله، قدم بوس

هم برمکیانش، چو کشد سفره، قدح لیس

هم خانه بدوش، از غضبش، خسرو کابل؛

هم حلقه بگوش، از ادبش، والی تفلیس!

در نوبت شاهیش، ز ایران بولایات

غیر از خبر فتح نبردند جواسیس

چون تیر خدنگ است، ازو پشت ولی راست؛

چون پشت پلنگ است، از و روی عدو پیس!

فرزند جوانبخش، ابوالفتح بهادر

کز صولتش ابلیس کند توبه ز تلبیس

آن زاده ی جمشید، که در خرگه اقبال

آن سایه ی خورشید، که در حلقه ی تدریس

هم مهر علم داشت بفرقش، که تو بشتاب؛

هم تیر قلم داد بدستش، که تو بنویس!

بر خاک فتد، از علمش خنجر بهرام؛

بر باد رود از قلمش، دفتر برجیس

بودش، هوسن خطبه ی محجوبه ی عفت؛

میخواست سلیمان که شود همسر بلقیس

آراست یکی حجله، چو عشرتگه کاووس

کآنجا چو گل تازه کشد مهد فرنگیس

آن روز که میدید بمه مهر بتثلیث

ناهید نظر داشت بیرجیس بتسدیس

آن وقت که با زهره قمر بود مقارن

زان سان که به رامین زوفا رام شود ویس

مانند دو گوهر، بیکی رشته کشیدند؛

در مجلس عقد آمده چون هرمس و والیس

ناسفته دری، از صدف بحر معالی؛

نشکفته گلی، از چمن اهل نوامیس

دید و شد از آن مرسله پیدا گه تزویج

چید و شد از آن لخلخه فرما شب تعریس

از نغمه ی نی، نای غوانی، چو عنادل،

وز نشأه نی، روی سواقی چو طواویس

فارغ ز غم، آسوده ز فقر آمده مردم؛

کرده همه لبریز ز می کاس و ز زر کیس

می ریخته در ساغر زر، پیر خشن پوش

آویخته در رشته گهر، زال رسن ریس

هر کس به نثاری شده نازان بخود، آذر

کز مرتبه نازند به او اهل نوامیس

چون دید روا نیست نثاری نفرستد!

این قطعه که آراست بترصیع و به تجنیس

با نقد دعا کرد روان چامه ی تاریخ

شد جای سلیمان، بسرا پرده ی بلقیس

شمارهٔ ۲۵

چون کیسه ز زر تهی شود کاسه ز آش

گردد هنرت نهان، شود عیبت فاش

شمارهٔ ۲۶ - در مدح درویش مجید رحمه الله

کجا رفت آن نسیم صبحگاهی؟

که آمد از نفس بوی بهارش!

نسیمی، دلکش و بادی دلاویز؛

که آمد از بهشت و مرغزارش

نسیمی، برگ گلبن برفشانده

ریاحین ریخته از شاخسارش!

نسیمی، بوی گل بر باد داده؛

فتاده سوی گلشن چون گذارش!

نسیمی، از گلستان بر گذشته؛

سمن در دامن و گل در کنارش!

نسیمی، نافه ی آهو دریده؛

فتاده ره چو بر ملک تتارش!

نسیمی، بر لب کوثر وزیده؛

حباب انگیخته از چشمه سارش!

نسیمی، چاک پیراهن ز یوسف؛

گشوده برده یعقوب انتظارش!

نسیمی، دامن محمل ز لیلی؛

ربوده مانده مجنون اشکبارش!

نسیمی، طره ی مشکین ز شیرین؛

فشانده گشته خسرو بیقرارش!

کجا رفت آن حمام روضه ی انس؟!

که خیزم نقد جان سازم نثارش!

مگر خیزد، رساند نامه ی من

بیار من که ایزد باد یارش!

فرید العهد، یکتای زمانه؛

مجید الدین وحید روزگارش

دبیری، کآفتاب عالم آرا؛

زرافشان شد ز کلک ز نگارش!

شکسته رونق خط شفیعا

خجسته خامه ی گوهر نثارش

فقیری، سالک راه طریقت؛

که بودند اهل دل آموزگارش

گسسته رشته ی عرفان شبلی

مرقع خرقه ی آشفته تارش

فصیحی، صید مضمون بس فتاده

بدام خاطر معنی شکارش

دریده پرده ی نطق عطارد

همایون نامه ی عذرا عذارش

غرض، چون بیند آن آزاده دل را

که هستند اهل معنی دوستدارش

ز من گوید باو کای دانش آموز

در آن ساعت که کردی اختیارش،

نوشتی از وفا رنگین بیاضی؛

بخط خویش و دادی یادگارش

بیاضی نه، ریاضی پر بنفشه؛

ز مشکین خط، چه خط؟ از مشک عارش!

بیاضی نه، گلستانی پر از گل؛

ندیده هیچ کس آسیب خارش!

بیاضی نه، سمن زاری دل افروز؛

خوش الحان مرغکان هر سو هزارش!

بیاضی نه، محیطی کابر نیسان؛

بجان پرورده در شاهوارش!

بیاضی نه، سپهری پر کواکب؛

ز مشگین نقطه ی گردون مدارش!

ز من بهر نوشتن دوستدارا

گرفتی، باز دادی چند بارش

بمشک افشانی خط، خامه ات کرد؛

مرا شرمنده، ای من شرم سارش!

ولی اکنون که باز از من گرفتی

که آرایی بخط مشکبارش؛

نهفتی از منش، دیری است خواهم

فرستی سوی من، زود آشکارش!

مباد ای نور چشم من، گذاری

چو چشم من سفید از انتظارش؟!

شمارهٔ ۲۷ - در مدح آقا محمد هاشم زرگر

ای آنکه کسی مثل تو ننوشته خط نسخ

تا خامه ی قدرت رقم نون زده با کاف

از عرش خدا، روح الامین آمد و آورد

قرآن که بود معجزهٔ سید اشراف

زان عهد، هزار و صد هشتاد فزون است

رفت و فصحای عربش آمده وصاف

لطف ازلی خواست کنون معجز دیگر

از کلک تو ظاهر کند ای مظهر الطاف

امروز، ز فضل احد و باطن احمد؛

خط معجزه ی تست، در اطراف و در اکناف

ناورده چو او،سوره کسی صافی و محکم؛

ننوشته چو تو، آیه کسی روشن و شفاف

یعنی که شد از خط تو، خط دگران نسخ؛

غیر از تو کسی را نرسد با تو زند لاف!

در کف، و رقت صفحه ی رویی است؛ که از خط

شیرازه زند بر دل سی پاره ی صحاف

در نامه، مداد تو بود نافه ی مشکی

کافشانده بکافور غزال ختن از ناف

در دست توانای تو آن خامه کمانی است

کآرند بکف روز جدل آرش و نداف

گز لک بکف غیر و، بدست تو حدید است؛

کز کوره کشد پنجه ی سوزنگر و سیاف

شد معجزه ی هاشمی، آن روز کلامی

کامد بنی هاشمیش کاشف و کشاف

خط نیز بود معجزه ی هاشمی امروز

کز دست تو ظاهر شد و شد شهره در اطراف

داند کسی این معجزه ها نیک که، خواند

از بسمله ی فاتحه تا جزو لایلاف

قرآن نه، بهشت است خوش؛ آن دم که چو غلمان

بینم که در آن مردم چشمم شده طواف

ای همدم صافی گهر، ای صاحب اخلاق؛

ای از همه صافی گهران برترت اوصاف

زآن روز که زاده است تو را مادر گیتی

اسلاف نگویند دگر ناخلف اخلاف

کم دیده ام از خلق جهان چون تو خلیقی

گشتم چل و نه سال میان همه اصناف

عیب تو همین است، که از کس چو بچشمت

حسن کمی آید، چه ز اعیان چه ز اجلاف

توصیف وی، از حد بری از فرط تسامح

تحسین وی افزون کنی از غایت اجحاف

این گرچه بود از اثر صافی سینه

وین گرچه بود از نظر صاف و دل صاف

ناگفته کسی مشک، شب افروز شبه را

ناگفته کسی لیک یلک روز بخفاف

هر چیز باندازه خوش است، این ز تو خوش نیست؛

کز حسن خیاطت شمری بخیه ی اکاف

از خنده، بزنگی بچه یی، نام دهی حور

وز نشأه، بلای ته خم، اسم نهی صاف

گویی که همه بیضه ی بیضا بمن آورد

بینی که فتد مهره ی زرد از پر خطاف

من شاعر و، در حرف تو خود این همه اغراق

من بسته لب از حرف و، تو خود این همه حراف؟!

ز اغراق تو افغان، ز سکوت دگری آه؛

کز لب گه تحسین زندش آبله تا ناف

بالله که خاموشی او زین دو برون نیست

من دانم و آن کو پدرش نامده از قاف

یا ز ابلهیش نیست، بسر سایه ی دانش

یا از حسدش نیست، بدل مایه ی انصاف

گر ز ابلهیش، راه سخن نیست، غمی نیست؛

خورشید ندارد گله، از بینش خفاف

ور بسته لبش را حسد، المنه بالله؛

زر نیک شناسد محک اندر کف صراف

خاموشی دانا، گه تحسین سخن چیست؟!

ظلمی که بود شهره ز شاپور ذوالاکتاف

القصه، بهر راه میانه روی اولی؛

شد خیر الامور اوسطها شیمه ی اسلاف

نازش بدلیری است، نه جبن و نه تهور؛

بالش بود از جود، نه از بخل و نه ز اسراف!

هشدار، نگویی بگل تیره گل تر؛

زنهار، نگویی بنمدمال قصب باف

تا ز اختر تا بنده بود زیور افلاک

تا گوهر رخشنده دهد زینت اصداف

بادا بفلک اختر اقبال تو روشن

بادا به زمین گوهر آمال تو شفاف

شمارهٔ ۲۸ - و له قطعه

دوشم که نسود دیده بر هم

از فُرقت جان گزای هاتف

تا روز ستاره میشمردم

در آرزوی لقای هاتف

غافل که ز روشنی گرو برد

از روی ستاره رای هاتف

وصل هاتف، که کام جان بود

میخواستم از خدای هاتف

ناگاه، خروس عرش برداشت

این زمزمه چون ندای هاتف

کان شب خیزان، تنفس الصبح

آمد وقت دعای هاتف

برخاستم و، به سجدهٔ شکر

جُستم ز خدا، بقای هاتف

چون سر از سجده برگرفتم

افتاد به سر هوای هاتف

در زاویهٔ هوا فگندم

دو چشم به ره چو های هاتف

از طرف افق دمید ناگاه

صبح از دمِ جانفزای هاتف

صبح شب تار من صباحی

آمد به زبان ثنای هاتف

در جی به کفش، همه لآلیش

از گوهر بحر زای هاتف

چون نافه خجسته نامه‌ای داشت

از خامهٔ مشکسای هاتف

مضمون، همه شکوهٔ صباحی

کو ناشده غمزدای هاتف

بیگانگی‌اش، چنانکه گویا

هرگز نشد آشنای هاتف

او نیز نوشته نامه‌ای نغز

در عذر خود از برای هاتف

چون بلبلِ بویِ گل شنیده

دیدم شده همنوای هاتف

گفتم که: نه، حق به جانب اوست

ای بیخبر از وفای هاتف

هاتف، چو غریب این دیار است

باید جستن رضای هاتف

این نامه که او نوشته، چون نیست

جز وصل تو مدعای هاتف

هر عذر که در جواب گفتی

بالله نبود سزای هاتف

عذری ز تو نشنود صباحی

هر کس باشد به جای هاتف

شمارهٔ ۲۹ - و له قطعه رحمه الله

ای خنک دی که از بهار افزون

هست هنگام عیش وعیش شگرف

کشد از سیم ناب چون دیوار

بر در خانه ی که و مه برف

ننگری خود، ز خواجگان تا ناز؛

نشنوی خود، ز ناصحان تا حرف

با دو کس از مهان روشندل

با دو تن از بتان مشکین عرف

خیز و در گوشه ی خرابی ده

قدح باده غوطه در خم ژرف

وه چه باده؟ سهیل رنگین درع!

وه چه باده؟ چراغ سیمین ظرف!

روی در روی واضحات الثغر

چشم در چشم «قاصرات اطرف»

بوی ریحان دهد، دهند چو سیر

طعم حلوا دهد، دهند چو ترف

ور ز سرما نیاری، این کاری

جام می بر کف و کنی می صرف

بر شبه ریز، ریزه ی یاقوت؛

سای بر مشک، سوده ی شنجرف

مرغ و ماهی کباب ساز آنجا

تا چرد بره سبزه از ته برف

شمارهٔ ۳۰ - تاریخ ده خوایق که محمد حسین خان تعمیر کرد.

آرایش زمانه، آقا حسین کامد

طبعش ببحر مایل، دستش به جود شایق

در کارهای بسته، فکرش کلید فاتح

بر سینه های خسته، نطقش طبیب حاذق

سیمش ز دست ریزان، چون خوی ز روی معشوق

بیمش ز دل گریزان، چون دل ز دست عاشق

رخش جلالتش را، ازپیش و پس همیشه؛

اقبال بوده قاعد، توفیق بوده شائق

تیغش بسر فشانی، دستش بدر فشانی؛

بر رستم است غالب، بر حاتم است فائق

یال و دم سمندش، سر حلقه ی ذوائب

پیچ و خم کمندش، سر رشته ی علایق

در مرغزار کاشان، کآمد چو باغ رضوان

دشتش، تمام ریحان؛ کوهش، همه شقایق!

زد توسنش چو بهرام، بر ساحت دهی گام

وان ده خوایقش نام، خود خالی از خلایق

بی رنگ کشتزارش، چون روی زرد فاجر

بی آب چشمه سارش، چون چشم تنگ فاسق

از لطف بینهایت، آن منبع عنایت

بهر رفاه مخلوق، بهر رضای خالق

بر روی کار آورد، آبی گلاب پرورد؛

خوشبوی و روشن و سرد، شیرین و پاک و رائق

شد آن ده، از جنان به؛ بر رای آن جوان زه

کز همتش شد آن ده، آبادتر ز سابق

دیوان رمیده ز آنجا، دد پاکشیده ز آنجا

جغدان پریده ز آنجا، چون زاغ از خلایق

افروخته نسیمش، انداخته غمامش؛

از لاله ها مشاعل، وز سبزه ها نمارق

در راغها رونده، بس نهر آب صافی

در باغها فگنده، بس سایه نخل باسق

هر گل از آن چو لیلی، هر بلبلش چو مجنون

هر سرو او چو عذرا، هر قمریش چو وامق

چون خلق او، فضایش با هر تنی مناسب؛

چون طبع من، هوایش با هر کسی موافق

ای مهربان برادر بپذیر عذر آذر؛

کاین وصف تست در خور، این مدح تست لایق

غم بسته چون زمستان، بر من در گلستان؛

این برگ سبز بستان، از گلشن حقایق

ممدوح بس چو تو، لیک، واقف نه ازمحاسن؛

مداح بس چو من، لیک، آگه نه از دقایق

خواندم هزار دفتر، ز آنها یکی است قرآن؛

دیدم هزار جعفر، ز آنها یکی است صادق

القصه مصرعی خوش، گفتم برسم تاریخ

دایم روان بماند این آب در خوایق (۱۱۹۵ ه.ق)

تا هست هر جوادی، از شغل خود مباهی

تا هست هر سوادی با اصل خود مطابق

هم دل نفور بادت، از صحبت مخالف؛

هم چشم دور بادت، از چهرهٔ منافق

شمارهٔ ۳۱ - و له هزل

شعر مردان، بمدح نامردان

هست دور از من و تو حیض رجال

در خرابات روسبی، مپسند

جلوه گاه مخدرات حجال

گفتمی این سخن تمام اگر

تنگ چون قافیه، نبود مجال

شمارهٔ ۳۲ - قطعه

بر آستانه ی جانان، که روضه ی ارم است؛

اگر تو را گذری افتد ای نسیم شمال

بگو: ز کوی تو رفتم، بشوق اینکه مرا

چو دوستان قدمی چند آیی از دنبال

باین امید دگر باز آمدم سویت

که بر سر رهم آیی و پرسیم احوال

ولی ز خانه تو در رفتن و در آمدنم

برون نیامدی ای شمع حجله گاه جمال

تغافل تو همانا بمن بود مخصوص

وگرنه غیر من رانده از حریم وصال

دگر هزار کس از شهر رفت و باز آمد

که هم مشایعتش کردی و هم استقبال

شمارهٔ ۳۳ - تاریخ آب انبار (۱۱۸۹ ه.ق)

فخر زمانه، حضرت حاجی ابوالحسن

کو راست صفوت صفی ز خلت خلیل

آن کو بکار نیک، نه در کنیتش نظیر

آن کو بفعل خیر، نه در عالمش عدیل

آن صافدل، که در طلب آب زندگی

شد رای روشنش همه جا خضر را دلیل

یاد آمدش، چو از شه لب تشنگان حسین

کرد از برای تشنه لبان بر که یی سبیل

آبش، چو آب روی شهیدان کربلا

غیرت فزای چشمه ی کافور و زنجبیل

شیرین و صاف و سرد و گوارا و مشکبوی

چون زنده رود و دجله و جیحون، فرات و نیل

ظلمات نیست ساحت کاشان و، شد عیان؛

آبی که شد حیوه ابد خضر را کفیل

آبی که خضر خاصه ی خود میشمرد، شد

بر خلق ازو سبیل، که بادا جرا و جزیل

هر تشنه را، که کام ازین برکه تر شود

گوید که: ای خدای جهان داور جلیل

بانی این بنا بودش عاقبت بخیر

آمین سرای دعوت او باد جبرئیل

در تشنگی بروز قیامت دهد مدام؛

ساقی کوثرش، قدح از آب سلسبیل

هم بخت او سعید بود، نامه اش سفید

هم دوستش عزیز بود، دشمنش ذلیل

تاریخ خواستند ز خیل سخنوران

اتمام برکه را که بود ظل او ظلیل

برداشت آذر آب و بتاریخ آن نوشت:

این برکه بر حسین شد از بوالحسن سبیل

شمارهٔ ۳۴

دوش، از گردش فلک که مدام

شاد غمگین کند، عزیز ذلیل

خاست آواز پایی و گفتم:

صور اول دمید اسرافیل

قاصدی دل سیاه و روی ترش

دیدم آمد زرنگ با زنبیل

کوزه یی چند داشت زنبیلش

ببهای خفیف و وزن ثقیل

تار چون بخت بیکسان غریب

تیره چون روی مفلسان معیل

گرد، چون گوی کودکان نحیف

تنگ، چون چشم خواجگان بخیل

پوست بر سر همه چو سلاخان

که هم از جیفه شان بود مندیل

بشمار در بهشت، ولی

گویی افتاد از سقر قندیل

داشت هر یک دوازده رخنه

چون ز دست و عصای موسی، نیل

همه، چون داغ لاله از سودا

دامن آلوده شان برب قلیل

حاش لله، چه رب و چه کوزه؟!

خم نیلی، در آن عصاره ی نیل!!

یا ز دود سریشم ماهی

خرده یی مانده در ته پاطیل

یا درین راه، پیک روی سیاه؛

که چو ابلیس بوده در تضلیل

ریخته آبروی خود در وی

روی بی آبش، اینک است دلیل

لیک از ضعف، معده ی کوزه

گشته فاسد، نیافته تحلیل

امتحان را، زدم در آن انگشت

گویی از سرمه دان برآید میل

بسته من لب ز خشم و، او میگفت؛

زیر لب: این که را کنم تحویل؟

گفتمش : کیستی تو، و اینها چیست؟!

که پسندیده بر من این تحمیل؟!

از چه اقلیمی، از کدامین شهر؟!

از چه او یماقی، از کدامین ایل؟!

گفت: من قاصدم ز حضرت آن

کش بود کف برزق خلق کفیل

سیدی از سلاله ی احمد

نام او احمد از نژاد خلیل

اینک از قم که دار الایمان است

او فرستادت این علی التعجیل

باورم نامد، آنچه گفت از وی

خورد چون رب، قسم برب جلیل

گفتمش: چیست باعث قلت؟

گفت: گفتند: رب للتقلیل

گفتم: استغفر الله، ای ملعون!

گفتم: استغفر الله، ای ضلیل

مشتغل من بمدح او، نسزد

کز تو در کارم افگند تعطیل

عجبا، کان حریف عهد گسل ؛

با چنین ارمغانت کرده گسیل

بوبد، آن، کش مشام نیست ضعیف

جوید، آن کش نظر نگشت کلیل!

سمن از ساحت چمن، نه خسک

نافه از آهوی ختن نه بسیل

نفرستاده یا وی این تحفه

یا فرستاده کردیش تبدیل

گفت: نه؛ گفتم: این همه هزل است

ز منش گوی، ای مرا تو وکیل

نیک هر کار می کند، نیک است؛

کل فعل من الجمیل جمیل

تا محلل، سیم مطلقه را

از حلولی بشو کند تحلیل

هم محبت برد، زر محلول

هم عدویت شود سراحلیل

شمارهٔ ۳۵ - تاریخ آب انبار اصفهان (۱۱۸۹ ه.ق)

بعهد دولت دارای گیتی

سپهدار جهان، سالار عالم

کریم الطبع و الاخلاق و الاسم

که هست او را جوانمردی مسلم

جوان بختی که داده آستانش

بسجده قامت پیر فلک خم

جهانداری، که شد از عدل و جودش

خجل نوشیروان، شرمنده حاتم

دلیری، کش بروز رزم بوسند

رکاب افراسیاب و پای رستم

بحکم حاکم ملک صفاهان

کزو بنیاد حکمت گشت محکم

سمی شاه دین، ختم النبیین

محمد زبده ی اولاد آدم

عدالت پیشه یی کز پاس عدلش

در اصفاهان که گلزاری است خرم

پرد تیهو، نه او را خوف شاهین؛

چرد آهو، نه او را بیم ضیغم

عیان گردید، یوسف خیز چاهی

که شه ز آبش سرشته خاک آدم

چهی لبریز، چون چاه زنخدان؛

روان آب حیوه از وی دمادم

غرض، آن فخر حجاج حرم کوست

ز حرمت، در حریم کعبه محرم

بکار نیک، شد از حق موفق

بامری خیر گشت از غیب ملهم

نوشت آذر پی تاریخ سالش

در اصفاهان عیان شد بئر زمزم

شمارهٔ ۳۶ - قطعه

دو نگاهی که کردمت همه عمر

نرود تا قیامت از یادم

نگه اولین، که دل بردی؛

نگه آخرین، که جان دادم!

شمارهٔ ۳۷

ایا رسیده بآن منزلت که میرسدت

بهر که هست بگویی که: نیست مانندم

خبر ز حال منت نیست، ای دریغ که چون

جدایی تو، جدا کرد بند از بندم!

به امتحان شکیب من و، عنایت تو؛

زمانه از تو جدا کرد روز کی چندم

چو دید مهر، بودژاله و، تو خورشیدی؛

چو دید صبر رود آتش و، من اسپندم

بدست عهد، کنون میکند تماشایت

بتلخ گریه، کنون میزند شکر خندم

چرا نخندد خوش خوش؟ که مهره ی امید

چنانکه بود مرادش، بششدر افگندم

دگر چه شکوه کنم از شماتت احباب

دل تو را، چو دل خود، خراب نپسندم

یکی صباحی و آن یک ولی محمد بگ

که این برادرم و، آن یکی است فرزندم

رسید و، میرسیدم هر زمان غمی زیشان؛

که گشته دل بغم روزگار خرسندم

چو دل نشسته بپهلو مرا و، دشمن جان؛

که رفته رفته ز تو بگسلند پیوندم

یکان یکان، حرکات تغافل آمیزت؛

که رفته است ز خاطر، بخاطر آرندم

نفس گسسته، ز یاد تو، آن کند منعم؛

زبان بریده بترک تو، این دهد پندم

ولی بجان حریفان مجلس تو، که نیست؛

ازین عظیم تر اکنون بیاد سوگندم

که بی تو، تشنگی لب، بلب زند قفلم؛

که بی تو، خستگی تن بپا نهد بندم

بود اگر چه محل، لاله زار نعمانم

بود اگر چه مکان چشمه سار الوندم

بگوشم از همه مرغش رسد نوای رحیل

چه شد بجنت رحل اقامت افگندم

تفاوتی نکند، تا ز حضرتت دورم؛

بچشم و کام، خس از لاله؛ حنظل ازقندم

دگر گهر نشناسم ز خاک بی تو ز بس

بفرق خاک و، بدامن گهر پراگندم

غرض شدم ز تو دور آن قدر، که میآید؛

بگوش ناله ی ضحاک از دماوندم

ار این دو روز، چو شد عمر نوح هر روزش؛

بنای عمر، ز طوفان اشک برکندم

نیامد از تو پیامی و، آمد از ایوب

فزون شکیب و، ز یعقوب بیش اروندم!

دویدم، از پی باد سحر گهی ناچار

براه پیک تو ماند دو دیده تا چندم؟!

پی نگاشتن، این نغز نامه ی شیرین؛

یکی نی از شکرستان اصفهان کندم

دوات ساختم، از چشم آهوان حرم؛

در آن ذوائب مشکین لیلی آگندم

جواب نامه، کنی گر روانه خشنودم؛

وگرنه نام تو هر جا برند، خرسندم

بسم ز کوی تو بوی تو، گو کسی نارد؛

ترنج و سیب، ز بغداد و از سمرقندم

«خدای داند و من دانم و تو هم دانی »

که تا کجا به لقای تو آرزومندم

بیا مکش ز سرم پای، تا نپیندارند

خدا نکرده که من بنده بی خداوندم

وگر بود ز سرای شکستگانت عار

سرم شکسته، بفرما بخدمت آرندم

که صبر نیست دهی وعده اول مرداد

کنی بوعده وفا منتهای اسفندم

شمارهٔ ۳۸ - هجو

ناکسی بی‌خبر از کار که باد

از سرش سایهٔ درویشان کم

خرقهٔ پشم به کسوت پوشید

شد از او پایهٔ درویشان کم

بود بس آرزویش، غافل ازین

که بود وایهٔ درویشان کم

بعد از آن کرد به بر جامهٔ زر

دید چون مایهٔ درویشان کم

کند چون خرقهٔ پشمین گفتم:

پشمی از …ـایهٔ درویشان کم

شمارهٔ ۳۹ - ماده تاریخ (۱۱۹۲ ه.ق)

فریاد ز زال چرخ کز جور

رحمش نامد بجان کلثوم

نومیدش کرد از جوانی

آه از سرو جوان کلثوم

از آتش کینه اش برافروخت

تب در تن ناتوان کلثوم

ناگاه وزید صرصر مرگ

در ساحت بوستان کلثوم

از دم سردیش زعفران زار

شد دسته ی ارغوان کلثوم

شد همسر حوریان جنت

آمد چو بسر زمان کلثوم

تاریخ وفات گفت آذر:

«در سدره بود مکان کلثوم»

شمارهٔ ۴۰ - ماده تاریخ (۱۱۷۱ه.ق)

آه کز ناسازی گردون دون

وز جفای چرخ و دور آسمان

رفت حاجی صادق قدسی سرشت

از جهان سوی بهشت جاودان

مرغ روح پرفتوحش بر پرید

سوی شاخ سدره زین تنگ آشیان

آن سعادت مند نیکو عاقبت

یافت چون آرام در قصر جنان

کلک آذر بهر تاریخش نوشت

رفت حاجی صادق افسوس از جهان

شمارهٔ ۴۱ - و له هزل آذر

با هم، زن و شوی خردسالی

دور از ره و رسم هوشمندان

گفتند سخن، ولی نه بسیار؛

کردند جدل، ولی نه چندان

تاری از زلف آن کشید این

دری از درج این فگند آن

در فتنه گری نشسته آنجا

زال کچلی ز خودپسندان

هم شد از رشک معجز افگن

هم گشت ز ریشخند خندان

دیدم که نبود هیچ مویش

دیدم که نداشت هیچ دندان

شمارهٔ ۴۲

ای عادلی که دیده رعایای این دیار

عدل تو را معاینه، عفو تو را عیان

دی بودم، آرمیده ز غوغای مرد و زن

کآمد یکی به حجرهٔ داعی ز راعیان

کامروز گاوی از رمه رم کرده سوی شهر

آمد مگر ندیده رعایت زراعیان

گویی به ره ز مزرعه‌ای خورده خوشه‌ای

وین قصه را رسانده به گوش تو ساعیان

از عدل و عفو تا چه پسند آیدت کنون

غفلت راعیان و شفاعت ز داعیان

شمارهٔ ۴۳ - تاریخ وفات محمد امین خان بیگدلی (۱۱۸۳ ه.ق)

آه که خصمی نمود، دست به غارت گشود

شحنهٔ گردون که بود روز و شب اندر کمین

داد بتاراج باد، تازه گلی بس لطیف

کرد نهان زیر خاک، دانه دری بس ثمین

یعنی ازین معرکه، برد دلیری شجاع؛

یعنی از این انجمن، برد امیری امین

آنکه مگر رستمش، بود اسیر کمند؛

آنکه مگر حاتمش بود غلام کمین

آنکه همه روزگار، بود درین مرغزار

گرگ ز بیمش نزار، بره ز عدلش سمین

رفت محمد امین خان و، شد از رفتنش

سینه ی احباب تنگ، خاطر یاران غمین

بر لب جیحون رسید، گریه ی خلق سپهر

پرده ی گردون درید، ناله ی اهل زمین

شد بسرای جنان، همره غلمان و حور

این شده یار از یسار، آن زده صف از یمین

از لحدش سر زند، نکهت مشک و عبیر؛

وز کفنش بر دمد، بوی گل و یاسمین

خامه ی آذر نوشت از پی تاریخ آن:

«باد بهشت برین؛ جای محمد امین»

شمارهٔ ۴۴ - و له قطعه

چهل هندوانه، چو گوی ز برجد

که کردیش غلطان ز چوگان سیمین

نه هر یک سپهری و، از دانه هایش

سعود کواکب از آن همچو پروین

چو پستان شیرین، پرویز شترش

چو خون دل کوهکن صاف و رنگین

گمان سر دشمنان تو کردم

بسر گشتگان بسکه بودند سنگین

سراسر گرفتم بکف هر یکی را

دو نیم از ره کینه کردم بسکین

زهر یک، دو فیروزه گون جام پرخون

کشیدم بسر، تا شدم کام شیرین

الهی بود تا بود شادی و غم

محب تو شاد و، عدوی تو غمگین

شمارهٔ ۴۵ - ماده تاریخ (۱۱۸۸ ه.ق)

بفرمان دارای ایران که بودش

بکف تیغ رستم، بسر تاج خسرو

کردم رسم، سلطان جمشید پایه؛

کریم اسم، خاقان خورشید پرتو

شه زند، کز نام او زنده ماند؛

جهان کو بداد و دهش کرد مملو

کنون بندد اندر میان رشته ی در

کسی کو نبودش بکف خوشه جو

یکی مسجد آراست از لطف ایزد

به شیراز کافگند بر نه فلک ضو

چه مسجد، که سودی، گر امروز بودی؛

بخاکش لب جم، رخ کی، سرزو

مگو هست زینگونه مسجد بگیتی

وگر دیگری گویدت هست، مشنو

پی ضبط تاریخ آن سال فرخ

فتادند دانشوران در تک و دو

رقم کرد کلک گهر سلک آذر:

«بشیراز وا شد در کعبهٔ نو»

شمارهٔ ۴۶ - و له ایضا

روز و شب، این دعاست در باغم

گرچه آذر نه بلبلم نه تذرو

تا بود سرو و گل به باغ مباد

بلبل از گل جدا تذرو از سرو

شمارهٔ ۴۷ - قطعهٔ سرو

ای رسته از شکفتگی قد و خد تو

بر طرف باغ گل، به لب جویبار سرو

امروز، از نهال تو ریزان بر کرم

در هیچ عهد اگر چه نیاورده بار سرو

سال گذشته، رفت سخن اینکه سالهاست

تا برگرفته سایه ی خود زین دیار سرو

گفتی که: باغبان من آن نخل بند چین

در صحن باغ کاشته پیرار و پار سرو

آید بخنده چون ز سرشک سحاب گل

آید برقص چون ز نسیم بهار سرو

زان سروها، روان کنمت شانزده نهال

کاندر میان باغ، کشی در کنار سرو

غافل که بر سرم نفتد سایه از یکی

گر سرکشد ز گلشن گیتی هزار سرو

بودم خلاصه، بر سر یک پا ز شوق من

کآورد باغبان بهشتم سه چار سرو

کشتم بدست خود همه را جابجا، ولی

دیدم که مانده خالی چای چهار سرو

منهم، سه چار بیت ز سروت بلندتر

کردم روان، که ماند از آن شرمسار سرو

تا پرتو افگند بتموز و دی آفتاب

تا سایه گسترد بخزان و بهار سرو

روز و شبت، ز جام می و شاهدان مست

در دست آفتاب بود، در کنار سرو

شمارهٔ ۴۸ - و له رحمه الله

بخرام صبا سوی قم از خطه ی کاشان

ای چون سخن من، حرکات تو لطیفه

رو تا حرم فاطمه ی موسی جعفر

کآنجا فگند آهوی چین نامه زنیفه

و آنگاه بآن سید محمود، محمد

بر گوی که ای صاحب اخلاق شریفه

جمعیت یاران، که نباشی تو در آنجا؛

ماند به پریشانی اجماع سقیفه

گفتم: ز غلای غله شد دستگهم تنگ

چندانکه وسیع است فتاوی حنیفه

گفتی: ز خلیفه است همه حاصل بغداد؛

بغداد خراب است، چه بخشی بخلیفه؟!

با بیع و شرا آمدن غله گرانی است

ای وای اگرم کار فتادی بوظیفه

شمارهٔ ۴۹ - و له قطعه

ایا خان زمان، کز بیم خشمت؛

کند بهرام خون آشام لاوه

پی اندود ایوان تو کیوان

کشد از ماه نو بر دوش ناوه

چو خواند خطبه ی جاه تو برجیس

علا گردد ز آغازش علاوه

تند خورشید، از خط شعاعی

برای بند شمشیرت کلاوه

چو لیلی، هر شبت تا بر شبستان

نهد ناهید ازین مشکین کجاوه

بود کمتر دبیر مجلست تیر

بچشمش گر ز خور نبود غشاوه

روان کردم پیاده قاصدی دوش

سپهرش گر نه باز آرد ز آوه

پیامی چند از من سویت آورد

طمع دارم که نشماریش یاوه

نهی گر نامه ام بر سر، عجب نیست؛

که شد چتر فریدون نطع کاوه

جوابی درخورش ده تا نگوید:

معاذ الله من تلک القساوه

مبادا از خوی شرمش چو آید

شود صحرای قم، دریای ساوه

شمارهٔ ۵۰ - و له قطعه

ای بسا خشم، که صد لطف عیان است ازو

ای بسا لطف، که صد زخم نهان شد در وی

روی در هم کشم، از بوسهٔ شیرین لب یار

همچو مستی که کشد رو به هم از تلخی می

بشکر خنده گشایم دهن از دیدن غیر

همچو آن شیر که روباه ببیند از پی

شمارهٔ ۵۱ - و له فیه

ایا خان عاقل، که زنجیر من

به افسون و افسانه برداشتی

ازین پس نرنجی، چو رنجانمت

که زنجیر دیوانه برداشتی

شمارهٔ ۵۲ - و له علیه الرحمه

کریمی گر نباشد در زمانه

بباید با لئیمان ساخت چندی

کشد شیر از تن سگ پوست ناچار

به دستش گر نیفتد گوسفندی

شمارهٔ ۵۳ - قطعه

غریب آزار دزد ساوجی شد

به ساوه شحنه، نه هوشی نه هنگی

همانا مانده زان دریا که شد خشک

ز یمن مولد احمد نهنگی

اگر رحم شهش گردن رهاند

ز تیغ عدل، باری پالهنگی

شمارهٔ ۵۴ - قطعه در مدح میرزا محمد حسین وزیر در مطالبهٔ کلیات جامی

در ایام سلطان حسین، آنکه نامش

سرآمد بعدل از سلاطین نامی

شنیدم: وحید زمان عبد رحمن

چه الطاف آن خسروش گشت حامی

چنان در فن نظم شد شهره آخر

که گردیده قائمقام نظامی

چو جامی کشید از می التفاتش

ز ارباب دانش، لقب یافت جامی

تو سلطان حسین زمانی و، خواهم

که سازی مرا همچو جامی گرامی

دهی، یعنی آن نسخه کوهست مشحون

هم از خط، هم از شعر جامی تمامی

نیم جامی، اما ز لطفت چه باشد

که پیوسته نوشم می از جام جامی؟!

شمارهٔ ۵۵ - و له فیه

جهان مکرمت ای میرزا حسین که کرده

ز جان و دل فلکت بندگی سپهر غلامی

اگر نه بوی تو آرد نسیم روضهٔ رضوان

نمیکند بمن تنگدل مشام مشامی

ستمکشان جهان، از جفای چرخ ستمگر؛

نمی شدند خلاص، ار نبود لطف تو حامی

تویی که، اسم تو بالای اسم جمله نویسم؛

بدفتری که نویسند ز اهل جود اسامی

نمیرسد بمقیمان آستان تو دستم

زهی رفیع جنابی، زهی بلند مقامی!

نوشته بودم ازین پیش نامه یی بتو ناگه

رسید پیک مراد و، رساند نامه ی نامی

چه نامه؟ نافه ی مشک و، چه نامه؟ طبله ی عنبر!

بخط فزون ز شفیعا بنظم به ز نظامی

ولی چه سود؟ که قصد من از نوشتن نامه

نبود غیر فرستادن صحیفه ی جامی!

کتاب را، نفرستادی ای حبیب من، اکنون؛

میان خوف و رجا مانده ام، ز نامه ی سامی

مرا محبت آن نسخه کرده طامع وسایل

وگرنه شکر که هستم ز خاندان گرامی

طمع نبوده مرا هیچگه طریقه اگر چه

طمع طریقه ی شاعر بود، ز عارف وعامی

میانه ی من و طامع، تفاوتی است که باشد

میان بصری و کوفی، میان مصری وشامی

درین دو هفته غرض شاه خاوران چو نشیند

بتختگاه حمل، جام زر بدست گرامی

دهد ز برگ، به اشجار خشک جامه ی اطلس؛

بر آورد ثمر باغ را ز علت خامی

تو هم نشینی و بنشانیم ببزم و، دلم خوش؛

کنی بخلعتی، اما ز کهنه جامه ی جامی

چه کهنه جامی؟ همان مندرس کتاب که هرگز

ندزدش، فگنی گر برهگذار، حرامی!

سپاری آن صحف خاصم ار بخط مصنف

سپارمت بغلامان خاص خط غلامی

ازین کرم گذرد سال و ماه و روز و شب من

به خدمت تو سراسر، به مدحت تو تمامی

شمارهٔ ۵۶ - و له قطعه

ای صاحب مهربان که فیضت

برخرد و کلان رسیده دانی

جود خاص و سخای عامت

بر پیر و جوان رسیده دانی

وصف تو ز من بخلق عالم

پیدا ونهان رسیده دانی

بر من چه غم از ندادن ریع؟!

ز اهل برکان رسیده دانی

کشت املم، ز ظلم ایشان؛

باغی است خزان رسیده دانی

گفتم که: بگیر ریع من زود،

بر من چه زیان رسیده دانی

گفتی که: به صبر کوش و، کارم

از صبر به جان رسیده دانی

در دل گله از توام نه، اما

از دل به زبان رسیده دانی

شمارهٔ ۵۷ - و له قطعه

اصفهان، مصر بود و شد کوفه

ای که سر خیل کنیه‌ورزانی

کس به ظلمت رضا نه، گر نبود

مادرش زانیه، پدر زانی

بر سر خلق، دل نلرزیدت

دلشان گوی کز چه لرزانی؟!

دادی ایمان بهای نان، جان نیز

من دهم زر، که بی‌خبر زانی

پارهٔ نان خوریم هر دو، ولی

به گرانی تو، من به ارزانی

به من آن پاره نان گوارا باد

به تو این حرص و آز ارزانی

داشتم ز اهل آن دیار شگفت

خواند دهقان پیر برزانی

زاد مردی نزاده مادر دهر

گویی این پیرزن، پسر زا، نی

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - در زلزلهٔ کاشان فرماید : در طپش آمد زمین و، از روش ماند آسمان

شمارهٔ ۲ - در مرثیهٔ برادر خود میگوید : واحسرتا، که رونق این بوستان شکست

شمارهٔ ۱ - در زلزلهٔ کاشان فرماید

در طپش آمد زمین و، از روش ماند آسمان

الامان از فتنه ی آخر زمانی، الأمان

بندها بر پای دارم، هر یکی از صد کمند

تیرها بر سینه خوردم، هر یکی از صد کمان

بعد ازین میبایدم بگریست از جور زمین

رفت ایامی که مینالیدم از دور زمان

وعده ی مهر ار کند زین پس، زمان را کو کفیل؟!

مژده ی لطف ار دهد زین پس، زمین را کو ضمان

گر فلک دیگر بگردد بر سر ما، گو مگرد؛

گر زمین دیگر نماند پای برجا، گو ممان!

دیدم از دور زمان، آن کش نبودم در خیال؛

دیدم از جور زمین، آن کش نبودم در گمان

داشتم کاشانه یی در شهر کاشان چند سال

کاختر شبگون، غریبم داشت، دور از خانمان

خفته بودم یک شب آنجا بیخبر از روزگار

چون گشودم دیده، دیدم صد قیامت آشکار!

خاستم از خواب و دیدم شهر را در انقلاب

آنچه من دیدم نبیند هیچ کس یا رب بخواب

پیش از آن کارد افق از بوته بیرون سیم صبح

در بسیط خاک، چون سیماب افتاد اضطراب

هر کجا خشتی دو دیدم، صبحدم در گوش هم

بودشان هذا فراق بینی و بینک خطاب

عالمی آباد، چون ز آبادی آن شهر بود

شد خراب وزان خرابی، عالمی دیم خراب

هم من وهم دیگران، دیدیم از آشوب خاک

آنچه نوح و امتش دیدند از طوفان آب

شب شود هر روز،کش رفت آفتابی زیر خاک!

چون بود روزی که شد در خاک چندین آفتاب؟!

گر نه خواب مرگ برد امشب چو بختم خلق را

از چه بر هر در زدم فریاد، نشنیدم جواب

ز اضطراب خاک ماند آن روز الی یوم النشور

زنده بهرام فلک در خاک، چون بهرام گور!

یارب آن شب آسمان این انقلابش از چه بود؟!

خاک ساکن، صبحدم این اضطرابش از چه بود؟!

کرد خونین لیلی شب گیسوان صبح از شفق

گرنه روز ماتمش بود، این خضابش از چه بود؟!

گر بر آن نشکفته گلها، شب فلک نگریست خون

صبح خاک آن گلندامان، گلابش از چه بود؟!

گر سپهر آن شب نبودش شرم از کار زمین

پرده بر رخ، صبح از نیلی سحابش از چه بود؟!

چشم اختر، کان نخفتی جمله شب زان خفتگان

گر سحر افسانه یی نشنید، خوابش از چه بود؟!

عاقبت میشد کنارش خلق را چون خوابگاه

حیرتی دارم که خاک آن شب شتابش از چه بود؟!

شهر کاشان، کش فلک در سالها آباد کرد

هم فلک خود کرد در یکدم خرابش از چه بود؟!

صبح، زال چرخ از مهرش بکف دیدم چراغ

تا کند از خاک فرزندان خود یک یک سراغ

گر بصبح رستخیز آن شب نبودی حامله

آخرین ساعت چه بود آن شهر را این زلزله؟!

بیم آن بودی، که بندد ره بسیر آسمان

گر زمین بر پا نبودش ز اشک مردم سلسله

صور اسرافیل بود آن شب مگر بانگ خروس

کز جهان شد کاروان جان روان بیفاصله

شد چو ریگ آن کاروان و خاک شهر از پی روان

رسم دیرین است خود گرد از قفای قافله

سر زخم خار دیدم، خونچکان چون لاله اش

آنکه گر سودیش پا بر لاله، کردی آبله

دامن مادر، بدست کودکان نازنین،

رفته خوش با هم نه بر لب از حدیث آن گله

هر که زیر خاک دید آن نازکان، و زنده ماند؛

بود از جان سختی او را زندگی، نز حوصله!

ای دریغا در چنین معموره کآمد به ز سغد

جای خود گم کرده از بسیاری ویرانه جغد

غازه بر روی افق، صبح از شفق سودند باز

خاک را دامن بخون خلق آلودند باز

اختران دادند خاک شهر را یک سر بباد

شهریان را تن بزیر خاک فرسودند باز

طاقها بگشاده پرسش را دهان از هر شکاف

در جواب از رفتگان، یک حرف نشودند باز

از شبستان عدم، یک یک جدا گر آمدند؛

در یکی شب همعنان آن راه پیمودند باز

خفتگان، کز خوابشان ناگه اجل بیدار کرد

گوییا آشفته خوابی دیده آسودند باز

غیر ماه من، که رخ یکباره بنهفت اختران

صبح بنهفتند روی و شام بنمودند باز

مانده را ز رفتگان، ناگفته دیدم ای دریغ؛

ماندگان با یکدگر در گفتگو بودند باز

پیش ازین نادیده کس روز غم اندوزی چنین

بعد ازین هم کس نبیند در جهان روزی چنین!

گل‌رخانی کاسمان در مهد گل پروردشان

هین به خواری بین زمین بر سر چه‌ها آوردشان؟!

نوخطان، کز سبزه ی خط، آسمان را کرده سبز؛

زرد شد خورشید، چون خیری ز رنگ زردشان

می‌کشان، کز جام می کردند گل را خون جگر؛

ساقی دوران به جام از کین چه خون‌ها کردشان؟!

کاروانی جمله یوسف شد به مصر خاک و خلق

مانده چون یعقوب گریان در سراغ گردشان

گلستان را کرده غارت صبح، گلچین سپهر؛

خاک را دامن ببین رنگین کنون از وردشان

گرچه رستند آن شهیدان، از هزاران درد، لیک

ماندگان را تا قیامت ماند در دل دردشان

بردشان گرمی مجلس از تزلزل کز زمین؛

لرزه بر جان سپهر افگنده آه سردشان

زان جوانان شکفته روی سیمین قد دریغ!

زان عروسان شکفته موی نسرین خد دریغ!

آورم یا رب کرا زیشان بلب در نوحه نام؟!

شمعها دیدم سحرگه مرده، گریم بر کدام؟!

هر سویی غلطیده سروی ماهر و بر روی خاک؛

هر طرف افتاده ماهی سرو قد از طرف بام

زاهدان و شاهدان شهر را دیدم خراب

مسجد و میخانه با هم چون پذیرفت انهدام؟!

این یکی بر کف صراحی، آن یکی بر کف کتاب

آن یکی بر دست سنجه، این یکی بر دست جام

کو کجا رفت آنکه گفتی: هست شیرین خواب صبح

گو: بیا بنگر ز خواب صبح خلقی تلخکام

گرنه بر سر ریختندی ماندگان آن خاک را

رفتگان در خاک ماندندی الی یوم القیام

سرکشد صبح قیامت، هر کسی از خاک و من؛

زیر خاک آن صبح دیدم خلق را از خاص و عام

دل شکسته، گر کسی چون من دو روزی زنده ماند

تا قیامت بایدش زان زندگی شرمنده ماند

ماند آوخ هم بدلها حسرت دیدارها

هم بجانها آرزوها، هم بلب گفتارها

طرفه العینی، ز چشم گیتی شد جدا

دوستان از دوستان و یارها از یارها

چون دو یار مهربان، روز وداع از هر کنار

کرده نالان دست در آغوش هم دیوارها

خاکیان را، خفتگان همخوابه گشته زیر خاک؛

خاک بر سر بر فراز خاکشان بیدارها

مشتری را در فلک، یا رب چه پیش آمد که خلق

جانفروشی را دکان وا کرده در بازارها؟!

بازی این بار، ادبار دلم شد، ورنه من

از فلک بازی گریها دیده بودم بارها

سالها بودم ز کار آسمان، دلتنگ آه

می ندانستم که آید از زمین هم کارها

مادری کو رخ بخون زادگان گلگون کند

گر کس از بیمهری او خون نگرید، چون کند؟!

دل بجوش آمد، حریفان وقت شد زاری کنید؛

خاک رنگت خون گرفت، از دیده خونباری کنید

بر مزار کشتگان خاک خونخوار از دریغ

لب فرو بندید و شکر حضرت باری کنید

تا دهید اندام خون آلودشان را شست و شو

بر کشید از خاکشان، وز دیده خون جاری کنید

بیدلی، کش دل بداغ دوستان امروز سوخت

آبش اندر آتش افشانید و دلداری کنید

مفلسی، کش گنجها در خاک ماند از بیکسی؛

د رخرابی دلش، چون خضر معماری کنید

سوخت از داغ مصیبت، چون فلک جان همه

یکدگر را در عزای یکدگر یاری کنید

آسمان بر سینه ی من هم، سه داغ آن شب نهاد

چاره ی آن هر سه از یک خنجر کاری کنید

صبحدم چون شمع گریان هر کسی از داغ خود

مانده من نالان چو قمری بر سه سرو باغ خود

سرو بالایی، که شب هر سو خرامان دیدمش

صبحدم، چون پیکرتصویر، بیجان دیدمش!

شمع رخساری، که شب چون مهر سویش دیدمی؛

صبحدم، از دیده ها، چون ماه پنهان دیدمش!

نازک اندامی، که شب از گل تنش پوشیدمی!

صبحدم، بر روی خاک افتاده، عریان دیدمش!

نرگس مستی، که شب مست نگاهش بودمی؛

صبحدم، پر کنده برطرف گلستان دیدمش!

جعد مشکینی، که شب از بوی او آسودمی؛

صبحدم، از باد چون سنبل پریشان دیدمش!

در دندانی که شب بر درج آن لب سودمی

صبحدم، رنگین تر از لعل بدخشان دیدمش!

کرد کاری آسمان الحق که با سنگین دلی

صبحدم از هر چه کرد آن شب، پشیمان دیدمش!

آنچه دیدم از جهان، بگذشت؛ و این هم بگذرد

چون جفای آسمان، جور زمین هم بگذرد

آه از آن ساعت که گردد جلوه گر باد بهار

ابر آذاری بخاک تیره گرید زار زار

زخمها را برگ گل، ناخن زند در بوستان؛

داغها را لاله سازد تازه اندر کوهسار

هر که چیند سنبلی، افتد بفکر زلف دوست؛

هر که بیند نرگسی، افتد بیاد چشم یار!

هر که بیند لاله یی در باغ و داغ اندر میان

هر که بیند چشمه یی در راغ و سبزه در کنار

یادش آید از رخ رنگین و خاک مشکرنگ

یادش آید از لب شیرین و خط مشکبار

آنکه ماندش حسرتی در دل از آن وارونه روز

و آنکه هستش نوگلی در گل، در آن ویران دیار

هم چکانده چون غم اندوزان، برخ خون جگر

هم فشاند، چون سیه روزان، بسر خاک مزار

ماندگان را کز تزلزل خانه بی دیوار شد

زیر سقف آسمان هم زیستن دشوار شد

یا رب، از لطف تو این شهر خراب آباد باد

عاجزانش را دل از قید ستم آزاد باد

هر که آزارد دل مسکینی از زخم زبان

مرهم زخم دلش، از خنجر پولاد باد

هر که رنجاند دل درویشی آنجا بیگناه

آتش اندر آبش افتد، خاک او بر باد باد!

هر که مظلومی از آن کشور بفریاد آورد

از تظلم، شب در افغان، روز در فریاد باد

هر که بر صیدی زبون، آنجا کمندی افگند؛

گردن او بسته ی فتراک صد صیاد باد

از هجوم غم، بحسرت، رخت بستم زان دیار

جان غمگینی که ماند آنجا الهی شاد باد!

با صباحی، آذر آنجا روزگاری خوش گذشت؛

یاد باد آن روزگار خوش که گفتم، یاد باد!

خوش دعائی از دلم آمد بلب بی مدعا

مستجاب است این دعا و مستجاب است این دعا!

شمارهٔ ۲ - در مرثیهٔ برادر خود میگوید

واحسرتا، که رونق این بوستان شکست

چون نشکند دلم؟! که دل دوستان شکست!

شمع طرب، بمحفل اهل زمانه مرد؛

جام نشاط، د رکف خلق جهان شکست

افگند رخنه یی فلک، اندر سواد خاک؛

کآمد مرا ازو بتن ناتوان شکست

سنگی، بشیشه خانه ی گیتی زد آسمان

آمد بشیشه ی دل من زان میان شکست

برقی بجست و، خرمن نسرین و لاله سوخت

بادی وزید و، شاخ گل ارغوان شکست

سروی که بود خاسته از باغ دل، فتاد؛

نخلی که بود رسته ز گلزار جان شکست!

اوراق لاله، از نفس گرم برق سوخت؛

اغصان سرو، از دم سرد خزان شکست

میخواستم، ز لاله و گل پر کنم بغل

از گلشنی که شاخ گلش ناگهان شکست

داغم ز لاله ماند بدست و، چگونه ماند؛

خارم ز گل شکست بپا و چسان شکست؟!

هم بلبلی که بود مرا همزبان، پرید؛

هم گلبنی که بود مرا آشیان شکست

نشکسته یک نهال، درین بوستان نماند؛

الحق، شکستن عجبی بود آن شکست!

در دل نبود فکر نبردم، که ناگهان

آمد بجانم از ستم آسمان شکست

تیغی حواله داد و، مرا سینه چاک شد؛

تیری ز کف گشاد و، مرا استخوان شکست

زین داغ جانگداز، تن مرد و زن گداخت؛

زین درد دل شکن، دل پیرو جوان شکست

از پا فتاد سرو صنوبر خرام من

پرواز کرد طایر دولت ز بام من

وی، صبحدم، فتاد سوی گلشنم گذار،

ناگاه در میانه ی مرغان شاخسار

بر گلبنی شکسته پرو بال بلبلی

دیدم نشسته تنگدل از جور روزگار

زخم فراق خورده و گریان اسیرسان

سر زیر بال برده و نالان، غریب وار

در سینه اش، ز خنده ی لاله ؛ هزار داغ

بر دیده از تبسم گل؛ صد هزار خار

بودم از آن ملاحظه حیران که از چه راه

بلبل زه گل کناره کند خاصه در بهار؟!

دل تنگ گشت، از غم آن مرغ تنگدل

جان زار شد، ز زاری آن طایر نزار

آواز ناله ام، چو بآن بینوا رسید؛

خونش بجوش آمد و، نالید زار زار!

گفتا که: سرگذشت من سنگدل شنو

یعنی ز تنگی دل زارم عجب مدار!

بودیم سالها من و مرغی ز جنس هم؛

کش بود از مصاحبت مرغ روح عار

با هم هم آشیان و هم آواز و هم نوا

فصل خزان مصاحب و فصل بهار یار

ناگاه بیخبر ز من، او بر فشاند بال

در آشیان نشسته غمین من در انتظار

و اکنون دو روز شد که نیامد، مگر شده است

از بخت بد، بچنگ عقاب اجل دچار

یا جان ز تنگنای قفس باشدش غمین

یا خاطر از شکنجه ی دامش بود فگار

یاران، من آن شکسته پر و بال بلبلم؛

کز بیکسی ببال و پرم غبار

وان عندلیب رفته، گرامی برادرم

کز دوریش، بخاک ره او برابرم!

یعنی صفیقلی، که چو گل زین چمن برفت

غلطان بخون چو اشک من، از چشم من برفت

در بوستان وزید دگر باد مهرگان

ریحان برفت و لاله برفت و سمن برفت

زلف بنفشه، طره ی سنبل، شکن گرفت؛

رنگ شقایق، آب رخ نسترن برفت!

حرف چمن مگو، چو نهال چمن فتاد

نام یمن مبر، چو عقیق از یمن برفت

چون شب، چگونه تار نباشد کنون ز آه؟!

روزم، که شمع انجمن از انجمن برفت!

چون زر چگونه زرد نباشد کنون ز غم؟!

رویم، که از کنار من آن سیمتن برفت!

چون دیده ام سفید نباشد، کنون ز اشک؟!

یعقوب سان که یوسف گل پیرهن برفت!

زان یوسفم چرا نبود شکوه؟ کز جفا

تنها مرا گذاشت به بیت الحزن، برفت!

یا رب چه دید ز اهل وطن، کش بسر فتاد

شوق دیار غربت و زود از وطن برفت؟!

یا رب بگوش او چه رسید از سروش غیب

کو بست از آن نشاط لب از هر سخن برفت

یا رب چه تیر بر پر آن خوش ترانه مرغ

آمد، که خون ز بال فشان زین چمن برفت؟!

نی نی خجسته بلبل گلزار خلد بود؛

دلتنگ شد ز صحبت زاغ و زغن برفت

اکنون بشاخ سدره نشسته است نغمه خوان

آن مرغ خوش ترانه که از باغ من برفت

کو قاصدی که گوید ازین پیر ناتوان

در خلدش این پیام، که : ای نازنین جوان!

من تاب دوری تو برادر نداشتم

این آن حکایتی است که باور نداشتم

حسرت برم بمرگ کنون، من که پیش ازین

جز دیدن تو حسرت دیگر نداشتم

تا داشت سایه بر سرمن، نخل سرکشت

در دل خیال سرو و صنوبر نداشتم

تا بود کاکلت بمشامم عبیر بیز

در سر هوای نکهت عنبر نداشتم

تا شهد خنده ی تو بکامم شکر فشان

بود، آرزوی چشمه ی کوثر نداشتم

این حسرتی که در دلم از تست، آه اگر

امید دیدن تو بمحشر نداشتم

زین بوستان، چو طایر روحت بباغ خلد

پرواز کرد، حیف که من پر نداشتم!

بر پهلویت رساند چو تیغ جفا عدو

منهم به حنجر آه که خنجر نداشتم

بار سفر چو بستی و رفتی، من از قفا

میآمدم، چه سود که رهبر نداشتم

در خاک و خون شنیدمت، آنگاه دیدمت

این گوش و چشم را، چه زیان گر نداشتم

این بود چون ز دور فلک سرنوشت من

آزاد بودم از غم اگر سر نداشتم

دردا که چون بخاک فتادی ز تیغ جور

سوی تو ره، ز بیم ستمگر نداشتم

داغم بدل، بداغ دلت مرهمم نبود؛

خاکم بسر، ز خاک سرت بر نداشتم

من نیز درد خویش، بجان بخش جان ستان

گفتم نهان، که یاور دیگر نداشتم

نعش تو را بدوش چو بردند همدمان

این بود با تو حرف من از پی زمان زمان

ای تیغ ظلم خورده که مهلت نیافتی

مهلت بقدر عرض وصیت نیافتی

زخمت، چه زخم بود، که مرهم نکرد سود؟!

دردت چه درد بود، که صحت نیافتی؟!

از موج خیز حادثه، چون کشتی ات شکست؛

راه برون شدن بسلامت نیافتی

آه از دمی که چون بتو تیغ ستم زدند

بودت هزار شکوه و فرصت نیافتی

دل پر ز درد رفتی و، یاری که گوییش

از سر گذشت خویش حکایت نیافتی

دشمن کشیده تیغ، چو آمد بسوی تو؛

یاری که خیزدت بشفاعت نیافتی

روی زمین چو فتنه ی آخر زمان گرفت

جز قم مگر مقام اقامت نیافتی

آخر چو کرد فتنه سرایت بآن دیار

جایی بغیر روضه ی جنت نیافتی

گرد غمت بدل ننشیند، که آگهی

از حال دوستان، دم فرقت نیافتی

انگار سیر سینه ی تنگ برادران

کردی وغیر داغ مصیبت نیافتی

نوشت بود که سوخت دلت چون ز تشنگی

آبی بجز زلال شهادت نیافتی

چون اهل ظلم، تیغ کشیدند از میان

از کس در آن میانه مروت نیافتی

جز آستان فاطمه ی فاطمی نسب

جای دگر برای شکایت نیافتی

د رسایه خفتیش، که جز آنجا گریز گاه

از آفتاب روز قیامت نیافتی

دلجویی تو، زاده ی خیر النسا کند

خون خواهی تو، بضعه ی شیر خدا کند

رفتی و رفت بیتو ز جانم قرار حیف

نومید گشت خاطر امیدوار حیف

رفتی بمرغزار جنان و نیامدت

زین مرغزار یاد در آن مرغزار حیف

ابری دمید و روی نهفت آفتاب آه

بادی وزید و ریخت گل از شاخسار حیف

در زیر خاک، آن قد چون سرو صد دریغ؛

و ز تیغ چاک، آن تن چون گل، هزار حیف!

گلچین روزگار، گلی چید ازین چمن؛

پژمرده شد ز چیدن آن گل بهار حیف

دادی هزار عطر شمیمش مشام را

بود آن گل از هزار چمن یادگار حیف

بی سرو و قد و، بی گل رویش بصبح و شام؛

دارد بلب تذرو فغان و، هزار حیف

ای شاخ گل، که چون تو گلی این چمن نداشت؛

زودت شکست گردش لیل و نهار حیف

از رفتن تو، هر که مرا زنده دید، گفت:

گل رخت بست از چمن و ماند خار حیف

از روزگار چشم دگر داشتم، ولی

این رنگ ریخت چشم بد روزگار حیف

دردا که درد خود نشمردی بدوستان

بردی بخاک آرزوی بیشمار حیف

بستی بناقه محمل و گشتی روان و من

ماندم ز بازماندن خود شرمسار حیف

شد عیش خانه، آه بماتم سرا بدل

شد شمع حجله گاه، چو شمع مزار حیف

یکتا در یتیم، که ماند از تو یادگار

از رفتنت نشست برویش غبار حیف

رفتی و دوستان تو را دل فگار ماند

چشم برادران ز غمت اشکبار ماند

ای بیتو صبح همنفسان تیره تر ز شام

دور از تو، دوستان تو را زندگی حرام

من چون سیه ببر نکنم از غمت که چرخ

پوشیده در عزای تو، خفتان نیلفام

رفتی برون ز گلشن گیتی نچیده گل

گشتی روان بروضه ی رضوان ندیده کام

چون سرو قامت تو، بروی زمین فتاد؛

در حیرتم نکرد قیامت چرا قیام؟!

باری، چگونه میگذرانی که از جهان

رفتی و پیکی از تو نمیآورد پیام

آن دم که با تو همنفس دوستان شدیم

در خلوتی، نه خاص در آن داشت ره نه عام

ناگه درآمدند گروهی ز هر طرف

از کین کشیده خنجر بیداد از نیام

جمعی شهید گشته بناحق در آن میان

ز آنها یکی تو، ای ز شهیدان تو را سلام

چون ریختند خون تو، من نیز خون خود

بایست ریزم، آه بدل شد به ننگ، نام

میداد ساقی اجلم، گر شراب مرگ

بهتر که ریخت زهر فراق تو ام بجام

زین پیش چید نرگست از گلشن جمال

بیرحمی و، کشد ازو ایزد انتقام

و امروز آنکه نخل حیاتت به تیشه کند

دستش بریده باد و نبیند ز عمر کام

ای عندلیب همنفس، از من شدی چو دور

گلشن مرا قفس بود و آشیانه دام

آری چو رفت همنفس بلبلی ز باغ

دام است آشیانه به چشمش علی الدوام

غمگین مرا نهادی و غمخواری این نبود

تنها مرا گذاشتی و یاری این نبود

رباعیات

شمارهٔ ۱ : تا دیدمت ای شمع شب افروز، مرا

شمارهٔ ۲ : آن مرغ، که ناله همنفس بود او را

شمارهٔ ۳ : طوفان، سرو سر کرده ی اصحاب وفا

شمارهٔ ۴ : امروز چو عارت آید از صحبت ما

شمارهٔ ۵ : ای اهل وطن! آرزوی روی شما

شمارهٔ ۶ : در صبحدمی که کردمی نافله ها

شمارهٔ ۷ : از تو، دل غم کشیده دارد گله ها

شمارهٔ ۸ : دور از تو شبی در اثر زاری‌ها

شمارهٔ ۹ : بگداخت تنم ز آتش تب امشب

شمارهٔ ۱۰ : مرغ دل من، که بود دست آموزت؛

شمارهٔ ۱۱ : گر جز تو کسی دل مرا برد رواست

شمارهٔ ۱۲ : باد سحری، ز مرغزاری برخاست؛

شمارهٔ ۱۳ : ای اهل هوس، عشق شماری دگر است

شمارهٔ ۱۴ : ما را شب هجر، سینه سوداخیز است

شمارهٔ ۱۵ : از هجر، مرا هم مژه گوهر پوش است

شمارهٔ ۱۶ : حالم ز غم هجر، چه ناخوش حال است

شمارهٔ ۱۷ : کوی تو، که رشک گلستان ارم است

شمارهٔ ۱۸ : از گل بسته است دسته، کاین روی من است!

شمارهٔ ۱۹ : گل بر سر هم ریخته، کاین روی من است!

شمارهٔ ۲۰ : امشب که مرا بر آستانت راه است

شمارهٔ ۲۱ : این باغ، سر کروی نگاری بوده است؛

شمارهٔ ۲۲ : هادی که ازو زمانه را آبادی است

شمارهٔ ۲۳ : ز آن عهد که بستیم بهم ای بت مست

شمارهٔ ۲۴ : تو میروی و نگاه من از پی تست

شمارهٔ ۲۵ : پیکی آورد پوستینی از دوست

شمارهٔ ۲۶ : ای دوست! که از دوستیت با دل خوست

شمارهٔ ۲۷ : خالی، که چو داغ لاله در سینه ی اوست

شمارهٔ ۲۸ : برخاسته این شاخ انار، از گل کیست؟!

شمارهٔ ۲۹ : ساقی! می از آب زندگانی کم نیست!

شمارهٔ ۳۰ : از سعی تو، دل بسته ی زنجیر تو نیست

شمارهٔ ۳۱ : چون تیر قلم گرفت و دفتر برداشت

شمارهٔ ۳۲ : حاجی زجاجی که ز دین ساز نداشت

شمارهٔ ۳۳ : آذر که مدام شکوه از خوی تو داشت

شمارهٔ ۳۴ : هر بار که سرگردان ز من یار گذشت

شمارهٔ ۳۵ : چون دید جداییش مرا خواهد کشت

شمارهٔ ۳۶ : چشمم، که نه ز آن بزم خواهد خفت

شمارهٔ ۳۷ : در جان، از داغ عشق، سوزم بگرفت

شمارهٔ ۳۸ : این دل، سر راهی بنگاری نگرفت

شمارهٔ ۳۹ : امشب، مهی از شهر بهامون میرفت

شمارهٔ ۴۰ : از عشق، سخن به بوالهوس نتوان گفت؛

شمارهٔ ۴۱ : قاصد که ازو به من خبر هیچ نگفت

شمارهٔ ۴۲ : ای خون دل پیر و جوان خورد دلت!

شمارهٔ ۴۳ : ای برده ز مهر تاب، ماه علمت

شمارهٔ ۴۴ : گر از تو نهان، کس آید اندر کویت

شمارهٔ ۴۵ - ماده تاریخ (۱۱۷۶ ه.ق) : در عهد کریم خان، شه ملک قباد

شمارهٔ ۴۶ : هجر تو نصیبم ای دل افروز مباد

شمارهٔ ۴۷ : در تن، نفسی جان غمین، بیتو مباد

شمارهٔ ۴۸ : ایزد، همه عمر کامرانیت دهاد

شمارهٔ ۴۹ : شاها بروادت بجهان داد زیاد

شمارهٔ ۵۰ : آن کس که بچرخ، نقش اختر بندد

شمارهٔ ۵۱ : دیدم گلکی بصد دهان میخندد

شمارهٔ ۵۲ : جان رفت و، دل از تو باز دردی دارد؛

شمارهٔ ۵۳ : امشب که ز وصلم به طرب می‌گذرد

شمارهٔ ۵۴ : در کوی بتان، گاه نفس میگیرد؛

شمارهٔ ۵۵ : وقت است بهار، باغ و راغ افروزد؛

شمارهٔ ۵۶ : از خواب سیه روز تو، چون شب خیزد؛

شمارهٔ ۵۷ : نایی ز نوا فتاده، تا نی برسد!

شمارهٔ ۵۸ : چون کار نظر بپاک بینی برسد

شمارهٔ ۵۹ - ماده تاریخ (۱۱۷۵ ه.ق) : صهبا، ز زکامش مژه چون پرنم شد؛

شمارهٔ ۶۰ : ترکی که مرا برده ی خود میداند

شمارهٔ ۶۱ : ای کاسلامت، بکافریها ماند؛

شمارهٔ ۶۲ : هاروت، بجزع چشم بندت ماند!

شمارهٔ ۶۳ : عقلی که، حذر کنم ز خوی تو نماند!

شمارهٔ ۶۴ : گفتی: ز کسیت کینه در سینه نماند

شمارهٔ ۶۵ : ای دوست، اسیران تو یک یک رفتند؛

شمارهٔ ۶۶ : ایشان که قرار سینه ریشان بردند

شمارهٔ ۶۷ : رفت آن کاغیار دشمن بودند

شمارهٔ ۶۸ : در عشق تو، آنان که به،هم نفسند

شمارهٔ ۶۹ : خود را گیرم که آشنا با تو کند؟!

شمارهٔ ۷۰ : یاران که، ز دلتنگی من، تنگ دلند؛

شمارهٔ ۷۱ : تو شاه و شهانت ز هواخواهانند

شمارهٔ ۷۲ : دونان، اگرت دونان بدریوزه دهند؛

شمارهٔ ۷۳ : از کوزه شکسته یی گرت بوزه دهند

شمارهٔ ۷۴ : غارتگر جان، ز چشم من برد دو رود؛

شمارهٔ ۷۵ : ای بیخبر از خدا، گر آیی، چه شود؟!

شمارهٔ ۷۶ : وقت است که گل قدم سوی باغ نهد

شمارهٔ ۷۷ : از کوی تو چون باد صبا می‌آید

شمارهٔ ۷۸ : پیکی که ز کوی یار ما می‌آید

شمارهٔ ۷۹ : ای فوج طبیب را بدوزخ قائد

شمارهٔ ۸۰ : زآن کوی، جواب نامه ی ما ناید

شمارهٔ ۸۱ : برف آمده و بیخته کافور به بید

شمارهٔ ۸۲ : تا در غم جانان، به لبم جان نرسید؛

شمارهٔ ۸۳ : دردی که به پای جبهه‌سای تو رسید

شمارهٔ ۸۴ : سلخ شعبان، میم بدریوزه رسید

شمارهٔ ۸۵ : با گل میگفت بلبلی زار و نزار

شمارهٔ ۸۶ : میخانه، ز کارگاه مانی خوشتر

شمارهٔ ۸۷ : پیمانه ی ما پر از شراب اولیتر

شمارهٔ ۸۸ : ای رفته سوی خلد، ز دامان پدر

شمارهٔ ۸۹ : ز آزردن جان خسته جانی بگذر

شمارهٔ ۹۰ : امشب دارم بجان ز تن سوز دگر

شمارهٔ ۹۱ : این پرده که نقش چین خجل کرده نگر

شمارهٔ ۹۲ : آذر! دو جهان بدرگهش بنده نگر!

شمارهٔ ۹۳ : آذر! آن شوخ را در اندیشه نگر!

شمارهٔ ۹۴ : چل سال، براه عاشقی کردم سیر

شمارهٔ ۹۵ : ای جود تو از ابر برآورده نفیر

شمارهٔ ۹۶ : زآن د رچو روم، عاشق زاری کم گیر؛

شمارهٔ ۹۷ : از غالیه خاک این چمن بیخته گیر

شمارهٔ ۹۸ : شب بیتو چو باشم، سحرم ناید باز

شمارهٔ ۹۹ : هر مرغ که نامه ی من از تیهو و باز

شمارهٔ ۱۰۰ : در کنج خرابه بر حصیری دو سه گز

شمارهٔ ۱۰۱ : جویم هر روز شب، که کاهد این سوز

شمارهٔ ۱۰۲ : تا کی شب و روز و روز، شب از سر سوز

شمارهٔ ۱۰۳ : شبها دارم از آن مه مهر فروز

شمارهٔ ۱۰۴ : امشب ز مه رخت شبم مهر افروز

شمارهٔ ۱۰۵ : یاری که بود دردم ازوف درمان نیز

شمارهٔ ۱۰۶ : تن ز آتش غم، چو عود می بین و مپرس

شمارهٔ ۱۰۷ : خسرو، کآراست ملک چون روی عروس

شمارهٔ ۱۰۸ : جانم ز تو شد تباه، افسوس افسوس!

شمارهٔ ۱۰۹ : یا رب مپسند کعبه گردد ناووس

شمارهٔ ۱۱۰ : یاری کامروز نقد دل باختمش

شمارهٔ ۱۱۱ : یار آمد و، جان برایگان میدهمش

شمارهٔ ۱۱۲ : خوش آنکه ز وصل تو شبی بالم خوش

شمارهٔ ۱۱۳ : امشب مهم آمد، نه چنان فاش که دوش

شمارهٔ ۱۱۴ : نقشی زخطا نبسته کلک تو زخط

شمارهٔ ۱۱۵ : بوی گل خود میشنوم از گل باغ

شمارهٔ ۱۱۶ : شد ماه سخن نهفته آذر ز کلف

شمارهٔ ۱۱۷ : روز وصلت، شد آتش افروز فراق!

شمارهٔ ۱۱۸ : گفتم: گویم درد غم اندوز فراق

شمارهٔ ۱۱۹ : شادیم، مدام از غم دلکش عشق

شمارهٔ ۱۲۰ : ای بسته در صلح و گشاده در جنگ

شمارهٔ ۱۲۱ : ای خواجه، چه میگریزی از من مه و سال؟!

شمارهٔ ۱۲۲ : آن چارده ساله ماه، کز غنج و دلال

شمارهٔ ۱۲۳ : ای شوخ! فراق تو کشیدن مشکل

شمارهٔ ۱۲۴ : عید است، مگردان صنما روی ز گل

شمارهٔ ۱۲۵ : ز آن شب که رخت دیده، گلت چیدستم

شمارهٔ ۱۲۶ : بس شب بلب آه سینه سوز آوردم

شمارهٔ ۱۲۷ : دلدار ز جور کام مشکل دهدم

شمارهٔ ۱۲۸ : در گلشن روزگار میگردیدم

شمارهٔ ۱۲۹ : گر در باغم، ز باغبان ناز کشم

شمارهٔ ۱۳۰ : ای محرم خلوت ومه انجمنم

شمارهٔ ۱۳۱ : در کوی تو، دلباخته ها می بینم

شمارهٔ ۱۳۲ : چون رخت ازین سرای شش گوشه بریم

شمارهٔ ۱۳۳ : چون گشت بخیر عاقبت کار نعیم

شمارهٔ ۱۳۴ : وقت است ز باغ نکهت گل شنویم

شمارهٔ ۱۳۵ - ماده تاریخ (۱۱۸۶ه.ق) : چون صدر جهان ازین جهان شاد چنان

شمارهٔ ۱۳۶ : چند ای ظالم! بهر فریب دگران

شمارهٔ ۱۳۷ : آن دوست که دشمن است با دوست همان

شمارهٔ ۱۳۸ : جمشیدی و جام تو شکستن نتوان!

شمارهٔ ۱۳۹ : ای در هوس روی تو، روشن رایان!

شمارهٔ ۱۴۰ : ای دوست! چراغ مهر خاموش مکن

شمارهٔ ۱۴۱ : خوش آنکه بگوش تو رسد یا رب من

شمارهٔ ۱۴۲ : ای آنکه سر کوی تو شد منزل من

شمارهٔ ۱۴۳ : ای سوخته از هزار فرسخ دل من!

شمارهٔ ۱۴۴ : دل خواست ز خلق و خون شد از غم دل من

شمارهٔ ۱۴۵ : آن کس که براز عشق شد محرم من

شمارهٔ ۱۴۶ : دی دست نگارین بت سیمین تن من

شمارهٔ ۱۴۷ : این طاس مصفی که بود آینه گون

شمارهٔ ۱۴۸ : آه از حسنین، کز جهان شیون و شین

شمارهٔ ۱۴۹ : در دل آهم شعله فروز است ببین!

شمارهٔ ۱۵۰ : بشکافته دوست بر تنم پوست ببین!

شمارهٔ ۱۵۱ : آن زلف، که صید مرغ دل کرده ز چین

شمارهٔ ۱۵۲ : شاها!تا کی پیاده ماند فرزین؟!

شمارهٔ ۱۵۳ : شد زلزله یی، که نیست شد هست زمین

شمارهٔ ۱۵۴ : یا رب! یکی از عباد زورآور تو

شمارهٔ ۱۵۵ : ای من ز جفا جسته جدایی از تو

شمارهٔ ۱۵۶ : از کین چکند تا بدل ما دل تو؟!

شمارهٔ ۱۵۷ : گفتم: بدلی نکرده یاری دل تو

شمارهٔ ۱۵۸ : جز در دل من گذر ندارد غم تو

شمارهٔ ۱۵۹ : صحبت چه شود گرم میان من و تو

شمارهٔ ۱۶۰ : گفتم: یار است پای من در گل از او!

شمارهٔ ۱۶۱ : سویم بفرست گاه پیغامی و گاه

شمارهٔ ۱۶۲ : جار جنبم گر ندهد جاریه به

شمارهٔ ۱۶۳ : ای کشته ی امروز تو، فردا زنده؛

شمارهٔ ۱۶۴ : ای باخته نرد دلبری با زهره

شمارهٔ ۱۶۵ : نه روی گله دارم و نه رای گله

شمارهٔ ۱۶۶ : امروز چو گل شکفته باشیم همه

شمارهٔ ۱۶۷ : آن شوخ کزو دور شبی خفتم،نه

شمارهٔ ۱۶۸ : عید است چه مانده ای صباحی بسرای؟!

شمارهٔ ۱۶۹ : لرزان من و خواجه دوش از سردی دی

شمارهٔ ۱۷۰ : از دور فلک که باخت لعب عجبی

شمارهٔ ۱۷۱ : قاصد!دلم از حرف وفا خوش کردی

شمارهٔ ۱۷۲ : گفتی: ز رخم چرا نظر پوشیدی؟!

شمارهٔ ۱۷۳ : دوشم دل برد، شاهد بازاری

شمارهٔ ۱۷۴ : رویی که کله ز مه رباید داری!

شمارهٔ ۱۷۵ : دارم ز فراق ماه مهر افروزی

شمارهٔ ۱۷۶ : من مفلسم و، تو کیمییا ای ساقی!

شمارهٔ ۱۷۷ : وقت است ز هر سو شکفد روی گلی

شمارهٔ ۱۷۸ : ز آن پیش که، شمع مهرش افروختمی

شمارهٔ ۱۷۹ : خوش آنکه چو یاد از اسیریم کنی

شمارهٔ ۱۸۰ : آذر! که چو من مانده جدا از وطنی!

شمارهٔ ۱۸۱ : من بیتو دریده هر نفس پیرهنی

شمارهٔ ۱۸۲ : فردا چو بنامه ی سیاهم بینی

شمارهٔ ۱۸۳ : با کس سخنان ناپسندیده مگوی!

شمارهٔ ۱۸۴ : در کوچه ی عشق، پای در گل ننهی!

شمارهٔ ۱۸۵ : هنگامه ی ناز، تا بکی ساز دهی؟!

شمارهٔ ۱

تا دیدمت ای شمع شب افروز، مرا

سوزی است که، جان سوزد، از آن سوز مرا

یک روز چرا نمی نشینی با من؟!

آخر ننشاندی تو باین روز مرا؟!

شمارهٔ ۲

آن مرغ، که ناله همنفس بود او را

در کنج قفس، باغ هوس بود او را

شد نغمه سرای طرف باغ، اما کو؟

آن ناله، که در کنج قفس بود او را؟!

شمارهٔ ۳

طوفان، سرو سر کرده ی اصحاب وفا

از بسکه ز گردش فلک دید جفا

آسود چو در خاک نجف، آذر گفت:

«طوفان در دریای نجف شد ز صفا»

شمارهٔ ۴

امروز چو عارت آید از صحبت ما

وز ننگ نباشدت سر الفت ما

فردا چو نشینی بسر تربت ما

شکرانه ی آن یاد کن از حسرت ما

شمارهٔ ۵

ای اهل وطن! آرزوی روی شما

داریم و نداریم گذر سوی شما

ما خود پی کار خود گرفتیم، ولی

مسکین دل ما که ماند در کوی شما

شمارهٔ ۶

در صبحدمی که کردمی نافله ها

شد سوی جنان روان ز جان قافله ها

دیدم بیکی چشم زدن کاشان را

از زلزله شد عالیه ها، سافله ها

شمارهٔ ۷

از تو، دل غم کشیده دارد گله ها

وین جان بلب رسیده، دارد گله ها

نی نی ز تو نور دیده، جای گله نیست؛

من از دل و، دل ز دیده دارد گله ها!

شمارهٔ ۸

دور از تو شبی در اثر زاری‌ها

دیدم ز تو در خواب بسی یاری‌ها

زان شب دگرم خواب نه، سبحان الله

یک خواب وز پی این همه بیداری‌ها؟!

شمارهٔ ۹

بگداخت تنم ز آتش تب امشب

جانم ز غمش رسده بر لب امشب

بگذشت ز من یار، چو هر روز امروز؛

ز آن میگذرد بمن، چو هر شب امشب

شمارهٔ ۱۰

مرغ دل من، که بود دست آموزت؛

غلطید بخون، ز ناوک دلدوزت

با ما روزی گر بشب آری چه شود؟!

شکرانه ی اینکه نیست چون شب روزت

شمارهٔ ۱۱

گر جز تو کسی دل مرا برد رواست

اما نگه تو جانب غیر خطاست

صد ناوک و یک نشانه، سهل است ؛ ولی

یک ناوک و دو نشان، نمی آید راست!

شمارهٔ ۱۲

باد سحری، ز مرغزاری برخاست؛

وز هر طرفی، بانگ هزاری برخاست

از عشق گلی، در آشیان نالیدم؛

از هر قفسی ناله ی زاری برخاست!

شمارهٔ ۱۳

ای اهل هوس، عشق شماری دگر است

آب و گل عشق، از دیاری دگر است

هر کار که مشکل تر از آن کاری نیست

کاری دگر است، و عشق کاری دگر است!

شمارهٔ ۱۴

ما را شب هجر، سینه سوداخیز است

وز سیل سرشک، دریاخیز است

صد منت رفته، بازگردد شب هجر

آری شب هجر، روز رستاخیز است

شمارهٔ ۱۵

از هجر، مرا هم مژه گوهر پوش است

دل از ستمت بناله، لب خاموش است

از چشم ترم، بیتو در افشان شب و روز؛

اما نه از آن در، که تو را در گوش است

شمارهٔ ۱۶

حالم ز غم هجر، چه ناخوش حال است

حالی که ز گفتنش زبانم لال است!

دارم چشم نگه ز چشمی و چه چشم؟!

چشمی که هزار چشمش از دنبال است!

شمارهٔ ۱۷

کوی تو، که رشک گلستان ارم است

تا هست در آن مرغ دلم، محترم است

بیرون چو رود، سزاست خون ریختنش؛

تا در حرم است صید، صید حرم است!!

شمارهٔ ۱۸

از گل بسته است دسته، کاین روی من است!

شب بر رخ روز بسته، کاین موی من است!

چون مه بفلک نشسته، کاین کوی من است!

دل بر سر دل شکسته، کاین خوی من است!

شمارهٔ ۱۹

گل بر سر هم ریخته، کاین روی من است!

صندل بگل آمیخته، کاین بوی من است!

سنبل ز مه آویخته، کاین موی من است!

صد فتنه برانگیخته، کاین خوی من است!!

شمارهٔ ۲۰

امشب که مرا بر آستانت راه است

از درد دلم، دلت کجا آگاه است؟!

گیرم که دهی رخصت حرفم، چکنم!

کافسانه ی من دراز و شب کوتاه است!

شمارهٔ ۲۱

این باغ، سر کروی نگاری بوده است؛

وین شاخ گل، آتشین عذاری بوده است

وین سرو، که در کنار جو می بینی؛

یاری است که در کنار یاری بوده است!

شمارهٔ ۲۲

هادی که ازو زمانه را آبادی است

وز مولودش جهانیان را شادی است

در تاریخ ولادتش گفت آذر:

«مردم همه گمراه و محمد هادی است»

شمارهٔ ۲۳

ز آن عهد که بستیم بهم ای بت مست

زنها رمگو که بر توام منت هست

تو گرچه ز دست‌ها کشیدی دامن

من نیز کشیده ام ز دامن ها دست

شمارهٔ ۲۴

تو میروی و نگاه من از پی تست

اشکم چو ستاره، ماه من از پی تست

از پا چو مرا فگنده یی، تا دگری

ناید ز پی تو، آه من از پی تست

شمارهٔ ۲۵

پیکی آورد پوستینی از دوست

گفتند حریفان که: ز تنگی نه نکوست

گفتم که: نه، لیک چون فرستاده ی اوست

هر کس پوشد نگنجد از شوق به پوست!

شمارهٔ ۲۶

ای دوست! که از دوستیت با دل خوست

با دل منشین، که دشمن جان من اوست

منعت کنم ار ز صحبت دل چه عجب؟!

نتوانم دید صحبت دشمن دوست!

شمارهٔ ۲۷

خالی، که چو داغ لاله در سینه ی اوست

هندوست که پاسبان گنجینه ی اوست

نه سینه بسینه ی من از مهر نهاد

نه داغ دلم عکس بر آیینه ی اوست

شمارهٔ ۲۸

برخاسته این شاخ انار، از گل کیست؟!

بنشسته ز گلنار بخون، مایل کیست؟!

این حقه ی لعل دانه دانه در وی،

گرد آمده قطره قطره خون دل کیست؟!

شمارهٔ ۲۹

ساقی! می از آب زندگانی کم نیست!

زنده است از جام نام جم، گر جم نیست!

گویند که: تلخ است می، آری، سم نیست!

تلخ است، اگر چه تلخ تر از غم نیست!!

شمارهٔ ۳۰

از سعی تو، دل بسته ی زنجیر تو نیست

مایل بتو بودنش، ز تدبیر تو نیست

خود صید تو گشت، اینکه زارش کشتی

تقصیر دل من است، تقصیر تو نیست

شمارهٔ ۳۱

چون تیر قلم گرفت و دفتر برداشت

خواجه زر و، من عشق و، هما پر برداشت!

ناگاه ز پاگاه خری سر برداشت

افسار ز سر فگند و افسر برداشت!

شمارهٔ ۳۲

حاجی زجاجی که ز دین ساز نداشت

خود را ز شکست دل کس باز نداشت

آوازه فگنده است: من شیشه گرم

بس شیشه ی دل شکست، کآواز نداشت!

شمارهٔ ۳۳

آذر که مدام شکوه از خوی تو داشت

جان داد و ز جان شوق سری تو داشت

غافل مشو از زیارتش، کآن مسکین

میمرد و بدل آرزوی روی تو داشت!

شمارهٔ ۳۴

هر بار که سرگردان ز من یار گذشت

گفتم که: چنین ز بیم اغیار گذشت

بگذشت و نبود غیر با او، افغان

کاین بار هم از برم چو هر بار گذشت

شمارهٔ ۳۵

چون دید جداییش مرا خواهد کشت

وان درد مرا از و جدا خواهد کشت

با غیر آمد برم، ندانداگرم

آن درد نکشت، این دوا خواهد کشت

شمارهٔ ۳۶

چشمم، که نه ز آن بزم خواهد خفت

گفتم: شب وصل است و کنون خواهد خفت!

از شوق نخفت، تا شب هجر آمد؛

چون با تو نخفت، بیتو چون خواهد خفت؟!

شمارهٔ ۳۷

در جان، از داغ عشق، سوزم بگرفت

در دل، سوزی ز دلفروزم بگرفت

می‌خندیدم به تیره روزان شب و روز

تا آه کدام تیره روزم بگرفت؟!

شمارهٔ ۳۸

این دل، سر راهی بنگاری نگرفت

این دیده، فروغی ز عذاری نگرفت

این پا، روزی بخاک کویی نرسید

این دست، شبی دامن یاری نگرفت

شمارهٔ ۳۹

امشب، مهی از شهر بهامون میرفت

کز رفتن او، ز چشمها خون میرفت

من در غم جان و، هر که را میدیدم

دل دل گویان، ز شهر بیرون میرفت

شمارهٔ ۴۰

از عشق، سخن به بوالهوس نتوان گفت؛

با مرغ چمن، رنج قفس نتوان گفت!

فریاد، که دردی که مرا در دل از اوست

او نشنود و، بهیچ کس نتوان گفت!

شمارهٔ ۴۱

قاصد که ازو به من خبر هیچ نگفت

گفتم که تو را یار مگر هیچ نگفت؟!

گفتا که چرا، گفتمش آن گفته بگو؟!

آهی به لب آورد و دگر هیچ نگفت!

شمارهٔ ۴۲

ای خون دل پیر و جوان خورد دلت!

وی ز آهن و از سنگ گرو برده دلت!

زنهار، میازار دلم، میترسم

گردد ز دل آزردنم، آزرده دلت!

شمارهٔ ۴۳

ای برده ز مهر تاب، ماه علمت

وی داده به خضر آب، خاک قدمت

وی ساخته کان خراب، نقش درمت

آن از تو کریمتر که داد این کرمت

شمارهٔ ۴۴

گر از تو نهان، کس آید اندر کویت

وز دور گهی نظر گشاید سویت

بهتر که تمام عمر در پهلویت

بنشیند و از بیم نبیند رویت

شمارهٔ ۴۵ - ماده تاریخ (۱۱۷۶ ه.ق)

در عهد کریم خان، شه ملک قباد

از سعی سلیم حاکم پاک نهاد

تعمیر چو یافت باغ فین، آذر گفت:

«آباد شده عمارت فین آباد»

شمارهٔ ۴۶

هجر تو نصیبم ای دل افروز مباد

در جان من، این آتش جانسوز مباد

آن روز که من پیش توام، شب نشود

آن شب که تو در پیش منی، روز مباد

شمارهٔ ۴۷

در تن، نفسی جان غمین، بیتو مباد

در باغ، شکفته یاسمین، بیتو مباد

تو مشغول عمارت زیر زمین

من میگویم: روی زمین، بیتو مباد

شمارهٔ ۴۸

ایزد، همه عمر کامرانیت دهاد

با خلق زمانه مهربانیت دهاد

وز جام جم، آب زندگانیت دهاد

اینها همه درخور جوانیت دهاد!

شمارهٔ ۴۹

شاها بروادت بجهان داد زیاد

عمرت ز همه جهانیان باد زیاد

خصمت نبود، ور بود آن، زاد زیاد

هر کس بودت دوست، بجان شادزیاد

شمارهٔ ۵۰

آن کس که بچرخ، نقش اختر بندد

و آن کس که ببحر، آب گوهر بندد

نه بند ز دست دشمنت بگشاید

نه بر رخ بنده ی تو، در بر بندد

شمارهٔ ۵۱

دیدم گلکی بصد دهان میخندد

گفتم: بطراوت چمن میخندد

گریان گریان، بلبلی از شاخ گلی

گفتا: که نه، بر گریه ی من میخندد

شمارهٔ ۵۲

جان رفت و، دل از تو باز دردی دارد؛

اشک سرخی و رنگ زردی دارد

غافل منشین، که خاک غم پرور من

هر چند بباد رفته، گردی دارد

شمارهٔ ۵۳

امشب که ز وصلم به طرب می‌گذرد

از غصه به من شبی عجب می‌گذرد

گر دم نزنم، فغان که غم می‌کشدم؛

ور شکوه کنم، آه که شب می‌گذرد

شمارهٔ ۵۴

در کوی بتان، گاه نفس میگیرد؛

گفتیم: دل آنکه داد، پس میگیرد

در گوشه ی بام، گفت ماهی: رو رو

در کوچه ما دزد عسس میگیرد

شمارهٔ ۵۵

وقت است بهار، باغ و راغ افروزد؛

وز لاله و گل، شمع و چراغ افروزد

گل، چهره اش از خون جگر گیرد رنگ؛

لاله، رخش از آتش داغ افروزد!

شمارهٔ ۵۶

از خواب سیه روز تو، چون شب خیزد؛

چون شب، ز غمت یار بش از لب خیزد!

گوید: یا رب، یا رب او هر که شنید؛

از یک یار ب، هزار یا رب خیزد!

شمارهٔ ۵۷

نایی ز نوا فتاده، تا نی برسد!

ساقی سر خم ستاده، تا می برسد!

یک ناله بسینه مانده، تا کی بکشیم؟!

یک جرعه نصیب ماست، تا کی برسد؟!

شمارهٔ ۵۸

چون کار نظر بپاک بینی برسد

یا زور کمر بدار چینی برسد

نبود عجب ار، ز گفتگوی زن وشوی

زحمت ببرادران دینی برسد

شمارهٔ ۵۹ - ماده تاریخ (۱۱۷۵ ه.ق)

صهبا، ز زکامش مژه چون پرنم شد؛

زین واقعه حال دوستان درهم شد

چون کند دو دندان، پی تاریخ آذر

گفتا که: دو از خوشه ی پروین کم شد»

شمارهٔ ۶۰

ترکی که مرا برده ی خود میداند

جانم بلب آورده ی خود میداند

در پیش وی آن به که زبان بربندم

از شکوه، که او کرده ی خود میداند

شمارهٔ ۶۱

ای کاسلامت، بکافریها ماند؛

دل باختنت، بدلبریها ماند!

ترسم که ز اول ستمت، جان نبرم؛

و اندر دل تو، ستمگریها ماند!

شمارهٔ ۶۲

هاروت، بجزع چشم بندت ماند!

یاقوت، بلعل نوشخندت ماند!

شمشاد، بسرو سر بلندت ماند!

خورشید، بماه دلپسندت ماند!

شمارهٔ ۶۳

عقلی که، حذر کنم ز خوی تو نماند!

صبری که، سفر کنم ز کوی تو نماند!

پایی که، گذر کنم بسوی تو نماند!

چشمی که، نظر کنم بروی تو نماند!!

شمارهٔ ۶۴

گفتی: ز کسیت کینه در سینه نماند

چون نقش بد و نیک در آیینه نماند

لوحی است عجب آینه ی سینه ی ما

کش ماند نشان ز مهر و، از کینه نماند

شمارهٔ ۶۵

ای دوست، اسیران تو یک یک رفتند؛

وز دام تو طایران زیرک رفتند

بشنو، که جرس ناله کنان میگوید:

یک قافله دل ز کویت اینک رفتند

شمارهٔ ۶۶

ایشان که قرار سینه ریشان بردند

اول دل آذر پریشان بردند

اکنون گویند: ما نبردیم دلت

ایشان بردند، با الله ایشان بردند

شمارهٔ ۶۷

رفت آن کاغیار دشمن بودند

برق حاصل، آتش خرمن بودند

از دشمنیت، کنون بمن دوست شدند

آنان که ز دوستیت دشمن بودند

شمارهٔ ۶۸

در عشق تو، آنان که به،هم نفسند

دردا که بدرد دل هم، می نرسند!

آری نکنند فکر آزادی هم

مرغان گرفتار که در یک قفسند!

شمارهٔ ۶۹

خود را گیرم که آشنا با تو کند؟!

خونین دل من، کجا وفا با تو کند؟!

گفتی: که بمن ده دل خود را، نی نی

با من دل من چه کرد تا با تو کند؟!

شمارهٔ ۷۰

یاران که، ز دلتنگی من، تنگ دلند؛

گر یاری من نکرده از من بحلند!

ایشان خجل از من، که ندادندم کام؛

من زین خجلم، که از من ایشان خجلند!

شمارهٔ ۷۱

تو شاه و شهانت ز هواخواهانند

تو ماه و مهانت همه همراهانند

شاهان جهانند گدایان درت

یعنی که گدایان درت، شاهانند

شمارهٔ ۷۲

دونان، اگرت دونان بدریوزه دهند؛

یا در عوض نماز، یا روزه دهند

پایت شکنند، و آنگهی موزه دهند؛

آبت ریزند، و آنگهی کوزه دهند!

شمارهٔ ۷۳

از کوزه شکسته یی گرت بوزه دهند

مستان، که میت ز جام فیروزه دهند

از غیر مخواه روزیی را کز غیب

گر خودخواهی وگرنه، هر روزه دهند

شمارهٔ ۷۴

غارتگر جان، ز چشم من برد دو رود؛

هر یک از چشم من روان کرد دو رود

نخلی دو، تر و تازه ام از باغ رود

کز عیسی و از مریم شان باد درود

شمارهٔ ۷۵

ای بیخبر از خدا، گر آیی، چه شود؟!

غافل رفتی، بیخبر آیی، چه شود؟!

با وعده نیامدی و، چشمم بره است؛

بی وعده گرم ز در درآیی، چه شود؟!

شمارهٔ ۷۶

وقت است که گل قدم سوی باغ نهد

بلبل پهلو ببستر راغ نهد

باد سحری، لاله ی خونین دل را

در سوک شکوفه پنبه بر داغ نهد

شمارهٔ ۷۷

از کوی تو چون باد صبا می‌آید

بویش به مشامم آشنا می‌آید

خون دل ما ریخته روزی آنجا

کز خاک درت، بوی وفا می‌آید

شمارهٔ ۷۸

پیکی که ز کوی یار ما می‌آید

جان‌بخش‌تر از باد صبا می‌آید

حرفش چو به گوشم آشنا می‌آید

گیرم که نگوید از کجا می‌آید!

شمارهٔ ۷۹

ای فوج طبیب را بدوزخ قائد

خواهی شودت قیمت مسهل عائد

زر نیست،ولی هر آنچه مسهل خوردم

واپس دهم اکنون مع شیء زائد

شمارهٔ ۸۰

زآن کوی، جواب نامه ی ما ناید

گفتم که بصبر آید، اما ناید!

هر کس که فرستمش من آنجا، ماند

وآنکس که فرستیش تو اینجا، ناید!

شمارهٔ ۸۱

برف آمده و بیخته کافور به بید

یا گشته شکوفه از سر شاخ پدید؟!

یا دیده ی یعقوب زمین را کرده

نادیدن روی یوسف مهر سفید

شمارهٔ ۸۲

تا در غم جانان، به لبم جان نرسید؛

آن درد که داشتم، به درمان نرسید

دردا که رسید با هزاران حسرت

جان بر لب و لب بر لب جانان نرسید!

شمارهٔ ۸۳

دردی که به پای جبهه‌سای تو رسید

حاشا نه به پاداش جفای تو رسید

گویا به غلط رسید پای تو به چشم

وین درد ز چشم من به پای تو رسید

شمارهٔ ۸۴

سلخ شعبان، میم بدریوزه رسید

از پیر مغان روزی هر روزه رسید

میگفت لبم، چون بلب کوزه رسید

روزی گذران خوش، که مه روزه رسید

شمارهٔ ۸۵

با گل میگفت بلبلی زار و نزار

کآمد بچمن بهار و دل تنگ مدار

گل گفت: چو من بباد رفتم، تو بخاک

آید بچمن خواه خزانف خواه بهار!

شمارهٔ ۸۶

میخانه، ز کارگاه مانی خوشتر

مینای می، از برد یمانی خوشتر

این آب، ز آتش جوانی خوشتر

این آتش، از آب زندگانی خوشتر

شمارهٔ ۸۷

پیمانه ی ما پر از شراب اولیتر

این کشتی نوح است، در آب اولیتر

زین هستی و نیستی، بمستی رستم؛

در دیر خراب هم، خراب اولیتر

شمارهٔ ۸۸

ای رفته سوی خلد، ز دامان پدر

وی داده بچنگ غم گریبان پدر

با اینهمه مهربانی آخر دیدی

با جان پدر چه کردی ای جان پدر؟!

شمارهٔ ۸۹

ز آزردن جان خسته جانی بگذر

از قتل من پیر، جوانی بگذر!

شکرانه ی بازوی توانا، صیاد!

از کشتن صید ناتوانی بگذر!

شمارهٔ ۹۰

امشب دارم بجان ز تن سوز دگر

و امروز بدل ناوک دلدوز دگر

ای وای اگر بمن ز هجران گذرد

چون امشب و امروز، شب و روز دگر!

شمارهٔ ۹۱

این پرده که نقش چین خجل کرده نگر

زیبش ز بتان ناز پرورده نگر

خاموش، ازین بزم خوش آوازان بین

بی پرده پری رخان درین پرده نگر

شمارهٔ ۹۲

آذر! دو جهان بدرگهش بنده نگر!

ز آن غمزه و خنده، کشته و زنده نگر!

صد زنده ازو کشته شود، غمزه ببین

صد کشته ازو زنده شود، خنده نگر!

شمارهٔ ۹۳

آذر! آن شوخ را در اندیشه نگر!

دلباخته دلبر جفاپیشه نگر!

آن رخ که چو لاله بود، چون خیری بین

آن دل که چو سنگ بود، چون شیشه نگر!

شمارهٔ ۹۴

چل سال، براه عاشقی کردم سیر

گفتم: شودم عاقبت کار بخیر

اکنون که باین روز فتادم، نالم

از چشم خوش تو، یا ز چشم بد غیر؟!

شمارهٔ ۹۵

ای جود تو از ابر برآورده نفیر

هست از کرمت روی کریمان چو زریر

نگرفتم اگر زر از تو، عذرم بپذیر

هرکس به تو گفت ده، به من گفت مگیر

شمارهٔ ۹۶

زآن د رچو روم، عاشق زاری کم گیر؛

از صید گه خویش، شکاری کم گیر

از رفتن چون منی، مرنجان خاطر؛

از گوشه ی آستان، غباری کم گیر!

شمارهٔ ۹۷

از غالیه خاک این چمن بیخته گیر

ز آبش، بگلاب و مشک آمیخته گیر

صد گونه گل مرادش از هر گلبن

سر بر زده و شکفته و ریخته گیر

شمارهٔ ۹۸

شب بیتو چو باشم، سحرم ناید باز

ور با تو نشینم، رسدم صبح فراز

در حیرتم از کار شب خود، کآن شب

چون با تو بود کوته و، چون بی تو دراز؟!

شمارهٔ ۹۹

هر مرغ که نامه ی من از تیهو و باز

آرد سوی تو، ناید از آن کوی تو باز

راه عجبی فتاده ما را بمیان

کز یک طرف است بسته، از یک سو باز

شمارهٔ ۱۰۰

در کنج خرابه بر حصیری دو سه گز

با دخترکی گرم تر از دختر رز

هان می میخور، ورنه دل خود میخور،

هن لب میمز، ورنه لب خود میگز!

شمارهٔ ۱۰۱

جویم هر روز شب، که کاهد این سوز

گویم هر شب که: روز گردد فیروز

از عمر، چهل سال گذشته است و، هنوز

روز از پی شب گردم و شب از پی روز

شمارهٔ ۱۰۲

تا کی شب و روز و روز، شب از سر سوز

نالم ز فراقت ای مه مهر افروز؟!

گفتی: شب و روزی دهمت دل، چه شود

کان شب امشب باشد و آن روز امروز

شمارهٔ ۱۰۳

شبها دارم از آن مه مهر فروز

در سینه همه آتش و در جان همه سوز

گفتی: شب و روزت، ز چه شد تیره و تار؟!

آن موی چو شب ببین و، آن روی چو روز!

شمارهٔ ۱۰۴

امشب ز مه رخت شبم مهر افروز

و امروز، ز طلعت تو روزم فیروز

القصه ز روزان و شبان در همه عمر

بگذشت بمن شب امشب و، روز امروز!

شمارهٔ ۱۰۵

یاری که بود دردم ازوف درمان نیز

بگذشت و کشید از کفم دامان نیز

من در پی اینکه، باز گیرم دل ازو؛

او در پی آنکه، گیرد از من جان نیز!

شمارهٔ ۱۰۶

تن ز آتش غم، چو عود می بین و مپرس

آهم بلب کبود می بین و مپرس

کس را خبر از درون آتشکده نیست

از روزنه هاش دود می بین و مپرس

شمارهٔ ۱۰۷

خسرو، کآراست ملک چون روی عروس

نوشید می و به لعل شیرین زد بوس

هم نغمه ی نی شنید و هم ناله ی کوس

هر کار که خواست کرد، لیکن افسوس

شمارهٔ ۱۰۸

جانم ز تو شد تباه، افسوس افسوس!

روزم ز تو شد سیاه، افسوس افسوس!

اکنون بتو نیست راه، افسوس افسوس

افسوس افسوس و، آه افسوس افسوس!

شمارهٔ ۱۰۹

یا رب مپسند کعبه گردد ناووس

دهقان گیرد کاسه، ز دست کاووس

بر ساعد روسبی نشیند شاهین

در خانه ی روستا خرامد طاووس

شمارهٔ ۱۱۰

یاری کامروز نقد دل باختمش

در کشور حسن، رایت افراختمش

فرداست که میمیرم و، خواهد گفتن:

افسوس که زود رفت و نشناختمش!

شمارهٔ ۱۱۱

یار آمد و، جان برایگان میدهمش

جان در قدم سرو روان میدهمش

او میگرید بر من و، من میگویم:

دل میدهدم کنون که جان میدهمش!

شمارهٔ ۱۱۲

خوش آنکه ز وصل تو شبی بالم خوش

رو بر کف پای نازکت مالم خوش

چشم تو بمن باشد و من گریم زار

گوش تو بمن باشد و من نالم خوش

شمارهٔ ۱۱۳

امشب مهم آمد، نه چنان فاش که دوش

گفتا: کشمت- گفتمش: ای کاش که دوش

میکشتی و از غصه نمی بایستم

هر شب گفتن: شبا چنان باش که دوش!

شمارهٔ ۱۱۴

نقشی زخطا نبسته کلک تو زخط

در دایره ی وجود ذات تو نقط

جان بخشی و جان ستانی، اما نه غلط

آن گاه سخا کنی بر این، گاه سخط

شمارهٔ ۱۱۵

بوی گل خود میشنوم از گل باغ

هم نکهت مشکین خطش از سنبل باغ

می نشنود از ناله ی کنج قفسم

گوش گل باغ، ناله ی بلبل باغ

شمارهٔ ۱۱۶

شد ماه سخن نهفته آذر ز کلف

د ررخامه نماند قدر و در نامه شرف

در کار سخن مکن دگر عمر تلف

یا چنگ بچنگ گیر، یا دف بر کف

شمارهٔ ۱۱۷

روز وصلت، شد آتش افروز فراق!

ز آن روز، همه شب بودم، سوز فراق

ز آن شب که نشست شمع با پروانه

هر روز بر او میگذرد روز فراق

شمارهٔ ۱۱۸

گفتم: گویم درد غم اندوز فراق

جانت سوزم ز آتش سوز فراق

دردا که بصد روز قیامت نتوان

گفتن کاری، که کرد یک روز فراق

شمارهٔ ۱۱۹

شادیم، مدام از غم دلکش عشق

پیوسته خوشیم، از خوش و ناخوش عشق

هرگز نکشم دست ز دامان گناه

گر آتش دوزخ است، چون آتش عشق

شمارهٔ ۱۲۰

ای بسته در صلح و گشاده در جنگ

از جنگ من و تو، کار بر من شده تنگ

فرق است بلی میان جنگ من و تو

تو سنگ زنی بشیشه، من شیشه بسنگ

شمارهٔ ۱۲۱

ای خواجه، چه میگریزی از من مه و سال؟!

نه تو بکرم شهره و نه من بسؤال!

چون دوست بود دشمن دشمن، مگریز!

مال تو تو را دشمن و، من دشمن مال!

شمارهٔ ۱۲۲

آن چارده ساله ماه، کز غنج و دلال

دارد بجبین چین، ز کسش نیست ملال

چین نیست که بر جبین او می بینی

آراسته ماه چارده را بهلال

شمارهٔ ۱۲۳

ای شوخ! فراق تو کشیدن مشکل

از من چو رمیدی، آرمین مشکل

گفتی که: بگوی حال خود، تا شنوم

گفتن آسان، ولی شنیدن مشکل!

شمارهٔ ۱۲۴

عید است، مگردان صنما روی ز گل

مینا طلب از لاله، قدح جوی ز گل

در پای گلی، بکف چو گیری جامی

گل رنگ ز می گیرد و می بوی ز گل

شمارهٔ ۱۲۵

ز آن شب که رخت دیده، گلت چیدستم

ا زدیدن روز، دیده پوشیدستم

هر روز گرفته شمع خورشید بکف

گردم پی آن شب که، تو را دیدستم

شمارهٔ ۱۲۶

بس شب بلب آه سینه سوز آوردم

تا رو بتو مهر دل فروز آوردم

تو می بینی چو صبح در خنده لبم

من میدانم چه شب بروز آوردم!

شمارهٔ ۱۲۷

دلدار ز جور کام مشکل دهدم

مشکل در کوی خویش منزل دهدم

دل دادم و جان یافتم از جانان دوش

جان میدهم امروزش اگر دل دهدم

شمارهٔ ۱۲۸

در گلشن روزگار میگردیدم

از هر شاخی، تازه گلی میچیدم

از هم نفسان رفته میکردم یاد

هر جا گل دسته بسته یی میدیدم

شمارهٔ ۱۲۹

گر در باغم، ز باغبان ناز کشم

ور در قفسم، حسرت پرواز کشم

مرغان همه هم نغمه، چرا من باید

سر زیر پر از هجر هم آواز کشم؟!

شمارهٔ ۱۳۰

ای محرم خلوت ومه انجمنم

محروم چو ببینم بتو، طعنه زنم

دی من بودم چنین، که امروز تویی

فردا تو چنان شوی، که امروز منم

شمارهٔ ۱۳۱

در کوی تو، دلباخته ها می بینم

چون دل بغمت ساخته ها می بینم

فریاد که سروی که منش پروردم

در هر شاخش فاخته ها می بینم

شمارهٔ ۱۳۲

چون رخت ازین سرای شش گوشه بریم

زین مزرعه غم نیست نه گر خوشه بریم

ما مهمانیم و صاحب خانه کریم

عیب است اگر برای خود توشه بریم

شمارهٔ ۱۳۳

چون گشت بخیر عاقبت کار نعیم

از باغ جهان رفت به گلزار نعیم

تاریخ وفات خواستم، آذر گفت:

شد دار نعیم ناگهان دار نعیم

شمارهٔ ۱۳۴

وقت است ز باغ نکهت گل شنویم

وز هر کف خاک، بوی سنبل شنویم

از گریه ابر خنده ی گل ببنیم

وز خنده ی گل، ناله بلبل شنویم

شمارهٔ ۱۳۵ - ماده تاریخ (۱۱۸۶ه.ق)

چون صدر جهان ازین جهان شاد چنان

شد سوی جنان برینجهان خنده زنان

تاریخ نگار گشت آذر ز بنان

«شد صدر جهان، بمنزل صدر جنان»

شمارهٔ ۱۳۶

چند ای ظالم! بهر فریب دگران

ماخسته و باشی تو طبیب دگران؟!

ظلم اینکه، گذشت تیر جورت از من

وین ظلم دگر که شد نصیب دگران

شمارهٔ ۱۳۷

آن دوست که دشمن است با دوست همان

گویند: خط آورده و بدخوست همان

چون بدخویی است لازم روی نکو

بدخوست از آن رو که نکوروست همان

شمارهٔ ۱۳۸

جمشیدی و جام تو شکستن نتوان!

خورشیدی و پیش تو نشستن نتوان!

بگشاد خدا برویت این در، خوش باش

آن در که خدا گشاد، بستن نتوان!

شمارهٔ ۱۳۹

ای در هوس روی تو، روشن رایان!

وی در طلب کوی تو، بزم آرایان!

هیهات بکوی تو توانیم رسید

ما بی پایان و، راه ما بی پایان!

شمارهٔ ۱۴۰

ای دوست! چراغ مهر خاموش مکن

حرف غرض آمیز کسان گوش مکن

اکنون که شکفت غنچه ی باغ رخت

حق نفس مرا فراموش مکن

شمارهٔ ۱۴۱

خوش آنکه بگوش تو رسد یا رب من

وز لعل لبت دوا شود مطلب من

هم را گیریم و رو برو بگذاریم،

من لب بلب تو و تو لب بر لب من

شمارهٔ ۱۴۲

ای آنکه سر کوی تو شد منزل من

جز تخم غمت نیست در آب و گل من

ای کاش! که بودی دل من چون دل تو

یا آنکه دل تو بود همچون دل من

شمارهٔ ۱۴۳

ای سوخته از هزار فرسخ دل من!

و انداخته زین رشک بدوزخ دل من!

از هر طرفی گوش فرا میدارم

آواز همی رسد که آوخ دل من

شمارهٔ ۱۴۴

دل خواست ز خلق و خون شد از غم دل من

گفتم: نبود ز هیچ دل کم، دل من!

گفتا که: دل تو کو؟! فشاندم برهش

یک قطره ی خون و، گفتم: این هم دل من!

شمارهٔ ۱۴۵

آن کس که براز عشق شد محرم من

اکنون خواهم شبی شود همدم من

تا من غم او بشنوم و او غم من

من ماتم او گیرم و، او ماتم من

شمارهٔ ۱۴۶

دی دست نگارین بت سیمین تن من

بر گردن من فگند و شد رهزن من

هر جرم که بر گردن از آن دستش بود

از گردن خود فگند بر گردن من

شمارهٔ ۱۴۷

این طاس مصفی که بود آینه گون

گیرند ز دست هم حریفان بشگون

شوید همه آلایشم از تن یا رب

چون طاس فلک مباد این طاس نگون!

شمارهٔ ۱۴۸

آه از حسنین، کز جهان شیون و شین

سر زد زغم آن دو امام کونین

ای وای از آن زمان که خورد آب حسن

فریاد از آن دم که نخورد آب حسین

شمارهٔ ۱۴۹

در دل آهم شعله فروز است ببین!

در سینه ز داغ تو، چه سوز است ببین!

حال دل من، که دیده بودی شب وصل

امشب ز فراقت بچه روز است ببین!

شمارهٔ ۱۵۰

بشکافته دوست بر تنم پوست ببین!

جان خسته و دل شکسته ی اوست ببین!

از دشمنی دشمن اگر بیخبری؟!

با دوست بیا، دوستی دوست ببین!

شمارهٔ ۱۵۱

آن زلف، که صید مرغ دل کرده ز چین

بس خون جگر بمشک پرورده ز چین

خلقی بعجب ز طره ی مشکینش

کو خورده شکست و غارت آورده ز چین

شمارهٔ ۱۵۲

شاها!تا کی پیاده ماند فرزین؟!

پیلت در پویه با دو، اسبت در زین

خندد برخش اختر و، چه خوشتر ازین؟!

کآذر برزین بود، چو آذر برزین

شمارهٔ ۱۵۳

شد زلزله یی، که نیست شد هست زمین

بس سرو روان که گشت پابست زمین

مردم بفغان آمده از دور سپهر

من خاک بسر میکنم از دست زمین

شمارهٔ ۱۵۴

یا رب! یکی از عباد زورآور تو

آمد بدر حجره، که چون شدزر تو؟!

من آمده ام بمسجد از بیم اکنون

او بر در من نشسته، من بر در تو

شمارهٔ ۱۵۵

ای من ز جفا جسته جدایی از تو

و اغیار ندیده بیوفائی از تو

دیده همه دلبران و دلباختگان

بیگانگی از من، آشنایی از تو

شمارهٔ ۱۵۶

از کین چکند تا بدل ما دل تو؟!

باشد دل ما شیشه و خارا دل تو!

گر نیست دلت سنگ؟ چرا ز افغانم

خون شد دل خوبان همه، الا دل تو؟!

شمارهٔ ۱۵۷

گفتم: بدلی نکرده یاری دل تو

آورده هزار دل بزاری دل تو

گفت: اینهمه را کرده دل من؟ - گفتم:

آری دل تو، دل تو، آری دل تو

شمارهٔ ۱۵۸

جز در دل من گذر ندارد غم تو

از هیچ دلی خبر ندارد غم تو

غمهای جهان، جمله بهم سنجیدند

کاری بغم دگر ندارد غم تو

شمارهٔ ۱۵۹

صحبت چه شود گرم میان من و تو

آید بمیان راز نهان من و تو

بیخود شوم و، بخود چو آیم، چه شود؟!

گویی که چه رفت بر زبان من و تو؟!

شمارهٔ ۱۶۰

گفتم: یار است پای من در گل از او!

گفتم : بخت است کار من مشکل از او!

نی نی گله نه ز یار دارم، نه ز بخت

دل دشمن من بوده، و من غافل از او!

شمارهٔ ۱۶۱

سویم بفرست گاه پیغامی و گاه

باز آی که تا ببینم آن روز چو ماه

غافل مشو از حال من القصه که من

هم گوش برآوازم و، هم چشم براه

شمارهٔ ۱۶۲

جار جنبم گر ندهد جاریه به

مار ار کشدم، ز منت ماریه به

......................................

عریان تنیم ز جامه ی عاریه به

شمارهٔ ۱۶۳

ای کشته ی امروز تو، فردا زنده؛

وز لعل تو، چون خضر و مسیحا زنده!

وین زندگی است مرگ به، گز تیغت

ببینیم هزار کشته و، ما زنده!

شمارهٔ ۱۶۴

ای باخته نرد دلبری با زهره

وانداخته زهره را بششدر مهره

ترسم که ز بیوفائیت رخت کشم

زین شهر و شوم به بیوفائی شهره

شمارهٔ ۱۶۵

نه روی گله دارم و نه رای گله

خوش نیست که اید بمیان پای گله

از هر گله بسته ام لب، اما چکنم

دارم گله جایی و، بود جای گله!

شمارهٔ ۱۶۶

امروز چو گل شکفته باشیم همه

فردا در گل نهفته باشیم همه

بس نرگس این باغ که هر روز از خواب

بیدار شود که خفته باشیم همه

شمارهٔ ۱۶۷

آن شوخ کزو دور شبی خفتم،نه

روزی ز جفای او برآشفتم، نه

ز آن چشم، که اول نگهش کشت مرا

گفتا: نگرم بدیگری؟ -گفتم: نه!

شمارهٔ ۱۶۸

عید است چه مانده ای صباحی بسرای؟!

من بلبل و تو فاخته، با من بسرای!

از مهر و وفا و دوستداری بسرای!

تا عمر نیامده است بر سر بسرای!

شمارهٔ ۱۶۹

لرزان من و خواجه دوش از سردی دی

وی طعنه بمن میزد و من خنده بوی

رفتیم نهان ز خلق، تا مخزن کی

او کیسه ی زر گرفت و من کاسه ی می

شمارهٔ ۱۷۰

از دور فلک که باخت لعب عجبی

بر من، که ز هجر داشتم تاب و تبی

روزی و شبی، چو روی و موی تو گذشت؟

روزی و چه روزی و شبی و چه شبی؟!

شمارهٔ ۱۷۱

قاصد!دلم از حرف وفا خوش کردی

جانم ز پیام آشنا خوش کردی

گفتی: که ز راه میرسد یار اینک

ای وقت تو خوش، که وقت ما خوش کردی

شمارهٔ ۱۷۲

گفتی: ز رخم چرا نظر پوشیدی؟!

هنگام سخن زبان بخود دزدیدی!

پندار که کردم نگهی، رنجیدی!

انگار که گفتم سخنی، نشنیدی!

شمارهٔ ۱۷۳

دوشم دل برد، شاهد بازاری

افتاده من از قفای او باز، آری

میگفتمش: آنچه میبری باز آری؟!

میگفت بصد ناز: نه و، باز: آری

شمارهٔ ۱۷۴

رویی که کله ز مه رباید داری!

مویی که به لاله مشک ساید داری!

بویی که سر نافه گشاید داری!

آری، جز رحم هر چه باید داری!

شمارهٔ ۱۷۵

دارم ز فراق ماه مهر افروزی

در دل سوزی، نیست دلی دل سوزی

جز روز و شب من که ندارد شب و روز

هر روز شبی دارد و هر شب روزی

شمارهٔ ۱۷۶

من مفلسم و، تو کیمییا ای ساقی!

دست تو سحاب و من گیا ای ساقی!

اینک رفته است شب، مرو ای مطرب!

اینک آمد صبح بیا ای ساقی!

شمارهٔ ۱۷۷

وقت است ز هر سو شکفد روی گلی

هر بلبل مست رو نهد سوی گلی

راز من و یار، گل کند، چون شنویم

آن ناله ی بلبلی و، من بوی گلی!

شمارهٔ ۱۷۸

ز آن پیش که، شمع مهرش افروختمی

وز آتش دشمنی او سوختمی

ای کاش بدست من سپردی پدرش

تا دوستیش بطفلی آموختمی

شمارهٔ ۱۷۹

خوش آنکه چو یاد از اسیریم کنی

آیی شبی و رحم به پیریم کنی

پایت مالم، که پایمالم نکنی؛

دستت بوسم، که دستگیریم کنی

شمارهٔ ۱۸۰

آذر! که چو من مانده جدا از وطنی!

نالان ز جدایی وطن همچو منی!

...

ای مرغ غریب از کدامین چمنی؟!

شمارهٔ ۱۸۱

من بیتو دریده هر نفس پیرهنی

بی من تو نشسته هر زمان در چمنی

اکنون بمن و تو نیست کس را سخنی

من از چو تویی دورم و، تو از چو منی

شمارهٔ ۱۸۲

فردا چو بنامه ی سیاهم بینی

وز شرم گناه عذر خواهم بینی

من در خور جرم خویش، عفوت بینم

تو در خور عفو خود، گناهم بینی

شمارهٔ ۱۸۳

با کس سخنان ناپسندیده مگوی!

حرفی که شود کس از تو رنجیده مگوی!

عیب حرم حریم پاکان، عیب است

ما دیده نگفتیم، تو نادیده مگوی!

شمارهٔ ۱۸۴

در کوچه ی عشق، پای در گل ننهی!

کآسان، آسان زین غم مشکل نرهی

خواهند گر از تو دلبران دل، زنهار

تا دل ستانی بگرو، دل ندهی

شمارهٔ ۱۸۵

هنگامه ی ناز، تا بکی ساز دهی؟!

بر اهل نیاز، جلوه ی ناز دهی؟!

گیری بفسون، گر ندهد کس بتو دل

ور دل دهدت، خون کنی و باز دهی!

مثنویات

شمارهٔ ۱ - ساقی نامه : بیا ساقی، آن جام خورشید فام

شمارهٔ ۲ - مغنی نامه : بیا نایی، آن نی که دهقان برید

شمارهٔ ۳ : بنام خداوند جان و جهان

شمارهٔ ۴ : خرد راه جوی و خرد رهنمای

شمارهٔ ۵ - در نعت و منقبت حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله

شمارهٔ ۶ - در کیفیت معراج رفتن آن جناب افضل التحیه و الثنا

شمارهٔ ۷ : کنم شکر ایزد، که چون سامری

شمارهٔ ۸ : یکی روز در ساحت گلشنی

شمارهٔ ۹ : ای خداوند آسمان و زمین

شمارهٔ ۱۰ : گفتم: اول نگفتم ای سره مرد

شمارهٔ ۱۱ : گفت: خود قابلی بحمدالله

شمارهٔ ۱۲ : ای سر خیل صواحب من

شمارهٔ ۱۳ : آوخ چکنم؟ که سینه تنگ است!

شمارهٔ ۱۴ - در طلب کلیات جامی علیه الرحمه : سرت مینام از باد بهاران

شمارهٔ ۱۵ - تاریخ وفات رشید بک و جهانگیر خان افشار : آه کز شعبده بازی فلک

شمارهٔ ۱۶ - تاریخ فوت تقی : آه کز خیل بندگان سعید

شمارهٔ ۱ - ساقی نامه

بیا ساقی، آن جام خورشید فام

که مانده است بر وی ز جمشید نام

بمن ده بپایان پیری مگر

ز سر گیرم این دور کآمد بسر

بیا ساقی، ای در کفت جام جم

چو بالای فرق فریدون علم

تو را زیبد آن کاویانی درفش

که سیمینه ساقی و زرینه کفش

بمن ده که چون کاوه خیزم ز جای

سر تاج ضحاک سایم بپای

ز دل، درد دیرینه بیرون کنم؛

تماشای فر فریدون کنم

بیا ساقی، آن مایه ی کین و مهر

که افروخت از وی منوچهر چهر

بمن ده، که از سوک آیم بسور

کشم کینه ی ایرج از سلم و تو ر

بیا ساقی، آن نوشداروی می

که درخواست رستم ز کاووس کی

بمن ده، که سهرابیم زخمناک

پدر کرده پهلویم از تیغ چاک

بیا ساقی، آن آب چون آفتاب

که سرخ است چون تیغ افراسیاب

بمن ده، که از جان برآرم خروش

چه خون سیاووش آیم بجوش

شناسد هر آنکس که بیهوش نیست

که می، کم ز خون سیاووش نیست

بیا ساقی، آن جام کیخسروی

بمن ده، دهم تا جهان را نوی

بگویم چهار دیده ز آیین او

جهن بین من، چون جهان بین او

تو را راز آینده گفتن هوس

مرا آنچه دیدم، بر او رفته بس

بیا ساقی، آن نار پرورده را

که خوش کرده گلنار گون پرده را

بمن ده، که ترک فلک بیگناه

چو بیژن فگندم بچاه سیاه

مگر دختر رز بدلداریم

کند چون منیژه پرستاریم

بیا ساقی، آن جام لهراسپی

مکلل چو اکلیل گشتاسپی

بمن ده، که رویی تن از پور زال

ندید آنچه دیدم از این پیر زال!

بیا ساقی آن ساغر ده منی

بمن ده، که دارم سر بهمنی

مگر گام ننهاده در کام مار

ز زابل کشم کین اسفندیار

بیا ساقی، امشب درین گلشنک

می روشنم بخش چون روشنک

که از خون دارا بود غازه اش

سکندر شود مست از آوازه اش

مگر کین دارا ز گردون کشم

درفش سکندر بهامون کشم

بیا ساقی، آن جام آیینه رنگ

که دور از سکندر گرفته است زنگ

بمن ده، که صافی کنم سینه را

برون آرم از زنگ آیینه را

بیا ساقی، آن می که شاه اردشیر

کشیدی و کشتی بشمشیر شیر

بمن ده، که کرمان بدود و بداد

ستانم بیک هفته از هفت واد

بیا ساقی، آن می که بهرام خورد

بشیر افگنی از میان تاج برد

بمن ده، ز من بشنو آن سرگذشت

که بهرام در گور و، گوران بدشت

بیا ساقی، آن کاسه ی کسروی

که بخشد تهی کیسه را خسروی

بمن ده، که ساغر ز دستم فتاد

بطاق دل از غم شکستم فتاد

بیا ساقی، آن جام لبریز را

شکرریز کن نام پرویز را

بمن ده همه مه چه غره چه سلخ

که شیرین کند کام تلخ آب تلخ

نمانم دگر در دل از فاقه رنج

گشایم از آن هفت خط هشت گنج

بیا ساقی، آن شمع آتشکده

ز شمع رخ اندر دل آتش زده

از آن آتش تر، که زردشت داشت

از آن ساغر زر، که در مشت داشت

بمن ده که روغن ندارد چراغ

بود خشکم از آتش دل دماغ(؟!)

بیا ساقی، آن آفت کبر و ناز

بمن ده، که آسایم از هر دو باز

چکاند بکام آن، گر از وی دمی

رساند بلب این، گر از وی نمی

هم اشعث شود شهره نامش بجود

هم ابلیس آرد بر آدم سجود

بیا ساقی، آبی که روز نخست

ز گرد عدم خاک آدم بشست

بمن ده، که خیزم بشکر وجود

بپروردگار خود آرم سجود

بیا ساقی، آن کشتی نوح را

بیا ساقی، آن راحت روح را

بمن ده، که دردم ندارد پزشک

فتادم بطوفان ز سیل سرشک

بیا ساقی، آن می ز خوان خلیل

کز آن تندرستی پذیرد علیل

بمن ده،کز آن آب کوثر سرشت

کنم نار نمرود باغ بهشت

بیا ساقی، آبی که آتش وش است

بمن ده، که نه آب و نه آتش است

گر آبست، از آن خانه روشن چراست؟!

ور آتش، از آن بزم گلشن چراست؟!

همانا که آمیخت دردی کشی

ز خضر آبی و از خلیل آتشی

بیا ساقی، آن جان نواز جهان

که نوشید خضر از سکندر نهان

بمن ده که از دست کشتی شکن

خرابی کنم در خرابات تن

چنان کاو زد آتش بحکم قدر

پسر کشت کاسوده ماند پدر

دهم رنگ من نیز ناگشته مست

بخون جگر گوشه ی تاک دست

مباد از خمار آردم سر بدرد

کند عاقبت، آنچه باید نکرد

بیا ساقی آن می ز جام بلور

که چون آتشش دید موسی به طور

بمن ده، که تا خامه ی بی بها

کنم چو ن عصای کلیم اژدها

بیا ساقی، آن روح پرور سبو

که مریم شد آبستن از بوی او

چو عیسی بمن ده، دو جام صبوح

که بر خاک آدم دمم تازه روح

بیا ساقی، آن یوسف می بمن

که دارد ز مینا بتن پیرهن

از آن چون شمیمم رسد بر مشام

شناسم چو یعقوب صبحی ز شام

بیا ساقی، آن می که چون مایده

برندان شب عید شد عایده

بمن ده که سی روز شد روزه ام

بهر در مگردان بدریوزه ام

بیا ساقی، آن بکر چون حور عین

که در خم سر آورد یک اربعین

بمن ده، که چل ساله تنهاییم

فگند از فلک طشت رسواییم

بیا ساقی، آن می که چون سلسبیل

سرشتی ز کافور و از زنجبیل

بمن ده، که آتش بجانم گرفت

دل از گرم و سرد جهانم گرفت

بیا ساقی، آن مایه ی ایمنی

کز آن دوستی خاست، نه دشمنی

بمن ده، که از کین گرایم بمهر

بجامی کنم آشتی با سپهر

بیا ساقی، ای چشمت از می خراب

دریغت چرا آید از تشنه آب؟!

مگر نیست در گوشت از میفروش

که جامی بنوشان و جامی بنوش

وگر بینی ای ماه خورشید جام

که در خورد من نیست جام تمام

از آن جام کش نیمه خوردی بده

اگر صاف حیف است، دردی بده!

بیا ساقی، ای حسنت آشوب شهر

گوارا ز شیرین زبانیت زهر

بشیرین گواری می تلخ خور

مخور غم، که تلخ است والحق مر

بیا ساقی، آن جام گلنار رنگ

کش از بو چو بلبل خروشید چنگ

بمن ده، که بوی گلم آرزوست

خروشیدن بلبلم آرزوست

بیا ساقی، آن جام فیروزه گون

چو فیروزه در دست دارد شگون

بمن ده، که فیروزیم آرزوست

همه روزه، این روزیم آرزوست

بیا ساقی، آن می کز آن صبحگاه

شود مهر روشن چو از مهر ماه

بمن ده که نه ماه جویم نه مهر

بخندم برفتار گردان سپهر

بیا ساقی، آن می که هوش آورد

دل خفتگان را بجوش آورد

بمن ده که هشیاریم آرزوست

از این خواب، بیداریم آرزوست

بیا ساقی، آن می که پیر مغان

فرستاد اصحاب را ارمغان

بمن ده که صبح است و وقت صبوح

خروس سحر گفت: الراح روح

بیا ساقی آن مومیائی می

که جوید شکسته درستی ز وی

بمن ده که پیمانه ی دل ز دست

فتاد و چو پیمان مستان شکست

بیا ساقی ای باغبان بهشت

سرجوی بگشا که خشک است کشت

بده آبی، این کشت پژمرده را

بجوش آور این خون افسرده را

بیا ساقی، آن می که دی داشتی

وز آن جستی اسلام و کفر آشتی

بمن ده، که از کعبه آیم بدیر

هم شان بهم صلح و الصلح خیر

بیا ساقی، آن کیمیای مراد

که هر کو خورد، نارد از فاقه یاد

بمن ده، که از دست تنگی رهم

بزور زر، از زرد رنگی رهم

بیا ساقی، آن داروی نوش بهر

که داروی درد است و تریاق زهر

بمن ده، که افعی غم جان گزاست

بغم گر نهم نام افعی سزاست

بیا ساقی ای نرگست نیم خواب

بلب تشنگان ده ز خون خم آب

همه شب چو ز اندوه خواب آیدم

همه روزه، چون روزیی بایدم

بخشت خمم، به ز زانوت سر

بلب خون خم، به که خون جگر

بکش ساقی، از جام زر آب رز

اگر نقل خواهی، لب خود بمز

ورت جام زر نیست، پر کن سفال؛

که می از سفالم خوش آید بفال

بیا ساقی امشب که بر روی تو

مه نو ببینم چو ابروی تو

که بست از چه ابر بهاری تتق

همان مینماید هلال از افق

چو سیمین کلیدی که شبهای عید

گشایند میخانه ها ز آن کلید

و یا دست ناهید را مشگراست

که گوش سپهر از نوایش کر است

گرفته دف لاجوردی بکف

همی ساید انگشت سیمین بدف

بیا ساقی آن جام کش می فروش

تهی کرد از لعل گون باده دوش

سحر پیش میگون لب آرش چو کی

که چون غنچه لبریز گردد ز می

شمارهٔ ۲ - مغنی نامه

بیا نایی، آن نی که دهقان برید

ز هر پرده اش تنگ شکر درید

شکر خند لب بر لبش نه دگر

که بارش لبالب کنی از شکر

بیا نایی، ای یار فرخنده دم

چو روح القدس بر من این دم بدم

شنیدم گریزد غم از بانگ نی

چو زنهاد کم مغز، از بوی می

مغنی بیا، ارغنون ساز کن

دری را که بست آسمان باز کن

بکاشانه ی آگهان پا گذار

جهان را به اهل جهان واگذار

مغنی! گسسته است تار رباب

شده چون شب شیب، روز شباب

چه باشد که دستی بساز آوری؟

ز عمر آنچه رفته است بازآوری!

مغنی! شب عید بردار عود

دهی تا نگون اخترم را صعود

غمم بر زدای و دلم بر فروز

که هم عود سازی و هم عود سوز

مغنی! بچنگ آر گیسوی چنگ

که دارم دلی چون دهان تو ننگ

مگر دل رهد از پریشانیم

ز زانو شود دور پیشانیم

مغنی! سر اندر کنار من آر

چو داری سر بربط اندر کنار

اگر همدم تست با وی بنال

وگر شد رگش سست، گوشش بمال

مغنی! بزن رود و برکش سرود

مگر ز آسمان زهره آری فرود

که پیرانه با هم برقصیم مست

کشانیم پا و فشانیم دست

مغنی! نوای حدی ساز کن

گره از زبان جرس باز کن

مگر آیدم ناقه رقصان بوجد

کشد محمل ناز لیلی ز نجد

مغنی! مکن راه نزدیک دور

به آهنگ داود سرکن زبور

مگر نایدت دور گردون بیاد

که چون داد تخت سلیمان بیاد؟!

ندیدی در این وادی هولناک

که چون گنج قارون فرو برد خاک؟!

مغنی! زبان بسته، بگشای گوش

که در گوش دارم ز ارباب هوش

که هر نغمه کو محفل آراسته است

ز گردیدن نه فلک خاسته است

کنون دف بکف گیر، کامد بهار

ببین چون کشیده است صورت نگار

بیک دایره نقش نه دایره

که بر هر دل افتاد زآن، نایره

مکش هان ز دف گوش، کش رازهاست

از این دف، بهر گوش آوازهاست

مرا هم باین نغمه گوش آشناست

غنای فقیری چو من، ز آن غناست

چو از جوشش می خم آورده کف

کفی بر کفی زن، گرت نیست دف

شنیدم ز دستک زدن در سماع

شود پای کوبان غم اندر وداع

برقص آور آن شاهد مست را

بگویش چو بر هم زند دست را

که: دستی چو دستان سرایی بزن

به بختم که خفته است پائی بزن

شمارهٔ ۳

بنام خداوند جان و جهان

که برتر بود ز آشکار و نهان

خداوند جان و خداوند جسم

که بسته است از جسم بر جان طلسم

بر آرنده ی نه رواق بلند

نگارنده ی نقش هر نقشبند

گرفته از او پای آیندگان

سپرده به او جای پایندگان

بره ماندگان، ره نماینده او

بدر راندگان، در گشاینده او

قدیمی که او بود و، بودی نبود؛

بغیر از وجودش، وجودی نبود

رها شد ز بودش، حدوث از قدم

جدا شد ز جودش، وجود از عدم

بلوح از قلم نقش بر نیست بست

ز نقشی از او هست شد هر چه هست

جوادی که، کاریش جز جود نه

ز سودای خلقش، غرض سود نه

حکیمی، همه حکمش اندر جهان

چه پیدا در آن حکمتی، چه نهان

علیمی، برش هر نهان آشکار

ز آغاز دانسته انجام کار

همه رازها گر خفی ور جلی است

در آیینه ی علم او منجلی است

سمیعی که، ناگفته مطلب شنید

بصیری که ننموده احوال دید

کریمی که، بخشیدپیش از طلب

جنین خورد از او رزق نگشوده لب

از او در خور است آنچه نعمت دهد

که نه مزد خواهد، نه منت نهد

رحیمی که، بخشود بر عذر خواه

وگر نامه بود از گناهش سیاه

عزیزی که، عزت بود خاص او

عزیزند خاصان ز اخلاص او

ز رحمت خسی را چو بخشد بها

عصای شبانی شود اژدها

ز غیرت کسی را چو خواهد ذلیل

خداوند مصر، اندر آرد به نیل

بخود زنده، گویا و، بینا و فرد

که بی حکمتی نیست هر کار کرد

نه انباز خواهد، نه مادر نه جفت

چه پرسی ز من گبر و ترسا چه گفت؟!

فرو نایدم جز بقدوس سر

چه مادر، چه روح القدس، چه پسر؟!

نه یزدان چو مغ گوی نه اهرمن

یکی دان صنم، گر منم برهمن

همه اهل دانش ز شاه و شبان

به یکتاییش یکدل و یکزبان

بلی، هر که داند یکی از دو باز

زبانش باین نکته باشد دراز

که اول بود هر عدد را یکی

عدد خواه بسیار و خواه اندکی

بصبح ازل جز و انس و ملک

نگفتند حرفی جز الملک لک

بشام ابد هم سپید و سیاه

حدیثی نگویند جز لا اله

نیازش بجان نیست جان آفرین

زبان می نخواهد زبان آفرین

بچشم ار نبینیش، نایی بخشم

که چشم آفرین دید نتوان بچشم

بلی، ز آفرینش توان برد پی

به آن آفریننده دانای حی

ز مصنوع، صانع توان فاش دید

که هر چشم از نقش نقاش دید

کشید آسمان بر فراز زمین

هم آن شاهد قدرت است و هم این

گل تر برآورد از چوب خشک

به نی شهد پرورد، از نافه مشک

رطب ز استخوان کرد و چشمه ز خاک

ز آب سیه قطره ی تابناک

پدیدار کرد آب و آتش ز سنگ

یکی سیمگون و یکی لعل رنگ

از این بس شب تار روشن شده

وز آن بس گل تیره گلشن شده

شب و روز، ازو روشنان سپهر

بخاک زمین سوده رخشنده چهر

به تسبیح او، غافل از یکدگر

جماد و نبات و ملک، جانور

برندش بدبار عزت سجود

چه مسلم، چه ترسا، چه مغ، چه یهود

خورندش ز خوان عنایت رغیف

غنی و فقیر و قوی و ضعیف

به مسلم، چو روزی مسلم نکرد

باو آنچه داد از مغی کم نکرد

نه روزی بدانش فروزی دهد

بهر کس که جان داد روزی دهد

نبندد ره روزه هیچکس

جز آن روز کش بست راه نفس

جهان را چو روزی ده آمد خدای

گرسنه نمانند شاه و گدای

تفاوت نه، چون هر دو گشتند سیر

گر این نان جو خورد، آن شهد و شیر

ازویند چون تیرودی جامه خواه

برهنه نمانند درویش و شاه

چو تن گرم شد، فرق نه در میان

گر این پشم پوشید و آن پرنیان

گر آسوده یی بینی اندر جهان

ز من پرس، مشمارش از آگهان!

ندانسته مستدرج از مستحق

مگو رستگاری او جسته حق

ببین چون نشستند، بر فرق تاج

سلیمان و شداد بر تخت عاج

ور آزرده یی بینی از آسمان

ز من پرس و از وی مشو بدگمان

ندانسته از امتحان انتقام

مگو از مکافات شد تلخ کام

ببین کرده چون کرم و پشه ز نیش

تن و مغز ایوب و نمرود ریش

چه شد جایگاه کعبه، یا دیر شد

خوش آن بنده کش عاقبت خیر شد

بسا موبد زند خوان کز کنشت

کشاندش بطوف حرم سرنوشت

بسا شیخ وارسته کز خانقاه

بدیرش درآورد بخت سیاه

گنه بیند و از نظر، برد

مگر بنده خودو، پرده ی خود درد

چو بحر عنایت در افزایش است

بهر جرم امید بخشایش است

بحق شرک اگر آورد ابلهی

پشیمانی او را نماید رهی

بناحق چو رنجد ازو جان کس

همین کو پشیمان شود نیست بس

چو بخشایش دادگر بایدش

بکوشد که رنجیده بخشایدش

وگرنه ز عدل است دور اندکی

که باشند مظلوم و ظالم یکی

که ایزد ز ظالم مگو بگذرد!

چو مظلوم بگذارد، او بگذرد

چو بینی دو روزی ای آموزگار

که ظالم امان یافت از روزگار

نگویی که، از وی نپرسند باز

که اید ز پی روزگاری دراز

خوش آن سرشکن، کش سراکنون شکست

همین جا ز اندیشه ی حشر رست

چه شد ظالم امروز بر دار نیست؟!

که دار مکافات این دار نیست!

هم امروز و فرداست فاش و نهان

که مظلوم و ظالم روند از جهان

هم امروز تا چشم بر هم زنی

رود هم فقیر از جهان هم غنی

چو فردا ز مغرب دمد آفتاب

کشد هر کجا خفته یی سر ز خواب

که و مه، در افگنده سرها بزیر

ستمگر، بدست ستمکش اسیر

در آنجا شود نیک از بد جدا

ز عفو و غضب، تا چه خواهد خدا

غرض، هیچکس واقف از کار نیست

دریغا که یک دیده بیدار نیست

نظر خواست دیدن نشانی از او

زبان خواست کردن بیانی از او

از اول نظر سر بسنگ آمدش

در اول نفس، دل به تنگ آمدش

خود گفت: ازین ره سراغیم هست

که از نور ذاتش چراغیم هست

ز اندازه چون پای برتر نهاد

هم اول قدم پای بر سر نهاد

دل از گوهر عشق چون مایه داشت

در این راه هم پای و هم پایه داشت

همی رفت افتان وخیزان براه

همی گفت هر گام، وا خجلتاه

ندانم کجا با که دمساز گشت

که نتواند از بیخودی بازگشت

نه هر دل در این رهگذر پا گرفت

نه هر مهره بر تاج شه جا گرفت

شناسایی او، چو ناید ز ما

بعجز خود اقرار باید ز ما

کسی کش دل از دانش خود خوش است

چو آن خارکش، پیر، خواری کش است

که با شمع شب پا بصحرا نهد

نداند کجا سر، کجا پا نهد؟!

چو از شمع مهرش شود دیده گرم

کشد شمع خود، زیر دامان ز شرم

خدایا چو هستی ما خواستی

ز حرفی دو این مجلس آراستی

بر افروختی نه سپهر و در آن

برافروختی شمعها ز اختران

از این چارگو هر که کردی عیان

زمین ساختی نقشها در میان

ز گل نقش آدم بپرداختی

بشکلی که میخواستی ساختی

ز جان و خرد، کردیش سرفراز

دلی دادیش، گنج صدگونه راز

چو آگاه بودی ز داناییش

بهر کار دادی تواناییش

از آن روز فیروز، تا این زمان

که بر ما همی گردد این آسمان

گه از بطن زال حبش مهوشی

بر آری چو ز انگشت دان آتشی

گه از صلب میر ختن زنگیان

کنی همچو انگشت از آتش عیان

ز نیروی حکم تو رب مجید

بد از نیک و نیک از بد آمد پدید

اگر بیهش آمد وگر هوشمند

همه نقش ها را تویی نقشبند

ولی سر نقشت، بما فاش نیست

بلی، نقش آگه ز نقاش نیست

در آن روز کآیینه ها صاف بود

ز نور جمال تو شفاف بود

بهر گوش کآمد نوای الست

بلی گفت چون آینه زنگ بست

همه گفتگوها فراموش کرد

چراغی که افروخت خاموش کرد

چه بودی گذشتی خوش ایام ما

چو آغاز ما بودی انجام ما

چه میگویم ای روزگارم سیاه

نه رهبر شناسم نه رهزن نه راه

اگر گم کنم راه، بر من مگیر؛

و اگر عذر خواهم، ز من درپذیر!

بهم کرده هر جا دو کس داوری

ز تو جسته هر یک نهان یاوری

بسوی تو هر کس ز هر سو روان

تو را خوانده هم دزد و هم کاروان

شب و روز جویند فارغ ز غیر

مسلمانت از کعبه ترسا ز دیر

اگر پرده از روی کار افگنی

ز هم هر دو را شرمسار افگنی

نبود و نباشد تو رامنزلی

بجز دل، بود گر کسی را دلی

یکی را بسر بر فرازی درفش

یکی را کنی تنگ بر پای کفش

یکی ا دهی گوهر شب چراغ

یکی روز از مهر گیرد سراغ

یکی را نهی جام زرین بدست

یکی را سبوی سفالین، شکست

یکی را کنی جامه از پرنیان

یکی دلق پشمینش رفت از میان

یکی هر چه خواهد برآریش کام

یکی آرزوها گذاریش خام

یکی مرغ و ماهیش بر خوان نهی

یکی سفره خواهیش از نان تهی

گر آن سرخوشان شد، ور این لب گزان

نه سودت ازین، نه زیانت از آن!

خوش آید ز تو، هر چه آید همی

که آن از تو آید، که شاید همی

نشانی بجنت، کشانی بنار

ز کس می نیندیشی ای کردگار

همه روزه خضری و اسکندری

بری گر بظلمات و باز آوری!

گر این آب نوشد، که نگذاردش؟!

ور آن تشنه ماند، که آب آردش؟!

ز تو هر چه پیدا، ندانم چه ای؟!

ز تو هر که شیدا، ندانم که ای؟!

بطفلی که هیچ اختیارم نبود

توانایی هیچ کارم نبود

ز پستان مادر بپروردیم

بگفتار و رفتار آوردیم

چو بگرفت نیرو سراپای من

کشیدم سر از طاعت، ای وای من

روانی خرد جوی دادی مرا

زبانی سخنگوی دادی مرا

چنان کن، که گویم ثنایت همی

چنان کن، که جویم رضایت همی

ز بهر تماشای این گلشنم

دو چشم از کرم ساختی روشنم

چنان کن، که هر گل که بینم نخست

شناسم که عکس گل روی تست

ز اول چنان کن، که باشم رضا

بهر حکم کآخر کنی از قضا

رسد ورنه حکم قضا بیگمان

چه غمگین بود بنده، چه شادمان

بکش دستم از آستین کرم

پس آنگه بدامانم افشان درم

نماند درم، ورنه آخر بکف

چه خود داده باشم، چه گردد تلف

چو سازم تلف، از کریمان نیم

چو خود داده باشم، پشیمان نیم

ز من، تا کسی نشنود آه سرد

شکیباییم بخش و آنگاه درد

جهان بگذرد، ورنه از نیش و نوش

چه بیهوده نالم چه باشم خموش

چو نالم، جهانی کنم تنگدل؛

چو بندم لب، از کس نباشم خجل

ز جان، با خرد آشناییم ده

بچشم، از خرد روشناییم ده

شمارهٔ ۴

خرد راه جوی و خرد رهنمای

خرد دور بین و خرد دیر پای

خرد آشکارا کن هر نهان

خرد گر نبودی، نبودی جهان

خرد مجلس افروز میر و وزیر

خرد دانش آموز برنا و پیر

خرد نور پاش و خرد پرده پوش

نگهبان جان و دل و چشم گوش

بلطف خرد گشت خرسند دل

بجان خرد خورد سوگند دل

سخنگوی را شد خرد پاسبان

که هم بندد و هم گشاید زبان

همه جانور، گر پرد ور چرد

ابا آدامی رام شد از خرد

خرد را چو دادند میزان بدست

بمیزانش سنجیده شد هر چه هست

بدی، نیکی، افزونی و کاستی

دروغ و کژی، راست و راستی

زن و مرد، از وی عفیف و غیور

بهنجار نزدیک و از فتنه دور

گذارد خرد پای چون در میان

فتد از در سود پای زیان

توانگر دهد بینوا را درم

کند بینوا نیز شکر کرم

بود گر خردشان بود دست رس

عسس واقف از دزد و دزد از عسس

توانا بحکم خرد بردبار

وزان ناتوان راست حزم اختیار

زده از خرد تکیه بر تخت شاه

وز آن برده فرمان شاهی سپاه

عیت بشاه از خرد باج داد

که دیوانه بنگه بتاراج داد

فقیه از خرد، کفر وایمان شناس

طبیب ا زخرد، درد و درمان شناس

خرد چیست، گویم بدانی درست:

چراغی کش افروخت ایزد نخست

درین ره که پیش است هرزه روی

بسر ز آن چراغش بود پرتوی

کسی کش بود خضر راه آن چراغ

تواند گرفتن ز منزل سراغ

وگرنه دریغا که گم کرد راه

و یا تیره اختر فگندش بچاه

ز گنج خرد آدمی مایه یافت

وز آن مایه، در عالم این پایه یافت

وگرنه، سرافراز این ده نبود

بجان از دگر جانور به نبود

خردمند داند خرد را بها

که از دست دامن نکردش رها

هر آن آدمی کش خرد در سر است

بر اولاد آدم سر و سرور است

وگر هوشیار و خردمند نیست

خرد را بر او هیچ پیوند نیست

اگر چار دفترش از بر بود

اگر هفت کشورش چاکر بود

گرش سر بود زیر تاج کیان

ورش تیغ رستم بود بر میان

اگر نرگسش چشم آهو کند

اگر غنچه اش خنده بر گل زند

گرش جامه زر تار و زرکش بود

ورش تیر آرش بترکش بود

بیزدان اگر آدمی دانمش

و یا ز آدمی زادگان خوانمش

دلا، آنچه من گفتمت این زمان

بود نقشی آراسته از گمان

چه گویی که چون دانش افزایدت

گشایی چو چشم این بچشم آیدت

که هر جانور نیز چون آدمی

نهان باشدش با خرد همدمی

چه میگویم این راز ناگفتنی است

در این باغ این غنچه نشکفتنی است

از این راز چون هیچکس دم نزد

کس این مجلس چیده بر هم نزد

ندیدند سودی چو زین جستجو

نکردند زین جستجو گفتگو

همان به که من نیز چون دیگران

شوم لاله چون گوشها شد گران

ازین راه بی بن کنم پای سست

برم بارگی را براه نخست

جهان تیره شد آذر از دود جهل

خرد باز جستن، نه کاری است سهل!

بدست از خرد گیر روشن چراغ

مگر از خردمند جویی سراغ

خردمند را هر کجا بر خوری

بدان کشو کز نخل او برخوری

وگر بیخرد بینی، از وی گریز

ابر خاک شور، آب شیرین مریز

کنون بخرد و بیخرد درهم است

کسی کاین دو از هم شناسد کم است

نشانی است از بخردانم بیاد

دهم آن نشان، کت فرامش مباد

خردمند و نابخرد ای هوشمند

بود خودشناس و بود خود پسند

اگر بخردی خواهی، این نکته سنج:

نه بیجا برنجان، نه بیجا برنج

بود مایه ی رستگاری خرد

خردمند باید باین برخورد

منم کیمیاگر، خرد کیمیا

گرت کیسه از زر تهی شد بیا

خرد کیست؟ خضر طریق صفا

خرد نیست جز گوهر مصطفی!

شمارهٔ ۵ - در نعت و منقبت حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله

محمد که همتای او از نخست

سهی سروی از خاک آدم نرست

خدا را مطیع و جهان را مطاع

زهی خواجه گز فقر بودش متاع

پسند آمد «الفقر فخری» از او

که ملک سلیمان نکرد آرزو

بچشم اشکریز و بلب خنده ناک

بتن جان روشن، بجان نور پاک

گل طاوها میوه ی یا و سین

بهار نخستین، ترنج پسین

نرفته بمکتب، نخوانده کتاب؛

کتاب ملل را فگنده در آب

ز هفتم زمین گیر، تا نه فلک

بفرمان او انس و جن و ملک

گهی شهپر جبرئیلش بسر

گهی پرده ی عنکبوتش بدر

ز خلق جهان کس باین پایه نه

جهانیش در سایه و، سایه نه

بود سایه هر کالبد را ولی

نبد سایه آن کالبد را بلی

چو مهرش دمید از زمین و زمان

زمین سایه افگند بر آسمان

تهی دست و، پر دست خلقش ز دست؛

گرسنه، از آن سیر هر کس که هست

ز بردست هر کشورش، زیر دست؛

از او بت شکن هر کجا بت پرست

هنوز آب در خاک آدم نبود

نشانی ز هستی عالم نبود

که از نور خود آفرید ایزدش

نه نوری که اختر فرو ریزدش

شد آن نور چون گوهر دلپسند

به پیرایه ی خاتمی سر بلند

صدف یافت از صلب آدم نخست

در آنجا بهر صلب کان راه جست

سرافرازیش داد از همسران

چه دین پروران و چه پیغمبران

چنین از فلک تا بخاک آمده

در اصلاب ارحام پاک آمده

چو نخلش دمید از ریاض عرب

رطب یافت نخل عرب از طرب

برآمد چو خورشیدش از زیر میغ

بدستیش تاج و بدستیش تیغ

ز غمگین غم، از سرکشان سرگرفت؛

بدوریش داد از توانگر گرفت

به بتخانه ها ز اختر واژگون

فتادند از پا بتان سرنگون

شد از رایتش رایت کفر پست

در افتاد بر طاق کسری شکست

ز دریاچه ی ساوه گفتی سحاب

بر آتشگه فارس افشاند آب

بملک عرب از عجم تاج رفت

درفش فریدون بتاراج رفت

بشست آب زمزم، می از جام جم

بمخموری افتاد شاه عجم

گرش نامه پرویز بدخو درید

همش تیغ فرزند، پهلو درید

چو تابید آن مه ببام قریش

قریش از وفا و جفا شد دو جیش

چو دارد جماد و نبات اختلاف

عجب نیست در نوع انسان خلاف

چنان کز افق شاه انجم گروه

درفش زر افشاند بر دشت و کوه

شد از خار و خارای نزهت زدا

گل لعل گون، لعل گلگون جدا

نبی هم بتکمیل چون یافت نام

تمامی از او یافت هر ناتمام

یکی سنگ، تسبیح گفتش بدست؛

یکی سنگش، از درج گوهر شکست!

سرنگ از طبر زد، نحاس از ذهب؛

جدا گشت چون حمزه از بولهب

رؤف، رحیم،کریم، کظیم

که ایزد ستودش بخلق عظیم

خدیو جهان خواجه ی کائنات

علیه السلام و علیه الصلوه

تو و انبیا یا نبی الوری

فاین الثریا و این الثری

فرستنده ات از فرستادگان

بپا داشته بر در استادگان

تو را داده پی بهره آدم ز روح

خدا ناخدایی کشتی نوح

ذبیح و خلیل اند دل خوش ز تو

بجان رسته از تیغ و آتش ز تو

گر آراست در خاک بطحا خلیل

سرایی بنام خدای جلیل

همانا نبودش مرادی جز این

که سازی مقام ای رسول گزین

اگر نه، غنی بود حق ا زمکان

نخواهد مکان صانع کن فکان

گر آورد از طور، موسی قبس؛

ز روی تو بود آن قبس مقتبس

سلیمان کند، بیندار مشتری؛

در انگشت سلمانت انگشتری

دهن شست عیسی بشهد و بشیر

که شد از قدومت بشر را بشیر

گرفت ای ز پیغمبران سرفراز

ز نام تو هر چار دفتر طراز

بچار آینه از تو افتاد نور

به انجیل و تورات و فرقان، زبور

سر از تاج معراج بادت بلند

ز تشریف رحمت تنت بهره مند

شمارهٔ ۶ - در کیفیت معراج رفتن آن جناب افضل التحیه و الثنا

شبی نور پرور سپهر برین

نه از ماه از نور ماه آفرین

فروزانتر از روز روشن شبی

که میتافت چون مهر هر کوکبی

چو رخسار لیلی فروزنده لیل

درخشان نجوم از سها تا سهیل

بتکبیر برداشته چون سروش

خروس سحر ز اول شب خروش

ز ذکرملک، دیو گم کرده راه

شدش تیره زندان خاکی پناه

فلک مجمری، اخگرش اختران؛

برافروخه شب چو عود اندران

عروس شب آرایش از ماه داشت

فلک ز اختران چشم بر راه داشت

شبانگاه خندید افق لب گزان

وزان شد نسیم سحرگه وزان

نهان کرد دستی بمشرق دراز

که شد ز اول شب در صبح باز

همه شب، بذوق تماشای مهر

بگرد سر خاک گشتی سپهر

محمد کز اول فلک سیر بود

وز او، آخر کارها خیر بود

بخلوتگه ام هانی غنود

ز بیداری بخت خوابش ربود

بنظاره ی خاک از نه فلک

گرفتند پرواز خیل ملک

بر ایشان سبق جست روح الامین

فرود آمد از آسمان بر زمین

بدستش عنان براقی چو برق

که بیننده ناکردش از برق فرق

رونده چو بر برگ نسرین نسیم

دونده چو سیماب بر لوح سیم

ز ابریشمش یال و از مشک دم

ز فیروزه اش ساق، از یشب سم

تک او را بصد فلک وز هلال

در افتاده نعلش بصف نعال

نداده چرا کرده تا در جنان

بپایی رکاب و بدستی عنان

ز آغاز تا آن نفس در فراغ

همش پشت از زین، همش ران ز داغ

نه طیر و بنسرین چرخ آشنا

نه حوت و، ببحر فلک در شنا

قوایم چه بر خاک بطحا نهاد

بآب و بآتش، بخاک و بباد

بنرمی و گرمی و تمکین و تک

خرامان گرو برد از یک بیک

نه آب و، بر آن نوح گسترده رخت

نه خاک و، بر آن آدم افگنده تخت

نه آتش، خلیل اللهش در کنار

نه باد و، سلیمان بر آن شد سوار

در آمد بر آن حجره چون جبرئیل

صلا داد کای یادگار خلیل!

تو را خوانده ایزد بعرش برین

ز جان آفرینت بجان آفرین

چو یاری تو را بر سر یاری است

مخسب ار چه خواب تو بیداری است

چو در لا مکانت گشادند جای

سرت گردم، از خاک بردار پای

رهی تا ز چشم بد خاکیان

نهی پای بر چشم افلاکیان

بعرش برین نزهت آراستند

چنان کز خدا خواستی خواستند

ز جا خیز ای سید مهربان

که امشب نماند بدیگر شبان

بر اقیت آوردم اینک ز نور

که چون نور از چشم بد باد دور

چو مشاطگان بسته حور جنان

ز چشمش رکاب و ز زلفش عنان

فشان آستینی بر این نه حجاب

فگن سایه یی بر سر آفتاب

بشکرانه سلطان ملک وجود

نگفته سخن، سود سر بر سجود

پس آنگاه چون سرو بر پای خاست

بسوی براق آمد از حجره راست

مگر جست چون برقش از ره براق

شهش گفت از من چه جویی فراق؟!

براقش جوابی پسندیده گفت

که: ای آگه از رازهای نهفت

در این عالم از یمن اخلاص تو

حقم کرد چون مرکب خاص تو

بجنت هم ای شهسوار گزین

مکش مرکبی غیر من زیر زین

پس از عهد بر پشت او پا نهاد

در اول قدم پا بر اقصی نهاد

صف انبیا را شد آنجا امام

شدش کارها ز آن امامت تمام

ز خود خلعت خاکیان خلع کرد

در قلعه ی نه فلک قلع کرد

دل چار مادر چو بیمهر یافت

بآغوش آبای علوی شتافت

گرفت اوج، آن مرکب تیزهوش

جهان زیر پا و دو عالم سپهر

بگردون چو دامن کشان راه جست

بشمع مه انداخت دامن نخست

قلم بستد از میر دفتر نگار

نهادش دگر دفتر اندر کنار

برآورد از چنگ ناهید چنگ

دگرگونه قانون نهادش بچنگ

بچارم سپهرش چو افتاد راه

همان دید ازو مهر، کز مهر ماه

چو از مقدمش یافت عیسی سراغ

پذیره شدش بر کف از خور چراغ

نشست اتش خشم مریخ از او

جهان را شد این قصه تاریخ از او

چو زد بوسه بر دست او مشتری

در انگشت او کرد انگشتری

ز خقتان کیوان سیاهی بشست

کلاه بره، درع ماهی بشست

ببرد آب فردوس از بوی خویش

فسرد آتش دوزخ از خوی خویش

ملایک برو کرده در هر حصار

لآلی منثور اختر نثار

همی رفت با او ملایک قرین

عنان کش نشد تا بعرش برین

ز برق تجلیش چون سینه تفت

به رفرف نشست از براق و برفت

شد از سدره چون خواست رفتن نخست

پر و بال جبریل و میکال سست

چو از ترک صحبت خبر جست شاه

بگفتندش : ای شاه گیتی پناه

ز روز ازل، هر یکی را ز ما

جدا پایه یی داده رب السماء

چو برتر کشانیم پر ز آن نشان

شود برق قهاری آتش فشان

ز سدره چو گامی دو شد پیشتر

بمقصد شدش میل دل بیشتر

چنان کافتد از منظری آدمی

کند سرعتش بیش قرب ز می

بمرکز ز میل طبیعی که داشت

ز هر پایه پایی که بالا گذاشت

دو بالا شدش پویه ی بارگی

دل از خاکیان کند یکبارگی

ز رفتارش افلاکیان رنگها

از او باز پس مانده فرسنگها

از او عرشیان چون بریدند پی

ولایت ولایت همیکرد طی

چو بگذشت ز آن قصرهای بلند

ز پیش نظر پرده ها برفگند

ز گرد جهت رفت دامن فشان

بجایی که آن را ندانم نشان

چو در سایه ی عرش رایت فراشت

بجز نقد دل هیچ با خود نداشت

مکین شد چو در ساحت لامکان

گشاد از پی کار امت دکان

بنقد دل ازحق خرید آنچه خواست

وز آن کار با بیدلان کرد راست

چه گویم چه گفت؟ آنچه میخواست گفت

ز جان آفرین آفرینها شنفت!!

بدید آنچه در طور، موسی ندید

شنید آنچه بایست آنجا شنید

باخلاص در بارگاه قبول

اجابت ز ایزد، دعا از رسول

سرش از شفاعت چو افسر گرفت

ز حق وعده ی روز محشر گرفت

باین خاکی نور پرورد بین

زمین گشته ی آسمان گرد بین

یتیمی شد اهل جهان را پدر

کسی را ندادند قدر اینقدر

چو میرفت، ماهی شتابنده بود

چو برگشت، خورشید تابنده بود

ز نور مه و مهر گر برد وام

بگردن ز گردون زمین داشت وام

چو او سایه بر عرش ذوالمن فگند

زمین وام گردون ز گردن فگند

نرفته همان گرمی از بسترش

که خود رفت و آمد ببالین سرش

چه یا رب گذشت آن زمان بر زمین

که رفت از زمین آن رسول امین

چو بر آسمان تافت آن نور پاک

تو گفتی برآمد ز تن جان خاک

بس این نیست از داور انس و جان

که آمد دگر بر تن خاک جان؟!

وگرنه نماندی زمین را نشان

فلک بودش از گرد دامن فشان

مرا چون بیک لحظه پیک نظر

تواند جهان گشت و آمد دگر

در انکار این قصه کوشم چرا؟!

چو بینم ز حق چشم پوشم چرا؟!

تو را مهر و مه بنده، ای یثربی

یکی یثربی و یکی مغربی

ز ایزد درود ای شه پاک زاد

بر آل و بر اصحاب پاک تو باد

خصوص آنکه شب خفت بر جای تو

نه پیچید روزی سر از رای تو

علی، شیر حق؛ نفس خیر البشر

سر پیشوایان اثنی عشر!

همان باب سبطین و زوج بتول

که خواندش چو هارون برادر رسول

برازنده ی افسر هل اتی

طرازنده کشور لا فتی

در شهر علم نبی، آنکه کند

دراز خبیر و سر ز عنتر فگند

شنیدم بفرمان حی قدیر

علی را پیمبر بروز غدیر

ببالای سر برد و با خلق گفت

که: تا چند این راز باید نهفت؟!

از آنان که دارندم آیین و کیش

شمارد مرا هر که مولای خویش

پس از ن بداند که مولی علی است

ز هر کس بمولائی اولی علی است

بود پس صحیح این خبر پیش من

تو گفتی که بودم در آن انجمن

جهان بود ازین پیش سرتاسر آب

کشیدندش از خاک نقشی بر آب

از آن خاک بس پیکر انگیختند

بساحل چه خس، چه گهر ریختند

هم امروز و فرداست کان تیره آب

زند موج و ساید بچرخش حباب

هم از لطمه ی موج آن آب پاک

شود شسته آلودگیهای خاک

زند غوطه در بحر کشتی بسی

ز کشتی نشینان نماند کسی

دلا خیز ار این ورطه ی موج خیز

بکشتی آل پیمبر گریز

که خود گفته آن ساقی راح و روح

مرا اهل بیت است کشتی نوح

بآن هر که پیوست رست از هلاک

بکشتی نوحم ز طوفان چه باک

مکن دست از آن کشتی آذر جدا

که دست خدا باشدش ناخدا

شود کشتی نیک و بد چون غریق

نشیننده را نوح بهتر رفیق

اگر سوی آتش روم با خلیل

وگر با کلیمم ره افتد به نیل

مرا بالله از باغ نمرود به

ز فرعون و قصر زر اندود به

شمارهٔ ۷

کنم شکر ایزد، که چون سامری

نیم رهزن مردم از ساحری

قلم بر کفم رایت موسوی است

سخن بر لبم آیت عیسوی است

چه رایت؟ کزان شاه را بندگی است!

چه آیت؟ کز آن مرده را زندگی است!

برخصت که دستم قلم برگرفت

ز وصف سخن لوح زیور گرفت

جهان آفرین کاین جهان آفرید

طراز جهان خواست، جان آفرید

ز هر چیز بینی در این انجمن

فزون است کالای جان را ثمن

زهر جانور نیز شد در زمی

بلند از خرد پایه ی آدمی

بحکم خرد آدمی دمبدم

ز هر پایه خواهد فراتر قدم

چو در زیستن برتری دید و بس

همی جست آن پایه در هر نفس

چرا کآنچه نامش نهادی کمال

همه اندک، اندک پذیرد زوال؟!

درین دیر فانی است باقی کسی

که از وی نشان دیر ماند بسی

بلی ماند و ماند ز خلق ز من

نشان باقی از نام و نام از سخن

بهای سخن خود چنان شد گران

که شد معجز ختم پیغمبران

چو شد خلقت جنیس حیوان درست

سخن خاصه ی آدمی شد نخست

بود آری آنکوست آدم نژاد

بسنجیدن گوهر نظم شاد

بهای سخن، از حد افزون بود؛

فزون تر بود خود، چو موزون بود

سخن را گرفتند میزان بکف

شناسند تا وزن در از خزف

نبینی که رسم است گوهر فروش

ز دانش کشد بار میزان بدوش

وگرنه خریدار در در دکان

نداند بهای کم و بیش آن

نخست آنکه گنج سخن برگشاد

ز سنجیدن گوهر آورد یاد

ز حکمت طلسمی بر آن گنج بست

که نتواند آن را بخیلی شکست

نه هر کس برد ره بآن گنج راز

مگر کاو نخسبد شبان دراز

سحرگاه خواند هزار و یک اسم

بدست وی آید کلید طلسم

کند دل از آن گنج بیرنج شاد

بخیر آرد از صاحب گنج یاد

بشادی در آن گنج آراسته

که هست از خزف ریزه پیراسته

چنان بنگرد، کش نخوانند دزد

تماشای گوهر بسش دست مزد

و یا باغبانی یکی باغ کشت

کزو شد خجل باغبان بهشت

تذرو تو آن سرو موزون در آن

گل و بلبل از حد افزون در آن

چنان وقت رفتن در باغ بست

که پای خزان و پر زاغ بست

مگر ز آمد و رفت لیل و نهار

بآنجا کشد دامن اندر بهار

وزد بادنوروز در باغها

گریزند از بلبلان زاغها

بآن باغ، از خنده ی نوگلی

در آید خروشان کهن بلبلی

بنظاره ی سروی از این چمن

نشیند تذروی بشاخ سمن

بشام و سحر، نغمه سازی کنند

بسرو بگل، دست یازی کنند

دگر باغبانان آزاده بخت

بنوبت کشیده بآن باغ رخت

هر آنکو زد آنجا بشادی دمی

بهر دم برون کرد از دل غمی

گهی میوه خورد و گهی گل در ود

فرستاد بر باغبانش درود

چو رنگین گلی چید، تخمی فشاند

چو شیرین بری خورد، نخلی نشاند

که هر کاید آنجا ز آیندگان

سر آرد دمی با سرایندگان

گلش چیند و دل کند شاد از آن

برش نوشد و آورد یاد از آن

سخن سنج یاران عهد قدیم

که بودند در بزم دانش ندیم

بروی عروسان معنی بکر

که جا بودشان در شبستان فکر

فگندند از خط مشکین نقاب

نهفتند از شب پره آفتاب

که تا چشم نامحرمان باد دور

ز رخسار آن مهوشان غیور

مگر روزی آزاده مردی ز راه

در آید کشد برقع از روی ماه

دهد جلوه گلها چو بلبل بباغ

بخندد بکنج نغمه خوانی زاغ

ز نظم آنچه دفتر بپرداختند

کهن جلدی از بهر آن ساختند

که نابخردی سوی او ننگرد

مباد از جدل پرده ی خود درد

چنان کز غرور ابله زرق کوش

زند طعنه بر صوفی پوست پوش

بود روزی از گردش مهر و ماه

ز صاحبدلی بروی افتد نگاه

هم از دیدنش، دیده روشن کند

هم از خواندنش، سینه گلشن کند

شود آگه از رازهای نهان

که پوشیده دانشوران ز ابلهان

از آن نیکویی در نهاد آورد

برحمت ز گوینده یاد آورد

چه ماند نگارنده را دل بتاب

نخوانند اگر عامیانش کتاب

شمارهٔ ۸

یکی روز در ساحت گلشنی

گرفته سرچشمه ی روشنی

من و یکدو تن همدم نیکبخت

نشستیم در سایه ی یک درخت

ز یکدست هاتف نواساز من

ز یکسو صباحی هم آواز من

بصحبت گشاده زهر نکته سنج

کتاب غزلهای رنگین چو گنج

ز گوهر فروشان عهد قدیم

خلف مانده دیدیم درها یتیم

فرستاده غواص شان را درود

بهر دور شد نوحه را هم سرود

بگرد یتیمیش از دیده اشک

روان بود از دلنوازی نه رشک

صباحی که بادا صباحش بخیر

چو آن انجمن دید خالی ز غیر

کتابی کهن داشت با خود نهان

برآوردش از زیرکش ناگهان

گسسته ز هم عقد شیرازه اش

کهن، لیک معنی همان تازه اش!

بدستان گرفتم ز دستش کتاب

رهاندم ز گردش چو گنج از خراب

گشودم، چه دیدم؟ یکی بوستان!

که بادا تماشاگه دوستان!!

ورقها، چو برگ رزان فصل دی؛

پریشان و فائح از آن بوی می

درختان کهن، میوه ها نوبرش

ز جان پرورش داده جان پرورش

چو فردوس، گل رسته در وی بسی؛

که خاری نیازرده دست کسی

همانا باین عالم آمد بهشت

که رضوان در آن هر چه بایست کشت

گلی ورنه از بوستانی نرست

که خارش بخون دست گلچین نشست

کسی میوه ورنه ز باغی نچید

که از باغبان زهر چشمی ندید

دلم برد از دست، بوی گلش؛

جگر خون شد، از ناله ی بلبلش!

مگر بلبلش کو بلب قند سود

معزی امیر سمرقند بود!

چه گفتم که باید زنم سر بسنگ

کجا بوستان دارد این آب و رنگ؟!

دلارا یکی نازنین نامه بود

که بر مشک ترکا بتش خامه سود

در اوراقش از چشم عبرت نگر

ندیدم بجز پاره های جگر

سراسر بخون دل آمیخته

ز چشم سیاه قلم ریخته

در آن نقش، بس قصه ی دردناک

چو لوح جبین اسیران خاک

نوشته در آن قصه ی دلنواز

بسی داستانهای ناز و نیاز

درخشان گهرهای غلطان در آن

نهان گنج درویش و سلطان در آن

هم از شادی جستن لعل مفت

هم از ماتم آنکه این لعل سفت

سرودم ز ایوان گردون گذشت

سرشکم ز دامان جیحون گذشت

صباحی، لب خود بدندان گرفت

شکفتش چو گل روی و گفت: ای شکفت

که این نامه کارام جان من است

چو تنها شوم، همزبان من است

مرا بود مونس بهر انجمن

کسی جز تو نگرفتش از دست من

که بیند خطای خطش از صواب

و یا خواندش کو نگوید جواب

همانا نیاموخت در روزگار

کسی این لغت را ز آموزگار

حریفان که امروز نام آورند

ز دعوی بملک سخن داورند

شکر را ز حنظل ندانند چیست؟!

ندانند امیر سمرقند کیست؟!

در این عهد، هر کو دو مصرع نگاشت

سر عجب بر آسمان برفراشت

دو خر مهره هر کو بهم کرد جفت

کمان کرد کو گو هر نظم سفت!

نبینی که آمد درین مرز و بوم

همای همایون، کم از بوم شوم؟!

خریدار گوهر در این شهر نیست

فروشنده را از بها بهر نیست

تو هم رنج بیهوده زین پس مبر

سخن پیش هر ناکس و کس مبر

چه لازم کز اندیشه دل خون کنی

مگر مصرعی چند موزون کنی

که در خواندنش چون بر آری نفس

گذارند انگشت بر لب که بس

ورش سازی از کلک و دفتر بسیج

نگیرند چون این کتابش بهیچ

مرا در دل افسون او کار کرد

ز خوابم بافسانه بیدار کرد

باو گفتم از روی رفق: ای رفیق

عفی اله که هم صادقی هم صدیق

هم آن به که شبها نسوزم دماغ

نیفروزم از بهر کوران چراغ

چه بیجا گذارم زر اندر خلاص

که نشناسدش صیرفی از رصاص

چه گردم پی در شناور چو غوک؟

که نگشایدش رشته زالی ز دوک

بدین گونه ما را سخن در میان

فرا داشته گوش، روحانیان

که از یکطرف هاتف آواز داد

دل رفته از من بمن باز داد

بگرمی مرا گفت: ای هوشمند

ز بازار سرد سخن شکوه چند؟!

پس از عهد استاد فن رودکی

که در دری سفت از کودکی

بنوبت سخن گستران ازعدم

نهادند در بزم دانش قدم

چو او چید هر کس سخن را اساس

گهر ریخت در جیب گوهر شناس

نیوشنده را جان از آن تازه شد

جهانی ز نامش پر آوازه شد

هر آن کز سخن طرز دیگر نهاد

خزف در ترازوی گوهر نهاد

اگر پنج روز این سرای سپنج

تهی شد ز ارباب دانش، مرنج

نماند و نماند بیکسان جهان

شود آشکار، آنچه بینی نهان

شنیدی که جمشید فرخنده بخت

چو بیگانگانش گرفتند تخت

ز بیداد ضحاک تازی، ز مغز

تهی شد سر نوجوانان نغز

جهان بود آشفته سالی هزار

بدو نیکش از ظلم زار و نزار

دگر کز جفا شد پشیمان سپهر

گرایید یکچند از کین بمهر

درفش فریدون برافراخت باز

جهان رشک ایوان جم ساخت باز

فلک روزکی چند بر زید و عمرو

اگر بوزه پیمود بر جای خمر

نخواهد شدن ریشه ی تاک خشک

ز میخانه آید همان بوی مشک

کنون گر بگیتی سخندان نماند

گلی در همه باغ خندان نماند

ز بلبل نشانی نه در بوستان

ز طوطی تهی گشت هندوستان

نگیرند کج نغمه زاغان باغ

ز عطر گل و طعم شکر سراغ

چمن را تهی از سمن کرد دی

ز گل وز شکر شاخ خالی و نی؟!

مخور غم، که فرداست از کوهسار

برافراخته چتر ابر بهار

صبا ریخته گل بدامان شاخ

شکر کرده نی را گریبان فراخ

بگلبن بر آورده بلبل خروش

بمنقار طوطی شکر کرده نوش

سخن گستران کرده رو سوی باغ

بدستی کتاب و بدستی ایاغ

نقاب از رخ گل گشایند خوش

بآهنگ بلبل سرایند خوش

غزل سر کند مطرب از هر کسی

فرستند رحمت بر آنکس بسی

بیا زین کتابی که در دست تست

ببین نقش حال معزی درست

شش اندر صد و پنج اندر ده است

که خاک معزی زیارتگه است

گهی هیچ از او نام نشنیده کس

گهی در جهان نام او بود و بس

گر او رفت، بر جای او کس نماند

سخنگو، سخندان، سخن رس نماند

تویی خود بحمدالله امروز نیز

بمصر سخن چون معزی عزیز

هم او هم دگر ناظمان جهان

که بودند از کار نظم، آگهان

ز تو زنده شد در جهان نامشان

بود گرچه در خاک آرامشان

بسعی تو ضایع نشد رنجشان

که گوهر برآوردی از گنجشان

بنال ای کهن بلبل بوستان

که چون گل گشاید دل دوستان

بباغ از گل و میوه بنشان درخت

که تا بیند و چیند آزاده بخت

از این خاکدان چون بخلد برین

کنی رو، که بادت لحد عنبرین

هر آنکو گلی چیند از باغ تو

چو لاله دلش سوزد از داغ تو

هر آنکو خورد میوه ات از درخت

به نیکی کند یادت ای نیکبخت

سراسر سخنهاش بی عیب بود

مگو هاتف، او هاتف غیب بود!

دری سفت، کآویزه ی گوش شد؛

زبان را شکایت فراموش شد!

باو گفتم: ای ابر گوهر فشان

ز گوهر بود در چه بحرت نشان؟!

بگو تا بآن بحر کشتی برم

وز آن بحر گوهر بدست آورم!

چه طرزت بود در سخن دلنواز؟

کز آن طرز بندم سخن را طراز!

بگفت: ای که نظمت سراسر خوش است

برآری زهر بحر گوهر، خوش است

ولی شد چو نقد جوانی ز دست

درین بحرت افتاد ماهی بشست

نیرزد که گیرد طمع دامنت

نزیبد که گردد هوس رهزنت

مخوان از طمع سفلگان را خدیو

منه از هوس نام حوران بدیو

غزلخوانیت گرچه باشد بسهو

شمارندش، ا زدوستان دور، لهو

مگو مدح شاهان، چو نبود بجا

که ناچارش آخر بگویی هجا

چه لازم چو فردوسی آیی ز طوس

بغزنین و شه را کنی پایبوس؟!

بری سی چهل سال بیهوده رنج

که بر دامن افشاندت شاه گنج؟!

بخاری ز اندیشه عمری قفا

کش از وعده آخر نبینی وفا؟!

شه گنجه را چون نظامی بعمد

چه خوانی شب و روزی از اخلاص حمد؟!

که حمدونیان را شوی ده خدا

نشینی ز کنج قناعت جدا؟!

چه در مدح کوشی؟ که چون انوری

کند مغفر اندر سرت معجری!

ببلخت نشانند بر خر زرشک

ز رخ خوش فشانی و از دیده اشک!

گر از نخل دانش، ثمر بایدت

به بستان سعدی گذر بایدت

که هر رنگ گل خواهی آنجا شکفت

ز هرگونه گویی سخن شیخ گفت

دگر گفتمش: ای تو را من رهی

عفی الله که دادی مرا آگهی

بچشم، آنچه گویی بجای آورم

اگر لطف ایزد شود یاورم

نباشد مرا گرچه در انجمن

زبان عاجز از هیچگونه سخن

ولی ز آن نچینم سر از رای تو

که زیباست رای دل آرای تو

بکوتاه دستان مشو بدگمان

خدنگم بزه بین، زهم در کمان!

همان گویم اکنون که گوید سروش

بآهنگ سعدی برآرم خروش

اگر شیخ گل چید از بوستان

که افشاندش بر سر دوستان؟!

و گر رشته از دسته گلها گسیخت

بدیهیم بونصر بن سعد ریخت

من اینک یکی گنج اندوختم

ببازاریان مفت نفروختم

گزیدم از آن در و یاقوت و لعل

که شبدیز شه را فشانم به نعل

بشیرین لب او داد اگر داد پند

به شیرازیان ارمغان برد قند

من آوردم اینک شکر ز اصفهان

که شیرین کند خسرو از وی دهان

شها، شهریارا، سرا، سرورا

فلک بارگاها، جهان پرورا

جبین سای پیر و جوان، قصر تست

به از عصر نوشیروان عصر تست

جهان از تو در مهد امن و امان

چو از مهدی هادی آخر زمان

ز جودت، چنان سیر شد چشم آز

که مفلس به منعم ندارد نیاز

ز تیغت، چنان یافت گیتی قرار

که کودک ندارد بدیوانه کار

بمهرت دل دوست نازنده باد

برمحت سر خصم بازنده باد

بعهد تو، ای دوار مهربان

که بخشنده دستی و شیرین زبان

دلی را نمی بینم اندوهناک

تن از رنج فارغ، رخ از گرد پاک

جهان امن و، روزی مردم فراخ

برو بومش آباد، از ایوان و کاخ

مرا برد لیک این غم از دل سرور

که آسایش مردم آرد غرور

چو راه غرور افتد اندر دماغ

خرد را برد روشنی از چراغ

پس آنگه کند خانمانها خراب

شود سنگ از او خاک و دریا سراب

برآنم کنون ای شه حق شناس

که داری ز حق جانب خلق پاس

که تا دیو غفلت نزد راهشان

کنم از ره پند آگاهشان

ببین هر که را شد ز پیر و جوان

چو از جوش اخلاط تن ناتوان

طبیبی بناچار میبایدش

که جان از دوای وی آسایدش

گر از سوء اخلاق نیز آدمی

خلایق گریزندش از همدمی

حکیمیش باید پسندیده رای

که چون گردد از پند دستان سرای؟!

دمد چون گل از شکرش بوی خوش

دهد بوی آن گل شکر خوی خوش

تو را گرچه حاجت نه از آگهی

به پندکسی، خاصه پند رهی

ولی پا نهد هر که در محفلی

چو خواهد بصحبت گشاید دلی

سخن سرکند با سر انجمن

بود گرچه با دیگرانش سخن

پس از ذکر ایجاد رب مجید

که چون کرد آفاق و انفس پدید

چو دیدم درین نغز مجلس درست

کز اهل جهان روی مجلس به تست

نوشتم به پند کسان این کتاب

شود تا که دیده از آن بهره یاب

بهر قطعه اش کز خرد آیتی است

جداگانه اندرزی و حکمتی است

حکایات دلکش، مثل های نغز

که هوش آورد غافلان را بمغز

صدفهاست پر گوهر شاهوار

سبوها پر از باده ی خوشگوار

خنک آنکه زین تازه می نوش کرد

وزین گوهر، آویزه ی گوش کرد

بهر بیتی از آن ز بستان دری است

تر و تازه چون گلستان دفتری است

نیارستم، آمد چو خود بر درت؛

بمجلس فرستادم این دفترت

که خواند دبیر تو بر جای من

بقصر تو، ای فرخ آن انجمن!

وز آن انجمن تا بهر کشوری

برد از من این نامه دانشوری

بدانش جهان را درین روزگار

تو باشی به پند من آموزگار

طفیل تو هر کو شود کامیاب

ز پندی که من دادمش زین کتاب

برحمت ز تو یاد آرد نخست

که عنوان این نامه از نام تست

مرا هم چو کردم تو را بندگی

بآمرزش حق دهد زندگی

نبینی که از خوان شاهنشهان

گدا میخورد روزی اندر جهان

حریفان مرا دیده برخاستند

برویم ز نو بزمی آراستند

گرفتند یک یک مرا در کنار

تو گویی کشیدندیم انتظار

شدم تا نشینم بصف نعال

ز هر جانبم خاست بانگ تعال

فزودند از احترامم بقدر

نمودند چون دل مقامم بصدر

ز هر سو بسی داستانها گذشت

بسی داستان بر زبانها گذشت

یکی جست راز سپهر برین

یکی از جهان وز جهان آفرین

ز کیفیت خلق عالم بسی

سخن گفت در انجمن هر کسی

من اندیشه ی کار خود داشتم

سراسر سخن قصه پنداشتم

یکی گفت با من که: ای همنفس

چرا بوستان را شماری قفس؟!

کنون کز گل آمد زمین حله پوش

ز هر مرغی آوازی آمد بگوش

شد از چهره ی گل ز اندام سرو

نواسنج بلبل، غزلخوان تذرو

بهر گوشه زین باغ روحانیان

فگندند بس گفتگو در میان

تو کز باغ دانش کهن بلبلی

بدل خارها داری از هر گلی

چرا همدم دوستان نیستی؟

مگر مرغ این بوستان نیستی؟!

بگو با حریفان نیکو نهاد

کز اوضاع گیتی چه داری بیاد؟

که این قبه ی نیلگون آفرید؟

که بود آفریننده؟ چون آفرید؟!

بساط زمین، از چه آراستند؟

ز آرایش آن، چه میخواستند؟

بهار و خزان اندرین باغ چیست؟

خروشیدن بلبل و زاغ چیست؟

چرا رنگ این باغ چون ریختند

گل و خار را درهم آمیختند؟!

چرا خاک گه گرم شد، گاه سرد؟!

چرا برگ گه سبز شد، گاه زرد؟!

همه کس گل از باغ چیند بسی

چرا باغبان را نبیند کسی؟!

سخنگو، سخن چون باینجا کشاند

مرا از ثری تا ثریا کشاند

باو گفتم: ای یار دمساز من

بلند است این پرده ز آواز من

بآهنگ دیگر مرا دستگیر

ازین، اندکی نغمه را پست گیر

توانم مگر منهم ای هم نفس

برآرم سری از شکاف قفس

سراسر بگوش تو گویم نهفت

ز سیمرغ، عقل، آنچه گوشم شنفت

زبان بست، مرغ از نوایی که داشت؛

فروتر پرید از هوائی که داشت

دگرها که بودند از اهل هوش

همه بسته لبها، گشادند گوش

تهی دیدم از غیر چون انجمن

چنین بر لب آمد ز غیبم سخن

که راز جهان یکسر آمد نهان

جز این کآفریننده دارد جهان

چرا کاندرین مجلس دلپسند

ندید است کس نقش بی نقشبند

وگر گویی از زادن این در گشاد

نخستین پدر بازگو از چه زاد؟!

خرد را بیکتاییش نیست شک

که کار دو صانع گر آید ز یک

بانباز آن یک ندارد نیاز

که باشد به نیروی خود کارساز

وگر این کند آنچه آن یک نکرد

برو، گرد معبود عاجز مگرد!

بلی، روستا هم ندارد شکی؛

که سلطان شهر از دو بهتر یکی!

وگر بازپرسی ز نادیدنش

که نادیده نتوان پرستیدنش

نبینی که از کلک صورت نگار

بسا نغز پیکر که شد آشکار

بود گرچه هر چهره را دیده باز

نیارند نقاش را دید، باز!

جهان را دهد روشنی آفتاب

ولی چشم خفاش را نیست تاب

توانا و دانا و آمرزگار

که آمرزد آن را که بیند فگار

بود علم و حکمت سزاوار او

که جای سخن نیست در کار او

درین گر کسی گفتگو میکند

چرا خود نکرد آنچه او میکند؟!

وز این مجلس خاص کاراستید

حکایت ز چون کرد او خواستید

چه گویم؟ کتب خانه دیدم بسی

حدیث بزرگان شنیدم بسی

ولی آنچه گفتند ارباب هش

باین نغز تحقیقم افتاد خوش

که جان آفرین کآن نگهدار ماست

بما چون شناسایی خویش خواست

نخستین یکی گوهر تابناک

برآورد از غیب، از غیب پاک

نه بایع در آنجا و نه مشتری

که نامش نگارم در انگشتری

بعین عنایت بوی بنگرین

خرد نام کردش خود از خود خرید

بآن در یکدانه بس عشق باخت

سرانجامش، از برق هیبت گداخت

شد آب آن در ناب، صافی زلای

بموج آمد آن قطره ی بحرزای

بهم بست از آن آب نه دایره

بشوق از ازل تا ابد سایره

یکی چون دل عارف از نفس پاک

دگر یک پر از گوهر تابناک

وز آن یک بیک هفت بحر نگون

حبابی برانگیخت سیمابگون

چو کیوان در ایوان هفتم خزید

ز کین آوری لب بدندان گزید

چو عباسیانش، سلب قیرگون

بویرانی خان و مان رهنمون

مهین داور کشور دار و گیر

زمین پرور کشت دهقان پیر

غبار رخ پشم پوشان از او

خمار سر درد نوشان از او

بقصر ششم شد چو برجیس چست

سیاهی ز دامان کیوان شست

هر آن عقده کو بست، این برگشود؛

هر آن خار کو کشت، این بر درود

از او جسته امید دل راستان

سعادت، غلامیش بر آستان

نیفگنده کس بر جبین چین از او

همه رونق دین و آیین از او

چو بهرام در قصر پنجم نشست

ز تیغش هراسی بر انجم نشست

ازو دست دزدان بیغما دراز

وزو رهزنان را سر ترکتاز

رخش ز اتش خشم افروخته

چو برق آتشش کشت ها سوخته

هم افزوده طغیان کاووس از او

هم آلوده دامان ناموس از او

چو در منظر چارم آسود مهر

برافراخت رایت، برافروخت چهر

ز هر شهر، کو روی کردی نهان؛

شدی تیره در چشم مردم جهان!

بهر خطه، کافروختی او چراغ

ز دیدار هم کردی اهلش سراغ

شهان راهمه بخت فیروز از او

ز هم امتیاز شب و روز از او

چو ناهید شد شمع سیم سرای

دل عالمی گشت شادی گرای

فشاند آب بر هر چه بهرام سوخت

هر آن پرده کو بر درید، این بدوخت

عروسان ازو در فریبندگی

وز آن جامه را داده زیبندگی

همه طالع حسن مسعود از او

همه سازش و سوزش عود از او

رواق دوم گشت چون جای تیر

بلوح قضا شد قلمزن دبیر

ازو کودکان پیش آموزگار

کمر بسته در مکتب روزگار

بکسب، هنر، مجلسی ساخته

حساب همه کار پرداخته

ورق خوانی رازدانان ازو

زبان دانی بیزبانان از او

چو مه شد برین طاق دامن کشان

ز مهرش بتن خلعت زرفشان

گه افزود و گه کاست او را جمال

گهی بدر بنمود و گاهی هلال

گهی رو، گه ابرو نمودی ز ناز

بدستی سپر ساز و شمشیر باز

پذیرفته سامان، همه کار ازو؛

همه کار را گرم بازار ازو

بحکمش چو افلاک سر برکشید

بهر یک ده و دو خط اندر کشید

بهر بهره نقشی مناسب فتاد

مهندس بهر نقش نامی نهاد

هم از مهر خود داد پیوندشان

هم از شوق در گردش افگندشان

شد از گردش چرخ آتش پدید

ز زیر فلک شعله بالا کشید

ز جنبیدن آتش خانه سوز

برآمد هوائی چو ابر تموز

چو جنبش هوا را بمسکن کشاند

هوا آب روشن ز دامن فشاند

عیان شد بجنبش از آن آب کف

خلف ماند از آن خاک نعم الخلف

گرفتند هر یک بجایی قرار

فروغ و نسیم و زلال و غبار

باندازه آمیزشی دادشان

بهم سازگاری خوش افتادشان

از آن چار گوهر که در هم سرشت

جهانی شد آراسته چون بهشت

ز نزهتگه خاک چون نه فلک

بطاعت کمر بسته خیل ملک

براهی که بنمودشان از نخست

دمی پا ز رفتن نکردند سست

فرومانده در سایه ی پیر خویش

نه پس رفته از منزل خود نه پیش

همه فارغ از فکر و مشغول ذکر

چرا؟ کو عنن دارد و فکر بکر!

هم اندر زمین فوج دیو و پری

گشاده زبان در ثنا گستری

نعیم و جحیم، آیت لطف و قهر

ز لطفش شکر ریز و از قهر زهر

نعیم از که؟ از بنده ی بیگناه!

بود گرچه از بندگان سیاه!!

جحیم از که؟ از زشت کاران خویش؛

بود گرچه از سروران قریش!

فلک دایره، مرکزش خاک نغز

اگر خاک را نغز گفتم، نلغز!

نه گنجینه گنج شاهی است خاک؟!

نه مشکوه نور الهی است خاک؟!

غرض، راز پنهان چو میخواست فاش

شدند اختران از فلک نور پاش

ثوابت بگردش چو، کردند میل

فشاندند نور از سها تا سهیل

گرفتند در حجله ی رنگ و بوی

همین چار زن، بار، از آن هفت شوی

ز آتش شد این خاک فرسوده گرم

هم از باد آشفته وز آب نرم

بجنبش در آمد رگ رستنی

عیان گشت پس گوهر جستنی

هم از خنده ی برق در کوهسار

هم از گریه ی ابر در مرغزار

همه رنگ بگرفت در کوه، سنگ

همه گل برآمد ز گل رنگ رنگ

هر آن آب کز ابر بر آب ریخت

بجیب صدف عقد لؤلؤ گسیخت

ز نزدیکیو دوری آفتاب

که گه بست و گاهی روان کرد آب

پدیدارشد در جهان چار فصل

بآن چار گوهر رساندند اصل

چو با هم یکی گشت لیل و نهار

نهادند نامش خزان و بهار

بصیف و شتا انجم تیز گرد

گهی گرم کرد انجمن گاه سرد

گهر ریز شد ابر نیسان مهی

هوا نیز، دم زد ز روح اللهی

گرفتند چون باد شد جستنی

درختان دوشیزه آبستنی

چو مریم بشب مه نهادند بار

چو عیسی همه میوه ی خوشگوار

ز لطفش، که با خاک هم سایه شد

بسی هیکل از جان گرانمایه شد

بآبی و خاکی، چه وحش و چه طیر

هم او داد جان، بی میانجی غیر

پرنده ببالا، چرنده بزیر

شب و روز در ذکر حی قدیر

جهان آفرین، ایزد ذوالجلال

بر آن شد که خود را ببیند جمال

نه صورت نما دید، آیینه یی

نه در خورد آن گنج، گنجینه یی

ز گل خواست آیینه یی ساختن

وز آن رایت عشق افراختن

برآورد از آستین دست جود

یکی مشت خاک از زمین در ربود

بر او ز ابر رحمت ببارید آب

هم آتش گرفت از دم آفتاب

درو در دمانید باد بهشت

یکی نغز پیکر از آن گل سرشت

چهل روز در جایی افتاده بود

بر آن ریخت هر روز باران جود

ز طین طهور و ز ماء معین

همین پرورش دید یک اربعین

چو دیدند آن پیکر دلنواز

ملک را ز غیرت زبان شد دراز

سخنهای بیهوده گفتند باز

جوابی که باید شنفتند باز

چو آراست آن نغز پیکر ز گل

باو داد جان و، ازو خواست دل

برافروخت چون قصر افلاکیان

یکی قلعه، نامش دژ خاکیان

بر آن دژ هر آن رخنه کاو بود باز

بهر رخنه جاسوسی آمد فراز

که هر روز و هر شب زخیر و ز شر

رساند بوالی آن دژ خبر

بفرمان ایزد دل هوشمند

بشاهی آن قلعه شد سربلند

در آن قلعه، فیروزمندیش داد

بر اعضا همه سربلندیش داد

همش بست تعویذ جان بر یمین

همش کرد بر گوهر عشق امین

بهر مشت گل، نام دل، مشکل است؛

اگر گوهر عشق دارد، دل است

چه دل؟ قطره خونی بدانش شگرف!

نهفته در آن قطره دریای ژرف

چو در ملک تن رایتش برفراشت

خرد را بدستوری او گماشت

خرد داشت بر کف چو روشن چراغ

نشاندش بایوان کاخ دماغ

نظر دیده بان شد، بمنظر نشست؛

بسالار خوانی مگر بر نشست

بهر گفتگو چه یقین، چه گمان

زبان گشت بر راز دل ترجمان

چو حسن ازل دیده بر دل گشاد

ره آشنایی بدل خواست داد

بدلآلگی شد نظر سرفراز

نهان ساخت آگاه دل را ز راز

رسید از نظر دل بدیدار حسن

شد از روی دل گرم بازار حسن

در آن انجمن عشق چون راه جست

دل و حسن بستند عهدی درست

چو با حسن دل آشنایی گرفت

چراغ وفا روشنایی گرفت

شد آن عهد محکم ز روز الست

مبیناد تا روز محشر شکست

شد آن نقش را کار هستی چو راست

بگفتش که: برخیز، از جای خاست

نخست آفریننده را یاد کرد

جهان را از این دانش آباد کرد

بخلوتگه قرب کردش ندیم

از آن خواندش آدم که بود آن ادیم

در آن خاک، گنجی که بودش نهفت

خرد نام آن گنج را عشق گفت

الا کج نبینی که عشق و هوس

شماری ز یک جنس ای هم نفس!

اگر هیکل گربه بینی چو شیر

نلغزی که آن بیدل است، این دلیر!

برد هوش این، از سر تیرزن

خورد موش آن، از در پیرزن

مگو کسوت جغد و شاهین یکی است

که هر رهروی را در این ره تکی است

یکی، جا بویرانه اش خواستند

یکی، ساعد شاهش آراستند

نه هر کس دم از عشق زد، صادق است؛

نه این دعوی از هر کسی لایق است

بود عشق آیین فرسودگان

هوس، پیشه ی دامن آلودگان

چو آدم باین پایه موجود شد

بکروبیان جمله مسجود شد

ملک، کآدمی داشت در تابشان

گل آلود ازین خاک شد آبشان

ز رازی که با آدم آموختند

لب اعتراض ملک دوختند

عزازیل کش نام ابلیس بود

عزیز ملایک بتلبیس بود

همانا که در رزم دیو و ملک

ملک برد اسیرش بسوی فلک

بسالوسی آنجا نشیمن گرفت

ملک آگه از وی نشد، ای شگفت!

گذشتی شب و روزش اندر نماز

چو زهاد ایام ما زرق ساز

چو دید آن سر سرکشان در زمین

دل بوالبشر شادمان، شد غمین!

فرشته چو بردندی او را نماز

کشید آن سیه دل سر از سجده باز

هماندم ز حجاب این نه حجاب

بفرمان نبردن رسیدش خطاب

چون آن بی ادب بود آتش مزاج

بپاسخ شد آتش فشان از لجاج

که من ز آتشم، آدم از خاک پست؛

باین آتش این خاک چون یافت دست؟!

بآتش اگر سوزیم، باک نیست؛

مرا خود سر سجده ی خاک نیست!

چنان کآدمی راست ز آتش گزند

مرا هم ز خاک است دل دردمند

سری کآن تو را سالها سجده کرد

نخواهم رسد بروی از خاک گرد

نه پاس ادب آن تنک ظرف داشت

همانا غرورش باین حرف داشت

وگرنه ز شاه آورد چون پیام

امیران ببوسند پای غلام

هر آن خس که بویی بود از گلش

دهد جای بر چشم خود بلبلش

شدش حکم ایزد باین رهنمون

که دیوی تو، رو سوی دیوان کنون

بگفت: آمدم بنده اینجا، نه دزد؛

کنون خواهم از شحنه ی عدل مزد

وگر دزدم، آخر بسی سال و ماه

در این آستان داشتم سجده گاه

هر آن خانه کش خواجه دارد کرم

بشب در ره دزد ریزد درم

که آید نهان چون بامید گنج

براحت برد گنج نابرده رنج

خطاب آمد از حضرت ذوالجلال

که ای قاید کاروان ضلال

تو را گرچه این بندگی بود زرق

شدت بندگی خرمن و، زرق برق

ولی مزد اینک سپارم ترا

دو روزی بخود واگذارم تو را

کنون دادمت مهلت این دیو زشت

که تا روز حشرت نمایم سرشت

در آن دم که دیوان دیوان کنم

تو را از گنه دل غریوان کنم!

دگر گفت: ای پاک پروردگار

من و آدمی را بهم واگذار

رعایت مکن جانب خاک را

ببین صحبت برق و خاشاک را

چنان کاو مرا راند ازین آستان

بعالم سمر گشت این داستان

کنم منهم از زور بازوی خویش

بیک بازویش، هم ترازوی خویش

بنرد و دغا بین که میبازد او

ببازی و بازوش مینازد او

بگفت ایزدش: خود غلط باختی

که خود را ازین پایه انداختی

دریدی چه خود پرده ی خویشتن

همی نال از کرده ی خویشتن

هم اکنون شوی چون بدهلیز خاک

شود آشکارا ز ناپاک پاک

نبینی کند زرگر هوشمند

چو از کوره ی خاک آتش بلند

بر آن آتش افشاند چون سیم و زر

عیان شد بدو نیکش از یکدگر

بود کان زر، صلب آدم همی؛

که دارد زر و خاک با هم همی

شود چون بنی آدمت هم نشین

هم او خاک و هم تویی آتشین

اگر میل خاکش کند سوی خاک

چو آدم ز آلودگی گشت پاک

وگر بر دلش در گرفت آتشت

تو در دوزخ، او گشت هیزم کشت

چو ابلیس شد رانده ی آستان

ز دستان بیادش بسی داستان

بر آن شد که از جادویی دم زند

یکی تیسشه بر پای آدم زند

برون آرد او را ز باغ جنان

بگشت زمین سازدش هم عنان

چو کارش برضوان بنامد درست

بجنت ز هر جانور راه جست

چو دیدندش از طاعت شه بری

نکردش از ایشان یکی رهبری

بطاووس و مارش در افتاد چشم

در آن دید شهوت، درین یافت خشم

خود ارا و مردم گزار دیدشان

بدمسازی خود سزا دیدشان

چو دانست کز خشم و شهوت همی

تواند زد آسان ره آدمی

بهمراهی آن دو آشفته رای

ز رضوان نهان جست در روضه جای

در آن روضه حوا و آدم قرین

زبان کرده از شکر حق شکرین

اثر کردش افسون بحوا نخست

که زن بود و زن را بود رای سست

فسونش بحوا دمادم رسید

پس آنگه ز حوا بآدم رسید

بگلزار فردوس بی اختیار

چه حوا و آدم، چه طاوس و مار

شنیدند چون اهبطوا از سروش

برآورده از جان غمگین خروش

در این خاکدان خونچکان از جگر

فتادند هر یک بجایی دگر

هم ابلیس آمد، هم آدم فرود؛

بر ابلیس لعنت، بر آدم درود

خلیفه چه شد آدم اندر زمین

همی بود ابلیسش اندر کمین

که تا از فسون دگر دم زند

مگر راه فرزند آدم زند!

ز اول نفس، تا دم واپسین؛

بود کار ابلیس با هر کس این

سرانجام از دوزخ و از بهشت

بود تا چه این خلق را سرنوشت؟!

مگو: خاک آدم چه نیکو سرشت

بصلب اندرش چیست زیبا و زشت؟!

چه میگویم؟ این حرف را مغز نیست

بخار از گلم سرزنش نغز نیست!

گیاهی نروییده زین بوستان

چه ایران، چه توران چه، هندوستان

که در ریشه و شاخ و برگش نهان

دوائی ندیدند کار آگهان

بخار و خس از خاصیتها بسی

نهفته است اگرچه نبیند کسی

بسا درد، کش خس ز سنبل به است؛

بسا زخم، کش خار از گل به است

غرض، ای زر از جهان آگهان؛

به تحقیق این رازهای نهان

سخنها بگرد دلم میگذشت

جرس بسته لب، محملم میگذشت!

همیخواستم برگشایم نفس

گره واکنم از زبان جرس

لبم را ادب دوخت در انجمن

که گفتن نشاید گزافه سخن

اگر تن زدم، از ادب دور نیست؛

چراغ مرا بیش از این نور نیست

چه غم، زد گرم خنده دانشوری؟!

که خندد بر او نیز داناتری!

چه خوش گفت با پیشرو واپسی

که: جستند هم بر تو پیشی بسی

گرت من نیم از قفا گرم خیز

نخواهی رسیدن بایشان تو نیز!

ببین باغبان تا گلی پرورد

پس از خار دامان مردم درد

نیوشندگان خود ز جان آفرین

بمن خواند هر یک هراز آفرین

شمارهٔ ۹

ای خداوند آسمان و زمین

شاهد قدرتت همان و همین

صاحب الکبریاء و الجبروت

خالق الخلق و مالک الملکوت

اولی، از تو این جهان بوجود

آخری، جز تو کس نخواهد بود

شاه و درویش، پروریده ی تست

هر چه جز تست، آفریده ی تست

هستی، از هستیت کس آگه نیست

نیستی را، بهستیت ره نییست

بود از هستی تو، هستی ما

از می جود تست، مستی ما

هستی ما جدا و، از تو جداست

ناخدا را کسی نگفته خداست

سرنوشت همه، نوشته ی تست

بیش و جدوار هر دو کشته ی تست

ما گنه پیشگان جرم اندیش

در دو عالم ز شرم سر در پیش

تو چه خواهی، که عقده بگشایی

هم ببخشی و هم ببخشایی؟!

خطبه ی آدم، از کردم خواندی

از بهشتش بمصلحت راندی

که شود نسل آدمی پیدا

تا کنی دل ز عشقشان شیدا

خرد آن دیده بان شهر دماغ

از شناساییت نکرده سراغ

عاجز از وصف آن صفات بود

که صفات تو عین ذات بود

در شناسایی تو، نابیناست

گر همه شیخ ابوعلی سیناست

انبیای کرام عالیقدر

آسمان جلیل را مه بدر

همه سرگشته ی جمال تواند

کامل و عاجز از کمال تواند

ای صفاتت ز فکر ما بیرون

چو ز ذاتت شود کس آگه چون؟!

که نبی گفت، مستعیذا بک

ماعرفنا ک حق معرفتک

مهتر و بهتر همه عالم

فخر ذریه ی بنی آدم

شاه یثرب، محمد عربی

مصطفی، کز خطاب نیمشبی

والی کشور ولایت شد

کوکب مشرق هدایت شد

خاتم خاتمی در انگشتش

روی خاتم نموده از پشتش

هادی شاهراه فوز و فلاح

کش بود سنت سنیه نکاح

رحمت حق، بر او و اولادش

خاصه زوج بتول و دامادش

علی، آن شاه شهربند کمال؛

مهر رخشنده ی سپهر جمال

آنکه در علم و حلم وجود و رشاد

مثلش از مادر زمانه نزاد

آنکه قفل فلک، گشاده ی اوست

زال گیتی طلاق داده اوست

آنکه افگنده رخنه در دل سنگ

از چه؟ از برق تیغ آتش رنگ!

تیر ماری است، خورده اژدرها

قطره آبی گذشته از سرها

برتر از آفتاب مایه ی او

از سرم کم مباد سایه ی او

داستانی است، دوستان شنوید

ناله ی مرغ بوستان شنوید

روزی از روزهای فصل خزان

که شدی زرد برگ سبز رزان

زعفران زار گشته ساحت باغ

باغ از خنده دلگشا چو چراغ

هر گیاهی که از جمن رسته

روی خود ز آب زعفران شسته

یوسف مهر، رفته در میزان

چون زلیخا، درخت زر ریزان

نونهالان بوستان سرکش

همه پوشیده جامه ی زرکش

یرقان چمن شده شهره

رفته خطاف کآورد مهره

بال و پر کرده سندروسی سار

زاغ را، زردچوبه بر منقار

ساحت بوستان، ز باد خزان

گشته چون دستگاه رنگرزان

سبزه، پیرایه صندلی کرده

سبز خفتان ز تن برآورده

زان دلاویز صندل سوده

دل ز غم، سر ز درد آسوده

میوه ها، از درخت ها ریزان

گرد صندل ز شاخها بیزان

از رخ به، غبار شسته سحاب

هر ترنج آفتاب عالمتاب

در چنین فصل خوش که لاله ی باغ

شسته بودش ز سینه باران داغ

هوس سیر بوستان کردم

رفتم و یاد دوستان کردم

بوستانی ز باغ رضوان به

همه خاکش ز آب حیوان به

ز اعتدالش، هوا نه گرم و نه سرد

برگ، نیمیش سبز و نیمی زرد

آنچه از میوه خوردنی، خوردم؛

و آنچه از بهره بردنی، بردم!

هر طرف سیر باغ میکردم؛

دوستان را، سراغ میکردم!

که مگر دوستی بباغ آید،

چون من آن نیز در سراغ آید

که چو تنها رود بباغ کسی

بودش هر گلی بدیده خسی

اهل دل را بود بساحت باغ

بوی گل بی رفیق موی دماغ

ناگه آمد یکی ز طراران

یار مستان رفیق هشیاران

رهرو کوی عشق خوش فرجام

لیک گم کرده ره در اول گام

خویش را خوانده عاشق، اما نه؛

از رخش نور عشق پیدا نه

مایل امرد، از زن آسوده؛

دامنش چاک، لیک آلوده!

نام خط کرده مشکبوی گیاه

لقب زلف داده مار سیاه

بوصال زنان گزیده فراق

داده پیش از نکاحشان سه طلاق

دختران را، عدوی جوشن پوش؛

پسران را، غلام حلقه بگوش

تارک نسل و منکر فرزند

دل بفرزند دیگران خرسند

گرچه با من بیک سلیقه نبود

بیک آیین و یک طریقه نبود

لیک، یک عمر بوده این هوسم

که برندی ازین گروه رسم

که سخن سنج و نکته دان باشد

آشنای دل و زبان باشد

خلوتی کرده، گوشه یی گیریم

دانه یی کشته، خوشه یی گیریم

جز من و او، دگر کسی نبود

با دو طاووس، کرکسی نبود

هیچ یک را، ز هم نباشد باک؛

نبود در میانه بیم هلاک

از دو سو تیغ در غلاف بود

جنگ در پشت کوه قافبود

سخنی چند گفته و شنویم

دانه یی چند کشته و درویم

تا ببنیم ره که رفته درست

تا بدانیم گشته پای که سست؟!

پای صحبت چو در میان آید

از کجی راستی عیان آید

گر شویم از دلیل هم راضی

وارهیم از تحکم قاضی

ورنه جوییم نکته دان حکمی

هر دو دمساز او شویم دمی

آنچه دانیم، پیش او گوییم

برهی کو نشان دهد پوییم

دولتم یار و، بخت یاور شد

آنچه میخواستم میسر شد

کز قضا آنکه پا نهاد آنجا

گره از کار من گشاد آنجا

بود از عارفان آن فرقه

خرق عادات کرده در خرقه

نه در آن قوم، ازو کسی بهتر؛

نه زمن مدعا رسی بهتر

نه از آن باغ، خلوتی خوشتر؛

نه از آن بحث، صحبتی خوشتر!

پیش رفتم، گرفتم او را دست؛

کردم از جام التفاتش مست

گفتم از هر کجا، سخن با او؛

با من او رام شد، چو من با او!

باغ را بسته راه پیمودیم

تا بپای درختی آسودیم

خود نشستم، نشاندم او را نیز؛

سخنی چند رفت لطف آمیز

گفتم: ای روزگار دیده بسی

گرم و سرد جهان چشیده بسی

مشکلی از تو در دل افتاده است

گر نگویی تو، مشکل افتاده است

در میان من و دل دعوائی است

اینک این باغ بیخطر جایی است

هر چه میپرسمت، جوابی ده

تشنه یی را ز رحمت آبی ده

آن دلیلی که خود گزیدستی

و آنچه از دیگران شنیدستی

یک بیک بازگو، که گوش کنم

جرعه جرعه فشان، که نوش کنم

گفت: بسم الله ای وحید جهان

هر چه دارم، ندارم از تو نهان

خاصه اکنون که نیست غمازی

تا بر آرد ز پرده آوازی

هان بپرس از من آنچه میخواهی

دهمت تا ز مطلب آگاهی

غرض، از هر دو سو سخن شد گرم

هر دو یک سو فگنده پرده ی شرم

نه مرا خنجر و، نه او را تیغ؛

هیچ یک در سخن نکرده دریغ

گفتم: ای دیو بر تو راه زده

تو ره خلق بیگناه زده

با زنت چیست دشمنی که زنان

پریانند و خوانی اهرمنان؟!

زن بود گر ه ماه سرو خرام

زو گذاری چو آفتاب غمام

زن بود گرچه سرو مه پرتو

زو هراسی چو صرمی از مه تو

زن بود گرچه دختر کاووس

زو گریزی چو مار از طاووس

پسر ار چه بود ز حسن بری

بینی او را بامتیاز پری!

پسر ار چه شناسیش ناکس

خواهی او را چو جیفه را کرکس

پسر ارچه بود سیه دل زشت

جویی او را چو حامله انگشت

ای برون رفته از طریق خرد

مرد دیدی که نام زن نبرد؟!

مرد، دهقان باغ زندگی است

صبح تا شام در دوندگی است

که گزیند درین جهان باغی

که ننالد بساحتش زاغی؟!

چون چنین باغ قابلی بیند

خیزد از جا، ز پای ننشیند

گرم گردد، خوی از رخ افشاند

تخم ریزد، نهال بنشاند

از نم آب، پیشتش آب دهد

وز دم گرمش آفتاب دهد

اندر آن باغ، نخلی آراید

مگرش زیر سایه آساید

شاخهای بلند بیند ازو

میوه های رسیده چیند ازو

نام آن باغ، بچه دان زن است؛

که بباغ بهشت طعنه زن است

زان بود باغبان باغ مدام

که ز باران کند چراغ مدام

چون رسد وقت آن که بار دهد

صد اگر خواهی، او هزار دهد

تو که در شوره زار کشت کنی

زشتکاری، که کار زشت کنی

حسرت میوه، در دلت ماند

ز اشک غم، پای در گلت ماند

مرد غواص بحر احسان است

آب پشتش، زلال نیسان است!

چون فرو میچکد، نسفته در است

زان در ناب، این سحاب پر است

صدف در بود، مشیمه ی زن؛

خازنی در است شیمه ی زن

گیرد آن آب و در ناب دهد

کیست کو را نخواهد آب دهد؟!

تو که از بحر تشنه برگشتی

رخت بیرون کشیدی از کشتی

تیشه بر کف شدی بکان کندن

سود کان کندن است، جان کندن!

بس درین آرزو کشیدی رنج

که کنی پر ز زر کانی گنج

ناگهت تیشه زرد شد تا بیخ

زر مپندار، کو بود زرنیخ

نخرد کس، بنرخ زرنیخش؛

ور خرد، میکنند تو ببخش!

مو چو از خایه ی کسی نبرد

کس بزرنیخیش چگونه خرد؟!

هیچ حیوان، ز وحش و طیر و هوام

که بود اختلاطشان بدوام

کند این کار، دیده باشی؟! نه!

از دگر کس شنیده باشی؟! نه!

تو که خود اشرفی ز هر حیوان

آگه از راز ماه تا کیوان

خوش بود از تو سر زند این کار؟!

نایدت ز آدمیت خود عار؟!

راه سودا بزن کسی که گشود

حفظ نوع و بقای نسلش سود

حیف کز عشرت جهان دوری

زنده یی، لیک زنده در گوری!

زین جهان، کش بکس قراری نیست؛

میروی وز تو یادگاری نیست؟!

میوه ی باغ دل بود فرزند

مرهم داغ دل بود فرزند

در تجارت که رایگان نبود

هیچ سودی نه، کش زیان نبود

غیر ازین، کایزدت دهد فرزند؛

آگه و کاردان و دانشمند

تا درین چارسو مکان داری

سر سودا درین دکان داری

هم بلند از وی است پایه ی تو

هم گران از وی است مایه ی تو

از زیانکاریش، تو را نه زیان؛

چون عیان شد، چه حاجتم به بیان؟!

چون کشی رخت ازین سرای مجاز

هست فرزند تو، تو را انباز

بودش جان بمنت تو رهین

گاه سودش، تویی شریک مهین

بیش ازین سود در تجارت نیست

کاحتمالیت از خسارت نیست

گوش مردان مرد، ای فرزند

زیب دارد ز گوشواره ی پند

پند پیران شنو، که پیر شوی

با دلیران نشین، دلیر شوی

زین سخن، یاری توام غرض است

ورنه فارغم، تو رامرض است

شهری، آسوده از غم دشتی

پسرش غرق و نوح در کشتی

حکم، یا عقلی است یا نقلی؛

نقل، خود نشنوی ز بی عقلی!

ورنه در هر کتاب کش خوانی

زشتی کار خویشتن دانی

ز آنکه ز انواع معصیت بجهان

خواه باشد عیان و خواه نهان

هر چه در ملتی از آن خلل است

در دگر ملت اذن محتمل است

بجزاین فعل نه که در همه کیش

فاعلش عاصی است و جرم اندیش

رو بپرس این حدیث پنهانی

از یهود و مجوس و نصرانی

نیست چون نیستت کنون سر نقل

حاکمی در میانه غیر از عقل

هان بیا تا بعقل پیوندیم

تا تنور است گرم، نان بندیم

عقل چون در میان ما حکم است

گر نباشد کسی حکم، چه غم است؟!

عقل، نه قال و قیل میخواهد

هر چه گویی دلیل میخواهد

گاه دعوی نباشدت چو دلیل

هست قولت ضعیف و رای علیل

گر کشد بحث پا برون ز قیاس

دیگران زیرکند و خرده شناس

گر تو آیی ز گفتگو فائق

نگشاییم زبان بنالایق

هم خود از راه رفته برگردم

با تو همراه و همسفر گردم

هم کنم رهنمایی یاران

تا نباشند از غلطکاران

ور بیاری حضرت باری

من برآیم براست گفتاری

هم تو زان ره که رفته یی برگرد

که سر از راستی نپیچد مرد

هم بیاران خود ده آگاهی

کت درین ره کنند همراهی

نشنوند از تو پند گر ایشان

چون سیه دل حدیث درویشان

ترک این کار ناروا نکنند

چاره ی درد بیدوا نکنند

تو از آن قید خویش را برهان

ترک ایشان کن آشکار و نهان

کآنچه بینی ز نیکوان و بدان

همه تأثیر صحبت است، بدان!

گفت: این بدگمانی از چه ره است؟!

سوء ظن در حق منت گنه است!

من، بجز عشق، نیست آیینم

روشن از عشق شد جهان بینم

من ز صهبای عشق بیهوشم

نیست جز حرف عشق در گوشم

عشق را، عارفان شمرده کمال؛

که جمیل است دوستدار جمال

برتر است از سپهر پایه ی عشق

آفتاب است زیر سایه ی عشق

نیستت گر ز عشق آگاهی

برو از جان من چه میخواهی؟!

شمارهٔ ۱۰

گفتم: اول نگفتم ای سره مرد

که یک امروز گرد حیله مگرد؟!

عشق را، ساختی بهانه ی خویش

که برون آیدت دل از تشویش؟!

تا دگر از تو هر خطا بینند

بدل آزاری تو ننشینند؟!

همه، لب از نکوهشت بندند

دلت از غصه رنجه نپسندند؟!

ساده لوحان که غافل از کارند

هوست دیده، عشق پندارند؟!

لیک در عالم نشیب و فراز

نیست مخفی بخرده بینان راز

شبهه پیش من اعتبارش نیست

نقد، چون قلب شد، عیارش نیست!

صیرفی چون بکف محک دارد

در بد و نیک زر، چه شک دارد؟!

نیست گر عاشقی، مرا سخنی

که منم همچو تو، تو همچو منی!

شأن والای عشق، از من پرس

نرخ کالای عشق، ازمن پرس

عشقبازی، کمال آدمی است؛

در حریم جلال، محرمی است!

گردد از عشق، آسیای فلک؛

آدمی شد ز عشق به ز ملک

این جهان، خانه یی منقش دان؛

نقشهایش بدیع و بیغش دان

نقشبندش، خداست جل جلال

نقشها را زبان ز حیرت لال

نقش را، عشق نقشبند اولی؛

سر مردان، درین کمند اولی

لیک، این ره بخویش نتوان رفت؛

تا نخوانند، پیش نتوان رفت!

گر کسی را، بدل فتد این ذوق؛

افگند ذوق، گردنش را طوق!

بحقیقت، چو ره نه غیر مجاز؛

عشق با نقش نیز یافت جواز

بود القصه چه نهان و چه فاش

عاشق نقش، عاشق نقاش!

آری از نقشهای یزدانی

خوشتر آمد چو نقش انسانی

خوشتر آمد بنقش خوشتر، عشق

حسن چون اخگر است و مجمر عشق

مظهر عشق، روی انسان است

خواه زنف خواه مرد یکسان است

روی از آن دلکش است، کایزد فرد

خلق آدم بصورت خود کرد

هین ببین کابروان ز چشم سیاه

دل برند از اشاره وز نگاه

هین ببین لعل لب، در دندان

در چه کارند از شکر خندان؟!

هین ببین گوش و گوشواره بهم

جلوه ی صبح، باستاره بهم

هین ببین غبغبی، چو مه شفاف

زنخ سیب رنگ ساده ی صاف

آنچه گفتم، تمام خاصه روست

رو، کش اینها نکو بود نیکوست

لیک باید ز موی رو ساده

خس بدامان گل نیفتاده

موی در سر خوش است، در رو، بد

رو بپرس این سخن ز اهل خرد

روی بیموی، ماه روی زن است؛

که بمهر سپهر طعنه زن است

روی زن، چون گل شکفته بود؛

کز گلش خار مو نهفته بود

روی زن، آتش فروزان است؛

نیستش دود موی و سوزان است

پسران چون زنند، نیز مگوی؛

تا نرسته است مویشان از روی

گر بدی آن صفا همیشه بجا

دل نماندی میان خوف و رجا

من که خود غیر عشق کارم نیست

عاشق ار نیستم، قرارم نیست

کی کنم منع دیگران از عشق؟!

که سرافگنده سروران از عشق!

گر دلت شد بدام عشق اسیر

چون کنم منع، حرف من مپذیر

ز آنکه من نیز خسته ی عشقم

از ازل صید بسته ی عشقم

گر بدریای شهوتستی غرق

فتد از کودکت بخرمن برق

نکنم منع هیچکس از عشق

گر شناسد کسی هوس از عشق

هر که عاشق نه، آدمی نبود؛

زو نشان به که در زمی نبود

عشق، از هر چه گویم افزون است؛

از بیان من و تو، بیرون است!

لیک میترسم از وساوس نفس

عقربم عقربم زد، حذر کنم ز کرفس

عشق کو، ای سر هوسناکان؟!

لاف پاکی کجا و ناپاکان؟!

میزنی دم ز عشق و بوالهوسی

ناکسی و گمانت اینکه کسی؟!

کس نگوید که: عاشقی گنه است!

اینکه شدخاص امرد از چه ره است؟!

شمارهٔ ۱۱

گفت: خود قابلی بحمدالله

که زند حسن هر که بینی راه

عشق، شاه و گدا نمی‌داند؛

مرد و زن را جدا نمی‌داند

چه کنم، کز درازی چادر؛

که به طفلیش دیدم از مادر

کو تهی قبا، فتاد خوشم؛

جز ازین ذوق، دل مباد خوشم

در سر افتاد عشق کج‌کلهان

که به ملک دلند پادشهان

کوته آمد کمند زلف بلند

مرغ دل را به دام خط افگند

از خط عنبرین و، روی چو ماه

چون رود دل ز کف، مرا چه گناه؟!

عاشقی، خود باختیار دل است

چون کنم چون؟ که کار کار دل است!

شکر کن، کاختیار دل داری

اختیاری ز کار دل داری

چون بفرمان تو بود دل تو

ساحت راحت است منزل تو

من اسیرم بدرد بیدرمان

که ز دل برد بایدم فرمان

دست از کار برده کار دلم

نیست در دست اختیار دلم

ورنه من نیز آدمیزادم

بعبث دل بکس نمیدادم

تو غم من خوری و من نخورم

من غم خود بگوی چون نخورم؟!

گفتمش: الحذر ز حیله ی تو

که بچشم تو و قبیله ی تو

از زنان جهان، زنی ناید

که ز دیدار او دل آساید

با زن آمیز، تا رهی از ننگ

شیشه را هان نگاهدار از سنگ

نکنی گر نصیحت من یاد

دین و دنیا ببادخواهی داد!

پسران را، به از زنان مشمار

ور شماری، دلیل گو پیش آر؟!

وجه رجحانش، از کجاست بگو؟!

راستی پیشه ساز و، راست بگو؟!

گفت: آخر نرفته از یادم

که ز حوا چها کشید آدم؟!

راه حوا نخست زد ابلیس

کرد بر آدم آنگهی تلبیس

آنچه آدم کشید و اولادش

کار حواست، کآفرین بادش!

گفتم: استغفرالله ای نادان

دل ازین شبهه ها مکن شادان

هر که را بهره یی ز معرفت است

داند اینجا هزار مصلحت است

آفریننده خواست آیینه

که ببینید جمال دیرینه

ز آتش حسن، گرم سازد عشق؛

ما باو، او بخویش بازد عشق

دید چون نور عشق در دل ما

ساخت آیینه خانه از گل ما

اول از خاک، قالبی انگیخت

قطره یی ز ابر جود بر روی ریخت

گل آدم سرشت و حوا نیز

زان دو تن خاست نطفه ی ما نیز

خلقت ما، بنطفه بازگذاشت

نطفه را از قضا بصلب گماشت

گر نمیخوردی آن دو تن گندم

کی شدی بسته نطفه ی مردم؟!

گر نکردندی آن دو آمیزش

نطفه کی کردی از کمر ریزش؟!

چون بهشت برین، ز لوث بری است

بری از لوث شهوت بشری است

گندم آدم اگر نکردی نوش

حرف حوا اگر نکردی گوش

نامدی از جنان، اگر به جهان

ای بسا رازها که ماند نهان

نسل انسان کی آشکار شدی؟!

آدمی کی یکی هزار شدی؟!

نه تو بودی، نه من نه این سخنان؛

صنمی بود و بس، نه برهمنان!

نتوان گفت عاصی است آدم

غرق بحر معاصی است آدم

اگر آن گندمش وظیفه نبود

هیچ کس از زمین خلیفه نبود

حجت انبیاست عصمتشان

ورنه شد چون من و تو خلقتشان

گفت بر مطلبی که داشت دلیل

ظلم قابیل و کشتن هابیل

کان فضیحت ز شومی زن خاست

کرد دعوی، شهادت از من خواست

گفتم: ای حیله ی تو شیطانی

به ز دانایی تو نادانی

آنچه گفتی، هم از نکویی اوست

که طلب گار دارد آنچه نکوست

در جهان، چون نفیس شد کالا

پایه ی نرخ او بود بالا

گردش آیند بس طلبگاران

جا شود تنگ بر خریداران

هر دو کس، هر دو کس دو دیده پر اشک

دشمن جان هم شوند از رشک

دو برادر بهم برند حسد

تا به بیگانه زان میان چه رسد؟!

فتنه ها در میان عیان آید

پای خون نیز در میان آید

ورنه نغز این گرانبهای متاع؟

نبود در میانه هیچ نزاع!

گفت: ار زن مرا بود رهزن

آنچه دیدند نوح و لوط از زن

کان دو پیغمبر جلیل القدر

چه جفا دیده زان دو مایه ی غدر؟!

گفتم: ای سست رای تنگ نظر

همه کس را، بیک نظر منگر

سرکه و باده، هر دو زاده ی تاک

این یکی پاک و آن دگر ناپاک!

بیش و جدوار هر دو از یک شهر

این یکی زهر و آن دگر پازهر

نیک و بد در جهان فراوان، لیک،

به بدی شهره بد، به نیکی نیک!

زن فرعون هم، ز نوع زن است

که ز نیکی بمرد طعنه زن است

من نگفتم که: هر زنی خوب است

هر که نامش زن است، مطلوب است

همچو مردان که راد و رد دارند

صنف زن نیز نیک و بد دارند

قصه یی یاد دارم از مردی

نیک و بد دیده یی، جهان گردی

که درین گفتگو مراست گواه

گوش کن، گوش؛ تا بجویی راه

بود از این پیشتر به نیشابور

شاهی، از عدل و جهان معمور

بر سر افسر، بدست خاتم داشت

عدل کسری و جود حاتم داشت

هم رساندی بتاجداران تاج

هم گرفتی ز باج گیران باج

پسری داشت چارده ساله

چون مه چارده خطش هاله

نوجوانی بناز پرورده

از مهش آفتاب در پرده

نارون قدی، ارغوان خدی؛

که نبودی صفاش را حدی

روز و شب، آن زجام عیش خراب

بود گرم شکار و مست شراب

چون بنخجیر روی آوردی

تا نشستی به پشت زین، کردی

از نی تیز و آهن شمشیر

دشت ز آهو تهی و بیشه ز شیر

چون نشستی بعیش خانه ی کی

از کف ساقیان گرفتی می

کندی از باده چون شدی خندان

شیر را پنجه، پیل را دندان

همدمش کس نه، غیر همسالان

همه در خدمتش نکوفالان

بود روزی نهاده کج کلهی

چتر بر سر، روان بصید گهی

چترداران، زهر کناره دوان

آفتابی بزیر سایه روان

ناگه از دور خرقه پوشی دید

خرقه پوش، تمام هوشی دید

که باو میکند نگاه از دور

می کشد گاه گاه آه از دور

دل ز داغش، چو شمع بریان است

گاه خندان و گاه گریان است

گاه چون عندلیب، گرم خروش؛

گه چو پروانه از فغان خاموش

بود آشفته مرد آزاده

از وی آشفته تر ملک زاده

کاین سیه روز روزگار زده

از چه نالان بود چو مار زده؟!

گفت: گوهر بره فشاندندش

برده در بارگه نشاندندش

تا خود از صیدگاه باز آید

سوی آن انجمن فراز آید

باز آمد چو خسرو چالاک

باز در دست و صید در فتراک

دید چون شاهزاده را درویش

در دم از جای خاست بی تشویش

برهش تحفه ی دعا آورد

راه و رسم دعا بجا آورد

گفت: شاها شهان غلامانت

دستگیر زمانه دامانت

تاجداران، که زیبشان تاج است

تخت گیران، که تختشان عاج است

سایه ی تاج تست بر سرشان

پایه ی تخت تست در برشان

هرگز از تو، تهی مباد سریر

باد بختت جوان و رایت پیر

هوشیاری، می ایاغ تو باد

روشنی، مایه ی چراغ تو با د

بنهندت بپا سر تسلیم

شه و شهزادگان هفت اقلیم

خم مبیناد، تازه شمشادت

غم مبیناد، خاطر شادت

دید شهزاده چون در اخلاصش

برد با خود بخلوت خاصش

یافت زو چون نشان آگاهی

داد جایش بمسند شاهی

کار از قصه و فسانه گذشت

سخنی چند در میانه گذشت

تا ملک زاده ی همایون فال

کرد از حال خرقه پوش سؤال

گفت: آشفتگی حال تو چیست؟!

سبب گریه و ملال تو چیست؟!

گاهت این گریه، گاهت این خنده؛

از چه راه است ای منت بنده؟!

پاسخش داد آن شکسته ی عشق

که دل کس مباد خسته ی عشق!

عاشقم، عشق را قرار این است؛

عاشقان را قرار کار این است

گاه گریند بر امید وصال

گاه خندند بر خیال محال

گفت شهزاده، کیست دلدارت

که باینجا رسید ازو کارت؟!

بازگو، از طبیب درد مپوش؛

در نهانی درد خویش مکوش

چاره یی تا بزاری تو کنم

بزر و زور یاری تو کنم

خرقه پوش، آهکی بدرد کشید

که ملک چاشنی درد چشید

دست از جیب خرقه بیرون کرد

صورتی از بغل برون آورد

بملک زاده داد و اشک فشاند

همنشین را بروز خویش نشاند

دید شهزاده صورتی چون ماه

بیخود از دل کشید آه و چه آه

رفت از هوش، چون بهوش آمد

چون نی از ناله در خروش آمد!

گفت: این ماه سرو قامت کیست؟!

جلوه گاهش کجا و نامش چیست؟!

گفت درویش کای ملک زاده

جام خالی مبادت از باده

این مه سرو قد که رشک پری است

دختر پادشاه شهر هری است

گذرم چون بآن دیار افتاد

کار در دست روزگار افتاد

برد دل این نگار از دستم

کرد بیخود مز نرگس مستم

چون بطاووس نیست همسر زاغ

نه هما را هم آشیانه کلاغ

شد باین پیر عقل راهنمون

که کشم صورتش به پرده کنون!

عاشق روی این پری نازم

لیک در پرده عشق میبازم

دوستانی که مست دانندم

میر صورت پرست خوانندم

زان جهان دیده مرد آزاده

چون شنید این سخن ملک زاده

از می عشق، جرعه یی نوشید

خرقه یی چون قلندران پوشید

نه پدر را ز حال کرد آگاه

نه کسی برد از کسان همراه

شد پیاده روان بشهر هری

رسد آنجا مگر بوصل پری

چند روزی که رفت بی توشه

خواست گیرد ز خرمنی خوشه

رهش افتاد در دهی ناگاه

بدر خانه یی رسید از راه

دست بر حلقه زد غریبانه

کاید از خانه صاحب خانه

ناگه آمد زنی برون ز سرا

کای گدا، در زنی بسنگ چرا؟!

گفت شهزاده : مرد خانه کجاست؟!

نیست بلبل در آشیانه، کجاست؟!

گفت زن: رو که مرد من مرده است

یا سگش در خرابه یی خورده است!

یا به یخچال از پی یخ شد

یا زهیزم کشان دوزخ شد

غرض امروز بلکه فردا نیز

ناید آن گنده پیر، از اینجا خیز

گفت این و ز بخل در بر بست

رفت و بر روی میهمان در بست

ز آمدن بود شاهزاده خجل

از خوی شرم مانده پای بگل

ناگه آمد ز یک طرف مردی

پشت خم، موسفید و رو زردی

چشم و گوش و زبان فتاده ز کار

بعصا داده پای را رفتار

سلک دندانش، از کهنسالی

ریخته؛ درجش از گهر خالی

شد ملک زاده و سلامش کرد

دید چون پیرش، احترامش کرد

جست از وی سراغ راه نخست

نابلد بود، راه از وی جست

گفت: من خود ز راه بیخبرم

لیک در نیم فرسخی پدرم

چون روی، گویدت که راه کجاست

پس ملک زاده، عذر از وی خواست

رفت گامی که تا عیان شد ره

دهی از مرغزار جنت به

ساحت ده چو گشت جلوه گهش

بدر خانه یی فتاد رهش

دست بر حلقه آشنا چون کرد

هم زنی سر ز خانه بیرون کرد

کای برادر بگوی کارت چیست؟

بر در خانه انتظارت چیست؟!

گفت شهزاده : صاحب خانه

هست در خانه، راست گو یا نه؟!

پاسخش داد زن، که: شوهر من

رفته از خانه، ای برادر من

لیک بنشین، که میرسد از راه

بود شهزاده در سخن، ناگاه

مردی از ره رسید چل ساله

گل رویش شکفته چون لاله

آمد از راه و میزبانی کرد

با ملک زاده همزبانی کرد

گفت با او که آشنای تو کیست؟!

بر در خانه مدعای تو چیست؟!

گفت شهزاده: راه رو پریم

از نشابور، قاصد هریم

راه گم کرده ام ز نادانی

ورنه کاریم نیست تا دانی

جست ازو راه و گفت گفته ی پیر

مرد گفتا که :عذر من بپذیر

در جوانی، بآن خجسته دیار

رفته بودم بحاجتی یک بار

نیست در خاطرم کنون آن راه

خود ازین راه نیستم آگاه

لیک، فرسنگکی ازینجا دور

هست جایی خوش و دهی معمور

پدر من، که عمرش افزون باد

دشمنش را دل از فلک خون باد

سرو سالار آن خجسته ده است

روزش از روز در زمانه به است

نیست از دوری رهش تشویش

رفته هر راه را ز صد ره بیش

گر روی سوی او ز آگاهی

خضر ره اوست هر کجا خواهی

رفت چون شاهزاده گامی چند

خود بهر گام یافت کامی چند

ساحتی یافت، چون سواد بهشت

طرف جو، پای گلبن و لب کشت

شد سواد دهی بدیده ی عیان

سبزه از هر کناره، ده بمیان

خانه یی دید رفته آب زده

طاق آن راه آفتاب زده

در آن همچو چشم عاشق باز

کاید از راه یار یار نواز

گرسنه، تشنه، پادشه زاده؛

در کناری بحیرت استاده

ناگه آمد برون ز خانه زنی

بمه و آفتاب طعنه زنی

زلف، مشکین کمند گوهر کش

بسته بر رو عصابه ی زرکش

گفتش: ای میهمان فرخ فال

مرحبا مرحبا، تعال تعال

خانه ی تست، نیست خانه ی غیر

خیر مقدم بیا، قدمت بخیر

بر رهش، از دو زلف مشک افشاند

میهمان را بصدر صفه نشاند

عذر ازو خواست، با هزار زبان

لیک دور از طریق بی ادبان

کرد از گفتگوی نرمش گرم

لیک بیرون نشد ز پرده ی شرم

نان گرم، آب سرد پیش آورد؛

ز آنچه شهزاده خواست، بیش آورد

دست و پایش، بآب گرم بشست

بستر افگندش از کرم که نخست

بر سریر حریر پا ساید

شاید از رنج راه آساید

گفت شهزاده اش که: راست بگو

صاحب خانه در کجاست بگو؟!

گفت: اینک رسید هر جا بود

خاطرت شاد باد و دل خشنود

ناگه آمد جوان زیبایی

کرده در بر قبای دیبایی

چهره گلرنگ همچو لاله ی باغ

قد چو شمشاد و موی چون پر زاغ

سوی شهزاده آمد از ره راست

معذرتها که خواست باید، خواست

گفتش : اهلا و سهلا ای ز کرم

کرده بر من خرابه باغ ارم

چون هما سایه بر سر افگندی

خار را گل ببستر افگندی

بنده ی خویش را شدی دمساز

من تو را بنده و تو بنده نواز

خدمتی گوی تا بجا آرم

جان چو خواهی، نگفته بسپارم

کیستی ای نهال باغ دلم؟!

کز تو روشن بود چراغ دلم

از کدامین دیار آمده ای؟!

از چه گلبن ببار آمده ای؟!

گرچه با بنده راز نتوان گفت

باز گو آنچه باز نتوان گفت!

گفت: مهمانیم رسیده ز راه

بتو آورده از زمانه پناه

دید مهمان، چو میزبان را دوست

سر خود گفت سر بسر با دوست

میزبانش نمود راه هرات

خضر گفتش کجاست آب حیات!

رهنمایی کوی یارش کرد

دادمی چاره ی خمارش کرد

چون ملک زاده یافت راه از وی

شد پس از شکر، عذر خواه از وی

بعد از آن گفتش: ای تو رهبر من

سایه ی منت تو بر سر من

خوش ز کار تو مانده در عجبم

گر بپرسم مگوی بی ادبم

مشکلی دارم، ار تو،مشکل من

حل کنی، وارهد ز غم دل من

از چه راه است ای گزیده جوان

آب جوی جوانی تو روان؟!

هست چون روی دشمنت، مویت؛

نیست موی سفید در رویت

پسرت، چین برویش افتاده

هم سفیدی بمویش افتاده

گفت: آری پدر جوان عجب است

کش ز پیری پسر عصا طلب است!

لیک دارد بسی حیا زن من

سازگار است و پارسا زن من

خوی او داردم همیشه جوان

همچو سرو و سمن ز آب روان

پسر من، که پیرتر ز من است

دلش آزرده از سلوک زن است

پسر او، که پیرتر ز پدر؛

گشته، خون زن وی است هدر!

زن، چو در خانه نیست کدبانو

مرد، سر بر ندارد از زانو

خانه ی هر سه را چو دیدستی

سخن هر سه زن شنیدستی

عجب است اینکه خود نیافته ای

زیرکی، بوریا نبافته ای!

شد چو آن نیک مرد آزاده

از کرم خضر راه شهزاده

به هری رفت و همعنان پری

به نشابور شد روان ز هری

غرض این قصه بهر آن گفتم

از برای تو این گهر سفتم

که زن نیک و بد بود بسیار

گوش کن پند من، بهانه میار

رو، زن نیک در نکاح آونر

کآنچه من گفتم آیدت باور

نوع زن را، مگو بدند تمام

مادر خویش را مکن بدنام

گفت سلطان عاشقان محمود

کز ازل بود طالعش مسعود

روز و شب بود در حریم وصال

با پری پیکران حور مثال

عشرت اندوز، چون ز سرو تذرو؛

محفل افروز، چون تذرو از سرو!

آستانش، ز دختران گلشن؛

آسمانش، ز اختران روشن!

همه بودندش از وفاکیشان

لیک سلطان غزنوی زیشان

مایل هیچ دلنواز نبود

دلنوازیش جز ایاز نبود

بودش از دست یار روحانی

راحت روح راح ریحانی

از ملوک آمد، این طریق سلوک

نتوان تافت سر ز دین ملوک

گفتم: ای یادگار میمندی

ای نظر بسته از خردمندی

باز شهنامه خوانی از محمود

روح فردوسی از تو ناخشنود

همه شهنامه دیده ایم آخر

گر ندیده شنیده ایم آخر

از زمان کیومرث تا حال

که بود ماجرا بدین منوال

از خدیوان و خسروان و شهان

که بسر برده اند عیش جهان

نبود کس باین صفت مذکور

در بدی در جهان شدی مشهور

خسرون زمین، شهان زمن

که نبودند آگه از تو و من

همه وصل زنان طلب کردند

با زنان عشرتی عجب کردند

خوانده باشی، چه کرده از شنگی

با سکندر کنیزک چنگی

این سخن راست شاهد دیرین

عشقبازی خسرو و شیرین

عشقبازی مرد و زن نه همین

بود اندر میان اهل زمین

در فلک نیز حسن زن شهره است

مشتری نیز مایل زهره است

شده این قصه ها فراموشت؟!

نقل محمود مانده در گوشت؟!

ای سرت خیزه تر ز خیره سران

شاه محمود نیز چون دگران

دامنش گر بود ز شهوت پاک

ز آنچه من گفتمت ندارد باک

ور بدرد تو مبتلا باشد

چون تو، در قید این بلا باشد

سخره ی مرد و زن بود چون تو

مورد بحث من، بود چون تو

عشقبازی ندارد این عیار

بگدایی و پادشاهی کار

گفت: این قطعه ز اوحدی پند است

کادمی را نکاح زن بند است

پسری با پدر بزاری گفت:

که مرا یار شو بهمسر و جفت؛

گفت: بابا، زنا کن و زن نه!

پند گیر از خلایق، از من نه!

بزنا گر بگیردت عسسی

بهلد، کو گرفت چون تو بسی

زن بخواهی، تو را رها نکند!

ور تو بگذاریش، چها نکند!

آن رها کن که آب و هیمه نماند

ریش بابا نگر که نیمه نماند!

گفتم: ای شاعر حکیم ندیم؛

شیخ نجدیت آشنای قدیم

اوحدی، شاه ملک فقر و فناست؛

در خور صد هزار مدح و ثناست

پسر خویش را، نصیحت کرد

از کرم منعش از فضیحت کرد

گفت این قطعه نیز اگر با پور

بود قطع علایقش منظور

ترک زن، ترک شهوت است وغرض

شهوت آرد هزارگونه مرض

خواست آزاد سازدش از بند

بند مردان بود زن و فرزند

آنکه منع پسر کند ز نکاح

کان بفتوای شرع گشته مباح

منع او از لواطه گر نکند

به که دعوی دین دگر نکند

خلف خویش را چو خواست حضور

که مبادش رسد بزهد قصور

کی شود پیشوای امت لوط

تارک نان خورد چگونه بلوط

گفت: ایزد بمصحف عربی

وصف ولدان کند بقول نبی

عشق ولدان، طریق عاقل دان؛

که خوش آید بهشت از ولدان

گفتمش : ای مفسر آگاه!

ای همه پیروان تو گمراه!

حور و غلمان بوستان بهشت

همه پاکیزه اند و پاک سرشت

نیستند آن گروه آسوده

چون من و چون تو دامن آلوده

زهر آلایشند، پاک همه

پاک ز آلودگی خاک همه

کارهایی که در نظر داری

نیست آنجا اگر خبر داری

گر نداری خبر، خبر دهمت؛

خبر از کار خیر و شر دهمت

دیگر ار حسن باشدت منظور

نه ز غلمان کم است جلوه ی حور!

جلوه ی حسنت، ار غرض باشد

میل حورت نه این مرض باشد

گفت: یک نوع نیست با ما زن

مرد با مرد یار و زن با زن!

گفتم: این بحث نیست، سفسطه است

غرضت زین حدیث مغلطه است

صنف زن، صنف مرد یک نوع است

صحبت آن دو صنف بالطوع است

جفت خواهد همه سفید و سیاه

وحده لا اله الا الله

نر و ماده ز جنس هر حیوان

کآفریدش عنایت یزدان

بهم آمیزشی عجب دارند

از خدا وصل هم طلب دارند

این هم از حکمت خداوندی است

گل حکمت بسش برومندی است

گرنه این شوق بودی از دو طرف

نطفه ضایع شدی و نسل تلف

کس نر و ماده را جدا نکند

تو مکن، ور کنی خدا نکند

گفت: چون ناقص است عقل زنان

عاقلان نشنوند نقل زنان

مرد، سرگرم صحبت مرد است

ز اختلاط زنان، دلش سرد است

گفتمش: آری، ای رفیق آری؛

هر کسی راست در جهان کاری

پری از آدمی رمیده خوش است

آدمی زاد آرمیده خوش است

صحبتی کان بدانش افزاید

خاصه ی مرد دان، ز زن ناید

شهوت انگیز صحبت ار خواهی

خاص زن دان، وگرنه گمراهی

نگه زن چو بینی و خنده

گر همه مرده یی، شوی زنده!

گفت: با نوع مرد، از آنم دوست

که چو مغز است و نوع زن چون پوست

نوع زن را، سرشت از جهل است

کار جهل زنان مگو سهل است

گفتم: ای نور دیده ی خناس

وز تو خناس را بدل وسواس

بخدا میبرم پناه از تو

که شد آیینه ام سیاه از تو

نیست افسانه ی تو بی غرضی

مرضی داری وعجب مرضی!

زن نگفتم که غیر بوس و کنار

بدگر کارها ندارد کار

زن که شد شمع خلوت خوبی

آگه است از رموز محبوبی

حکم دارد ز ماه تا ماهی

گو مبادش ز حکمت آگاهی

در اشارات هست چون بینا

گو مدان نام بو علی سینا

درد صد دل دوا کند بدو بوس

گو مخوان نسخه های جالینوس

چون بود نوگل ریاض جمال

گو ریاضی نباشدش بکمال

گرش آگاهی از طبیعت نیست

خارج از شارع شریعت نیست

آنکه مانی ندیده مانندش

مانده حیران ز نقش دلبندش!

گو به پرده مباش چهره نگار

نکشد تا به بت پرستی کار!

آنکه چون سرو شد قدش موزون

سرو را دل ازو چو فاخته خون!

گو: نگوید چو من ز نادانی

شعر و آخر کشد پشیمانی

گفت: زن نیست جز رفیق فراش

نتوان گفتن این سخنها فاش

نه سقنقور خورده ام که مدام

کنم از بهر جفت عمر حرام

بهر یک شب، نه بهر یک ساعت

روزها جفت را کنم طاعت

از زنانم، بجز زیان نبود؛

در دلم ذوق ماکیان نبود

منکه رنج فریسموسم نیست

تیزی شهوت خروسم نیست

صحبت مرد، مایه ی هنر است

نخل دانش، ز مرد بارور است

مرد، از مرد کرد کسب کمال

پیش مردان، کمال به ز جمال

گفتم: ای روشن از تو شمع دروغ

در چراغت، کسی ندیده فروغ

اگر این راه راست می پویی

اگر این حرف راست میگویی

چون ز دانشوران چل ساله

میری چون ز شیر گوساله؟!

وز سه ده ساله عارفان تمام

میگریزی چو از عقاب حمام!

تو که قطع نظر ز زن کردی

مرده را شمع انجمن کردی

نیست جز امردت، ز مرد مراد

پرده ی هیچ کس، چنین مدراد!

گفت: معشوق بی نقاب خوش است،

مهر تابان، نه در سحاب خوش است!

می نبینی که طلعت پسران

بی نقاب است و نیست عیب در آن

ور بود عیبشان ز رخ پیدا

نشود کس ز عشقشان شیدا

نه زنان، کز فریب می کوشند

پرده یی تا بعیب خود پوشند

مردی، از ره مرو بحیله ی زن

حیله ورزند بس قبیله ی زن

با کسی بایدت معامله کرد

که نباید تو را مجادله کرد

نه که گندم نموده، جو دهدت

خرمن کاه را گرو دهدت

بست بر من ره از لعل و لیت

از هلالی گواه خواست این بیت

«کس چه داند که در پس چادر

طلعت دختر است یا مادر»؟!

گفتم: ای پیر مکتب تلبیس

ای تو را گفته عبده ابلیس!

با تذرو ریاض روحانی

نرسد زاغ را نوا خوانی

گوش کن، ای هم آشیانه ی من

چو نوا خیزد از ترانه ی من

آنکه در پرده نیست رخسارش

می نشاید نهفت ز اغیارش

همه کس، گل ز باغ او چیند

سوی او رفته روی او بیند

و آنکه پرده برخ کشیدستش

چشم نامحرمان ندیدستش

نیست پیراهن حیا چاکش

نیست آلوده دامن پاکش

بی حجاب است اگر رخ چو مهش

کس ندارد ز چشم بد نگهش

اگر آید برون ز ستر عفاف

نیک و بد میکنند میل زفاف

دیگران هم، بجز تو دل دارند؛

وز نم اشک، پا بگل دارند

بتو تنها کجا گذارندش؟!

رفته رفته بدام آرندش!

میزنی لاف عشق، رشکت کو؟!

بلب آه و بدیده اشکت کو؟!

چهره ی دوست، بی نقاب مباد

هیچ معشوق، بی حجاب مباد

چهره ی آفتاب عالمتاب

گر نقابی نباشدش ز سحاب

دیده را، دیدنش کند بی نور

چه ز نزدیک بنگری، چه ز دور

ماه را گر بکف نقاب بود

دیده را به ز آفتاب بود

می نبینی که گل که بی پرده است

سر به بی پردگی برآورده است

تا بباغ است صاحب سامان

زندش خار چنگ بر دامان

دامنش، هر نفس بدست خسی است

هر خسی را بوصل او هوسی است

چون کند جلوه بر سر بازار

ز اهل بازار میکشد آزار

هر که او برگ عیش ساز کند

دست بر دامنش دراز کند

دانه ی در کز ابر نیسان زاد

پا بخلوتسرای بحر نهاد

تا بدریا نهفته در صدف است

صدفش را بمهر و مه شرف است

آبرویش، بجاست پیوسته

در بنامحرمان فرو بسته

چون بدریا برآردش غواص

از صدف جا کند بمخزن خاص

هر تنک مایه، نیست دسترسش

که خریدار گردد از هوسش

گاه بر تاج شهریاران است

گاه در گوش گلعذاران است!

گفت: زن دستیار ابلیس است

شیوه ی زن تمام تلبیس است

بلکه ابلیس هم، گریزد ازو

ای بسا فتنه ها که خیزد ازو!

گفتم: اینهم ز پارسایی او

که رمد دیو از آشنایی او

کس ز زن،غیر دیو نگریزد

کس بزن غیر دیو نستیزد

دیو اگر نیستی، ز زن مگریز

دیو اگر نیستی، بزن مستیز!

گفت: گوشی ز زن وفا نشنید

زن وفادار، هیچ دیده ندید!

گفتم: از عمر بیوفاتر نیست

کیست کش چشم ازین جفاتر نیست؟!

لیک نشنیده ام جوان یا پیر

که بگوید ز عمر گشتم سیر

تو چه نالی ز بیوفایی زن

گشته یی سیر ز آشنایی زن

گفت: زن هیچکس بمن ندهد

چکنم کس بمن چو زن ندهد؟!

گفتم: این عذرها، موجه نیست

اینقدر هم حریفت ابله نیست

دختر هر که خواهی از که و مه

پدرش نفگند بکار گره

تو خریدار و، او فروشنده

نیست محتاج سعی کوشنده

یا ز رحمت به تشنه آب دهد

یا بطرزی خوشت جواب دهد

با دو سه کس، چو این سخن گویی

بیقین کام از یکی جویی

کس در آن کارت ار نگردد یار

نکند منع هم تو را زان کار

دوستی خود اگر عیان نبود

دشمنی هم در آن میان نبود

پسری کو بود زنخ ساده

بودش قد چو سرو آزاده

بد برویش اگر نگاه کنی

گر غیور است، جان تباه کنی

ور ز بیعزتی شود رامت

فتد از حرص دانه در دامت

پدرش جیب رحم چاک کند

بیکی خنجرت هلاک کند

هر که این بشنود ز دشمن و دوست

همه گویند : حق بجانب اوست!

هم جگر خواریت ز طعن کنند

هم دل آزاریت ز لعن کنند

پسر ودختری اگر داری

ز آنچه من گفتمت خبر داری!

گفت: زن میدهند، لیک بمال

کس نگیرد بجای مال کمال

ور بگیرم زن ای رفیق بقرض

نفقه، کسوه، گردد آن دم فرض

در دیار شما کسی صدقه

ندهد تا بزن دهم نفقه

گفتم: از قرض احتزازت چیست؟!

دست کوته، زبان درازت چیست؟!

پیش ازین قرض عیب بود و کنون

خردم شد بقرض راهنمون

نیست در عهد ما کسی امروز

کآتش قرض نبودش جانسوز

مگر آسودگان سیم آور

ور بگویند نایدم باور

قرض کن، ز آنکه بر خداست روا

قرض از تو، ادای آن ز خدا

دگر آن کودک زنخ ساده

مفت هرگز نگرددت گاده

از کفت تا برون نیارد سیم

کان سیمت، کجا کند تسلیم

آنچه کار پسر از آن شد راست

زن از آن بیشتر نخواهد خواست

پسری، ناکسی اگر یابی

که بیک حبه پنجه اش تابی

دختری نیز میتوانی جست

که کمانش ز فاقه باشد سست

اگر آن قدر زر که هر روزه

باید آری بکف بدریوزه

پسران را دهی نهان بمرور

از تو عجز و از آن گروه غرور

مدتی گر دهی بیکبارش

همه ی عمر تا کنی یارش

ضامنش من، که بنده ی تو شود

بنده ی سرفگنده تو شود

گفت: چون زن کنم ز نسیه و نقد

افگنند اخترم بعقده ی عقد

حجله ی خود دهم بعاریه زیب

که عزیز است میهمان غریب

زین غمم، دل مدام خون باشد

که جمال عروس، چون باشد؟!

خیزد از جان، دمی هزار غریو

کاید از در درون پری یا دیو؟!

تا چه باشد نصیب من ز قضا

بقضا زیرکان دهند رضا

غرض، آید چو وقت بانگ خروس

آورندم زنان بخانه عروس

یا بود شمع حجله ی اقبال

یا بود برق خرمن آمال

چون مرا دید مفلس و قلاش

کیسه از زر تهی و، کاسه ز آش

گر بود سازگار آن مهوش

زند از خجلتم بجان آتش

ورنه کاری کند که جان سوزد

ز آتش فتنه ام جهان سوزد

چون ز بدخوییش شوم دلتنگ

رسد اندر میانه کار بجنگ

من دهم پند و، او دهد دشنام؛

پیش همسایگان شوم بدنام

گر برخ سیلیش زنم ناچار

که ببندم زبانش از گفتار

سر کند شیون و خروش و فغان

چون ز غازی ستم رسیده مغان

ز فغان او نبسته لب، ناگاه

پدر و مادرش شوند آگاه

خواهران و برادرانش نیز

کرده چنگال تیز و دندان تیز

یک طرف عمه، یک طرف خاله

خال وعم، هر یکی نود ساله

زن و مرد عشیره، پیر و جوان

ز پی یکدگر رسند دوان

عالم از دود آه کرده سیاه

همه در ذکر آه و واویلا

همه مو کنده، رو خراشیده

همه بر فرق خاک پاشیده

همه در دامن من آویزند

در پی اینکه خون من ریزند

کشدم آن بخانه ی قاضی

کندم این بمرگ خود راضی

آنچه با کس زبان تیغ نکرد

تند تیغ زبان دریغ نکرد

ظلم از آن قوم و الأمان از من

خلق در عبرت آن زمان از من

تو کجایی که از تو شرم کنند؛

دل سخت از دم تو نرم کنند!

تو کجایی که آیمت به پناه؟

تا کنی دستشان ز من کوتاه!

تو کجایی که گیرمت دامن؟!

تا رهم زان میان غوغا من!

گفت: گیرم که حیله یی بازم

روز او را ز خود رضا سازم

تو بگو: شد چو روز شب چکنم؟!

............................

پی دلجوییش چو برخیزم

همچو برقش بخرمن آویزم

فتنه های نهان، عیان آید؛

پای فرزند در میان آید

آن زمان بهر آن ستمگاره

بایدم کرد فکر گهواره

چند میگویی از جگر گوشه

نه جگر گوشه میخورد توشه؟!

نیست در خانه مکنت و مایه

افگنم چند رو بهمسایه

این جگر گوشه نیست، داغ دل است؛

داغ دل را مگوی باغ دل است

راستی، منکه ملک و مالم نیست؛

طاقت خجلت عیالم نیست

گرسنه مادر و برهنه پسر

در میان من فشانده خاک بسر

چه عجب گر نحوست اختر

من پسر خواهم او دهد دختر

آن زمان، اول جگر خواری است

یعنی آغاز محنت و زاری است

گر رهاند ایزدم ز رسوائی

که نشد آن غزاله صحرائی

بایدم گلشن از پی شوهر

که رسانم بمشتری گوهر

غرض، آن روز، روز تشویش است؛

من چگویم، چه فتنه ها پیش است؟!

بالله، این دردهای پنهانی

همه کس داند و تو هم دانی

عیب زن، از شماره بیرون است؛

از شمار ستاره افزون است

آنچه دارم کنون بیاد این است

آنکه خاکم بباد داد این است

پس ازین، یک بیک بیان سازم

گر نهان باشدت، عیان سازم

گفتم: این شبهه، شبهه یی است قوی؛

گوش کن، حل یک بیک شنوی

حل این شبهه، بر من آسان است

گر تو را عقل ازو هراسان است

گفتم: این کار کار آسان است

بی سبب زان دلت هراسان است

سعی کن کز فسون دلاله

بینی آن ماه چارده ساله

گر پسند آیدت، چه بهتر از آن

از ندامت مباش دست گزان

ورنه جای دگر بگیر سراغ

تا شود جمله روشنت ز چراغ

از زنانت زنی پسند افتد

نو غزالیت در کمند افتد

تا نسازی ز غم پریشانش

مکن اندیشه یی ز خویشانش

گر زن از تو، تو از زنی خشنود؛

فتنه یی در میان نخواهد بود

ساعتی کز تو باشدش دل شاد

نکند از پدر ز مادر یاد

نه بکار برادرانش کار

نه دل از هجر خواهرانش زار

نه ز عم یاد آورد، نه ز خال

نه ز عمه، ز خاله، پرسد حال

گر برنجند ازو، غمش نبود

ور بمیرند، ماتمش نبود!

گفتم: ای بیخبر خوری تا چند

غصه ی روزی زن و فرزند؟!

مرد و زن، هر که در جهان آید

روزیش پیشتر ز جان آید

روزی خود خورند از که و مه

گر شوی در میان تو واسطه به

نام نیک از تو، روزی از ایزد

عاقل از نام نیک نگریزد

وگر، از دخترت دل است دو نیم

از خیالات دور داری بیم

پند من بشنو و مکن دیگر

شکوه از دختر، آرزوی پسر

از خدا، چون طلب کنی فرزند

گو: الهی بود سعادتمند

زاده گر شد پسر و گر دختر

گر بود هوشمند و نیک اختر

پدرش دایم از جهان شاد است

از جفای زمانه آزاد است

ورنه، روز پدر ازوست سیاه

ریزد از دیده خون، ز دل کشد آه

نیست بالله در میان فرقی

که ببحر غم، این چنین غرقی

ز چه از اختران حذر داری؟!

خود ز کار پسر خبر داری!

تو که سینه زنان و جامه دران

عمری افتاده از پی پسران

پسری کز تو در وجود آید

رفته رفته، بحسنش افزاید

تا شود قامتش چو سرو بلند

افگند کاکلش بدوش کمند

هوس شاهد و شراب کند

خانمان پدر خراب کند

چون تو قومی سیاه دل هستند

که ز نقد حیا تهی دستند

دانه ریزند، کش بدام کشند؛

تو کنی، از وی انتقام کشند!

دختر زشت، باز در پرده است

نشود فاش اگر بدی کرده است

پسرت گر غلط رود گامی

غافل از وی مشو، که بدنامی!

پسر و دختر، ای رفیق یکی است

فرقشان در میان نبوده و نیست

هر دو، گر نیک ماه وخورشیدند

قابل تختگاه جمشیدند

هر دو گر بد، عدوی بی باکند؛

در خور ماردوش ضحاکند

هر دو گر نیک، جان جانانند،

پور یعقوب و دخت عمرانند

هر دو گر بد، کشنده عفریتند

در خور چوب و نفظ و کبریتند

هر دو گر نیک، سرو و شمشادند

پدران از جمالشان شادند

هر دو گر بد، گزنده جانورند

دشمن جان مادر و پدرند

ای بسا بوده، ناخلف پسران

در خلافت مخالف پدران

ای بسا دختران، کز آگاهی،

پدران را کنند همراهی

گفتگوی مرا گواه آمد

پسر نوح و دختر احمد

گفت: چون مرد پا بشصت نهاد

ساقیش را قدح ز دست فتاد

ضعف قوه، ز دست کارش برد؛

قوه ضعف، اختیارش برد

جوی صلبش، ز آب خالی شد

مخزنش، خالی از لآلی شد

خفت از ضعف، قائم اللیلش

ریخت بر کشتزار تن، سیلش

هم کمر سست گشت، هم زانو

کدخدا منفعل ز کدبانو

با زن، ار نرد دوستی بازد

باید او را ز خود رضا سازد

زن نه شایق بود بحسن و کمال

زن نه عاشق بود بجاه و جلال

زن نه قایل شود بنام و نسب

زن نه مایل شود بخلق و ادب

زن نه وجد و سماع میخواهد

قصه کوته، جماع میخواهد!

ناید آن بینوا چو از دستش

که کند از می منی مستش

تو بگو: آن زمان چه چاره کند؟!

پرده ی خود چگونه پاره کند؟!

گر دهد دل بنازنین پسری

نکشد هیچگونه دردسری

با چنان نازنین که میدانی

عشق بازد بپاک دامانی

شب نگیرد اگر ببر او را

نشود روز خون جگر او را

روز نارد اگر در آغوشش

شب نبیند ز غم سیه پوشش

اگر او را نخسبد اندر مهد

نگسلد از میانه رشته ی عهد

باز هم نغمه، هم زبان باشند؛

عندلیب یک آشیان باشند

نه برنجش بهانه ساز کند

نه بغوغا زبان دراز کند

نه بدر لعل را تراش دهد

نه بفندق سمن خراش دهد

نزند از غضب برخ سیلی

نکند برگ لاله را نیلی

نبرد شکوه پیش همزادان

نکند گریه همچو شیادان

نه ز سر معجر افگند بر خاک

نه بتن پیرهن کند صد چاک

نه سپارد طریق خود رایی

نه برآرد سری برسوایی

نه بمفتی برد شکایت او

نه بقاضی کند حکایت او

گر باین کوچه جسته ای راهی

زین سخنها که گفتم آگاهی

گرنه چون من ز دردمندانی

حاش لله، که درد من دانی!

گفتم: ای یار ناپسندیده

ای ببرهان خویش خندیده

باز آراستی بساط جدل

آخر این شرط بود از اول

کز جدل هر دو دست برداریم

آنچه دل گفت بر زبان آریم

نه که خواهی مرا فریب زنی

بی ادب پنجه با ادیب زنی

در فریبم مباش خیره بسی

ناکسم گر خورم فریب کسی

آنچه گفتی، شنیدم فهمیدم؛

بتر از وی عقل سنجیدم!

گر به انصاف سرکنی با من

خار شبهه نگیردت دامن

برق تحقیق چون برافروزم

خس و خاشاک شبهه را سوزم

شبهه ات از دو حال بیرون نیست

راه این شبهه از دو افزون نیست

میل هر آدمی ز ناکس و کس

یا ز عشق است، یا ز شهوت و بس!

اگر از عشق، دامنش چاک است

دامن از لوث شهوتش پاک است

آنچه گوید ز وصف گوهر عشق

آنچه خواند ز عشق و دفتر عشق

ننهد کس بحرف او انگشت

نخورد بر دهانش از کس مشت

ور بدریای شهوت است غریق

باز خالی نباشد از دو طریق

یا بود شهوتش هنوز بجا

مانده اندر میان خوف و رجا

ببراهین که پیش ازین گفتم

صاف و رنگین بسی گهر سفتم

باز باید جمال زن بیند

گل ز باغ وصال زن چیند

یا نمانده است شهوتی باقی

شده خالی خم و کسل ساقی

نه بزن میل ماندش نه بمرد

تشنه نه، گو بگرد چشمه مگرد

گفت: تا چند دردسر دهمت؟!

باش کز نکته یی خبر دهمت!

آنچه از صحبت زن است غرض

نیست جز مایه ی هزار مرض

هم بتن، هم بجان زیان دارد

پای تا سر خطر از آن دارد

ضعف جان و قوا، از آن بکمال

شرح آن گویمت علی الاجمال

وصل زن، رنگ چون زریر کند؛

مرا رفته رفته پیر کند

عیب پیری بشرح می ناید

مرگ اگر به بود از آن شاید!

گفتمش : ای مزور سالوس

ای تو بقراط و ای تو جالینوس!

نیستم گرچه از هنرمندان

ولی از طب نه غافلم چندان

ز آنچه ز آشفتگی بیان کردی

رنجهای نهان عیان کردی

راست گفتی، نه جای انکار است

که در این کار عیب بسیار است

آنچه زین رنجها شود حادث

نیست بیهوده باشدش باعث

باعثش، ریزش منی است تمام

همچو باران که خشک کرد غمام

آب کت از کمر چکیده بود

زور زانو و نور دیده بود

کم شود زین که، آنچه زان کم شد

خنده گریه، شکفتگی غم شد!

زن و کودک، یکی است در این امر

خواه زینب شمار و خواهی عمرو

گر از آن هر دو دست برداری

که از آن رنجها خبر داری

شوی از خلق دور و جلق زنی

تخته بر طیلسان خلق زنی

باز آن دردها پدید آید

تبر آهنین به بید آید

گفت: زن را رحم بود جذاب

همچو مستسقی است، تشنه ی آب

خورد او آب، تشنه تر گردد

آتشش ز آب شعله ور گردد

گفتمش: تا بکی زنی راهم؟!

آخر آن قدر از طب آگاهم!

وطی زن، چون طبیعت است ای دوست،

میکند جذب اگرچه از رگ و پوست

ناورد ضعف، لیک آن حرکت

حرکت را ثمر بود برکت

وطی غلمان، که اکل جیفه بود؛

حرکاتش همه عنیفه بود

رگ و پی را، ضعیف و مست کند

نکند گر کس، آن درست کند

حرکت، کان ز طبع ناشی نیست؛

ثمر آن بجز تلاشی نیست

گفت: زن مرد را چو سازد پیر

شود از دیدن رخش دلگیر

رود و با جوان گل رویی

صندلی رنگ و عنبرین مویی

راز پنهانی، آشکار کند؛

من چه گویم دگر چکار کند؟!

گفتمش: خانه ی زن آبادان

کز وفا در سرای شو شادان

صبر آرد که مرد پیر شود

لاله از پیریش زریر شود

بعد از آن مهر گیرد از وی باز

با جوانی ز جان شود دمساز

تو از آن زنی که چابک است و جوان

سمنش تازه است و سرو روان

ماهی، از شیر لب نشسته هنوز؛

نارش، از نارون نرسته هنوز!

غنچه ی او، نکرده خنده هنوز؛

کشتنیهاش مانده زنده هنوز!

نرگس او، نگه نکرده هنوز؛

روز مردم سیه نکرده هنوز!

وحشتی کرده چون پری زدگان

میگریزی چو ز آدمی ددگان؟!

گفت: زن تا جوان بود خوب است

چون شود پیرف غیر مرغوب است!

گفتم: ای پیشه ی تو کناسی

زن چو نیکو بود زده تاسی

باز از هر نگاه و هر خنده

میکشد زار و میکند زنده

چون پسر را رسیده سال به بیست

باید او را بروز خویش گریست

که گلش رفته رفته خار شود

چمن سبزه، خار زار شود!

گفت: چون پیر شد، چه چاره کنم؟!

که نیارم باو نظاره کنم؟!

گفتم: اکنون بهانه میجویی

خفته یی و فسانه میگویی

گل چو در دست گشت پژمرده

نتوان داشت خاطر افسرده

گل دیگر بچین شکفته ز باغ

که کند عطر پروری دماغ

نه که گیری پیاز و بویی سیر

که ز بویش شود دل و جان سیر

تاجوانی تو و جوان است او

مهربان شو، که مهربان است او

تا همی بیند از تو دلجویی

نسپارد طریق بدخویی

تا تو را، مهربانی و یاری است

زخم عشق تو، در دلش کاری است

ندهد جز تو دل، بیار دگر

ناورد رو سوی دیار دگر

چون شودپیر، گر تو هم پیری

نیست حاجت دگر بتدبیری

ور زنت پیر گشته و تو جوان

ناتوان بودن از غمش نتوان

ترک او گوی و یار دیگر گیر

خیز و راه دیار دیگر گیر

تا نیازاردت، نیازارش؛

ور کند شکوه، مرده انگارش!

خدمت خانه، باری آید ازو؛

نیست بیکار، کاری آید ازو!

کودکان تو را، بزرگ کند؛

چون سگ از گله منع گرگ کند

زحمت ار میدهد، طلاقش ده؛

دعوی ار میکند، صداقش ده

گر نداری صداق، جان داری؛

پای رفتن از آن میان داری!

بگذر از آن دیار و، بگذارش؛

دل خود، جمع دار از کارش!

گیرم، او را بود هوای دگر؛

ندهد کس رهش بجای دگر!

ور بیار دگر کند نظری

یاری او نمیکند دگری!

گفت: هستند بس زنان ز شبق

میزنند از شبق طبق بطبق

گفتمش: جان چو رفتن تن چکند؟!

شده قحط الرجال، زن چکند؟!

سیم کوبند آن دو دلبر مست

کوفتن را چو دسته نیست بدست

دست حسرت بیکدگر سایند

از دو هاون بلورتر سایند

نیست چون می که در ایاغ کنند

فکر ضعف دل و دماغ کنند

گاه سایند صندل و گه عود

دل از آن سوده صندلم آسود

گفت: زن گر بهشت رو نبود

دل طلبگار وصل او نبود

ور بود نازنین و ناز آیین

خلقی از هر طرف کنند کمین

دانه ریزند و دام اندازند

بلکه طشتش ز بام اندازند

رفته رفته، بخود کنندش رام

من شوم خود در آن میان بدنام

گفتمش: گل ز باغ چون روید

همه کس مایل است کش بوید

باغ را، باغبان همی باید

ورنه از دزد گل نمی پاید

باغ را، باغبان چو بندد سخت

نبرد هیچ کس گلی ز درخت

ورنه دزدان درش چو باز کنند

دست بر شاخ گل دراز کنند

باغ خواهی، بباغبانی کوش

ورنه چون دزد برد گل، مخروش

آشیان گر بباغ گیرد زاغ

گنه از باغبان بود نه ز باغ

گفت: سلمت، زن یگانه بود

لیک باید چراغ خانه بود

منکه باید کنم جلای وطن

که باین روی نیست رای وطن

بسفر هیچگاه زن نبرم

نقد خود پیش راهزن نبرم

زن پیاده نمی تواند رفت

رو گشاده نمی تواند رفت

محمل زرنگار میخواهد

پرده و پرده دار میخواهد!

زن اگر در سفر رفیق من است

محملش نعش و پرده اش کفن است

منکه خود میگریزم از فاقه

زیر محمل، چسان کشم ناقه؟!

دوستی، با مکاریم نبود؛

طاقت بردباریم نبود

ماند او، من روم به تنهایی؛

ورنه کارم کشد برسوایی

من دو منزل، چو از وطن بروم

زن بماند بخانه من بروم

چاره ام چیست چون عزب مانم

تشنه، ظلم است خشک لب مانم

در سفر، چون شبق احاطه کند،

چکند گرنه کس لواطه کند؟!

خود شنیدی چو قحط سال بود

میته بر آدمی حلال بود!

گفتم: ای نور عقل را سارق

این قیاسی بود مع الفارق

مرد، شهوت اگرچه کم راند

گل رویش شکفته تر ماند

ننهد پا بوادی پیری

ندهد پیریش ز جان سیری

پیش ازین هم خود این سخن گفتی

مشکن گوهری که خود سفتی

ای که بهر پسر سفر کردی

مثل قحط و میته آوردی

در مثال تو میته دانی چیست؟!

گوش کن گر سر جدالت نیست!

میته آن زن بود که پیر بود

یاز زشتی رخش چو قیر بود

گر زن مهوش جوان نبود

د رعزو بت تو را توان نبود

پیرزن یار خود توانی کرد

رفع آزار خود توانی کرد

که ز قحط آنکه خسته حال بود

خورد اگر میته کش حلال بود

لیک افیون نمیخورد هر چند

داند از جوع بایدش جان کند

گفت: کو سرین خوش پسران

گنج سیم است و نیست عیب در آن

گفتم: ای یافته سرین چون گنج!

راحتی دیده، غافلی از رنج

گنج بینی، نبینی آن افعی؛

که تو را چون گزد کشد دفعی

زهر مار است، آتش سوزان؛

زان به تشویش دانش آموزان

نیستی گر بزهر او معتاد

خواهی از زهر او بخاک افتاد

گفت: افسونگر ایمن است از مار

مار را هیچ نیست با من کار

گفتمش: ای فسونگر این افسون

از که آموختی بگو اکنون؟

کاین فسون، آنکه گفت چونت گفت

چه گرفت آنکه این فسونت گفت؟!

گنج بی افعی است گنج زنان

راحت جان شمار رنج زنان

گفت: زن شمع انجمن آراست؛

لیک گویم اگر نرنجی است:

فرجه ی فرج، بحر عمان است؛

شورش بحر، آفت جان است

و آن شکاف دگر بود ره کوه

کوه دارد هزارگونه شکوه

گفتم: ای نکته دان حریفی چند

با حریفان ستم ظریفی چند

راست گفتی بیا و بشنو راست

راستی در میانه حاکم ماست

ای رفیق آنچه خوانیش حمدان

هست ماهی و جان او نمدان

جای ماهی بغیر دریا نیست

چون برآید همان نفس فانی است

کوه باشد، مقام سام ابرص؛

کو بود قاتلش مثاب بنص

رو بدریا، که در بدست آری؛

زورق فقر را شکست آری

مرو از کوه، کز کمر افتی

مزن آن در که در بدر افتی

این نه بحر است، منبع جان است؛

چشمه ی پر ز آب حیوان است

گفت: باغ ارم چو شد نمناک

دل خشنود را کند غمناک

گفتم: ای در ره خطا زده گام

صبحدم گر بوقت جستن کام

یعنی از برگ لاله ژاله چکد

باده از لعلگون پیاله چکد

به که ریزی شب ای رفیق بهان

آب در مخزن جعل ز دهان

مگرت گوش ازین سخن کر شد

که نجس، تر چو شد نجس تر شد

گفت: فریاد از فراخی فرج

کس نشد تنگدل ز تنگی شرج

تنگی فرج نیست جز یک شب

که کند سرخ آن شب از خون لب

شرج، چون فرج دختر بکر است

عاقلان را چه حاجت ذکر است؟!

گفتم: ای در طریق دانش لنگ

ای ره روزی تو آمده تنگ

نوع زن را درین مسدس کاخ

جز مسامات هست بس سوراخ

همه بهر دخول ساخته نیست

همه را یک نوا، نواخته نیست

نیست راه دخول، غیر فروج

میکند از شروج فضله خروج

تو بجای خروج کرده دخول

نیست این کار مردم معقول

نیست تنگی مناط کار جماع

مرد را عشوه آورد به سماع

غیر تنگی محاسن دگر است

ورنه سوراخ گوش تنگ تر است

کوش راه دعا غلط نکنی

خویش را مورد سخط نکنی

گر بود تنگ تر ای افلاطون

فرجه ی فرج از آنچه هست کنون

بر نیاید از آن صدف گهری

ندهد نخل آرزو ثمری

شرج ازین گر فراخ تر باشد

بیخود از کان همیشه زر پاشد

گفتمت: هان از آن زر سوده

نکنی دامن خود آلوده

گفت: از بیم حیض در تابم

شب از این غم نمی برد خوابم

کس بآن خانه چون درون آید

که از آن راه بوی خون آید؟!

گفتم: ای نرگزیده بر ماده

لعل افگنده، سفته بیجا ده

رحم زن، که سیمگون صدف است

صدف سیم، پیش آن خزف است

خود سه ربع از مهی گهر ساید

ربع دیگر عقیق تر ساید

در سه هفته مدام اگر خیزی

گهر افشانی و درم ریزی

هفته یی دیگرت، چو نیست درنگ

شاخ مرجان شود عقیقی رنگ

نه ز بویش دماغ کس گنده

نه ز رنگش نگه پراگنده

و آن دگر یک که کان زرخوانی

نیست هرگز تهی ز زردانی

تیشه بر کان، نیازمایی هان؛

که شود آشکار راز نهان

همه کس بر تو ریشخند کنند

دلت آزرده از گزند کنند

گرت افتد میان خلق گذر

از خجالت برون نیاری سر

رنگ آن بر رخ آورد یرقان

بوی آن بر دل آورد خفقان

گفت: زن راست صورتی چون شمع

مرد را صورت است و معنی جمع

پسران دیگر و زنان دگرند

آه ازین مردمان که بیخبرند

گفتمش: با من این قمار مباز

رستم اندر میان، تو رخش متاز!

پسران، از طراوت و خوبی

جلوه ی سرو و قامت طوبی

روی چون لاله، موی چون سنبل؛

چشم چون نرگس و، لب چون گل

جبهه یی چون ستاره ی سحری

جلوه یی چون خرام کبک دری

تیغ ابرو و خنجر مژگان

این یکی همچو تیر و آن چو کمان

شکن طره ی بناگوشی

مشک کافور را هم آغوشی

رطب لب، شکوفه ی دندان

دهنی همچو غنچه ی خندان

سیم و سیماب ساعد و سینه

سرب و ساق و سرین سیمینه

عنبر گیسوان و نافه ی ناف

شکمی به ز قاقم شفاف

دست و پای سفید بلوری

هر ده انگشت شمع کافوری

کف رنگین، بنن مخضوبش

که نوشتند غیر مغضوبش

گردنی به ز آهوان حرم

غبغبی به ز سیب باغ ارم

تنکی نرمتر ز بالش شاه

دلکی سخت تر ز سنگ سیاه

دلبری نازکی و شیرینی

کافری زیرکی و خودبینی

کبر و ناز و کرشمه، غنج، دلال

دشمنی، دوستی، فراق وصال

نگه زیر چشم پنهانی

خنده ی کنج لب که میدانی

عشوه یی کز دل آتش انگیزد

غمزه یی کز نگاه خون ریزد

خواستن خونبها و خونریزی

عذر خواهی و فتنه انگیزی

رفتن امروز و آمدن بمهی

کشتن و زنده کردن از نگهی

وعده و خلف وعده از نیرنگ

ساختن سوختن بصلح و بجنگ

نرد شطرنج باختن بهوس

باختن لیک بردن از همه کس

نامه خواند جواب ننوشتن

انگبین را بزهر آغشتن

ناله ی عاشقان پسندیدن

گریه دیدن بگریه خندیدن

بی سبب، رنجش از وفادارن

بی گنه، خشم کردن از یاران

باز حلوای آشتی خوردن

تلخی از کام عاشقان بردن

بستن صید روز و شب و مه سال

از چه؟ از دام زلف و دانه ی خال!

جامه زیبی و جامه ی زیبا

همه زرکش از اطلس و دیبا

هوس زینت و هوای شراب

گشت بستان و باغ در مهتاب

دسته ی گل بدست، چون مستان

بردن دل، ز دست بیدستان

همه شب تا بروز می نوشی

روز تا شب ز باده بیهوشی

صبحدم از خمار آشفتن

وز صبوحی چو غنچه بشگفتن

ساغر می گرفتن و دادن

مست کردن، بمستی افتادن

جام بر لب نهادن لب کشت

همچو غلمان و حور باغ بهشت

مست رفتن بباغ و گل چیدن

گل فشاندن بسبزه غلطیدن

مست کردن، بجرعه یی همه را

پست کردن ز شرم زمزمه را

گه کشیدن چو بلبلان آهنگ

گه رساندن چو زهره چنگ بچنگ

خلوتی ساختن، پی خفتن

که بدو قصه ی نهان گفتن

رحم و انصاف و شرم و مهر و وفا

ظلم و بیداد و خشم و جور و جفا

هر چه دارند ز آشکار و نهان

آن سیه کاکلان کج کلهان

دختران ندیده شوی لطیف

همه دارند این حریف ظریف

جز دو عضوی که خاصه ی مرد است

که یکی زوج و آن دگر فرد است

دختران را بود دو عضو دگر

که بود مایه اش ز شیر و شکر

یکی آن عضو کآذرش گفته:

گل نشکفته، در ناسفته

و آن دگر مشکبو دو حقه ی عاج

که صفا کرده از سمن تاراج

دو بلورین حباب چشمه ی سیم

که برانگیزدش ز چشمه نسیم

خون کند نار نورس پستان

دل نارنج و نار در بستان

این دو عضو، آن دو عضو، کو انصاف؟!

منصف ار نیستی ز عقل ملاف!

دیده از دام خط شدت تاریک

غافلی از کمند گیسو لیک

ای بسا صید کو ز دام بجست

ولی از حلقه ی کمند نرست

از یکی رشته اند دام و کمند

دام کوته بود، کمند بلند

هر دو از جای برآورند دمار

نبرد صرفه لیک مور ز مار

مور گر پای در شکر دارد

مار هم گنج زیر سر دارد

گفت: آری ولی چه چاره کنون

که دلم برده نو خطی بفنون

چاره یی کن که ترک ناز دهد

دل که از من گرفته باز دهد

که تو هر جا روی ز پی آیم

گر به بغداد گر به ری آیم

گفتم: ای دامن تو آلوده

سر بسر گفته ی تو بیهوده

دوستی از دو سر خوش است آری

ورنه، رو سوی دشمنی آری

تا دو کس رشته را نگه دارند

بهم از ربط هر دو ره دارند

چون سر رشته این ز دست نهد

آن دگر، رشته را ز دست دهد

از دو سو آنچه تازیانه زن است

فعل مرد است و انفعال زن است

پسران، ز انفعال چون دورند

خدمتی میکنند و مزدورند

بزبان دوستند، لیک ز دل

دشمنند وز کار خویش خجل

اگر از دستشان برآید کار

میرسانند از جفا آزار

گفت با من یکی ز درویشان

که: چو پرسند حرفی از ایشان

نپسندند خویش را بدنام

باز گویند با خواص و عوام

کاین گروهی که مایلند بما

یک زبانند و یک دلند بما

بتقاضای خویش مشغولند

لیک فاعل نیند و مفعولند

چون حکایت باین مقام کشید

در جوابم زبان بکام کشید

می ندانم رسید صبح بشام

که به تصدیق من گسست کلام

یا ز طول سخن ملول افتاد

که حدیث منش قبول افتاد

الغرض، جای دوستان خالی

که ببینند صحبت قالی

کاو چها گفت و من چها گفتم

گفتم آشفت و گفت آشفتم!

نه در آن سینه مانده کینه ی من

نه ازو کینه یی بسینه ی من

او لب از بنگ و من ز می شسته

سبزه و ارغوان بهم رسته

هر چه من گفتم، او جوابی داد

من زر افشاندم، او لعابی داد

نیک و بد را باو شمردم، لیک

نیک را بد شمرد و بد را نیک!

رفته رفته از آنچه در سر داشت

پرده از روی کار خود برداشت

هر دری کو گشاد، من بستم

تا ز قید مخالبش رستم

می گشادم دری که او می بست

از کمندم نشد تواند جست

ما درین حرف رندکی طرار

همچو دزدان درآمد از دیوار

گفت: کاحسنت آمدی فایق

ای به پند تو زیرکان شایق

آنچه گفتید از سؤال و جواب

بود حرف تو برطریق صواب

هم دری کاو گشاد بستی تو

بس طلسمات را شکستی تو

غیر یکدر که خود نشد مسدود

باز بوده است و باز خواهد بود!

گفتمش: ای قمار باز دغل

ای ترا دفتر حیل به بغل!

از شیاطین روزگاری تو

از عزازیل یادگاری تو

در ره مکه میر قافله ی

آری الحق رشید سلسله ی

یافتم کز چه در درآمده ی

حیله در حیله پرور آمده ی

بشنو آندر که گفته ی باز است

در دیگر باین در انباز است

هر دو مانده است باز از آغاز

تا بانجام نیز ماند باز

بستن این دو در زحمدان است

قلم، آرایش قلمدان است

ایندو در را نگاهبان ز خواص

نام کناس شد، لقب غواص

لیک، بین زین دو در چه برخیزد؟!

خود ازین گه، وز آن گهر خیزد!

بیش ازین دردسر نمیدهمت

تا نخواهی خبر نمیدهمت

آذر، از گفتگو زبان در بند

عیب خود گو، ز عیب مردم چند؟!

بی هوس در جهان نبوده کسی

هر کسی راست در جهان هوسی

هر که در زیر این نگون طاق است

هوسی را که کرده مشتاق است

همه گرد یک آستانه نیند

همه مرغ یک آشیانه نیند!

میل این مردمان که می بینی

یا بترشی است، یا بشیرینی

در مزاجی که بلغم افزون است

ز آرزوی شکر دلش خون است

در مزاجی که کرده صفرا جوش

سرکه خواهد نه انگبین، خاموش!

هر که را میل در سرشت بود

گر بدوزخ رود، بهشت بود

و آنکه در دل نباشد او را میل

خواند او و النهار را و اللیل

میل، خود چشمه یی است جوشیده

دل از آن چشمه آب نوشیده

صاف آن آب، آتش عشق است

همه موجس کشاکش عشق است

خنک آن آب صاف پاک ضمیر

که شد از روی حسن عکس پذیر

حسن وعشقند، گرم راز و نیاز

نامشان لعبت است، لعبت باز

حسن را صد هزار آیینه است

عشق آیینه دار دیرینه است

هر چه آن مظهر جمال بود

عشقبازی آن کمال بود

لیک دامان پاک خواهد عشق

دل حزین، سینه چاک خواهد عشق

عشق را جان من نشانیها است

کار عشاق، جان فشانیها است

غرض من، بجز نصیحت نیست

از نصیحت غرض فضیحت نیست!

شب که از رشک ز انجمن رفتم

غیر پیش تو ماند و من رفتم

روزش از هر دو باز جستم حال

کردم آن ماجرا ز هر دو سؤال

غیر گفت و ز رشک جانم سوخت

تو نگفتی و صد گمانم سوخت!

بشنوید ای معشر آزادگان

این حکایت از دل از کف دادگان

بشنوید ای از جهان وارستگان

شرح حال خستگان، از خستگان

بشنوید ای آشنایان راز عشق

نغمه های سینه سوز از ساز عشق

قصه یی از حال پاکان بشنوید

گفتگوی دردناکان بشنوید

سرگذشتی دارم از تأثیر عشق

نقلی از گیرایی و زنجیر عشق

در خراسان، مهبط روح الامین

مشهد مولای هشتم، شاه دین

میگذشتم از گذرگاهی شبی

ناگهان آمد بگوشم یا ربی

زان صدا، جوشید خون سینه ام

زان صدا، نوشد غم دیرینه ام

زان صدا، تن را زجان پرداختم

زان صدا، خود را دگر نشناختم

زان صدا، دست و دلم از کار ماند

زان صدا، پای من از رفتار ماند

زان صدا، پیغام جانانم رسید؛

زان صدا، فرمان سلطانم رسید!

زان صدا، بر من شد آسایش حرام؛

زان صدا، از آشنا آمد پیام!

آری آری، جان فدای آشنا؛

آشنا داند صدای آشنا!

در سراغ آن صدا با جان شاد

میدویدم هر طرف چون گرد باد

یافتم آخرگه، از ویرانه یی

ناله یی میآید از دیوانه یی

رفتم و دیدم که در کاخی خراب

خسته یی افتاده با چشم پر آب

در شکنج دام، مرغ بی پری

برده زیر بال از محنت سری

بیدلی، پیری، غریبی، خسته یی

دل بزنجیر محبت بسته یی

عندلیبی، از نو افتاده یی

ز آشیان خود جدا افتاده یی

سروری، از دوده ی اهل قبول

سیدی از زمره ی آل رسول

بیکسی، بیخان و مانی، عاشقی؛

همچو من، در عاشقیها صادقی

از چراغی، کرده روشن محفلی

وز دل من داشت محزون تر دلی

عاری از آمیزش هر فرقه یی

خویش را پیجیده زیر خرقه یی

خرقه یی مانند جیب صبح چاک

خرقه یی چون دامن خورشید پاک

که در آن بیت الحزن یعقوب وار

میچکیدش خون، ز چشم اشکبار

کو چو مرغی که بنالد در قفس

میطپیدش دل بسینه هر نفس

گاه گاه، آهی کشیدی از جگر

آتش دل در زدی بر خشک و تر

دمبدم، از دیدگان خون ریختی

آتش و آبی بهم آمیختی

شکر لله، سیل اشک قطره بار

آبی آورد از کرم بر روی کار

ورنه آن آتش که او افروختی

از شرارش عالمی را سوختی

راه صحبت بسته با بیگانگان

ناله یی میکرد چون دیوانگان

در میان ناله های زار خویش

میسرود این نغمه از افکار خویش

رحمی آخر بر من ای صیاد کن

یا مرا بفروش، یا آزاد کن؟!

از پریشان نالی آن عندلیب

وز خروش دلخراش آن غریب

یافتم، کو دل بیاری باخته است

حیله سازی کار او را ساخته است!

در دلش داغی ز عشق مهوشی است

در درونش از محبت آتشی است

دلبری بر وی دگرگون کرده حال

شخ کمان صیادی او را بسته بال!

دل ز دستش برده، چشم پر فتی

کرده تاراج متاعش رهزنی

در طریق عشق، جانش سالک است

عشق، اقلیم دلش را مالک است

آری، از عشق است، عشق این کارها؛

گرم از عشق است این بازارها

در دو عالم، رتبه اش والاست عشق

هر چه گویم، از همه بالاست عشق!

نور خورشید و مه، از عشق است عشق؛

شور درویش و شه، از عشق است عشق

تا نگردد عشق در دل کارگر

ناله راهرگز نباشد این اثر

با دل اهل دل، ای صاحب هنر

ناله ی بلبل کند کار دگر

ورنه، مرغان دگر هم هر بهار

نغمه ها دارند بر هر شاخسار

ناله ی بلبل، ز مرغان دگر؛

بیشتر از عشق گل دارد اثر

خاصه آن بلبل، که در کنج قفس

نالد از جور گل و بیداد خس

باری، از عشقش چو دیدم ناتوان

گشتم از راه ادب سویش روان

دست بر سینه گرفتم بنده وار

پیش رفتم جان بکف بهر نثار

چون سلامش کردم، آمد در خروش

خونش از آواز من آمد بجوش

زان خوش آمد از من آن فرزانه را

کآید از دیوانه خوش، دیوانه را

هم زبان گشتم ز یاری هر دمش

حرفها گفتم، بحرف آوردمش

اندک اندک، بامنش دل نرم شد

رفته رفته، صحبت ما گرم شد

دیدم اندر بحر عشقش چون غریق

گفتمش گستاخ، کای پیر طریق!

کیست یارت؟ کت دل اندر فکر اوست؟!

چیست نامش؟ کت زبان در ذکر اوست؟!

گفت: پندی دارم از کارآگهان

نام جانان باید اندر جان نهان

گفتم: آن نوباوه ی باغ دلت

میگذارد پنبه بر داغ دلت؟!

یا بنیش غمزه ی پنهان خویش

میزند بر سینه ی ریش تو نیش

خواند بر من، از جناب مولوی

این دو مصراع از کتاب مثنوی:

عاشقم بر لطف و بر قهرش بجد

بوالعجب من، عاشق این هر دو ضد!

باری از هرجا حدیثی گفته شد

گوهری چند از حکایت سفته شد

لشکر اندوه، ناگه بست صف

باد نومیدی وزید از هر طرف

شمع محفل از نسیم افسرده شد

خاطر درویش، بس آزرده شد

ساعتی در زیر خرقه سر نهفت

پس برون آورد سر از خرقه گفت:

ای خدا، این بود آخر قسمتم؟!

در میان عشقبازان حرمتم!

ای خدا، ویرانه ام را نور نیست

آخر این ویرانه کم از طور نیست؟!

شمع من، در جای دیگر روشن است

مسکن من، گلخنی بی روزن است

من بحال او، واو بر حال خویش؛

دیده گریان داشتیم و سینه ریش

داغ محرومی بجان و، جان بلب؛

بود کار هر دو این تا نیم شب

ناگهان از در درآمد دلبری

شهر بند صبر را، غارتگری

همچو ماه چارده حسنش تمام

صدهزاران یوسف مصرش غلام

دلبری، در بردن دلها دلیر

در شکنج کاکلش، صد دل اسیر

قامتش سروی، نه سرو بوستان!

عارضش ماهی، نه ماه آسمان

آری آری، سرو را رفتار نیست

آری آری، ماه را گفتار نیست

آفتی، با هر خرامش هم عنان

فتنه یی با هر نگاهش، هم زبان

پیش پیشش، شمع کافوری بدست؛

نوشخندان قدح پیمای مست

آمدو چون شاخ گل یک سو ستاد

پیر مسکین، همچو برگ از پا فتاد

آمد و با طلعتی، چون شمع طور

پرتو افگن شد بر آن بزم حضور

کرد روشن عارضش ویرانه را

آتشی در جان زد آن دیوانه را

از فروغ روی او بر ما گذشت

ز آتش طور، آنچه بر موسی گذشت!

گشت از تغییر حال پیر فاش

آنچه میکوشید اول در خفاش

بود گویا این اثر از آه او

کان شب از پرده برآمد ماه او

د رمیان عاشقان، ای اهل هوش

هست راهی غیر راه چشم و گوش

چیست دانی نام آن ره، راه دل

منزل آن راه، خلوتگاه دل

عشق، کو را آگهی از آن ره است

از دل معشوق وعاشق آگه است

از دو جانب میدهد پیغامها

کامها جویند، از ناکامها

عشق، چون احوال آن رنجور دید

تیرگی آن شب دیجور دید

از همان ره رفت سوی آن جوان

گفت یک یک حال پیر ناتوان

رفت چون خون، در رگ و در پوستش

داد آگاهی ز حال دوستش

گفت حال پیر و زاری دلش

وندر آن شب تیرگی محفلش

مضطرب کرد آن بت طناز را

در روش آورد سرو ناز را

تا بخلوتگاه درویشش رساند

پیش آن درویش دل ریشش رساند

آفرین بر عشق باد و یاری اش

عزت اندر عزت آمد خواریش

لب ببند ای خامه از گفت و شنو

این سخن بگذار و سوی پیر رو

چون گذشت از شب به این آیین دو پاس

رو بجانان کرد پیر و بیهراس

گفت: این خواب است یا بیداری است

کت بیاران التفات و یاری است؟!

گریه های نیم شب، آه سحر

پیش ازین هرگز نمیکرد این اثر

بر رخم یا رب که این در باز کرد

رشته ی هجرم که از پر باز کرد

این گره، نومیدی از کارم گشود؛

عقده اززلف شب تارم گشود

بود از نومیدی آن آه کش

کآمدی از پرده بیرون ماه وش

آسمانم باز تشریف وصال

داد و افزونی مرا در دل ملال

ز آنکه، در هجران صبوری داشتم

صبر در اندوه دوری داشتم

رفته بود از خاطرم وصلت مدام

با فراقت داشتم خو صبح و شام

کرده بودم قطع امید وصال

داشتم خرسند خود را در خیال

آنکه وصلم کرده روزی، وه که باز

کرده بهر حیرتم فکر دراز

پاره یی نالید و پس خاموش شد

چند فریادی زد و از هوش شد

رفت چون از هوش، پیر تنگدل

کرد روشن شمع را آن سنگدل

پس ز جا برخاست سرگرم جفا

کاکل مشکین فگنده بر قفا

با غلامان کمر زرین مست

رفت و در بروی یار خویش بست

چون ز بزم آن ماه در در گوش رفت!

پیر تا آمد بهوش، از هوش رفت

بار دیگر، هوشش آمد چون بسر

کرد از حسرت بهر جانب نظر

دید روشن شمع آن کاشانه را

یافت از جانان تهی آن خانه را

می کشید از سینه ی گرم، آه سرد

با دل بیتاب من کرد آنچه کرد

ناله یی چند از دلش بی اختیار

سر زد و در گریه آمد زار زار

از دو دیده ریخت اشک لاله گون

کرد از هر سو روان دریای خون

مرغ روحش در قفس چندی طپید

دست زد پیراهن طاقت درید

حرف چند آنگاه، خون آلود گفت

گفت و هر دردش که در دل بود گفت

گفت: آه از جور گردون، آه آه!

شد شبم روشن، ولی روزم سیاه!

آنکه روشن کرد شمع و باز رفت

شمع جانم را بکشت از ناز رفت

نور شمعم، آتشی بر جان زده است

آتشی بر جانم، از هجران زده است

پرتو شمع، آتشی افروخته است

کز شرارش، خرمن من سوخته است

شمع را، گر پرتو این است و صفا

یار را، گر یاری این است و وفا

روزنم را، روشنایی نیست نیست!

گلشنم را، دلگشایی نیست نیست!

لیک از آن شادم، که نور شمع باز،

میدهد یاد از رخ آن سروناز

داشتم از گردش گردون عجب

کز چه یا رب آن نگار نوش لب

داد خشنودیم از دیدار خویش

چون مهم بنمود شب رخسار خویش

چون بخاطر یاد یاران آمدش

یاد از شب زنده داران آمدش

آنکه یک دم بر سرم ننشست و رفت

در بروی آشنایان بست و رفت

یافتم آن مه، چو تنهاییم دید

در غم هجران، شکیباییم دید

طاقتم دانست و صبرم آزمود

آمد و آن روی چون ماهم نمود

تا شوم ا زدیدنش دل ریش تر

حیرتم گردد ز اول بیشتر

آری از هجران شود آن دل فگار

کاو زمانی سر برد در وصل یار

الفراق، ای طاقت و آرام و خواب

الوداع ای عقل و هوش و صبر و تاب

وه که لیلی شد روان با کاروان

ماند مجنون، از دو جشمش خون روان

وه که شیرین سوی مشکو برد رخت

ماند فرهاد حزین شور بخت

وه که یوسف جست چون آهو ز دام

ماند در زنان زلیخا تلخکام

وه که غافل رفت ایاز نوشخند

ماند محمود حزین سرور کمند

وه که عذرا رفت از مجلس برون

ماند وامق با دلی لبریز خون

شاخ گل، از رفتن گل خار ماند

وای بر یاری که دور از یار ماند!

همرهان رفتند و من چون نقش پا

بر سر ره ماندم از ایشان جدا

حال من داند جدا زان قافله

گوسفندی لنگ، کو ماند از گله

حال من داند جدا از وصل دوست

خسته یی کو را بوصل دوست خوست

حال من داند جدا زان ماهوش

تشنه یی، کو جان سپارد از عطش

این بگفت و لب ز گفتن باز بست

در کنار بزم خاموشان نشست

تا سحر صد بار مرد ژنده پوش

هر نفس از هوش رفت آمد بهوش

ای خدا مردیم از جور فلک

تا بکی باشد چنین دور فلک

درد مردان، از چه یارب بی دواست؟!

کام دونان، از چه از گردون رواست؟!

آدم از حوا جدا نالان و زار

مطلب شیطان روا از روزگار

پیکر هابیل مسکین غرق خون

چهره ی قابیل ظالم لاله گون

بیگنه از خون یحیی طشت پر

دامن زن از خیانت پر ز در

هیزم آتش، تن پاک خلیل؛

دعوی نمرود، شرکت با جلیل

قیمت یوسف، ز گردون بندگی

برده اخوان، کامها از زندگی!

کلبه ی هارون و موسی گلخنی

مجلس فرعون، زیبا گلشنی

عیسی اندر دار محنت سرنگون

شادمانی یهود، از حد فزون

احمد اندر غار، از مردان نهان؛

خاطر بوجهلیان شاد از جهان

شیر یزدان، جرعه نوش از زهر تیغ

پور ملجم، مست عشرت ای دریغ!

فاطمه را، سینه پر داغ محن

جان جعده شاد از قتل حسن

اهل بیت احمدی، در اضطراب

آل سفیان رفته در بستر بخواب

تشنگان کربلا، زار وغمین

کوفیان سیراب از ماء معین

کام زندیقان، میسر از سپهر

روی صدیقان زریری همچو مهر

آری آذر، یار چون اهل است اهل

در رهش این رنجها، سهل است سهل

حضرت معشوق، اگر این رنجها

می پسندد خوشتر است از گنجها

عاشقان را، در طریق بندگی

جان سپردن خوشتر است از زندگی

سر نمی پیچیم ز خاطر خواه دوست

می پسندم هر چه خاطر خواه اوست

ای که بود تن ز گلت نرم تر

کاش رخت بد ز خوی شرم تر

گر ز خوی شرم رخت تر بدی

رنج حریفان ز تو کمتر بدی

ای که زدی طعنه ام از موی تن

پاک نه ای، طعنه بپاکان مزن

سینه ی من، مویی اگر داشته است؛

طعنه بر آن زن، که چرا کاشته است؟!

ای که دلت از خوشیم ناخوش است

سینه ام آتشکده، دل آتش است!

بر سر آن آتش افروخته

موی مگو، دود دل سوخته

آنچه زنت گفته فراموش کن

قصه یی از اهل دلی گوش کن

نادره گویی، ز مهان سرفراز

گفت: ازین پیش بسالی دراز

بود جوانی، ز مه افزون صفاش

راحت جانی، همه جانها فداش

لعل ترش، ناشده از خط سیاه؛

بر شکرش مورچه نابرده راه

پاک، ز آلایش مو سینه اش

روسیه از زنگ نه آیینه اش

داشت ز خویشان، صنمی در حرم؛

تازه نهالی، حرم از وی ارم

خنده شکر پاش و دهان شکرین

سرو قد و گلرخ و نسرین سرین

خال سیه، گوشه نشین لبش

زلف، رسن تاب چه غبغبش

هر دو، چو گل رخ بهم افروخته؛

شمع صفت، ز آتش هم سوخته

بسته بهم کاکل و زلف سیاه

این بخور افگنده کمند، آن بماه

هم به دی تیر و بهار و خزان

آن شده زین کامروا، این از آن

شام و سحر، صحبت هم کامشان

دور زهم، منقطع آرامشان

خفته شب و روز، در آغوش هم

از خم مو، حلقه کش گوش هم

لابه کنان، زن بزبان آوری

کی مه تو، رشک مه خاوری

ماه نبینم، نه گرش روی تست؛

مشک نبویم، نه گرش بوی تست!

بیتو، دل اندر چمنم شاد نیست؛

با تو ز سرو و سمنم یاد نیست

دوری تو، گر بودم، بهر تست

کاش رسد بیشترم بر نخست

زندگیی، کت نکنم بندگی؛

مرگ مرا، خوشتر از آن زندگی

لیک ز کار تو، در اندیشه ام

در بغل سنگ بود شیشه ام!

کاین همه دلگرمی و دلبستگی

گردد بیقیدی و وارستگی

من، بتو آمیزشم از کودکی است؛

با تو گرم تن دو بود، جان یکی است

رو، که من از خوی تو ایمن نیم؛

ایمن اگر شد دگری، من نیم

ز آنکه میان زن و مرد است فرق

این بلب ساحل و آن گشت غرق

زن، چه به بیگانه شود آشنا

میکشدش شوی بجرم زنا

شوی، زن نو کند و عار نیست؛

آه، که یک شوی وفادار نیست!

قبله ی زن، جبهه ی یک شوی و بس

مرد بتی سجده کند هر نفس؟!

خیر زنان دید احد ذوالجلال

گفت: بزن نیست دو شوهر حلال

دید چو کم طاقت مردان خام

گفت که: زن چار کند بر دوام

ور کشدش دل بوصال کنیز

آنچه بها داد حلال است نیز

گرچه کنون گرنه نمی‌بینمت

زنگ در آیینه نمی بینمت

ترسمت، این عهد نماند بجای

پایه ی این مهد نماند بپای

سر بزمین دست بسر بر زنان

آن ز تو بینم که ز مردان زنان

بر زن، اگر شوی بود پای زن؛

جان نبرد هیچ زن، ای وای زن!

تا دهد آن ساده زنخ را فریب

داده بمژگان زنم دیده زیب

گفته از اینگونه سخنها بسی

رسته نه از شعبده ی زن کسی

مرد پذیرفت وفای عروس

چون کند، این ساده دل، آن چاپلوس؟!

دید چو آن گونه زبان آورش

هر چه شنید، آمد ازو باورش

بسته ز نوعهد وفا دوست وار

کرده بسوگند عظیم استوار

بوده بسی سال چنین یار هم

زیسته خشنود ز دیدار هم

تا شبی آن زلف پریشان کشید

خفت و بجز خواب پریشان ندید

صبح، که زد تکیه چو افراسیاب؛

بر سر کرسی سپهر آفتاب

شد به سیاووش شبش دشنه تیز

گشت فرنگیس فلک اشکریز

ساده دل، آسوده ز یارش درون

رفت ز خانه بتماشا برون

دید یکی ترک ز دشت آمده

بر سر بازار بگشت آمده

پیل فگن، شیر شکن، شرزه ببر؛

ببر قوی پنجه ی باز و سطبر

از زنخش، موی رسیده بناف

تازه فرود آمده از کوه قاف

از سرش و سینه و ساق درشت

موی خشن سر زده چون خار پشت

طاقیه، از چرم پلنگش بسر

پیرهن،، از پشم هیونش ببر

قیضه بتن بسته ز موی زهار

بیضه رهانیده ز نیفه ازار

پشته یی، از هیزم خشکش بدوش؛

جانب شهر آمده هیزم فروش

لیک، خریدار بباز نه؛

جنس ببازار و خریدار نه

دید چو درمانده و سرگشته اش

سوخت دل از اختر برگشته اش

ریخت بدامن ثمن هیزمش

داد خلاصی ز رخ مردمش

گفت: برو تا بفلان رهگذار

پیش فلان خانه فرود آر بار

ترک گرفتش ره و شد خوی فشان

تا در آن خانه که دادش نشان

گشت چو بر حلقه ی در دست زن

از هوس شوی ز جا جست زن

دید چو از رخنه ی در شوی نیست

باز نکردش در و، پرسید کیست؟

گفت: اتونجی مین آتوم تاش تامور

گاه اوتون ساتغوجیم گاه کومور

گفت: کسی نیست درین خانه رو!

در نگشایند به بیگانه رو!

گفت: شاغین لوک یا غیر و یوک آغیر

قان ایلادیک بسکه با غیر دینگ با غیر

ایو ایا سی گوردی مینی یول آرا

آغچه بیروب، توردی ساق وسول آرا

بیردوم اوتون بیردی بوایودن سوراغ

کیسمیشیدوم یوقسا بویولدین ایاغ

آچ قاپونی قاندا دیسانک یوک سالیم

ایستاما یولدین والدن قالیم

چون سخن ترک بزن در گرفت

بند بناچار ز در برگرفت

کرد بسر، معجر زر تار خویش؛

گفت: در این گوشه فگن بار خویش

ترک، روان گشت که آرد فرود

بارو برون آید از آن خانه زود

باد زد و جیب قمیصش درید

زن نظر افگند بآن سو چه دید؟!

دید چو گلزار ارم بیشه یی

گفت بود نخل قوی ریشه یی

گفت: بود شاخ نبات من این

رسته ازین نخل حیات من این

دید یکی ریخته از خاره شمع

سیصد و شصتش رگ و پی گشته جمع

گفت: بود سرو کنار من این

گفت: بود شمع مزار من این

دید سر آورده بهم جنگلی

خفته در آن مار قوی هیکلی

گفت: بود داروی رنج من این

گفت: بود افعی گنج من این

آتش شهوت، بدلش در گرفت

برقع ناموس زرخ بر گرفت

کرد فراموش ز عهد جوان

بست درو آمدش از پی دوان

تنگ تر از جان بکنارش گرفت

پنجه زد و موی زهارش گرفت

گفت که: این رشته ی جان من است!

بخیه زن زخم نهان من است!

موی نه، این سبزه ی راغ دل است!

موی نه، این سنبل باغ دل است!

موی نه، ابریشم خام است این

دانه بود خصیه و دام است این!

موی نه، مشکی بصد ار زندگی است

مهر گیاه چمن زندگی است

دید چو ترک آن شبق پر صفا

از رخ آن کم خرد بیوفا

گشت، دلش گرم ز دلگرمیش

داد ز کف شرم، ز بی شرمیش

مست شد و بند ازارش گشود

دست [زدو] عقده ز کارش گشود

دید یکی خرمن گل در کنار

وه چه گل؟ آسوده ز تشویش خار!

موی نرسته، ز تن روشنش

خار برون نامده از گلشنش

باد در افگند بخرطوم پیل

کرد روان آب بگلشن ز نیل

سینه ی پر موی، بر آن سینه دوخت

خار بگل ریخته در وی سپوخت!

جست بشوق، آن خلف خاکیان

همچو خروسی بسر ماکیان

یا چو خری، خرزه ی او یکی منی،

جوش زد از هر بن مویش منی!

بسکه منی، آن ذکر یک گزی؛

بود بکف کفچه ی صابون پزی!

داده بدستش سر زلف آن نگار

کرده دو پا در کمرش استوار

دست در آویخته در گردنش

در طپش از بردن و آوردنش

تاب همی دید، همی خورد تاب

آب همی خورد و همی داد آب

تشنگیش چون متناهی نبود

سیریش از آب چو ماهی نبود

هر نفسش گفتی: ای آزاده مرد

آنچه تو کردی و کنی، کس نکرد

دیده و پرسیده ام از هر عسس

داشته هر مرد یکی ایرو بس

ای همه کار تو مرا دلپذیر

دیده ز هر موی تو من کارکیر

سرو سر افراخته ات خم مباد

یک سر مو، از سر تو کم مباد

حلقه فگن موی تو بر گوش جان

نیشتر وصل توام نوش جان

هر سر مویت که بمن میخورد

قطره ی باران بچمن میخورد

بر سر من افتد اگر کاخ من

به که کشی ایر ز سوراخ من

داغ توام، خرمن ناموس سوخت

شمع توام، پرده ی فانوس سوخت

کوش و بفریاد برس هر شبم

سینه بسینه نه و لب بر لبم

گاه بسیلی زن و گاهم بمشت

گاه بروی افگن و گاهم بپشت

گه، بسیه سنبلم آور شکست

گاه بمالم سر پستان بدست

وقت مبین، خواه شب و خواه روز

هم بمن آویز و بمن در سپوز

گفت: گوز اوستا گیلرام باشیننگ

باشینگ اگر بارسا تامور تاشیننگ

خاست زنش بر سر زانو نشست

در کمرش نیز درآورد دست

داشت گرفته سر شمعش بگاز

بر دهنش بوسه زنان گفت باز

نام تو را یافتم ای محتشم

نام پدر خواهم ونام حشم

جای حشم، در چه دیار آمدت؟!

در چه زمین، نخل ببار آمدت؟!

ماه کدامین فلکی، بازگوی؟!

آدمیی، یا ملکی بازگوی؟!

روشنی سینه ات از دین کیست؟!

صیقل آیینه ات آیین کیست؟!

در چه شماری، ز کهان یا مهان؟

مایه چه داری ز متاع جهان؟

گفت: بیل ای نازلولارین سروری

آتام آتی سرخوش آنام گل پری

آرخا بآرخا یتیشور اولدوزا

الولدوز اوجالدی ینه چقدوم توزا

اولدوز اوغوز اوغلودور، آندین اوتار

بیرنیچه آرخا، داخی نوحا یتار

شکر ایلمیمیز ایمدی تانور لارتمام

تنگری و پیغمبر، اون ایکی امام

هر نه اول فرمانا قربان اولا

جا نیمیز اول قربانه قربان اولا

اوزگه قاپودا ایشیمیز یوق بیزیم

گون بگون اخلاصمیز آرتوق بیزیم

تورک اوشاقی ایلیم آتی بیگدلی

دشمن، ایلیم دن گئنیدورموش، ایلی

یور تمیز آی تور دین آغیز تولی

قنقراؤلنگین تاغی زنگان چولی

تاغلار آیاغیندا بولاغلار باشی

هم گوگاریب تو فراغی و هم تاشی

ایودین ایاغ، شهردین ایل چکمیش ایل

بارجا چیچک تیک اوبالا تیکمیش ایل

قیشلاقیمیز قیزیل اوزن چای قیراق

یایلا قیمیز داغ اوجی یولدین ایراق

هر او بادا آیران ایچون بش قویون

آنا سیننگ هر قوزی باشلیب اویون

قولتو غمیزدا چورک، آرپا اونی

کیکلیک و جیران او و یمیز یازگونی

قیش گونی کیم گون باشیمیزدین تونا

چای دا بالیغ، چای قیراقینداصونا

یوقدور ایاغدا چاروغ و باشدا بورک

قرمیزی قوزودین اولوب بیر چه کورک

قیش گونی گیلسا دالا آلغوم تیری

یازگونو اولسا یانالغوم گیری

دنیا مالی یوق، بیزیم ایلیکدا هیچ

بیر سیکیمیز بار و داخی بیر قلیج

دشمن اگر بیز لره توشسا ایشی

بوایکی بس یاتیشی دریا کیشی

کیشی الیشکا قلیج ایرور رواج

گردیشی بولسا سیکیمیز دور علاج

باسسا اگر باشمیزا دوست ایاغ

ایلکینا آیران بیله بیر راغ ایاغ

گیلسا اگر او بامیزا یاریمیز

بیر راق اونا هر نه بیروب تنگر یمیز

تویدا دوقور هر بیر آغیز مین گولوم

هی توگولوم، هی توگولوم، هی تولوم

زن چه نسب نامه ی ترکک شنفت

گفت: مرا ده خبر ای نیک جفت

دارد از اتراک نشان تو کس

یا تویی استاد درین کار و بس

گفت: بیزیم او بادا چو قدور کیشی

کیم بنگاه گورگای بیره اون درایشی!

داد زنش بدره ی از سیم خام

گفت که: من منتظرم صبح و شام

چون دگر آیی، دگرت میدهم؛

زور ز تو دیده، زرت میدهم

خاک بفرقم مفشان هم بیا؛

چشم براهم منشان، هم بیا!

گفت: ایرین، ایودا نیچوک یول تاپیم؟

تیلبه تیکی هر یانا اولماس چاپیم

باغ ایاسی باغه گیرار، گل تیرار

هر نه تیکان گورسه، او راغدین قیرار

گل تیران ایر، مین قاپودا آه چیکان

قیش گون او چون خرقه تیکان دین تیکان

باغلار ایرین باغ قاپوسین اوغریدین

مین یمیشین اوغروسی یم تو غریدین

گیل بنگا گوستار گوزه لوم بیرجه یول

بلکه تیریم بیرگیجه گیز لینجه گول

بود زبان دان زن شوخ ظریف

گفت دو بیتک بزبان حریف

گیل گیجه گیر، گیج گیلاسنک یاغی سین

باغ ایاسی گیتدی، گیل آج باغی سین

گیل قاپو آچوق، یول آچوق، گوز آچوق

کیمساد یماس مونجه داخی سوز آچوق

خاست بپا ترک و زن از پا فتاد

از مژه ی هر دو رگ خون گشاد

باز شکاریش چه از دام رفت

گریه کنان زن بلب بام رفت

دید در اطراف شکر لب زنان

خنده چو گل بر مه نخشب زنان

گرچه همین بست لبش رشک لیک

خواست در این حادثه خلقی شریک

داد بشارت، که گروهی عجب!

آمده از دامن کوهی عجب!

زاده ی ترکند و بمیدان جنگ

پیرو جوان، پیر و پورپشنگ

بر سرو تن، پوست چو کیمخت سخت

خود نخواهند و زره،بلکه رخت

از پی ناورد،چو رزم آوران

راست وکج بسته دو تیغ گران

راه چو این گنبد گردان زنند

شب بزنان روز بمردان زنند

بودم ازیشان یکی اکنون رفیق

جان بفدایش، چه رفیقی شفیق!

در چمن من، ز نهالی که کشت

آرزویی در دل تنگم نهشت

رفت و، ز غم دست بسر مانده ام؛

چشم بره، گوش بدر مانده ام

رفته از آن دم که مرا ترک گاد

صحبت ده ساله ی شویم زیاد

ترک جهان کرده ام از یاد ترک

یا عجبا مردی و اولاد ترک!

موی خشن، کز تن اتراک رست

هم ز سه چیز است نشانی درست:

کس نه از اتراک طلبگار می

دوغ در این قوم کند کارمی

نه ز سقنقور بود زورشان

هست همان خرزه سقنقورشان

گرم سخن شد زن و دیگر زنان

دست تأسف بسر هم زنان

آری، از گنج فرومایگان

زود شوند آگه همسایگان

تاش تامور القصه از آن خانه رفت

شمع همی سوخت، چو پروانه رفت

میشد و میدید ز پی هر قدم

میشد و میگفت بخود دمبدم:

قویدوم ایاغ شوق ایله تان باغ آرا

ایمدی که گوردوم تو شو بام تاغ آرا

ببردا گولار یار اوزومه گل تیکی؟!

بیردا اوچارمین باغا بلبل تیکی

بیردا گیلورتون تیکی گون ای فلک؟!

یاد یارام تان قانی تون ای فلک؟!

بیردا بویول کیم گیتامین، قایتامین؟!

بیردا غمینی یاریما آیتامین

بیردا تا مار خضر سویی جا میما؟!

بیردا توشار قیر غاوولوم دامیما؟!

بیردا تو شار شهره یولوم تاغدین؟!

بیردا اولور گل تیراییم باغدین؟!

بیردا گیلور باشیما باشدین هوشوم؟!

یار یارا سیدین ساقالور موشوم؟!

گون بگون اول گونی اگر گورماسام

اول گونیننگ تورماسام، اولتور ماسام

آی به آی اول آیا کاش گوز توشا

تیلبه منم قورخام آی هورکوشا

قورخارام اول شوخ اونو تسامینی

ایرینی گورسا اولی توتسامینی

تیردی بوسوز لارتولی یاشدین گوزی

کافر ایشتیسونک بیله قانلو سوزی

داشت یکی دوست ز رندان شهر

کآگهیش بود ز پازهر و زهر

گفت سراپای باو حال خویش

خواند ز ادبار وز اقبال خویش

گفت: بولاندی بولاغوم نیلاییم؟!

پندایشیتماس قولاغوم نیلاییم؟!

حالیمی شرح ایتمگه توتماس تیلوم

پالچیقاباتی ایاغوم توت ایلوم

هیچ کیمی گورماس گوزوم، ای وای مین!

هیچ کیم ایشیتماس سوزوم، ای وای مین!

گشته کنون چون بتودمساز بخت

رو سوی حمام و بدل ساز رخت

گفت حریفش که : خوشا حال تو

کاش که من داشتم اقبال تو

بوی عرق، بوی منی، بوی پشم

چون بمشامش رسد، آید بخشم!

گرچه زن از طایفهٔ ناس نیست

باز زن است آخر، کناس نیست

روی خود، از گرد صفائی بده

آینه ی خویش، جلائی بده

سرو، گل تازه و تر بیندت

از چمن وصل، سمن چیندت

کی دگرت گوهر و مرجان دهد؟!

زر اگر از وی طلبی جان دهد!

تر کک نادان چو بحمام رفت

موز تنش، پوست ز بادام رفت!

شست تن، از مشک و گلاب و عبیر

جامه بپوشید بتن از حریر

شب چو کمر بست و کله بر نهاد!

رو بدر خانه ی دلبر نهاد

دید چو در بسته، زد آهسته در

حلقه ی در گفتنش: آهسته تر!

بود زن راهزن اندر کمین

گه به یسارش نظر و گه یمین

ناگهش، آواز بر آمد بگوش؛

آمد ودید آمده هیزم فروش

شمع برافروخت و در باز کرد

بست در، آنگه گله آغاز کرد

گفت: شدی زود ز من سیر، حیف!

آمدی ای عهد شکن دیر، حیف!

ترک کشید از دو طرف سنبلش

ریخت بلب بوسه، بدامن گلش

بند ازار، از خود و از زن گشود

رخنه ی باغ و در گلشن گشود

در طپش افتاد، چو ماهی بشست

باز بحکم شبق آورد دست

در همه اعضاش، یکی مو ندید

موی کنان، مویه کنان لب گزید

خون سیه ریخت، ز چشم سیاه؛

گریه کنان گفت که: واحسرتاه

برد بتاراج فلک گنج من

نیست کسی را بخبر از رنج من

یافت گره، گوشه ی ابروی او

رست شد از خشم بتن موی او

زد لگدی محکم و بر سینه اش

دور چو شد مار ز گنجینه اش

بست ازار، آنگه و در باز کرد

چین بچین، عربده آغاز کرد

گفت: در اینخانه ای آقای من

هست دگر جای تو یا جای من

ترک بحیرت ز زن دلفروز

باز بکف بند ازارش هنوز

گفت: نه گوردونک که تو شوم تا غلادونگ

یوز و ما جنت قاپوسین باغلادونک

گفت زن: ای ابله گم کرده راه

راه نه این بود غلط رفتی آه!

دی که درین خانه قد افراختی

سایه ی لطفم بسر انداختی

هیزم خشکیت، ره آورد بود

جامه ی پشمینت پر از گرد بود

غمزه ی تو، خاک بفرقم ببیخت

خنده ی تو، اشک ز چشمم بریخت

ترک نگه، غارت هوشم نکرد

زلف سیه، حلقه بگوشم نکرد

داغ نشد سینه ام، از سینه ات

زنگ نبرد از دلم آیینه ات

موی تو کان رست ز پشت زهار

تازه تر از سبزه ز تر در بهار

مشک سیه، دام رهش نام شد

مرغ دلم، بسته ی آن دام شد

نافه ی موی تو که نافم درید

دلق حیا، ستر عفافم درید

ورنه مرا بود، یکی نغز شوی

سرو سمن بو، مه خورشید روی!

رخ ز تنش، تن ز سرین ساده تر؛

نر، ولی از ماده بسی ماده تر

گرچه تو از نو ره و از تیغ تیز

موی ستردی ز تن، از ساق نیز

از تن او، موی نرسته هنوز؛

دیده، ازو عیب نجسته هنوز

درج دری بود، درش بس ثمین؛

خواجه مرا کرده بر آن درج امین

دادمت آن درج درخشنده، آه

بیخبر از خواجه، که رویم سیاه!

یافته مقصود دل ای محتشم

بر سرت افتاد هوای حشم

وعده ی برگشتن زودت نه دیر

کرد دلم را بجدایی دلیر

چون ز برم رفتی و باز آمدی

حلیه گر و حله طراز آمدی

موی ستردی ز سراپای خویش

زیب دهی تا تن زیبای خویش

لیک ندانی که همی خواستی

حسن خود افزون کنی و کاستی!

خرزه که موییش نرست از زهار

نخله ی بی برگ بود در بهار

جغد که پر خاک بسر بیختش

بهتر از آن باد که پر ریختش

ناوک بی پر، نخورد بر نشان

ور همه پیکان بودش زر نشان

نیست در اینجا دگرت جای زیست

یک سر مو، دوستیم با تو نیست

رو سر خود گیر، که چون من شدی

مرد بدی، لیک چو من زن شدی

تر کک بیچاره بناکام رفت

طایر سیم آورش از دام رفت

میر سرا چون بسرا بازگشت

هیچ نبودش خبر از سرگذشت

راه همان، خانه همان، زن همان؛

تا چه کند باز دل بدگمان؟!

مرد زند در سفر از راه زن

راهزن خانه بود آه زن!

تاش تامور از وصل چو شد ناامید

می شد و لاحول بخود میدمید

هم نفس او نشدی هیچ کس

می شد و میگفت بخود هر نفس:

سارت کیمی ایگری یولاسالدی منی

قایغو توزی آرا یا آلدی منی

دوست و دشمن لیغینی بیلمادوم

زیرک و کود نلیغینی بیلمادوم

یارلیغیندن یار ایلیمدین چقیب

ایوی یقلسونگ که ایو یمنی یقیب

نه ایل آرا سیغه یولوم بار داخی

نه بوقاتیغ قابغه پولوم بارداخی

یولی آزیلمیش بنکایول آزدیریب

یا مونی آنلیمدا قضا یازدیریب

کرد بهر دوست شکایت همین

قصه همین بود، حکایت همین!

ای پسر ساده دل و ساده روی

هر چه دعا میکنم آیین بگوی

کام زن، از زهراجل تلخ باد

غره ی ماه طربش، سلخ باد!

چند کنی گوش بمکر زنان؟!

گام زنی از پی تر دامنان؟!

شکر، کزین هر دو ندارم کمی؛

هست بس این، هستی اگر آدمی!

نیست گرین حرف ز من باورت

خود رو و تحقیق کن از مادرت

ای وطن بیوطنان کوی تو

روی بدو نیک همه سوی تو

عاجزی و بکسی ام را ببین

از همه کس واپسیم را ببین

با همه بیقدری و شرمندگی

با همه خواری و سرافگندگی

روی بدرگاه تو آورده ام

تا زعنایت ندری پرده ام

نیست کسی غیر تو چون یاورم

گر تو برانی، بکه رو آورم؟!

لطف بر این جان بغم بسته کن

رحم برین کالبد خسته کن!

ای ز توام ساخته عصیان خجل

منفعلم، منفعلم، منفعل

غیر من، آنانکه درین منزلند

هر یکی از رهگذری خوشدلند

هر یکی اندر طرفی جا گرفت

این ره دین، آن ره دنیا گرفت

زین عمل شاد بیاد بهشت

تا چه بسر آید از سرنوشت؟!

و آن زعمل یافته عیش تمام

زنده دل از عشرت دنیا مدام

من که ازین هر دوره آواره ام

چاره ی من ساز، که بیچاره ام

داده ام از کف ره دنیا و دین

خود نه از ن بهره ورم، نه ازین

نفس ز یک سو ره دینم زده

چرخ ز یک سو بزمینم زده

نفس، ز خجلت نفسم سرد داشت

روی ز شرم گنهم زرد داشت

چرخ دل، از خار غمم، ریش داشت؛

از پی هر نوش دو صد نیش داشت

بسته در عیش برویم سپهر

آه ازین سخت دل سست مهر

لیک، ز هر جور که دیدم ازو

زین همه خواری که کشیدم ازو

بود شب هجر، غم اندوزتر

بود تب هجر، جگر سوزتر

شیشه که لبریز می عشرت است

چون شکند ناله اش از فرقت است

آه که با هر که دلم خو گرفت

جان غمین، خو بغم او گرفت

دور فلک، ساخت جدا از منش

کرد رها دست من از دامنش

بوقلمونی است سپهر دو رنگ

نیست چو در روز و شب او درنگ

رنگ خرابی است در آبادیش

میگذرد هم غم وهم شادی اش

کاش درین مرحله می بودمی

جز ره این راه نه پیمودمی

تا نشدی از گنهم روی زرد

تا ننشستم برخ زرد گرد

شمارهٔ ۱۲

ای سر خیل صواحب من

ای صاحب وای مصاحب من

هم قبله و هم قبیله ی من

هم گوهر و هم طویله ی من

ای دوسترین برادر من

نی، جان با جان برابر من

طغرای کرم، بنام بادت

صهبای طرب، بجام بادت

خوی ملکیت، بیش ازین باد؛

خنگ فکلیت، زیر زین باد

دشمنت، ز دوست دوستر باد؛

یا تیغ تو را سرش سپر باد

شمشیر تو، درع دوستان باد

این خار، حصار بوستان باد

سالت به نشاط و کامرانی

از صد گذرد، دگر تو دانی

سالی ز هزار سال بیش است

کز تیغ فراق سینه ریش است

بس پیک آید زمن بآن کوی

گر من گویم یکی، تو ده گوی

اما باید جوابی از تو

آباد نشد خرابی از تو

شمارهٔ ۱۳

آوخ چکنم؟ که سینه تنگ است!

نام تو زمان، زمان دو رنگ است

القصه، دلی بصبر بستم

در راه تو منتظر نشستم

بودم همه روزه در سراغت

بویی رسدم، مگر ز باغت

ناگه بر زد بنعی زاغی

بر داغ دلم، فزود داغی

نی زاغ، سیه زبان غرابی

چون جغد نشست بر خرابی

منقار سیاه تر ز قیری

بر هر پر او، نهفته تیری

با من، هر حرف در میان داشت

البین البین در بیان داشت

گفت: از پسران تو یکی رفت

از بام تو، مرغ زیرکی رفت

آمد پس از آن خبر دریغم

گفتی: بجگر زدند تیغم!

برق آهم، ز سینه افروخت؛

این نه ورق کبود را سوخت

سیل اشکم، ز دیده سر کرد؛

این هفت پلاس کهنه تر کرد

هم دل خون گشت و هم جگر داغ

جز لاله، گلی نرست ازین باغ

همسایه بناله از خروشم

میگفت که: ای دریغ گوشم!

تا از تو مرا یکی خبر داد

حنظل ستد از من و شکر داد

بر آمدن تو کرد اشارت

شد شاد دلم، ازین بشارت

جان داد بتازه این نویدم

زاد از شب غم، صباح عیدم

زان مژده، بشکر لب گشودم

بر خاک سر سجود سودم

زین ناخوشی و خوشی که دیدم

گفتم بدل، از دل این شنیدم:

چون میوه ز نخل میتوان چید؟!

چون پرتو مهر میتوان دید؟!

گو: بشکند از چمن نهالی

گو : کم شود از افق هلالی

هان! تا ندهد فریب دیوت؟!

هان! تا نرسد بلب غریوت؟!

تنها نه فلک تو را جگر سوخت

تنها نه دل تو بر پسر سوخت

هر گل نگری در این کهن باغ

در دل بودش چو لاله این داغ

کس نیست که این غمش بدل نیست

پایش از خون دل بگل نیست

منهم، هدف هزار تیرم؛

پوریم نمانده، گرچه پیرم

تیری است که شست آسمان زد

هم بر دل من، از آن کمان زد

زین باده پر است جام من نیز

زین زهر، آلوده کام من نیز

اما نتوان نفس کشیدن

پای از ره صبر برکشیدن

این بار، کشیدنی است ناچار؛

وین زهر، چشیدنی است ناچار

ور شکوه کنی، نه سودمند است

سخت است زمین، فلک بلند است

از شکر، لبت شکر فشان باد؛

از صبر، شبت سحر نشان باد!

سبحان الله، شگفت کاری است؛

انصاف، که طرفه روزگاری است!

خود نشنوم و، تو را دهم پند؛

خود بسته، تو را رهانم از بند!

خود نالم و، گویمت : خمش باش!

خود مستم و، گویمت: بهش باش!

خود خفته، تو را کشانم از خواب؛

خود غرقه؛ تو را بر آرم از آب!

خود اعمی و توتیات بخشم؛

خود مفلس و، کیمیات بخشم!

خود لنگ و بکف دهم عصایت؛

خود عور و، ببر کنم قبایت!

خود شیفته و، فزایمت جاه

خود گم شده و نمایمت راه

خندد بر کار من، جهانی

جز آنکه نباشدش دهانی

تو یوسفی، و، من بنیامین

خیز از تو دعا و، از من آمین!

کایزد، همه را کند شکیبا

چه پیر وجوان، چه زشت و زیبا!

هر کس چو من و تو، دید این داغ؛

و آن کس که شنید بانگ این زاغ!

جز صبر، مباد هیچ فکرش؛

جز شکر، مباد هیچ ذکرش!

گویند که: نوحه شد سرودت

چون رفت بسلسبیل رودت

گر رود نماند، یم بماناد

ور جام شکست، جم بماناد

گویند که: گریه برد خوابت

رفت از غم نور دیده آبت

گوهر مفشان ز دیده بر کس

دست تو گهر فشاند، این بس

چون خود بگهر بزرگواری

آن به که گهر بچشم ناری

گویند: آهت جگر خراش است

کت پاره جگر، نه در فراش است

هر دم مکش اه و، دل مکن تنگ

کاین آینه، بر نتابد این زنگ

گویند: چو شب شدی سیه پوش

کز ماه نوت تهی شد آغوش

خورشید که درنظر درخشد

در ابر نه آن فروغ بخشد

تو زاغ نه یی، سپید بازی؛

آن به که سلب سیه نسازی

سوکت بخشد بسور جا را

جغدت دهد آشیان، هما را

گویند که: پیرهن زدی چاک

کت برگ سمن فتاد بر خاک؟!

صبر آر، که تا بجاست ریشه

از خاک دمد سمن همیشه

دهقان که بخاک دانه یی کاشت

زان دانه، هزار دانه برداشت

گر رفت پسر، پدر بماناد!

ور ریخت ثمر، شجر بماناد!

تا بیخ درخت، استوار است!

شاخش همه ساله زیر بار است

برگی افتاد اگر ز شاخی

شمعی افسرد اگر بکاخی

شمشاد تو، در چمن چمان است

ماه تو چراغ آسمان است

گم شد گهری اگر ز رشته

شد زرد گیاهی ارز کشته

ابر نیسان بود گهر ریز

نخل بستان بود رطب ریز

گر رفت گلی ز باغ، غم نیست؛

باغی تو و، گل بباغ کم نیست!

لعلی، اگرت شکست رخشان؛

باز است همان ره بدخشان

از دل مخروش و، سینه مخراش؛

عاقل بقضا نکرده پرخاش!

هان بیشترک ازین بهش باش

گر ناخوشیی رسیده، خوش باش

خوش باش بکرده ی الهی

سر باز مکش ز حکم شاهی

دیدی که خلیل کان سه شب خفت

در گوش سروش غیبتش گفت:

کاندر ره حق پسر فدا کن

از تیغ، سرش ز تن جدا کن

با جفت بگفت گفته ی دوست

کز مغز تهی شناختش پوست

آری زن اگرچه نیستش عیب

لیک آگهیش نباشد از غیب!

با پور نهفته گفت این راز

تصدیقش کرد آن سرافراز

چون مهر فگند برقع از چهر

نه از سر کینه، از سر مهر

خندان بگلو نهاد تیغش

نامد ز چنان پسر دریغش

خون فرزند، ریختن خواست

زو رشته ی جان گسیختن خواست

آن طرفه، که تیغ هر قدر سود؛

مویی نزد و دو دست فرسود

نه تیغ تطاول از خلیلش

چون نهی رسید از جلیلش

رست آن خلف خلیفه زاده

از تیغ به بخت رو گشاده

ناگه ز بهشت، گوسفندی

آمد که نبیند او گزندی

دل بست بحق، ز غم شد آزاد؛

جان برد بمزد آنکه جان داد

راضی بقضا شو از کم و بیش

وز گردش آسمان میندیش

گر کرده سپهر تلخکامت

ور ریخته زهر غم بجامت

از صبر تو هم دهان کنش تلخ

تا غره ی مه نداند از سلخ

وین راه که میرود کند گم

وز گردش او رهند مردم

آن طفل که بود مه طفیلش

غیرت ده خور رخ سهیلش

هر چند چکیدیش ز لب شیر

چون پور تو بود، خوانمش پیر

گرچه ز شمار کودکان بود

از تربیتت، ز زیرکان بود

چون دید که روزگار فانی است

باهیچکسش سر وفا نیست

گامی دو سه زد، ز پای بنشست

حرفی دو سه گفت و، لب فرو بست

گر گرگ اجل، هلاک کردش

پیراهن عمر، چاک کردش

از کنعان حیات ناگاه

گورش زندان شد و لحد چاه

یعقوب صفت، مباش رنجور؛

کان یوسف مانده از پدر دور

در مصر بهشت شادکام است

بر مسند عزتش مقام است

حوری بچگانش، چون زلیخا

از شهد لبان، شده شکرخا

از رفتن او، مشو غم اندوز؛

ز نهار صبور باش کامروز

از خوان خلیل شد صبوحش

بر سدره نشست مرغ روحش

فردا که بپا کنند میزان

مردم همگی ز هم گریزان

لب تشنه، گرسنه و برهنه

پای رفتار و روی ره نه

تن، از تف آفتاب سوزان؛

چون هیزم، از آتش فروزان!

آن کودک خردسال، بالان

آید با خیل خردسالان

گردند میان خلق صف صف

ز آب کوثر، پیاله بر کف

بیگانه و آشنا ببویند

مادر پدران خود بجویند

او نیز دوان دوان شتابد

گم کرده ی خویش را بیابد

از ناخوشیت، دلش هراسد

گر تو نشناسی، او شناسد

عریان تنت، آورد در آغوش؛

چون خویش کند تورا حلی پوش

هم سوی جنان شود دلیلت

هم خضر شود به سلسبیلت

بر خشک لبت، شراب ریزد؛

بر آتش تفته، آب ریزد!

القصه، کریم جاودانه؛

جوید چی مغفرت بهانه!

آذر، که یکی ز دوستان است؛

نخل کهنی ز بوستان است

هم ساحت سینه اش گلستان

هم مرغ دلش هزار دستان

این قطعه، چو دسته ی گلی بست

وین نامه، ببال بلبلی بست

کز نکهت گل، دلت گشاید

وز نغمه ی بلبلت، خوش آید

تا باد شمال رقصد از شوق

تا ابر بهار، گرید از ذوق

نخلت، از غصه خم مبیناد

جزعت از گریه نم میبناد!

شمارهٔ ۱۴ - در طلب کلیات جامی علیه الرحمه

سرت مینام از باد بهاران

به بیدآباد رو از باغ کاران

در آن مشکوی مشکین شو خرامان

معطر ساز آنجا جیب و دامان

که آن گلزار، خاکش عنبرین است؛

گلستان ارم، خلد برین است

ازین گلشن، بآن گلشن چو رفتی؛

بآن نزهتگه روشن چو رفتی

گل و سروی، اگر بینی قبا پوش؛

مکن از حال زار من فراموش

پیام بلبل خونین جگر گوی

حدیث قمری بی بال و پر گوی

که ای فرخ رخ فرخنه پیغام

ندانی آن گل و آن سرو را نام؟!

همان آرام قلب و نور عین است

که اخلاقش حسن، نامش حسین است

منم آن بلبل و آن قمری زار

که در دل داغ دارم، در جگر خار

پس از عرض سلام بی نهایت

بگو از من بآیین حکایت

بآن دستور عهد و آصف عصر

که ای برتر ز قصر قیصرت قصر

نباشد ای ز آصف در کرم پیش

ز دریای کفت، دریا کفی بیش!

که و مه، غرقه ی دریای جودت

بر اعیان جهان، لازم سجودت

فلک را، کار سال و مه ثنایت

ملک را، ورد روز و شب دعایت

دلت آیینه است، و سینه ات گنج؛

در آنجا خازن حکمت گهر سنج

گر اسکندر نه ای، آیینه داری!

ور افریدون نه ای، گنجینه داری!

ارسطو حکمتا، آصف نژادا؛

فلاطون فطرتا، لقمان نهادا!

طلب کردم کتابی از توزین پیش

طلب از خواجه نبود عیب درویش

کتابی مملو و مشحون تمامی

ز خط جامی و از شعر جامی

کتابی، چون کتاب آسمانی ؛

سطورش جوی آب زندگانی

سوادش، چون سواد چشم مخمور؛

بیاضش، چون بیاض سینه ی حور!

خطش، خط عذار ماهرویان؛

نقط، خال رخ مشکینه مویان!

ز لطفم، وعده روز عید دادی

در امید بر رویم گشادی

چو بلبل کو ز شوق گل شب و روز

سر آرد فصل دی، با آه جان سوز

کشیدم انتظار عید یک چند

که گردد نخل امیدم برومند!

کنون، عید است و آغاز بهار است؛

کرا دیگر مجال انتظار است؟!

بیا بنشین بعیش و شاد کامی

تو جام جم بکش، من جام جامی

بده دیوان جامی را و مگذار

بدیوان قیامت افتدم کار

شمارهٔ ۱۵ - تاریخ وفات رشید بک و جهانگیر خان افشار

آه کز شعبده بازی فلک

کل من مال الی الرشد هلک

عالمی کرد سیه دور سپهر

ز خسوف وز کسوف مه و مهر

یعنی از نسل خوانین بزرگ

که بریدند بتیغ از بره گرگ

دو برادر، چو دو شهباز سفید

خان و خان زاده جهانگیر و رشید

بنسب، از امرای افشار

بحسب، پخته زر دست افشار

بحیاء و بسخاء و بوفا

خانه زاد دلشان صدق و صفا

دل آگاه و لب خامششان

خلق آسوده ز خلق خوششان

دور و نزدیک، ازیشان در مهد

ترک و تاجیک، بایشان هم عهد

خنجر رستمشان، هر دو بمشت

خاتم حاتمشان، در انگشت

از صفاهان، که ز عامل ویران

بود چون از غم ضحاک، ایران

تا رهانند از آن گرگ رمه

داد مظلوم کشند از ظلمه

با تنی چند ز مردان گزین

هر دو بر رخش جلادت زده زین

کرده دست ستم آن گمراه

از سر اهل صفاهان کوتاه

چون فلک را سر انصاف نبود

سینه با اهل دلش صاف نبود

از تله ساخته آن گرگ یله

داد راهش بچراگاه گله

گرگ نه، رو به پیری بمثل

که ز روباه فزون داشت حیل

از فسونهاش دو نوخاسته شیر

زیور گردنشان شد زنجیر

حمله آورد بشیران جوان

ستمی کرد که گفتن نتوان

سرشان کرد جدا از تنشان

شد ز زنجیر رها گردنشان

رفته با آن دو تن پاک سرشت

هشت تن نیز سوی هشت بهشت

سر بی افسرشان کرد بقهر

چون مه و مهر روان شهر بشهر

بیگنه، کشته شدند آن شهدا

رحمه الله علیهم ابدا

خونشان، خون سیاووشان باد

همه ساله ز زمین جوشان باد

تا نگویند که خون مظلوم

شمرد سهل قدیر قیوم

زد دو مصرع رقم آن روز آذر

که دهد هر یک از آن سال خبر:

دو شهیدند، جهانگیر و رشید

ببهشتند جوانان شهید(۱۱۹۲ ه.ق)

شمارهٔ ۱۶ - تاریخ فوت تقی

آه کز خیل بندگان سعید

آه کز زمرهٔ عباد شکور

فاضلی رفت زین جهان خراب

عارفی رفت زین سرای غرور

تقی متقی، که چون ز جهان

بجنان شد ز لطف رب غفور

گاه هستند محرمش غلمان

گاه هستند همدمانش حور

وسعت خلد، آمدش بنظر

رفت زین تنگنای پر شر و شور

چون دلش زین سرای ظلمانی

تنگ شد رفت سوی عالم نور

گفت تاریخ رفتنش آذر:

با محمد، تقی بود محشور(۱۱۷۱ه.ق)

حکایات

شمارهٔ ۱ : شبی میگذشتم ز ویرانه یی

شمارهٔ ۲ : یکی کوه دیدم هم از دست راست

شمارهٔ ۳ : کشاورزی از هر طرف دشت کاو

شمارهٔ ۴ : بجایش یکی باغ دیدم شگرف

شمارهٔ ۵ : یک آتشکده دیدم افروخته

شمارهٔ ۶ : دگرباره دیدم بجای کنشت

شمارهٔ ۷ : پس آنجا یکی دیر دیدم رفیع

شمارهٔ ۸ : بجایش نباشد یکی مدرسه

شمارهٔ ۹ : بناگه دمید از افق صبح عید

شمارهٔ ۱۰ : که هم مسجدی دیدم آنجا بدیع

شمارهٔ ۱۱ : یکی بتکده دیدم آنجا دگر

شمارهٔ ۱۲ : پس از بتکده کآن زمین گشت قاع

شمارهٔ ۱۳ : چو محمود شه غازی غزنوی

شمارهٔ ۱۴ : شنیدم که در آفتاب تموز

شمارهٔ ۱۵ - و له فی الحکایت : شنیدم که از گردش آسمان

شمارهٔ ۱۶ : شنیدم که در عهد تیموریان

شمارهٔ ۱۷ - حکایت : شنیدم یکی از ملوک کیان

شمارهٔ ۱۸ - حکایت : امیری امارت خدا داده داشت

شمارهٔ ۱۹ - حکایت : شبانگاه برگشته بختی بخیل

شمارهٔ ۲۰ : کشاورزی از روستای خجند

شمارهٔ ۲۱ - حکایت : کهن ابلهی، نقشکی تازه بست

شمارهٔ ۲۲ - حکایت : شنیدم، مگر زاهدی زرق کوش

شمارهٔ ۲۳ - حکایت : درختی کهن بود در بیشه یی

شمارهٔ ۲۴ - حکایت : چو مأمون خلافت گرفت از امین

شمارهٔ ۲۵ - حکایت : شنیدم یکی شاه فیروزبخت

شمارهٔ ۲۶ - حکایت : یکی روز رفتم بباغی ز کاخ

شمارهٔ ۲۷ - حکایت : شنیدم یکی روز بر طرف دشت

شمارهٔ ۲۸ - حکایت : یکی روز شهزاده یی نوجوان

شمارهٔ ۲۹ - حکایت : یکی چنگ زن مطرب نغمه ساز

شمارهٔ ۳۰ - حکایت : شنیدم برافروخت نیک اختری

شمارهٔ ۳۱ - حکایت : شنیدم یکی شاه آزاده بخت

شمارهٔ ۳۲ - حکایت : دو زن داشت مردی دو مو، پیش ازین

شمارهٔ ۳۳ - حکایت : شنیدم دو کس با هم از دوستان

شمارهٔ ۳۴ - حکایت : شنیدم ز شیبانیان غیور

شمارهٔ ۳۵ - حکایت : یکی تاجر از شهر خود شد روان

شمارهٔ ۳۶ - حکایت : شنیدم که فردوسی نیکبخت

شمارهٔ ۳۷ - حکایت : چو بیدار شد زاهد از خواب شاد

شمارهٔ ۳۸ - حکایت : شنیدم یکی از بزرگان عصر

شمارهٔ ۳۹ - حکایت : به گیلان کهن فحلی از راستان

شمارهٔ ۴۰ - حکایت : شنیدم که نادر شه سنگدل

شمارهٔ ۴۱ - حکایت : بمن دوستی گفت از دوستان

شمارهٔ ۴۲ - حکایت : چنین یاد دارم که در اصفهان

شمارهٔ ۴۳ - حکایت : شنیدم که طمقاج با داد و دین

شمارهٔ ۴۴ - حکایت : شنیدم شهی کز ستم عار داشت

شمارهٔ ۴۵ - حکایت : شنیدم یکی از ملوک عجم

شمارهٔ ۴۶ - حکایت : بخیلی شنیدم یکی روز، چاشت

شمارهٔ ۴۷ - حکایت : شنیدم که: آزاده یی پاک زاد

شمارهٔ ۴۸ - حکایت : جهانگردی از خیل کارآگهان

شمارهٔ ۴۹ - حکایت : شنیدم عضد خسرو دیلمی

شمارهٔ ۵۰ - حکایت : در ایام قطب زمان بایزید

شمارهٔ ۵۱ : شبی خوشتر از روز با دوستان

شمارهٔ ۵۲ - حکایت : شنیدم که بدخو زنی بد کنش

شمارهٔ ۵۳ - حکایت : بفرمان حجاج شوریده بخت

شمارهٔ ۵۴ - حکایت : شنیدم که مولای مردان علی

شمارهٔ ۵۵ - حکایت : جوانی زنی دید بر رخ نقاب

شمارهٔ ۵۶ - حکایت : شنیدم یکی شهر معمور بود

شمارهٔ ۵۷ - حکایت : ازین پیش چندی ز شاه جهان

شمارهٔ ۵۸ - حکایت : هست مروی در احادیث حسن

شمارهٔ ۱

شبی میگذشتم ز ویرانه یی

ز پا دیدم افتاده دیوانه یی

نه دیوانه، فرزانه یی حق شناس

چه دیو و چه دیوانه زو در هراس

جهان گشته یی، خضرش از همرهان؛

جهان دیده یی، بسته چشم از جهان

نه جز ز آسمان، سایه یی بر سرش

نه جز موی سر، جامه یی در برش

ره فقر پیموده با پای لنگ

فراخ آستین بوده با دست تنگ

بشیدایی آسوده خاطرز شید

همه عمر آزاد از عمرو و زید

دلش گنج اسرار حق را امین

نه او از کسی نه کسی زو غمین

بخودگفتی، از خودشنفتی بسی؛

مرنجان کسی را، مرنج از کسی

نه با آسمان کینی از وی گمان

نه ز او کینه یی در دل آسمان

هم او گردن عجز افراشته

هم از وی فلک دست برداشته

گرسنه، ولی سیر از ناز و نوش

برهنه، ولی خلق را عیب پوش!

تهی دست و، پا بر سر گنجهاش

ز فاقه دل آسوده از رنجهاش

دو گز بوریا کرده بر خاک فرش

زده دست کوتاه، بر ساق عرش

اقامت گزین در مقام رضا

رضا داده جانش بحکم قضا

سرش مست عشق و، دلش هوشیار

لبش خنده ریز و مژه اشکبار

گهی خنده میکرد و گه میگریست!

باو گفتم: این خنده و گریه چیست؟!

چه دیدی بگو گرنه یی ز اهل زرق

که گریان چو ابری و خندان چو برق؟!

چو دیوانه افسانه ی من شنفت

فشاند اشک چون شمع خندان و گفت:

چه پرسی؟! که گر گویمت سرگذشت

ز عیش جهان بایدت در گذشت!

تو راکام شیرین، مرا باده تلخ؛

تو از غره گویی سخن من ز سلخ!

خردمند را، بی خرد یار نیست

به آسوده، فرسوده را کار نیست

زدم بوسه بر دستش آنگه بپای

که ای دانش آرای فرخنده رای

منم تشنه کام و، تو بارنده میغ؛

ز تشنه چرا آب داری دریغ؟!

مرا از کرم باش آموزگار

بگو تا چه ها دیدی از روزگار؟!

ز وضع جهان هر چه دیدی بگو

ز بیننده هم گر شنیدی بگو

دل ازعجز نالی من سوختش

چو شمع آتش من رخ افروختش

همش های های و، همش قاه قاه؛

همی گفت: ای خضر گم کرده راه

مگو زین سرای سیاه و سفید

دو چشم و دو گوشم چه دید و شنید؟!

گر آنچه شنیدستم از روزگار

شمارم، کشد تا بروز شمار

چه خوش گفت پیر پسندیده گوی

سخن هر چه میگویی از دیده گوی

کنونم مزن طعنه ها، هوش باش

چو از دیده گویم سخن، گوش باش

ببین تا چه دیدم ز دور سپهر

ز اندوه و شادی، ز کین و ز مهر

شود تا تو را هم دل آگه ز راز

نه پرسی از این خنده و گریه باز

هم اینجا در اندک زمانی نه دیر

که از خودپرستان شدم گوشه گیر

یکی ژرف دریا بدیدم نخست

که موج غبارش رخ ابر شست

سفاین خرامنده چون بط بسش

لبالب ز در دامن هر خسش

بآن لجه ریزان بسی شد بشط

درون پر زماهی، برون پر ز بط

در اصداف رخشان در از هر طرف

چو دری در این لاجوردی صدف

بغواصی الیاسی از هر کنار

بر آورده بس لؤلؤ شاهوار

کشیده از آن دست گوهر فروش

شهان را بتاج و بتان را بگوش

پی صحبت خضر گفتی کلیم

بگسترده در ساحل آن گلیم

فروزنده ماهیش چون آفتاب

در افتاده از دست موسی در آب

شناور سمکها به پشت وشکم

زر وسیم ریزان بدامان یم

بقعرش ز ساحل زر ماهیان

چو سیمین کواکب ز گردون عیان

همه سرگرانی بهم داشتند

مگر یونس اندر شکم داشتند؟!

بصید بط و ماهیش صبح و شام

بهر گوشه صیادی افگنده دام

مگر ناخدای خدا ناشناس

نپذرفت از غرقه یی التماس

پس آن غرقه را موج هر سو کشاند

در آخر دم از دیده خونی فشاند

ببین قطره خونی بدریا چه کرد؟!

ز بنیاد آن چون برآورد گرد؟!

چنان ناگه آن بحر طوفان گرفت

که ماندند از آن فیلسوفان شگفت

فرو بست دم آن خروشنده یم

نه نامی بجا ماند از آن یم، نه نم

هم آنجا عیان شد یکی پهن دشت

پرنده پر افشان، چرنده بگشت

سفاین ز گرداب بر گل نشست

شدش ناخدا غرق و لنگر شکست

روان هر شکاری بکف تیغ تیز

نموده بمرغابیان رستخیز

ز خون بطان بطن یم شد یمن

درش چون عقیق یمن در ثمن

ز غوک و ز ماهی آن بحر شور

شکم ساخته پر وحوش و طیور

بر آمد ز تر دامنی خاک خشک

ره گاو عنبر زد آهوی مشک

فگنده در این جاده ها کاروان

در آن جاده ها کاروان ها روان

گدایان مفلس ز رخشنده در

صدف کرده خالی و زنبیل پر

بسا بی کله سرور عهد شد

بسا پا برهنه که بر مهد شد

ز مرجان و در برده چندان بدوش

که هر پیله ور گشت گوهر فروش

کنون مانده ز آنجا دو روشن سمک

بهفتم زمین و بهشتم فلک

شمارهٔ ۲

یکی کوه دیدم هم از دست راست

که از دامنش هر غباری که خاست

بر آراست گیسوی حور بهشت

سر زلف غلمان بعنبر سرشت

بدخشانه و بهرمان کان لعل

بکانون خورشید افگنده نعل

بپای گل و لاله اش سبزه فرش

سر سبزه اش، سوده بر پای عرش

ز ابری که برخاستش از کمر

لبالب ز گوهر شدی هر شمر

عقاب و پلنگش پر و سر فگند

ز نسرین و شیر سپهر بلند

چرا گاه ثور و حمل دامنش

ببازی گری جدی، پیرامنش

کمر بند جوزا شد او را نطاق

قمر از کمرگاه آن در محاق

گوزنی که در دامنش داشت گشت

شدش آبگاه این زر اندود طشت

نمودارش از یکطرف بیشه یی

نخورده بنخلی از آن تیشه یی

درختش همه میوه ریزان ز شاخ

از آن روزی تنگدستان فراخ

گرفته بکف هر گیاهش چراغ

که گیرد ز دیدار موسی سراغ

نه طور و، کلیمی ز هر گوشه هست

بر آورده بهر مناجات دست

فروزان ز هر دست او آفتاب

عیاندیده حسن ازل بیحجاب

گله رانده از خاندان شعیب

بدنبال از اصحاب کهفش کلیب

عصا بر نیاورده سر از شجر

عیون منفجر کرده از هر حجر

روان چشمه ها با هم آمیخته

بهر سنگ از آن قطره ها ریخته

تو گفتی مگر درج گوهر شکست

و یا بر فلک عقد گوهر گسست

از آن چشمه ها کآبش آغاز کار

بدریا همی ریخت ز آن کوهسار

یکی رود برخاست چون زنده رود

که از مصر، نیلش رساندی درود

بدشت آمد از کوه دامن کشان

بر آن، خیل مرغابیان پرفشان

جدا گشته ز آن رود بس نهرها

شد این داستان شهره در شهرها

زمین یافت ز آن رود بس خرمی

ز هر شهر گرد آمدش آدمی

در آنجا یکی شهر آباد شد

که بنیاد آن محکم از داد شد

بدشت از لب رود تا پای کوه

فراهم شده مردم از هر گروه

ملل سر نپیچیده از دین خود

بسر برده با هم بآیین خود

جهان کهن یافت از سر نوی

در آن هم نشین، تازی و پهلوی

بسی باغ و بستان دلکش در آن

بسی کاخ و قصر منقش در آن

بهر کوچه اش جوی آب روان

برنگ می از سایه یی ارغوان

ز گرمابه اش پاک، چه تن چه دل

که بودیش آب و هوا معتدل

در آنجا نشانی نه ز آلودگی

ز پاکی تن، دل در آسودگی

بنای وی از سنگ و، سنگ رخام؛

گلش از زر پخته وز سیم خام

عیان روزن از سقف چون اخترش

روان آب از جوی چون کوثرش

ز خاکستر گلخنش ریخته

بچشم اختران سرمه ی بیخته

عیان چار بازارش از چارسو

بآن خلقی از چار سو کرده رو

محلات بیرون ز اندازه اش

گشاده بفردوس دروازه اش

زیشب وز مرمر سقوف و فروش

همه مردمش در خرید و فروش

ز سرمایه ی خود توانگر همه

ز همسایه یی خود غنی تر همه

در آنجا دو یار موافق بسی

بهر خانه معشوق و عاشق بسی

بطفلی هم از حسن مستان یکی

بعشق آشنا در دبستان یکی

یکی آگه از کار مهر و وفا

یکی واقف از رسم جور و جفا

بهر سو در آن شهر آراسته

که آگنده بودی ز هر خواسته

عمارات عالی نعمان پسند

چو ایوان بهرام وکسری بلند

از آنها یکی چون قصور بهشت

ز عنبر گلش، وز زر و سیم خشت

مهندس، باشکال اقلیدسی

نهادش بناها همه هندسی

سدیر و خورنق از آن گشته پست

وز آن یافته طاق کسری شکست

بنا کرده حجار و نجار روس

بدیوار مرمر، بدر آبنوس

ز هر سو بآن ساحت دلپسند

قلم بر کف آمد بسی نقشبند

در آن نقشهای فریبنده کرد

ز مهر و سپهرش زر و لاجورد

فروش ملون، نشیمن فروز

قنادیل روشن، شبان کرده روز

نشسته در آن قصر شاهی بزرگ

کش از عدل خوردی بره شیر گرگ

جهانی ز انصاف پابست او

ز حق یافته روزی از دست او

همه از زبان دار و از بی زبان

در آن خانه مهمان و شه میزبان

همش طوق بر گردن مهر و ماه

همش حلقه بر گوش درویش و شاه

جهانش، بدرگاه آورده باج

شهانش، بگردن گرفته خراج

ز عدل و کرم، خسروان بنده اش

سپاه و رعیت، سر افگنده اش

فتادی چو بوسیدیش پا رکاب

ز زین رستم، از تخت افراسیاب

ز داد و دهش کرده آن شهریار

ز مظلوم مسکین، تهی آن دیار

هزارش بت مشکبو در حرم

خرامنده چون سرو باغ ارم

همش پایداری آزادگان

همش دستگیری افتادگان

هزارش سهی سرو در آستان

بهوش و هنر هر یکی داستان

گهی تا کند تازه و تر دماغ

برافروختی شب زمینا چراغ

نشستی و با مردم هوشمند

گرفتی می از ساقی نوشخند

ولیکن، نه چندان که گردد خراب

جهان از غم او، چو او از شراب

شهی کو غم زیر دستان خورد

چه غم گرمی از دست مستان خورد؟!

همان می، همانغم گواراش باد؛

چواسکندر، اورنگ داراش باد

شهی کو چه ساغر بدست آورد

بناموس شاهی شکست آورد

دهد نقد دولت ز کف رایگان

کشد جام می با فرومایگان

همش کام فرخندگی تلخ باد

همش غره ی زندگی سلخ باد

گهی با دلیران سنان بر سنان

گهی با دبیران قلم در بنان

گهی همدم گوشه گیران شدی

گهی پندآموز پیران شدی

گهی با جوانان شکار افگنان

بصحرا شدی طبل عشرت زنان

همش زیر پا باد رفتار رخش

تن آهن، سمش سنگ و نعلش درخش

هم از سیم چوگان بکف چون هلال

وز آن گوی زرین خور پای مال

جهاندی ز جا هر یک آهو تکی

دوان از پی انداختی هر یکی

سگ و یوز، بیر افگن و شیر گیر

نه از دستشان ببر رستی، نه شیر

گرفتندی از باره ی کوه وزن

هم از دشت آهو، هم از که گوزن

ز چنگال شاهین و منقار باز

بجا کبک و تیهو نماندند باز

تهی کرده هر یک ز نزدیک و دور

زمین از وحوش و هوا از طیور

سر از گور بر کرده بهرام گور

که تا بیند آن صید گه را ز دور

مگر شد در این عرصه ی دار و گیر

شهان را شکار از دوره ناگزیر

یکی آنکه تا دوست سازند رام

چو مرغش فشاندند دانه بدام

دگر خصم را سر بفتراک زین

ببندند چون صید وحشت گزین

ز هم شاد القصه شاه و سپاه

مهان در رفاه و کهان در پناه

زده در دل مردم هر دیار

ز رشک آتش آن شهر و آن شهریار

که کس شهریاری چو او دادگر

ندید و چو آن شهر، شهری دگر

زمینی بشرقی آن شهر بود

که خاکش بهر زهر پازهر بود

رسیدی از آن تربتم بر مشام

شمیمی دل آویز هر صبح و شام

نرسته، گلش چیدمی رنگ رنگ

چو دل، غنچه اش دیدمی تنگ تنگ

ننالیده، مرغانش آوازها

بگوشم رساندند بس رازها

نرسته، در آن خاک دیدم نخست

هر آن سبزه کآخر از آن خاک رست

نبسته، عیان دیدم آغاز کار

هر آن نقش کانجام شد آشکار

ز پاکی مگر خاک آن بود آب

که راز دلش را ندیدم حجاب

نمودم بدل گنج نادیده کس

ز مردم نهان گفتمش هر نفس

که: خیز ای دل عاقبت بین من

هم آیینه ی من، هم آیین من

نکشته ببین تا از این خاک نغز

چه روید که از هوشت آگنده مغز؟!

فتاده من و دل به پهلوی هم

نهاده سر خود بزانوی هم

در آن انجمن خلوتی ساختم

نظر سوی آن دشت انداختم

در آن خطه دیدم من از خشت خام

همانجا که کیخسرو از خط جام

ز سنگش دل آن نیز در سینه دید

که اسکندر از لوح آیینه دید

عجب مانده ز آن دشت ناکاشته

که خاکش چه ها زیر سر داشته؟!

بناگاه دیدیم کز ماه و مهر

بر آورد دستی ببازی سپهر

یکی پرده بر گرد هامون کشید

بسی لعبت از پرده بیرون کشید

هم از نور انجم هوا گرم کرد

هم از گرمی آن زمین نرم کرد

سراپرده ی ابر بالا کشاند

وز آن پرده لولوی لالا فشاند

شمارهٔ ۳

کشاورزی از هر طرف دشت کاو

عیان گنج گاوانش از پای گاو

پی دانه کشتن زمین می شکافت

که گنجوری از خاک امین تر نیافت

بآن کشته دادی از آن رود آب

بزنگار تو ریختن سیم ناب

بر آن سبزه کامد زبر جد نشان

تو گفتی که شد خضر دامن کشان

نگشته همان دانه از کاه دور

نبرده ز خرمن همان دانه مور

خداوند خرمن ز بخل ای شگفت

مگر خوشه از خوشه چین وا گرفت؟!

کشید از جگر خوشه چین آه گرم

دل آهنین فلک کرد نرم

بناگاه برق آتشی بر فروخت

که این کشته را، از تر و خشک، سوخت

هم از خاک جوشید آبی سیاه

هم از کشته بر کهکشان رفت کاه

شد ابروی داس فلک پر ز چین

نه خوشه بجا ماند و نه خوشه چین

از آن دانه کز خرمن سوخته

بجا ماند چون گنج اندوخته

رهیدند بیمایه موران ز رنج

چو محتاج کش پا فرو شد بگنج!

شمارهٔ ۴

بجایش یکی باغ دیدم شگرف

که فردوس از نزهتش بسته طرف

هوا، طاق سیمابی افراخته

زمین، فرش زنگاری انداخته

در آن باغبانان زرینه کفش

بکف بیلشان کاویانی درفش

زهر سو خیابانی آراسته

ز خار و خسش سبزه پیراسته

هم اشجار آن را دم جبرئیل

هم انهار آن را نم سلسبیل

سرافراز سرو سهی قد چنار

کشیده دو صف بر لب جویبار

چو یاران یکدل بهم پای بست

در آغوش یکدیگر آورده دست

درختانش از میوه قد کرده خم

چه از حمل گنجینه، گنجور جم

چو گردن فروزان صاحب کرم

سرافگنده از شرم و ریزان درم

ز رنگینی میوه هر شاخ بست

تو گفتی زده چتر، طاووس مست

همه، مشک با خاکش آمیخته

همه، گوهر از تاکش آویخته

چو شعری ز شام و سهیل از یمان

گل از خار و لاله ز خارا دمان

بر افروخته چون کلاه قباد

چراغ گل و مشعل لاله باد

ز ریحان آن، مغز شب مشکبیز؛

ز نسرین این، صبح کافور ریز

بهر موسمی خاصه اردی بهشت

بآن خاک سوگند خوردی بهشت

نظر باز هر گوشه مرغ چمن

بدوشیزگان گل و یاسمن

خوش آواز مرغان آن پرفشان

چه طوطی ز منقار شکرفشان

گل سرخ و سرو سرافراخته

ربوده دل از بلبل و فاخته

ز هر سو بآن باغ و آن بوستان

خرامیده با هم بسی دوستان

بساغر کشی، هر دو آزاده بخت

نشستند در سایه ی یک درخت

بعشرت گرفتند ساغر ز هم

تهی کرده مینا ز می، دل ز غم

نهاده سر مست در پای تاک

بچشم اختران را فشاندند خاک

مگر باغ را باغبانی سحر

بروی تماشائیان بست در!

و یا کند از باغ شاخ گلی

که افتاد از آشیان بلبلی

ز ابری سیه ریخت ناگه تگرگ

نه بار اندر آن باغ ماند و نه برگ

ز سبزه چنان دامن خاک شست

که گویی گیاهی در آنجا نرست

رزان را بنه کرد یغما خزان

وز آن برگ نگذاشت باد وزان

سراسر درختان این کند و رفت

همه برگش از هم پراگند و رفت

بگلبن در آویخت ابری کبود

تو گویی ز آتشکده خاست دود

سر طره ی سنبل آشفته ماند

بسا حرف سوسن که ناگفته ماند

شد آشفته چون شاخ نرگس شکست

چه کوری که افتد عصایش ز دست

پریدند قمری و بلبل ز باغ

بحال چمن، نوحه کردند زاغ

خس و خار، پیرهن گل درید

زغن آشیان بست وبلبل پرید

نگون گشت شمشاد و افتاد سرو

خروشان و نالان چکاو و تذرو

گرفتند مرغان از آنجا کران

چه از مجلس سوک، رامشگران

همان میگساران، همان دوستان؛

که بودند با هم بیک بوستان

چو گل ساغر از دست افتادشان

چو بلبل نوا رفت از یادشان

همه گشته در سایه ی تاک خاک

بر اندامشان شد کفن برگ تاک

نشد فاش گویند راز نهفت

سخن گفتشان، در میان نیم گفت

چو مانداز خرابی آن تازه باغ

بدل از گلم خار واز لاله داغ

شمارهٔ ۵

یک آتشکده دیدم افروخته

همه آتش اندل سوخت

فلک خاسته دودی از روزنش

براهیم و زردشت دامن زنش

شرر جابجا گشته پیدا ز دود

چو رخشنده انجم ز چرخ کبود

ز جوش گل و لاله بود آن کنشت

بهشتی، اگر داشت آتش بهشت

دعا را برآورده دستور دست

مغانش بدنبال مستور و مست

همی خواند بهر تو و بهر من

حکایت ز یزدان و از اهرمن

چنان هیر بد شاد ز آتشکده

که هوشنگ از آیین جشن سده

بهر سودوان بیخود از شوق نور

چو پروانه کو شمع بیند ز دور

بآتشکده برده مؤبد نماز

همان دست و بازو بآتش دراز

هم از صندل و عود هیزم کشان

هم از شمع بی دود آتش فشان

مغ و مغبچه گرد آتشکده

چه حوران بطرف جنان صف زده

بلب خنده شان، چون بگلبرگ قند

برخ خالشان، چون بر آتش سپند

بروز آتش افروز، چون گل همه

بشب زند خوانان، چو بلبل همه

بطلعت همه بدر ناکاسته

بقامت همه سرو نوخاسته

ز مشک تر، آویخته تارها

وزان برمیان بسته زنارها

گشاده گریبان، فگنده کله؛

چو صبح و چو ماه شب چارده

همه سر خوش از آتش آبدار

همه دلکش از سنبل تابدار

ز انگشت و خاکستر آن کنشت

که بودی چو کحل و عبیر بهشت

چو حوران، سیه کرده بادامها

چو غلمان، بپرورده اندامها

نهاده بر آتش چنان پا دلیر

که نازک تنان پا بچینی حریر

مگر روزی آتش فروز کنشت

که از دوزخش بود امید بهشت

زنی را جگر سوخت از حرف سرد

که گفتش : برو گرد آتش مگرد

زن آن حرف سخت آمدش خاره سنگ

چو آتش زنش، قد خم و سینه تنگ!

چو خوردش بر آن سنگ آتش زنه

زبانه زدش آتش از روزنه

زدودش بناگاه ابر از افق

بجنبید و بربست مشکین تتق

از آن ابر چون دود آتشگهی

ببارید باران آذر مهی

ز باران و برقی کز آن ابر جست

نه آتش بماند و نه آتش پرست

شدند از پی هم بمنزل روان

نماند آتشی هم از آن کاروان

شد آتشکده سرد و آتش بمرد

گرش ماند خاکستری باد برد

شمارهٔ ۶

دگرباره دیدم بجای کنشت

یکی خانقه، رشک قصر بهشت

فضا دلگشا چون کف موسویش

هوا جان فزا چون دم عیسویش

همه آب از چشمه ی زمزمش

همه خاک از پیکر آدمش

ز جان و دل پاک، خشت و گلش

خنک آنکه بودی در آن منزلش

تو گویی که آن بقعه ی بی عدیل

درو گر شدش نوح و بنا خلیل

بهر صفه اش، صوفی یی سینه صاف

زبان، پاکش از لوث لاف و گزاف

بهر گوشه درویشی آزاده بخت

زده تکیه بر پوست چون شه بتخت

همه رانده ی خلوت خاکیان

همه خوانده ی بزم افلاکیان

نه در سر هوائی، نه در دل شکی؛

برآورده چل اربعین هر یکی

همه عور، اما جنیبت کشان!

همه مور، اما سلیمان نشان!

همه سیم پاش و همه پشم پوش

همه دردمند و همه درد نوش

بدانش توانا، بتن ناتوان؛

ز هر خطه تا خط وحدت دوان

همه پا کشیده ز راه هوا

همه چشم پوشیده از ماسوا

زده پا بدنیا دم از دین همه

یکی جو، یکی گو، یکی بین همه!

چو ابدال، از عشق پیرایه شان

فتاده بخورشید و مه، سایه شان

یکایک قرین اویس قرن

زده حلقه پهلوی هم چون پرن

در آن حلقه، سر حلقه دانشوری

گدای درش، شاه هر کشوری

حریفی، بروی جهان کرده پشت

ظریفی، دلش نرم و دلقش درشت

بجام جهان بین زده پشت دست

ازو مست هشیار و هشیار مست

ز زهدش، کهن زال گیتی یله؛

ز گرگ فلک، پاسبان گله

ز تشریف شاهانش آسوده دوش

تن از ناقه ی صالحش پشم پوش

بریده سر خشم و شهوت بصبر

بصبر اختر آورده بیرون ز ابر

بپا داشت از موی سر سلسله

ز جا بر نیاوردیش زلزله

نجنبیدی آن شیخ از آرامگاه

مگر از دم مطرب خانقاه

دل مطربان چون بجوش آمدی

از ایشان یکی در خروش آمدی

ز جا خاستی و اصحاب و جد

چنان کز حدی ناقه ی اهل نجد

کشاندی چنان دامن پاک را

که در رقص آوردی افلاک را

همه دست افشان و من مانده محو

بحالی که دانی، نه سکر و نه صحو

مگر شیخ را در میان سماع

ز دست دل افتاد با دین وداع

نگاهی نهان دید از مهوشی

رهش گم شد از پرتو آتشی

دل و دین و دانش ز کف باخته

که از پردگی پرده نشناخته

چو صنعان سوی روم رفت از حجاز

نبردش بکوی حقیقت مجاز

از آن جا که شاه از شریک است دور

نسازد بانباز طبع غیور

ز دانش بجان غیر شاهیش

ز دریا برون داد جان ماهیش

مریدان سرافگنده در پای پیر

بمردند، دیدند چون مرگ میر

چنان کآدمی را ز سر زندگی است

چو سر رفت، تن را پراکندگی است

در افتاد آن قطب و آن دایره

ز هم ریخت چون بقعه ی بایره

ز پرواز طوطی شیرین نفس

پریدند آن طوطیان در قفس

پس از صوفیان خانقه شد خراب

شد آن چشمه ی زندگانی سراب

بریشان فرود آمد آن خانقاه

به ایزد برم هم ز ایزد پناه

شمارهٔ ۷

پس آنجا یکی دیر دیدم رفیع

مصور در آن نقشهای بدیع

بلورین قنادیلش افزون ز حصر

چو رخشان کواکب، درین هفت قصر

در آن تحفه ی هفت اقلیم وقف

گذشته شب آواز اسقف ز اسقف

ز رهبان و قسیس در وی هزار

دل و تن، ز پرهیز زار و نزار

دگر شوی نادیده بس دختران

ز خود روی پوشیده چون اختران

سیه جامه از موزه تا طیلسان

چو در چشم دونان رخ مفلسان

چو دامان مریم دل و دیده پاک

ز بیشرمی دیگران شرمناک

خنازیر، آنجا گله در گله

چو اندر منی گوسفندان یله

شبانگه که خوردی بناقوس زنگ

زدودی ز آیینه ی چرخ زنگ

زن و مرد ترسا، ز پیر و جوان

که از خوابشان بود تن بی روان

شده از دم عیسوی زنده باز

بآهنگ ناقوسشان اهتزاز

بسر افسر، از کاکل عنبرین

بکف ساغر، از باده ی اندرین

بدست دگر، شمع خورشید تاب

سیه نرگس مست، خالی ز خواب

روان هر خرامنده سرو سهی

ز سرو سهی کرده بستر تهی

ز دیبای زرکش، ببر رنگ رنگ

ز یاقوت ریزان، شکر تنگ تنگ

ز سر رفته از تاب می هوششان

صلیب سر زلف بر دوششان

بگردن چو مرغوله ی شامیان

فرو هشته زنارها تا میان

همه عود در مجمر و گل بجیب

دماغ از خلل خالی و دل ز عیب

همه شب در آن دیر سر کرده سیر

چو سیر کواکب درین کهنه دیر

بر آورده در ذکر باری خروش

هم آوازشان چون حواری سروش

کشیشی مگر داد چون ابلهان

به بیگانه راه از کشیشان نهان

بناگاه بیگانگان ریختند

بشیر آبی از حیله آمیختند

مسیحا ز کید یهودان عهد

از آن دیر بردار افراشت مهد

وز آنجا، چو مهر فرونده چهر

سراپرده زد بر چهارم سپهر

فتادند ناقوسها بیدرنگ

ز هر گوشی افتاده آوازه سنگ

ز دور فلک، کو بود بیمدار

تهی شد ز دیار و ویران دیار

شمارهٔ ۸

بجایش نباشد یکی مدرسه

که وارستی آنجا دل از وسوسه

بهر حجره صندوقهای کتاب

همه از فنون حکم انتخاب

اشارت گو، صاحب هر درش

شفا بخش، خدام دانشورش

در آنجا اگر پا نهادی بلید

در آنجا اگر جا گرفتی پلید

زدی آن، دم از علم بوزجمهر

شدی این، ز پاکیزگان سپهر

بهر صفه اش، داده ادریس درس

نه کس را ز تلبیس ابلیس ترس

ز روح القدس، در همه حجره روح

در آنجا قلم جسته پیوند لوح

بهر گوشه زانو زده کودکان

شده خازن مخزن کن فکان

همه حرف شک کرده از سینه حک

نمانده در آیینه شان زنگ شک

بمکتب، الف گفت هر یک نخست

ز حرف الف، سر توحید جست

همه هفت خط خوانده از یک نقط

نوشته هم از یک قلم، هفت خط

همه راهبر خضر توفیقشان

همه مستی جام تحقیقشان

فلاطون از ایشان گرفته سبق

ارسطو شمرده بایشان ورق

چو اشراقیان، مهرشان هم کتاب

چو مشائیان، ماهشن هم رکاب

از آن چار دفتر که روح الامین

رسانید از آسمان بر زمین

همه جسته اسرار ایمانیان

فرو شسته افکار یونانیان

ز کبر و منی، گشته زار و ضعیف

ز بخل و حسد، مانده خوار و خفیف

جدل، کار ایشان بجایی کشاند

که از خاکشان چرخ دامن فشاند

بر آن ماجرا نیز چندی گذشت

که نگذاشت پا کس در آن پهن دشت

شمارهٔ ۹

بناگه دمید از افق صبح عید

در آن عرصه میخانه یی شد پدید

گشاده چو دست کریمان درش

بدست مه نو، کلید زرش

در باز آن، بسته نادیده کس

مگر در همه سال، سی روز و بس!

چو باز آمدی از دم می فروش

شب عید خون سیاوش بجوش

ز دی صبحدم تکیه بر مصطبه

بکف جام می چون مه یکشبه

فشاندی برخ آب خورشید را

بر آوردی از خواب جمشید را

همی داد از راح پیوند روح

همی گفت: الاح الصباح، الصبوح

در آن یافته رند و زاهد پناه

نه درویش محروم از آن درنه شاه

بسا خسروانی خم از هر طرف

ز جوش درون بر لب آورده کف

چه خم؟ هر یکی از گل زیرکی

فلاطونی آسوده در هر یکی

می اش صافی، چون رشحه ی سلسبیل

ز پیر مغان، می کشان را سبیل

رسیدی از آن بر زمین گر نمی

ز هر ذره اش خاستی آدمی

گرفته صراحی بکف می فروش

بهر کس که میداد، میگفت : نوش

هم از دور جم داده جامش نشان

هم از خاتم او لب می کشان

لبالب بکف جامهای رحیق

ز یاقوت و لعل و بلور عقیق

در آن مجلس دلکش بی نفاق

ستاده بسی ساقی سیم ساق

گرفته بکف شیشه ز افسونگری

تو گویی که در شیشه بودش پری

بهر سو فراوان گزک ریخته

بهم پخته وخامش آمیخته

بزرین طبق، مرغ و ماهی کباب

بسیمین سبد، نار و لیمو پر آب

ظریفان همه گوی نارنج باز

حریفان همه نرد و شطرنج باز

ز هم مهره در ششدر انداخته

ز هم کام دل برده، دل باخته

ز رخ سوخته جان آذر گشسب

پیاده گرو برده از پیل و اسب

رسیده بفرزینی از بیدقی

فگنده شهان را به بیرونقی

نشسته بیک گوشه خنیاگران

دل از غم سبک، سر ز میناگران!

جگر، زخمی زخمه ی سازشان

بگوش دل، آویزه آوازشان

همه ارغنون ساز و قانون نواز

نگه کوته از ناز و مژگان دراز

یکی زلف ناهید بستی بچنگ

ز خون دل آرام، رنگینش چنگ

بآن محفل آوردیش موکشان

رگ از ناخنان کردیش خون فشان

بط می بکف، بربط بسته دست؛

بیک کاسه، صد باربد کرده مست

بگوش نکیسا گر آواز رود

رسیدی، روان کردی از دیده رود

شنیدم بهر بزم هر هوشمند

پی عطر، عود اندر آتش فگند

در آن بزم دیدم که عود از خروش

فگند آتش اندر دل اهل هوش

بگوش رباب آمدی مالشی

که از هر رگش خاستی نالشی

یکی رنگ دادی لب از جام می

زدی آن یک از لعل آتش به نی

شگرفان برخ، بدر نادیده نقص

چو سرو، از نسیم بهاری برقص

همه دست افشان بآهنگ دف

همه پای کوبان زده کف بکف

بچه هندوی هر طرف گوی باز

مه ومهرش، از یم و زر گوی ساز

گرفته از آن بزم شب تن کنار

غم و ترس و کین، رنج و بخل و خمار

ز مستی مگر روز کی می فروش

پسندید مخموری درد نوش

دل درد نوش آمد از غم بدرد

خروشید و از دل کشید آه سرد

بناگه یکی زاهد از چشم شور

نمک ریخت بر جامهای بلور

زد از چشم بد طرفه نقشی بر آب

کز آن سرکه شد هر چه در خم شراب

عسس رو ترش، شحنه گفتار تلخ؛

رسیدند چون تنگ چشمان بلخ

گرفته بدردی کشان کار تنگ

زده بر کدو دشنه، بر شیشه سنگ!

بکین از تن دف کشیدند پوست

کند آدمی هر چه در خوی اوست

دریدند از چنگ و نی پرده ها

که آزرمشان باد از آن کرده ها

بسا آب، پاکان که در خاک ریخت

چو خون جگر گوشه ی تاک ریخت

همه خاک میخانه بر باد رفت

گزکها بتاراج زهاد رفت

فشاند آستین محتسب بر چراغ

که نتوان گرفتن ز دزدان سراغ

نماندند در میکده از خروش

نشان از می و می کش و می فروش

همان بود چشمم نظر بازشان

همان بود گوشم بر آوازشان

شمارهٔ ۱۰

که هم مسجدی دیدم آنجا بدیع

فضایش وسیع و بنایش رفیع

رواقش، چو بیت المقدس بلند

مقیمش، همه قدسی ارجمند

چو طرح بنا ریخته بانیش

نهاده لقب کعبه ی ثانیش

فرشته در آن، چون حمام حرم؛

ز آواز پر، دیو را داده رم!

شب و روز آدینه روح و ملک

پی اعتکاف آمدیش از فلک

مگر دست قدرت گلش چون سرشت

هم از قالب آدمش ریخت خشت

که شد سجده گاه ملایک همه

در آن انبیا را ارائک همه

جهان گرد وسواس از آنجا سترد

که بر خاکش ابلیس هم سجده برد

معلق بهر طاق چون شمع نور

شب افروز قندیلهای بلور

چو تسنیم، جوییش هر سو عیان

چو کوثر، یکی حوضش اندر میان

هر آنکو بآنجا در آمد نخست

سراپای خود را در آن آب شست

از آن پس خرامید تا سجده گاه

شدش سجده گاه شهان خاک راه

ز استبرق جنت افگنده فرش

خروسش بتکبیر از بام عرش

مؤذن در آن پنج نوبت زنان

جهان را صلای صلوه افگنان

کشیده صف از هر طرف معشری

تو گویی بپاخاسته محشری

شده جمع زهاد نیکو نهاد

گرفتند با نفس هر کس جهاد

بمحراب بر پا خطیبی فصیح

ز خطبه رجز خوان نقیبی صلیح

چو حر با، بسوی خور از چار سوی

بمحراب آورده عباد روی

ز محراب آن با مقام جلیل

توانست رفت اعمی یی بیدلیل

به بطحا از آن هر که کردی نظر

گذشتیش تیر نگاه از حجر

ز هر صف یکی رفته پیش از مهان

بزهد و ورع پیشوای جهان

همه کرده تن، زیر دلق درشت

بخلاق روی و بمخلوق پشت

همه روز و شب، خاصه در پنج گاه؛

بسر برده با مردم نیک خواه

به تسبیح و تهلیل رب ودود

قیام و قعود و رکوع و سجود

امامان، ز سندس رداشان بدوش

زبان بسته مأموم و بگشاده گوش

بمیدان دین، چو علم سربلند

شده بر هم آورد فیروزمند

در آن منزل امن وجای شرف

برافراشته منبری هر طرف

زیشب و ز مرمر ز صندل ز عود

بر آن واعظان را یکایک صعود

از ایشان شنیدندی آن قوم پند

از آن پند گشته همه بهره مند

بهر عقده آمد درش فتح باب

دعای که و مه در آن مستجاب

درش مستجار صغیر و کبیر

در آن ایمن از هر بلا مستجیر

به هر بابی آنجا چو باب السلام

سروشی نشسته چو مصری غلام

همی گفت پنهان باصحاب دین

هنا جنه فادخلوا خالدین

فگندش مگر خواجه یی بوریا

از آن بوریا خاست بوی ریا

فرود آمدش طاق و منبر شکست

در افتاددیوارش و در شکست

بخود در کشیده زبان، بسته گوش

نصیحت گذار و نصیحت نیوش

شد آن بیت معمور ویران تمام

نه مأموم ماند اندر آن، نه امام

شمارهٔ ۱۱

یکی بتکده دیدم آنجا دگر

کزو شد جگرنات را خون جگر

به یک سوی لات و به یک سو منات

وز آن داغ بر سینهٔ مؤمنات

ز سیم و ز سیماب و ارزیز و زر

ز مس، ز آهن و سرب، هر پیشه‌ور

چو شیطان به اشکال روحانیان

بسی هیکل انگیخته در میان

تو گفتی شده جامه‌پوش از فلز

برهنه رقیبان این هفت دز

دگر اوستادان به نیرنگ و رنگ

بسی بت برآورده از عاج و سنگ

ز جزع و در و لعلشان ای عجب

بر آراسته چشم و دندان و لب

عجب تر که گویا و خندان شدند

همه رهزن هوشمندان شدند

تنی را به جان بار نگذاشتند

دریغا به تن جان اگر داشتند

عجم یافت حرمت ز بیت الصنم

بتان عرب شد نگون در حرم

بتان خطا و بتان چگل

ز غم دست بر سر، ز خوی پا به گل

ز اوثان، تهی گشت هندوستان؛

چو از خار و خس ساحت بوستان

بنام ایزد، اصنام آراسته

به آن دل‌فریبی که دل خواسته

تو گویی مه و مهر گرد سپهر

به شب ماه بودند و در روز مهر

به سرشان همه افسر نوذری

تراشیدهٔ تیشهٔ آزری

چو نسرین معطر، برو دوششان

چو پروین منور، در گوششان

ز لعل و گهر، بسته طوق و کمر

نشسته سراسر به کرسی زر

به حیرت ز دیدارشان بت‌پرست

به اخلاص بر سینه بنهاده دست

ز زنارها گردن هر شمن

مطوق چو قمری به صحن چمن

به روز و به شب برهمن‌زادگان

به خدمت ستاده چو آزادگان

سحر بر نیاورده سر آفتاب

به خاکش ز خوی ریختندی گلاب

ز عنبرفشان، زلف هر ماه‌وَش

در آن آستان گشته جاروب‌کَش

مگر از نگاه بتی سنگدل

شد از بت‌پرستان یکی تنگدل

به پا خاست ناگه خلیلی نهان

بیاراست ز آن بت شکستن جهان

فرود آمد آن بتکده در زمان

شده بت‌پرستان ز بت بدگمان

نشانی در آنجا ز بالا و پست

نماند از بت و بتگر و بت‌پرست

شکستند بت، بت‌پرستان همه

نشستند هشیار، مستان همه

صنم‌ها به زیر صنم‌خانه ماند

چو گنجی که در کنج ویرانه ماند

شد آن گنج پنهان و منزل خراب

که با خضر کی گیردش گل در آب؟!

ز تعمیر دیوار، خود برده رنج

رساند پدر مردگان را به گنج

شمارهٔ ۱۲

پس از بتکده کآن زمین گشت قاع

شد از فیض ارواح خیر البقاع

از آن خک، زد موج دریای نور؛

مزاری عیان گشت چون بزم طور

در آنجا جوانان و پیران پاک

سپرده ز بس نقد جانها بخاک

همه مرغ دل، پر زدی از هواش

همه بوی جان، آمدی از فضاش

ز خاک سهی قامتان رسته سرو

بر آن طایر روح، نالان تذرو

دمان از گل هر نگاری، گلی

بهر شاخ آن، بالزن بلبلی

برآورده از خاک سوسن زبان

سخن گفته از حال شیرین لبان

شده هر کجا شوخ چشمی بخاک

شکفته از آن نرگسی خوابناک

گل اندامی آنجا که شد در زمین

برآورد سر از زمین یاسمین

بهر جا که مشکین خطی خفته زار

بنفشه دمیده از آن سوکوار

بهر جا پریشان شده کاکلی

در آن جا برآورده سر سنبلی

هم از شهد لب، شکرستان هزار

هم از رنگ رخ، خوابگه لاله زار

از آن استخوانهای پوسیده مغز

سمن زاری از خاک بر رسته نغز

همانا که رضوان نیکوسرشت

گشاده بآنجا دری از بهشت

وگرنه، کی از مشت خاکی سیاه

کشد سر گل و سرو، روید گیاه؟!

سحرگه، چو سقا و فراش کوی

بآن جان فضا روضه ی مشکبوی

زده آب و رفته صبا و دبور

ز چاه زنخدان و گیسوی حور

شبانگه زن و مرد و پیر و جوان

شدندی بآن روضه با هم روان

همه چون رباب از جدایی دعد

بگریه چو ابرو، بناله چو رعد

هم از گریه تر کرده دوش فلک

هم از ناله کر کرده گوش فلک

دل از داغ هجرانشان سوخته

چراغی ز داغ دل افروخته

به خاک هم آواز خود هر کسی

نشستی و آواز دادی بسی

کزین تنگنا خیز و بیرون خرام

که شدزندگی بیتو بر ما حرام

شد آن بقعه چون چنگی آراسته

ز هر گوشه یی ناله یی خاسته

تراشیده موی و خراشیده روی

خروشان شده شو بزن، زن بشوی

پدر از پسر خاک بر سر فشان

پسر از پدر آه از دل کشان!

یکی سوخت بر خاک مادر چراغ

ز خاک برادر یکی در سراغ

ولی ز آن زبان بستگان خموش

کسی را جوابی نیامد بگوش

براه عدم رفته دیدم بسی

ندیدم دگر باز گردد کسی!

در آن مجلسم گاه دمساز بود

همان چشم عبرت مگر باز بود

که شد رفته رفته بپا رستخیز

خلل یافت احوال آن شهر نیز

همانا ز بس راحت روزگار

بمردم شد ابلیس آموزگار

غرور آیتی خواند در گوششان

که شد شکر نعمت فراموش شان

نخست از ره جهل، پیر وجوان

شدند از پی دختر رز روان

چو دیدند کالای دین را کساد

از آن داده کابین ام الفساد

گرفتند از دست هم جام می

نبودند بی جام و می تیر و دی

همی دید آثار کبر و منی

ضعیف از قوی و فقیر از غنی

توانا نظر بسته از ناتوان

ز هم رنجه پیوسته پیر و جوان

نه آن را به این رحم واز وی حیا

نه این را باو لطف و او را وفا

نه منعم بدرویش کردی نگاه

نه ظالم به مظلوم دادی پناه

نه از لطف کردی برحمت نظر

پدر بر پسر یا پسر بر پدر

ربودند از گنج هم مالها

فزودند بر رنج هم سالها

دریدند از یکدگر پرده ها

نشاید دگر گفت از آن کرده ها

دمادم شدی چون بتر حالشان

در آخر مجسم شد اعمالشان

بناگه ز چشم بد آسمان

سر آمد بشاه زمانه زمان

زد از چشم بد، طرفه نقشی بر آب

کز آن سرکه شد هر چه در خم شراب

عسس رو ترش، شحنه گفتار تلخ

رسیدند چون تنگ چشمان بلخ

گرفته بدردی کشان کار تنگ

زده بر کدو دشنه، بر شیشه سنگ

بکین از تن دف کشیدند پوست

کند آدمی هر چه در خوی اوست

دریدند از چنگ و نی پرده ها

که آزرمشان باد از آن کرده ها

بسا آب پاکان که بر خاک ریخت

چو خون جگر گوشه ی تاک ریخت

همه خاک میخانه بر باد رفت

کزکها بتاراج زهاد رفت

هم از ساعدش باز دولت رمید

همش جغد بر بام قصر آرمید

چو خالی شد آن شهر از آن شهریار

ز دیار گویی تهی شد دیار

در آن ملک، دیوانه یی شد خدیو

که بودی ز دیوانش آزرده دیو

نه قولش صحیح و، نه عهدش درست؛

همش روی سخت و همش رای سست

نپرسیدی از حال آوارگان

نترسیدی از آه بیچارگان

ندیدی کسی از چراغش فروغ

نگفتی سخن،گر نبودی دروغ

شد اندر گله، گرگ یاغی یله

گله بی شبان شد، شبان بی گله

نه چشمه روان شد، نه کشته دمید

نه بادو نه ابر بهاری چمید

نجوشید آب از دل تنگ سنگ

نپوشید خاک ابره ی سبز رنگ

درختان فتاده ز آبستنی

نجنبید از جا رگ رستنی

نه خونریز شاهد، گلش را وفا

نه شبخیز زاهد، دلش را صفا

زده دست در کار مردان زنان

زنان گشته زین بر تکاور زنان

ز بیچارگی داده تن لشکری

بافسانه خوانی و رامشگری

سپاه و رعیت ازو در فغان

گرفتی از این و ندادی بآن

بناچار لشکر پراگنده گشت

رعیت خراب و سرافگنده گشت

شده دشمن جان هم دوستان

چو نادان مغولان هندوستان

ز رهزن، ره کاروان بسته شد؛

ز دشمن، دل دوستان خسته شد؛

چو شد شیوه ی خلق مکر و فریب

از آن شهر بستند پای غریب

چو بیرحمی شاه ز اندازه رفت

بهر شهر از آن شهر آوازه رفت

چو بیگانگان یافتند آگهی

که خالی است ایوان شاهنشهی

بکین کهن قد برافراختند

به تسخیر آن ملک پرداختند

گزیدند فرماندهی از میان

که آگاه بود از رسوم کیان

بفرمان او لشکر آراستند

ز رنج خود، آرام او خواستند

رسید از صبا چون سپه راند شاه

به نزدیکی شهر گرد سپاه

گرفته یکی از دهاقین گریز

بشهر آگهی داد از آن رستخیز

چو آگاه شد ان دیو سیرت خدیو

که آمد سلیمان به تسخیر دیو

بناچار او نیز از جای خاست

هم از چپ سپه گرد شد هم ز راست

دلیران مرد افگن پهلوان

بمیدان شدند از دو جانب روان

دو جوشیده لشکر زده یکسره

هم از میمنه صف هم از میسره

همی بانگ شیر آمد از گاو دم

همی خون روان شد ز رویینه خم

ز نالیدن نای رومی بدشت

دل چار مادر شد از بیم هشت

ز گرد آسمان دگر شد بپای

ز خون پای گیتی برآمد ز جای

فلک زخمه خورد از سر نیزه ها

زمین دخمه شد ز استخوان ریزه ها

فلک رفته از گرد در زیر ابر

زمین تفته از خون چو کام هژبر

هیاهوی گردان برآمد چو صور

به تن پیرهن ها کفن گشت و گور

ز رخشان سنان و ز خون بار تیغ

همی خنده زد برق و بگریست میغ

به پشت سواران سپرهای کرگ

کشیده یکی باره در پیش مرگ

ز زیر زره برق خنجر عیان

چو در چشمه ساران زر ماهیان

کمانها فگنده بر ابرو گره

گشاده گره از کیانی زره

به پرواز هر سو عقاب خدنگ

بخون یلان کرده منقار رنگ

رخ مرد و نامرد ز آواز کوس

یکی لعل گشت و یکی سندروس

نظر سوی میدان فگندم بسی

بسر، کشتگان را ندیدم کسی

بجز اسب تازی که بر روی خاک

چو دیدی فتاده تنی چاک چاک

همی سودیش دست بر سر ز سم

همی رفتیش گرد از رخ بدم

پدر با پسر، رزمگه ساخته

بهم آخته تیغ، نشناخته!

بر آن هر دو ان تیغ بگریستی

نپرسیدی از هیچیک کیستی

شکم خاک را پر شد از زادگان

دل، افلاک را خون بر آزادگان

هم از داغ پوران، فلک پیر گشت؛

هم از خون رودان، زمین سیر گشت

بناگاه برخاست باد شمال

سر لشکر شهر شد پایمال

بدست سلیمان شد آن دیو اسیر

دگر خلق، چه کشته چه دستگیر

شد آن بی شبان گرگ دیده رمه

سوی شهر یکسر گریزان همه

جوانها فتادند از پا چو تیر

کمانها فگندند بر جای تیر

ز پی آن سپه بود تازان ستور

چو شیر گرسنه ز دنبال گور

نکرد کس از شهریان پای سخت

در شهر وا شد بنیروی بخت

برابر شد آن شهر با خاک راه

گنه کار شد کشته با بیگناه

سرو سروران، کشته گشته بقهر؛

زن و کودکان برده برده ز شهر

همه شهر را آتش انداختند

ز بیجان و جان دار پرداختند

گرفته ز غارت همه بهر خویش

عنان کش بگشتند تا شهر خویش

سری زنده بر نامد از زیر تیغ

که گرید بر ایشان و گوید دریغ

تهی گشتشان استخوانها ز مغز

دریغا از آن نوجوانان نغز!

بمأوای خود گشته هر یک روان

نه ضحاک ماند و نه نوشیروان

کنون چون گلم، لب بود خنده ناک

چو ابرم، پر از گریه دامان خاک

تو هم ترک فرما ملامتگری

چو من گاه میخند و گه میگری

بر آنان که خوردند بازی ز بخت

بر آنان که بردند ازین بزم رخت

باین خنده عاری ز عارم مدان

باین گریه ی زار، زارم مدان!

همم گریه بر خنده ی غافل است

همم خنده بر گریه ی عاقل است

شمارهٔ ۱۳

چو محمود شه غازی غزنوی

بچرخ کهن داد از اختر نوی

فلک را چو کاری بکارش نبود

بسر جز هوای، شکارش نبود

یکی روز کآمد ز صیادمهر

تهی از شکار کواکب سپهر

امیران آخور، بفرمان شاه

جنیبت کشیدند در پیش گاه

شه از تخت زرین بزین بر نشست

غبار رهش بر فلک کله بست

چو زد تکیه بر باره ی باد پای

تو گفتی که گردون برآمد ز جای

شد آواز طبلک ز هر سو بلند

ز شنقار و شاهین گشادند بند

سگان کرده از رشته گردن رها

گشاده دهن یوز چون اژدها

ایاز و دگر نازنین بندگان

پی صید هر سو شتابندگان

سگان از هژبران کشیده دوال

عقابان ز سیمرغ بر کنده بال

بفتراک خود بسته هر سرفراز

چرنده بیوز و پرنده بباز

بناگه در آن عرصه ی دار و گیر

که سر فلک خورده پیکان ز تیر

هماها پر افشان شده ز آشیان

که در سایه پرورد تاج کیان

سراسر غلامان زر کش قبا

تکاور برانگیخته چون صبا

بدنبال آن طایر دلپسند

که از سایه ی او بدولت رسند

شنیدم چوخورشید رخشان ایاز

سر از سایه ی شاه نگرفت باز

شه غازیش گفت: ای نیک بخت

تو را خواجه تا شان پی تاج و تخت

هما را فتادند یک یک ز پی

که تا سایه شان بر سر افتد ز وی

تو ز آن سایه رو از چه بر تافتی

چو حربا سوی مهر بشتافتی؟!

ایاز این نوازش چه از شه شنفت

بخود ز آن نوازش بنازید و گفت

که: ای برتر از نه فلک پایه ات

هما پرورش دیده ی سایه ات

ز چتر توام سایه یی بر سر است

هما را بسر سایه ام افسر است

جهانی فتادند از هر گروه

هما را پی سایه در دشت و کوه

هما گشته در سایه ی من نهان

بفرهمایون شاه جهان

مرا سایه ات کم مبادا ز سر

تو را سایه ی ایزد، ای دادگر

شه از پاسخ آن مه هوشمند

بخندید و آمد فرود از سمند

ز لطفش بیک تخت با خود نشاند

فراخور نثاریش بر سر فشاند

بگفتش که: در دوستداریت بس

ملامت شنیدم ز بسیار کس

که شاه جهان از غلامان خاص

چرا با ایازش بود اختصاص؟!

جز او بندگانند بر درگهش

چرا زد ایاز شکر لب رهش؟!

همانا به افسون شدش مهربان

زبان بستش از چشم و چشم از زبان

ندانسته کاین عشق بیهوده نیست

مرا و تو را دامن آلوده نیست

نه از دلبری بردی از کف دلم

ز دلداریت ماند پا در گلم

ز دل برد یاراییم، یاریت

ز سر رفت هوشم، ز هشیاریت

دمد ورنه صد ماه از خرگهم

چمد ورنه صد سرو بر درگهم

شه و مه، عیان کرده راز نهان

ز هر جا سخن بر زبان، ناگهان

غلامان که خود زد هما راهشان

نیفروزد از سایه اش جاهشان

پشیمان همه کرده از کوه و دشت

بقصر خداوند خود بازگشت

بیک تخت دیدند شاه و ایاز

زده تکیه سرگرم ناز ونیاز

ز رشک محبت، ز شرم گناه

بچشم و بلب بودشان اشک و آه

شه از قصر بیرون فرستادشان

نگفته سخن، کرد آزادشان

همانا بر آن بیوفایان خام

ز آزادی افزون ندید انتقام

شمارهٔ ۱۴

شنیدم که در آفتاب تموز

یکی روز کیخسرو نیک روز

بسر، سایه ی کاویانی درفش

ز پی، سیم ساقان زرینه کفش

شکار افگنان شد بصحرا و کوه

سران در رکابش همه هم گروه

ز ترکش کشان، کبک و تیهو نماند؛

ز آهو وشان، گور وآهو نماند

هم از گرد لشکر، هوا تیره گشت

هم از تاب خور، چشم شه خیره گشت

دهی دید چون مرغزار بهشت

روان آبش از جویباران بکشت

زمین سایه پرورد شمشاد و سرو

هوا ارغنون ساز بانگ تذرو

فرود آمد آنجا چو مهر از سپهر

که در سایه آساید از تاب مهر

سپه نیز در سایه ی تخت شاه

گرفتند چون بخت آرام گاه

فگنده ز سر خود و از تن زره

گشودند از بند خفتان گره

رها کرده اسبان تازی بکشت

نشستند در ساحت آن بهشت

کشیدند از جام شاهی شراب

چشیدند از مرغ و ماهی کباب

همی دید در دیده هر سو خدیو

که تا باز داند فرشته ز دیو

ببیند ز شهزادگان کیان

که جوید ره و رسم سود و زیان؟!

که، از لشکری سرکش و تندخوست؟

که، مسکین نواز است و درویش دوست؟!

سراسر سپه بیخبر دید و مست

بخود بسته، وارسته از زیر دست!

همه کرده بر کشته، اسبان یله

سگان شبان گشته گرگ گله

کشیده یکی تیغ ومی خواسته

فگنده یکی نیزه، نی خواسته

رعیت سراسیمه ز آن رستخیز

نه رای ستیز و نه پای گریز

ز لشکر، زن و مرد آن ده همه

هراسان چو از بیم گرگان رمه

در آن تنگنا لشکر سنگدل

گرفته ز مرد و زن تنگدل

یکی آب سرد و یکی نان گرم

نه در دل مروت، نه در دیده شرم

بجز شاه لهراسب کر بخردی

ندیده بد و نیک از وی بدی

برافروخته از غم بیکسان

فروزن گلش از جفای خسان

همه نیکی و نام اندوخته

ز بیدانشان دانش آموخته

نشسته عنان تکاور بکف

همی دادش از سبزه ی جو علف

در آن انجمن آن یل دادگر

غم بینوا خورد و خون جگر

همی کرد با هم نشینان خاص

ستمکش ز دست ستمگر خلاص

چو این دید کیخسرو پاک زاد

ز لشکر غمین شد، ز لهراسب شاد

بهر یک ز لشکرگه آواز کرد

عتابی جداگانه آغاز کرد

سران را همه در برابر نشاند

ابا تلخی پند، شکر فشاند

بمنع ستم، بس در پند سفت

پس آنگه به لهراسب گفت آنچه گفت

بگفتا: نباشم چو من در جهان

بود زین جوان تاج و تخت کیان

سزاوار این مسند وافسر، اوست

که داند بد از نیک و دشمن ز دوست

ز بخشایش و بخشش و شرم و داد

ندارد کمی، کایزدش یار باد

هم امروز کز گرمی تیر ماه

درین سایه آسودم از رنج راه

نخفتم که از گرگ دانم شبان

شناسم مگر دزد از پاسبان

ازو دیدم آرایش تاج و تخت

که شد چون نیاکانش آسوده بخت

نه خانه بدهقان ز خود کرده تنگ

نه برگی فگند از درختی بسنگ

نبرد او ود از گوشه یی توشه یی

نخورد اسبش از خرمنی خوشه یی

ندیدم بجز داد از آن نیک پی

همانا همان مانده از نسل کی

نباشد دلش سخت و پیمانش سست

که با ما نهالش ز یکشاخ رست

بگفت این و برداشت ز آن ده خراج

پس آنگه به لهراسب بخشید تاج

ز داد و دهش آشکار و نهفت

باو گفت آنها که بایست گفت

شنیدند چون لشکر اندرز شاه

که لهراسب شد شاه و رهبر ز شاه

پس از شاه گشتند فرمانبرش

نهادند گردن بحکم اندرش

شمارهٔ ۱۵ - و له فی الحکایت

شنیدم که از گردش آسمان

بملک یمن چون سهیل یمان

همایون درختی بباغ کرم

برآورده سر، برگ و بارش درم

ندیدی کسی چین در ابروی او

شکفته تر از روی او خوی او

دل از هر چه جز جود وارسته داشت

بمهمان نوازی میان بسته داشت

بفرمان او حاجبان در کمین

که آرند مهمانش از هر زمین

نپرسیدی از میهمان نام او

همی جستی از لطف آرام او

ندانستی از شاه درویش را

ز بیگانه نشناختی خویش را

ز مهمان شدی هر نفس عذر خواه

چه تا زیک و ترک و چه درویش و شاه

نرفتی غمین کس از آن خانه باز

مگر از جدایی مهمان نواز

یکی عقده روزی بکارش فتاد

بدیگر قبیله گذارش فتاد

چو خاصان نبودند دنبال او

نپرسید آنجا کس احوال او

نگفت او هم احوال خود با کسان

که عار آمدش صحبت ناکسان

دو روزی بسر برد با درد و داغ

چو شاهین پر کنده با فوج زاغ

بر او چون دو روزی بخواری گذشت

از آنجا چو ابر بهاری گذشت

ز غوغای زاغانش آشفت حال

سوی آشیان خود افراشت بال

چو آن محتشم رفت از آنجا غمین

شد آگه خداوند آن سرزمین

چنان گشت از غفلت خود خجل

که ماند از خوی خجلتش پا بگل

فرستاد سویش پیام آوری

نوشتش که گر زانکه نام آوری

ببخشای بر غفلت بندگان

که از خویشند شرمندگان

شنیدم شدی شمع ایوان مرا

رسید از شرف سر بکیوان مرا

ولی مهره در ششدر انداختم

که نقشم نشست و غلط باختم

دریغا شدم وقتی آگاه من

که گل رخت بر بسته بود از چمن

کنون کز کرم شهره ی کشوری

کریمی، گر از جرم من بگذری!

چو بشنفت آن نیک مرد این پیام

بخندید و گفت: از منش ده سلام

که آری بود عفو جرم از کرم

عجب نیست زین کرده گر بگذرم

ولی عذر نشناختن عذر نیست

برین معذرت زار باید گریست

اگر داشتی پاس مهمان نگاه

نبایست از من شدن عذر خواه

چو آمد کسی در سرای کسی

چه بیگانه، چه آشنای کسی

بباید دم از مهربانی زدن

مبادا خجل گردد از آمدن

نه آغاز از حرمتش کاستن

در آخر ازو معذرت خواستن

گذشتیم ما ز آنچه آنجا گذشت

تو رو فکر خود کن که از ما گذشت

شنیدم که از بازی آسمان

دو کس برد اسیر از دهی ترکمان

ز مژگان روان هر دو را خون ناب

پیاده روان هر دو در آفتاب

یکی ز آن دو کس بود دانش قرین

همی کرد شکر جهان آفرین

یکی ز آن دو کو را سه فرزند بود

سه فرزند او نیز دربند بود

باو گفت کز شکر بگذشت کار

که در دست زنجیر و در پاست خار

بپاسخ چنین گفت کای بسته دست

ندانی که از بد بتر نیز هست

ازین پاسخ آن مرد غافل گریست

کز امروز بدتر، دگر روز نیست

شمرد از غضب بس سخنهای زشت

ببین تا چه بر داد تخمی که کشت؟!

چو از جوع گشتند ترکان ستوه

بدشتی فرود آمدند آن گروه

که سنگی در آنجا نه جز مشت ریگ

سه پایه نجستند از بهر دیگ

یکی دیگ تا بر سر پا کنند

مگر شوربایی مهیا کنند

سه سر از اسیران بریدند زود

که در دیگ از آتش بر آرند دود

نهادند در زیر دیگ آن سه سر

فتاد آن دو تن را بآن سو نظر

سه سر دیده از آن سه سرکش جوان

برخ چو گل و لاله و ارغوان

که افتاده در زیر دیگ سیاه

فشاندند اشک و کشیدند آه

بدر یافت کز بد بتر در جهان

بود، لیک از چشم مردم نهان!

شمارهٔ ۱۶

شنیدم که در عهد تیموریان

چو شد شاهرخ جانشین کیان

نکودختری در سمرقند بود

که با گل لبش در شکرخند بود

گل سرو قد، ماه خورشید روی؛

بت سیمتن، لعبت مشکبوی!

دو گیسو کمند و دو ابرو کمان

دو چشمش دو مشکین غزال رمان

سرافرازی شاخ شمشاد از او

همه شادی شهر نوشاد از او

بجلوه خرامان، تذرو بهشت؛

بچهره فروزان، چراغ کنشت

رخی داشت رخشان تر از مهر و ماه

ز کوکب، ولی بود روزش سیاه!

ز گیسوی خود، کار سرگشته تر

ز مژگان خود، روز برگشته تر

ز خال لبش، تیره تر کوکبش

سیه تر شب از روز و روز از شبش

چو عریانی تن نبودش پسند

بتن داشت از زلف، مشکین پرند

ز بی قوتی او را دو یاقوت ناب

فتاده ز رنگ و فتاده ز آب

همانا پی صید روزی بدشت

سپه با شه از کوی او میگذشت

چو خورشید دید از قضا شاهرخ

ببامی رخ ماه آن ماهرخ

چنان عشق بردش ز دست اختیار

که شد کارش از دست و دستش ز کار

عنان رفتش از کف بیکبارگی

بدان گونه شد، کافتد از بارگی

در آخر ز تمکین شاهی که داشت

از آنجا گذشت و دل آنجا گذاشت

پی صید آهو همیرفت شیر

زبون گشت از آهویی شیر گیر

دو روزی شکیبایی آورد پیش

چو آرام کم دید و اندوه بیش

تنی چند بگزید، بس کاردان

جهان دیده پیران بسیار دان

ز گنجینه بس خواسته دادشان

پس خواستگاری فرستادشان

زر افشان یکی محمل آبنوس

بیاراست چون حجله گاه عروس

فرستاد همراهشان تحفه ها

ز هرگونه کالای سنگین بها

روان هر طرف سرو قد مهوشان

ز تازی نژادان جنبیت کشان

خرامان ز هر سوی در زیر بار

جوان ناقه های بریشم مهار

ز یاقوت رخشان و در عدن

ز لعل بدخشان و جزع یمن

ز سنجاب وقاقم، ز خز و سمور؛

ز آیینه ی صاف و جام بلور

بپوشیده بس جامه ها رنگ رنگ

بگسترده بس فرشها تنگ تنگ

ز خلخال و از جیقه ی زرنگار

ز عود قماری و مشک تتار

ز مصری طبر زد، ز چینی حریر؛

ز فیروزه تاج، از زبرجد سریر!

زر و سیمش از سکه ی شهریار

ز قرص مه و مهرش افزون عیار

سمنبر کنیزان چینی پرند

کمر زر غلامان بالا بلند

پیام آوران چون بخرگاه ماه

رسیدند و گفتند پیغام شام

جگر خون شد آن دل ز کف داده را

که خودنامزد بود عم زاده را

ولی هر دو از فاقه آشفته حال

ز درماندگی، ناامید از وصال

در ایوان پیام آوران کرده جمع

نشست از پس پرده سوزان چو شمع

پس از عذر، آن رشک ماه تمام

چنین داد شاه جهان را پیام

که شاها، کف جود پرور تو راست

سپه داری هفت کشور توراست!

ز عدل است آرایش عهد تو

ز ماه است آرایش مهد تو

همه دور گردون بکام تو باد

زحل هندوی طرف بام تو باد

کند چون کنی میل انگشتری

در انگشت انگشتری مشتری

فرازد بسر آفتابت علم

طرازد بمدحت عطارد قلم

یکی بنده مریخ از لشکرت

قمر، ساقی و زهره رامشگرت

رساندند ای شاه آزادگان

فرستاده ها را فرستادگان

شمردند ای شاه نام آوران

پیام تو بر من پیام آوران

بنامم یکی نامه آراستی

مرا از کنیزان خود خواستی

ازین مژده سر بر سپهرم رسید

کله گوشه بر ماه و مهرم رسید

ز حکمت نپیچند گردن شهان

ولی دارم ای شاه عذری نهان

گر افتدقبولت، زهی عدل و داد

وگرنه، سرم خاک پای تو باد

ز عهدی بود طوق در گردنم

بآن عهد باید وفا کردنم

بعهد تو چون عهد نتوان شکست

ز دامان تو کو تهم مانده دست

نخواهم که روشن شود بزم شاه

ز شمعی که، دارد ز پی دود آه

تویی شهره در عدل ای جم کلاه

نترسیدمی، هم گر از عدل شاه

بسر راه قصر تو پیمودمی

بخاک حریمت جبین سودمی

بود جان ز حکم توام بیقرار

دهد دل ز عدل توام زینهار

کنون تا چه گویی؟ که فرمان تو راست

درین ماجرا درد و درمان تو راست

پیام آوران چون از آن نیکنام

رساندند شاه جهان را پیام

بگفت: آفرین باد بر عهد او

بود ماه را پرتو از مهد او

زنی کو ز پیمان خود نگذرد

کی آزردن او پسندد خرد؟!

چه مردم، ز انصاف زن نگذرم

ز انصاف من بیش از او درخورم

وفادار اگر مرد اگر زن بود

نکو نام هر کوی و برزن بود

دهم کام او تا دهم کام خود

کنم نیک چون نام او نام خود

خوشم گرچه کارم ز دل مشکل است

دو دل گر شود خوش، به از یکدل است

فرستاده ی خویش از ایشان نجست

دو چندان فزود آنچه داد از نخست

بدلجویی آن دو دلباخته

لوای عنایت برافراخته

بفرمود مردم ز نزدیک و دور

همه شهر بستند آیین سور

ز ایران و توران و هندوستان

یکی انجمن ساخت چون بوستان

در آن بوستان بلبل آهنگها

گرفتند بر چنگها چنگها

ز بس پرتو شمع محفل فروز

سه شب بر سمرقندیان گشت روز

سیم شب که با چهره یی آتشین

عروس فلک گشت خلوت نشین

دو گل از یکی شاخ سر بر زدند

گل از گلبن وصل بر سر زدند

ز انصاف شاه، آن دو نومید زار

شدند از وصال هم امیدوار

ببازی گردون گردان نگر

وفای زن، انصاف مردان نگر!

شمارهٔ ۱۷ - حکایت

شنیدم یکی از ملوک کیان

که از دولتش کس ندیدی زیان

بیک گله، از عدل او گرگ و میش

بیک چشمه، از داد او نوش و نیش

یکی روز داد از کرم بار عام

که مرغ دل مردم آرد بدام

گرفتند بس ساقیان جامها

چو شیرین شد از جامها کامها

جهان دیده دانایی از راستان

زد آن شاه را بوسه بر آستان

که شاها! جهان در پناه تو باد

سر سرکشان خاک راه تو باد

مبیناد چشمی تهی از تو تخت

هشیوار بادی و بیدار بخت

ز عدل تو خلق جهان در امان

زیند، از چه از بازی آسمان

کنون آمدند اهل هر کشور ی

که سایند بر آستانت سری

بشکرانه ی اینکه شاه جهان

بود راعی خلق، فاش و نهان

تهی کرده گنجینه ها هر کسی

همه تحفه پیش آورندت بسی

ز نجدی هیون وز تازی سمند

ز رومی قبا و ز چینی پرند

ز عود و زعنبر، ز مشک وعبیر

ز یاقوت تاج، از زبرجد سریر

ز لعل و ز الماس طوق و کمر

فروزنده شمس و درخشان قمر

ز زرین نطاق و ز سیمین زره

ز فیروزه بند از عقیقش گره

ز بلور جام و ز پولاد تیغ

کسی را نه در جان فشاندن دریغ

تو را نقد جان زیبد ای شه، نه گنج

که رستیم در عهد عدلت ز رنج

مرا تحفه پندی است گر بشنوی

ز خسران رهد دولت خسروی

جز این گوهرم هیچ در دست نیست

پذیرد ز من شاه اگر مست نیست

چنین گفتش آن خسرو هوشمند

که: شاهان که دارند بخت بلند

ز بیش و کم گنج نارند یاد

شهان را بجز داد آیین مباد

چه از شوق گوهر خراشم درون؟!

همان گیرم از سنگ نامد برون!

چه خیزد از آن گوهر تابناک

که برخیزد از خاک و ماند بخاک؟!

من و گوهر پند دانشوران

کز آن یافت زینت سر سروران

گرانتر شمارند از تحفه هاش

نه سنگ است،دارند سنگین بهاش

ز درج دهان خیزد آغاز کار

بگنجینه ی سینه گیرد قرار

بود گوهر پند را سینه گنج

که شد نوشداروی صد گونه رنج

کنون گوهری را که گفتی بیار

که از مثقب عقل سفتی، بیار

دل مرد، از گفته ی شه شکفت

دعا کرد شاه جهان را و گفت:

چنین یاد دارم ز مردان راه

که نیکی اگر بینی از نیکخواه

ز نیکی مکن کوت هی زینهار

کسی کت دهد گل، نه بخشیش خار

چو بینی بد از کس، ره بدمجو

که هم باز گردد بد او بدو

خوش آمد از آن گفتگو شاه را

چنین گفت آن مرد آگاه را

که: هر روز باید در این آستان

رسانی بگوش من این داستان

ز هرگونه فرمود او را خورش

که یابد ز خوان کرم پرورش

بتشریف شاهانه بنواختش

ز خاصان درگاه خود ساختش

بدینگونه بگذشت سالی سه چار

که او بود همصحبت شهریار

همه روز پند نخستین بشاه

همی گفت و میجست از بد پناه

چو هر روز جاه وی افزون شدی

حسد پیشگان را جگر خون شدی

یکی زآن میان کش حسد بیش بود

خرد پیشگان را بداندیش بود

خردمند چون رفت از آن بارگاه

جبین سود بر پایه ی تخت شاه

که شاها! تو را تخت فیروز باد

همه روز تو، روز نوروز باد

حریفی که از حسن یک داستان

شده است از مقیمان این آستان

بهر کس رسد، گوید این حرف فاش

از اول زبان لاله بودیش کاش

کز این غم دلم مبتلای بلاست

که خسرو بدرد بخر مبتلاست

نشاند مرا چون بنزدیک تخت

دماغم شود رنجه ز آن بوی سخت

کشم بر دماغ آستین را نهان

که تا نشنوم بوی بد ز آن دهان

تو را ناخوش آمد گر از ناخوشی

همه پرده بر کرده ی او کشی

غلامان که مو کرده اینجا سفید

نیارند این حرف از وی شنید

چو شاه از حسود این سخن کرد گوش

بتن خونش از خشم آمد بجوش

بگفتش: اگر بینم این گفته راست

بشمشیر از وی کنم بازخواست

تو را محرم راز شاهی کنم

کرم با توچندانکه خواهی کنم

ورش بیگنه دیدم و متهم

قدم بر سریر عدالت نهم

نخست از عنایت کنم سرورش

نهم افسر سروری بر سرش

بدست خود آنگاه خون ریزمت

سر از باره یی قصر آویزمت

که هر کس سرت بیند آویخته

تن افتاده بر خاک و خون ریخته

سر خود نگهدارد از تیغ تیز

نگوید دروغی چنین، راست نیز

بلرزید بر خود حسود آن زمان

بآگاهی شاه شد بدگمان

بناچار گفت: ای خداوند تخت

چو روشن ضمیری و آزاده بخت

در این انجمن کز تو دارد فروغ

کرا زهره باشد که گوید دروغ؟!

نگویم دروغت، ز جانم نه سیر

بزودی تو را حجت آرم نه دیر

سحر بر شه این مشکل آسان کنم

مگر دفع حق ناشناسان کنم

چو فردا کند سجده یی بارگاه

بفرمای کآید بنزدیک شاه

چو دست آورد پیش رو بی گمان

گواه است بر گفته ی من همان

پذیرفت ازو شاه و از جای خاست

که تا بیند این گفتگو از کجاست؟!

بر آمد بتدبیر کار آن حسود

بتقدیر چون راست نامد چه سود؟!

روان شد بدنبال آن بیگناه

ز بان دوستی جو و، دل کینه خواه!

چو آگاهیش بود کآن راد مرد

بسی بود با بخردان هم نورد

نشسته بسی با ادب پروران

بسی بوده دمساز دانشوران

بشاهنشهان همنشین بوده بس

ز حسن و ادب پایه افزوده بس

در اندیشه شد تا چه حیلت برد

که آن مرغ زیرک بدام آورد؟!

بر آن بود تا پا براهی نهد

که از رشک و شمشیر شه وارهد

خیالش همین بود کآن بیگناه

چو فردا نشیند در ایوان شاه

بتدبیر او دست بر لب نهد

که دعوی او را گواهی دهد

درآخر ز اندیشه راهی گرفت

که ابلیس هم ماند زو در شگفت

بصد حیله شب میهمان خواستش

یکی مجلس نغز آراستش

ز هرگونه نعمت که آورد پیش

بسیرش بیالود ز اندازه بیش

چو آن مرد غافل ز تدبیر شد

همی خورد از آن سیر تا سیر شد

پس از صحبت آمد چو وقت رفاه

در آن خانه خفتند تا صبحگاه

سحرگه که شد خسرو خاوری

بایوان روان از پی داوری

گرفت از پی انتظام مهام

بیکدست تیغ و بیکدست جام

ز خلوت بر آمد خداوند تاج

چو خورشید زد تکیه بر تخت عاج

ندیمان و خاصانش از هر طرف

بایوان رسیدند و بستند صف

زبان بسته از همزبانی همه

که شه بود چوپان و ایشان رمه

طلب کرد پس شاه فیروز بخت

مر آن بیگنه را بنزدیک تخت

نداد از کف آن مرد رسم ادب

ادب کرد و در حرف نگشاد لب

که بوی بد سیر کو خورد شام

مبادا رسد شاه را بر مشام

چو شه گفتگو با وی آغاز کرد

سخن را، بناچار لب باز کرد

بتدبیر آن دست بر لب گرفت

مگر شاه را از غضب تب گرفت

سیه کرد روی قلم از مداد

پس آرایش نامه ی قتل داد

بخازن نوشت اینکه می آیدت

بزودیش خون ریختن بایدت

گر از بیم جان بیقراری کند

مبخشای و مگذار زاری کند

چو بنوشت نامه، سرنامه بست

بسوی خودش خواند و دادش بدست

که این نامه را خون بخازن رسان

مباش ایمن از رفتن ناکسان

هم اکنون از اینجا بمخزن شتاب

دهد خازنت تا زر و سیم ناب

ببوسید آن بیگنه دست شاه

گرفت از شه آن نامه، آمد براه

حسود از قضا بود خود در کمین

چو دلشاد دیدش دلش شد غمین

بگفتش : که شاهت چه گفت این زمان

که می بینمت خوشدل و شادمان؟!

چنین داد پاسخ که: شاه از کرم

مرا کرد از بندگان محترم

بخازن مرا کیسه ی زر نوشت

نوشتن ز سر کی توان سرنوشت؟!

کنون میبرم تا ستانم زرش

حسود از طمع گشت گرد سرش

فراموش کرد از طمع تیغ شاه

بگفت: ای درت دوستان را پناه

چه باشد که امروز این رز بوام

دهی تا برآرم ز لطف تو کام؟

کرم پیشه، آن مرد نیکو نهاد

باو داد آن نامه، کش شاه داد

حسود از پی زر بمخزن رسید

چو خازن گرفت از وی آن نامه، دید

همان دم برآورد تیغ از نیام

بفرمان شه کرد کارش تمام

نبخشود چندانکه او خون گریست

که مقصود شه من نیم، دیگری است

بمخزن روان شد بامید زر

بکف نامدش زر، ز کف داد سر

چو روز دگر بردمید آفتاب

نهاد این فلک قدر پا دررکاب

بآیین هر روز شد سوی شاه

بامید زد بوسه بر تخت گاه

چه شه زنده دیدش، بگفت: ای عجب

تو را دی چه شد بر نرفتن سیب؟!

نگفتم که: مفرست دیگر کسان

رو این نامه را خون بخازن رسان؟!

ببوسید پای شه آن مرد و گفت

که: راز دل از شاه نتوان نهفت

رفیقی ز من خواست آن زر بوام

کزین آستان است کمتر غلام

مرا خود زر از لطف شه کم نبود

چو او خواست، از زر دریغم نبود!

گرفت از من آن نامه را زود رفت

دل از تنگدستیش آسود و رفت

چو شه نام پرسید و بشناختن

فلک مهره در ششدر انداختش!

که بیجرم مرد و گنه کار زیست

بر این داوری زار باید گریست

عجب دارم از بازی روزگار

نداند کس انجام و آغاز کار

زمانی سر فکر در پیش داشت

پشیمانی از کرده ی خویش داشت

چو کم شد ز جان شه اندک هراس

باو گفت کای مرد حق ناشناس

شنیدم که بوی بدم از دهان

شنیدی و گفتی بخلق جهان؟!

گر آن عیب دیدی ز من در نهفت

بمن بازت آن راز بایست گفت؟!

که تا از طبیبان شوم چاره جوی

شمارم تو را دوستی نیکخوی

مهان جهان، خاصه خاصان شاه

چو در خلوت قرب، جویند راه

نگویند عیبی که بینند باز

کنند ار نه بر خود در فتنه باز

بخون خود آن قوم بازی کنند

که در انجمن فتنه سازی کنند

ندیدی و گر عیب، گفتی چرا؟!

عنایت که دیدی، نهفتی چرا؟!

تو خود گوی: اکنون سزای تو چیست؟!

بنامحرمان خود حرام است زیست!

چو آن بینوا خود ز شاه این شنفت

فرو ریخت از دیدگان اشک و گفت

که : شاها بشاهی که شاهیت داد

بخلق جهان نیکخواهیت داد

که آگه ز عیب تو ای شه نیم

وزینها که گفتی تو آگه نیم!

تو دانی که چیزی نداند چو کس

هم از گفتنش بسته دارد نفس

د راین آستان تا گرفتم پناه

همه جود وانصاف دیدم ز شاه

ندیدم ز شاه جهان هیچ عیب

گواهم درین گفته دانای غیب

برین حرف اگر شاه دارد گواه

من و گردن عجز و شمشیر شاه!

شهش گفت: دی کآمدی سوی من

مگردید چشم تو چون روی من

نبودت اگر مطلبی در نهان

گرفتی چرا دست خود بر دهان؟!

بگفت: ای خداوند تاج و سریر

برون آمدم چون ز مجلس پریر

همان کو گرفت از من آن زر بوام

بخانه مرا میهمان کرد شام

سراسر هر آن چیز کاورده بود

همانا که با سیر پرورده بود

ولی رفته بود از کفم اختیار

نیارستم آن شب کنم هیچ کار

سحر کآمدم بر در آستان

چو شه خواست با من زند داستان

بناچار بستم لب ای دادرس

بخود ساختم تنگ راه نفس

مبادا چو شه بشنود بوی سیر

شود از من و حرف من نیز سیر

جز اینها که گفتم، بداری کیش

ندارم گمان گناهی بخویش

سراسر چو شاه این سخن گوش کرد

از اندیشه ی خود فراموش کرد

سر انگشت حیرت بدندان گرفت

از آن پس ره هوشمندان گرفت

شد آگاه کآن مرد نیکو سرشت

ره مردی و مردمی در نوشت

دگر کشتنی بود آن کشته نیز

ز بد بدکنش را نه راه گریز!

بخاک ره از تخت شاهی نشست

بدرگاه ایزد برآورد دست

که: ای پاک پروردگار کریم

بما رحمت آور چو عذر آوریم

تو را زیبد از رهنمایان سپاس

که هر ره نما از تو شد ره شناس

کسی کاو ز ننگ خودی وارهد

عیان چون براهی غلط پا نهد

نهان لطف تو یاوه نگذاردش

ز راهی که رفته است باز آردش

ندانسته از بخت برگشتگی

فتادیم در راه سرگشتگی

ز لطفی که با ما نهان داشتی

غلط رفته بودیم، نگذاشتی

پس از شکر باری برآمد به تخت

چنین گفت با مرد آزاده بخت

که: هر روزه کآیی باین آستان

پیاپی بگوشم زن این داستان

که تا راه گم کرده بنمایدم

ز خواب گران دیده بگشایدم

سپس مرد را در برابر نشاند

ز درج لب این گونه گوهر فشاند:

شمارهٔ ۱۸ - حکایت

امیری امارت خدا داده داشت

غلامی و فرزندی آزاده داشت

شبی هر دو را در برابر نشاند

ز درج لب اینگونه گوهر فشاند

که: هر یک ازین روزگار دراز

هوائی که دارید گویید باز

که بینم شما را در اندیشه چیست؟!

ز خونابه و می در این شیشه چیست؟!

پسر گفتش: ای بخت آموزگار

همی خواهم از گردش روزگار

که باشد زمین زیر گنجم همه

بهر دشتم از تازی اسبان رمه

ز بسیاری نعمت و ناز من

بگیتی نباشد کس انباز من

غلام خردمند و روشن ضمیر

زمین را ببوسید و گفت: ای امیر

همی خواهم از کردگار جهان

که تا زنده ام آشکار ونهان

خرم بنده و آزاد سازم ز جود

نه ز ایشان که داند مرا بنده بود

دگر از کرم بر فشانم درم

کنم بنده آزادگان از کرم

چو بشنفت از ایشان امیر این کلام

ببوسید از مهر روی غلام

نخستش ز مال خود آزاد کرد

ز آزادی او دلش شاد کرد

بگفت: ای تو را بخت فیروزمند

بلند اخترت کرده همت بلند!

شنیدم سراسر همه رازتان

شد آویزه ی گوشم آوازتان

همی بینم امروز فاش از نهان

که فردا چه خواهید دید از جهان

مرادم نه این بود از این سبز طشت

دریغ آسمان بر مرادم نگشت

مرا غیر ازین بود با خود قرار

ولی نیست در دست کس اختیار

برید آسمانم ز فرزند مهر

بکام تو گردید و گردد سپهر

ز تو دولت افزوده، زو کاسته؛

چه کوشم بکار خدا خواسته؟!

غلام چنینم، ز فرزند به

درخت برافشان، برومند به

شمارهٔ ۱۹ - حکایت

شبانگاه برگشته بختی بخیل

مگر شد باختر شماری دخیل

که دست من و دامنت از کرم

ببین کی رود تیرگی ز اخترم؟

که عمری است زیر و زبر گشته ام

ازین بخت برگشته، سرگشته ام

کنم با تو این عهد ای آموزگار

که گردد بکامم اگر روزگار

میان مهان سرفرازت کنم

ز خلق جهان بی نیازت کنم

بسر گوهر و زرفشانم تو را

بزر همچو گوهر نشانم تو را

کشم پیش چندان زر و گوهرت

که بینی و ناید زمن باورت

چو ز آن سفله اختر شمار این شنید

باقبال فرخنده دادش نوید

که نیروی اقبال و یاری بخت

نشاند تو را همچو شاهان بتخت

ز بس مهرورزی و کین آوری

جهان جمله زیر نگین آوری

عجب ماند آن مرد و بودش هراس

ز کار خود و حکم اخترشناس

که از بخت خود این گمانش نبود

بخود این گمان ز آسمانش نبود

چو او رفت، گفتم باختر شمار:

ز من پرس منصوبه ی این قمار

چنین دان که این مرد را عقل نیست

گرت وعده یی داده، جز نقل نیست

کسان، آزمون کرده او را بسی

ازو راست نشنیده هرگز کسی

چه بستی پی خدمت او میان؟!

گر او سود بیند، تو بینی زیان!

ستاره شمر پند من چون شنفت

بروی من از لطف خندید و گفت

که: من نیز اینقدر نادان نیم

وز آن وعده کو کرد شادان نیم

ولی شرمم آید که بیچاره یی

غریبی ز شهر خود آواره یی

چه جوید دلم، من نجویم دلش

کنم زار و شرمنده در محفلش

همین شد که از من شنفت آنچه گفت

دروغی شنفتم، دروغی شنفت

شمارهٔ ۲۰

کشاورزی از روستای خجند

یکی شیرده ماده گاوی نژند

در آورد در زیر خیش گران

که کاود زمین را چو برزیگران

بنالید آن ماده گاو نزار

که یا شیر از من طلب یا شیار؟!

شمارهٔ ۲۱ - حکایت

کهن ابلهی، نقشکی تازه بست

دو مصحف بیک جلد شیرازه بست!

یکی گفتش: ای سخره ی روزگار

که بودت در این کار آموزگار؟!

دو شه در یکی کشور، آشفتگی است

دو جان در یکی پیکر، این عقل کیست؟!

بپاسخ چنین گفت آن سست رای

کز امنیت آمد تهی این سرای

کنون نبود این کار و نبود شکی

که ماند یکی گر نماند یکی!

شمارهٔ ۲۲ - حکایت

شنیدم، مگر زاهدی زرق کوش

دگر رند بیهوش پیمانه نوش

برفتند با هم رهی بیخلاف

بخم ریختند آب انگور صاف

یکی سرکه میخواست، آن یک شراب

ببین تا فلک زد چه نقشی بر آب؟!

خم سرکه شد باده یی نغز و خوش

خم باده شد سرکه یی بس ترش

چو بودند در کار خود ناتمام

یکی سوخت پاک و یکی ماند خام

شمارهٔ ۲۳ - حکایت

درختی کهن بود در بیشه یی

ندیده بتن زخمی از تیشه یی

بلند و قوی پنجه، سخت و سطبر

بدامانش آویخته دست ابر

فراتر ز نه آسمان پایه اش

فرو خفته خورشید د رسایه اش

ز هر مرغ کاندر جهان نام داشت

بهر برگی از شاخش آرام داشت

کشان از دو سو سرگشاده کمین

بگاو سپهر و بگاو زمین

هم آن را در افتاده بر شاخ شاخ

هم این را ز ریشه کمر شاخ شاخ

بپا چون ز ایام بندی ندید

بگردن ز گردون کمندی ندید

ببالید و گفت آن همایون درخت:

چو من کیست امروز آزاده بخت؟!

منم آن فلک سیر خاکی نژاد

که نز آب ترسم، نه ز آتش، نه باد

نه از موج طوفان نوحم خبر

نه از صرصر قوم عادم حذر

نه از نار نمرود اندیشه ام

که در آب محکم بود ریشه ام

همان بود آن بادش اندر دماغ

همان بود آن باده اش در ایاغ

که ناگه ز یکسو درخت افگنی

گرفته بکف پاره ی آهنی

کمر بسته بر کندن آن درخت

دل و روی، چون آهن و روی سخت

درختش در آن کار چون دید چیست

بگفت: ای تو را بازوی عقل سست

بخود گر گمانت ز سختی روست

مرا هم چو روی تو سخت است پوست

چو از سودن آهنت سود نیست

ازین آتش بهره جز دود نیست

درخت افگن، از آن درخت بلند

به نیروی سر پنچه شاخی فگند

بر آن آهنین تیشه ی شعله بار

یکی دسته ز آن شاخ کرد استوار

بسوی درخت آمد آنگه فراز

ز تیشه زبان بر درختش دراز

سر تیشه زد چون بپای درخت

درخت آهی از دل برآورد سخت

بیکچشم بر همزد، آن زورمند

درخت سرافراز از پافگند

چو افتاد آن نخل از آن بوستان

برآمد فغانش که ای دوستان

مرا ناله کی از درخت افگن است؟!

که هر ناخوشی بر من است از من است!

شمارهٔ ۲۴ - حکایت

چو مأمون خلافت گرفت از امین

قوی شد ز تیغ یمانش یمین

یکی گفتش از محرمان: ای امیر

که روشن چو آیینه داری ضمیر

فلان بنده کز جود دادیش مال

ز سوء ادب بایدش گوشمال

نباشد بشاه جهان این نهان

که در بارگاه شهان جهان

نهد پا چو ز اندازه بیرون کسی

فتد رخنه در کار دولت بسی

دهد نیک و بد را، ادب امتیاز

وگرنه، که از مه ندانند باز

کسی کز ادب نیست در رویش آب

بود خوار در مجلس شیخ و شاب

ندانند مردم، چو شد آب روی

ندیمان شه را ز رندان کوی

اگر از سیاست نیازاریش

نه ز آن ره که رفته است باز آریش

برد رونق بزم شاهنشهی

که خود از ادب نیستش آگه ی

تبسم کنان گفت مأمون :بلی

چنین است رسم بزرگان، ولی

من از هر خطائی گر آیم بخشم

بکار غلامان کنم زهر چشم

بدشنامشان تلخ سازم لبان

شود تلخ از آن زهرم اول زبان

به بدخوییم نام چون شد بلند

چه سود از ادب بندگان بهرمند؟!

روا نیست باشد مرا از غضب

غلامان ادب پیشه، من بی ادب!

شمارهٔ ۲۵ - حکایت

شنیدم یکی شاه فیروزبخت

ز لعل و ز فیروزه اش تاج و تخت

بسر چتر دولت بر افراخته

هما بر سرش سایه انداخته

ز اسباب شاهی که آماده داشت

جهان دیده دستوری آزاده داشت

بهم دوست دستور و سالار مرز

همان ذره پرور، همین مهرورز

مگر خواجه یی روزی از داستان

زد آن شاه را بوسه بر آستان

که: شاها، جهان دوستان تواند

تماشائی بوستان تواند

ولی دشمنت نیز ناچار هست

که هم گل درین باغ و هم خار هست

سبویی پر از زهرت آورده ام

کش از تلخی مرگ پرورده ام

چو سلطان بود مظهر لطف و قهر

بکار آید او را چه شد و چه زهر

هم از شهد، بر سر کشد دوست جام

هم از زهر، دشمن شود تلخ کام

شه این حرفش از خواجه شد دلپذیر

سپرد آن سبو را بدست وزیر

یکی روز شه د رحرم خفته بود

ز دردی نهانش دل آشفته بود

طلب کرد دستور را در حرم

که بود او ز بس محرمی محترم

چو بنهاد دستور گامی دو بیش

بناگاه کرد آسمان کار خویش

نگاهش بزیبا نگاری فتاد

بدست فلک باز کاری فتاد

گذشتش بیک دیدن از کار کار

ز حیرت بجا ماند دیوار وار

چو بیدل شد از کار خود بازماند

چو مرغان بی پر، ز پرواز ماند

نه پایی که برگردد آن راه را

نه رایی که فرمان برد شاه را

در آخر شد و شاه را دید و رفت

ولی آنچه شه گفت، نشنید و رفت

همه راه میرفت و میگفت: آه

مرا آسمان زد درین راه راه!

چو می آمدم بود دل یار من

ز یار من آشفته شد کار من

نمیدانم اکنون کجا میروم؟

چو میماند او، من چرا میروم؟!

دریغا که رفت و مرا واگذاشت

غریبم درین راه تنها گذاشت

دو روزش بسر برد با درد و سوز

ندانست روز از شب و شب زروز

همی گفت آوخ ازین داستان

که من، سالها شد درین آستان

بفرمان شه پاسبان بوده ام

خلایق رمه، من شبان بوده ام

کنوم فلک در صف خاص و عام

بدزدی و گرگی برآورد نام

سیه کرد رویم ز شرمندگی

مرا مرگ خوشتر از این زندگی

اگر از پی دل روم، سود نیست

که حق راضی و شاه خشنود نیست

وگر سر برآرم که بخشندم اجر

بمردن کشد کارم، اما بزجر

همان به کز آن زهر نوشم دمی

دمی وارهم از غم عالمی

پس آنگه دو جامی از آن زهر خورد

که میرد بآسانی، اما نمرد

نشد زهرش اندر جگر کارگر

که میسوخت از داغ عشقش جگر

خلیل از تب عشق چون گرم بود

بتن آتشش دیبه یی نرم بود

کسی کش غم عشق شد سازگار

بشادی شمارد غم روزگار

از آن زهر جانسوز سودی ندید

زد آتش بجان، لیک دودی ندید!

بلی چون بود کام تلخ از فراق

دهد زهر طعم شکر در مذاق

بسر بر کشید آن سبو را تمام

تو گویی زد از چشمه ی خضر جام

بکشت حیاتش نزد زهر برق

کش از گریه تن بود در آب غرق

یکی روز شه خواست دستور را

طلب کرد آن زهر مستور را

وزیرش بمژگان زره گرد رفت

سرافگند از شرم در پیش و گفت

که: ای داور عهد وای شاه شهر

نمانده نمی ز آن گزاینده زهر

بر آشفت شه، کاین سخن نغز نیست

چه گویی مگر در سرت مغز نیست؟!

بدستان نیابی ز دستم امان

مکن در حق خود مرا بدگمان

بگو تا که را کشته یی بگناه؟!

کنم ورنه از زهر تیغت تباه!

جبین سود دستور دانا بخاک

کز آن زهر کس را نکردم هلاک

نبردم بکار کس این تلخ سم

بشیرین زبانی خسرو قسم

ولی در دلم بود دردی نهان

ز درمانش درمانده کار آگهان

ز ناچاری آن زهر خوردم مگر

شود زهر درد مرا چاره گر

نشد چاره آن درد اندوه خیز

بدان درد افزود این درد نیز

که در خدمت شاه تا زنده ام

ازین زندگی مانده شرمنده ام

عجب ماند از حرف دستور، شاه

بگفت: ای ز تو فرخ این تختگاه

ندیدم چو تو آصفی ذوفنون

شگفت آیدم این حکایت کنون

که من آزمودم تو را بارها

شد آسان ز رای تو دشوارها

کنون از چه راهست دردت بگو؟

بمردن چه ناچار کردت بگو؟!

که گر است گویی رهی از عقاب

وگر بر رخ رازپوشی نقاب

به تیره زمین و بروشن سپهر

بشام و بصبح و بماه و بمهر

کنم آن سیاست بجان و تنت

که گریند هم دوست، هم دشمنت

نکشتت گر آن زهر، از زهر تیغ

زنم برق بر خرمنت بیدریغ

چو سوگند بشنفت از شه وزیر

باظهار آن راز شد ناگزیر

سراسر حکایت بشه گفت باز

شگفتید آن شاه مسکین نواز

بدستور گفت: ای جهاندیده مرد!

کسی با خود از زندگان این نکرد

تو بیهوده خاموش کردی چراغ

که چون دیدی او را، نکردی سراغ

بود کآن خرامنده سرو سهی

نباشد ز خاصان شاهنشهی

درین آستان، صد سهی قد چمد

درین بوستان، صد گل از گل دمد

نه هر سرو را شاه گیرد به بر

نه هر گل شود شاه را زیب سر

کنون باز گو ز آن مشعبدنشان

که برد از کفت دل از آن مهوشان؟

مگر چاره ی کارت آسان بود

دلت را نخواهم هراسان بود

وزیر آنچه بودش نشان ز آن عروس

بشه گفت و بر پای شه داد بوس

کنیزی مگر داشت شه د رحرم

برخ گل، بقد سرو باغ ارم

دلش بود پیوسته در بند او

مژه خون فشان از شکرخند او

بدانست کافگنده آن ماه چهر

بجان وزیر آتش از تاب مهر

دلش سوخت بر آه و بر ناله اش

بخدمتگذاری چل ساله اش

بدلجویی او ز دلبر گذشت

کرم بین که مفلس ز گوهر گذاشت!

بگفتش: دلت را غباری مباد

بپایت از این راه خاری مباد

که آن شوخ کز کف دلت را ربود

چراغ شبستان شاهی نبود

یکی میهمان است با عز و جاه

درین خانه، لیکش تن از تب تباه

برنجوریش بایدت کرد صبر

که گل زیر خار است و مه زیر ابر

شدت کوکب بخت گیتی فروز

ولی صبر میبایدت چند روز

وز آن پس بسوی حرم رفت شاه

همان نازنین را بخود داد راه

بآن سرو قد گفت حال وزیر

که: وصل وزیرت بود ناگزیر

بنالید آن سرو چون فاخته

که ای رایت عدل افراخته

چه کردم که رنجوری خواهی مرا؟!

ازین آستان دور خواهی مرا؟!

بزاری بسر کردیش خاک راه

ولی آنچه و گفت نشنید شاه

بقید فراق از طلاقش فگند

چو مه در شکنج محاقش فگند

پس از چندی آن زیب تخت شهی

چنین داد دستور را آگهی

که وقت است کز غم برآید دلت

شود روشن از شمع مه، محفلت

یکی جشن شاهانه آراستند

بعقد گهر مؤبدان خواستند

شبانگه کزین حلجه ی زرنگار

عروس دلارای خاور دیار

چو لیلی شد از ناز محمل نشین

به پرده نهفت آن رخ آتشین

بفرمان شه، رشک ماه تمام

برآمد ز خلوت بناکام و کام

چو زد بوسه بر آستان شاه را

نشاندند در محمل آن ماه را

کشیدند محمل بکاخ وزیر

وزیر اختر عمرش آمد بزیر

خرامید در باغ سرو سهی

ز بیگانه آن انجمن شد تهی

چو دستور در حجله آرام یافت

دل آرام خود را بخود رام یافت

بزد دست کز روی آن مه نقاب

کند دور چون ابر از آفتاب

چو دستش بآن سرو سرکش رسید

تو گفتی که بر خرمن آتش رسید!

چنان سوخت، کش استخوانی نماند

ز خاکسترش هم، نشانی نماند!

چو وصلش ز جان تلخی هجر برد

اثر کرد آن زهر در جان که خورد

عجب نیست از عشق این کارها

منش امتحان کرده ام بارها

شمارهٔ ۲۶ - حکایت

یکی روز رفتم بباغی ز کاخ

که گل رخت بر بسته بودش ز شاخ

دلم سوخت بر بلبل تیره بخت

که نالیدی از هجر گل بر درخت

ندیدی چو روی گل اندر میان

پریدن همی خواستی ز آشیان

بآن بینوا گفتم: اینک هنوز

نرفته است از رفتن گل دو روز

روی چون ز سر منزل دوستان

نه جای گل است آخر این بوستان؟!

بمان تا جهان نو کند عهد گل

بگلبن فرود آورد مهد گل

اگر بایدت گل، مرو زینهار

که گر زود یا دیر، آید بهار

ز ابر بهار و ز باد شمال

شود ساحت باغ مینو مثال

ز هر شاخ، در خنده آید گلی

ز هر آشیان، بر پرد بلبلی

بنالید آن بلبل تنگدل

که زخمم مزن بر دل ای سنگدل

باین با غم آورد گل از نخست

نخستم بگل گشت پیمان درست

بشوق گل این باغ شد منزلم

درین منزل آسود از گل دلم

دل و جانم از بوی گل گشت مست

درین گلشنم داشت گل پای بست

شب و روز با گل در این بوستان

مرا بود بس رازها د رمیان

بهر شاخم از شاخ پرواز بود

هزارم هم آواز دمساز بود

کنون کآمد ایام دولت بسر

ازین باغ گل بست بار سفر

روم من هم از پی، چو گل زار رفت

نماند بجا دل، چو دلدار رفت

بگوشم ز گل داستانها بسی است

بهر شاخم از گل نشانها بسی است

از آنها بیاد آیدم هر نشان

چکد خونم از دیده ی خون فشان

پس از گل، بگلشن نشینم چرا؟!

نبینم چو گل، خار بینم چرا؟!

چرا عیش بر خویش سازم حرام؟

ز غوغای زاغان ناخوش خرام؟!

کنون میروم تا گل آید بباغ

هم از بوی گل بلبل آید بباغ

بگفت این و نالیدن آغاز کرد

بنالید و از شاخ پرواز کرد

شمارهٔ ۲۷ - حکایت

شنیدم یکی روز بر طرف دشت

جوانی بدهقان پیری گذشت

که خوی ا رخ افشاندش آفتاب

همی کشت نخل و همی داد آب

جوان را شگفت آمد از کار وی

چنین گفت با پیر فرخنده پی

که: اکنون از پیری ای نیکبخت

همی لرزدت تن چو برگ درخت

چه کاری درختی که ناید بکار

از آن نه شکوفه ببینی نه بار؟!

ز انصاف اگر نگذری این عمل

دهد یاد از حرص و طول امل!

بپاسخ چنین گفت دهقان پیر

که: ای نوجوان خرده بر من مگیر

چو خوردیم ما کشته ی دیگران

که بودند تخم وفا پروران

بکاریم تا کشته ی ما خورند

مگر نام ما را به نیکی برند

شمارهٔ ۲۸ - حکایت

یکی روز شهزاده یی نوجوان

شکار افگنان شد بصحرا روان

بناگه غزال فریبنده یی

بفتراک شهزاده از پی سمند

بسرعت همی در نوردید راه

در آن راه کافتاد دور از سپاه

بباغی چو فردوس راهش فتاد

بدهقان پیری نگاهش فتاد

که بیلی بکف، خوی ز رخ می فشاند

به بستان نهالی ز نو می نشاند

شگفت آمد از وی ملک زاده را

چنین گفت آن مرد آزاده را

که: تا چند داری بدنیا هوس؟!

که افتادت اندر کشاکش نفس!

کنون بایدت رفت سوی بهشت

چه کوشی بدینگونه در کار کشت؟!

همانا درختی که می پروری

طمع داری از میوه اش برخوری؟!

کنون نخلت از بار غم خم گرفت!

شد آبت ز گل، نرگست نم گرفت!

ز بخت سیه گشته مویت سفید

چرا نیستی از جهان ناامید؟!

چنین کت ز پیری جبین چین گرفت

خوری میوه ی این درخت ای شگفت؟!

چنین گفت دهقان که: این نیکبخت

بامید این می نشانم درخت

که از سایه اش سرفرازی کنم

که از میوه اش جان نوازی کنم

عجب نیست از گردش آسمان

که گردد یقین آنچه دارم گمان

چه خوش گفت دانای آموزگار

کز امید می گردد این روزگار

نبینی که مردم ز برنا و پیر

بعالم چه دانا چه دانش پذیر

بامید کشتی در آب افگنند

که خرگاه بر طرف ساحل زنند

بامید لشکر فراهم کنند

که آرایش مسند جم کنند

ملک زاده زین گفته آمد بخشم

بدهقان هم از خشم بگشاد چشم

که گر خوردی این میوه از اتفاق

زن اندر سرای من استی طلاق

بگفت این و با صید آن تاج بخش

بلشکر گه خود عنان داد رخش

چو بگذشت از آن عهد سالی چهار

جهان مشکبو شد ز باد بهار

ز لاله هوا گشت یاقوت بار

ز سبزه زمین شد زمرد نگار

ز میوه درختان همه سرگران

چو از تاب می سرو قد دلبران

درختان که دهقان آزاده کشت

چو سرکش درختان باغ بهشت

سراسر بگردون سرافراختند

برآورده و، سایه انداختند

مگر آن ملک زاده را با سپاه

دگر ره بآن باغ افتاد راه

درختان بسی دید پر برگ و بار

همان بیل بر دوش، دهقان زار

نشسته است در سایه ی آن درخت

کش آن روز کشتی ز نیروی بخت

بیاد آمدش حرف روز نخست

از آن سخت گیری عنان کرد سست

فرود آمد از رخش و دهقان بخواند

ز هرگونه با او حکایت براند

بگفت: ای جهاندیده دهقان پیر

که پروردی این روضه ی دلپذیر

کنون میوه ی این درختان کدام

بود بهتر ای پیر شیرین کلام؟!

چو نشناخت دهقان که شهزاده کیست

ندانست قصدش از آن حرف چیست

بگفتش که: تا کشتم این بوستان

شد این بوستان منزل دوستان

نچیدم یکی میوه هرگز ز شاخ

بخود ساختم تنگ عیش فراخ

تو خود خور که بادا گوارا تو را

شود تا نهان آشکارا تو را

بپرسید شهزاده کای هوشمند

مگر دیدی از میوه ی خود گزند؟!

بگفتش که نی، آزمودیم بس

گزندی ندیده است از این میوه کس

ولیکن ازین پیشتر چند سال

بروزی که میکشتم اینجا نهال

بیامد جوانی ندیده جهان

که بود آشکارا جهانش نهان

مگر حرص پنداشت کار مرا

که آزرد جان نزار مرا

ز بیدانشی راه بر من گرفت

بدینگونه سوگند خورد از شگفت

که شیرین کنم گر من از میوه کام

حرم در حریم وی استی حرام

پس از چندی از لطف پروردگار

درختی که خود کشتم، آورد بار

چو آن عهد وسوگندم آمد بیاد

بر از کشته ی خود نخوردم، مباد

که کامم به پیری چو حاصل شود

بر آن نوجوان کار مشکل شود

اگر میوه میخوردم این نغز پور

ز مردی و از مردمی بود دور

ملک زاده چون این حکایت شنفت

جوانمردی پیر را دید و گفت

که: من بودم ای پیر فرخنده بخت

که آزردمت دل بگفتار سخت

چو دانی ز آغاز نادان مرا

بعفو گنه ساز شادان مرا

که تا باشدم در کشاکش نفس

نیازارم از خود دل هیچکس

پس آنگه فشاندش بدامن درم

در افشان شد آن ابر بحر کرم

چنین گفت دهقان که: این نیک بخت

ازین به دگر بر نیارد درخت

شمارهٔ ۲۹ - حکایت

یکی چنگ زن مطرب نغمه ساز

که نشناختش کس ز ناهید باز

بهشتی ز سرو و گل آراسته

گل تازه و سرو نوخاسته

مه زهره آهنگ خورشید خد

گل بلبل آواز شمشاد قد

به پیراهن حلقش از نغمه خاک

دل هر کس از زخمه اش زخمناک

ازو دست افشان عروسان نجد

وزو شیخ در رقص و صوفی بوجد

بجان کسان بودیش گر هوس

دریغش ازو نامدی هیچکس

گدایش نمد داد و شاهش حریر

نشاند آنش بر پوست، این بر سریر

بباغش چو باد خزانی دمید

ز پیریش چون چنگ قامت خمید

بیکدیگر آمیخت کافور ومشک

شدش گوهر لعل بی آب و خشک

گرفتش طپیدن دل و رعشه دست

نفس گشت کوتاه و آواز پست

شدش نغمه چون نوحه ی بوم شوم

رمیدند ازو اهل آن مرز و بوم

روان بر در خلق میشد بسی

نمیداد راهش بمجلس کسی

قدم در راه بینوایی گذاشت

بروزی دو رفت از کفش هر چه داشت

یکی روز، کش پای آمد بسنگ

بدستی عصا و بدستیش چنگ

شد از شهر بیرون، چو ابر بهار

بسنگ مزاری نشست اشکبار

سر ناخنی بر رگ چنگ زد

چو شد چنگ نالان، بر آهنگ زد

که ای بینوا من، نوازنده تو؛

همه ساخته جز تو، سازنده تو!

بود در دلم گفتنیها بسی

که نتوانمش گفت با هر کسی

کنون کآمدم خانه پرداخته

ز بیگانگان خلوتی ساخته

ببخشای اگر عجز نالی کنم

بپوزش دل از درد خالی کنم

چگویم؟ نه من نه کسی را شکی است

که ناگفته و گفته پیشت یکی است!

ولی عرض حالم از آن خوش فتاد

که خوش داری از عرض حال عباد

از این پیش روزی که بودم جوان

قدم نارون بود و رخ ارغوان

هم از رنگ من، ماه در نقص بود

هم از چنگ من، زهره در رقص بود

گدا و شه از ذوق آوای من

سرو افسر افگنده در پای من

مرا کیسه و کاسه پر زر و می

ز زر، سرد تیر و؛ ز می گرم دی!

ز آرایش افزود آلایشم

ز تو غافلم کرد آسایشم

پذیرفت چون رنگ زردی گلم

هم آواز شد با زغن بلبلم

رمیدند خلقم ز همخانگی

کشید آشنایی به بیگانگی

خروشیدم از بیکسیها بسی

نشد دستگیرم ز یاران کسی

کنون کآمدم بر درت شرمسار

بود دست آویزم این چنگ زار

نوازم تو را ساز ای کار ساز

که عالم پناهی و عاجز نواز

ز نور کرم، جانفروزیم بخش

گناهم ببخشای و روزیم بخش

مگر سالکی، شحنه ی شهر بود

که از دانش و بینشش بهر بود

ز بیدار بختی در آن روز خفت

بخواب اندرش هاتف غیب گفت

که: ما را یکی بنده ی سالخورد

کش از باده در جام مانده است درد

گران کرده پیری بهر محفلش

ز طعن جوانان هراسان دلش

کنون در فلان جا، دل از غصه تنگ

مرا خواند و خواند بآواز چنگ

ندید از رفیقان چو دلسوزی او

زمن خواست آمرزش و روزی او

همان بدره سیمی که دوش از فلان

گرفتی و بود الحق از غافلان

بآن بینوا ده، بگو : شادباش

به بخشایش و بخشش آزاد باش

فگندند از چشم چون مردمت

برافروخت حق انجمن ز انجمت

شدند از تو گر دوستداران نفور

تو را دوستدار است رب غفور

می از جام «لاتقنطوا» نوش کن

غم هر دو عالم فراموش کن

چو بیدار شد شحنه، برداشت سیم

خرامید دامن کشان چون نسیم

بمیعاد گه پیری آشفته دید

چو بخت سیاه منش خفته دید

بگوش و بدامن ز لطف و کرم

رساندش پیام و فشاندش درم

برآورد چون چنگ چنگی خروش

که از مرحمت مژده دادش سروش

زر افشاند بر بینوا چنگ چنگ

کشید آه و زد جنگ خود را بسنگ

ز جا جست، از شحنه شد عذر خواه

نه بر پای موزه، نه بر سر کلاه

گذشت اول از هر چه باید گذشت

پس آنگاه رفت از همانجا بدشت

ز مژگان خونین بخار و بسنگ

همی داد آب وهمی داد رنگ

همی کرد فریاد دیوانه وار

همی گفت : ای پاک پروردگار

به بیگانه کاین لطف شایان کنی

ندانم چه با آشنایان کنی؟!

همی سوخت جانم ز شرم گناه

بر آن شرم بخشایش افزودی آه

نسوزد چسان از دو آتش خسی

بسوز دل من مبادا کسی

اگر دوزخ آمد فروزنده تر

بود آتش شرم سوزنده تر

بیا آذر، از جام من نوش کن

یکی پند، کت میدهم، گوش کن

چو بینی خموشمند کارآگهان

برویت نیارند عیب نهان

نگویی که از عیب آگه نیند

بهر خلوتی با تو همره نیند

بود از جهان آفرین شرمشان

ز ستاری ایزد آزرمشان

ز بیدانشی پرده بر خود مدر

وگرنه شمارند خونت هدر

شمارهٔ ۳۰ - حکایت

شنیدم برافروخت نیک اختری

شبستان ز خورشید رخ دختری

بپرداخت چون حجله، در تنگ بست؛

بتاراج گلزار بگشاد دست

بامید گل، باغ را در گشاد؛

بشوق گهر، گنج را سر گشاد

نخستش یکی بوسه از لب گرفت

پی سفتن لعل مثقب گرفت

ز منقار بلبل گل آشفته دید

گهر از دگر مثقبش سفته دید

عجب ماند و این راز با کس نگفت

عجب تر کز آن سرو قد هم نهفت

گمان برد دختر که دیدش خموش

که غافل ز عیب است آن عیب پوش

ندانست کآن مرد ایزد پرست

ز عیبش لب از شرم دانسته بست

دو روزی چو بگذشت از آن ماجرا

تهی گشت از میهمانان سرا

یکی روز کآرایش کاخ کرد

بمشاطگی دست گستاخ کرد

دهد جفت تا گوشواریش جفت

دو گوش خود از سوزن سیم سفت

پس آنگاه با شوی شد همزبان

که ای نازنین همسر مهربان

منت بنده ام با سرافگندگی

بگوشم بکش حلقه ی بندگی

نیوشنده را شد دل از خنده سست

نگر تا چه گفتش جوابی درست

که: ای دلبر سرو بالای من!

درخشنده لولوی لالای من

چرا گوش کش مام بایست سفت

کنون سفتی و حلقه خواهیش جفت؟!

چرا آنچه بایستمش سفت من

بکاخ پدر سفتی ای اهرمن؟!

بگوهرشناسان گهر ز ابلهی

نسفته فروشی و سفته دهی

اگر بستمت از نکوهش زبان

مرا گول نشمار و غافل مدان!

شمارهٔ ۳۱ - حکایت

شنیدم یکی شاه آزاده بخت

که بود از پدر صاحب تاج و تخت

خدیو خداترس درویش دوست

که آرایش مغز کردی نه پوست

بنزدیک ایوان یکی باغ داشت

که فردوس را ساحتش داغ داشت

در آن هیچ گردی نه غیر از سحاب

در آن برگ زردی نه جز آفتاب

بوقتی که گل در شکر خنده بود

ز رخ یاسمین برقع افگنده بود

روان شد که آن باغ بیند همی

کشد می، گل از شاخ چیند همی

مگر چشمش افتاد بر گلبنی

که بر دل بزد هر گلش ناخنی

قبا بر تن از برگ آراسته

چو سرو از لب جوی برخاسته

چوعیسی روانبخش بوی گلش

چو داود در نغمه هر بلبلش

خلیلی در آتش نه خضری در آب

کلیمی بدست از گلش آفتاب

همش ساق، چون ساعد ساقیان؛

همش خار، چون تیغ قبچاقیان

ز گلبن شگفتید و چون گل شکفت

بسر باغبان را زر افشاند و گفت

که: زنهار مگذار ای هوشمند

باین گلبن آید ز گلچین گزند

مگر روزکی چند در پای وی

گذاریم بر سر ز مینای می

دل از غم رهانیم و سر از خمار

که پابست غم را نباشد شمار

سحرگاه کاین روضه ی لاجورد

شد از زرفشان لاله ی مهر زرد

چو بلبل که نالد ز جور خزان

زمین بوسه زد باغبان لب گزان

که شاها جهان بر تو گلزار باد

بچشم عدوی تو گل خار باد

پر افشانی بلبل شور بخت

فرو ریخت هر گل که بد ز آندرخت

بپاسخ چنین گفت شه: کز سپهر

ببیند سزای خود آن سست مهر

دگر روز کز تیر خونریز مهر

بخون شفق زاغ شب شست مهر

بدرگاه شه، باغبان چهره سود

دهان پر ز خنده، زبان برگشود

که شاها همت عمرو هم داد باد

ز دادت همه عالم آباد باد

ز بخت توام نوجوان پور نغز

به تیری ز بلبل تهی کرد مغز

شهش گفت: کآن کودک کم خرد

هم از آنچه کرده است کیفر برد

چو طاووس صبح از افق پر گشاد

سیه مار شب مهره ی مهرزاد

در ایوان شه باغبان شد ز رنج

چو موری که مارش گزد، ناله سنج

که شاها مهت دور از سلخ باد

ز غم دشمنت را دهان تلخ باد

بپاداش آن تیر یک تیره مار

برآورد از جان پورم دمار

شهش گفت: از این ره مبادت غمی

که، زهری که پیمود نوشد همی

سحرگاه کز تیغ خونریز هور

ز گنج سحر مار شب گشت دور

بزد باغبان بوسه بر آستان

بشه خواند خندان لب این داستان

که شاها سر دشمنت کنده باد

سرت سبز وجان شاد و دل زنده باد

همان مار کشتم بخون پسر

که خونم بدل کرد وخاکم بسر

چو گل خنده زد شاه و گفت: ای عزیز

همان کز تو دیدند، بینی تو نیز

سحرگاه کز اعتدال هوا

بهر شاخ سر زد ز مرغی نوا

شد از ابر نیسان و باد بهار

هوا ژاله بار و زمین لاله زار

برآمد شه از قصر و با دوستان

صبوحی کشان رفت تا بوستان

بفرمود کز گلرخان حرم

شود ساحت باغ رشک ارم

نکرده همان مهر روشن چراغ

نرفته همان باغبان صحن باغ

که آمد شهنشه بکف جام می

پریچهره پوشیده رویان ز پی

دل باغبان تنگ از آن رستخیز

نه جای درنگ و نه راه گریز

سراسیمه، پا سست و لبها سیاه

ز هر سو همی شد نمی جست راه

در آخر کهن سروی از باغ جست

که با سرو کشمر ز یکشاخ رست

یکی جوی در پای آن سرو بود

کز آن خشک بودی لب زنده رود

بناچار زد دست بر شاخ سرو

چو از چنگ شاهین گریزان تذرو

شه و بانوان در تماشای باغ

که دادند از آن سرو جویش سراغ

ابا نازنینان، شه کامجوی

چو گلبن نشستند بر طرف جوی

رخش شد، چو گل ز آتش باده گرم

فرو ریخت از نرگسش آب شرم

بخیل غزال فریبنده دید

غزالی بفتراک زیبنده دید

بجنبید، جنبیدنی چون پلنگ

پی صید آهو بیازید چنگ

غزالان رمیدند چون شیر جست

شدش صید، آن آهوی شیر مست

بسینه نشستش شه سرفراز

چو بر سینه ی کبک یا زنده باز

بدندان، لب نوشخندش گزید

بلب، شهد پرورد قندش مزید

بگوهر همی سفت لعل ترش

ز لعل آب میداد بر گوهرش

ازو باغبان داشت پوشیده چشم

چه از پاس شرم و چه از بیم خشم

چنان خفته آن سرو قد بر قفا

خوی افشان ز شبنم گلش را صفا

بدان سرو بیگانه یی خفته دید

به بیداری آن خواب آشفته دید

همه باغ در چشمش آمد سیاه

شکستش پرو بال مرغ نگاه

همه قصه ی سرو، آن سرو ناز

بچشم و بابرو بشه گفت باز

چو بر سرو افتاد شه را نظر

ز پیراهنش مو بر آورد سر

چنان برق خشمش شد آتش فشان

که میداد باغش ز دوزخ نشان

گل و لاله اش اخگر و، سرو دود

فلک را از آن دود معجر کبود

بسر و اندر، آشفته دل باغبان

نه بیناش چشم و نه گویا زبان

تنش بود بر شاخ لرزان چو برگ

شنیدی ز هر برگ آواز مرگ

ز بس لرزه چون برگ خشک از درخت

بخاک ره افتاد آن تیره بخت

شنیدم نپرسیده عذر گناه

چو فرمان بخونریز او داد شاه

ز ناسازی بخت ناپایدار

همی گفت و میرفت تا پای دار

که شاها، دلت از غم آسوده باد

سر رایتت، بر فلک سوده باد

سه حکم از زبانت شنیدم سه روز

که بودت زبان شمع گیتی فروز

عیان دیدم آنها که گفتی نهان

همانا تویی رازدان جهان

نخفتم، ولی تا زمانی خموش

ز اندیشه ی چارمین حکم دوش

برین سروم اکنون اگر ره فتاد

نه گستاخم ای شه که چون بامداد

خبر شد گه سجده ی زاهدان

مرا از قدوم شه و شاهدان

نشد فرصت رفتن از گلشنم

بناچار این سرو شد مسکنم

دگر خود ز بس بیم جان داشتم

پری زاده را دیو پنداشتم

چو من ریختم خون ماری بقهر

که خون ریخت بس جانور را ز زهر

ز خونش پسر را گرفتم قصاص

ز زهرش بسی جان که کردم خلاص

بپاداش آن، بیگنه زیر تیغ

نشاندند اینک دریغ ای دریغ!

تو کز تیغ بیداد خون ریزیم

بناحق سر از دار آویزیم

نگر تا چه باشد سرانجام تو

می وخون، چه ریزند در جام تو؟!

همیگویم این پند، بشنو زمن؛

مشو غافلاز گفته ی خویشتن

بهوش آمد از باده ی خشم شاه

بجان رست از تیغش آن بیگناه

شمارهٔ ۳۲ - حکایت

دو زن داشت مردی دو مو، پیش ازین

سواری دو اسب آمدش زیر زین

یکی ز آن دو پیر، آن دگر خردسال

قد آن و ابروی این چون هلال

یکی اژدهاوش، یکی مه جبین

رخ آن و گیسوی این پر ز چین

زهر یک شبی مهد آراستی

فزودیش این آنچه آن کاستی

در آن شب که پیرش هم آغوش بود

بخواب عدم رفته بیهوش بود

بناخن همه شب زن حیله گر

ز رویش سیه موی کندی مگر

بموی سفیدش چه افتد نگاه

بچشم آیدش عالم از غم سیاه

شود از زن نوجوان بدگمان

که با هم نسازند تیر و کمان

رمد ز آن جوان، شد چو در روزگار

جوان با جوان پیر با پیر یار

دگر شب چو خفتی بمهد جوان

نبودش بتن از کسالت توان

نهانی ز جا خاستی آن نگار

کشیدیش موی سفید از عذار

که فردا چو بیند سیه موی خود

بگرداند از پیرزن روی خود

سحرگه در آیینه ی آفتاب

چو دیدند رخسار خود شیخ و شاب

ز مشاطه ی صبح عالم فروز

جدا گشت زلف شب از روی روز

در آیینه چون دید آن دردمند

بچشم آمدش صورت ریشخند

بهر سو نظر کرد از هیچ سوی

ندید از زنخ تا بناگوش موی

دلش خون، تنش موی شد، سینه ریش؛

بخندید و بگریست بر روز خویش!

شمارهٔ ۳۳ - حکایت

شنیدم دو کس با هم از دوستان

برفتند از ایران بهندوستان

یکی پا چو مارش فرو شد بگنج

یکی ماند در کنج محنت برنج

غنی بیوفا بود و مسکین غیور

بریدند از یکدگر مار و مور

ره صبحت شهر تاشان ببست

فراخی دامان و تنگی دست

نه آن یاد این کردی از اشتغال

نه این نام آن بردی از انفعال

نگشتند یکروز با هم ندیم

فراموش کردند عهد قدیم

همان کش ز افلاس شد تیره بخت

بر او آسمان کار بگرفت سخت

بماند از نم اشک پا در گلش

اثر کرد بر دیده درد دلش

جهان بینش از درد بینور شد

ز چشمش بدو نیک مستور شد

در آن روز کز بیم فقر آن جوان

سوی هند گشتی ز ایران روان

همه خاک آن سرمه پنداشتی

وز آن، روشنی در نظر داشتی

در آخر شد از اختر تیره آه

بآن سرمه عالم بچشمش سیاه

مگر روزی از روزها بیگمان

بیک مجلس افگندشان آسمان

نشستند پهلوی هم ز اتفاق

گه از وصل گفتند و گاه از فراق

شنفتند و گفتند بسیار حرف

چو آمد بسر قصه های شگرف

بمحتاج گفتا خداوند کنز

نه از رای دلجویی، از راه طنز

که: گر نعمتی گیرد از کس خدای

دهد نعمت دیگر او را بجای

بگو کز تو اکنون چو بگرفت چشم

چه دادت؟ خروشید و گفتا ز خشم:

بود این به از چشم روشن بسی

که روی منافق نبیند کسی

نخواهم شود تا کسی کس مرا

نمی بینمت رو همین بس مرا

شمارهٔ ۳۴ - حکایت

شنیدم ز شیبانیان غیور

مگر ارقم بن کلیب از غرور

بشورید بر معن بن زایده

زیان دید از آن کار بیفایده

بیازید چون بر زبر دست دست

ز دست زبر دست دستش شکست

هنوز آتش کین شان بود گرم

برافروخت رخسار ارقم ز شرم

به تنهایی آمد بدربار معن

که تا جانش آساید از تیر طعن

ازو معن پرسید کای ذوفنون

بگو تا چه آوردت اینجا کنون؟!

گر آوردت اینجا دلیری و زور

هم ازپای خود آمدستی بگور

و گر چاپلوسیت آورد، ریو؛

فرشته نلغزد بافسون دیو

زمین بوسه زد ارقمش پیش تخت

که فیروزه تختی و فیروز بخت

بدین در نیاورد دامن کشم

جز امید بخشایش و بخششم

کنون کز گنه لب گزان آمدم

بر این آستان، فرد از آن آمدم

که دانی نزد سر خطائی ز کس

بجز من ازین بیگناهان و بس

گرت عدل گردن فرازی کند

سرم بر سر نیزه بازی کند

ورت عفو خندد بروی گناه

بس آید بر این آستان عذر خواه

رخ معن از این عذر چون گل شکفت

بروی گنه کار خندید و گفت

که: هان خاطر ای ارقم از غم رهان

گذشتم ز جرم تو و همرهان

فشاندش بسر گنج در پای رنج

نشاندش چو ماران ارقم بگنج

شمارهٔ ۳۵ - حکایت

یکی تاجر از شهر خود شد روان

بسوی دگر شهر با کاروان

خرش در میان گل از پا فتاد

ز یاران خود خواجه تنها فتاد

زدش بوسه بسیار بر دست و پای

نشد راضی آن خر که خیزد ز جای

چو شد خواجه از بردنش ناامید

خر دیگر از خر سواران خرید

سبک رفت و پالان و بارش کشید

ز پا نعل و از سر فسارش کشید

خر افگند عریان و خود شد روان

رسانید خود را سوی کاروان

خرک خواجه را دید چون دور، گفت

که: جان بردم از دست این خواجه مفت!

بهار است فردا و این مرغزار

شود سیر از فیض ابر بهار

درین دشت بس سبزه خواهم چرید

دف زهره ز آواز خواهم درید

غرض در دلش فکرها میگذشت

بناگه نظر کرد کز طرف دشت

سگ گرسنه چشم بی توشه یی

ز ره آمد و خفت در گوشه یی

خر از دیدن سگ، شد اندیشناک

کز آن دیدنش بود بیم هلاک

بپاخاست گاه از گل و گاه خفت

بسوی سگ آورد پس روی و گفت

که: ای رشته ی فکرتت پیچ پیچ

چه میخواهی اینجا بگو؟ گفت: هیچ!

ز بس راه پیموده فرسوده ام

زمانی در این گوشه آسوده ام

خرش گفت: زهار، اینجا ممان

نیم من شکار تو ای بدگمان

بمن تا نمیرم نداری رجوع

گر اینجا بمانی بمیری ز جوع

منم سخت جان، آرزوی تو خام

پی صید خود خیز و بردار گام

سگش گفت: ای سر قطار خران

خران سبزه ی تر بیادت چران

اگر سخت جانی تو در روزگار

مرا نیز خود در جهان نیست کار

نه گستاخم و بی ادب این قدر

که تا زنده یی پا نهم پیشتر

نه آنم که تنها گذارم تو را

دم واپسین، واگذارم تو را

تو تا زنده یی، پاسبان توام؛

تو شه، من سگ آستان توام

کجا سگ ز صاحب جدایی کند؟!

وفادار کی بیوفائی کند؟!

چریدی چو در مرغزار جنان

خر عیسی ات گشت هم داستان

نخواهم که جسم تو گردد ستوه

ز گرگان دشت و پلنگان کوه

دوم، سر قدم ساخته سوی تو

کنم چرب دندان ز پهلوی تو

نمانم دمی استخوانت بخاک

که بر خاک نپسندمت چشم پاک

چه تشویش جوع منت در دل است

ازین فکر، پایت چرا در گل است؟!

تو را عمر بیش از یک امروز نیست

چراغ حیاتت شب افروز نیست

بامید این زنده ام سالها

کت از خون کنم سرخ چنگالها

رسیده کنون نیم جانت بلب

بجان سختی امروز آری بشب

بود طاقت جوع یکروزه ام

کجا میفرستی بدریوزه ام؟!

یک امروز تا شب که من همرهم

نه تو جان بری و نه من جان دهم!

شمارهٔ ۳۶ - حکایت

شنیدم که فردوسی نیکبخت

کشید از جهان چون بفردوس رخت

شد از رحمت ایزدی کامیاب

یکی دید از زاهدانش بخواب

بباغی، نه مانند این باغها

از آن بر دل باغها داغها

نشسته است در قصر یاقوت فام

می لعلیش کرده ساقی بجام

نه از سایه روزش چو شب تیره بود

نه از آفتابش نظر خیره بود

نفس تازه اش از ریاحین باغ

ز بوی گلش عطر پرور دماغ

هر آن میوه کو را فتادی پسند

فتادیش بر پا ز شاخ بلند

هر آن نغمه کو در نظر داشتی

همه مرغ آن نغمه برداشتی

ز حورش، کنیزان ناز آفرین

رهش رفته با طره ی عنبرین

ز غلمان، غلامان مستش بناز؛

گرفته خط بندگی از ایاز

نه جز عشرت اندیشیش پیشه یی

نه از شاه محمودش اندیشه یی

ز روحانیان انجمن کرده گرم

همه گلفروشان بازار شرم

چو دور است ظلمت ز تشریف نور

همی دید زاهد بحسرت ز دور

شگفتید و گفتا بدانای طوس

که: ای از تو روشن چراغ مجوس

مرا راستی حیرت از کار تست

که کار تو با عقل ناید درست

تو تا بودی از جمله ی زندگان

ندید از تو کس طاعت بندگان

نه جز شاه غزنین یاریت بود؟!

نه جز نظم شهنامه کاریت بود؟!

چه کردی که جنت مقام تو شد؟!

چه کردی که رضوان غلام تو شد؟!

تبسم کنان گفتش: ای بیگناه!

چه میپرسی از بنده یی روسیاه؟!

مرا ز آنچه گویی گنه بود بیش

که خود بهتر آگاهم از حال خویش

ببخشود لیک ایزد ذوالمنن

باین شعر من سر بسر جرم من:

«خدای بلندی و پستی تویی

ندانم چه یی هر چه هستی تویی»

شمارهٔ ۳۷ - حکایت

چو بیدار شد زاهد از خواب شاد

همان بیت گویند بودش بیاد

همی خواند و خون ریخت از دیدگان

پسند این بود از پسندیدگان

همان نیمشب رفت بر خاک او

جبین سود بر تربت پاک او

ازو عذر گستاخی خویش خواست

مراد خود آن شه ز درویش خواست

شمارهٔ ۳۸ - حکایت

شنیدم یکی از بزرگان عصر

نشستی بزرگانه بر بام قصر

سران ولایت در آن آستان

بمدحش نشستند همداستان

گشادی بکار عدالت چو دست

فگندی بر ایوان کسری شکست

همی کند بنیاد ظلم از زمین

بیسر یسار و بیمن یمین

چو نقش کرم دیدی از خاتمش

بدریوزه پیش آمدی حاتمش

همی ریخت آن ابر بحر کرم

بجیب و کنار فقیران درم

بخیلی در آن آستان راه داشت

ز جودش بدل خون، بلب آه داشت!

ز جودش بهر کس رسیدی رسد

شدی تنگدل آن بخیل از حسد

ولی در گلو گریه بودش گره

نیارستی از بیم گفتن: مده!

نبود آگه آن داور بیهمال

که از وی بخیل است آشفته حال

مگر شکوه بردش یکی بامداد

که دوشم یکی سفله دشنام داد

غلامان بفرمان آن دادخواه

رساندند آن سفله بر پیشگاه

بدلجویی عاجز سینه ریش

بجوشید بر سفله آن رحم کیش

ز عدلش عتابی باندازه کرد

جهان از عدالت پر آوازه کرد

باو داد دشنام چون مرزبان

بخیل آمدش این سخن بر زبان

که: ای داور افغان ز اسراف تو

بسی شکوه دارم ز انصاف تو

گر این است داد و دهش مر تو را

نیارم دگر روی بر در تو را

تو خود هر چه هر جا بهر کس دهی

بمن داغ چون شعله بر خس نهی

دهی گرچه دشنام، درد آیدم

بجان رنج و بر دیده گرد آیدم

بگیر از کرم دست درویش را

میفگن ز پا بنده ی خویش را

نمیرم گر از جودت ای گنج بخش

نتازد اجل بر من از کینه رخش

مکن جود و، جان من از من مگیر؛

دریغ است، خونم بگردن مگیر!

چنین گفتش آن عدل پرور خدیو

که : ای از دمت گشته دیوانه دیو

شود زنده گر صد کس از جود من

یکی گر بمیرد، بود سود من

چو صد کس شود زنده یک کس هلاک

ز دیوان روز حسابم چه باک؟!

شمارهٔ ۳۹ - حکایت

به گیلان کهن فحلی از راستان

فرو خواند بر گوشم این داستان:

کزین پیشتر کآتشم گرم بود

دلم کاین زمان سخت شد، نرم بود

مرا هدهدی بود آموخته

دریغا از آن گنج اندوخته

زبان آور آن طایر مهربان

سلیمان و بلقیس را همزمان

مزین بتاج سلیمان سرش

ملون چو دیبای الوان پرش

رسول سلیمان بشهر سبا

شنیده ز بلقیسان مرحبا

سرودی چنان گاه بر شاخ سرو

که افگندی آتش بجان تذرو

بگلبن چنان گاه کردی فغان

که بلبل گل آوردیش ارمغان

نه طوطی و شکر بمنقار داشت

ز همسایگی هما عار داشت

تو گفتی مرا طایر روح بود

که تن از جداییش مجروح بود

قضا کرد روزی از او غافلم

سرشتند گویا ز غفلت گلم

ازو کرد چون غافلم در زمان

ببین تا چه پیدا نمود آسمان؟!

مگر بازی از دست شه جسته بود

چو شاهان ز هر قید وارسته بود

نیارست در دست شاهان نشست

که آنجا نبود اختیارش بدست

چو از ساعد شاه پرواز کرد

ز پابند و از دل گره باز کرد

خوش آمد ز بام سرای منش

چو جغدی که ویرانه شد مأمنش

فگند آن هما سایه بر بام من

بپای خود افتاد در دام من

ز ایوان شاهیش چون دل گرفت

بویرانه چون جغد منزل گرفت

که چون طبلک شه برآرد خروش

بود کان خروشش نیاید بگوش

گرسنه شد آن باز شیرین شکار

شدش کام تلخ از غم روزگار

نه فرصت که صیدی برآرد بچنگ

نه طاقت که بر جوع آرد درنگ

فتادش بهدهد نگه ناگهان

تو گویی سیه شد بچشمش جهان

نظر چون بر آن مرغ طناز کرد

پی صیدش از بام پرواز کرد

چو آن بینوا دید چنگال او

مبیناد یا رب کسی حال او

بهدهد جهان باز چون تنگ ساخت

ببین باز گردون چه نیرنگ ساخت؟!

در آن حالت آن مرغ زیرک ز بیم

بمنقار شد جنگجو باغنیم

چو منقار هدهد دراز اوفتاد

بسوراخ بینی باز اوفتاد

فرو ماند از کار خود هر دو باز

در اندیشه ی جان چه هدهد، چه باز

چنین مانده تا من ز راه آمدم

خرامان بآن صیدگاه آمدم

عجب ماندم از بازی روزگار

مرا بس همی دیدن آموزگار

گرفتم چو صیاد بی قید را

رهاندم از آن قید آن صید را

گرفتندش از من غلامان شاه

رها گشت آن مرغک بیگناه

ببازی، مگر باز شد باز اسیر

بصید ضعیفان مشو سختگیر

شمارهٔ ۴۰ - حکایت

شنیدم که نادر شه سنگدل

گذر کرد بر زاهدی تنگدل

چنین گفت با گوشه گیر نژند

که: امروز الحق تویی سر بلند

که کردی ازین ملک فانی گذشت

نکردی ز همت دگر بازگشت

بگفت آنکه بودش ز دانش بسیج

که همت نخواهد گذشتن ز هیچ

تو در کار همت کمر بسته‌ای

که از ملک باقی نظر بسته‌ای

شمارهٔ ۴۱ - حکایت

بمن دوستی گفت از دوستان

که با من همی گشت در بوستان

که: از روزگارم غمی در دل است

که ناگفتن و گفتنش مشکل است

مرا هست رازی نهان در جهان

کنون خواهم آن راز گویم نهان

بفخر زمان خان گیلان زمین

کش از عدل شه گله را گرگ امین

بزرگ است و دانا و آزاده مرد

ز درمان نشاید نهان داشت درد

ندانم، ولی کی توان جست راه

نهان از رقیبان در آن بزمگاه؟!

چو خضر ار کنی رهنمایی مرا

ازین قید بخشی رهایی مرا

منم خشک لب، اوست بارنده میغ؛

چرا آب از تشنه داری دریغ؟!

از این بیش مپسند ای آموزگار

ستم بر ستمدیده ی روزگار

منش گفتم: ای سالک ره نورد

ز درد خود آوردیم دل بدرد

بناید دریغم ز مقصود تو

زیانی مرا نیست از سود تو

در خانه یی کاو بدولت گشاد

ز کس نیست خالی که خالی مباد

کند مجلس آن دم تهی از کرم

که ریزد بدامان سائل درم

ز شرم کسان بسکه شرم آیدش

بوقت عطا خلوتی بایدش

شمارهٔ ۴۲ - حکایت

چنین یاد دارم که در اصفهان

سپهدار گیتی خدیو جهان

بفرمود کآرند چون روز جنگ

شکاری غلامان، کمانها بچنگ

که تا بیند از لشکر خسروی

که را شصت صاف است و باز و قوی؟!

پی آزمون رفته از هر طرف

که جویند تیر افگنان را هدف

بزنجیر بستند آخر سگی

بجا زآن نه جز پوستی و رگی

بمیخی ز آهن چو ساق درخت

کشیدند زنجیر را حلقه سخت

فرو برده آن میخ را بر زمین

نشستند بر کف کمان، در کمین

ز هر گوشه رو کرده یاران بر او

بیکبار شد تیر باران بر او

کمان آهنین، تیر پهلو گذار

نشانه یکی، ناوک افگن هزار

نبد ز آن دلیران آرش کمان

بتیر خطا هیچکس را گمان

ز ابر کمان کمان ابروان

چو باران خدنگ بلا شد روان

ز پیکان بیگان، باو چون تگرگ

پیاپی رساندند پیغام مرگ

سگ بینوا ناله آغاز کرد

نیارست زنجیر خود باز کرد

دمادم در آن منزل هولناک

که از خون خود سرخ دیدیش خاک

نشستی و برخاستی چون غبار

نشیب و فراز و یمین و یسار

چو در خود امید رهایی ندید

امید خود از زندگانی برید

قدم در ره جان سپردن نهاد

ز بیچارگی دل بمردن نهاد

به تیرافگنان چون فتادش نگاه

گذشتش ز نه آسمان تیر آه

بجان آفرین، جان سپرد از امید

زبان بسته او گفت و ایزد شنید

در آن گوشه کش تیر بایست خورد

فرو خفت ز آنسان که گفتندمرد

ولی ز آن جوانان ترکش فشان

نیامد خدنگ یکی برنشان

نهانی سگ آهی کشید از جگر

که شد همچو تیر قضا کارگر

یکی ز آن میان تیرش از شست جست

کزو حلقه ی میخ آهن شکست

چو آن حال دید آن سگ ناتوان

ز نو یافت در تن روان، شد روان!

در آن رستخیزش چو جان ماند و رفت

خدا را بپاکی همی خواند و رفت

دریغا نه یی آذر از رستگان

که دانی زبان زبان بستگان

فگندند صید افگنان سر به پیش

خجل مانده از دست و بازوی خویش

سپهدار، حیران نظاره کنان

ز شهر خرد مانده آوارگان

ز حیرت بدیوارها پشتها

گرفته بدندان سر انگشتها

بهم گشته زین گونه همداستان

که این کو دهد جان بود جان ستان

سری نیست از طوق حکمش جدا

سخن مختصر، تا نخواهد خدا

اگر جای باران ز بارنده میغ

ببارد شب و روز برنده تیغ

بجای گیاه از گل سبزه خیز

بروید مه و سال شمشیر تیز

تراشد نه آن، موی از پشت سنگ

خراشد نه این، پوست از پای لنگ!

شمارهٔ ۴۳ - حکایت

شنیدم که طمقاج با داد و دین

چو شد دادگر در خراسان زمین

فرستاد فرزانه یی بی لجاج

که تا بر نشابور بندد خراج

فرستاده ی خسرو بیهمال

بر آب و زمین بست مال و منال

یکی از رعایای برگشته بخت

روان شد بدرگاه دارای تخت

که ای شاه امین تو را رحم نیست

که ده من خراج مرا دید بیست

ندانستم ای شاه گیتی پناه

ندارد سر مویی انصاف شاه!

شهش گفت: ای ناجوانمرد دون

بودموی رویت زده من فزون

زده من جو، ای مرد، سی روزه راه

باین آستان آمدی دادخواه؟!

ستمدیده کش بود خاطر غمین

بگفتا که: راضی شدم از امین

مرا جان غمین بود و دل ریش از او

بود گفتم انصاف شه بیش از او

کنون کامدم بر درت از امید

امین بود احول یکی را دو دید

تو گویی که ده من بود موی من

نیامد تو را شرم از روی من؟!

ز سر تا بپای من ای محترم!

نرسته است مو بیش از ده درم

ز انصافت ای شاه تا زنده ام

ز احسان آن مرد شرمنده ام

خجل شده شه از روی آن ناتوان

ز هر موی او جویی از خوی روان

بفرمود، کز وی نخواهند باج

بانصاف برداشت از وی خراج

شمارهٔ ۴۴ - حکایت

شنیدم شهی کز ستم عار داشت

وزیری خردمند هشیار داشت

سحرگه بخدمت چو بستی میان

شدی از رخ آثار بیمش عیان

برویش اگر شاه خندان شدی

وزیر اضطرابش دو چندان شدی

دل از اضطرابش بجا نامدی

بایوان خود باز تا نامدی

پسر، چون پدر را بدانگونه دید

ز بیم شهش رنگ در رو ندید

بگفت: ای پدر در دلت غم مباد

پسر را ز سر سایه ات کم مباد

بگو: در دلت چیست زینسان هراس؟

نه شه ظالم است و نه تو ناسپاس؟!

جهانی ز خلق تو و عدل شاه

شد آباد و بینم تو را بر لب آه؟!

پدر خواندش این داستان و گریست

که بشنو مپرس اضطرابت ز چیست

مرا کرد روزی حکایت کسی

که بود آگه از کار گیتی بسی

که بوده است در روزگار کیان

یکی پیره زن را یکی ماکیان

شب و روز از وی خورش یافته

پرستاری و پرورش یافته

برآمد یکی روز بر بام کاخ

دلی تنگ دید و جهانی فراخ

شد او را همه حق نعمت زیاد

نگفت آن زن پیر را خیر باد

ببامی دگر جست از آن بام راه

چنین رفت تا بام ایوان شاه

چو شاهین شاهش بدانگونه دید

همه کار ایام وارونه دید

سیه شد بچشمش جهان سربسر

صلا زد که ای مرغ کوته نظر

در این محنت آباد گشتم بسی

ندیدم ز تو بیوفاتر کسی

مگر با خود این فکر ناکرده یی

که از بیضه تا سر برآورده یی

چها دیده یی ز آدمی زادگان

چه از بندگان و چه ز آزادگان؟!

همت روزی از ریزه ی خوانشان

همت خانه در کاخ و ایوانشان

نگهداریت کرده از هر گزند

نه بر بال رشته، نه بر پای بند

رهاییت دادند از هر عقاب

نه منقار شاهین نه چنگ عقاب!

چو یک بیضه ی سیم رنگ آوری

ز غوغا جهانی به تنگ آوری

ازیشان همه پرورش یافتی

ز آب و زدانه خورش یافتی

چو نیرو گرفتی از آن پرورش

نبودت ز دیوار افزون پرش

از آن خانه کت بود دار القرار

چو سوی دگر خانه کردی گذار

دگر نامدت هیچ از آن خانه یاد

کت ازمرحمت صاحبش دانه داد؟!

مرا آشیان تا سر کوه بود

سرم فارغ از قید اندوه بود

سحر میل پرواز چون کردمی

جهان زیر بال و پر آوردمی

بشب بود در دامن کوهسار

ز تیهو و دراج و کبکم شکار

قضا تا بپای من افگنده دام

مرا آدمی زاد تا کرده رام

نه پیچیده ام سر زحکم قضا

بحکم قضا کرده خود را رضا

مطیعم، کنون آدمی زاد را

چو صیدی که رام است صیاد را

نگریم ز جورش، گرم پر شکست

ننالم ز دستش، گرم پای بست

پی صید چون رو بصحرا کند

بصحرا ز پا رشته ام وا کند

ز خون تذروان گلرنگ چنگ

چو منقار کبکان کنم سرخ رنگ

برآید چو از طبل بازش فغان

ز تیهو و کبک آرمش ارمغان

بپای خود آیم بدام از وفا

نه پروای جور و نه بیم جفا

بپاسخ چنین گفتش آن ماکیان

که: ای منزلت تختگاه کیان

تو تا پا نهادی در این دامگاه

بود دست شاهانست آرامگاه

ندیدی چو خود هیچ مرغی دگر

که سوزندش از سیخ و آتش جگر

که چون خود بسی دیده ام صد هزار

طپیده چه فربه بخون، چه نزار!

ولی تا مرا آدمی دیده رام

بمن عیش از بیم جان شد حرام

نباشم گریزان چرا از کسی

که مرغان چو من کرده بسمل بسی؟!

شمارهٔ ۴۵ - حکایت

شنیدم یکی از ملوک عجم

که فرمان روا بود در ملک جم

اجل افسر جم ربود از سرش

ملک زاده بر سر نهاد افسرش

همه بندی و بنده آزاد کرد

بداد و دهش کشور آباد کرد

شکفته تر از روی گل روی او

جهانی در آسایش از خوی او

دلش رحم و انصاف و پرهیز داشت

ولی در کنایت زبان تیز داشت

ندیدی ازو کس جز این هیچ رنج

که بودش ز شوخی زبان بذله سنج

یکی روز میگشت برگرد باغ

سرانش چو پروانه گرد چراغ

چو دیدش، روان باغبانزاده جست

ز گل دسته یی بست و دادش بدست

ملک زاده چون باغبان زاده دید

چو خود لاله رخ سروی آزاده دید

عیان روی او دید چون روی خویش

تو گفتی مگر داشت آیینه پیش

شگفتید و گفت: ای رخت رشک ماه

مگر مادرت در حرم داشت راه؟!

رخ باغبان زاده چون گل شکفت

ملک زاده را پای بوسید و گفت

که: شاها مرا مادری پیر بود

که در خانه ی خود زمین گیر بود

پدر لیک بودم بباغ حرم

که باغ حرم کرد باغ ارم

ملک زاده را شد دل از شرم آب

پیشیمان شد از گفته ی ناصواب

چرا بایدت با کس این حرف گفت

که نتوانی از وی جوابی شنفت؟!

شمارهٔ ۴۶ - حکایت

بخیلی شنیدم یکی روز، چاشت

بدستار خوان نان، عسل نیز داشت

شنید از در خانه آواز پای

نماندش دل از بیم مهمان بجای

ز خوان زود برداشت نان وز کسل

نشد فرصتش تا رباید عسل

مگر بود آسوده زین فکر و بس

که بی نان عسل خود نخورده است کس

بمنزلگه او درآمد چو مرد

ز ناخوانده مهمان کشید آه سرد

شد آشفته چون گل ز باد خزان

باو گفت پس دل طپان، لب گزان

که: می بینمت دل ز صفرا بجوش

وگرنه چرا نیستی شهدنوش؟!

ازین حرف مهمان فزودش هوس

بجام عسل غوطه زد چون مگس

ز شیرینیش روی مهمان شکفت

نمی چون نماند از عسل خواجه گفت

که : بی نان عسل؟ دل نسوزد عجب

نگیرد عجب تن از آن سوز تب؟!

همیگفت با میزبان میهمان

که : سوزد دل، اما دل میزبان!

---

شگفت آمدش از رخ آن جوان

که چون سرو بار آورد ارغوان؟!

چو خط مه چارده ساله دید

بگرد مه چارده هاله دید

شدش کار از آن یک نگه ساخته

سوی خانه برگشت دلباخته

نیارست در خانه ماندن دمی

فزودی دمادم غمش را غمی

ببازار شد باز چون رهزنان

زنند اینچنین مرد را ره زنان!

نه از نام یاد آمدش نه ز ننگ

گل عصمتش از هوس باخت رنگ

حقوق زن و شوییش شد زیاد

بروی جوان وصل را در گشاد

ره آن جوان زد به افسونگری

بشیشه در آورد از افسون پری

بهم، عمری این نرد می باختند

دل از وصل هم شاد میساختند

یکی روز آن تازه سرو جوان

ز دنبال زن شد بمنزل روان

زن و شوی را هر دو درخانه دید

بیک خانه آن شمع و پروانه دید

نشسته در ایوان بت ماه چهر

گرفته بکف شوی میزان مهر

بطرزی خوش آن شاه ملک طراز

نهان سوی خود خواند زن را بناز

زن از دیدن او چنان گشت شاد

که بلبل ز دیدار گل بامداد

ز نظاره ی سرو بالای او

در افتاد چون سایه بر پای او

زدی بوسه بر پای او دمبدم

ازو خواستی عذر رنج قدم

نهان برد از شوی او را ببام

چو بر بام افلاک ماه تمام

به پیش هم آن رشک حور و پری

نشستند چون زهره و مشتری

کشیدند از رخ نقاب حجاب

بهم کام بخش و زهم کامیاب

بناگاه از بام دید آن جوان

بآن ساده دل مردک ناتوان

که میگیرد از آفتاب ارتفاع

ولی غافل از کار آن اجتماع

ترازوی خورشید چون دید ماه

بسر پنجه یی پیر گم کرده راه

سطرلاب، کش جم لقب جام کرد

هم اسکندر آیینه اش نام کرد

ز وضع سطرلابش آمد شگفت

سر زلف مشکین آن زن گرفت

باو گفت: در دست این مرد چیست؟!

بگو سود کاری که او کرد چیست؟!

زنش گفت: شوی من ناسپاس

ستاره شمار است و اختر شناس

کند وزن اختر ترازوی او

دهد گردش چرخ بازوی او

مقیم مقام فلک جاهی است

کزین نیلگون بامش آگاهی است

بپاسخ چنین گفتش آن هوشمند

که: ای ساده دل دلبر نوشخند

عجب کان که از اخترش کام نیست

از آن بام آگه، وزین بام نیست؟!

شمارهٔ ۴۷ - حکایت

شنیدم که: آزاده یی پاک زاد

که والا گهر بود وعالی نژاد

نظر کرد بر تخت گاه کیان

بجای هما، بسته جغد آشیان!

چو آشفتگی دید در روزگار

بلندی و پستیش بی اعتبار

سحر خسروی دید بر روی تخت

شبانگه بویرانه یی برده رخت

گدایی بشب حسرت قوت داشت

سحر تاج بر سر ز یاقوت داشت

بهم زشت و زیبا هم آغوش دید

خسک با گل و نیش با نوش دید

شکر دید با زهر آمیخته

بدامان گل، خار آویخته

ز تنگی گیتی دلش گشت تنگ

دلش تنگ شد از جهان دو رنگ

بدرویشی از خواجگی دل نهاد

بفرد امل، خط باطل نهاد!

از آن پیشتر کش ببندند رخت

برون برد رخت خود آن نیکبخت

سرش ز افسر فقر زیور گرفت

تنش نقش از بوریا برگرفت

بویرانه یی رفت و تنها نشست

ره خویش و بیگانه، بر خویش بست

نه از قصر شاهان بسر سایه اش

نه از گنج عالم بکف مایه اش

یکی گفتش از دوستداران نغز

که: بیرون کش از پوست ای دوست مغز

بگو تا چه دیدی ز وضع جهان

که کردی ز اهل جهان رخ نهان

ز عیش جهان چشم بستی، چرا؟!

ز قصر شهان پا شکستی، چرا؟!

بپاسخ چنین گفتش آن نیکمرد

که: بشنو اگر هستی از اهل درد

جهان را همی بینم آن تازه باغ

که هستش گل و بلبل و خار و زاغ

بمن باغبان چون نبخشد گلش

دریغ آید از نغمه ی بلبلش

چه با خار او دست یازی کنم

چه با زاغ آن نوحه سازی کنم؟!

جهان چیست؟ پیمانه یی پر می است!

که هم صاف و هم درد می در وی است

ز صافش، چو ساقی نپیمایدم؛

ز دردش چه نوشم که درد آیدم؟!

شمارهٔ ۴۸ - حکایت

جهانگردی از خیل کارآگهان

سیاحت همیکرد گرد جهان

ره افتادش، از انقلاب سپهر

شبانگه بدریای مغرب چو مهر

نظر افگنان شد بدریا کنار

مگر عبرتی گیرد از روزگار

بصیادی افتاد چشمش نخست

که هر صید را کرده دامی درست

همه ماهی تازه و نغز و پاک

گرفتی ز آب و فگندی بخاک

نشسته به پهلوی آن صید گیر

یکی سرو قد دختر دلپذیر

چوماهی عیان دختر اندر میان

ز اطراف او ریخته ماهیان

تو گفتی که در برج حوت آفتاب

کشیده است از چهره ی خودنقاب!

پدر هر چه ماهی کشیدی بدام

بخاکش کشاندی بسعی تمام

دگر باره آن دختر محترم

در آبش فگندی ز راه کرم

بپرسید سیاح از آن ماه چهر

که ای مهر روی تو در جان مهر

مکن ضایع اینگونه رنج پدر

بودناخلف، دزد گنج پدر

چنین گنج ضایع پسندی چرا؟!

گره کو گشاید، تو بندی چرا؟!

بپای پدر بایدت سر نهاد

که از ماهی ای ماه قوت تو داد

نه آخر تو را مایه از گنج اوست؟!

نه آخر تو را راحت از رنج اوست؟!

پدر را که شد رنج کش زینهار

مرنجان که رنجاندت روزگار!

بپاسخ چنین گفتش آن نوش لب

که: دورم مدان زینهار از ادب

نیم ناخلف، نیست خونم هدر؛

کزین پیشتر گفت با من پدر

که: صیدی که،غافل شد از ذکر حق

بود دام صیاد را مستحق

چنین صید، بر خود پسندم چرا؟!

دل خود، باین قوت بندم چرا؟!

گرفتم که قوتی جز این نیستم

ز جوع ار بمیرم، حزین نیستم

چرا قوت من گردد این صیدخام؟!

که از حق شود غافل، افتد بدام؟!

پدر را گرین قوت بهر من است

شکر داند او لیک زهر من است!

شمارهٔ ۴۹ - حکایت

شنیدم عضد خسرو دیلمی

که هیچ از بزرگی نبودش کمی

بشیراز آن خطه ی بیقرین

که گلزار چین است و خلد برین

چو زد تکیه بر مسند خسروی

شده خسروان بر درش منزوی

بشهر اندر آورد خیل و سپاه

ز گرد سپاه آسمان شد سیاه

سراسر فرود آمدند آن حشم

بکاشانه ی مفلس و محتشم

همه شهر را گرد لشکر گرفت

تو گفتی بشهر آتشی در گرفت

دگر خالی از خیل جایی نماند

تهی از سواران سرایی نماند

زن و مردش از کار خود مانده باز

بد و نیک، نومید از چاره ساز

بشهری شد از لشکری کار تنگ

بشیشه شکست آید آری ز سنگ

بمردم سپه بسته راه نفس

چو شاهین و دراج در یک قفس

ولی از شکایت بزرگان شهر

فرو بسته لب از چه، از بیم قهر

بشه حال خود کس نیارست گفت

که سودی نمیکرد اگر می شنفت

مگر روزی از شهر آن شهریار

جنیبت برون راند بهر شکار

بصید افگنی رخش چون تاختند

همه دشت از صید پرداختند

چو برگشت شه با سپاه گران

سراسر دوان دررکابش سران

زن پیری از شه فغان در گرفت

سر راه بر شاه و لشکر گرفت

گرفتش عنان و خروشید زار

که: اکنون ز شهر من ای شهریار

برون میروی یا برونت کنم؟!

لوای شهی سرنگونت کنم؟!

سری پرغرور آن شه کامیاب

برآورد یکپای خود از رکاب

در آویخت بر یال رخش گزین

بتمکین بزد تکیه بر پشت زین

بزن گفت: اگر رفتم از شرم دان

چو نازارمت دل، ز آزرم دان!

وگرنه ز دستت چه خیزد بگو؟!

که با شهریاران ستیزد بگو؟!

بپاسخ چنین گفتش آن پیرزن

که: ای سنگدل شاه شمشیر زن!

نپینداریم ناله رامشگری

روی گر ازین شهر با لشکری

شود حرز بازو دعای منت

برد درد از دل دوای منت

شه عالم از زور بازو شوی

به نوشیروان هم ترازو شوی!

وگرنه هم امشب برآیم ببام

کشم از سر این معجر نیلفام

پریشان کنم، صبح موی سپید

سیاهی لشکر کنم ناپدید

که با بینوایان جفا کرده اند

ندانی که با من چه ها کرده اند؟!

یکی از جفا، توشه ی من گرفت

یکی از ستم، گوشه ی من گرفت!

خمیده است گر قامتم چون کمان

بود بازم از تیر آه این گمان

که تازد سحرگه بلشکر گهت

زند چون شهاب از شبیخون رهت

نه تنها بمن این جفا میرود

به نیک و بد، این ماجرا میرود!

بود روزشن تیره چون شب همه

ولی بسته از بیم جان لب همه

چو من دست از جان فرو شسته ام

کنون با تو راه سخن جسته ام

تو را کردم آگاه از کار خویش

که آزار خلق است آزار خویش

بلرزید بر خویش ازین حرف امیر

چو مویی که بیرون کشی از خمیر

همه لشکر از شهر بیرون کشاند

کسی کو بشب ماند در خون کشاند

نیامد فرود از سر بارگی

دل از شهر بر کند یکبارگی

از آن راه کآمد، دگر بازگشت

سیه از سپه شد همه کوه و دشت

چو شد یک دو فرسنگ از شهر دور

بدشتی که نه مار بود و نه مور

بفرمود تا لشکر آمد فرود

همه شهر خواندند بر وی درود

در آنجا یکی نغز بازار ساخت

بکار خود آمد که آن کار ساخت

کنون هم در آن خطه ی دلپذیر

بود شهره آنجا به سوق الامیر

کسی را که چون او عدالت نبود

ز سودای بازار حشرش چه سود؟!

شمارهٔ ۵۰ - حکایت

در ایام قطب زمان بایزید

که بودش یقین از گمان بر مزید

یکی گفت با گبر آتشکده

که: ای کشته ی کیشت آتش زده

نه یی جغد، آهنگ ناخوش چرا؟!

سمندر نه یی، شوق آتش چرا؟!

بیا راه اسلامیان پیش گیر

ببین کیشما، ترک آن کیش گیر

که تا ابر رحمت به گل باردت

ز شوره زمین گل ببار آردت

بپاسخ چنین گفت آن پیر گبر

که: خورشید تا کی بپوشم بابر؟!

مسلمان اگر بایزد است، آه

ز من تا باسلام، دور است راه!

شب از سجده گردیده خم پشت او

مجدر ز سبحه سر انگشت او

فلک حال او آرزو میکند

نیاید ز من آنچه او میکند

ور اسلام این است ای آموزگار

که می بینم از مردم روزگار

همان به کز آتش فروزم چراغ

نگیرم ز اسلام دیگر سراغ

بآتش بود گرم پشتم بروز

شبم بزم از آتش شود دلفروز

شمارهٔ ۵۱

شبی خوشتر از روز با دوستان

هوای گلم برد تا بوستان

براحت دلم بود فارغ ز رنج

گلم ساقی و بلبلم نغمه سنج

بکف گل، بلب جام می داشتم؛

ولی چشم اختر ز پی داشتم

که از شب نرفته همان یک دو پاس

غم شحنه افگند در دل هراس

در آن انجمن قد برافراختم

ز مستی سر از پای نشناختم

ز ما هر یکی شد براهی روان

بدل بیقرار و بتن ناتوان

من از کوکب تیره گم شد رهم

نسیم سحر کرد چون آگهم

رسیدم به برگ گلی لاله فام

که بود از شمیمش معطر مشام

همی بردش از باغ باد شمال

همیکردش از هر طرف پایمال

قضا ساخت چون همنشین با منش

گرفتم بدست ادب دامنش

باو گفتم: ای یار شوریده بخت

بگو تا چرا بستی از باغ رخت؟!

تو رادی لبی بود خندان بباغ

رخت روز و شب آفتاب و چراغ

چه شد کاینچنین خوار افتاده ای؟!

گریبان بدست صبا داده ای؟!

چه آتش بجان اوفتادت بگو؟!

کشید از چه بر خاک بادت بگو؟!

چه پیش آمد آن گلشن نغز را؟!

که آشفته کردی گلش مغز را!

بگو: چون شدند آخر آن دوستان

که بودند با هم بیک بوستان؟!

خدیا ازین غم فراغم بده!

ز یاران گلشن سراغم بده!

چه شد؟ کو نهال گل وشاخ سرو؟!

کجا رفت بلبل، کجا شد تذرو؟!

بآن شهد لب نوشخندان چه شد؟!

بآن سرو قد سر بلندان چه شد؟!

بجا مانده ز آن آشیانها خسی

که نالیده مرغان در آنجا بسی

و یا رخت بستند از آن انجمن

چمن مانده خالی ز سرو و سمن

شنیدم که آن پیکر دلفروز

که اشکش ز شبنم روان بدهنوز

همی گفت و غلطید بر روی خاک

ز خار ستم سینه اش چاک چاک:

چه پرسی ز برگ گل ریخته

بدامان صر صر در آویخته؟!

گلی را چه میپرسی از ساز و برگ

که از هم فرو ریخت برگش تگرگ؟!

چه میگیری از حال باغی سراغ؟

که بر گلبنش آشیان بست زاغ؟!

چه میجویی از گلستانی نشان؟

که باد خزان شد در آن گلفشان!

شد از آتش آن سبزه دیبای زرد

زر افشان شد آن صفحه ی لاجورد

بسی غنچه در باغ نشکفته ماند

بسی راز مرغان که ناگفته ماند

ز حال درختان نوبر مپرس

ز شمشاد و سرو و صنوبر مپرس

سراسر سرافگنده بر پای خویش

همه خشک ماندند بر جای خویش

چه گویم که ما را چه بر سر گذشت؟

سیاه آبی آمد، ز سر بر گذشت!

من و تازه رویان خونین جگر

که دیدی هم آغوش با یکدگر

بعشرت شبی با هم آمیختیم

بحسرت سحرگه ز هم ریختیم

مرا خود فلک کرده بیرون ز باغ

ز یاران دیگر ندارم سراغ

کنونم باینجا فگنده است باد

ندانم کجا باز خواهم فتاد؟!

چنین است کار سپهر دو رنگ

که گاهیش صلح است و گاهیش جنگ

نه بر صلح او دل توان داشت شاد

نه از جنگ او خود توان کرد یاد

شمارهٔ ۵۲ - حکایت

شنیدم که بدخو زنی بد کنش

شبی کرد مر شوی را سرزنش

که چند از تو منزل نسازم جدا

چو هم قلتبان بینمت هم گدا

از آن زن چو این سرزنش را شنفت

بزیر لب آن مرد خندید و گفت

که: آمد دو عیبم بچشمت عیان

ولی نیست جرمی مرا در میان

چو خواندی مرا قلتبان و گدا

یکی را ز خود دان، یکی از خدا!

شمارهٔ ۵۳ - حکایت

بفرمان حجاج شوریده بخت

که بودش زبان تلخ و گفتار سخت

نشاندند بر نطع فوجی اسیر

بگفتش یکی ز آن میان کای امیر

یکی روز در مجلس راستان

همی زد ز تو هر کسی داستان

کسی خواست نامت بزشتی برد

منت پرده نگذاشتم بر درد

رهایی ده امروزم از زیر تیغ

مفرمای در حقگزاری دریغ

از آن بینوا بیکس بیگناه

طلب کرد حجاج ظالم گواه

بگفتش: یکی زان اسیران مرا

گواه است از آن پرس و این ماجرا

نپوشید چشم از حق ن مرد نیز

چنین گفت در زیر شمشیر تیز

که : آری در آن روز این حق پرست

ز نیکی زبان بداندیش بست

خروشید کز بیم این رستخیز

نکردی چرا منع بدگو تو نیز؟!

بپاسخ چنین گفت آن بیگناه

که: ای از جفای تو روزم سیاه

نه جای عتاب است با من تو را

که بودم من آن روز دشمن تو را

ز خوی توام چون نبود ایمنی

شگفتت نیاید ز من دشمنی!

ز ظلمت، خدا در نظر داشتم

از امروز گویا خبر داشتم!

چو این حرف بشنود از آن تنگدل

بر آن هر دو بخشود آن سنگدل

بگفتا: به ایشان مدارید کار

که این راست گویست و آن دوستدار!

هم از راستی رستگاری رسد

هم از دوستی دوستداری رسد!!

شمارهٔ ۵۴ - حکایت

شنیدم که مولای مردان علی

نبی را وصی و خدا را ولی

ز مسجد یکی روز چون بازگشت

بقصابی از دوستان برگذشت

به او گفت قصاب کای قسوره

بکشتم یکی نغز فربه بره

بفرما از آن رطلی آرم تو را

که از جان فزون دوست دارم تو را

چنین گفت آن شاه ملک کرم

که: بر کف بها را ندارم درم

بنالید قصاب کای حق پرست

تو را گر درم نه، مرا صبر هست

چو شیر خدا گفته ی او شنفت

بروی وی از لطف خندید و گفت

که: گر صبر نیکو است، اولی منم؛

که در کیش اسلام مولی منم!

وگر خود بود تلخ، ای نیکنام،

پسندم ز صبرت چرا تلخ کام؟!

شمارهٔ ۵۵ - حکایت

جوانی زنی دید بر رخ نقاب

گمان برد در زیر ابر آفتاب

زغن بود، طاووس پنداشتش

هوای جوانی برآ ن داشتش

که از زاری و زر دلش کرد نرم

ز کابین او انجمن ساخت گرم

شب آورد سوی شبستان چراغ

تو گفتی پر زاغ شد، چشم زاغ

چو از روی زن پرده یکسو کشید

بجای پری، دیو در خانه دید!

دل وجان و تن خسته شد زآن جوان

دل آزرده، جان خسته، تن ناتوان

جوان را چو زن دید از خود نفور

بگفتش: کای آزاده مرد غیور

مرا چشم مردم بسی در پی است

چو غافل شوی آتش اندر نی است

بکاری گر از خانه بیرون روم

بناچار ازین پس بگو چون روم؟!

که تا بسته باشم بخود بی گمان

ز بدبین و بدگوی چشم و زبان

ز گفتار زن، مرد چون گل شکفت

تبسم کنان، لب پر از خنده گفت:

چو کاریت پیش آید ای نیک نام

بکش برقع از روی و بیرون خرام

که بی پرده بیند چو کس روی تو

نیفتد نگاهش دگر سوی تو

غرض ای که بر من جفا کرده یی

برآیی که از پرده در پرده یی!

شمارهٔ ۵۶ - حکایت

شنیدم یکی شهر معمور بود

که ابلیس از مردمش دور بود

بمرد و زنش داده یزدان پاک

دل و دیده و دست و دامان پاک

هم از گرگ آسوده آنجا گله

هم از دزد ایمن در آن قافله

همه دستشان کوته از مال غیر

همه پایشان سالک راه خیر

امیری بآن شهر چون آمدی

گرش معدلت رهنمون آمدی

بر او خوش گذشتی همه ماه و سال

ز خلق او، ازو خلق فرخنده فال

وگر رایت ظلم افراختی

بکشت خود، آتش درانداختی

ز نفرین آن مردم پارسا

شدی طالع دولتش نارسا

زدی یا اجل برق بر خرمنش

بدی یا بعزل آسمان دشمنش

ز بیداد او رسته مردم همه

چو از شحنه ی گرگ ظالم، رمه!

در آخر یکی گرگ روباه فن

کزو پیرهن شد به یوسف کفن

بفرمان شه شد در آن شهر امیر

از آن راز واقف چو گشتش ضمیر

بروزی که میآمد آن شهریار

پذیره شدندش سران دیار

بهدیه نخست آمد از ره چو راست

زهر یک یکی بیضه ی مرغ خواست

نهادند هر یک از آن راستان

یکی سیمگون بیضه در آستان

پس آنگه چنین گفت آن حیله ور

که: ای ساده دل مردم بیخبر

طمع کرده در بیضه ی ماکیان

مرا نیک باشد شما را زیان

برد عافیت از تن این بیضه ام

کزین بیضه دائم کشد هیضه ام

کنون بیضه ی خویش هر یک برید

مرا پرده ی خود چه باید درید؟!

متاع خود از هم چو نشناختند

ز هم برده، اما غلط باختند!

باین حیله چون کارخود راست کرد

بخلق از ستم آنچه میخواست کرد

ستم دیدگان را دل آمد بجوش

رساندند بر گوش گردون خروش

سراسر کمند دعا داده تاب

نشد دعوت هیچکس مستجاب

کس آگه نه، کآن در برایشان که بست

جز آن کس کز آن بیضه برداشت دست

شمارهٔ ۵۷ - حکایت

ازین پیش چندی ز شاه جهان

یکی سفله شد عامل اصفهان

چو سگ بر سر جیفه بس جنگ داشت

دل خلق چون چشم خود تنگ داشت

بحیلت، بد آموز مردم همه

سیه، چون دلش، روز مردم همه!

نه مرد آگه از کید آن کهنه دزد

نه زن واقف از مکر آن زن بمزد

بر اولاد آدم ز تلبیس کرد

همه آن که با آدم ابلیس کرد

نه مسلم، نه ترسا از آن دیده خیر

نه مسجد ز بیدادش ایمن نه دیر

زراعت بملک جگر خستگانش

تجارت بمال زبان بستگانش

بشرکت همه شهر پا بست ازو

ولی مایه از دیگران، دست از او

ز دهقان به بیداد برد آنچه کشت

ز صد خوشه یکدانه بر جا نهشت

شرر در دل نیکبختان فروخت

شنیدم که برگ درختان فروخت

بشاه جهان کرد از آن فتنه ساز

ز غیبت زبان شکایت دراز

که ای یادگار انوشیروان

بود دور از غیرت خسروان

که سازند در ملک فرمان پذیر

ز جغد و ز روباه، شاهین و شیر!

کسی را چرا کرده ای یاوری

که با زرگری کرده سیم آوری؟!

کنون آمدستیم سویت دخیل

که سلطان کریم است و عامل بخیل

چه حاصل ز جود تو ای شهریار؟

که از بخل عامل، تبه شددیار!

چه خیزد ز داد تو ای کامیاب؟

که از جور عامل، جهان شد خراب!

گر از حال ما هست آگاهیت

بگو تا چه شد غیرت شاهیت؟!

وگر باشدت حال مردم نهان

بما گرید و بر تو خندد جهان!

دل شه بدرد آمد از دردشان

ز عزل وی آسوده دل کردشان

ز معزولیش رفت چون یکدوسال

که دادش بدست ادب گوشمال

بسی پند دادش بحسن سلوک

که حسن سلوک است طرز ملوک

در آن ملک از آن شاه روشن ضمیر

بپاداش خدمت ز نو شد امیر

چو فرمان روا گشت آن بدگمان

جفایش همان بود و بخلش همان

رعایا دگر سوی شاه آمدند

ز بیداد او دادخواه آمدند

که شاها نباشد روا چون فلک

بزخم کهن ریزی از نو نمک

دریغا که گردون بداندیش گشت

چنان گردد اکنون، کزین پیش گشت

شگفتید خسرو از آن بدنهاد

که چون رفتش اندرز شاهی زیاد؟!

مگر بود پیری در آن بزمگاه

خروشید کای دادگر پادشاه

چرا سفلگان را برافراختی؟

مگر پایه یی سفله نشناختی؟!

رعایا سرافگندگان تواند

زن و مردشان بندگان تواند

تو را کرده از داد یاد آمدند

ز بیداد عامل بداد آمدند

ز عزلش رعایا و عامل همه

هم از ظلم رست و هم از مظلمه

دگر ره نشاندیش چون بر سریر؟!

بدست خود آتش زدی بر حریر!

کنون ار شگفت دل انده گرفت

مرا از شگفت تو آمد شگفت

فگندی چو از خار بن برگ و شاخ

گذرگاه بر خلق کردی فراخ

چو ابر کفت ریشه اش پرورید

شگفتت نیاید که دامن درید

شد آتش چو افسرده در مشت کس

نسوزد ز انگشتش انگشت کس

چو باز از شراریش کش بر فروخت

چه جای شگفت ار جهانی بسوخت؟!

چرا شد بگو ای خراب از شراب

رعایا گریزان و کشور خراب؟!

دکان جغد را چون نگردد مکان؟!

عسس بیخود و دزد خود در دکان

گله چون نگردد ز هر سو یله؟!

شبان خفته گرگش شبان در گله!

شمارهٔ ۵۸ - حکایت

هست مروی در احادیث حسن

از حسین بن علی، کان ممتحن

در زمین کربلا میشد شهید

در میان خاک و خون، خوش میطپید

آمد از سلطان معشوقان ندا

کای براه دوست کرده جان فدا!

داده در راه وفا فرزند و زن

کشته ی تیغ جفا، از عشق من

آرزویت چیست؟ یک یک بر شمار

تا گذارم آرزویت در کنار

گفت: میخواهم ز تو هفتاد جان

تا کنم یک یک نثارت در زمان!

باز آمد حضرت روح الامین

این پیام آورد از عرش برین

کای جهانت در وفا داری خجل

کرده این نامه بنام خود سجل

گر وفا کردی بوعد از صادقی است

این شهادت منتهای عاشقی است

حد معشوقی است بالاتر از این

را ز نتوان گفت پیداتر از این

چون شنید این حرف، شاه دین حسین؛

گفت: این خون بر رخ من باد زین

داشتی چون میل با این مشت خاک

دادم او را و گرفتم جان پاک

حمد لله، ثم حمدلله که دوست

دید کش جان دادنم در راه اوست

بس کن آذر، این زبان دیگر است

این زبان را گوش دیگر در خور است

صبح شد، ای شمع آتش دم مسوز

دم فروکش، آشکارا گشت روز!

تنگ شد دل، ناله را تأثیر ده

نغمه کم کن، رنگ را تغییر ده

جان هر کس، محرم این راز نیست

گوش هر کس، لایق این ساز نیست

بویی از خون شهیدان صبح و شام

میخورد در راه عشقم، بر مشام

داغ ها دارم، بدل از ماهها

خیزدم از سینه هر شب آهها

دردها دارم گمان از رشکها

ریزدم از دیده هر شب اشکها

از فلک دارم بسینه سوزها

آه ازین شبها، فغان زین روزها!

جانم، از این محنت و اندوه کاست؛

روز امیدی، شب وصلی کجاست؟!

دیوان اشعار

قصاید

غزلیات

قطعات

ترکیبات

رباعیات

مثنویات

حکایات

ترجیع بند : عمریست که عنبرین کمندی

ترجیع بند

عمریست که عنبرین کمندی

بر پای دلم نهاده بندی

چندیست که کرده تلخ کامم

شیرین دهنی بنوش خندی

قرنیست قرین درد و آهم

از حسرت قامت بلندی

سالیست در آتش فراقم

بر باد مفارقت پسندی

ز آنماه نگویمش، که حاشا

کس ماه ندیده در پرندی

ز آن سرو نخوانمش، که هرگز

کس سرو ندیده بر سمندی

دردم بود از کسی که هرگز

رحمی نکند بدردمندی

گویند ز هجر یار چونی

چون است در آتشی سپندی

اینها همه را که بر نوشتم

کرده بزمانه ریشخندی

ماهی است که دست ناز طفلی

افگنده بگردنم کمندی

دانم من بعد چاره یی نیست

جز آنکه بکنج صبر چندی

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

ای کرده شعار خود جفا را

نشناخته از جفا وفا را

بیگانه نواز گشته چندان

کز چشم فگنده آشنا را

شکرانه آنکه در وصالی

مگذار بدست هجر ما را

یا رب ز چه شد مقام اغیار

پیشش که نبود ره صبا را

کوی تو که نیست ره شهانرا

آرد که پیام این گدا را

گویند، به پیچ سر ز عشقش

تدبیر چسان کنم قضا را

ایکاش بچشم من گذاری

هر گه که نهی بخاک پا را

شبهای فراق اگر بدانی

حال من زار مبتلا را

کینت همه سر بسر شود مهر

سازی بوفا بدل جفا را

خواهی که شکایتت نگویم

با غیر سخن مگو خدا را

شبها همه شب نخفته تا روز

تا چند ز دوری تو یارا

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

در خوبی یار من، سخن نیست

صد حیف، که مهربان بمن نیست

هر لحظه، هزار خار بر دل

دارم ز گلی که در چمن نیست

جز قصه ی خوبی جمالش

حرفی بمیان مرد و زن نیست

ای آنکه بجز دو چشم مستت

در چشم کس اینقدر فتن نیست

کس چون تو ز شکرین دهانان

شیرین سخن و شکردهن نیست

با روی به از گل تو ما را

فکر گل و لاله و سمن نیست

از انجمنی مرا چه حاصل

کش قد تو شمع انجمن نیست

سروی نه چو تو بود به کشمر

مشکی چو خط تو در ختن نیست

ای آنکه ز درد دوری تو

صبرم بدل و توان بتن نیست

خواهم که بپرسم از چه کاری

رحمت به اسیر خویشتن نیست

بینم چو ز کثرت رقیبان

در پیش تو فرصت سخن نیست

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

سروی چو تو بوستان ندارد

ماهی چو تو، آسمان ندارد

گیرم، ماند بعارضت ماه

اما چکنم زبان ندارد

گیرم، که چو قامتت بود سرو

چون جلوه کند که جان ندارد

دوران بوفای من غلامی

در روی زمین گمان ندارد

از بنده ی چون منی خریدن

سود ار نکنی، زیان ندارد

دور از سر کوی تو، دل من

مرغی است که آشیان ندارد

آن کو دارد بدل غم عشق

پروا ز غم جهان ندارد

دارد یارم، هر آنچه خواهی

اما دل مهربان ندارد

بی مهر، اگر چه میتواند

فکر من ناتوان ندارد

دردی که مرا بود، فلاطون

دستی بدوای آن ندارد

با این همه لابه، بنگرم چون

رحمی بمن آن جوان ندارد

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

او خفته بناز، شب به بستر

من حلقه صفت، نشسته بر در

من تکیه ی سر نموده زانو

او تکیه زده ببالش پر

با غیر نشسته روبرو او

وز غیر گرفته ساغر زر

من ز آتش عشق، گونه ام زرد

وز اشک دو دیده دامنم تر

غمگین و شکسته حال و محزون

در کنج قفس چو مرغ بی پر

تنها و غریب و زار و خسته

نه یار و نه مونس و نه یاور

از طالع فتنه جو در آزار

وز یار ستیزه خو، در آذر

بختی است مرا، بسی ستمکار

یاری است مرا، عجب ستمگر

شادیم کم و غمم فراوان

درد بیحد و، رنج و داغ بیمر

ای از ستم تو هر شب و روز

روزم سیه و شبم سیه تر

رحمی بمن آر باز امشب

مپسند که چون شبان دیگر

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

بودیم بهم دو یار دمساز

همخانه و همنشین وهم راز

یا همچو دو مرغ هم ترانه

هم نغمه و هم نوا، هم آواز

من کرده از او به بلبلان فخر

او کرده ز من بگرخان ناز

من گشته قرین او بعزت

او گشته انیس من باعزاز

فریاد، ز آسمان بی مهر

افغان، ز سپهر شعبده باز

بیند چو دو دوست را بهم دوست

بیند چو دو یار با هم انباز

تا دور کند ز یکدگرشان

سازد دو هزار حیله آغاز

القصه چو مرغ پر شکسته

من ماندم و او نمود پرواز

من مانده غریب در صفاهان

او کرده سفر بشهر شیراز

جز لطف خدا که میرساند

او را بمن و مرا باو باز

در زاویه ی فراق تنها

دور از رخ آن نگار طناز

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

این تاج زر، این قبای اطلس

بر قد تو می برازد و بس

قامت چه نکوست، میبرد دل

گردد به پلاس اگر ملبس

جز شرح جمال تو نباشد

تدریس کلیسیا و مدرس

بهتر بود از بهشت مینو

با تو ببرندم ار بمحبس

از گل تو نکوتری و هرگز

نسبت بگلت نمیکند کس

هیهات کجا تو و کحا گل؟!

کس نسبت گل نکرد با خس

غافل شدی از من و ازین بیش

از بهر خدا دگر ازین پس

یکبار زدرد حال من پرس

یکروز بحال درد من رس

کم دیده بعارض تو ماهی

این چرخ مطبق و مقرنس

مگذار در انتظار رویت

شبها من بیقرار بیکس

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

دیدم بر عیش بیخبر دوش

زآن سان که برفت از سرم هوش

بشکسته کله به نیمه ی سر

آویخته زلف از بناگوش

افشانده بگل گلاب گویی

یا آنکه عرق نشسته بر دوش

خلقی ز پیش فتاده از پا

جمعی برهش ستاده خاموش

فریاد ز دل کشیده گفتم

کای کرده ز دوستان فراموش

کای داشتم این گمان که جز من

جام از کف دیگری کنی نوش

یعنی بگزاف مدعی دل

کردی بحدیث دشمنان گوش

امروز بفکر کار من باش

امروز بحال زار من کوش

چون من مردم، چه سود فردا

در ماتم من شوی سیه پوش

شبها که باشتیاق رویت

در سینه دلم برآورد جوش

با صد حسرت بیاد دارم

زآن عارض و قامت و برآغوش

بنشینم و زار زار گریم!

بر حال دل فگار گریم!

گردون بیمهر و یار بی باک

نالم از یار یا ز افلاک

مشکل بود الفت من و یار

او آتش تیز و من چو خاشاک

خاشاک کجا و آتش تیز

در وی چو فتد بسوزدش پاک

من صید ضعیف و ننگ دارد

صیاد که بنددم بفتراک

فریاد ز دست عشق کز وی

یک لحظه نبوده ام طربناک

جز آنکه بدست سوده ام دست

جز آنکه بسر فشانده ام خاک

وصف تو ز چون منی نیاید

کاین وصف نمی توان به ادراک

از دست تو، زهر ار بکام است

ور از زخم تو سینه ام چاک

هم زخم تو به مرا زمر هم

هم زهر تو خوش مرا ز تریاک

شبهای فراق بهر تسکین

در پیش نهم چو زاده ی تاک

خواهم چو ز وی لبی کنم تر

یاد آیدم آن نگار چالاک

بنشینم و زار زار گریم

برحال دل فگار گریم!

تا شد بتو شوخ آشنا دل

افگند مرا بصد بلا دل

روزم سیه از دل است و دیده

نالم، از دست دیده یا دل

دل را فگنده در بلا چشم

و انداخت بصد بلا مرا دل

چون من ببلاش مبتلا ساخت

گردید بهر که رهنما دل

آخر دیدید ای رفیقان!

آورد بروز من چها دل؟

نه دل دارد نه یار چون من

بست آنکه بیار بیوفا دل

از دست تو بیوفا خدا را

نالد تا چند بر خدا دل

گفتم: نکنم ز دلبران یاد

دانم که نمیشود رضا دل

گر ز آنکه کنند ریز ریزش

از یار نمیشود جدا دل

نومیدم شدم از او کزین دام

تا هست نمیشود رها دل

هر شب ز برای آنکه خود را

در مهلکه کرد مبتلا دل

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

رحم ار بعاشقان ناکام

شاید بوفا بر آوری نام

یاد آر ز تشنه کامی ما

هر گه که کنی شراب در جام

ناید دیگر ببام گردون

بیند مهت ار بگوشه ی بام

ای آنکه ز من رمیده یی کاش

با مدعیان نمیشدی رام

عمری است که گفته ام دعایت

یاد آر ز من گهی بدشنام

دردا که نزاده مادر دهر

ناکام تری ز من در ایام

شامی طرب نکرده ام روز

روزی بطرب نکرده ام شام

این بود نصیب من ز آغاز

تا خود بکجا رسد سرانجام

در باغ بروی لاله و گل

چون نیست خلاصیم از این دام

ای طالع دون و بخت وارون!

تا کی من ناامید ناکام؟!

شبها تا روز، روز تا شب

در فرقت آن مه گل اندام

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

تا از تو فتاده ام جدا من

جز مرگ نخواهم از خدا من

ای آنکه کسی ندیده مثلت

مثل تو بجویم از کجا من

یک عمر وصال کو که گویم

کز هجر کشیده ام چه ها من

از جور بمن تو آنچه کردی

حاشا که فلک نکرد با من

دردا که ز آشنایی غیر

بیگانه شدم ز آشنا من

نشنیدم ازو بغیر دشنام

هر چند که گفتمش دعا من

درد عجب است عشق دردا

مردم زین درد بیدوا من

عمرم همه صرف گلرخان شد

زین قوم ندیده ام وفا من

کار من از آن گذشته ناصح

زین دام نمیشوم رها من

یک لحظه مرا مکن نصیحت

بگذار بحال خود، که تا من

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

آن لاله عذار عنبرین بو

بر بسته هزار دل بیک مو

جز چشم سیاه او ندیده

کس تیر و کمان بدست هندو

او فارغ از آه من شب و روز

من روز و شب از جدایی او

تا شام نشسته دست بر دل

تا صبح نهاده سر بزانو

تیری رسدم بسینه ای کاش

تا غیر نبینمت به پهلو

از حسرت قامتت روان است

از سیل دو دیده بر رخم جو

جز قد تو، ای نکوتر از سرو

جز لعل تو، ای غنچه ی خوشبو

من سرو ندیده ام خرامان

من غنچه ندیده ام سخنگو

ای خواجه ی بیوفا بیاد آر

یکبار ز بنده ی دعا گو

از دست جفای آن دل آزار

رفتم من و مانده دل در آن کو

هر روز برای دوری دل

هر شب ز فراق آن پریرو

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

ای گشته تو از جفا فسانه

من از تو فسانه ی زمانه

تاتیر و کمان بکف گرفتی

گردید دل منت نشانه

تا کی باشم جدا زکویت

چون مرغ جدا ز آشیانه

شبها همه شب بعیش و شادی

سرگرم ز باده مغانه

با ناله ی نای و نغمه ی نی

با بربط و مطرب و چغانه

در دست تو آستین اغیار

من ناله کنان ز آستانه

رو کرده بمن ز چار اطراف

هر جا که غمی است در زمانه

مرغی که شکسته بال باشد

میلی نکند بآب و دانه

از بخت سیاه من نمانده است

تأثیر بناله ی شبانه

ای مرگ بر آی از کناری

در باب مرا از این میانه!

تا کی من بیقرار شبها

تا روز چو خورد تازیانه

بنشینم و زار زار گریم

بر حال دل فگار گریم!

آذر بیگدلی

دیوان اشعار