معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ ازرقی هروی

شرف‌الزمان ابوالمحاسن زین‌الدین ابوبکر جعفر بن اسمعیل وراق هِرَوی متخلص به اَزرَقی شاعر ایرانی نیمهٔ دوم قرن پنجم هجری (متوفی به حدود ۴۶۵ هجری قمری) است که در دربار سلجوقیان در زادگاه خود هرات به‌سر می‌برد و با شمس‌الدوله طغانشاه پسر الب‌ارسلان، حاکم خراسان معاصر بود و او را مدح می‌کرد. پدرش اسماعیل وراق هروی در طوس پیشهٔ وراقی (کتابفروشی) داشت (و همان کس است که به گفته نظامی عروضی، فردوسی در فرار از غزنین به طوس در خانهٔ وی مخفی شد). از وی اشعاری اندک و استوار همچون مدح خواجه عبدالله انصاری باقی مانده است. به گفته بدیع‌الزمان فروزانفر، ازرقی «در طریقه شعر گرد سبک عنصری می‌گردد و به جواب قصایدش نظر دارد ... از معانی علمی مخصوصا ریاضی شعرش خالی نیست» گونه شعر او را طلیعه خروج از سبک خراسانی و زمینه برآمدن سبک عراقی به‌شمار آورده‌اند. سروده‌های ازرقی پرآرایه و زبان اشعارش دشوار است. نقل است که او برخی از بهترین توصیف‌های طبیعت به زبان فارسی را سروده است. گویا کتاب سندبادنامه یا قسمتی از آن را ازرقی به نظم درآورده است. اشعار بازماندهٔ ازرقی هروی بر اساس کتاب دیوان ازرقی هروی با تصحیح سعید نفیسی انتشارات زوار سال ۱۳۳۶ و به همت آقای سیاوش جعفری در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

قصاید

شمارهٔ ۱ : چه جرمست اینکه هر ساعت ز روی نیلگون دریا

شمارهٔ ۲ : بفرخی و سعادت بخواه جام شراب

شمارهٔ ۳ : ای از کمال حسن تو جزوی در آفتاب

شمارهٔ ۴ : بر سر دنیا فکند از نور چادر ماهتاب

شمارهٔ ۵ : در قناعت و توفیق دین و مذهب راست

شمارهٔ ۶ : رمضان موکب رفتن زره دور آراست

شمارهٔ ۷ : یک نیمه عمر خویش ببیهودگی بباد

شمارهٔ ۸ : عروس ماه نوروزی چه کرد آن دانۀ گوهر؟

شمارهٔ ۹ : به فال همایون و فرخنده اختر

شمارهٔ ۱۰ : ابر سیمابی اگر سیماب ریزد بر کمر

شمارهٔ ۱۱ : عید شاداب درختیست که تا سال دگر

شمارهٔ ۱۲ : بفال سعد و خجسته زمان و نیک اختر

شمارهٔ ۱۳ : همایون جشن عید و ماه آذر

شمارهٔ ۱۴ : چه روز بود که آن ، ماهروی سیمین بر

شمارهٔ ۱۵ : از آن دو عارض سوسن نمای لاله اثر

شمارهٔ ۱۶ : بار دیگر بر ستاک گلبن بی برگ و بار

شمارهٔ ۱۷ : عید مبارک آمدو بر بست روزه بار

شمارهٔ ۱۸ : چون چتر روز گوشه فرو زد بکوهسار

شمارهٔ ۱۹ : خوش و نکو ز پی هم رسید عید و بهار

شمارهٔ ۲۰ : دی در آمد ز در آن لعبت زیبا رخسار

شمارهٔ ۲۱ : این بربطیست صنعت او سحر آشکار

شمارهٔ ۲۲ : بوقت صبح یکی نامه ای نوشت بهار

شمارهٔ ۲۳ : جشن و نوروز دلیلند بشادی بهار

شمارهٔ ۲۴ : اکنون که تر و تازه بخندید نو بهار

شمارهٔ ۲۵ : در روزگار کامروا باد و شاد خوار

شمارهٔ ۲۶ : میرود سنجابگون بر چرخ از دریا بخار

شمارهٔ ۲۷ : چون مساعد شد زمان و چون موافق گشت یار

شمارهٔ ۲۸ : ای دست منت تو بمن بنده در دراز

شمارهٔ ۲۹ : ای مبارک تر از ستارۀ روز

شمارهٔ ۳۰ : شاه کرده است رای زی پوشنگ

شمارهٔ ۳۱ : ز موج دریا این آبر آسمان آهنگ

شمارهٔ ۳۲ : ایا بجود و بآزادگی بدهر مثل

شمارهٔ ۳۳ : اهل گردون دوش چون دیدند بر گردون هلال

شمارهٔ ۳۴ : ز نور قبۀ زرین آینه تمثال

شمارهٔ ۳۵ : از هری گر سوی اوغان شوی، ای باد شمال

شمارهٔ ۳۶ : ایا از ملک زادگان فخر عالم

شمارهٔ ۳۷ : آمد رمضان بخیر مقدم

شمارهٔ ۳۸ : دوش در گردن شب عقد ثریا دیدم

شمارهٔ ۳۹ : باز بر طرف مه از غالیه طغرا دیدم

شمارهٔ ۴۰ : ایا بفضل و کرم یاد کرده از کارم

شمارهٔ ۴۱ : بر آن صحیفة سیمین مسای مشک مقیم

شمارهٔ ۴۲ : ای گلبن روان و روان را بجای تن

شمارهٔ ۴۳ : ز تاب عنبر با تاب بر سهیل یمن

شمارهٔ ۴۴ : رخسار و قد و زلف و بناگوش یار من

شمارهٔ ۴۵ : سوسن و سنبل نمود از زلف و عارض یار من

شمارهٔ ۴۶ : گویی که ماه و مشتری از جرم آسمان

شمارهٔ ۴۷ : المنه لله که خورشید خراسان

شمارهٔ ۴۸ : دوش تا روز فراخ آن صنم تنگ دهان

شمارهٔ ۴۹ : بهار تازه ز سر تازه کرد لاله ستان

شمارهٔ ۵۰ : مهرگان نو در‌آمد‌، بس مبارک مهرگان

شمارهٔ ۵۱ : در سپهر دولت آمد کامجوی و کامران

شمارهٔ ۵۲ : بمژده خواستی آن نور چشم و راحت جان

شمارهٔ ۵۳ : ای بزمین بر ، بزرگ سایۀ یزدان

شمارهٔ ۵۴ : آسمان گون قرطه پوشید،آن چو ماه آسمان

شمارهٔ ۵۵ : ای مر ابدان بزرگی را بپیروزی روان

شمارهٔ ۵۶ : بگداخت آبگینۀ شامی در آبدان

شمارهٔ ۵۷ : مرا درین تن و این دیدۀ چو لاله ستان

شمارهٔ ۵۸ : ای سخن زیر دست خامۀ تو

شمارهٔ ۵۹ : مگر که زهره و ما هست نعت آن دلخواه

شمارهٔ ۶۰ : مبارکی و سعادت نمود روی بشاه

شمارهٔ ۶۱ : ز روی و قد تو بی شک صنوبر آید و ماه

شمارهٔ ۶۲ : چو کوس عید ز درگه بکوفتند پگاه

شمارهٔ ۶۳ : چو آفتاب شد از اوج خود بخانۀ ماه

شمارهٔ ۶۴ : ای شکسته تیره شب بر روی ، روشن مشتری

شمارهٔ ۶۵ : طالع پیروز بختی ، مایۀ نیک اختری

شمارهٔ ۶۶ : پریرخی که ز شرمش نهان شدست پری

شمارهٔ ۱

چه جرمست اینکه هر ساعت ز روی نیلگون دریا

زمین را سایبان بندد بپیش گنبد خضرا ؟

چو در بالا بود باشد بچشمش آب در پستی

چو در پستی بود باشد بکامش دود بر بالا

گهی از دامن دریا شود بر گوشۀ گردون

گهی از گوشۀ گردون رود زی دامن دریا

فلک کردار برخیزد ، کران پر اختر روشن

صدف کردار بر جوشد ،میان پر لؤلؤ لالا

زموج آسمان پهنا ، زچرخ چنبری گوهر

زچرخ چنبری گوهر ، زموج آسمان پهنا

بجای قطرهٔ باران هوا او را دهد لؤلؤ

بعرض لؤلؤ مکنون زمین او را دهد مینا

هوا از چهر او گردد بسان دیدهٔ شاهین

زمین از اشک او گردد بسان سینهٔ عنقا

سپاهش را برانگیزد ، بدریا برزند غارت

مصافش را بپیوندد ، بگردون بر ، کند غوغا

از ان غارت پدید آید هوا را افسر لؤلؤ

وزین غوغا بپوشاند زمین را صدرهٔ دیبا

معنبر گردد از چهرش بعینه پیکر گردون

منور گردد از چشمش بلؤلؤ جامۀ صحرا

همی گرید ازو گردون بسان دیدهٔ وامق

همی خندد ازو صحرا بسان چهرۀ عذرا

گهی گوهر برافشاند چو دست شاه گوهربخش

گهی آتش برانگیزد چو تیغ شاه در هیجا

تو گویی خدمتی سازد همی بر رسم نوروزی

ز شکل لؤلؤ عمان ، زنقش دیدۀ صنعا

خجسته شمس دولت را ، همایون کهف ملت را

مبارک زین ملت را ، طغانشه مفخر دنیا

جهانداریکه خشم او بخارا در زند آتش

شهنشاهی که تیغ او برآرد آتش از خارا

اگر طبعش گذر سازد بسوی بصره و طایف

و گر جودش گذر گیرد بسوی مکه و بطحا

شهی و شهد گرداند کشنده تخم در حنظل

زر و یاقوت گرداند خلنده خار در خرما

زتاب خشمش از عنبر بجوشد آتش سوزان

ببوی خلقش از آتش ببوید عنبر سارا

و گر از خلخ و یغما نه او را بند گانندی

جهان نشناسدی خلخ فلک نستایدی یغما

زمان با پایهٔ تختش نخواهد خاک را ساکن

جهان با گوشهٔ تاجش نداند چرخ را والا

طبایع داند این روشن : که اندر گردش گیتی

نیارد آسمان او را زگشت اختران همتا

دو چیز طرفه یا بدز و عدو در گردش و کوشش

کز و خالی نبینندش چو لفظ مقطع از مبدا

بسر در ، خنجر بر ان، چو جهل اندر سر نادان

بدل در ، ناوک پران ، چو دانش در دل دانا

الا ، یا پایهٔ تختت فرود پیکر ماهی

الا ، ای گوشۀ تاجت فراز گردش جوزا

اگر کسری و دارا را درین ایام ره بودی

شدی گنجور تو کسری ، بدی دربان تو دارا

اگر قیصر بروم اندرز خشمت بنگرد هیبت

و گر خاقان بچین اندر زنامت بشنود آوا

یکی خشم تو برگیرد بجای خنجر و نیزه

یگی نام تو بگزیند بجای خاتم و طغرا

منقش جامهٔ رنگین زحلش نوبهار آئین

منور لؤلؤی مکنون زشکلش مشتری سیما

زدست زایرت خیزد به از بغداد و از ششتر

زلفظ مادحت زاید به از عمان و از لحسا

ز دریا گر سخن رانی بدان منظور و آن آیین

زگردون گربر آشوبی بدان تیغ حلال آسا

از ان در قعر این ریزد چو لؤلؤ اختر روشن

وزین در صحن آن جوشد چو اختر لؤلؤ بیضا

چو در میدان بگردانی سنان در لشکری انبه

چو در کوشش بجنبانی عنان در گوشه ای تنها

اگر دیوانه ای شیدا بود با گرز تو عاقل

و گر آهسته ای بخرد شود با تیغ تو کانا

دل گر زت فرو کوبد سر آهستۀ بخرد

سر تیغت بپیراید دل دیوانة شیدا

سپاهت را چو بنمایی ره پیکارو کین جستن

زمین چون آسمان گردد زشخص دشمنان بالا

عنان اندر عنان بندند خیل صاعقه حمله

زمین از نعلشان ارقش ، سپهر از زخمشان زرقا

کمان سخت اگر گیرند پیش حملۀ دشمن

سبک دستی اگر جویند پیش لشکر اعدا

بزخم تیر بستانند نور از دیدۀ روشن

بنوک نیزه بگشایند آب از چشم نابینا

سپاه یکدل و یکتا چو در میدان بود جنگی

زمانه مر ترا خواهد سپاه یکدل و یکتا

چو در کوشش بیامیزند گردان کینه با کوشش

هم آورد تو در کوشش نیارد آسمان کوشا

بوقتی کز سر خنجر نمایی خصم را نکبت

نماند پیش اسب تو بمیدان تندر و نکبا

ز باد تیر پرانت بسوزد جان اهریمن

زتف تیغ برانت بجوشد مغز اژدرها

فرو سنبی دل دشمن بدان تیر شهاب آیین

بدرانی صف لشکر بدان تیغ فلک مانا

اگر جز وی زمهر تو ببر اندر کنی قسمت

و گر جزوی زحلم تو ببحر اندر کنی اجرا

چو گوهر ، لؤلؤ مکنون بخاک اندر شود پنهان

چو لؤلؤ ، گوهر رخشان بآب اندر شود پیدا

زبهر نظم مدح تو بمردم بر عزیز آمد

روان روشن بخرد ، زبان جاری گویا

زبان داند که نندیشد روان جز مهر تو بخرد

روان داند که نسراید زبان جز مدح تو زیبا

الا تا ناورد گیتی درستی رای بخرد را

نشان از چشمۀ حیوان و شکل از پیکر عنقا

بچم در مجلس شادی ، بکش در جام و در ساغر

زدست لاله رخساری فروغ لاله گون صهبا

بکام دل بخور نعمت،بمان جاوید در دولت

ببزم اندر بچم شادان ، بملک اندر بمان برنا

شمارهٔ ۲

بفرخی و سعادت بخواه جام شراب

که باز باغ برید از پرند سبز ثیاب

ز رنگ میغ و ز برگ شکوفه پنداری

زمین حواصل پوشید و آسمان سنجاب

بشاخ سوسن نازک قریب شد قمری

ز برگ گلبن چابک غریب گشت غراب

چو دست مردم غواص دست باد صبا

بباغ روشن گوهر دهد ز تیره سحاب

سکندرست صبا ، کز بیان تاریکی

به حد روشنی آورد گوهر نایاب

چو تر شود گل باغ از گلاب دیدۀ ابر

گل شکفته برون آرد از پرند نقاب

اگر گلاب زگل ساختند نیست عجب

عجب تر آنکه همی باغ گل کند ز گلاب

بهاری ابر سیه فام تند و پیچنده

به مار افعی ماند دهان پر آتش و آب

اگر زمرد صحرا نه نور داد بدو

زدیده ابر چرا بر زمین فشاند مذاب ؟

شگفت نیستکه از برف لاله ساخت زمین

که هست لاله چو شنگرف و برف چون سیماب

گمان بریکه زگل ارغوان خجالت یافت

بجای خوی زمسامش برون دمید شراب

به رنگ عنبر نا بست شاخ او بدرست

اگر شدست شرابش ببوی عنبر ناب

به قوت گل و سبزی زمین باغ اکنون

چو بخت خواجه عمید آمدست روشن و شاب

ابوالحسن علی بن محمد ، آنکه بدوست

بلند نعمت و بخت و ستوده حشمت و آب

خدایگانی ، آزاده ای ، که سیرت او

تمام ذات صیانت شدست و عین صواب

گر آب ابر بگیرد صدف بنام عدوش

خسک کند بگلودر چو لؤلؤ خوشاب

و گر عدوی وی اندر دو چشم شیر شود

دو دست مرگ در آید بچشم شیر چو خواب

ورا سجود برد نور جان افلاطون

بدان گهی که برد دست سوی کلک و کتاب

هزار عنصری آید کهین خیالی او

ز روی علم عروض و قوافی و القاب

ایا عمیدی کاعدای تو چشید ستند

ز تیغ مرگ سیاست ، زلفظ بخت عتاب

شعاع دیده آن کیمیای زر گردد

کجا خیال کف تو ببیند اندر خواب

بدست و طبع تو عین سخا و همت را

سبب نهاد ، تو گویی ، مسبب الاسباب

همی سخا و فعال ترا بلفظ فصیح

مدیح خواند نا بسته نطفه در اصلاب

ستارۀ عدوی تو زسهم و هیبت تو

گداز گیرد و او را لقب نهند شهاب

تو آن کسی که زبهر گزافه بخشیدن

زرسم خلق همی کم کنی رسوم حساب

مخالف تو ترا با خود ار قیاس کند

همی بقوت دریا نهد بخار سراب

مگر نداند کاندر فلک همی سازد

زخاک سم ستور تو مشتری محراب

تو گر بهمت خود چرخ را پیام دهی

زبان سعد دهد مر ترا ز چرخ جواب

گزافه داند با دولت تو کوشیدن

گزافه نیست بریدن ز ران شیر کباب

خدا یگانا ، جان رهی و طبع رهی

ز خلق عالم دارد به مدحت تو شتاب

شگفت نیست که چاکر عروس مدح ترا

به زیور سخن آراستست در هر باب

نه بنده کرد ، که تأثیر مدحتت کردست

که در معانی و لفظش خرد کند اعجاب

مدیح خویش تو گویی ، نه من همی گویم

ز ما نیاید جز سیرت ذوی الالباب

اثر فلک کند ، ار نه کجا پدید آید

تمامی فلک از خط زیج و اسطرلاب

ز راستی مدیح تو طبع مادح تو

بحاصل آرد یک بیت و صد هزار ثواب

همیشه تا ندرد پشه پشت و یال هزبر

همیشه تا نکند صعوه پر و بال عقاب

هزار سال بمان در مراد خویش رهین

موافقان بنعیم و مخالفان بعذاب

شمارهٔ ۳

ای از کمال حسن تو جزوی در آفتاب

خطت کشیده دایرۀ شب بر آفتاب

زلف چو مشک ناب ترا بنده مشک ناب

روی چو آفتاب ترا چاکر آفتاب

آنجا که زلف تست همه یکسره شبست

و آنجا که روی تست همه یکسر آفتاب

باغیست چهرۀ تو که دارد بنفشه بار

سرویست قامت تو که دارد بر آفتاب

بر ماه مشک داری و بر سرو بوستان

در لاله نوش داری و در عنبر آفتاب

از چهره آفتابی و از روی شکری

بس شاهدست با شکرت همبر آفتاب

ار نایب سپهر نشد زلف تو چرا

در حلقه ماه دارد و در چنبر آفتاب ؟

خالیست بر رخ تو ، بنام ایزد ، آن چنانک

نارد همی بخویشتن از زیور آفتاب

گویی که نوک خامۀ دستور شهریار

ناگه ز مشک شب نقطی زد بر آفتاب

مخدوم ملک پرور ، صدر جهان که هست

در پیش بارگاهش خدمت گر آفتاب

سردار مجد دولت و دین کز برای فخر

دارد ز رای روشن او رهبر آفتاب

لشکر کشی که هستش لشکر گه آسمان

فرماندهی که هستش فرمان بر آفتاب

بر طالع قویش دعا گوی مشتری

بر طالع بهیش ثنا گستر آفتاب

کامل بذات اوست خرد پرور آدمی

فاخر ز جود اوست ثنا پرور آفتاب

بر منبری که خطبۀ مدحش ادا کنند

بوسد ز فخر پایۀ آن منبر آفتاب

زیبد زمانه را ز برای مدیح او

خامه شهاب و نقش شب و دفتر آفتاب

ای صاحبی که دایم بر آفتاب ملک

دارد ز رای روشن تو مفخر آفتاب

ای از محل چنانکه زهر آفریده جان

وی از شرف چنانکه زهر اختر افتاب

آنجا بود که رای تو باشد در آسمان

و آنجا نهد که پای تو باشد سر آفتاب

از گرد مو کب تو کشد سرمه حور عین

و ز ماه رایت تو کند افسر آفتاب

نام شب از صحیفۀ ایام بسترد

از رای تو اجازت یابد گر آفتاب

بر عزم آن که ریزد خون عدوی تو

هر روز بامداد کشد خنجر آفتاب

تا کیمیای خاک درت بر نیفکند

در ضمن هیچ کان ننهد گوهر آفتاب

سیمرغ صبح را ندهد مژدۀ صباح

تا نام تو نبیند بر شهیر آفتاب

چون تیغ نصرۀ تو بر آرد سر از نیام

گویی همی بر آید از خاور آفتاب

با بند گانت پای ندارند سرکشان

بر او سپاه شب چو کشد معجر آفتاب

آنجا که رزم جویی و لشکرکشی بفتح

در بحر خون نیابد بر معبر آفتاب

از تف و تاب خنجر مردان لشکرت

از سر کشد بشکل زنان چادر آفتاب

ای آفتاب دولت عالیت بی زوال

وی در ضمیر روشن تو مضمر آفتاب

ای چاکری جاه ترا لایق آسمان

وی بندگی رای ترا در خور آفتاب

بر شعر آفتاب که نبود برین نمط

خصمی کند هر آینه در محشر آفتاب

تا نوبهار سبز بود ، آسمان کبود

تا لاله سایه جوید و نیلوفر آفتاب

سر سبز باد ناصحت از دور آسمان

پژمرده لاله زار حسودت در آفتاب

در جشن آسمان صفتت ریخته نثار

ساقی ماهروی تو در ساغر آفتاب

شمارهٔ ۴

بر سر دنیا فکند از نور چادر ماهتاب

تا جهان را کرد از ان چادر منور ماهتاب

مه در اوج نور خود در آسمان دامن کشان

میرود در وی گریبان بر زمین بر ماهتاب

جام های گازری آرد ز صندوق عدم

از برای خواب اندازد چو بستر ماهتاب

ماه سیمین ترگ را چون با کله دید ، از هوس

زان پریشان کرد دستار حود از سر ماهتاب

شب چو از ماهتاب سیمایی سلب پوشید گفت

آفرین باد آفرین باد آفرین بر ماهتاب

هست خورشید فلک شمعی که پروانه اش مهست

تا چه پروانه بود کورا بود پر ماهتاب ؟

پرده های نور فراشان شب آویختند

وانگه اندر هر یکی زان پرده مضمر ماهتاب

جان مشتاقان بجولان اندر آید از طرب

چون دهد زیب و جمال و زینت و فر ماهتاب

باغ دل چون نشکند همچون سخن زار یکه شد

از زمین تا آسمان چون سوسن تر ماهتاب

عاشقان گرم رو را تا به مقصد گاه عشق

هر شبی زی نور روحانیت رهبر ماهتاب

روح را از عالم روحانی آرد راحتی

شد ز روح نور بخشی روح پرور ماهتاب

تا جهانگیری کند چون خسرو سیارگان

بر سر خود می نهد از ماه افسر ماهتاب

من بگویم معنی روشن که تا دانند چیست

این جهان فتنه شکل و اندرو در ماهتاب

هست چون قاروره ای عالم ، پس آنگه چون پری

از فسون چرخ اندر وی مسخر ماهتاب

یا نه،چون حوریست از فردوس مه داده جمال

رزمه رزمه حله اش در بحر و در بر ماهتاب

امتزاج مشک و کافوری ز نور و سایه کرد

بر در کیخسرو ابن المظفر ماهتاب

بنگر آخر بر در عالیش هر شب تا بروز

از جبین با خاک در چون شد مجاور ماهتاب

گر ز رایش لمعه ای در خلقت مه آمدی

شب همه شب روز کردی تا بمحشر ماهتاب

شمارهٔ ۵

در قناعت و توفیق دین و مذهب راست

بروزگار تو ، ای فخر کاینات ، کراست؟

برون ز راه تو هر راه کاندر آفاقست

غریق بیم و امید و اسیر روی و ریاست

فزایش سخن و نکتۀ بدیع تو را

عطاست ز ایزد و دانی که آن بزرگ عطاست

بگاه تنگدلی غمگسار پیرانست

گه فرا خروی باز مانع برناست

بلند نام تو ، ای روشن آفتاب خرد

چو آفتاب درخشان و چون خرد والاست

فروغ رای تو از نور جرم خورشیدست

خیال همت تو تاج تارک جوزاست

قضا بحسب دعای تو سوی خلق آید

مگر دعای تو اندازة نزول قضاست ؟

بژرف دریا مانی همی ، که بر جهلا

سیاست سخن تو سیاست دریاست

ز بیخ و شاخ بکندی ز بهر نصرة دین

هر آنچه بیخ ضلال و هر آنچه شاخ هواست

نه بر کشیدۀ جاه تو پست داند شد

نه اوفتادۀ زخم تو بر تواند خاست

تو مستجاب دعایی و هر که در ره تست

باعتقاد شناسم که مستجاب دعاست

اگر ببیخردی حاسدی سخن گوید

خرد پژوه شناسد که پایۀ تو کجاست

و گر کسی بسر خود شکر فرو ریزد

شگفت نیست که در هر سری دگر سوداست

سخن بدانش گویند ، پایگه گیرد

و گرنه طوطی و شارک چو آدمی گویاست

وگرچه جغد چو باز سپید صید کند

ز باز و جغد گه فال مرتبت پیداست

اگر بشکل و بصورت عدوت همچو تواست

ز روی عقل و بزرگی ز پایة تو جداست

بلی گیاه و زمرد برنگ یکدگرند

ولیک جنس ز مرد نه قدر جنس گیاست

یکی بتاج شهان در نشاندة شرفست

یکی بکام ستور اندرون ز بهر چراست

بزرگوارا ، ما نا طریق و سیرت من

نه بر مثال و طریق جماعت شعراست

ز بی فروغی بازار شعر خاطر من

از آنچه بود نیفزود وز فزوده نکاست

چو خواستار بود خاطرم سخن نارد

بدان مثال که خواننده در تواند خواست

همیشه تا بگرانی هوا نه جنس زمینست

همیشه تا بخفیفی زمین نه جنس هواست

بقات باد و مبادا جهان که بی تو بود

از آنکه سنت و دین را ببودن تو بقاست

شمارهٔ ۶

رمضان موکب رفتن زره دور آراست

علم عید پدید آمد و غلغل برخاست

مرد میخوار نماینده بدستی مه نو

دست دیگر سوی ساقی که : می کهنه کجاست ؟

مطرب کاسد بی بیم بشادی همه شب (؟)

در سراییدن چنگست و در الحان نواست

نی و می هر دو بدور وی همی فخر کنند

بسرایی که دو فخرند کجا هر دو سزاست

نی همی گوید سلطان من امروز قویست

می همی گوید بازار من امروز رواست

در هوا جلوۀ کافور ریاحیست ز بس

طبع کافور ریاحی و دگر طبع زداست (؟)

در هوا برف چو از باد بر آشفته شود

گویی از ذرۀ سیمین بهوا در غوغاست

آتشی باید کافاق چنان افروزد

که تو پنداری خورشید کنون در جوزاست

لعل کانی و عقیقست چو آید بنشیب

مشک سارا و عبیرست چو اندر بالاست

پارة لعل کجا از سبکی پنداری

بدل آب زلال و دگر باد صباست

آنکه او جان نشاطست و هلاک حزنست

و آنکه معیار نژاد آمد و اکسیر سخاست

آنکه گر روبه ازو صد یک قطره بچشد

ظنش افتد که مرا بر جگر شیر چراست

راست خواهی بجهان فتنۀ این باده منم

گر جزین باید گفتن چه توان گفتن راست

عالمی فتنۀ این باده شد ستند کزو

صامت کسوت گردد بمروت کم و کاست ؟

خوردن باده خطا دانم ، لیکن بخورم

دور باد از من و از باده که گویند خطاست

هر زمان جامه و دستار بباید بخشید

هر زمان مجلس و خوان باز بباید آراست

سره آرند ازو رور بتان اند همی (؟)

ز انکه او سخت گران قدر بود بیش بهاست

باده را باید برنای نشاطی که بدو (؟)

گوید او را همۀ خلق که زیبا بوفاست

بوی نگرفته هنوز ، از تن و از جامۀ او

او بر آن طیع بود کین که زمن خواهد خواست ؟

شمارهٔ ۷

یک نیمه عمر خویش ببیهودگی بباد

دادیم و ساعتی نشدیم از زمانه شاد

از گشت آسمانی و تقدیر ایزدی

برکس چنین نباشد و برکس چنین مباد

یا روزگار کینه کش از مرد دانشست

یا قسم من ز دانش من کمتر اوفتاد

وین طرفه تر کجا قدری وام کرده ام

از مردم بخیل سبک بار سگ نژاد

زان پیشتر که چشم بمالم ز خواب خوش

در خانه گیردم بتقاضا ز بامداد

چون کوه بیستون بنشیند بپیش من

برجای خواب تکیه کند همچو کیقباد

ناشسته روی و تیره نشینم به پیش او

پرخشم از و چو کودک بدفهم از اوستاد

گوید هر آنچه خواهد و من در سزای او

دارم بسی جواب و نیارم جواب داد

از کیسۀ دروغ نهم پیش ریش او

تاریخ شاهنامه و اخبار سندباد

چندان دروغ زشت فرو کوبمش بسر

تا چون کدو شود سر آن قلتبان ز باد

پس حجره را بروبم و پس خاک حجره را

بندازمش ز پس ، چو پی از در برون نهاد

هر چند مبغضست و بخیلست و ناکسست

حقست و داد ازوست گریزان منم ز داد

اینست حال بنده و صد ره ازین بتر

تدبیر حال بنده بساز ، ای یگانه راد

شمارهٔ ۸

عروس ماه نوروزی چه کرد آن دانۀ گوهر؟

که نورش ماه تابان بود و سعدش زهرۀ ازهر

هزاران صورت رنگین نگاریده برو مانی

هزاران پیکر طبعی بر آورده از و آزر

بر آن هر صورتی رخشان ، زمشک لعلگون صدره

بر آن هر پیکری تابان ، زلعل مشکبوی افسر

کنون هر صورتی دارد ز رنگ زعفران جامه

کنون هر پیکری دارد ز شاخ کهربا زیور

شمال زرفشان هر روز طاوسان بستان را

نهد زرچوبه در منقار و مالد زعفران برپر

سپهسالار دریا را بر اسب باد پران بین

خدنگش نرگس مسکین سنانش برگ نیلوفر

شبه خفتان و در پیکان ، که از پرنده تیر او

پس از ششماه در کهسار شخها بینی از خون تر

فلک پیمای بحر آشوب عالم صحن انجم تگ

شبه خفتان در پیکان آتشبار بانگ آور

بروی چشمۀ خورشید هزمان تند بخروشد

سمک در دامن خفتان ، فلک در گوشة مغفر

نپاید دیر تا گردد ز مشک آلوده درع او

هوا پرسیم پرنده زمین پر زر بازی گر

چو باغ از نرگس مسکین فروزد شمع زنگاری

هوا پروانۀ سیمین فرو ریزد برو بی مر

تو گویی ذرۀ سیمین بزیر گنبد گردون

بیاشوبند هر ساعت همی بر رغم یک دیگر

دهان ابر لؤلؤ بیز عنبر سای هر ساعت

ز مینا بر کشد لؤلؤ بنیل اندر دمد عنبر

چو برگ عبهر از عنبر نماید چرخ بر صحرا

بچرخ اندر دمد صحرا ز سنبل دیدۀ عبهر

مصفا جوهری عالی که گیرد خاک از و صفوت

منقش جرم نورانی که گردد دهر ازو انور

شرارش شهپر طوطی زند بر پهلوی پروین

سرشکش دیدۀ شاهین نهد در چشم دو پیکر

گل و لاله است پنداری ز زر ساده و مرجان

دهان لاله از سیماب و روی گل زسیسنبر

شد آمد های او گویی همی عمدا فرو گیرد

نوا در پردۀ یاقوت و در انگشت خنیاگر

تو گویی چشمۀ خورشید ازین گردون نورانی

ز بهر خدمت خسرو فرستد بر زمین اختر

وزان هر اختر روشن که از گردون جدا گردد

ز فال فتح و فیروزی نشان آرد بهر محضر

خجسته شمس دولت را ، همایون زین ملت را

مبارک کهف امت را ، طغانشاه آیت مفخر

خداوندیکه گر خواهد بیک ساعت فرو بندد

خدنگش خانه بر خاقان سنانش قصر بر قیصر

تن اعدا بجان اندر نهان گردد ز بیم او

چنان کاندر فروغ می نهان گردد همی ساغر

ز اقبال وی اسکندر بدیدی چشمۀ حیوان

اگر جزوی ز رای او بدی در رای اسکندر

گر از بحر دو دست او بخار اندر هوا گیرد

ازین زرین شود گردون از ان سیمین شود کشور

ببوی خلقش ارخواهی کنی از آذر آذریون

بتاب خشمش ار خواهی ز آذریون کنی آذر

قدم بر آسمان بنهاد پای همتش روزی

ز جرم آسمان بگشاد در حین چشمۀ کوثر

الا یا نامور شاهی که پیش تخت و تاج تو

ثنا خواند همی انجم سجود آرد همی محور

چو در دریای دست تو بجنبد موج زرافشان

ستاره بادبان باید ، فلک کشتی ، زمین لنگر

خرد چون پیکری گردد ز بهر آنکه پیش تو

اشار تهای خدمت را بکار آید همی پیکر

جهان از تیغ تو ترسد چه ترس افتاد تیغت را ؟

که از مغز عدوی تو نیارد کرد بیرون سر

طبابع گر خبر یابد ز سهم جان ستان تو

مر آثار طبایع را عرض بگریزد از جوهر

ز بهر زخم و پریدن خدنگ دیده دوزت را

ز پر بیرون جهد پیکان ز پیکان سر برآرد پر

جهان گردر کفت بودی سخای تو بیک ساعت

ز آبش بر کشیدی در ، زخاکش بر فشاندی زر

زمین از زخم گرز تو همی خواهد که بگریزد

ولیکن راه او بسته است ازین گردون پهناور

هر آن گوهر کز آب و خاک پیدا شد ببخشیدی

کنون تدبیر آن داری کز آهن بر کشی گوهر

هر آن سر کان بتیغ تو زتن ، شاها، جدا گردد

تنش بیسر برانگیزند روز حشر در محشر

زجاه و همتت روزی دو معنی در سخن راندم

جهان دیدم درو مدغم فلک دیدم درو مضمر

در آن روزی کجا ختلی ، فعال ماه پیکررا

نهد بر دیدۀ جنگی زند بر سینۀ صفدر

بدانسان آتش پیکار در دلها برافروزد

که درع جوشن و خفتان شود بر سینه خاکستر

چو آتش نطفۀ بی جان زبهر کین برون آید

ز پشت مرد جوشن پوش بازو بین و با مغفر

زهاب چشمه را ماند زخون کشتگان صحرا

صفیر مرغ را ماند ز آواز یلان تندر

مبارزتر کسی ، شاها ، که مرزخم سنانش را

بهیجا آفرین خواند روان رستم و نوذر

چو بیند صورت خود را بتیغ اندر چنان داند

کز آهن مر نبردش را برون آید همی لشکر

تو آن شبرنگ تازی را بمیدان چون برانگیزی

عدو را روز بنوردی بدان تیغ بلا گستر

ز بیم خنجر و پیکان مبارز پیش زخم تو

نه بر بشناسد از پیکان نه سر بشناسد از خنجر

نبود آگاه اسکندر چوشد از حد تاریکی

که بر گوهر همی راند، نه بر خاک ، ادهم واشقر

اگر جز وی ز رای توچراغ راه او بودی

بدیدی در شب تاریک گام مور بر مرمر

وگر تخت سلیمان را همی صرصر خداوندا

کشید اندر هوا پران بامر داد ده داور

تو آتش طبع گردونی همی در زیر ران داری

که اندر دست او ابرست و اندر پای او صرصر

و گر خضر پیمبر را مباح آمد که بی کشتی

گذارد گام را بر موج در دریای بی معبر

تو از پولاد مینارنگ دریایی بکف داری

که صد دریای خون دارد روان در آب و در گوهر

و گر در قبض انگشتان همی پولاد چینی را

چو موم تفته بگسستی همی داود پیغمبر

نیابد رنج دست تو خیال دست تو شاها

ز گیتی بر کند ارکان ز گردون بگسلد چنبر

خداوندا ، همی خواهم که انقاس مدیحت را

شود مژگان من اقلام و گردد دیدگان اختر

باندک روزگار ، ای شه ، دو چیزم داد بخت تو

یکی لفظ خرد رتبت ،دوم طبع سخن گستر

مرا گر پیش ازین ، شاها ، بشعر اندر بسی بودی

معانی سست و نازیبا ، قوافی سرد و نا درخور

کنون بخت توام ، شاها ، همی تلقین کند نونو

معانی های چون لؤلؤ قوافیهای چون شکر

همی تا گنبد گردون نگیرد با زمین پستی

همی تا چشمۀ خورشید سر بر دارد از خاور

ولایت گیر و دشمن کش ، جهان پیمای و لشگر کش

نشاط افزای و شادی کن ، سخاوت ورز و ملکت خور

بمان چندان ، خداوندا ، که اندر گردش گردون

ز اخگر بردمد دریا ، زدریا بر جهد اخگر

شمارهٔ ۹

به فال همایون و فرخنده اختر

به بخت موفی و سعد موفر

به وقتی که هست اندر او فال خوبی

به روزی که هست اندر او سعد و اکبر

به بزم نو، اندر سرای نو آمد

خداوند فرزانه شاه مظفر

سخی شمس دولت ، گزین کهف امت

ملک بوالفوارس ، طغانشاه صفدر

روان بزرگی و طبع مروت

سپهر معالی و خورشید گوهر

بباغی خرامید خسرو ، که او را

بهار و بهشتست مولی و چاکر

چمن های او را ز نزهت ریاحین

روشهای او را ز خوبی صنوبر

بگاه بهار اندر و روی لاله

بوقت خزان اندر و چشم عبهر

ز دستان قمری درو بانگ عنقا

ز آواز بلبل درو زخم مزمر

درختانش از عود و برگ از زمرد

نباتش ز مینا و خاکش ز عنبر

بکشی چو اندیشة مرد عاشق

بخوبی چو رخسارة یار دلبر

یکی برکۀ ژرف در صحن بستان

چو جان خردمند و طبع سخنور

نهادش نه دریا ، نه کوثر ولیکن

بژرفی چو دریا، بپاکی چو کوثر

بپاکی چو جان و بخوبی چو دانش

ز صفوت هواو ز لطافت چو آذر

روان اندرو ماهی سیم سیما

چو ماه نو اندر سپهر منور

بیک موی این باغ خرم سرایی

پر از صفه و کاخ و ایوان و منظر

نگویم که عین بهشتست لیکن

بهشتست اندر سرای مکدر

برافراز او چنبر چرخ گردان

سر پاسبان را بساید بچنبر

ز بس نقره کاری ، چو کاخ سلیمان

ز پس استواری ،چو سد سکندر

تصاویر او دهشت طبع مانی

تماثیل او حسرت جان آزر

همه سایه و صورت و شکل ایوان

در آن برکۀ لاژوردی مصور

تو گویی مگر جام کیخسرو ستی

منقش در و پیکر هفت کشور

سر کنگره ، گرد دیوار باغش

بساید همی پیکر اندر دو پیکر

گو زنان بالیده شاخند گویی

برآمیخته زخم را یک بدیگر

نپوید مگر صحن او را بسالی

مهندس باندیشه ، عنقا بشهپر

مزین درو صفه های مربع

منقش درو شمسه های مدور

بصفه درون پیکر پیل جنگی

بشمسه درون صورت شاه سرور

خداوند گنج و بزرگی و دولت

خداوند شمشیر و دیهیم و افسر

بشمشیر او باز بستست گیتی

عرض باز بستست لابد بجوهر

باندیشه اندر نگنجد مدیحش

که مدحش تماست و اندیشه ابتر

گر از باختر بر کشد تیغ هندی

رسد موج خون در زمان تا بخاور

بتشریف ملکت درون ، عین معنی

بتعریف دولت درون ، لفظ مصدر

کسی کوندیدست مر ناوکش را

در آتش مرکب ندیدست صرصر

ایا شهریاری ، که با همت تو

ز اعراض زایل شمارند محور

پلنگ از نهیب سنانت بخواهد

بخواهشگری بال و پر از کبوتر

ز تف سنان تو ، نازاده دشمن

چو سیماب بگریزد از ناف مادر

کسی کز سنان تو جان داده باشد

ز بیم سنان تو ناید به محشر

اگر آب تیغ تو در رفتن آید

درو هفت دریا بود هفت فرغر

چو نام تو خاطب ز منبر بخواند

سخن گوی گردد بفر تو منبر

شعاع درفش تو بر هر که تابد

نیاید ز اولاد آن دوده دختر

فلک را بسوزانی از عکس زوبین

زمین را بدرانی از نعل اشقر

تو آنی که شیر ژیان روز هیجا

همی بر سنان تو افسر کند سر

زمین پیکر از یکدیگر بگسلاند

بروز نبرد تو ، ز آهنگ لشکر

ز خنجر کنی چشمۀ زندگانی

اگر نام خود بر نگاری بخنجر

بنام خلاف تو گر گل نشانند

سنان جگر دوز و خنجر دهد بر

فری سیر آن بارۀ کوه پیکر

که با آب و آتش بپوید برابر

بچشم و بموی و بسم و سرین گه

چو جزع و چو مشک و چو پولاد و مرمر

بکبر پلنگ و برفتار شاهین

به قد هیون و به زور غضنفر

بهنگام نرمی و هنگام تندی

سبک تر ز کشتی ، گران تر ز لنگر

بآب اندرون همچو لؤلؤی بیضا

بآتش درون همچو یاقوت احمر

بر افراز او شاه هنگام هیجا

چو بر کوه خارا ز پولاد عرعر

ایا شهریاری که کوه سیه را

بسنبی به پیکان پولاد پیکر

درین بزم شاهانه بر رسم شاهان

به نور می لعل بفروز ساغر

میی گیر ، شاها ، که از بوی و رنگش

شود دیده و مغز پر مشک اذفر

بلطف روان و بنور ستاره

ببوی گلاب و برنگ معصفر

بروشن می لعل خوشبوی خوش زی

ز فرخ وزیر خردمند برخور

وزیری ، که او را کفایت مهیا

وزیری ، که او را جلالت مسخر

وزیری ، که جان سخن راست دانش

وزیری که شخص خرد راست زیور

وزیری ، که پرداخت جایی بماهی

به از قصر کسری و ایوان قیصر

بدل ناصح ملک پیروز دولت

بجان بندۀ شاه پیروز اختر

ایا شهریاری ، کجا تیغ عدلت

ز گیتی ببرید دست ستم گر

بمان اندرین دولت و ملک چندان

کجا آب حیوان برآید ز اخگر

فلک را بجز بندۀ خویش مشناس

زمین جز به کام دل خویش مسپر

شمارهٔ ۱۰

ابر سیمابی اگر سیماب ریزد بر کمر

دود سیماب از کمر ناگاه بنماید اثر

ور ز سرما آبدان قارورۀ شامی شدست

باز بگدازد همی قاروره را قاروره گر

ور سیاه و خشک شد بادام تر ، بیباک نیست

چون بجنبد لشکر نوروز گردد سبز و تر

کوهسار ششتری پوش ار حواصل پوش گشت

زان حواصل آید اکنون سینۀ طاوس نر

ور درختان همچو حجاجان شدند اندر حرم

خلعت فردوسیانشان داد خواهد دادگر

آب ار اکنون در شمر چون تختۀ سیماب شد

گونة یاقوت و روی در گیرد در شمر

ورستاک گلستان چون پای طاوسان شدست

تا کم از ماهی بپای اند کشد طاوس پر

آب گویی سالخورده پیر سست اندام شد

زان بیاساید بهر ده گام لختی برگذر

عالمی از فر و آیین نو پدید ارد بهار

گر زمستان بستدست از عالم این آیین و فر

باد خوارزمی چو سنگین دل پجشک دست کار

دست دارد پر ستاره آستین پر نیشتر

از نفیر زاغ چندان ماند مدت بر چنار

کز سپاه بلبل آید بر سر گلبن نفر

تخت سقلاطون گشاید ابر تاری در چمن

فرش بوقلمون نماید باد مشکین بر کمر

سوسن آزاد را عارض بیاراید نسیم

ارغوان زرد را پیرایه ای بندد ز زر

هر تلی را لاله زاری روی بنماید فراخ

هر گلی را زند وافی تنگ برگیرد ببر

بر فرازد پیلگوش از بوستان سیمین سنان

در سر آرد گلستان از زرد گل زرین سپر

باد عنبر پاش گردد و اندران عنبر عبیر

شاخ مینا پوش گردد وندر آن مینا درر

در لب هر جویباری نزهتی بینی جدا

زیر هر شاخ درختی مجلسی یابی دگر

باغها بینی سپهری گشته پر اجرام نور

دشت ها بینی بهشتی گشته بی دیوار و در

عود و عنبر حبه سازد باد مشکین در هوا

در و مینا بر فشاند ابر باران بر شجر

دشت طوطی رنگ و یاد لعبت شکرفشان

عاشقان را در حدیث آرد چو طوطی را شکر

غرقه گردد بامدادان هر ستاک گلبنی

بر مثال خاطر مداح میر اندر گهر

میر میرانشاه بن قاورد بن جغری که اوست

در جهان دولت ارکان ، بر سپهر دادخور

آن کریم باتوان ، آن چیره دست بردبار

آن جواد بی ریا ، آن پادشاه بی مکر

گرچه نیکو سیرتی را بر خرد باشد بنا

سیرت آموزد خرد از خلق آن نیکو سیر

گر بخواب و خور نبودی پیکر او را نیاز

از ملایک حکم کردندی مرو را نز بشر

همت عالیش پنداری اثر دارد همی

چون دعای مستجاب اندر قضا و در قدر

جود حاتم را در اخبار و سمر خوانم همی

رتبت لفظ حقیقت نیست جاری در ممر

جود او را نی بچشم سر عیان بینی همی

یک عیان نزدیک من فاظل تر از سیصد خبر

گرچه بر هر نیک و بد پیروز باشد روزگار

روزگار از رای او خواهد بپیروزی نظر

گر بیاد مهر او صورت بسنگ اندر کنی

بی گمان از یاد مهرش جان پذیر آید صور

قدر او را در علو با آسمان کردم قبای

آسمان در زیر دیدم قدر او را بر زبر

ای رزانت را زمین و ای سخاوت را سحاب

ای لطافت را روان و ای شجاعت را جگر

ای ستوده چون دیانت وی گرامی همچو دین

ای بپاکی چون هدایت وی بنیکی چون هنر

ای مبارک چون علوم و ای محقق چون خرد

ای خجسته چون سخاوت وی همایون چون ظفر

ای حیا را همچو عثمان وی شجاعت را علی

ای دیانت را چو بوبکر ، ای صلابت را عمر

ای نموداری زیک لفظ وفاق تو بهشت

وی نشانداری زیک حرف خلاف تو سقر

اندر آن وقتی که باشد پرخطر ناوردگاه

از سنان نیزۀ خطی روانها در خطر

از بسی اعلام گردان بیشه ای گردد هوا

جانور کردار شیران اندرو ناجانور

آن پسر کو را پدر پرورده باشد در کنار

گر بکشتن دست یابد دست یازد بر پدر

نم بگیرد چشم مرد از شرم چون گوهر و لیک

خون چنان راند که در شمشیر نم گیرد گهر

بر کمرگاه سواران بگذراند شست تو

هر خدنگی کان بهیجا بر کشیدی از کمر

چون سراپای اندر آهن دید خصمت مر ترا

پای ننهد پیش و دیگر پای نشناسد ز سر

در سخاوت آفتابی ، در توانش روزگار

در کفایت چون سپهری در سعادت چون قمر

کمترین شرحی که در نوعی براند لفظ تو

عالمی باشد ز علم اندر بیانی مختصر

چون قوافی را بنام تو بنظم اندر کشم

پرده بندد از معانی بر قوافی صد حشر

آن کسی جوید ترا کو جست خواهد جاه و نام

کز درخت خدمت تو نام و جاه آید ثمر

گاه را شایسته ای مانند عقل اندر دماغ

جاه را بایسته ای مانند نور اندر بصر

عنبر آگین گردد از خلق تو فکرت در دماغ

گوهر آگین گردد از مدح تو معنی در فکر

از غرایب وز غرر در مجلس ار لفظی رود

از غرایب لفظ تو خالی نباشد وز غرر

ای خداوندی که برگیرد همی یک بارگی

از جهان خیر جودت نام فقر و بخل و شر

خدمت مستقبل من بنده زین بهتر بود

خدمت حالیت این زینسان که آمد مختصر

تا همی گردد زمان و تا همی پاید زمین

تا همی گرید سحاب و تا همی خندد خضر

کام یاب و کام ران و شادباش و شادزی

زی خوش انگشتان بپوی وزی دل افروزان نگر

جشن نوروز و سر سال نوت فرخنده باد

سال و ماه و روز و شب از یکدگر فرخنده تر

شمارهٔ ۱۱

عید شاداب درختیست که تا سال دگر

از گل و میوۀ او بوی همی یابی و بر

بوی آن گل بترازد چو خرد کار دماغ

بر آن میوه بتازد چو خرد سوی جگر

زین گل و میوه همان به که یکی گیرد بار

زین گل و میوه چه گویی که چه باشد خوشتر؟

عید را دستخوش خویش گرفتیم و ازو

میوه و گل بجزین گونه نخواهیم دگر

ما برینیم و برین نیز بپرسیم از شاه

شاه ما نیز همانا که برینست مگر

عید هر سال برآورد و برآورد امسال

خلعت شاه منست ، آن ملک شیر شکر

اصل تأیید و بزرگی و سعادت بادت

خلعت خسرو دارا دل افریدون فر

هفت چیزست کجا رتبت مردست ازو :

کله و اسب و قبا ، گرز و کمر ، تیغ و سپر

ملک شرق بیاراست بدین هفت ترا

چون ترا دید بدین رتبت مردی در خور

ز انکه در بزم سرافراز کلاهی و قبا

ز آنکه در رزم فرازندۀ تیغی و کمر

خواست تا اسب ترا بنده بود باد صبا

خواست تا ساز ترا بوسه دهد شمس و قمر

گر ملک بود مراد تو که آید بهری

آمد آن شاه کنون ، ز آنچه بجستی برخور

ای گه عشرت تو بزم ترا فتنه روان

وی گه کوشش تو رزم ترا بنده جگر

ای بهنگام سخاوت چو بتابی خورشید

وی بهنگام قساوت چو بسوزی آذر

حرکات تو گه رزم سبک روح چو سیم

سکنات تو گه بزم گرانبار چو زر

ای سوی لشکر بدخواه شتابان کشتی

وی گه حملۀ بدخواه درنگی لنگر

نیک دانی که بیک ساعت این نظم رهی

دوش ، برپای ، همی گفت ، شراب اندر سر

عذر من بنده ازین نظم سبک مایه بخواه

تا بشعری شکنم تازه بفردا دفتر

تا نیاید بگه فصل زمستان نیسان

نا نیاید بگه ماه حزیران آذر

هم چنین شاد و دل افروز همی باش بکام

یک تن از لشکر تو بر همه خصمان لشکر

شمارهٔ ۱۲

بفال سعد و خجسته زمان و نیک اختر

نشسته بودم یک شب بباغ وقت سحر

ز باختر شده پیدا سر طلایۀ روز

کشیده لشکر شب جوق جوق زس خاور

فلک چو بیضۀ عنبر نمود و انجم او

چنانکه یار کنی سند روس با عنبر

بنات نعش تو گفتی که باشگونه همی

نمود صورت صادی ز هفت دانه گهر

درست گفتی نار کفیده بد پروین

بجای پوست زمرد ، بجای دانه درر

زحل چو ناوک بیجاده رنگ با سوفار

فرو نشسته بروی کبود فام سپر

مجره در فلک ایدون چو سبز دریایی

فگنده تودۀ کافور فام کف بر سر

چنان قطار حواصل نشسته در دریا

گشاده بر سر دریا یکان یکان شهپر

چنین شبی که رخ صبح و زلف شب در وی

همی نمود مرکب بهم صفا و کدر

زبان من شده از طبع من ستاره فشان

دو چشم من شده اندر فلک ستاره شمر

یکی ستاره مدیح شه بزرگ عطا

دگر ستارۀ روشن سپهر تیز ممر

بعقل عالی در هر دوان همی شمرم

کزین دو نوع ستاره کدام عالی تر ؟

فکر چو بستۀ آن حال طرفه کرد مرا

ببست خواب سحر بر دلم مجال فکر

بخواب دیدم کز آسمان همی گفتند

مرا بلفظ دری مشتری و شمس و قمر

که : ای بجان و بتن بندۀ شهی که ازوست

فروغ تاج ونگین و جمال جاه و خطر

ترا چه خدمت سازیم ؟ تا که کردی تو

مدیح خسرو ما را نسب بیکدیگر

در آفرینش ما آن غرض بد ایزد را

که این جمال بیابیم در کمال مگر

میان بخدمت شه بسته ایم و دربندیم

اگر بخدمت باشیم شاه را در خور

از آنکه بر زر و سیمست نام او منقوش

شدست گونۀ اجر ام ما چوسیم و چو زر

وزان سبب که بپیکر برند سجده ورا

برشک باشیم اندر فلک ز دو پیکر

وز آنکه تابش خور معتدل ستوده ترست

بود بطالع او اعتدال تابش خور

از آسمان و ستاره است حکم حال ملوک

ورا ستاره غلامست و آسمان چاکر

نیوفتاد مرین شاه را جز از سفری

کس از شهان و بزرگان ببد نداشت سفر

بآب دریا بنگر که تاز موضع خویش

سفر نکرد نیامد ازو پدید گهر

وگر گمان توایدون بود که او ضجرست

ملوک رنجه ندارند طبع را بضجر

زمانه آذر و طبع ملوک یاقوتست

کسی نبیند یاقوت تفته در آذر

شگفت و خیره بماندیم تا کجا بهری

بمانده دل بغمان در نژند و جان مضطر

چهار بار شدی سوی بلخ و هر باری

بنوع طرفه شود مانعت قضا و قدر

یقین بدان که درین بار خیر مانع نیست

بلی که مانع تو هست عین صورت شر

هری که حضرت شاه تو بود چونان بود

کزو زدند مثل زیب را بهر محضر

کنون که حضرت شاه تو زو گسسته شدست

گسسته گشت ازو نوروزیب و رونق و فر

وگر ز تنگی دستت عذر تو ظاهر

خدای بر تو نبندد همی بروزی در

وگر درازی را هست عذر و دشخواری

نه طول چرخست این و نه سد اسکندر

و گر هوای تبار و گهر بساده دلی

همی ز عزم سفر خواندت بعزم حضر

خدایگان تو با تو بخوبی آن کردست

که نسبت تو ندیدند در تبار و گهر

جز از گریستن بیهده ز تنگدلی

همی نبینم انواع خدمت تو دگر

گشاده کن دل و این بیهده غمان بگذار

میان ببند و بدرگاه شهریار گذر

ابوالفوارس خسرو طغانشه آن ملکی

که آسمان فخارست و آفتاب هنر

گزیده شمس دول ، شهریار زین ملوک

خدایگان عجم ، پادشاه دین گستر

برای وحلم و بجود و کفایت افزونست

ز آسمان و ز خاک و ز آب و از آذر

چو عیش خرم خواهی مدیح او بگزین

چو حال فرخ خواهی بروی او بنگر

هزار عقل تمامست در یکی صورت

هزار جان لطیفست در یکی پیکر

اگر نه مجلس او را خدم ببایستی

نه فعل روح بدی در جهان ، نه شکل صور

ستاره و فلک الفاظ و همتش دیدند

یکی در آن شده مدغم ، یکی درین مضمر

بدان سبب که بناگاه خون نریزد شاه

صفیر تیرش گوید بدشمنان که : حذر

اگر ز آب روان دشمنش بدن سازد

شود ز آتش شمشیر شاه خاکستر

وگر بریگ عرب زیر پای اسمعیل

گشاد زمزم فرخنده داد ده داور

بپای قدر شهنشاه آسمان ببسود

گشاد بر در جنت ز فر او کوثر

ایا ستوده شهی ، خسروی ، خداوندی

که نعمت تو کند خاک خشک لؤلؤ تر

ز نوک کلک تو یابند نادرات خرد

ز زخم تیغ تو گیرند کیمیای ظفر

ایا محامد تو طبع راست را تحسین

ایا فضایل تو عقل پاک را زیور

اگر تو در خور همت ولایتی طلبی

هلال خاتم خواهی و آفتاب افسر

بدان گهی که ز آواز کوس و حملۀ پیل

بشکل روبه ماده شود شود غضنفر نر

کمانوران چو دو گوشه کمان خوارزمی

ز جنگ باز پس آیند هر زمان بی مر

کمان بدست و کمر بر میان زره بر تن

زره دریده ، شکسته کمان ،گسسته کمر

چو رایت تو بجنبد ، شها ، ز قلب سپاه

ز بیم زرد شود در کف یلان خنجر

ز درد ناله کند بر تن یلان جوشن

ز بیم نوحه کند برسر گوان مغفر

بنعره مریخ اندر فلک همی گوید :

زهی طغانشه الپ ارسلان شیر شکر

خدایگانا ، این هشت ماه بندۀ تو

چنان گذاشت که از خویشتن نداشت خبر

بحق حرمت تو ، خسروا و نعمت تو

که عبرت از من بیچاره مانده بد بعبر

بجای نور بد اندر روان من دژمی

بجای مغز بد اندر دماغ من اخگر

از آن قصاید پرگنده دفتری دارم

که خوانده بودم بر تاج خسروان ایدر

دلم بر آتش غم هر زمان که تفته شود

بآب دیده یکی بنگرم در آن دفتر

چو نام شاه ببینم چنان شوم گویی

که باز یافتم آن روزگار جان پرور

جز از مدیح توام نیست غمگسار مرا

بحق آیت فرقان و دین پیغمبر

همیشه تا ندمد از چمن همی لؤلؤ

همیشه تا نبود در صدف همی عرعر

بقات باد و بزرگیت باد و دولت باد

ستاره ناصح و دولت قرین ، ملک یاور

شمارهٔ ۱۳

همایون جشن عید و ماه آذر

خجسته باد بر شاه مظفر

امیر انشاه بن قاورد جغری

جمال دین و دین را پشت و یاور

خداوندی ، کجا کوته نماید

بپیش خطی او خط محور

اگر خورشید بودی دست رادش

شدی جرم زمین یاقوت احمر

زمین باران جودش گر بیابد

بجای سبزه روید از زمین زر

بدربند بجستان آنچه او کرد

مثالی کرده بد حیدر بخیبر

حنا و کوهۀ زین داشت شش ماه

بجای خوابگه بالین و بستر

درین شش مه زمانی برنیاسود

ز دار و گیر پیلان معسکر

بگرد اندر همی شد مهر پنهان

بخون اندر همی زد چرخ چنبر

ز بانگ کوس غران چشم کودک

همی احوال شد اندر رحم مادر

زبیم جان همی تن کرد پنهان

چو دراج از پس صید غضنفر

زمین دریای موج افکن شد از خون

درو کشتی سوار و کشته لنگر

اجل بازو زنان هرسو همی شد

بخون اندر ، چو مرد آشناور

جهانی دیده بر خسرو نهاده

بتیر و نیزه از دیوار و از در

ز شه برجی قضا را چرخ داری

ملک را یافت در میدان برابر

ز خون شمشیر هندی در کفش لعل

ز خوی خفتان رومی بر تنش تر

چو آتش چرخ را بر کرد و بشتافت

کز آتش بیند آن پاداش و کیفر

بزد بر بازوی بر گستوان دار

خدنگی راست رو ، بر گستوان در

ز زخم تیر تا پای خداوند

بدستی مانده بد ، یا نیز کمتر

بدیگر سو از آن سان تیز بگذشت

که از تیزی نیالودش بخون پر

ملک چون سرو و گل نازان و خندان

نشاطی باد پایی خواست دیگر

ملایک بر هوا آواز دادند

ز شادی وز شگفت : الله اکبر

ز فر ایزد و آثار دولت

نشانی باشد این واضح ، نه مضمر

دو پیکر بود : اسب و مرد جنگی

بسوزانی و تیزی برق و صرصر

بزخم اندر چه داند تیر بی جان

تفاوت کردن از پیکر بپیکر؟

در افسر در مکنون کی شناسد

که افسر چیست یا دارای افسر ؟

بگیتی ز آب و آتش تیزتر نیست

دو جان او بار سلطان ستمگر

سیاوش را و خسرو را نیازرد

چو فر ایزدی بود آب و آذر

تهور گر نه بد بودی ز شاهان

نه جوشن داردی در کین ، نه مغفر

چه باید مغقر از آهن مر او را

که یزدان داده باشد مغفر از فر ؟

ایا شاهی ، که شخصت را بیار است

بعقل و حلم یزدان گرو گر

فزون شد دولتت ، تا باز گشتی

ز جنگ سکزیان دیو منظر

تو ان بردن هنوز از جای جنگت

دریده زهرۀ سکزی بزنبر

از اکنون تا پسین روزی ز گیتی

بر آن خاک ار فرود آید کبوتر

ز بس آغار خون ، گردانه چیند

تبر خون رویدش در حلق و ژاغر

چنان کردی که در ایوان شاهان

بجای جنگهای رستم زر

ازین پس مرترا برزین نگارند

تن تنها دریده قلب لشکر

بعون زال و رخش و پر سیمرغ

ز یک تن کرد رستم پاک کشور

تو تنها با سپاهی گر بکوشی

چو قوم عاد بر بالی اشقر

چنانشان باز گردانی ، که از بیم

بردار سبق جوید از برادر

ترا سیمرغ و تیر گز نباید

نه رخش جادو و زال فسونگر

زمردی و جگر نگذاشت باقی

مصور بر تو ، ای زیبا مصور

شجاعت هدیه ای باشد خدایی

یلان را ، در دماغ و دل مستر

کسی رادرجهان ضامن نگیرد

بشخص فربه و بالای سنگر

بپیش شیر لاغر پیل فربه

چنان باشد که کوهی پیش یک ذر

ولیکن گاه کوشش بردارند

دوال از پیل فربه شیر لاغر

الا ای نامور شاهی ، که هستی

ز شاهان در هر انواعی مخیر

ز سهم افزای کاری باز گشتی

که آن نادیده ، کس را نیست باور

ز حرص کین برون نا کرده خفتان

ز خون دشمنان ناشسته خنجر

ز خون خوردن دلت ناسیر ، لیکن

ز خون در خنجرت سیراب گوهر

ز خفتان معصفر بند بگشای

ز ساقی باده ای بستان ، معصفر

بجای جوشن اندر پوش قاقم

بجای نیزه بر کف گیر ساغر

قدح بر کف نه و عبهر بینبوی

بر افروز آتشی چون چشم عبهر

اگر بستان آزاری بیفسرد

ز آذر بوستانی کن در آذر

درختان رز اکنون ، تانه بس دیر

یکایک زرد کرده سبز چادر

برین گردون دریا چهر از میغ

بپیوندد سماریهای عنبر

سماریهای عنبر چون گران شد

فرو بارد ز عنبر عقد گوهر

وزان باریدن گوهر بنیسان

بخندد باغ و بر بالا صنوبر

ایا شاهی ، که از نظم مدیحت

نگردد سیر طبع نظم گستر

مرا از نظم در خاطر عروسیست

که ازنام تو خواهد نقش وزیور

بقای ذکر مردم نظم عالیست

که دارد پای با ارکان و اختر

بسا کاشعار من در مدحت تو

بخواهد گشتن از دفتر بدفتر

الا تا هر درختی نیست طوبی

الا تا هر غدیری نیست کوثر

چو کوثر عمر وعیشت باد شیرین

چو طوبی شاخ بختت باد پر بر

شمارهٔ ۱۴

چه روز بود که آن ، ماهروی سیمین بر

برسم تعبیه بیرون گذشت بر لشکر ؟

حمایلی ز زر خسروانه اندر کتف

بلا رگی کهن آزموده اندر بر

برنگ چهرۀ من بر حمایلش کوکب

چو آب دیدۀ من بر بلارگش گوهر

بروی ماه بر ، از تیره شب نموده نگار

بسیم خام بر ، از زر پخته بسته کمر

بزلف وجعد کمندی نمود در زرهی

ز پیچ و حلقه خم اندر خم و سر اندر سر

ز نور روی در افشان و آخته قدر است

نه ماه و سرو وز ماه وز سرو نیکوتر

بچشم اندر بگذشت روی او ، گویی

پری بمهرۀ لبلاب در گرفت گذر

بزیر درقۀ پر کوکب اندرون بنهفت

ز بیم چشم بد ، آن روی چون گل پربر

عقیق فام شد از گونه کوکب سپرش

ز بسکه عکس برون داد روی او بسپر

ایا قمر خدماهی ، که نور خدترا

همی سجود برد نور زهرۀ ازهر

فراق روی تو بی زخم تیر کشت مرا

ترا ز کشتۀ خویش،ای نگار نیست خبر

خیال آن لب گوهر نمای در افشان

پدید کرد مرا در دو دیده کان گهر

ز بسکه نقش دو روی تو در دو چشم منست

همی سر رشک منقش کند ز دیده بدر

طلب کنم شکن زلف تو ز دیدۀ خویش

از آنجهت که بدریا درون بود عنبر

اگر چه جان مرا آسمان نشان کردست

بداغ هجر تو ، ای دل گشای جان پرور

چنان بجان من اندر نشسته ای گویی

که در خیال تو دارد نهان من پیکر

شنیده ام ، صنما ، من که بار مشک کنند

از آن جگر که ز آتش بدو رسید اثر

کنون بدیده در از بیم این اثر شب و روز

خیال زلف تودارم نهان ز خون جگر

تن مرا ز دل و چشم من فزود فراق

بآب و آتش دادی که : رو بسوز وببر

تنی چو شوشۀ زر کرده ام دراین معنی

کز آب و آتش نقصان نیافت شوشۀ زر

خیال عبهر مشکینت،ای صنم بنمود

در آتش دل من بوستان پر عبهر

اگر شد آتش ریحان بگرد گرد خلیل

منم بمعجزۀ او کنون خلیل دگر

نه بس بود که مرا عشق توگرامی کرد

بمعجزات گرامی خلیل پیغمبر

تو آن بتی ، که زرویت همی خجل ماند

نگار خامۀ مانی و لعبت آزر

نظر ز روی تو خواهد نکویی از هر باب

چنانکه دانش خواهد ز رای خواجه نظر

ابوالحسن علی بن محمد ، آنکه ازوست

کمال دولت واصل سخا و قدر خطر

خدایگانی کز جاه او شرف خواهد

بکامگاری سیر ستاره در محور

زرای و طبع و دلش روشن و بلندو قویست

ثبات عقل وره صحبت و کمال هنر

ایا ستوده سیر مهتری ، که نور خرد

همی ز نور تو آموخت اختیار سیر

مخالف تو اگر سر ز امر تو بکشد

بحلق در ، رگ شریان او شود نشتر

ز دست شوی تو و چوب تازیانه تو

نهال طوبی رستست و چشمۀ کوثر

تو آن کسی ، که ز بس روشنی : سجود برد

خیال رای ترا ، اندر آسمان ، اختر

خجسته کلک گهر بار عنبر افشانت

همی ز عنبر و گوهر برد حروف و سطر

هزار بار بروزی بحد تاریکی

بتاختن شود وگوهر آورد بی مر

اگر تناسخ حق نیست ، پس ز بهر چرا

درین زمانه پدید آمدست اسکندر؟

ایا بزرگ عمیدی ، که از معانی خوب

عروس نظم پذیرد ز مدح تو زیور

از آن جهت که بپیکر ترا اسجود برند

بنور عالی همراه جان سزد پیکر

طبایع ار نه بترکیب تو شریف شدی

نیامدی ز طبایع پدید شکل صور

عیال گشت فلک بر بقای دولت تو

عرض عیال بود لا محاله بر جوهر

قمر ز اسب تو آموخت سیر وزین معنی

سریع تر بود از هر ستاره سیر قمر

فری ز نعل سمندت ، که روز تک شررش

در اوفتد بعدو ، چون بسندروس شرر

دعای صالح را ماند او،که آب حیوة

بسان ناقه برون آید از میان حجر

ببین سه میخ بنعلش در ،ار ندیدستی

بروی ماه نو اندر ، نشانده دو پیکر

خدایگانا ، این دولت بلند ترا

مدد ز طالع سعدست و خالق اکبر

مخالف تو ، ترا با خود ارقیاس کند

فراخ دریا داند همی چو تنگ شمر

میان عنبر و خاکستری اندرون فرقست

اگر چه عنبر باشد برنگ خاکستر

زر و سرب دو گهر بود ، آنکه فرق شناخت

ز زر کلاه شهان کرد و از سرب لنگر

ز روی شکل و صور آدمی چو یکدگرند

نیند باز بحکم ازل چو یکدیگر

بلی نعامه و طوطی دو طایرند ، ولیک

غذای این شکر آمد ، غذای آن اخگر

همیشه تا که بکف ناید و برون ناید

ز سنگ تابش ماه وز خاک چشمۀ خور

بفرخی و بپیروزی و ببهروزی

ز مال و نعمت و از روزگار خود بر خور

شمارهٔ ۱۵

از آن دو عارض سوسن نمای لاله اثر

بنفشه‌وار فرو برده‌ام به زانو سر

ز فرقت رخ او بسکه خون همی بارم

بسان چشم همایست چشم من بصور

بنفشه رویم و سیمین سرشک از آنکه بتم

ز سیم خام برآرد همی بنفشۀ تر

عدوی عنبر و خصم شمامه گشتم ، از آنک

شمامۀ ز نخش گرد گیرد از عنبر

غلام آن لب چون گوهر بدخشانم

بدست صنع نهاده دروسی و دو گهر

لبش ز گوهر و بیجادۀ بدخشانی

بطبع لعل تر آمد بسی و شیرین تر

اگر بخون من بی گناه قصد کنی

مکن بتا ، حذر از خون بی گناه ، حذر

و گر ز داوری خون من نیندیشی

خدای عز و جل بس میان ما داور

اگر چه بی طربم در غم تو ، بس باشد

مدیح میر بسوی طرب مرا رهبر

امیر احمد بن عاصم آنکه همت او

همی گواژه زند بر بلندی محور

گمان من به حقیقت چنین بود که یکی‌ست

سخای او و طلب کرده‌های اسکندر

شمارهٔ ۱۶

بار دیگر بر ستاک گلبن بی برگ و بار

افسر زرین بر آرد ابر مروارید بار

گاه مینا زینت آرد زو نگار بوستان

گاه مرجان زیور آرد زو عروس مرغزار

غنچه سازد باغ را پر گلبن از مینا و زر

لاله سازد کوه را پر پشته از شنگرف وقار

دست سوسن نقرۀ نا پخته دارد دست بند

گوش گلبن لولوی ناسفته دارد گوشوار

در ع قطران حلقه از دریا بپوشد آسمان

برگ مرجان کوکب از خارا بر آرد کوهسار

لشکر انجم نهاد لاله بنماید ز سنگ

رایت خورشید پیکر گل برون آرد ز خار

از دهان لاله چون بیرون درخشد زلف شب

نرگس از دل شمع سوزان بر سر آرد صد هزار

خرمن مرجان و مینا هر کجا چشم افکنی

بر شکتست از چمن ، یا بردمیدست از چنار

از بنفشه مشکبوی ولالۀ لؤلؤ نسب

قطره سازد چشم عاشق ، حلقه گیرد زلف یار

آب دریا در گلستان آتشی افروختست

ابردود و لاله اخگر ، خوید عکس و گل شرار

گر بر ابراهیم ریحان گشت آتش طرفه نیست

طرفه کز ریحان همی آتش فروزد نوبهار

بوستان از چشم ابرو دست باد اندر چمن

حله دارد در شقایق نقش دارد در نگار

دست شاخ از گل منقش چون دم طاوس نر

روی ابر ار ژاله پر کوکب چو پشت سوسمار

از نسیم باد دارد غنچه عنبر در دهن

وز سرشک ابر دارد لاله لؤلؤ در کنار

خوید سبز و خرم و گلبوی ، پنداری مگر

خرمی از طبع پاک خواجه دارد مستعار

مفخر ملکت ، امین دولت عالی ملک

مرکز ملت ، ظهیر ملک کافی شهریار

معدن احسان سعید بن محمد کز دلش

مایۀتدبیر برخیزد چو از دریا بخار

پیش حلمش کوه خاک و پیش جودش آب ابر

پیش خشمش باد برق و بیش طبعش نور نار

چون گمان پیش یقین و چون عیان پیش خبر

چون خطا پیش صواب و چون هدر پیش وقار

سهمش از آثار خشمش هر کجا یابد گذر

نامش از کردار خوبش هر کجا گیرد گذار

این چو زر شادی فزاید در درون تنگدست

وآن چو می بی هوشی آرد در دماغ هوشیار

سهم او دارد نهان و خشم او آرد پدید

زخم در چنگال شیر وز هر در دندان مار

آنکه بوسد دست او هرگز نباشد تنگدست

وآنکه جوید سور او هرگز نباشد سوکوار

آفتاب ار سر بپیوستی بپای همتش

از فلک کردی ، نه از خاک دژم ، زر عیار

عار دارد جان از آن فخری که نه زآیین اوست

هیچ کس نشنود فخری را کز و دارند عار

کی شمار اختران داند مهندس بر فلک

چون نداند بر زمین یکروز جودش را شمار

دست دریا موج او دارد یکی زرین صدف

کرده از ابر سخا دل پر ز در شاهوار

آب سیری ، مرغ سانی ، خاک جنسی ، مار فش

زرنمایی ، سیم شکلی ، در فشانی مشکسار

چون ضمیر عاقلان اندر خرد دارد گذر

چون دعای مستجاب اندر قضادار مدار

در نمایش زر پخته دارد اندر سیم خار

در گدازش در روشن دارد او در مشک تار

تن نهان در زیر روی و سرد و ان در پیش چشم

روی زرد و چشم گریان ، سرنگون وتن نزار

بی سخن لفظ آزمای و بی خرد معنی پژوه

بی روان جنبش نمای و بی زبان پاسخ گزار

نوک او هنگام رفتن باد را تلقین کند

سیر آن اسبی که خاک از نعل او گردد شیار

آب گردش مرکبی کز چابکی هنگام تک

نعل سخت او ز خاک نرم انگیزد غبار

سیر آب وآتش و ماهی و مار از وی برند

ژرف رود و پهن دشت و تند کوه و تنک غار

خرد موی وزاغ چشم و پهن روی و گرد سم

تیز گوش و دوربین وره نورد وراهوار

آب با وی در شتاب و خاک با وی در درنگ

چرخ با وی در نبرد و ابر با وی در شکار

گاه رفتن،گاه بودن ، گاه جستن ، گاه تک

کند و سست و تند و تیز و رام و نرم و سهل و خوار

ای خداوندی ، که دولت را تو کردی نامجوی

وی سرافرازی ،که دانش را تو ماندی یادگار

ای ز هر دستی که دراندیشه آید پیش دست

وی بهر کاری که در امید گنجد کامگار

گر ز اخلاقت مرکب پیکری کردی فلک

بی گمان جان مصور دیده بودی روزگار

اختیار تست جود خواسته بخشی بجبر

زین نکوتر کش نبیند حکم جبر و اختیار

گر نکردی چرخ پیدا دست گوهر بار تو

مر زبان را الفظ بخشش نامدی هرگز بکار

دشمنت را روز محنت یادگار دولتست

زان سبب کایین روز هجر باشد یادگار

خصم چون نهر اسد از تو ؟ کز حریر کلک تو

گرددش خرد استخوان در تن چو تخم کو کنار

خاک ناساید چو چرخ،ار خاک را گویی : برو

چرخ نشتابد چو خاک ، ار چرخ را گویی : بدار

روز دشمن پست وزیر تخت تو بخت بلند

سر نشیبی های تخت اندر بلندیهای دار

گر بود خاک گران را ازسبک طبع تو بهر

ور بود چرخ سبک را از گران حلم تو بار

مایۀ خاک گران را این بپراند سبک

جرم گردون سبک را آن نگیرد استوار

دست تدبیرت ،خداوندا،عروس ملک را

بس نو آیین ز یوری بستست خوب و ساز وار

چو بطبع اندر مروت ، چون بعقل اندر هنر

چون بمغز اندر سماع و چون بجام اندر عقار

تا ازین در دری چون خامه لشکر افشان کنی

از فصاحت گویی اندر خامه داری ذوالفقار

زخم گرز و آب تیغ ار آبروی ملکت اند

جان برند و سر ستانند این و آن در کار زار

بر گذارد رای تو هر ملک را بی گرزو تیغ

سهم تیغ آبداده زخم گرز گاوسار

گر نه عقلی چون پدید آری کژی از راستی ؟

ور نه جانی چون کنی پنهان دانش آشکار ؟

از نهیب تیغ آتش رنگ آتش سیر تو

آب گردد گوهر اندر روی تیغ آبدار

از خمیر روشن تو تیره جان دشمنست

ساعتی باشد که سیصد ره بخواهد زینهار

ای خداوند خداوندان ، ز یاد مدح تو

دیبهی با فم بجان اندر ، همی بی پود و تار

چون ببارد ابر فکرت قطره بر دریای لفظ

در معنی بر کشم مدح ترا غواص وار

خدمتی سازم ، کجا مرد سخندان اندرو

چون کند وقت سخن اندیشه ، دارد اعتبار

تا بهار از شاخ مرجان لاله بنماید بباغ

تا خزان از عقد لؤلؤ دانه رویاند ز نار

باد چشم حاسدت نار کفیده بی خزان

باد روی ناصحت باغ شکفته بی بهار

شمارهٔ ۱۷

عید مبارک آمدو بر بست روزه بار

زان گونه بست بار که پیرار بست و پار

در طبع روزه دار گه آمد که هر زمان

میل شراب دار کند طبع روزه دار

بی شک بطبع عید خوش آیدش آنکه او

در باغ گل نماید و در راغ لاله زار

در دست ازو ستاره و دو چشم ازو فروغ

در طبع ازو سخاوت و در مغز ازو بخار

بی نو بهار بیند ازو دیدۀ طرب

در باغ جام تازه گل سرخ کامگار

بر دست لاله کارد و بر رخ زند فروغ

در طبع آتش آرد و بر سر زند شرار

باد بهار چونکه ازین پس بروز چند

صحرای نو بهار نماید چو قندهار

زلف بنفشه تاب در آرد ببوستان

گه زار زار مرغ بنالد بمرغزار

گه پوی پوی پر در آرد ببوستان

رخسار لاله رنگ برآورد بکوهسار

مرجان فروغ لاله برون آید از چمن

مینا نهاد برگ برون آید از چنار

در بوستان نهند بهر جای مجلسی

چون طبع عشق پرور و چون خان شاد خوار

غلتان میان تودة گل عاشقان مست

از غم کنار کرده و معشوق در کنار

گه لب بسوی باده و گه دست سوی گل

گه گوش سوی بربط گه چشم سوی یار

دانم که نوبهار چنینست و بیش ازین

با هجر یاربهره ندارم ز نو بهار

خودکام و بردبار دلی دارم ، ای عجب

فریاد و جور ازین دل خودکام بردبار

صدبار گفتمش که ، چو کار تو نیست عشق

ره باز جوی و رخت بپرداز و سر مخار

امروز مهر بیشتر آرد همی ز دی

و امسال عشق بیشتر آرد همی ز پار

ای دل ، بعاشقی چه شتابی ؟ عنان بکش

و آن عشوه های عشق بیک ره فروگذار

تا کی هوا ؟ حدیث مه نیکوان ببر

تا کی غزل ؟ مدیح سر خسروان بیار

زیبا همام دولت و فرخ جمال دین

کورا گزید دولت و دین کرد اختیار

میرانشه بن قاورد ، آن خسروی کزوست

میری و خسروی طرب افزای و نامدار

بر طبع ورای اوست کم و بیش راگذر

بر خشم و حلم اوست بد و نیک را گذار

در خشم او سیاست و بر عفو او امید

در رای او براعت و در طبع او وقار

ای روزگار بندۀ رای تو روز عزم

وی آفتاب چاکر روی تو روز بار

از جود دست تو عجب آید مرا همی

تا بر عنان چگونه کنی دست استوار ؟

گر زتو بندنایبه بگشاید از فلک

تیر تو برج کنگره بردارد از حصار

مانند تو سوار ندیدست روز جنگ

الماس آب چهره و شبرنگ را هوار

در دامن فنا ز نهیب تو گم شوند

گردان کار دیده و شاهان کامگار

مر دشمن ترا دو لقب داد آسمان

دون همت نگونه و بدبخت خاکسار

ز آسیب نعل خنگ تو اندر زمین جنگ

بر آسمان زمین دگر سازد از غبار

از بهر آنکه مار بپیچد چو رمح تو

در طبع و جان سرشت خداوند سهم مار

خصم تو و کمان تو بر یکدگر بجنگ

بیدل دو عاشقند بهجران بسنده کار

ورنه چرا گمان تو بر دست تو بدو

پیکان آبداده فرستد بیاد گار؟

گور افکند بباد و سوار افکند بعکس

تیغ تو در نبرد و سنان تو در شکار

گردافکنی که با تو بمیدان برون شود

بر وعده گاه مرگ نهد جان بانتظار

با سهم جنگ تو ز نهیب کمند تو

از حلقۀ کمر بهراسد دل سوار

در شعر چون بنام تو بندند قافیت

فارغ شود سخن ز مجازات و استعار

گر عکس تیغ تو بهوا روشنی دهد

ارواح کشتگان شود اندر هوا فگار

ای آفتاب گاه سعادت که جاه را

دوران آسمان چو تو ننمود شهریار

در جشن روز عید می لعل فام خواه

بگزار در مراد چنین جشن صد هزار

زان می ستان کجا شود از رنگ و بوی او

باد هوا و خاک زمین لعل مشکبار

در طبع تو ز رنگ و فروغ از ره خرد

دارد چهار چیز درو نسبت از چهار

یاقوت گل فروغ و گل ارغوان نسب

بیجادۀ معنبر و مرجان لاله کار

تا تاج و بند تلخ و خوش آید برخرد

تا تخت و دار نیک و بد آید بهوشیار

با تاج باد ناصح تو بر فراز تخت

با بند باد حاسد تو بر فراز دار

شمارهٔ ۱۸

چون چتر روز گوشه فرو زد بکوهسار

بر زد سر علامت عید از شب آشکار

هر کوکبی بتهنیت عید بر فلک

در زیور شعاع برآمد عروس وار

چون بر فراخت عید علامت بدست شب

نوروز در رسید و علمهای نوبهار

باد صبا مقدمه بود از سپاه گل

لشکر همی کشید بهر کوه و هر قفار

چون گوشۀ علامت عید از فلک بدید

اندیشه در گرفت و فرو شد باضطرار

تافر خجسته رایت نوروز در رسید

از گرد راه با علم و خیل بی شمار

باد صبا بیامد و خدمت نمود و گفت :

کای جان لهو و کام دل و سعد روزگار

آگه نه ای که عید همایون ببندگیست

درگوش چرخ کرد زر اندوده گوشوار

گر ما بپیش لشکر او بر گذر کنیم

هم جای فتنه باشد و هم بیم کارزار

نوروز ماه گفت : مرا با خجسته عید

شرطیست مهر پرور و عهدیست استوار

ز ایدر عنان بتاب و بدو بر پیام من

بنشین ، بگو و بشنو ، برگرد و پاسخ آر

ز اول زمین ببوس و ثنا خوان و پس بگوی :

کای رایت سعادت و فهرست افتخار

بخرام سوی من ، که ز بهر خرام تو

بستم هزار قبه ز کشمیر و قندهار

با تختهای جامۀ دیبای شوشتر

با عقدهای لؤلؤ دریای زنگبار

بر گرد گرد قبه گروه از پی گروه

مرجان سلب پیاده و مینا سنان سوار

مرجان گرفته در لب و زنگار در قدم

شنگرف سوده بر رخ و در دل نهاده قار

رایاتشان ز تودۀ یاقوت شب چراغ

اعلامشان ز دانۀ لؤلؤی شاهوار

از بهر آنکه چون سوی صحرا برون روند

بر روی خاک تیره بسازند رهگذار

در سپید ابر فرو ریزد از دهن

مشک سیاه باد برافشاند از کنار

بیجاده حقه حقه بسایم ببوستان

پیروزه حلقه حلقه بر آرم ز جویبار

هم چهره های سرخ برون آرم از چمن

هم بیخهای سبز برون آرم از چنار

سیماب چون بلور فرو ریزم از هوا

شنگرف چون عقیق بر آرم ز شاخسار

زنگار و سیم خام فشانم زبار و برگ

کافور و زر پخته نمایم ز برگ و بار

بر سایۀ سر تو ، بهر جا که بگذری

چتری زنم بنفش ز دیبای سبزکار

مشک سرشته در دل بیجاده افکند

دست زمین ز بهر تو برطرف مرغزار

از بهر مدحت تو زبان سازد از عقیق

اندر دهان غنچه گل سرخ کامگار

زان پیشتر که به سر حراقۀ فلک

خورشید تیغ بر کشد از تیغ کوهسار

بخرام ، تا پگاه بآیین بندگی

هر دو بهم رویم بدرگاه شهریار

شمس دول طغانشه ، زین امم کزوست

ایام شادمانه و افلاک بختیار

از خشم اوست آتش سوزنده را شتاب

و ز حلم اوست خاک گراینده را وقار

زرین شود زمانه ، گر از بحر دست او

کمتر ز ساعتی بهوا بر شود بخار

با بوی گرد لشکر او آهوان هند

بر دشت ترک نافه همی بفگنند خوار

گر بشنود پلنگ امین خدنگ او

هر سال پوست بفکند از تن بسان مار

از بیم شیر رایت او شیر دست کش

در صورت گوزن همی گردد آشکار

ای آفتاب بخشش و شادی بروز بزم

وی آسمان همت و رادی بروز بار

تا ز آب رنگ تیغ تو الماس بر دمید

الماس جز در آب نگیرد همی قرار

این مملکت گرفتن و این ملک داشتن

در گوهر شریف تو بنهاد کردگار

زخم درشت باید و پیکان سنگ سنب

تیغ بنفش خواهد و بازوی کامگار

سعهد سپهر مرکز شاهی و قطب ملک

زین چار نگذارند و داری تو هر چهار

تیغ تو برفگند و سنان تو بر درید

بر چرخ سیر انجم و بر کوه خاره غار

از ران و ساعد تو جهان در هم افکند

آن خنگ شیر زهره و آن گرز گار سار

بحریست همت تو سخارا ، سپهر موج

ابریست فکرت تو سخن را ، ستاره یار

از چنبر سپهر بخدمت فرو نشست

بر گوشۀ کلاه تو خورشید چند بار

وز فر خدمت تو کنون از شعاع او

لعل بدیع روید و یاقوت آبدار

گر عکس تیغ تو بهوا روشنی دهد

ارواح کشتگان شود اندر هوا فگار

خونی که از عدو بچکاند سنان تو

بر خاک سطرهای مدیحت کند نگار

شیری که گرد اسب تو بر سوی او نشست

هر چند گاه گیرد نافش بمشک بار

گر اشک دشمن تو بلؤلؤ صفت کنند

بیرون دمد ز لؤلؤ ناسفته نوک خار

سیمرغ پر ز پوست بمنقار برکشد

از بهر آنکه تیر ترا برشود بکار

در سایۀ سنان تو گردد گیاه سبز

رنگین چو لعل سوده و سوزنده چون شرار

آهو کزان گیا بخورد قطره های مشک

اندر دهان نافه کند دانهای نار

گر بشنود نهنگ بدریا ز زخم تو

چون خارپشت سینه کند پیش سر حصار

جان مخالف تو بصد میل بشنود

از کوهۀ سنان تو آواز گیرو دار

دندان بپنجه در دهن شیر بشکند

آن روبهی که از تو شود رسته در شکار

کان شیشۀ بلور شود در مسام سنگ

گر رای روشن تو کند بر فلک مدار

شاخ گیای زرد شود کیمیای زر

کز نعل مرکب تو نشنید برو غبار

ساز نشاط باید و آیین خسروی

ای شاه نامجوی ، بدین جشن نامدار

از بسکه تیغ جود تو در زر گذارد زخم

و ز بسکه کرد دست تو سیم سخا نثار

سیم از دل شکوفه برآمد بجای برگ

زر در دهان غنچه فرو شد بزینهار

چون روی لاله باد بشوید بچشم ابر

در هم زند بنفشه سر زلف تابدار

بلبل همی بنالد بر هجر یار سخت

قمری همی بگرید بی آب دیده زار

چون تودۀ عقیق یمانی بدست گیر

در ساغر بلور می لعل خوشگوار

از دست دلبری ، که بود سوی و روی او

بر مشتری بنفشه و بر ماه لاله زار

تا پنجۀ هزبر نگردد سرین گور

تا سینۀ صدف نشود پشت سوسمار

گیر و ببوس و بشنو و بستان ، بنه کنون

زلف و لب و سماع و می ، از سر غم خمار

شعر و سماع خواه و طرب جوی و باده خور

دینار و بدره بخش و جهان گیر و ملک دار

شمارهٔ ۱۹

خوش و نکو ز پی هم رسید عید و بهار

بسی نکوتر و خوشتر ز پار و از پیرار

یکی ز جشن عجم جشن خسرو افریدون

یکی ز دین عرب دین احمد مختار

جهان بسان یکی چادری شدست یقین

کجا ز عید و ز نوروز پود دارد و تار

ز روی پیری گلزار چون زلیخا بود

دعای یوسف گشت آب و ابر در گلزار

اگر نسیم گل نو چو خضر در سفرست

ردای خضر چرا بر سر افگنند اشجار ؟

چو میغ گوشۀ چتر سیه برافرازد

بآسمان کبود از میان دریا بار

خدنگ بارد بر آسمان جوشن پوش

ز دامن زره زنگیان تیغ گزار

ز عکس لاله و از عکس سبزه بزخیزد

دو نیم دایره از روی ابر باران بار

گمان بری که ز بس سبزی و ز بس سرخی

که سبزی خط یارست و سرخی لب یار

بسان مهرۀ مارست شکل ژاله و زو

بشکل مار در آید بدشت سیل بهار

اگر ز مار همی مهره خاست ، از چه سبب

کنون ز مهره همی خیزد ، ای شگفتی ، مار ؟

چو پشت مشکین سارست شکل لاله و زو

چکان بسان نقطهای پشت مشکین سار

ستارگان بمجره ، درست پنداری

گل سپید برو آب زر برده بکار

دریده پیرهن سبز غنچه بر گل زرد

چنانکه طوطی بر زعفران زند منقار

ز باد چفته شود برگ زرد گل ، گویی

مگر کسی بفسان برهمی زند دینار

صبا بسوی گل سرخ برد وقت سحر

سماع بلبل روشن روان ز شاخ چنار

درید لالۀ کوهی نقاب زنگاری

چو شمع سوزان مومش سرشته بازنگار

تصوفست همانا طریقت گل سرخ

که بر سماع بدرید جامه صوفی وار

گمان بری که گه زخم بازوی خسرو

سنان لعل ز خفتان سبز کرد گذار

گزیده شمس دول شهریار زین ملوک

که دین و دولت ازو گشت جفت عز و فخار

ابوالفوارس خسرو طغانشه ، آن ملکی

که شاهی از اثر جاه او برد مقدار

خدایگانی ، کز قدر و جاه و بخشش اوست

مدار چرخ و سکون زمین و موج بخار

خصایلش همه تهذیب دانشست و خرد

جوارحش همه ترکیب بخششست و وقار

بسی بلیغ تر آید ز گفت افلاطون

اگر معانی یک لفظ او کنی تکرار

چه لفظ او بسخن در ، چه ابر گوهرپاش

چه سهم او بو غادر، چه شیر مردم خوار

ایا بزرگ عطا خسرو بزرگ اثر

و یا بلند همم سرور بلند آثار

ایا بنزد تو عاقل بلند و جاهل پست

و یا بپیش تو دانش عزیز و خواسته خوار

هر آن تنی که شراب خلاف تو بچشید

زهاب تیغ تو سازد سرش علاج خمار

مخالفان تو هر چند کآدمی گهرند

نه آدمی خردند و نه آدمی کردار

ز نسل آدم مشمارشان که نشاسند

زمی خمار و زطاوس پای و از گل خار

دل عدوی تو مانند سنگ مغناطیس

کشد سنان ترا سوی خویش در پیکار

بطبع و خلق هماییست تیغ تو ، که همی

بخاصیت شکند ز خمش استخوان سوار

چنان ببندد سهم تو خصم را گویی

که گشت موی تنش بر مسام او مسمار

هزار بار بهر لحظه ای فزون خواهد

ز شیر رایت تو شیر آسمان زنهار

عقاب آهن منقار تیر تست و شود

روان خصم ز منقار او بگونۀ قار

مرکبست ز بلغار و هند ، ز آنکه همی

سرش ز هند پدید آید و تن از بلغار

بچرم غرم و بشاخ گوزن بشتابد

بزخم غرم و بصید گوزن روز شکار

بنزد عقل چو هنجار زخم خواهد جست

چو نور عقل در آید براه بی هنجار

اگر عدوی تو ار شست بر گشاید تیر

بروید ، ای ملک ، اندر زه کمان سوفار

طلسم ساخت سکندر ، که مال گیتی را

بقهر بستد و در خشک خاک کرد انبار

اگر بسد سکندر درون بود زر تو

بطمع سایل بشکافد آهنین دیوار

شعاع دیدۀ آن کیمیای زر گردد

که دست راد تو بیند بخواب در ، یک بار

از آن جهت ، ملکا ، زرد گشت گونۀ زر

که با سخای تو از ذل خویش دارد عار

چو زر بسایل بخشی بدست خویش ببخش

که از نهیب تو گردد برو کآشفته نگار

حدیث میر خراسان و قصۀ توزیع

بگفت رودکی از روی فخر در اشعار

بدانچه داده بد او را هزار دیناری

بنا وجوب بهم کرده از صغار و کبار

تو در هری بشبی ، خسروا ، ببخشدی

زر مدور صافی دو بار بیست هزار

سخا و فضل و شجاعت ز تو جدا نشود

چو جان ز لفظ و خط از حرف و مرکز از پرگار

ز دست طبع و زبانت چنان گریزد بخل

که دیو از آتش ولاحول و لفظ استغفار

ایا شهنشه مردم شناس مردم دوست

و یا شهنشه چاکر نواز چاکردار

بگاه مدح تو گویی که روح روشن من

از این کثافت ارکان همی ندارد یار

چنان صفاوت مدح توام کند صافی

که در دو عالم سازد روان من دیدار

اگر روان و زبان مدح تو نگفتندی

نه با روان خردستی ، نه با زبان گفتار

برنج و سختی یک سال روز بشمردم

بغیبت تو در ، ای عالی آفتاب تبار

رهی ز دانش خواهیم یافت سخت آسان

پس از شمردن این روزگار بس دشوار

بدان دلیل که رامش همی شود ، ملکا

که با شکوفه تأمل کنی حروف شمار

خدایگا نا،آن روزگار کی باشد

که رایت تو زند در هری لوای شکار؟

ببینم آخر کز نعل سم مرکب تو

رسد ز خاک فراوان سوی ستاره غبار

هزار قبه شود بر مثال کوه بلند

بجلوه صف زده طاوس بر یمین و یسار

ز قبه های ملون بپای اسب تو در

بجای سیم و زر ، ای شاه ، جان کنیم نثار

خجسته روی چو خورشید تو همی بینم

گهی بمجلس بزم و گهی بصفۀ بار

همیشه تا نشود خاک چون سپهر لطیف

همیشه تا نکند کوه چون ستاره مدار

غلام و چاکر و فرمانبر و رهی بادت

بملکت اندر فغفور و رای و قیصر و شار

همیشه تا که جوانی و ملک بستایند

تو بادیا ، ز جوانی و ملک ، برخوردار

نگاهدار تو بادا خدای عزوجل

بسال و ماه و بنیک و بد و بلیل و نهار

باعتقاد من ، ای شاه ، و سوخته دل من

باستجابت پیوندد این دعا ناچار

شمارهٔ ۲۰

دی در آمد ز در آن لعبت زیبا رخسار

نه چنان مست بغایت ، نه بغایت هشیار

طربی در دل آن ماه نو آیین زنبیذ

اثری در سر آن لعبت زیبا رخسار

از خم زلفش برگ سمنش غالیه پوش

سر زلفینش بر برگ سمن غالیه بار

رنگ نو دیدم بر عارض رنگینش دویست

بوی نو یافتم از زلفک مشکینش هزار

لاله باروی درفشان وی اندر وحشت

مشک با زلف پریشان وی اندر پیکار

این همی گفت که : رنگ من از آن روی بده

و آن همی گفت که : بوی من از آن زلف بیار

آخته قدش و رویش چو بدیدم گفتم :

که همی سرو روان ماه تمام آرد بار

گفتم : این بار غم عشق تو آن کرد بمن

که نکردست بر آن گونه غم یار بیار

کس بزنهاری خویش اندر زنهار نخورد

زینهاریست دلم پیش تو ، ای بت ، زنهار

گر ترا میل بباده است هم آخر بر من

باده ای یابی و هم در خور او باده گسار

ور بنقل و می و بازی دل تو میل کند

می و شطرنج بدست آید و اسباب قمار

ای برخ باغ ، ز گریانی و از خندانی

چشم من ابر بهارست و رخت روز بهار

دانۀ نارش با من چو در آمد بسخن

ناردان کرد دلم را ز غم آن دانۀ نار

مرمرا گفت که : ای عاشق زار ، از پی من

چون تو بسیار بدست از غم من عاشق زار

مر ترا سیم عزیزست و مرا بوسه عزیز

اندرین باره ترا راست نبینم هنجار

عشق بازی و خود از بی درمی رنجه شوی

رو ببازی شو و خود را و مرا رنجه مدار

بر گل عارضم ار فتنه شدی بی زر و سیم

شکر کن کز کف دست تو برون ناید خار

یار تو سیم همی خواهد و تو بی سیمی

بحقیقت نشود پر ز چنین یار کنار

اندر اشعار گرفتم که تو خود رودکیی

من چه دانم که چه چیزست و چه باشد اشعار

کاغذ شعر نخواهم ، درمی خواهم نغز

قل هو الله بخط خوب برو کرده نگار

مرمرا این غزل عاشق و ارایچ مگوی

عشق را سود ندارد غزل عاشق وار

چون ازین گونه شنیدم سخن دلبر خویش

صبرم اندک شد و اندیشه و رنجم بسیار

طعنۀ دوست چنان زد شرری بر دل من

که زند آتش غم در عدوی خواجه شرار

شرف الدوله علی بن محمد ، که بدوست

قوت دولت و جاه حق و تمدیح فخار

آن خداوند که با همت و رایش ناید

نه ز افلاک نشان و نه زانجم آثار

خرد و همت او خالی و صافی کردست

سیرت او ز مجاز و سخن او ز عوار

گر تو خواهی که کمین لفظش تکرار کنی

منتخب کرده علوم حکما بی تکرار

ورنه مدحش بروان و بزبان گفتندی

نه روان را شرفستی ، نه زبان را مقدار

ای خداوند ، که از عدل تو و هیبت تو

پنجۀ شیر کند ناخن روباه شکار

زامن و عدل تو بصحرا ز پی دانه چدن

مخلب باز فرو ریزد و روید منقار

در دیار تو ، ز بس عدل تو ، ای خواجه ، کنون

آشیان سازد گنجشک همی دیدۀ مار

مردمی نام بری ، در فکر آید صفتت

دایره یاد کنی ، در فکر آید پرگار

جود تو نامتناهیست ، و گرنه ز چه روی

قوت عقل درو راه نیابد بشمار ؟

اثر روح همانا اثر جود تو شد

که طبایع اثر جود تو دارد بر کار

رسم و ترتیب تو گویی همه علمست و خرد

شخص و ترکیب تو گویی همه حلمست و وقار

هر دلی کو نه باقبال تو شادست ، فلک

زند از آهن ادبار بر آن دل مسمار

بر عدو چارۀ بخت تو چنان قوت کرد

که ببیچارگی خویش عدو کرد اقرار

گر بخامه بنگارند صفت دست ترا

شود از صورت او خامه پر از رنگ و نگار

بر تو دینار ز اشیای جهان خوار ترست

چه بدی کرد بجای تو ، ندانم ، دینار ؟

فخر عالم همه در جمع درم بسته بود

وین عجب تر که تو از جمع درم داری عار

تا کف تو عدوی ز رو در آمد ، شب و روز

زر و در از کف تو سنگ و صدف کرد حصار

نظم اشعار همه وصف شعار تو بود

تا بر اشعار ترا دادن مالست شعار

کر بدل فکرت قدر تو وجود تو کنم

دل پر اشکال فلک یابم و امواج بحار

ای خداوندی کز علم تو و بخشش تو

دانش و خواسته نزد تو عزیز آمد و خوار

اندرین خلعت فرخنده و تشریف ترا

مشتری کرد سعود از فلک خویش نثار

شرف خلعت تو شادی احرار آمد

که بدین خلعت و تشریف تو شادند احرار

غرض بخت چنان بد که مجسم بودی

تا بدی پیش تو و مرکب تو غاشیه دار

مه ببوسید سر گرد سواران ترا

چون سوی ماه شد از موکب تو گرد سوار

خلعتی خواهد پوشید ترا دولت تو

که بود پوش از فخر و ز پیروزی تار

هر که امروز بدین شادی تو شادان نیست

غم مرگ از دل و از جانش بر آراد دمار

تا همی دولت یکسان نبود با محنت

تا همی شادی یکسان نبود با تیمار

فتح را باد بدین درگه فرخنده سکون

بخت را باد بدین صدر گرانمایه مدار

شمارهٔ ۲۱

این بربطیست صنعت او سحر آشکار

و اندر عجب ز صنعت او چشم روزگار

چونانکه از چهار طبایع مرکبیم

ترکیب کرده اند طبایع درو چهار

عودست نام او و بدین سان که دید عود ؟

زین گونه برده عنبر و عود اندر و بکار

خوبیش بی قیاس و درو نقش بی عدد

نغزیش بی مثال و درو عقد بی شمار

آرامگاه این بود اندر کنار دوست

آواز او نشاط دل عاشقان زار

خرم تر از بهار سراید بزیر و بم

گه کینۀ سیاوش و گه سبزۀ بهار

بی در و گنج هرکه برو زخمه برزند

هم گنج گاو یابد و هم در شاهوار

از آسمان بهست ، که آواز زخم او

نوعی ز خدمتست گه بزم شهریار

جاوید بادشاه زمین و زمانه را

در گوش بانگ مطرب و در دست زلف یار

شمارهٔ ۲۲

بوقت صبح یکی نامه ای نوشت بهار

بدست ابر بسوی صبای عنبر بار

شگفت و خوب یکی نامه ای ، که هر حرفی

ازو شگفتی و خوبی همی نمود هزار

بجای حرف سطر در بیاض او شنگرف

بجای نظم سخن در سواد او زنگار

که ما بشرط امارت بباغ نامزدیم

بحکم جنبش دریای صاعقه کردار

بره شتاب نکردیم ، از آنکه نتوان ساخت

بساز اندک سامان لشکر بسیار

چو ما کرانۀ چتر سیه برافروزیم

بر آسمان کبود از میان دریا بار

خدنگ بارد ابر از مدار جوشن پوش

ز دامن زره زنگیان تیغ گزار

ز آب روشن سازیم بسد رنگین

ز خاک تیره برآریم لؤلؤ شهوار

ز شاخ بسد در لؤلؤ اوریم صور

ز عقد لؤلؤ در بسد افگنیم نگار

ز عقد لؤلؤ طاوس بر کند شهپر

ز شاخ بسد طوطی برون زند منقار

بباغ جامۀ تستر بود به از تستر

براغ مشک تتاری بود به از تاتار

ازین بدایع چندان که در توان گنجد

من آن خویش بیارم ، تو آن خویش بیار

ستاره بار و زمرد فشان و گر خواهی

ستاره ساز ز شاخ و زمرد آر ز بار

ستاره ای که زمه وقت نور دارد ننگ

ز مردی که ز درگاه فخر دارد عار

زنیل و مشک بپیوند درع داودی

ز در و مینا بنمای تیغ گوهر دار

بدرع مشکین از هیچ خصم مستان زخم

بتیغ مینا با هیچ کس مکن پیکار

شمارهٔ ۲۳

جشن و نوروز دلیلند بشادی بهار

لاله رخسارا ، خیز و می خوشبوی بیار

طرب افزای بهار آمد و نوروز رسید

باز باید شد بر راه طرب پیش بهار

مطرب از رامش چون زهره نباید پرداخت

ساقی از گردش چون چشم نشاید بی کار

شب و روز از می و شادی و سماع دلبر

نبود خوب تهی دست و دل و گوش و کنار

خاصه نوروز مرا گفت که اندر سفرست

این پیام از من در مجلس صاحب بگزار

که بهار آمد و از بهر عروسان چمن

با خود آورد بسی مرسله و تاج و سوار

همچو ملک از سر کلک تو جهان از پی او

هر زمان بینی آراسته تر کرده شعار

گاه در جلوه بگردند عروسان چمن

گاه در پرده بخندند بتان گلزار

دامن برقع هر لاله براندازد باد

گوشۀ هودج هر غنچه فرو گیرد خار

افسر خویش مکلل کند اکنون گلبن

کمر خویش مرصع کند اکنون کهسار

لاله را قیمت و مقدار نباشد پس ازین

که ز بس لاله ستان بر شد از وی مقدار

تا تویی بادۀ گلرنگ نباشی زین پس

تا تو یک ساعت بی جام نباشی هشیار

ورت از بلبل خیزد هوس این روزی چند

گوش زی نغمۀ این بلبل خوش الحان دار

بلبل بی پر و منقار ولیکن دمساز

ساق او بی پر و از تارک کرده منقار

آن کمانیست که بر حلق و سرین وزانوش

ساخته در هم تیر و هدفست و سوفار

آن نزاریست شده پوست بر اندامش خشک

شاید ار خشک شود پوست بر اندام نزار

اوست آن الکن با معنی و لفظ بی حد

اوست آن اصلع با طره و زلف بسیار

سخن از لفظ و زبان گوید چون خواهد گفت

هر زبانی را باید که شود لفظی یار

دل او تافته مانندۀ زلفین ویست

ورنه چون زلف بتان دلش چرا باشد تار ؟

همه اندام زبانست و بدین گونه بود

هر زبانی را در مدحت صاحب گفتار

عارض لشکر منصور سعید احمد

آنکه تیغ و قلم اوست جهان را معمار

آنکه در پرورش اوست فلک را تاکید

و آنکه در بندگی اوست جهان را اقرار

سخن ورایش دشمن فکن و نصرت یاب

قلم و تیغش کشور شکن و فتح شکار

خوب حالیست بدو ملک زمین را الحق

گرم کاریست بد و سعد فلک را نهمار

لفظ و دیدارش اندوه بر وشادی بخش

دست و انگشتش دینار ده و گوهر بار

خصل زوار درش هیچ نگردد محسوس

گر نباشد ز عطاهاش در آن خصل آثار

آسمان قدر شوی ، گر ز پیش جویی قدر

سو زیان بار شوی،گر ز درش جویی بار

حسن دانایان را هیچ نگردد محسوس

تا نباشد ز عطا ها ش در آن چیز آثار

چون عطایی را خدمت کند ، آن خدمت او

شرم دارد که عطایی بدهد دیگر بار

نگذاردش تواضع که نشیند بر صدر

یا بدان ماند کز صدر همی دارد عار

آلت حشمت چندان و تواضع چندین

آری افکنده بود شاخ که بیش آرد بار

ای بهار خرد از رای تو با تابش و فر

وی تر از سخن از لفظ تو پر نقش و نگار

مدد صحت از رأی تو باشد ، سهلست

گر شود مملکت از رنج ضلالت بیمار

نکند عمر قبول آنرا کو شد ز تو فرد

نکند بخت عزیز آن را کو شد ز تو خوار

گر کنند آینه اعدای تو از آب چو زنگ

ز آب چون زنگ خلاف تو بر آرد زنگار

گشته سیراب سنانیست ترا تشنه بخون

خورده زهر اب حسابیست ترا رمح گزار

کرده چون شاعر تشبیه حسامت بپرند

چون پرند او را دستیست بخون در آغاز

دست ابطال فرو کوفته با حربه بحرب

چو بجنگ اندر اسب تو بر انگیخت غبار

آن چه گر ز دست کزو گرد و هبا گردد کوه ؟

آن چه تیغست کزو برکۀ خون گردد غار ؟

در زمانی بجهان آن دو بگردند دلیر

وز جهانی بزمان آن دو بر آرند دمار

بر دل دشمن تاریک کنی روز دغا

ز آنکه تن باشد بی جان جسد جان او بار

ساخته کار قوی گشته ترا کار آموز

یافته دست قوی بوده ترا کار گزار

رنج نا کرده اثر در تو و با عزم نشاط

باز پرداخته چون مرد ز لهو از پیکار

ناز صدرایی بردن ز جهانی بر خصم (؟)

دل تهی کرده و نگذاشته ز ایشان دیار

گشته بر خوردار از رزم تو این خلق دژم

وز تو خلقی بسخای تو شده بر خوردار

تو چه ذاتی که هنر بی تو نگیرد قوت ؟

تو چه شخصی که سخابی تو ندارد بازار ؟

هم دری لشکر و هم داری ، نشگفت که تو

تیغ را لشکر در داری و قلم لشکردار

روشن آن دیده که با خلعت سلطان دیدت

آنکه پودش بود از دولت و اقبالش تار

بخت بر گونۀ او اصل و شرف کرده بهم

طبع در سدۀ او سعد فلک برده بکار

طبع فردوس درو دیده ضمیر رضوان

فر خورشید بدو داده سپهر دوار

داشته فرو بها از تو ، چو روز از خورشید

یافته نور و محل از تو ، چو چشم از دیدار

بر براق آمده چونانکه رسول از معراج

وز جمال تو چو فردوس برین گشته دیار

بر براقی که خرد چار لقب کرد او را :

کوه تن ، بحر در روراهرو و کوه گذار

آن گهش یابی خرم که بود منزل دور

وآنگهش بینی غمگین که بود جای قرار

بحر و بر را بتمامی ببرد وز تک او

از جهان دیدن بی بهره بود چشم سوار

ایستد ساکن چون نقطۀ پرگار بسیم

دایره سازد بر خاک چو نوک پرگار

گشته از خدمت زوار تو پیش در تو

همچو انگشت که بر دست محاسب بشمار

شاعر از فکرت آسوده نبوده یک دم

راوی از خواندن خاموش نگشته هموار

هر کرا بود ز مدح تو دهان پر گوهر

آستینش شده از صلت تو پر دینار

رفته از پیش تو با صله هزار اهل هنر

هم چنین بادی در دولت سالی دو هزار

تا سبب باشد نصرت را دولت بمدد

تا مدارست فلک را بکمالی ناچار

سبب نصرة را از علمت باد مدد

فلک ملت را بر قلمت باد مدار

تا جهان را ز چهار ارکان اصلست و نظام

چار چیز تو بری باد همیشه ز چهار

نعمت از معرض کم بودن و طبع از اندوه

دولت از آفت کم گشتن و جان از تیمار

شمارهٔ ۲۴

اکنون که تر و تازه بخندید نو بهار

ما و سماع و بادۀ رنگین و زلف یار

آن زر سیم خمره و لعل بلور درج

یاقوت سیم حلقه و مرجان در شعار

خورشید برج بره و ناهید چرخ بزم

مریخ طبع سفله و ماه گل عذار

از ارغوان تبسم و از زعفران فرح

از مشک تازه گونه و از عود تر بخار

تلخی بجای شکر و جسمی بجای جان

جامی بعمر پخته و آبی برنگ نار

در جام بی قرار بود راست هم چنانک

گیرد سهیل درشکن ماه نو قرار

خود باحباب وی چه بود از موافقت ؟

گر زهره هم برقص در آید شکرف وار

اینک بسی نماند که از رنگ و بوی او

هم گل شود پیاده و هم دل شود سوار

خوش خوش دهان لاله چو پذرفت رنگ می

در کام گل فتد بهمه حال خارخار

لبها نهند در سر و سر درسر آورند

گلها و لالها ز پی بوسه و کنار

گریان شود سحاب چو یعقوب ، تا که گل

خندان رود ز چاه چو یوسف بتخت بار

چون گل بتخت بر شود از روی تهنیت

بلبل بیک زبانش گیرد هزار بار

وانگاه در کشد دم ودم چون شنید و دید

بلبل بیان بنده و گل تخت شهریار

سلطان یمین دولت بهرامشه که هست

تخت بلند پایۀ او تاج روزگار

آن خسروی که از فزع بندگان او

خیل ستاره زود نیارد شد آشکار

کفش غبار از چه نشاند ؟ از رخ امید

آری چنان سحاب نشاند چنین غبار

زان هم چو سیم و ز رشد خاک درش عزیز

کو همچو خاک سیم و زر خویش کرد خار

با آنکه باشد از بد او خصم در هراس

با آنکه خواهد از کف او مال زینهار

بر خصم کس نبود او چو مهربان نهاد

بر مال کس نبود چو او زینهار خوار

بر در و زر زبسکه کرم دست معطیش

هم بحر گشت زندان ، هم کوه شد حصار

وز باد تند سیر سبک تر جهد عدو

چون از نیام بر کشد آب ظفر نگار

ای خورده آسمان بیسارت بسی یمین

وی برده آرزو ز یمینت بسی یسار

گر من عواطف تو فراموش کرده ام

بادا غمان من چو ایادیت بیشمار

والله که از هوای تو بیشی نیایدم

گر صد هزار دل بودم همچو کو کنار

گویی خزانهای عروسیست طبع من

گشته ز یمن مدح تو پردر شاهوار

روزی هزار بار بگویم اگر نه بیش

کای من غلام مدح تو روزی هزار بار

دعوی همی کنم من و معنیش ظاهرست

کاندر سخن نظیر ندارم درین دیار

ابطال دعوی من اگر هست ناکسی

داور بسنده ای تو ، چه عذرست ؟ گوبیار

تا آتشیست جامۀ خورشید گرم رو

تا ناخوشیست پیشۀ افلاک خام کار

خورشید را برای تو بادا همه طلوع

و افلاک را برای تو بادا همه مدار

از آسمان مطیع تو خندان چو صبح خوش

بر خویشتن حسود تو گریان چو شمع زار

شمارهٔ ۲۵

در روزگار کامروا باد و شاد خوار

شاه ملوک و صدر سلاطین روزگار

سلطان ابوالملوک ملک ارسلان ، که چرخ

ایوانش را بدیده نهادست بر کنار

شاهی که تاج محمود از افتخار او

در آفتاب ننگرد الا بچشم عار

شاهی که تخت دارا از انتظار او

هر ساعتی چو زیر کند نالهای زار

از عشق نام شاه نگین عزیز مصر

خون شد ز غبن او و پذیرفتن نگار

هر روز بی اجازت رأی خدایگان

برناید آفتاب درخشان ز کوهسار

عز جواز او را بیش از هزار سال

بودست آفرینش عالم در انتظار

از روزگار آدم تا روزگار او

شاهان قدوم او را بودند جان سپار

پیراستند ملک و بینباشتند گنج

افراختند تخت و برآراستند کار

آخر بجمله دولت پاینده را بطوع

پیش بقای شاه نهادند بنده وار

او هست خسروی که سلاطینش بوده اند

مستوفی و مهندس و ضراب و جامه دار

عزمیست استوار فلک را چنانکه چرخ

دارد بنای ملک بر آن عزم استوار

تا آسمان عدل بری ماند از خلل

تا آفتاب ملک صمی باشد از غبار

رای بلند او بوزیری سپرده ملک

کز رای اوست گوهر اسلام را عیار

آن یوسفی که دیدۀ یعقوب زو ضریر

او کرد بوی پیرهن یوسفش نثار

پیری که بخت او بجوانی نهاد روی

نوری که خصم او بحمایت گرفت نار

بر عالمی حکایت او کارزار کرد

کان جا فلک نبود کفایت بکارزار

دست و بنانش مایۀ تیغ آمد و قلم

بأس و امانش مایۀ لیل آمد و نهار

در مسند جلال نیاید چنو وزبر

بر عرصۀ کمال نتازذ چنو سوار

ای تاج تیغ داران اسب ترا نعال

وی جان پادشاهان تیغ ترا شکار

عزم شکار تو ز هزبران ملک چند

پر کرد غار و سمج و تهی کرد مرغزار

روزی که چون سلیمان اهل زمانه را

از روی فخر دادی بر پشت باد بار

در خدمت رکاب تو سربر زمین نهاد

خورشید ز آسمان چهارم هزار بار

آن زلزله زبأس تو اندر جهان فتاد

ار آب خورد گیتی از آن عزم نامدار

کاندر همه خراسان تخمی نکرد بیخ

وندر همه عراق نهالی نداد بار

از سختی کمند بلند تو گشت پست

مسمار های ملک سلاطین روزگار

هر برج و هر حصار که شاخ گوزن داشت

پنهان شد از نهیب خدنگ تو در حصار

ای شاه ، تاجداران دانند سر این

تیرت گوزن را نبود سخت خواستار

خرسندیی دهش چو بینی که پاک رفت

در آرزوی تیر تو ، شاها ، ازو قرار

بینند ، خسروا ، که اکر پیش رای تو

زین پس کند شکاری زین گونه آشکار

عاجز شود ستاره و بگریزد از سپهر

واله شود سپهر و فرو ماند از مدار

فرمانده سپهری ، فرمان دهش بجبر

تا بیخ دشمنانت ببرد باختیار

هر چند دل رمیده و آسیمه سر شدست

از دست گنج پاش تو آن ابر گنج بار

ای رفته چون سکندر و از تیغ سد گشای

بربسته پیش لشکر یأجوج رهگذار

بر کشوری زده که فلک بر فراز او

نگذشت تا نخواست از آن قوم زینهار

آن صبح دم چه بود که از کوه جنگوان

سر بر زد آفتابی اندوه رخ بقار

ابری ز گرد لشکر سر بر هوا نهاد

بر فرق آن گروه ببارید ذوالفقار

از غار بر فراخت سر موج خون بکوه

وز کوه در فتاد سر سیل خون بغار

سیلی چنان عظیم ، که در کم ز ساعتی

دیار جای گیر نماند اتدر آن دیار

یا بردۀ اجل شد ، یا بردۀ سپاه

یا خستۀ یمین شد ، یا بستۀ یسار

آنست امید بخت تو کز خشم و بأس تو

از لشکر عراق برآرد کنون دمار

بگشاید آن ولایت و بربندد آن طریق

بنوردد آن رسوم و بپردازد آن شعار

از ملک بی زوال تو و بخت بی ملال

وز عز بی فنای تو و عمر بی کنار

تا گوهر از فروغ شرف گیرد و خطر

تا عالم از بهار شود تبت و تتار

رای تو باد گوهر انصاف را فروغ

فتح تو باد عالم اسلام را بهار

شمارهٔ ۲۶

میرود سنجابگون بر چرخ از دریا بخار

می کند پر حواصل بر سر عالم نثار

مرکز خاک آهنین شد پاک و مستولی شدست

بر زر گردون سرب سیما سحاب سیم بار

گر بود از سیم پشت هر کسی گرم ، از چه رو

عالمی لرزان شدند از بیم او سیماب وار ؟

چرخ چرخه ، ابر پنبه ، رشتۀ باران کناغ

دوک ریسی طرفه پیش آورد زال روزگار

روی قرص آفتاب از ابر میگردد نهان

همچو قرص گرم مانده از بر سنگین تغار

مارو کژدم تا ز سرما در زمین پنهان شدند

آب دارد نیش کژدم باد دارد زهر مار

پس کنون آن به که دارد رنگ رخسار تذرو

چون ز ابر فاخته گون شد حواصل کوهسار

کوه اگرچه چون حواصل شد از آن غمگین مباش

کین حواصل زود خواهد گشت طاووس بهار

آفتاب از بس عزیزی نازها در سر گرفت

می کشد بیچارگان را در فراغ انتظار

ز آفتاب آسمان کر دست ما را بی نیاز

یک نظر از آفتاب جود مخدوم کبار

مخلص این جا کرده بودم ختم بازار سخن

عقل را گفتم : مشو کاهل سخن ، معنی بیار

عقل گفتا : آرمت از باده و آتش سخن

کاندرین سرما جزین ناید پسند هوشیار

باده ای باید که اندازد بانجم پر شعاع

آتشی باید که افروزد بگردون بر شرار

از شعاع آن یکی رخسارها یاقوت رنگ

وز شرار این دگر یاقوت ریزان بی شمار

از پی آن این یکی را گشته جامه از بلور

وز پی این آن دگر را گشته از آهن حصار

آن یکی مر شاخ گل را خاک سازد در زمان

وین دگر بر چهره اندر حال گل آرد ببار

ما در آن تاک و کرده خویشتن آنرا غذا

مادر این سنگ و پرورده مر او را در کنار

هم بدان نسبت که باشد ظاهر هر نار نور

باده نور ظاهرست و مضمر اندر نور نار

می بآتش گفت روزی : هست نورت یاردود

گفت آتش : لذت تو هست هم جفت خمار

باده گفتا : من زروی دلبران دارم صفت

گفت آتش : من زرای سر کشان دارم عیار

باده او را گفت : هر جسمی که یابی تو خوری

آتش او را گفت : بهتر جسم خواراز عقل خوار

باده گفتا:من مرکب گشته ام از چار طبع

چار یک باشی زنی ، چون تو یکی باشی ز چار

گفت آتش : راست گفتی ، لیک میدانی منم

در تو آن رکن حرارت کز تو آن آید بکار

عقل گفتا : هر دوان باشید و مکنید این لجاج

من بگویم یک سخن ، باید بدین کرد اختصار

فخر می جویید هر دو ، بررسم امروز من

در حضور هر دو این معنی ز اصل افتخار

خواجۀ دنیا ، ضیاءالدین نظام ملک شاه

آنکه فضلش هست در آفاق فضل کردگار

آنکه تا بر چرخ خواهد بود انجم را مسیر

بود خواهد بروجود او ممالک را مدار

گرچه دارد هم وزیری و هم اسم خواجگی

هست در فرمان و معنی پادشاه کامگار

گر نباشد بهر بذلش زر برون ناید ز کان

ور ندارد عشق بزمش گل برون ناید ز خار

صحن دیوان کفایت آنکه دیوان نام یافت

مثل او هرگز نبیند در همه عالم سوار

صدر اورا فی المثل گر آسمان خوانی ز قدر

فخر آرد آسمان و صدر او زین نام عار

بسکه خلق آسوده شد در سایۀ انعام او

چرخ خواند هر زمانش آسمان سایه دار

دهشت آمد خلق را از رای او در اصطناع

عزت آمد چرخ را از امر او در اقتدار

دشمنان مملکت را کلک او مقهور کرد

همچو در عهد نبی مر کافران را ذوالفقار

هر که بی فرمان او یک دم قلم گیرد بدست

سالها دستش بود بی کار چون دست چنار

از همه کاری که جوید باد در دست آیدش

بلکه از آن باد افتد در میان خاک خوار

حاسدان ار معتبر بودند دیدم جایشان

احمق آن باشد که نکند جایشان را اعتبار

ای خداوند،آشنای خدمت در گاه تو

گشت اندر هر زمان نامش از ین پس بختیار

هر که چون او باشد اندر خدمت و اخلاص تو

از میان جان شود چون بختیارش بخت یار

روز چند از غفلت ار بنده بخدمت کم رسید

گردش ایام کردش از حوادث دل فگار

پیش از این بودی چو گل در مجلس تو تازه روی

چون بنفشه کرد چرخش سرنگون وسوکوار

یار دیگر بر سر ناساز گاری کی شود

دهر ؟ گر رای تو شد با بندۀ تو ساز گار

بس بود تنبیه او را اینقدر گر گوییش :

دست بیداد وتعرض از فلانی بازدار

تنگدل ماندست بنده کاندر ایام چنین

لشگر آید همره رایات فرخ شهریار

آشکارا رنگ حال خویش نتواند نمود

گرچه بعضی هست بر رای رفیعت آشکار

جز تن لاغر ندارد در جهان دستور خاص

جز دل غمگین ندارد در زمین دستور بار

با چنین برگ و نوا اندر زمستانی چنین

گر سفر خواهد شد از بنده خدایا زینهار

خودکسی زابنای جنس من بپیش تخت شاه

روزوشب اندر سفرها بندگی دارد شعار؟

تا تواند کرد خدمت ؛ بایدش زین به مثال

شغل رفتن چون بدارد ، بایدش به زین یسار

این سخن گر پیش تو یابد محل استماع

اصطناع تو کند کارش بزودی چون نگار

با اشارات تو کردند انجم وافلاک ختم

در زمانه امرو نهی و حل و عقد و گیر ودار

باد یا اهل هنر را آفتاب دستگیر

وندرین معنی بماند هر قراری پایدار

شمارهٔ ۲۷

چون مساعد شد زمان و چون موافق گشت یار

موسم دی را توان کردن بنزهت چون بهار

تا بود در پیش دیده آفتاب سیم بر

کی هراسد خاطر کس از سحاب سیم بار؟

یار را حاضر کنی ، در دی بهارت حاضرست

کی بود هرگز بهاری خوشتر از دیدار یار ؟

با گلستان شکفته بر سر سرو بلند

عشقبازی کن ، مکن یاد از گلی کاید زخار

مر ریاحین بهاری را عوض در پیش خواه

سیب و نارنج و ترنج و نرگس و آبی و نار

از خمی رنگین و روشن آب آتش رنگ گیر

وز رخی دلجوی و دلبر آتشی خواه آبدار

ساخت باید از شبه در صحن مجلس کان لعل

چونکه افسرده شود آب روان در جویبار

تودۀ اخگر بر آتشدان سیمین در میان

همچو تودۀ نار دانه یا شعاع بی قرار

کبک و دراج و تذرو و تیهو اندر بابزن

لمعۀ آتش فشانده ، برده برگردون بخار

دلبران ماهرخ گیسو کشان اندر زمین

ساقیان شهد لب باطرة عنبر نثار

از شعاع می شده رخسارشان همرنگ می

و زمی رخسار مانده چشم ایشان در خمار

حجله آهو چشم و چون آهوی مشکین نافه بوی

مشکبو باشد بلی آهوی مشکین تتار

مطربان مست می سر داده آهنگ بلند

بوی گل اندر عذار و چنگ عشرت در کنار

چشم ایشان پر دلال و طبع ایشان پر نشاط

رنگ می اندر رخان و بوی گل اندر عذار

خویشتن رنجه نماینده که نتواند کشید

آن سرین های گران را آن میانهای نزار

مطرب و ساقی همی مست و خوش اندر هم شده

در ببسته ، کرده بیرون هر که بوده هوشیار

این بهار بزم شاهست و نمودار بهشت

این بهار عمر را با آن بهار آخر چه کار ؟

ابر آن باشد بخاری ، ابر این یک دست شاه

ابر آن باران فشاند ، ابر این زر عیار

گرچه شد امروز این مجلس میسر بنده را

پیش تخت پادشاه کامران کامگار

دوش اندر چنگ سرما قصه ها کردست سر

دوش اندر زیر باران ناله ها کردست زار

ابر می بارید سیم و بنده با روی چو زر

بود لرزان تا بصبح از بی زری سیماب وار

پیش باد سرد از هم بگسلد پیوند کوه

خیمۀ کرباس کهنه کی تواند شد حصار ؟

دوش سردی کرده بد با من بجان بردن سپهر

گر نبودی طبع گرم از نعت بزم شهریار

آفتاب انس و جان سلطان اقصای زمین

شه غیاث دین و دنیا سایۀ پروردگار

آفتاب از چرخ چارم گر نتابد گو متاب

سایة چترش بسنده است آفتاب روزگار

یک نظر از آفتاب رای سایۀ ایزدی

بی نیازم کرده است از آفتاب چرخ و نار

طبع من گر کرد امروز آرزوی آفتاب

داشتم در سایۀ او ز آفتاب چرخ عار

تا بود از آفتاب و سایه در عالم نشان

آفتاب دولت او باد دایم پایدار

شمارهٔ ۲۸

ای دست منت تو بمن بنده در دراز

درگاه تو ز حادثه من بنده را جواز

درهای رنج بسته بمن بر سخای تو

بر من در سرای تو بیگاه و گاه باز

صد کس نیازمند من و من بجاه تو

در خدمت تو از همه آفاق بی نیاز

امروز بی تو خیره و سرگشته مانده ام

جان در میان آتش و دل در دهان گاز

از غبن روزگار پر از آب هر دو چشم

اندر ستاره دوخته شبهای دیر یاز

گر دانمی که جای تو اندر هری کجاست

زان سو بطبع خوش کنمی روی در نماز

دردا بکام خویش ، نه در پایگاه خویش

پوشیده مهره باخت بداندیش مهره باز

اندر جهان که دید و که دانست کین چنین

جغد حقیر غدر کند با سپید باز؟

کار جهان خدای جهان این چنین نهاد

نفع از پی گزند و نشیب از پی فراز

گر کار چند روز بر آشفت اندکی

نیکو شود ببخت خداوندگار باز

در ناز و در نیاز چه باید نشاط و غم ؟

چون پایدار نیست بمابر نیاز و ناز

ای مهتری که سیرت و افعال خوب تست

بر جامۀ بزرگی و آزادگی تراز

زودا که باز یابم و بینم بکام خویش

آن عیش روح پرور و آن بخت کارساز

بی دیدن تو رسته نگردد بهیچ روی

جان من از تفکر و شخص من از گداز

چون اعتقاد بنده شناسی ، خود این بسست

ابرام گشت بی حد و گفتار شد دراز

شمارهٔ ۲۹

ای مبارک تر از ستارۀ روز

صدمۀ آفتاب صدر افروز

عقل تو علم بین و علم گشای

طبع تو جود و رز و جود آموز

شست آذر مه از کمان هوا

بادها زد چو تیر مردم دوز

دست سرما فرو درید و سترد

کسوت شاخ و صنعت نوروز

جامۀ باغ سوخت بی آتش

خانه ای گرم خواه و آتش سوز

هیزم گوز را بر آتش نه

که توان بر شمر شکستن گوز

زال شد باغ تا نه دیر از برف

چون سر زال زر شود سریوز

بند فولاد بر دهن یابد

آهو ، ار بر شمر نهد پتفوز

ای بهر فضل و شادی ارزانی

بکش این رنج من به فضل امروز

طبع اگر آفتاب نظم شود

دست سرما برو بود پیروز

گر زمستان من تموز کنی

باز رستی زبنده تا بتموز

شمارهٔ ۳۰

شاه کرده است رای زی پوشنگ

هامراهش میست و ساغر و چنگ

گه شرابی همی خورد بشتاب

گه سماعی همی کند بدرنگ

شادی نو کند بهر منزل

مستی نو کند بهر فرسنگ

سفر اکنون سزد ، که روی زمین

ساخت از گل نجوم هفت اورنگ

جامها پر می است دست بدست

باغها پر گلست رنگ برنگ

از گل و ابر آسمان و زمین

دم طاوس گشت و پشت پلنگ

شاه دین ، از پی تماشا را

اسب را کرد تنگ برزین تنگ

تا بصحرا درون ، ز بهر شکار

خاک رنگین کند ز پیکر رنگ

سبزی کشت بیند از بر ریگ

لالۀ لعل چیند از سرسنگ

من بیچاره را چه باید کرد ؟

که ندارم بخانه دو بز لنگ

گر هزارانه نقد شد ، ورنه

شکر من کند زمانه شرنگ

شمارهٔ ۳۱

ز موج دریا این آبر آسمان آهنگ

کشیر رایت پروین نمای بر خرچنگ

مشعبد آمد پروین او ، که در دل کوه

چو وهم مرد مشعبد همی نماید رنگ

سپهر رنگین زو گشت کوه سیم اندود

ستاره وار روان بر سپهر رنگین رنگ

سحاب گویی در منضدست بکیل

شمال گویی عود مثلثست بتنگ

شکفته شاخ سمن گرد بوستان گویی

همی بر آرد در ثمین هزار از سنگ

دهان ابر بهاری همی فشاند در

گلوی مرغ نو آیین همی نوازد چنگ

ز شاخهای سمن مرغکان باغ پرست

بلحن باربدی بر کشیده اند آهنگ

دهان لاله تو گویی همی که نوش کند

بروی سبزۀ زنگار گون نبید چو زنگ

چو ابر فندق سیمین بر آید آن ریزد

بر آرد از دل پیروزه شکل سیمین زنگ

مشعبدیست که بر خرد مهره های رخام

بحقهای بلورین همی کند بیرنگ

زمین ز زخم صبا شد نگارخانۀ چین

چمن ز شاخ سمن شد بهار خانۀ گنگ

شکفته لاله تو گویی همی که عرضه کنند

بزیر سایۀ رایات سرخ لشکر زنگ

بزخم نازده ، برق از مسام سنگ سیاه

همی فشاند خون چون سنان شاه بجنگ

گزیده شمس دول ، شهریار کهف امم

طغانشه بن محمد طبایع فرهنگ

رکاب مرکب او بر کرانۀ خورشید

زبان نیزۀ او در دهان هفت اورنگ

سخاوت وهمم وکلک و طبع روشن او

ز چرخ و انجم و افلاک و کوه دارد ننگ

زرشک زین پلنگش ، زچرخ ، بدر منیر

سیاه وزرد نماید همی چو پشت پلنگ

هلاک دشمن او را ، ز هند و از بلغار

شکنج وافعی روید بجای رمح وخدنگ

نماید از دل شاه و بقا و همت او

زمانه کوته وافلاک خرد و دریا تنگ

بدان سبب که ورا بندگان ز چین آرند

بشبه مردم روید بحد چین سترنگ

ایا ز گوشۀ تاج تو چرخ جسته علو

ویا ز پایۀ تخت تو خاک برده درنگ

تویی که پیش تو شیر ژیان چنان باشد

که پیش شیر ژیان دست بسته رو به لنگ

خدنگ پر مکش اندر کمان ، که گاه کشاد

زمین ندارد در خورد سیر او فرسنگ

چنان رود ، که ز آسیب نصل خون آلود

کند کنارۀ گردون چو نار گون نارنگ

هزار لشکر داری ، که هر یکی زیشان

فزون ترند ز دیو پلید و از ارژنگ

زمانه سیرت و دریا نهیب و چرخ توان

سهیل رایت و مه چتر و مشتری فرهنگ

چو رستم آسا در چنگ تیغ کینه کشند

بچهر دیو سپید اندر افکنند آژنگ

بیک اشارت تو در زمان گشاده کنند

ز هند تا بلغار و ز روم تا کیرنگ

تویی که ناز مخالف کنی بنیزه نیاز

تویی که شهد معادی کنی بکینه شرنگ

سنان خصم ترا گر ستاره وصف کنم

ستاره در روش آسمان بر آرد زنگ

صدف چو بیند تیغ نهنگ وار ترا

فرو رود گهر از حلق او بکام نهنگ

بدان امید که ارواح دشمنت در رزم

شود چو گوهر تیغ تو ارغوانی رنگ

شهاب را بکمان بر نهی چو چوبۀ تیر

سپهر را بحنا در کشی چو حلقۀ تنگ

زمان زمان بفلک بر ، سهیل مرجان جرم

ز سیر و ز حرکت جمله باز دارد چنگ

مگر که شاه ز بهر نگین خاتم ملک

بدست همت عالی بدو کند آهنگ

اگر چه خاتم ملک سپهر صحن ترا

ستارۀ فلکی به بود ز پارۀ سنگ

مکن ، شها، که گر این پایه او بدست آرد

بر آفتاب کند پرده های گردون تنگ

همیشه تا نرود بر سپهر چشمۀ آب

همیشه تا نبود در ستاره چوب زرنگ

موافق تو کند در سعود ناز و طرب

مخالف تو کند در عنا غریو و غرنگ

شمارهٔ ۳۲

ایا بجود و بآزادگی بدهر مثل

جهان بکلک تو و کف تو فکنده امل

چگونه رنجه نباشم برنج تو ؟ که مرا

ز نعمت تو بود مغز استخوان بمثل

اگر ز فکرت تو دوش خواب خوش کردم

چه من رهی ، چه پرستندگان لات و هبل

وگر خلاص تو امروز دیرتر بودی

بجان بنده غم آورده بد پیام اجل

خدای عزوجل فضل کرد با تن تو

بشکر کوش بپیش خدای عز وجل

سعادت تو ز بر دست گشت و نیک آورد

که حلق خصم تو گیرد زمانه زیر بغل

نه دولتیست که آنرا بود هنوز و بال

نه شادییست که آنرا بود هنوز بدل

شمارهٔ ۳۳

اهل گردون دوش چون دیدند بر گردون هلال

خرمی کردند و فرخ داشتند او را بفال

با دعا و با تضرع دستها بر داشتند

پنج حاجت خواستند از کردگار ذوالجلال

نصرة دین و دوام دولت و امن جهان

صحت نفس و بقای مهتر نیکو حصال

هست نیکو ظاهرش ، چون هست نیکو باطنش

آینه چون هست نیکو راست بنماید جمال

ماه تایید آنگهی تابد که او گوید : بتاب

سرو اقبال آنگهی بالد که او گوید : ببال

گر بجوشن حاجت آید چاکرش را در حروب

آبرا چون غیبۀ جوشن کند باد شمال

ور غلامش را بپیکان حاجت آید در وغا

از زبر جد بر درخت گل پدید آید نصال

تا که از مخدوم خادم را بود بیم و امید

تا که از معشوق عاشق را بود هجر و وصال

بخت با مخدوم بادا خادمانش روز و شب

عمر با معشوق بادا عاشقانش ماه و سال

شمارهٔ ۳۴

ز نور قبۀ زرین آینه تمثال

زمین تفته فرو پوشد آتشین سر بال

فروغ چتر سپهری بیک درخشیدن

بسنگ زلزله اندر زند بگاه زوال

درر چو لاله شود لعل در دهان صدف

چون آب موج زند سیم در مسام جبال

بریخت برگ گل مشکبوی پروین شکل

چو جرم پروین بر آسمان کشید اشکال

ز خوید سبز بگردد همی سرین گوزن

ز لاله سرخ بگردد همی سروی غزال

طیور ، گاه پریدن ، ز تابش خورشید

همی کنند بمنقار آتش از پر و بال

چو گرم گردد آب از هوای آتش طبع

پشیزه نرم شود بر مسام ماهی وال

ز نور تابش خورشید لعل فام شود

سروی آهوی دشتی ، چو آتشین خلخال

گمان بری که برفتن سموم آتش زخم

ز خشم شاه کند بر زمانه استعجال

گزیده شمس دول،شهریار زین ملل

ستوده کهف امم ، آفتاب جود و جلال

طغانشه بن محمد ، که خواندش گردون

خدایگان عجم ، شهریار خوب خصال

ز گنج او بسوی سایلان درگه او

چو مور در گذر خاک راه جوید مال

ز جود دست وی اندر نگین خاتم او

همی گشاده شود چشمه های آب زلال

هلال شکل ز نعل سمند او گیرد

بدین سبب زخسوف ایمنست شکل هلال

ستاره لفظش خوانند و آسمان مرکب

بگاه قول و معانی ، بروز جنک وجدال

فرو گرفتن و بیرون گذاشتن عجبست

ستاره از سر کلک ، آسمان ز تاب دوال

ایا شهی،که بهنگام کین رسول اجل

ز خنجر تو برد روزنامۀ آجال

شدست قابض ارواح تیغ هندی تو

چنانکه نقش نگین تو مقصد آمال

مگر که در ازل ، ای شاه ، حکم رزق و اجل

نگین و تیغ ترا داد ایزد متعال؟

گر اژدها برود بر طریق لشکر تو

نهان کند ز نهیب تو مهره در دنبال

ز روی تیغ تو اندر دو چشم دشمن تو

دهان گشاده نماید نهنگ مرگ آغال

بدان گهی که چو شیران یلان آهن پوش

برون شوند خروشان همال پیش همال

پلنگ و شیر بجنبند بر هلال علم

تن از نسیج یمانی و جان ز باد شمال

ز بهر کین زره تنگ حلقه در پوشند

بجای پوست در ارحام مادران اطفال

ستارگان چو شجاعان جنگ بر گردون

همی کشند بدریای خون درون اذیال

صدف ز بیم بلا در جهد بکام نهنگ

ز خون برنگ یواقیت سرخ کرده لئال

زمین چو پشت کشف پر ز غیبۀ جوشن

هوا چو قوس قزح پر علامت ابطال

هوا چو بیشۀ الماس گردد از شمشیر

زمین چو پیکر مفلوج گردد از زلزال

جز از گشاد تو در چنبر فلک که برد

فروغ خنجر الماس فعل مغز فتال ؟

چنان گریزد دشمن که شیر رایت او

ز هیبت تو نجنبد مگر بشکل شکال

چو گرم گردد از آشوب حمله مرکب تو

بجای خوی ز مسامش برون جهد پر و بال

مخالف تو اگر تیر در کمان راند

چو خار پشت سر اندر کشد بتیر نصال

ستاره در روش چرخ چون کند خردش

زمین بتارک ماهی فرو برد اشغال

پس از نبرد تو مر خستگان تیغ ترا

ز خون بدل رود الماس ریزه از قیفال

بروز جنگ زیک میل ترگ دشمن تو

ز عکس خنجر تو بترکد چو تشنه سفال

ز ضربت تو الف وارقد دشمن تو

دو نیمه گردد و باز اوفتد بصورت دال

مخالفت ننهد تیغ آبدار از دست

اگر چه تیر بود بر مخالف تو و بال

گمان برد که اگر اشک او کمی گیرد

ز آب تیغ توان کرد دیده مالامال

پس از نبرد تو عمری در از بر شخ کوه

ز زخم تیغ تو بر موج خون روند ابدال

بروز حرب مجوف کنی بیک فرسنگ

بنیزه ار زره تنگ حلقه نقطۀ خال

سپهر چنبری از خدمت تو جوید نام

سعود مشتری از سیرت تو گیرد فال

هزار دریا در یک سخاوت تو ضمین

هزار گردون در یک کفایت تو عیال

ز همت تو کم از نقطه ایست جرم فلک

ز سیرت تو کم از ذره ایست کل کمال

هزار جای فزون گفت عنصری که: « ملک

برور جنگ به آمد ز خان و از چیپال »

ز دولت پدران تو صد هزار ملک

نگون شدند چو چیپال و خان بروز قتال

ایا شهی ، که ز عدل تو شیر شادروان

ز دست خویش بدندان برون کند چنگال

اگر بدولت محمود می پدید آمد

ز طبع عنصری آن شعرهای سحر مثال

مرا بفر تو باید که در ترازوی نظم

خواطر شعرا کم سزد ز یک مثقال

ز بحر خاطرم ار ابر قطره بردارد

بجای گل سر طوطی برون دمد ز نهال

زمانه گردن اقبال را قلاده کند

هر آن قصیده که من بر سرش نویسم : قال

نگیرم از قبل جاه خدمت اعیان

نگویم از جهت مال مدحت ارذال

نه در حدود تمکن کنم ز بهر طمع

نه از ملکوت مذلت کشم ز بهر منال

ببندگیت رضا دادم از عقیدت دل

بدوستیت جدا گشتم از عشیرت و آل

نه منتست که بر تو همی نهم ، لیکن

همی بنظم بگویم مجاری احوال

شنیده بودم از این پیشتر که : راه سرخس

بود نشیمن آفات و مرکز اهوال

سموم وار بود بادهای او محرق

شرار وار بود خاکهای او قتال

طریقهاش بباریکی پل محشر

مضیقهاش بتاریکی دل دجال

از ان قبل که در آن ره بعینه گفتی

که روضه های جنانند توده های رمال

مرا ز خاصۀ خود بود زیر ران فرسی

بتن چو کوه جسیم و بتگ چو باد شمال

تکاوری ، که زمین از تحرک سم او

بود چو نقطۀ سیماب دایم از زلزال

منقط از اثر گام او هوا بشهب

منقش از اثر نعل او زمین بهلال

نهنگ وار گه غوطه در رود ببحار

پلنگ وار گه پویه بر شود بجبال

چو در مصاحبت او بریدم آن ره را

مرا معاینه شد کان حدیث بود خیال

بمدحت تو سخن های چابک اندیشم

نه طبع ایشان زربود و آن من صلصال ؟

فغان من همه زین شاعران خیره سخن

غریق بحر جهالت ز طبع تیره و ضال

فریب تشنگی این قوم را بر آورده

ز آفتاب تخیل دو صد سراب محال

ولیک اگر چه چنینست هم پدید بود

خسک ز لؤلؤ مکنون وروبه از ریبال

زمرد و گیه سبز هر دو همرنگند

ولیک از ین بنگین دان برند ، از آن بجوال

خدایگانا ، طبع لطیف خواهد شعر

لطیف زود پذیرد تغیر احوال

چو مشتری بدرخشد گه فزونی عز

چو خاک تیره نماید بگاه سستی حال

خدایگان اگر این چند بیت بپسندد

مرا بباغ طرب در،چو سرو گردد نال

چنان شود سخن من ، که در معانی او

بخیرگی نگرد طبع جادوی محتال

و گر بخدمت آن صدر آفتاب آیین

بکام دل رسم و رسته گردم از اهوال

بفر دولت شاه از برای خدمت من

قلاده بر نهد از ماه نو فلک بغزال

جهان پیر چو من یک جوان برون نارد

بلند همت و بسیار دان و اندک سال

همیشه تا نشود لعل عود و مرجان مشک

همیشه تا نشود عود فحم و مشک ز کال

بکامرانی بنشین ، ببین مخالف را

بچنگ مرگ مقید ، بدام ننگ نکال

زآب تیغ تو آتش گرفته جان عدو

ز موج دست تو گوهر فشانده ابر نوال

چو مهر بر طرف آسمان قصر بتاب

چو سرو در کنف بوستان عدل ببال

طرب فزای و درون پرورو فراغت کن

سماع ساز و تنعم کن و نشاط سگال

شمارهٔ ۳۵

از هری گر سوی اوغان شوی، ای باد شمال

باز گویی ز هری پیش ملک صورت حال

گویی: آن شهر، کجا بود دل بخت بدو

شادمان همچو دل مرد سخی وقت نوال

بی تو امروز همی نوحه کند بخت برو

هم بران سان که عرب نوحه کند بر اطلال

جمله کاشانۀ آن شهر طلالند امروز

جغد کاشانه فرو برده بر اطراف طلال

منم آن باد شمالی که ز من روح افزود

بی‌تو کس روح نیفزود ز من باد شمال

آتش هیبت تو تا ز هری دور شدست

بندگان تو چنانند که بر آتش نال

خون به قیفال در از بیم بیفسرد همی

بزد ایام ز مژگان یکایک قیفال

نه بطبع اندر شادی، نه به مغز اندر هوش

نه بشخص اندر کسوت، نه به دست اندر مال

لیکن، ای باد، چو این گفته بوی باز بگوی:

کای فلک فرۀ سیما ملک اعدا مال

تو نه یزدانی و از مال تو سوی همه خلق

همچو یزدانی تقدیر رسیدست اموال

در حریم تو، اگر نقش شود صورت شیر

بند پولاد شود پنجۀ او را دنبال

به خدای متعال، ای ملک روی زمین

که بسازد همه کار تو خدای متعال

در سر مملکت و دولت خود، با همه خلق

نیکویی کرده ای، ای پادشه نیک‌سگال

اگر از باختن و تاختن گوی و کمیت

روزکی چند شدی بستهٔ آسایش و هال

آب سیل، ار چه کند قوت و با سهم رَود

تا نیاساید جایی نشود آب زلال

ور به ناکام خود از ملکت خود دور شدی

ملکت و کام تو زآنجا رسد ای شه به کمال

شاخ باریک جداگانه درختی نشود

تا نبرّندش و جایی ننشانند نهال

وگر از حادثهٔ چرخ شدی رنجه به دل

در شادیست در آن رنج، تو از رنج منال

به دوالی، که عنانست، نیاراید دست

مرد، تا پیش معلم نخورد زخم دوال

وگر احوال تو تغییر پذیرفت، شها

اندرین عالم تغییر‌پذیرست احوال

مشتری را، که همه سعد جهان بسته بدوست

هم تغیر رسد از جرم سپهر و اشکال

گاه مسعود بود ذات وی از سعد شرف

گاه منحوس بود جرم وی از نحس وبال

ور قوامی بشد از مملکت و دولت تو

هم ز ایام قوامی بپذیرد به جمال

ماه بر جملۀ هفت اختر سیاره شهست

نیست رأی حکما را بجز این روی اقوال

گاه بر فوق سما باشد و گه تحت زمین

گه بود درّ درخشان و گهی چفته هلال

سیر اعمال چو بر مرد شود بسته، سپهر

هم از آن بستگی او را بگشاید اعمال

اثرش راست چو صنعتگر محتال شدست

که ز ناچیز همی چیز نماید محتال

مرد خزاف بچین آن گل بی‌قیمت را

بکند از لگد گرز و ز چنگال اشکال

زو یکی پاره سفالی بنماید که شود

چاشنی‌گیر چو تو خسرو آن پاره سفال

ای خداوندی کز صحبت تو خیره شود

خرد آنجا که به برهان بود الا به جدال

بیم و آمال، شها، در عقب یک دگرند

گه ز آمال رود بیم و گه از بیم آمال

آدمی، گرچه ز چنگال هژبرست به بیم

هم بزر گیرد و تعویذ کند آن چنگال

تو شهنشاه ملوکی و شهان را ز افلاک

کارهایی بجهد نادر و نادر‌ تمثال

گردد از بخت شما گوهر الماس جمد

گردد از فرّ شما دانهٔ یاقوت زکال

کارهایی که شما را ز عجایب برود

دل و اندیشهٔ ما زان بهراسد به خیال

نه چو مایید شما از ره توفیق و عمل

گرچه ماییم ز صلصال و شما از صلصال

صوف بصری و جوال، ار چه ز پشمند به اصل

صوف بصری نبود گاه بها همچو جوال

ای ثبات تو ممکّن ز همه روی ثبات

وی خصال تو مخیّر ز همه نوع خصال

نه ز جود تو زیان و نه ز عدل تو ستم

نه ز لفظ تو گزاف و نه ز طبع تو محال

اندر آن وقت که قتّال زند نعرهٔ جنگ

تیغ در بازوی قتّال در آید به قِتال

باد بر روی هوا عرضه کند قوس قزح

از بسی رایت سبز و بسی رایت آل

انجم از چرخ بر آرند دلیران به کمند

گرد بر چرخ فشانند ستوران به نعال

گر ز پنجاه‌منی پست کند مغفر و سر

تیغ الماس نسب پاره کند جوشن و یال

تیغ خون ریز، ز بس رخنه، شود سیمین‌تن

قدّ خونخوار، ز بس رنج، شود زرین نال

سله‌ای گردد میدان و در او مار کمند

بیشه‌ای گردد خفتان و در او شیر، غزال

اسب کشتی شود و حملهٔ او قوّتِ موج

دشت دریا شود و تیغ در او ماهی وال

علت صرع بود رایت تو خصمِ ترا

که چو مصروع از آن خصم بر آرد زلزال

کلکت ار نطق پذیرد چه بود صاحب ری؟

تیغت ار روح پذیرد چه بود رستم زال؟

با سر خامۀ تو جملۀ آمال قرین

با دل خنجر تو زَهرهٔ آجال محال

ابر در لفظ سخای تو چه چیزست؟ ضمین

چرخ در جنب توان تو چه چیزست؟ عیال

سهم یک حرف ز علم تو فزون تر ز بحور

وزن یک لفظ ز حلم تو گران تر ز جبال

نه ز شاهان چو تو شاهی رسد از نسل ملوک

نه ز مردان چو تو مردی بود از پشت رجال

ای خداوند، من از شدت دلتنگی خویش

بر شمارم، به عدد بیشتر آید ز رمال

مغز من خیره ، بدان گونه که در مغز، خِرد

طبع من تیره ، بدان گونه که در طبع، ملال

من درین شهر یکی مرغم در بند قفس

مرغ اقبالِ مرا کنده زمانه پر و بال

خدمت مجلست، ار بخت به من باز دهد

دولتی یابم کان را نبود روی زوال

تا چو قلزم نتوان ساختن از یک قطره

تا چو ثهلان نتوان ساختن از یک مثقال

باد نام تو چو بخت تو فزون روز به روز

باد عزم تو چو فر تو فزون سال به سال

گشت پرداخته بر فرخی این شعرِ بدیع

آخر ماه صیام اول ماهِ شوال

فال‌هایی زده‌ام خوب و حکیمان گفتند:

کز قضای ازلی جزو مهین آمد فال

شمارهٔ ۳۶

ایا از ملک زادگان فخر عالم

نژاد ترا ملک عالم مسلم

نه در طالع دشمنان تو یک عز

نه اندر دل دوستان تو یک غم

همی پیش چشم من آید که گیتی

بگیری بخنجر ، سپاری بخاتم

بر مح چو افعی کنی مر عدو را

رگ و پی در اندام افعی و ارقم

دم نای رویین تو چون بر آید

بد اندیش را بر نیاید یکی دم

وز آن هندوی تیغ زهر آب داده

چو یخ بفسرد در عروق عدو دم

ایا پادشاهی ، که گرزنده بودی

بخدمت چمیدی بدر گاه تو جم

پرستیدن خاک نعل ستورت

بود فخر آبای من تا بآدم

بدین نامه تا شادیم برفزودی

بس شادی دشمنان کرده ای کم

ازین پس بحشمت مرا بنده زیبد

هر آن کس که یک بیت گوید بعالم

زشادی و از خرمی مست گشتم

که هرگز مبادی بجز شاد و خرم

تو آن پادشاهی ، که گر زنده بودی

زمین بوسه دادی ترا سام نیرم

تو آن شهر یاری ، که أز تیغ و تیرت

فرو شد بر آوردۀ زال و رستم

گر از خط تو فخر و لافی فزایم

نه لافیست نا حق ، نه فخریست مبهم

الا تا نه هر خانه باشد چو کعبه

الا تا نه هر چاه باشد چو زمزم

خصال تو بادا و نام تو بادا

چو زمزم مطهر ، چو کعبه معظم

روان بداندیشت از آب تیغت

بآتش درون همچو فرزند ملجم

وزان خواب من بنده نیمی بیاید

نیاید دگر نیمه والله اعلم

شمارهٔ ۳۷

آمد رمضان بخیر مقدم

دیشب بسلام خان اعظم

جمشید زمان سکندر وقت

مقصود وجود نسل آدم

ای امر تو چون نفاذ تقدیر

وی حکم تو چون قضای مبرم

از کلک تو کار مملکت راست

وز سهم تو قامت فلک خم

چون سدره مقام تو معلی

چون کعبه مکان تو مکرم

گرد ره تست مشک تاتار

خاک در تست آب زمزم

انفاس تو دلفریب و جان بخش

همچون نفس مسیح مریم

در رمح تو عزل و نصب مضمر

در تیغ تو فتح و کسر مد غم

پیش تو عیان و آشکارست

هر نکته که مشکلست و مبهم

اسرار امور کن فکان را

مرأت ضمیر تست محرم

جمشید برای نام کرده

نام تو سواد نقش خاتم

در نام بزرگ تست گویی

فی الجمله خواص اسم اعظم

هر چند نشد بر آدمیزاد

ملک ازل و ابد مسلم

بر ذات تو وقف کرده ایزد

مقصود و مراد هر دو عالم

افسون حسود با موالیت

افسانۀ روبهست وضیغم

در گردن خصم روز هیجا

پیچیده سنان تو چو ارقم

خاک در تست قصر قیصر

گرد ره تست رخش رستم

خر گاه رفیع مملکت را

بستی بطناب عدل محکم

ای خسرو روزگار ، عمریست

تا با ندمم ندیم و همدم

ما را ز متاع این جهان بود

آشفته دلی ، چو زلف پر خم

چون سنبل زلف مشکبویان

شوریده و بی قرار و در هم

یک لحظه نبود سینه بی آه

یک لحظه نبود دیده بی نم

از حادثه عندلیب طبعم

بی نطق بماند لال و ابکم

ناگاه بشست فیض جودت

گرد از رخ بخت من چو شبنم

بر داشت بکلی از دل من

اندیشۀ بیش و انده کم

شکرست که بر جراحت من

هم مرحمتت نهاد مرهم

گر چارۀ کار مان نکردی

کی کار رهی شدی فراهم ؟

خصم تو اگر چه از مصایب

پوشد چو فلک لباس ماتم

از دولت تو مدیح خوانت

در پای کشد قبای معلم

چون با همه کس ترا نظر هست

می کن نظری بسوی ما هم

تا در پس گریه هست خنده

تا در پی شادیست ماتم

بادا لبت از نشاط خندان

بادا دلت از سرور خرم

شمارهٔ ۳۸

دوش در گردن شب عقد ثریا دیدم

نوعروسان فلک را به تماشا دیدم

رانده بودم همه شب گرد زوایای فلک

ماه را در فلک عقد ثریا دیدم

بود آوردۀ غواص شب از قلزم غیب

هر جواهر که درین قبۀ مینا دیدم

نیک فرخنده مهی بود ز شاخ طوبی

هر شکوفه که درین قبۀ خضرا دیدم

تیز پایان تخیل ، که سبک می رفتند

همه را در حرس عالم بالا دیدم

حیدر رزم فلک را ، که نسب مریخست

عاشق شیفتۀ زهرۀ زهرا دیدم

سیل اشکم که چو زد موج ز گردون بگذشت

چشمه ای بود که پر آب مصفا دیدم

تا کند بر سر خورشید سحر گاه نثار

دامن چرخ پر از لؤ لؤ لالا دیدم

این غزل زهره ادا کرد مگر خرم بود

که شفق در رقمش مصفی صهبا دیدم ؟

شمارهٔ ۳۹

باز بر طرف مه از غالیه طغرا دیدم

زبرصفحۀ جان خط معما دیدم

تا بر اطراف سمن گشت محقق خط او

بندۀ عارض او روح معلا دیدم

دل من خستۀ خرماست ، که در اول کار

خار بیداد ندیدم ، همه خرما دیدم

دیده را ابر صفت کرد کنار دریا

تا بر اطراف گلش عنبر سارا دیدم

چرخ زنار شب و روز کمر ساخته را

بندۀ آن سر زلف چو چلیپا دیدم

بدو دم جان ز من رفته بمن باز آورد

تا در آب خضرش باد مسیحا دیدم

مگر آن حور صفت چون پری آمد ؟ کورا

بدر آصف خان قدر جم آسا دیدم

میر میران ، که فلک را ز مجره شب و روز

کمر طاعت او بسته چو جوزا دیدم

گوهر افسر اقبال که بر افعالش

چرخ را شیفته چون سعد بر اسما دیدم

پیش نطق و سخن در صفتش لؤلؤ را

حلقه در گوش پی کنیت لا لا دیدم

مدتی آرزویم بود که آن در گه چیست ؟

شکر حق را که رسیدم بدرش تا دیدم

کوه سنگین دل خارا سلب سر کش را

دی ز فیض کرمش کسوت دیبا دیدم

همتش را که جهان خواند مطرا زوسن

دوش آتش زده در عود مطرا دیدم

بخدایی که ز حکمش ز شب سودایی

در کواکب همه آثار ز صفرا دیدم

آیت معرفتش بر دل سوزان خواندم

کله مغفرتش بر سر دروا دیدم

خلعت موهبتش در بر جان پوشیدم

گوشۀ مملکتش عرصۀ دنیا دیدم

صفت حمدش در قبۀ چرخ افگندم

آتش شوقش در سینۀ خارا دیدم

که اگر بر همه انواع هنر ذات ورا

در جهان مثل شنیدم ز کسی ،یا دیدم

ای بزرگی،که در آینۀ رایت امروز

بنخستین نظری چهرۀ فردا دیدم

چرخ عالی را از قدر تو پنهان دیدم

خرد پنهان در طبع تو پیدا دیدم

بر در طور تجلی تو هر مادح را

بو علی مثل پی کنیت سینا دیدم

چرخ یک روز سوی در گه تو بگرایید

با قضا گفت که : آن یک هنرت را دیدم

غم و رنجم چو ثناهای تو روز افزون باد

گر ثناهای ترا مقطع و مبدا دیدم

شمارهٔ ۴۰

ایا بفضل و کرم یاد کرده از کارم

زیاد کرد تو بسیار شکرها دارم

خصایل تو سزاوار مدحتند همه

بجلوه کردن آن من رهی سزاوارم

چنان کنم بسعادت که تا کم از یکسال

بود قصاید مدح تو تاج اشعارم

چرا مدیح نگویم ترا ؟ که ناگفته

همی ز گنج سخای تو بهره بردارم

اگر خدای بخواهد به بخت من پس ازین

به مدحت تو سخن ز آفتاب بگذارم

شمارهٔ ۴۱

بر آن صحیفة سیمین مسای مشک مقیم

که رنگ مشک نماید بر آن صحیفة سیم

مکن ستیزه اگر چند خوبرویان را

ستیزه کردن بیهوده عادتیست قدیم

غرض ز مشک نسیمست ، رنگ نیست غرض

تو رنگ او چه کنی ؟ زو بسنده کن بنسیم

یقین شناس که با خط مقاوت نکند

رخی چو ماه تمام و تنی چو ماهی شیم

زوال ملکت خوبان خطست و ملک ترا

زوال نیک در آید ، ببیم باش ، ببیم

بسی نماند که بیرون کند ز سوسن سر

بنفشة طبری زیر آن دو زلف چو جیم

چنان شوی که کس از دوستانت نستاند

اگر بمزد دهی بوسه زان دهان چو سیم

اگر چه نیست چو رخساره قد و دندانت

مه دو هفته و سرو سهی و در یتیم

کلاه کبر فرو نه ، که خوبرویان را

بهم سیاه کند بخت عارضین و گلیم

همی ببخت من ایدر لگام من دل من

ز عشق بستده و کرده بخت را تسلیم

بمدح صاحب فرزانه سید الوزرا

کجا صحیح بدو گشت روزگار مقیم

عماد ملک ابوالقاسم احمد بن قوام

که قیمتی بر او حکمتست و مرد حکیم

بخدمتش بگر ای و ز وحشتش بگریز

که این ثواب جزیلست و آن عذاب الیم

بجنت و بجحیم ار امان و بیم روند

وفاق اوست ز جنت ، خلاق او ز حجیم

چنان گریزد بخل از حریر خامۀ او

که از بلارگ الماس چهره دیو رجیم

در آفرینش شش چیز بر کمال از خلق

تمام هدیه جز او را نداند رب رحیم

زبان جاری و وجه ملیح و فدر بلند

کف گشاده و رأی متین و طبع سلیم

کسی که خدمت او کرد و دید سیرت او

از آن تبار نه جاهل بود دگر ، نه لئیم

رضیع دشمن او را خدای عزوجل

بجای شیر ز پستان دهد شراب حمیم

وگر در آتش سوزان بود موافق او

عطا کنند دلش را یقین ابراهیم

بدانگهی که زبس حرص جنگ و آتش جنگ

زنند نعره ز خاک کهن عظام رمیم

چو او بتیغ و بتدبیر پیشکار شود

مقاومت نکنندش سپاه هفت اقلیم

نه دیر پاید ، تا مهتران عصر کنند

ز خاک درگه او کیمیای ناز و نعیم

حساب راست بدیوان او چنان یابی

که راست تر نبود زان حساب در تقویم

غضنفری که بشکلش درون نگاه کند

گر از مثل دلش آهن بود شود بدونیم

ز ظالمان بدهد داد خلق و بستاند

که ظالم آتش سوزان فرو برد چو ظلیم

ایا بیان خرد را عبارت تو قرین

و یا کمال هنر را کفایت تو ندیم

تو آن کسی که مهمات روزگار شود

بحشمت تو تمام و بدولت تو سلیم

نجات خلق بقهر تو و سیاست تست

ز بند بسته و بیم بزرگ و رنج عظیم

مقیم بخت بخدمت بپای پیش کسیست

که او بپای بود پیش خدمت تو مقیم

تو در سواد نشابور بوده ای ، که خرد

بمدحت توهمی کرد بنده را تعلیم

خدایگان اگر این چند بیت بپسندد

رهی ز ملک طرب پای بر نهد بصمیم

دقایق سخن آنجا کشد بمدحت تو

که عاجز آید از ادراک او ذکای فهیم

ز روزی نظم بجایی رسد که در نرسد

بگرد نظم وی اندر کلام هیچ کلیم

همیشه تا نرسد در جهان ضعیف و قوی

همیشه تا نبود در سیر صمیم و رمیم

زمان بنام تو باد و جهان بکام تو باد

رفیق دولت عالی و رهنمای علیم

خجسته باد و پذیرفته عید و روزۀ تو

گشاده دست تو بر عون خیر و قهر اثیم

شمارهٔ ۴۲

ای گلبن روان و روان را بجای تن

پیش آر جام و تازه کن از راح روح من

زان می که رنگ و بوی تقاضا کند ازو

د رکوهسار لاله و در باغ یاسمن

خمری که مشک خفته و بیدار در دو حال

بر رنگ و بوی اوست چو خمار مفتتن

گر در شعاع او گذرد اهرمن شبی

روزی نهان نماند از آن بعد اهرمن

نورست ، گر گرفت توان نور را زنار

جانست ، گر برهنه توان دید جان زتن

با این چنین شراب صبوحی شدن بباغ

فاضل تر از بسوی منی رفتن از وطن

گر مست و خفته ماند مغنی روا بود

اکنون که مرغ نعره برآورد از فنن

تا بانگ عندلیب برآمد ز جویبار

مدهوش شد رفیق و فرو ماند از زدن

بلبل پر از خروش شد اندر میان باغ

باده بجوش آمد اندر میان دن

بر نوبهار انجمنی بین ز عاشقان

یک قوم گرد سبزه و یک قوم در چمن

این نوبهار آمده شش ماه رفته بود

یا رفته ای که آمده ، سازد روان من

حشرست سبزه را که چو دست گناهکار

زنهار خواه برگ برآورده نارون

گلزار بتکده است ؛ من او را شمن شوم

گلهای خرمنند در آن بتکده شمن

تا لاله چون حسین علی غرفه شد بخون

گل همچو شهربانو بدریده پیرهن

در زنگبار پیرزنی چون کند خضاب ؟

ماند بنفشه نیز بدان موی پیرزن

بیجاده رنگ خواهد هر شب ز ارغوان

کافور بوی خواهد هر روز از سمن

چون ابر در ببارد اکنون که از بحار ؟

چون باد نافه آرد اکنون که از ختن ؟

چو نان که از عدن گهر آرد بباغ میغ

طبع امیر ماست مگر بحر در عدن

میر اجل و سید فرزانه سعد ملک

عین سخا ، شجاع زمن،بو علی حسن

آن ز آفرین سرشته که کرد آفریدگار

دور اعتقاد او ز خلل ، خالی از فتن

بنموده دست دولت او سینة سپهر

فرسوده پای همت او تارک پرن

مجلس چنان همام ندارد جهان فروز

میدان چنان سوار ندارد سپه شکن

از دل نعیم او بزداید همی عنا

وز جان ثنای او بنشاند همی حزن

با رای او ندارد زهره بسی ضیا

با لفظ او ندارد لؤلؤ بسی شمن

جز بر سخاش بستن ساده بود امید

جز در ثناش گفتن یاوه بود سخن

قصری که آن بود وطن او را سپهر خوان

دانی که مهر را نبود بر زمین وطن

با او بهیچ بد نتوان برد ظن ، که چرخ

در هیچ کس جز او بنکویی نبرد ظن

با زخم تیغ اوست قدر سست و ناتوان

با روی تیر اوست قضاسست و مرتهن

با سیف او بفتنه کند آفرین همی

جان شده ز کالبد سیف ذوالیزن

با او زمانه را بهنر چون کنم قیاس ؟

کاندر دو پله راست نیاید ستیر و من

قایم برسم اوست سلیمان را نهاد

تازه بخوان اوست براهیم را سنن

با کلک اوست دولت در صدر مستقیم

با تیغ اوست نصرة در حرب مقترن

بحر شجاعتست گه حرب در زمین

ابر سخاوتست گه جود بر زمن

بحری که وقت کوشش بر دل نهد گناه

ابری که وقت بخشش بر کف نهد منن

موجود اگر ببخشش او آمدی حیات

نی حوت شست دیدی و نی مرغ با بزن

بی فر او نیارد دولت همی بها

آری بها نیارد بی جان همی بدن

ای کلک تو دهان امل را شده زبان

وی تیغ تو زبان اجل را شده دهن

مهر تو عمر نیست وزو نیست جز نشاط

کین تو مرگ نیست وزو نیست جز حزن

جز عیب هرچه شاید یافی ز روزگار

جز غیبت هرچه باید داری ز ذوالمنن

آمد ، خدایگانا ،دی نامه ای مرا

از خون دل نبشته ز دلدار خویشتن

اول همه سلام بد ، آخر همه پیام

لفظش همه ز حزن و حروفش همه محن

گفته که : دست چون زده ای باز بر دوات ؟

گفته که : چون بمانده ای از رمح تیغ زن ؟

تیغت همی نشاند چو سینی بپیشگاه

کلکت بپایگاه فکندست چون لگن

از کلک و از دوات چه جوید دل کسی

کورا بتیغ و تیر بود بخت مرتهن

دستی که آن بدادن دینار خیره بود

چون خیره کرده ایش بدینار خواستن ؟

زان پس که چند گونه گشادی فتاده است

اکنون همی ببند میان خود از رسن

اندرز کرده بود بسی از پس ملام

کاندر پناه میر اجل باش مؤتمن

کو کار تو کند چو قوی رای خود تمام

کو کام تو کند چو نکو نام خود حسن

تا عاشقست بر می و میخانه خمر خوار

تا مشفقست بر بت و بتخانه برهمن

از نعمت تو باد دلی شاد و شاد خوار

وز دولت تو باد عدوی تو مفتتن

بادت مدام نوش لب آفتاب رنگ

از دست ساقییی که بود مشتری ذقن

شمارهٔ ۴۳

ز تاب عنبر با تاب بر سهیل یمن

هزار حلقه شکست آن نگار عهدشکن

چه حلقه ای ؟ که معلق نهاد دام بلا

چه عنبری ؟ که معنبر نمود اصل فتن

گهی ز نافۀ مشکست ماه را زنجیر

گهی ز برگ بنفشه است لاله را خرمن

مرا ز آتش و یاقوت عارض و لب او

شدست جزع بآب فسرده آبستن

بر غم خسته دلم یک زمان جدا نشود

دهان او ز سر زلف و زلف او ز دهن

ز رشکِ هر دو همی جان و دل براندازم

اگر چه عاشق این هر دو ام به جان و به تن

بهار نقش سپهر جمال او دارد

شبی ز خوشۀ سنبل ، مهی ز برگ سمن

مهی بزیر شبی مشک بوی نور افزای

شبی بگرد مهی سیم رنگ سایه فگن

خیال روی وی اندر بهار دیدۀ من

بتی شدست که جانست پیش او چو شمن

ز بسکه خون بربایم بناخن از مژگان

ز روی ناخن من بر دمد همی روین

لگن ز زردی من زعفران سوده شود

چو دست شوی ز دستم فرو شود بلگن

چهار چیز ورا از چهار چیز آمد

که هست هر یک از آن نادر زمان و زمن

ز عقد لؤلؤ دندان ، ز برگ لاله دهان

ز شاخ سنبل گیسو ، ز پاک نقره ذقن

مرا ز سنبل او نال گشت سرو سهی

مرا ز لالة او شنبلید شد سوسن

مرا ز لؤلؤ او جزع گشت مروارید

مرا ز نقرة او گشت زر سبیکه‌یِ تن

ایا فراخته تیغ جفا ز بد عهدی

بزن ، که زخم ترا صبر من بس است مجن

دریغ : کز سخن دلفریب رنگینت

نخست روز بعهد بدت نبردم ظن

اگر تو تیر جفا را دلم نشانه کنی

بجان خواجۀ فاضل نگویمت که : مزن

حکیم سید ابوالقاسم ، آنکه شهر سرخس

ز قدر او بفلک بر همی کند مسکن

نبشته سیرت او را زمانه بر ارکان

نهاده همت او را سپهر بر گردن

اگر غرایب عقلی ز زخم فکرت او

بگرد پیکر خود پرده بندد از جوشن

خدنگ فکرت او دیدۀ غرایب را

کند بنیزه و پیکان چو چشم پرویزن

چو گرم خواهد گشتن ز زخم پنداری

که مغز گردد در استخوان او روین

اگر بآینه در بنگرد مخالف او

خیال رویش خیزد بپیش او دشمن

ز بس توان و بلندی همی تفکر را

ستاره ای شود اندر سپهر جان روشن

ایا گزیده خصالی ، که برد باری را

بزیر طبع تو یزدان پدید کرد وطن

ز طبع و لفظ تو در سپید در دریا

ز دست و کلک تو یاقوت سرخ در معدن

که گفت دانۀ یاقوت زیر آتش تیز

خنک بود ، چو هوا ، روز برف ، در بهمن؟

اگر بر آتش طبع تو برنهی یاقوت

ز تفتگی ز میانش برون جهد روغن

ز ذل خویش شود رسته خصمت از خواری

ز بی تنی نتوان بست ذره را به رسن

بزیر خاک درون شاخ خیزران گردد

ز بهر عشرت تومار قیر گون گرزن

اگر چه مایه‌یِ اهریمن است کفر و ضلال

بنور رای تو دین دار گردد اهریمن

ز بهر زخم بلا بر تن مخالف تو

سلیح و گرز شود تار و پود پیراهن

ز بس بلا که سلب بر تنش نهاده شود

بروز مرگ وصیت کند بترک کفن

خجسته خامۀ تو ، ناخریده در ثمین

چو زر ساو شدست از برای نقد شمن

کبوتریست که بر چنگ و مخلب شاهین

براه دیده ز ژاغر برافگند ارزن

سرشک سرخ شود در کنار چشم صدف

گیاه سبز شود در مسام کوه عدن

ز روی زرد شود در دهان شب بکمین

بدیده عنبر سارا بر آرد از مکمن

بزرسا و چو مشک از دهان نافه ربود

بسیم سوخته منقوش کرد پیراهن

ز قدر خویش ندارد خبر که بی خبرست

ز زر زمین و ز دانش دل و ز روح بدن

سرش پدید شود چون ز تن ببری پست

تنش ندارد سر تا نبریش بر تن

عجب تر آنکه : چو آهن بدو فرو بردی

بعقد لؤلؤ زو یاره برگرفت آهن

بمار زرین ماند بنوک سر پران

که جان جهل ز شخصش همی کند گلشن

بدست اندر گفتی که قرصة خورشید

بباغ لفظ ز انجم همی کند گلشن

ایا سپهر بزرگی ، چه عذر دانم خو است ؟

که سیرت تو گران کرد بار من بر من

گرم زمانه تهی دست کرد ، پر دارم

دلی گشاده ز اندیشهای مستحسن

کمند صبر مرا نرم تر ز موم شود

اگر زمانه شود تند کرۀ تو سن

سخن شناسی و دانی که من چه گفتستم

سخن شناس شناسد بها و قدر سخن

همیشه تا نبود لاله در دهان صدف

همیشه تا ندمد لؤلؤ از کنار چمن

بکام زی و بشادی بمان و خرم باش

ولی بناز و بشادی ، عدو بگرم و حزن

شمارهٔ ۴۴

رخسار و قد و زلف و بناگوش یار من

ماهست بر صنوبر و مشکست بر سمن

با ماه و با صنوبر او نور و راستی

اندر سمن طراوت و در مشک او شکن

این هر چهار فتنهٔ دین و دیده و دلند

بر هر چهار من به دل و دیده مفتتن

قدم بنفشه وار شد و رخ بنفشه فام

زان تودۀ بنفشه او بر دو نسترن

مشک ختن بنفشۀ او را سزد رهی

نقش ختا دو نسترنش را سزد شمن

ور مشک در ختن بود و نقش در ختا

زلفین و روی اوست پس اندر ختاختن

در نازکی و کوچکی اندر جهان که دید

نازک تر از میانش و کوچک تر از دهن ؟

زیبا و دلفریب بدان نازکی کمر

شیرین و جان فزای بدان کوچکی سخن

صافی و دور بین دل و جانیست مر مرا

هر دو به دست مهر و مدیحند مرتهن

مهر نگار یاسمن اندام ماهروی

مدح سدید دین شرف الدولة بو الحسن

آن پاک جان و پاکدل و پاک اعتقاد

آن راستگوی و راستی آرای و راست ظن

جز مدح او مگوی و جز از خدمتش مجوی

کان پرورد روانت و این پرورد بدن

با هر کسی که بینی و با هر کسی ازو

جنسیست از محامد و نوعیست از منن

شغلی که او گزارد و از پیش او رود

ز انصاف و راستی شود آن شغل چون سنن

در مدح میغ گفته شده‌ست این که «بهره زو

یکسان برند شوره گز و شاخ یاسمن»

در کثرت سخاوت ازین مدح عالیست

باری من این مدیح نخواهم به هیچ فن

اسراف در حدود سخاوت ستوده نیست

واجب بود حدود سخاوت شناختن

بخشنده ایست او ، که به بازی و ناوجوب

ز احسان او نصیب بیابند مرد و زن

ور دادخواه مستحقش عالمی بوند

زو حق و داد خویش بیابند تن به‌ تن

موقوف بر مروت و بر اعتقاد اوست

تشریف اهل فضل و مراعات ممتحن

ای مدحت مجرد تو جلوۀ نعات

وی سیرت مهذب تو تحفۀ فطن

شاداب بوستان بهارست سیرتت

وندر تو از فنون بزرگی بسی فنن

از قدر و روشنی چمنش جفت آسمان

گل‌های او چو ماه و چو خورشید در چمن

از نظم شاعران و ز الفاظ فاضلان

آواز عندلیبش و دستان چنگ زن

هرگز دو چیز جفت نگردند با دو چیز

با دشمنانت شادی و با دوستان حزن

هنگام دستشوی تو ز اقبال دست تو

نشگفت ار آب زر شود و کیمیا لگن

ای مهتر فریشته خو، گشت روزگار

تاری ترست بر سرم از جان اهرمن

ننماید آنچه چرخ نماید مرا همی

سودا به هیچ مرد هراسنده در وسن

سرگشته‌تر ز من نبود در یقین حال

مرغ شب به طیره برون کرده از وطن

زیرا که چون به شعر نمایم شکار باز

ننگ آیدم ربودن مردار چون زغن

در مدح ناکسان نکنم کهنه تن بدرد

زان باک نایدم که بود کهنه پیرهن

آراسته به جامه تن از صلت کریم

به ز آنکه غم کشیدن و پوشیدن کفن

اول به مدح تو ز جهان کردم اقتصار

در باب شاعری چو بشستم لب از لبن

وز جور روزگار از آن روز تاکنون

صد ره مرا خریدی و بگزاردی ثمن

در غیبت تو سال دو از گونه گونه رنج

بر تارکم گذشت بناکام من حزن

امروز چون به طلعت و فر تو در هری

سر برفراخت دولت و بفروخت انجمن

بی هوش و مست مانده‌ام از خدمت تو دور

گاهی ز جوش شیره و گه از بلای دن

از غفلت وز خوی من آگاه گشته‌ای

بر خوی من فراخ به من داده‌ای رسن

تقصیر بی قیاس و مرا روی عذر نی

تقصیرها عفو کن و بپذیر عذر من

تا از حدود غرب نداند کسی ختا

تا از دیار شرق نخواهد کسی یمن

بر هر سری ز نعمت خود بهره‌ای فشان

بر هر تنی ز کردۀ خود منتی فگن

شمارهٔ ۴۵

سوسن و سنبل نمود از زلف و عارض یار من

سنبلی بس با بلا و سوسنی بس با فتن

سوسن از سیم پلید و سنبل از مشک سیاه

در پلیدی صد ملاحت ، در سیاهی صدشکن

نوروزیب از روی و قد او همی خواهند دام

جرم ماه اندر سپهر و شاخ سر و اندر چمن

نارون کردار قدست آن بلب چون ناردان

ناردان دارد سرشکم ، آن بقد چون نارون

ای شمن کش لعبت آزر ، که با دیدار تو

جان آزر پیش خاک پای تو زیبد شمن

ز آرزوی زلف مشکین تو ای سیمین سرین

مشک سارا سازد از خون ناف آهو درختن

مشک تبت بر بلور شامی آمیزد همی

زلف سنبل بوی تو در گرد سوسن گون ذقن

جان ما ، جانا ، بنفش از داغ تو چندان بود

کز بنفشه عارض تو داغ دارد برسمن

سوسن تو رنگ سنبل گیرد از زلفین تو

سنبل زلفین اگر خواهی بر آن سوسن مزن

گر سهیل آمد بنور آن عارض پر نور تو

چون کند نورش دو چشمم را پر از نور پرن ؟

ور سهیل ، ای بت ،کس اندر قوس و در عقرب ندید

چون کند در قوس و در عقرب سهیل تو وطن ؟

بارم از جزع یمن بی او سهیل اندر فراق

راست پنداری که در جزع یمن دارم یمن

از میان جوزا نمایی ، چون که بربندی کمر

وز دهان پروین نمایی ، چون که بکشایی سخن

حور و ماهی تو ، نگارینا و جز تو کس ندید

حور جوز ابر میان و ماه پروین در دهن

گر تو فخر آری بخوبی ، شاید ای دلبر ، که تو

فخر خوبانی و خوبان بر جمالت مفتتن

فخر ازین بهتر بود کز وصف تو پیدا کنند

مدحت عالی علی بن محمد بوالحسن ؟

آن خداوندی که دولت را شرف از جاه اوست

ورچه جاه هر کسی باشد بدولت مرتهن

آن سخی کف فاضلی ، حری که گویی ختم کرد

بر دل و بر دست او فضل و سخاوت ذوالنمن

جوهر اثبات و نفی آمد همانا دست او

کاندرو اثبات شادی یابی و نفی حزن

خصم او از خشم او در دیدۀ افعی گریخت

سوزش خشم وی اندر چشم افعی شد و سن

ای خداوندی که گر نز بهر مدح تو بدی

نور روحانی نپایستی درین زندان تن

ظن دشمن را زهر بابی همی رانی ، چنانک

راست پنداری که از تو عاریت بودست ظن

با دل و با دست تو جود و هنر بسرشته اند

چون لطافت با روان و چون طبیعت با بدن

با سموم خشم تو با عشرت بدخواه تو

زهر بی تریاک شد اطفال را بر لب لبن

دشمنان مرده را با سهم تو لرزان شود

از حریر خامۀ تو استخوان اندر کفن

شاخ طوبی را غذا گردد بفردوس اندرون

چون برون ریزند آب دست شویت از لگن

نظم هر معنی کجا با نام تو پیوسته شد

با عذوبت متصل شد ، با سعادت مقترن

عالمی جز تو بعالم نیست در پیراهنی

در فنون علم ماهر گشته بر انواع فن

عالم کلیست علم تو و زین معنی تراست

عالم اندر دل ، دل اندر تن ، تن اندر پیرهن

خصم تو گر خویشتن چون تو شناسد از قیاس

در بسودن خار نشناسد همی از نسترن

چون شناسد دانش آنکس را که اندر پیکری

چهرۀ حورا نهد بر پشت پای اهرمن ؟

دشمنانت را ز بس تحقیرشان ، در هر فنون

امتحان آسمان مالش نداد اندر محن

این عجب مشمر ، که تحقیر حقارت رسته کرد

ذره را از پایدام و پشته را از با بزن

ای خداوند خداوندان ، همی طبع مرا

روزگار تیره دارد تیره رای و ممتحن

گر سخن نیکو نیامد ، عذر این کهتر بخواه

مهتری کن سایة اقبال خود بر من فگن

تا همی پروین نماید پنجۀ سیمین سنان

تا همی خورشید دارد صورت زرین مجن

جاودان خرم بشادی باش و جاویدان ببین

دوستان را در نعیم و دشمنان را در محن

شمارهٔ ۴۶

گویی که ماه و مشتری از جرم آسمان

تحویل کرده اند بباغ خدایگان

وز ماه و مشتری شده آن خاک پرنگار

نوری عجیب صورت و شکلی بدیع سان

نی نی ، که ماه و مشتری از وی ربوده اند

در نیکویی فزونی و در روشنی توان

گویی که بوستان بهشتست بر زمین

رضوان بماه و مشتری آگنده بوستان

مرجان عود سوز درو شاخ نسترن

مینای مشک سای درو برگ ضیمران

باد اندرو بزیده ز پهنای آسگون

ابر اندرو گذشته ز بالای قیروان

در دست باد عنبر سارای بی قیاس

در چشم ابر لؤلؤی شهوار بی کران

زلف بنفشه عنبر این سوده در شکن

رخسار لاله لولوی آن کرده در دهان

پروین ارغوان زسر لشکر سمن

بر آسمان کشیده علمهای پرنیان

از سیم خام برگ برآورده یاسمن

با زر پخته گونه بدل کرده اقحوان

در زیر سرو نغمۀ کبکان رود زن

بر شاخ بید نعرۀ مرغان شعر خوان

و آن آب نیلگون معلق گمان بری

مالیده قرطه ایست ز پیروزه بهرمان

گویی که باد سودۀ سوهان آژده است

گاهی زند بصیقل و گاهی زند فسان

از دانش و ز جان اثری نی درو ولیک

از نیکویی چو دانش و از روشنی چو جان

و آن قصر کوه پیکر انجم لقا درو

پهنای خاک دارد و بالای آسمان

ز آسیب چنبر فلک اندر فراز او

بر کنگره خمیده رود مرد پاسبان

از صحن باغ کنگرۀ او چو بنگری

زان هر یکی خیال خیالی کند عیان

گویی که خرد بچۀ سیمرغ بی عدد

بر کرده اند تیزی منقار از آشیان

و آن گردش مزمل زرین شگفت را

آبی ، بروشنی چو روان ، اندرو روان

پیروزه همچو سیم کشیده فرو رود

از گوشۀ مزمل زرین بآبدان

گویی ز زر پخته همی پوست بفگنند

تعبان سیم پیکر پیروزه استخوان

باغی بدین نشان و بنایی بدین نسق

پاکیزه تر ز کوثر و خرم تر از جنان

در پیش او نشسته و بر پای صف زده

گردان کار دیده و شاهان کامران

جمشید وار شاه نشسته میان باغ

بربسته آدمی و پری پیش او میان

شمس دول ، گزیدۀ ایام ، فخر ملک

تیغ خلیفه ، سایۀ اسلام ، شه طغان

یاقوت ناب در کف او گشته آفتاب

مینای سبز بر سر او بسته سایبان

از صوت شعر خوان دل افلاک پر خروش

وز زخم رودزن سر خورشید پر فغان

بر کف نهاده لعل میی کز خیال او

اندیشه لاله زار شود ، دیده گلستان

آن می ، که گر زدور بداری ، ز عکس او

شنگرف سوده گردد مغز اندر استخوان

گر بگذرد پری بشب اندر شعاع او

از چشم آدمی نتواند شدن نهان

رنگین میی که بر کفن مرده گر چکد

در تن رگ فسرده شود شاخ ارغوان

آن می که بر سپهر اگر پرتو افگند

شاید که آفتاب شود یکسر آسمان

ساقی ز عکس نورش گویی سیاوشست

آتش پناه ساخته از بهر امتحان

مشکست و لعل و شعری و پروین ، اگر بود

شعری برنگ بسد و پروین ببوی بان

خوشبوی تر ز عنبر و رنگین تر از عقیق

روشن تر از ستاره و صافی تر از روان

جامی چو بحر ژرف ، کز و نگذرد همی

عنقا بزخم شهپر و زورق ببادبان

شاه آنچنان میی بچنین جام کرده نوش

از دست سیم ساق مهی نوش ناردان

دوران خود سپرده بفرمان او فلک

اشغال خویش داده بتوقیع او جهان

با حلم او زمین گران چون هوا سبک

با طبع او هوای سبک چون زمین گران

ای سروری که نام ترا بندگی کنند

در حد روم قیصر و در خاک ترک خان

از پای همت تو همی تابد آفتاب

وز دست حشمت تو همی گردد آسمان

از قوت سخای تو هیچ آفرید ه ای

در دست تو قرار نگیرد مگر عنان

هرچ آن گمان بری تو ، قضا هم بر آن رود

گویی ز کیمیای قضا کرده ای گمان

زان پایدار ماند ستاره ، که روز جنگ

از عکس خنجر تو بیابد همی نشان

در خاک هند رمح ز بیم سنان تو

بگداخت شاخ شاخ و لقب یافت خیزران

روزی که آب و آتش ریزد ز تیغ و رمح

این لاله قطره گردد و آن ارغوان دخان

شنگرف بارد از دل زنگار چهره تیغ

بیجاده ریزد از سر پیروزه گون سنان

ور باد زخم ژاله زند ابر هندوی

بر درع لاله کارد و بر جوشن ارغوان

از هیبت استخوان مبارز چنان شود

کز خوردنش همای کند قصد زعفران

وز نیزه های رمح دگر عالمی کنند

در دامن ستاره پر افعی و افعوان

دشمن چو بحر آتش بیند جهان زتو

در موج او نهنگ دلیران جان ستان

مالک کشان کشان سوی دوزخ برد نگون

آنرا که زخم تیغ تو باز افکند سنان

بیرون فگنده نیزۀ خطی بروی دست

و اندر کشیده کرۀ ختلی بزیر ران

پیدا شود ز چهرۀ دشمن بچند میل

در گوهر بلارگ تو گنج شایگان

پیکان بقبضه در کشد از بهر جنگ تو

وز سوی زه خدنگ برون پرد از کمان

ای اختر سخا ، که ز سیر نوال خویش

هر روز بر سپهر تفاخر کنی قران

آب حیات خورد سنان عدوی تو

هر کس که خورد شربت او زیست جاودان

گر طبع جود شکل مکان گیردی ازو

جود ترا هزار فلک بایدی مکان

بر کان زر ز دست تو گر صورتی کنند

زر نقش مهر گیرد و بیرون جهد زکان

بر سکه گر نگار کنی شکل دست خویش

بر زر رقم شود که : ببخشید رایگان

از حرص آنکه خواسته بخشی بخواستار

خواهی که موی بر تن سایل شود زبان

هرکس که بر زبان نیاز از تو بار خواست

او را زجاه وجود تو بودست ترجمان

خواهی که دشمنانت همه دوستان شوند

تا بیشتر بخلق دهی جاه و سوزیان

جود تو بی گمان که ضمان را وفا کند

گر خلق را بدادن روزی شود ضمان

رمح ترا یقین خلیلست روز جنگ

کز آتش سنان تو ناید برو زیان

گر گوهری ز چشمۀ تیغ تو برکشند

صد جان زنگ خورده برون آرد از میان

فردوس را بمجلس تو سرزنش کند

آن کس که در سرای تو بودست میهمان

ای خسروی که از کف رادتو زایرت

بر صد هزار گنج فزونست قهرمان

من بنده از زمانه نژند زمانه ام

گردم مگر بفضل خداوند شادمان

بیرون نکرد خواهم ، تا عمر من بود

خدمت زجان ، مدیح زدل ، خامه از بنان

تا ارغوان نگار بود خاک نوبهار

تا زعفران فشان گذرد باد مهرگان

افزون ز روزگار ملک شادمان زیاد

در نعمت گزیده و در دولت جوان

شمارهٔ ۴۷

المنه لله که خورشید خراسان

از برج شرف گشت دگر باره درخشان

المنه لله که آراست دگر بار

دیوان خراسان بسزاوار خراسان

المنه الله که از کشتی عصمت

شد نوح نبی بی خطر از آفت توفان

المنه الله که یوسف بامارت

بنشست و عدو گشت اسیر چه خذلان

در دیدۀ دینست خردمندی او نور

در پیکر ملکست هنرمندی او جان

محتاج بزرگان بتو چون دهر بخورشید

ممتاز کریمان بتو چون کشت بباران

شمارهٔ ۴۸

دوش تا روز فراخ آن صنم تنگ دهان

رخ چون لاله همی داشت ز می لاله ستان

رخ او لاله ستان بود و سر زلفک او

زنگیان داشت ستان خفته بر آن لاله ستان

گاه پیوسته همی گفت غزلهای سبک

گاه آهسته همی خورد قدحهای گران

نافه ها یافت ازو خانه پر از مشک سیاه

باغها دید ازو دیده پر از سرو روان

هرکس از جان و جهان گر سخنی پردازد

مر مرا جان و جهان خواند همی جان جهان

دهن کوچک او دیدم هنگام سخن

کز ظریفی دل من غالیه دان برد گمان

گفتم :آن غالیه دان چیست ؟ بخندید بتم :

که همی غالیه دان باز ندانی ز دهان ؟

گفتم : آری ، دل من عشق تو زانگونه ربود

که همی باز ندانم دهن از غالیه دان

گفت : بر روی منی شیفتۀ زار چنین ؟

گفتمش : شیفته بتوان شد بر روی چنان

گفت : ای شیفته ، بر خیر کسان رنجه مشو

که ترا گویند : ای شیفته برخیر کسان

گفتم : ارجان بخریداری عشق تو شتافت

پس چرا دل ببر آمد بخریداری جان ؟

گفت : رو هان ، که زیان تو بس اندک بودست

کم زیان تر ز تو در عشق توان بد ؟ نتوان

کاندرین قاعدۀ عشق نه اول تو بدی

کو بجان بود خریدار و بدل کرد زیان

بی زبان گر بجهان نور همی خواهی جست

مدح شد گوی و منه مدحت شه را ز زبان

میر میرانشه قاورد ، که از نسبت او

پادشاهان زمینند و بزرگان زمان

باوفاقش مدد اندر مدد آید نصرة

باخلافش قدم اندر قدم آید خذلان

همبر جودش یک قطره نیاید قلزم

همبر حلمش یک ذره نسنجد ثهلان

نام و نانست مراد همه خلق از همه شغل

وز پرستیدن او مایۀ نام آید و نان

نامدارست چو در بزم بخواهد ساغر

بی محاباست چو در رزم بپوشد خفتان

از عجایب بتواریخ درون بنویسند :

که فلان جای یکی شیر بیفگند فلان

و آنگه آن نقش ببندند و همی بنگارند

گاه بر جامۀ بغدادی و گه بر ایوان

علمی شد بجهان قصۀ بیژن ، که بکشت

با سواران عجم خوک دژ آگاه ژیان

کشتن خوک ز بیژن بشنیدم بخبر

کشتن شیر من از شاه بدیدم بعیان

بامدادی ز پی صید برون رفت بدشت

با می و مطرب و با پرده و بر جاس و کمان

می همی خورد بشادی ، که بیامد دو سه تن

از یکی بیشه و از شیر بدادند نشان

کشتن شیر ژیان را ننهد هیچ خطر

عزم شاهانه و تأثیر می و مرد جوان

بسوی شیر بجنبید و برون آمد شیر

سوی هامون شده از بیشه خروشان و دمان

از بلندی و ز پهنی و درشتی که نمود

راست گفتی که : نه شیرست هیونیست کلان

راست چون پنجۀ قصاب پر از خون ظفرش

چار معلاق ورا در سر هر پنجه نهان

در نشستی بزمین دست وی از قوت پای

که چنان در ننشیند بگل اندر سندان

راست گفتی که ز پولاد بد او را چنگال

راست گفتی که ز الماس بد او را دندان

مهرۀ گردن چون تخم سپندان کردی

بختیی را که سردست زدی در بن ران

تازی اسبان گرانمایه چو دیدند او را

برمیدند و نبردند کسی را فرمان

مرد هر سو بپراگند و بر آمد بسپهر

از دلیران شغب و نعره و از شیر فغان

از چپ و راست نگه کرد خداوند و بدید

سستی و چیرگی از مردم و از شیر ژیان

تیر بگزید و بپیوست و کمان بر بکشید

شیر مانند سوی شیر بپیچید عنان

شیر اگر چند همی سخت بکوشید بجنگ

خوردن زخم همان بود و شدن سست همان

بر سر دست فرو خفت زمانی ، که مگر

گردد آسوده و باز آید و سازد جولان

بیلکی شاه برون کرد و بپیوست و بزد

در بن گوشش و بر جای بیفگند ستان

جانش از شخص شجاعش ز ظفر بیرون شد

چون درآمد زره گوش بمغزش پیکان

زان زیان کار یکی شیر ژیان بود کزو

جان نبردی بسلامت گه کوشش ثعبان

چون زیان یافت از آن شست گشاد اندر حین

بی روان تر شد از آن شیر که در شادروان

ای امیری ، که در ایام تو خویشان ترا

چاکرانند کمر بسته به از نوشروان

پیش بازوی تو باریک بود چوب علم

اگر اندر خور بازوی تو سازند کمان

روز کوشش بده آسوده مبارز نکشند

نیزه ای را که بدان کار کنی در میدان

برگشاد تو و زخم تو نیاید حاجت

در خدنگ تو ورمح تو بپیکان و سنان

در سرم مدح تو جوید زمن ، ای شاه ، خرد

در تنم مهر تو پوید ، زمن ، ای شاه ، روان

تازیم لفظ خرد را ز مدیح تو کنم

چون سپهر و صدف از انجم و در در دوران

تا بهار آید ، چون فصل زمستان برود

تا خزان آید ، چون در گذرد تابستان

تازه بادا رخ خدام تو چون تازه بهار

سرد بادا دم بدخواه تو چون باد خزان

از تو پرتو بپذیرفته و فرخنه دو چیز :

رمضان با همه طاعاتش و عید رمضان

شمارهٔ ۴۹

بهار تازه ز سر تازه کرد لاله ستان

برنگ لاله می از یار لاله روی ستان

جهان جوان شد و ما همچنو جوانانیم

می جوان بجوان ده درین بهار جوان

بشادکامی امروز داد خویش بده

کجا کسی که ز فردا پذیرد از تو ضمان ؟

نه کار کژ جهان را تو راست خواهی کرد

چگونه راست کنی؟ چون کژست کار جهان

ز رفتن سرطان جز کژی نبیند کس

حکیم طالع عالم بدین نهد سرطان

مرا شراب گران ده ، که عاقبت مستیست

اگر شراب سبک نوشم ، ار شراب گران

مرا بوقت گل از باده صبر فرمایی

کرا توان بودایدر چنین؟ چنین نتوان

کدام روز بشادی گذاره خواهد کرد

کسی که ببهاری چنین بود پژمان ؟

ز شاخ پوده همی سر برون کند مینا

ز سنگ خاره همی سر برون کند مرجان

پر از سنان کبودست حوض نیلوفر

پر از برادۀ لعلست روی لاله ستان

همی بخندد نونو بسبزه بر لاله

همی بگرید خوش خوش بلاله بر باران

ز بسکه گور کنون برگ بید و لاله خورد

زمردین و عقیقین کند لب و دندان

گل از نسیم صبا کرد پر ز گل دامن

گل از سرشک هوا کرد پر گلاب دهان

بشکل غالیه دانیست لاله ، یاقوتین

نشان غالیه اندر میان غالیه دان

اگر زمرد و یاقوت تاج شاهان بود

کنون ز خاره در آویختست و خار ه ستان

زبسکه رنگ بکهسار برگ لاله چرد

چو برگ لاله کند رنگ شیر در پستان

ستاکهای گل اکنون درخت و قواقند

ز زندواف برو صد هزار گونه زبان

مکللست و منقش چمن بدر و عقین

معطرست و مطیب هوا بمشک و ببان

سپاه میغ زمان تا زمان بتازد تند

کند حکایت هر ساعتی ز صد توفان

گمان بری که مرا ور از جود بهره دهد

کف امیر اجل ، شهریار در افشان

همام دولت سلطان جمال دین خدای

که یاورند ورا هم خدای و هم سلطان

ابوالمظفر میرانشه ، آنکه درگه او

همی گواژه زند بر بلندی کیوان

فروغ بخت ز سیمای روی او پیدا

طلسم جاه بزیر نگین او پنهان

ز قسمت ازلی روزگار و دولت او

زیادتی بکمالند و ایمن از نقصان

ایا مقدم دهر ، ای بزرگ زادۀ دهر

و یا نتیجۀ عصر ، ای خلاصۀ انسان

رسوم تو همه فضلست و لفظ تو همه علم

دماغ تو همه عقلست و شخص تو همه جان

فلک نه ای تو و خورشید دهر ، بلکه تویی

فلک کفایت و خورشید جود و دهر توان

امان نه ای و جوانی نه ای و خدمت تست

بخرمی چو جوانی ، بعافیت چو امان

تو آن فریشته خویی ، که لفظ خرم تست

ز راستی و ز حجت چو دین و چون فرقان

هزار کار بکردار تیر راست شود

هر آنگهی که زشست تو خم گرفت کمان

ذکای طبع تو گویی که لوح محفوظست

که ذره ای نبود جایز اندرو نسیان

بهر خرد هنری کین جهان کند دعوی

ازو چو برهان خواهی ، تو با شیش برهان

زبس سعود ، که در طالع تو جمع شدند

هنوز چرخ چنان شکل نارد از دوران

ز نیک و بد ز قران ستارگان اثرست

سعادت تو مؤثرتر از هزار قران

نه کردگاری و بر تست رزق خرد و بزرگ

نه روزگاری و بر تست حکم سود و زیان

چو عزم تست قضا ، گر بود گمان چو یقین

چو امر تست قدر ، گر بود خبر چو عیان

صواب رای تو هرگز ندید روی خطا

یقین جود تو هرگز نیافت روی گمان

متابعند ترا ، چئن سپهر ، خرد و بزرگ

مسخرند ترا ، چون زمانه ، پیر و جوان

بپیش قدر تو بسیارها بود اندک

بفربخت تو دشوارها شود آسان

اگر بکوشد با خنجرت پلنگ دژم

وگر ببیند پیکان تو هزبر ژیان

پلنگ خون نشناسد برگ دراز خنجر

هزبر پی نشناسد بتن در از پیکان

نه از موافق تو ز استر شود نصرت

نه از مخالف تو دورتر شود خذلان

خرد پژوهی و افعال تو صفات خرد

روان پذیری و الفاظ تو بلطف روان

بلفظ و فضل تو نازد همی دوات و قلم

بپای و دست تو بالد همی رکاب و عنان

ز چیرگی چه سنان پیش دست تو چه قلم

ز پردلی چه قلم پیش روی تو چه عنان

هزار کار فرو بسته وز تو یک تدبیر

هزار عالم آشفته وز تو یک فرمان

ره مروت و دادی و نیستی ملت

در هدایت و عقلی و نیستی ایمان

نه بر زمین چو تو بنمود پیکری گردون

نه در گهر چو تو بنگاشت صورتی یزدان

ایا زمانۀ آزادگی زمانۀ تو

تویی پناه مر آزاده را ز صرف زمان

مرا روانی و تیزی ز طبع و لفظ بکاست

از آن سپس که بدم طبع تیز و لفظ روان

مثال طبع چو کان آمد و سخن گوهر

اگر طلب نکنندش بماند اندر کان

چو در رکاب تو این یک سفر بسر بردم

زمن گسسته شود دست سختی حدثان

بنام فرخ تو قصه ای تمام کنم

که تا بحشر معانی ازو دهند نشان

دلیل قوت طبع مرا درین معنی

بس آن کتاب که من گفته ام ، بخواه و بخوان

کسی که راه کژ اندر سخن چنان راند

چو راه راست بود جادویی کند ببیان

همیشه تا نه خزانیست در بهار چمن

مدام تا نه بهاریست در خزان بستان

خزان ناصح جاهت مباد جز که بهار

بهار حاسد بختت مباد جز که خزان

شمارهٔ ۵۰

مهرگان نو در‌آمد‌، بس مبارک مهرگان

فال سعد آورد و روز فرخ و بخت جوان

ملحم دینار‌گون پوشید باغ مشکبو‌ی

ز‌آن سپس کش فرش و کسوت بود برد و پرنیان

برگ چون دینار زراندود شد بر شاخسار

آب چون سوهان سیم اندود شد در آبدان

تا چو سرما خورده مردم زرد و لرزان شد درخت

همچو کانونی پر اخگر گشت نار از ناردان

بوستان افروز بنگر رسته با شاهسپرم

گر ندیده‌ستی خط قوس قزح بر آسمان

گرنه باد مهرگانی ابر نوروز‌ی شده‌ست

از خط قوس قزح خاکش چرا دارد نشان‌؟

مهرگان قارون دیگر وز باد خنک

کیمیا‌یی ساخت کز وی برگ زر شد گنج‌سان

زین سبب چون طلق حل کرده است آب اندر شمر

تا ازو در کیمیا صنعت نماید مهرگان

زنگبار دیگر آمد بوستان‌، از بهر آنک

زنگی و کافور دارد آبی اندر بوستان

گر ندیدی پشت زرین سوسمار‌، اینک ببین

بر ترنج مشکبو از شکل و رنگ دلستان

سبزی دریا نماید‌، روی او پر موج نرم

چون ز آسیب صبا د رجنبش آید ضیمران

راست گویی‌، چون فرود آید ز تیغ کوه میغ

کز هوا عنقا فرود آید همی بر آشیان

این خزان امسال زی ما بس خوش و خرم رسید

خوش شرابی خورد باید در خوش و خرم خزان

زان شرابی خورد باید‌، خرم و یاقوت رنگ

کز فروغش سیمگون ساغر شود یاقوت سان

ز آبگینه عکس او چون نور بر دست افگند

دست بیرون کرد پنداری کلیم از بادبان

از صراحی چون به جام اندر شود گویی مگر

در بلور‌ین پیکر‌ی کردند یاقوتی روان

چهرهٔ ساقی درو پیدا شود‌، گویی مگر

مرد افسونگر به شیشه در پری دارد نهان

طبع ازو پر آفتاب و جام ازو پر مشتری

چشم ازو پر در و لعل و مغز ازو پر عود و بان

کیمیای جود و مردی شد‌، از آن معنی که او

بوی دست خواجه یابد روز بزمش یک‌زمان

زینت دولت علی بن محمد بوالحسن

آنکه حسن دولت از تدبیر او زد داستان

آن خداوندی که درو گوهر افشاند همی

خامۀ او در بنان و نکتۀ او در بیان

از قضا و از قدر فرمانش را گر مه نهی

هم قضا خشنود باشد‌، هم قدر هم‌داستان

آن دل و آن دیده کز جاهش حسد دارد‌، شود

نظرت آن دیده خنجر‌، فکرت آن دل سنان

خامۀ مداح او گر دیده بودندی عجم

در جهان سایر نگشتی نام گنج شایگان

طبع و دست او مگر دریاست‌، زان معنی که او

سهم دارد بی قیاس و مال بخشد بی‌کران

هم چنان کز خشم او خصمش امان خواهد همی

مال او از جود دست او همی خواهد امان

ای خداوندی ، که بر رسم بزرگان قدیم

درج بخشی بی بها و مال بخشی رایگان

قوت جود ار درین عالم مکان گیر آمدی

صحن گیتی بس نبودی شکل دستت را مکان

بر گمان ار بگذرانی وصف سیرت‌های او

منتخب عقلی شود هر سیرتی زو در گمان

گر بدانستی کجا زر خوار بودی در کفت

شوشۀ زرین شدی از فر دست تو عنان

دشمن تو خیزران کردار شد باریک و زرد

بس نپاید تا به خاک اندر شود چون خیزران

گر فروغ تیغ تو بر موج دریا بگذرد

هر صدف را در پاک الماس گردد در دهان

هر تنی کورا نهیب هیبت‌ت بیدار کرد

از مسام او به جای موی روید زعفران

گرنه خضر دیگر آمد نام نیکت پس چرا

هم بگردد گرد گیتی هم بماند جاودان‌؟

کمترین حرفی ز رای جود تو جزوی کزو

عالم سفلی مبین‌، عالم علوی عیان

ابر و دریا در بنان داری و خورشیدی به‌قدر

دید کس خورشید هرگز ابر و دریا در بنان‌؟

دشمنان تو ندانم تا کدامند‌، ای عجب

چون خلایق یا رهی بینم ترا ، یا میهمان

هر که در بزم تو بنشیند ز مرگ ایمن شود

زانکه او را وعده باقی کرد ایزد در جنان

در فزود قدر چشم تو صغیر آمد سپهر

در گشاد جود دست تو حقیر آمد جهان

از کفایت حلم تو مر خاک را خواند سبک

وز لطافت طبع تو مر باد را خواند گران

چون ز خلق تو براندیشد‌، شود مشکین فکر

چون ز جود تو سخن گوید‌، شود زرین زبان

مر وفا را طبع محمود تو آمد پیشگو‌ی

مر سخا را دست مسعود تو آمد ترجمان

بخت‌، اگر صورت پذیرد پیش تو بوسد زمین

عقل اگر پیکر پذیرد‌، پیش تو بندد میان

ای خداوندی که از یک صلت تو مادحت

بر هزاران گنج باد آورد گردد قهرمان

دشمن از بیم تو چندانی گدازد تا شود

همچو مرجان سپید اندر وجود‌ش استخوان

من رهی را قدر و جاه و نام و نان بود آرزو

وز تو اکنون یافتم آن قدر و جاه و نام و نان

در رکاب تو به دیده راه پویم بنده وار

گر عزیمت زی سرخس آری ورو، زی اصفهان

ور بخواهی امتحان کن بنده را در مهر خویش

وانگهی بنگر که معنی دار خیزد امتحان

تا طبایع در زمین ترکیب گیرد از صور

تا کواکب در فلک تأثیر دارد از قران

شاد باش و دیر زی و بر مراد دل ببین

دوستان را با نشاط و دشمنان را با فغان

شمارهٔ ۵۱

در سپهر دولت آمد کامجوی و کامران

از شکار خسروی آن آفتاب خسروان

آسمان داد و همت ، آفتاب تاج و تخت

نور جان میر جغری ، شمع شاه الب ارسلان

مفخر سلجوقیان ، شمشیر میرالمؤمنین

شمس دولت ، زین ملت ، کهف امت ، شه طغان

خون و آتش در بلارگ ، زهر و باد اندر خدنگ

کوه و گردون در جنیبت ، ابر و دریا در سنان

نوک زوبین خسته اندر نافۀ آهوی مشک

زهر پیکان رانده اندر زهرۀ شیر ژیان

هر که او نخجیرگاه خسرو ایران بدید

از شگفتی های عالم نیست طبعش را بیان

بر سپهر کوه پیکر هر طرف پر گنده بود

لالۀ شمشاد پوش و گلبن پروین نشان

جعدشان بر سوسن سیمین فکنده عودتر

زلفشان بر لالۀ رنگین نهاده ضیمران

آهوان خیمگی هر ساعتی بر کوه و دشت

بر کشیدندی بروی شیر گردنکش فغان

خاک چون اشکال اقلیدس شد از شاخ گوزن

در بر هر شکل حرفی از خدنگ جان ستان

چنگ باز اندر هوا و شاخ رنگ اندر زمین

این معلق ، آن مجعد ، این ز مشک ، آن زعفران

بر زمبن چشم گوزنان ، راست گویی ضف زده

اختران جزع پیکر در عقیقن آسمان

روی آهو پیکر پروین نمود اندر زمین

وز هلال منخسف بر پیکر پروین نشان

خامۀ مانی تو گفتی بر زمین بیرنگ زد

صد هزاران صورت رنگین بآب ناردان

هر گهی کان آفتاب خسروان از بهر صید

در بر افگندی بلارگ ، در زه آوردی کمان

گورو نخجیر و گوزن از روی دشت و تیغ و کوه

رو کشیدندی بهامون ، کاروان در کاروان

مر تفاخر را ، بتحریض از گشاد زخم او

زود می خوردند آهن ، خوش همی دادند جان

آنکه از زخم گشاد دیگران بی جان شدی

زنده گشتی از غبار اسب او اندر زمان

از نسیم خلق او بر سنگ سخت و خار خشک

سبز شد نسرین و سوسن ، شاخ زد کافور و بان

سایۀ شبدیز او بر هر زمینی کاوفتاد

صورتی شد با رکاب و پیکری شد با عنان

ای شهنشاهی ، که پیش تاج گردون سای تو

در بلندی چشمۀ خورشیدباشد ناتوان

تا ندیدم تیغ و تیرت را ندانستم درست

کآفت از بلغار خیزد ، فتنه از هندوستان

زهره چون لخت زمرد ، صدره از بیم تو شیر

برگسستست از جگر ، بیرون فکندست از دهان

سنگ و آهن را بدوزی ، چون بیندازی خدنگ

چرخ و دریا را بسوزی ، چون بجنبانی سنان

کوه بالا گرز رومی بشکنی از زور دست

پیل پیکر خنگ،ختلی بگسلی در زیر ران

مر عدو را از خیال رمح افعی شکل تو

مغز و تارک مار و افعی گردد اندر استخوان

گر تنی چندان روان یابد که شمشیر تو یافت

همچو خضر اندر دو گیتی زنده ماند جاودان

پرنیان کردار فولادی که پیش زخم او

روز کین بر آهن و پولاد خندد پرنیان

آتش ارواح لمع و جوهر نصرت عرض

ابر پیروزی سرشک و اختر هیجا قران

کان بیجاده است گویی در نقاب لاژورد

صد هزاران چشمۀ سیماب در اجزای آن

نیست نادر سنگ مغناطیس اگر آهن کشد

آهن شمشیر خسرو هست مغناطیس جان

آب و آتش را تو پنداری مرکب کرده اند

آب یاقوتین سرشک و آتش مرجان دخان

با چنین تیغی ، خداوندا ، چو در میدان شوی

بر زمرد معصفر روید ، ز لؤلؤ زعفران

خوار و آسان آری اندر فکرت ، ای شه ، مرد را

کشتن دیو سپید و قصۀ مازندران

آفرین بر مرکبی . کز ماه پیکر نعل او

جرم خاک اندر سپهر نیلگون گیرد مکان

چون بپیچد ، چون بتازد ، راست پنداری که هست

استخوان اندر تن او حلقه های خیزران

چون برانگیزد بهیجا آتش تحریک او

همچو موم اندر فروزد غیبۀ بر گستوان

در میان نقش خاتم ره برد مانند موم

بگذرد از چشمۀ سوزن چو تار ریسمان

تیزرو همچون سپهر و بارکش همچون زمین

راه دان همچون یقین و دور رو همچون گمان

ای خداوندی ، که از یک صلت تو روز بزم

شرم دارد گنج باد آورد و گنج شایگان

کاردار و عامل تست ، ای خداوند زمین

در زمین هند رای و در بلاد ترک خان

هر چه در بالا و پهنای جهان جنبنده ایست

نیستند از خویشتن بی مهر تو هم داستان

بندۀ مهر تو از جان خدمتی ساز دهنی

خرم و زیبا و رنگین چون شکفته بوستان

داستانی طرفه ، کز اخبار و از اشکال او

بر گشاید طبع دانا را هزاران داستان

پر طاوسست ، بر وی بسته مرواریدتر

شکل پروینست ، در وی رسته برگ ارغوان

از معانی اندرو پر گنده لختی گفته ام

از ره فرهنگ و جهل و از ره سود و زیان

گر یپرد ختن خداوند جهان فرمان دهد

بنده اندر دانش از اندیشه بگذارد روان

خدمتی سازم ، که جان مرد دانش پیشه را

چون بقای شاه جاویدان بماند در جهان

قصۀ منثور حاشاکی بود باریک و پست

گوهری گردد چو منظوم اندر آری برزبان

از قصص هایی که در شهنامه پیدا کرده اند

نظم فردوسی بکار آید ، نه رزم هفت خوان

تا نگردد پیکر کوه گران باد سبک

تا نگردد گوهر باد سبک کوه گران

تا برخشد لاله در نوروز مه بر کوهسار

تا بخندد گل بهنگام بهار از گلستان

کام ران و ملک ساز و شادباش و دیرزی

در نعیم بی زوال و در بقای بی کران

رایت ملک تو بگذشته سپهر اندر سپهر

مرکب جاه تو افگنده عنان اندر عنان

شمارهٔ ۵۲

بمژده خواستی آن نور چشم و راحت جان

بر من آمد پروین نمای و ماه نشان

نهفته انجم او در عقیق عنبر بوی

شکسته سنبل او در سهیل مشک افشان

درست گفتی بر مه بنفشه کاشت همی

شکسته سنبل آن آفتاب ترکستان

بزیر سنبل مشکین او همی رفتند

هزار دل بخروش و هزار جان بفغان

لب و میانش تو گفتی شهاب بود و سهیل

یکی زرنگ چنین و یکی ز شکل چنان

شهاب دیدی جوزا در آن شهاب پدید ؟

سهیل دیدی پروین در آن سهیل نهان ؟

نهفته لالۀ رنگین او بتاب کمند

نموده نرگس مشکین او بزیر کمان

یکی ز مشک و ز عنبر ، یکی ز شیر و شبه

یکی ز سوسن و نسرین ، یکی ز عنبر و بان

پدید کرد ثریا و ماه چون بنمود

سمن ز سنبل سیراب و لاله از مرجان

ز بهر مژده رخش ساخت چون ستاره و ماه

پدید کرد سمن زار گرد لاله ستان

چه گفت ؟ گفت : اگر رامش دل تومنم

برامش دل من جان بیار و مژده ستان

بیار مژده که نو عز و خلعتش فرمود

خدایگان ترا ، شهریار شاه جهان

شجاع دولت پاینده ، سعد ملک حسن

امیر شاه عجم ، میر غور و غرجستان

سخن سرای و منقش قصیده ای اندیش

بفهم کردن دشوار و خواندن آسان

گزین خاطر خود نکته های رنگین گوی

سزای مدحت او لفظهای چابک ران

چو رایض سخنی ، مرکب تفکر را

عنان عقل فرو گیر و بر گزاف مران

سخن تمام کن و سوی آفتاب فرست

بدو سپار و بگویش که : پیش میر بخوان

کزین تفاخر قدرت بآفتاب رسد

ز فخر عار نماید ز جنبش دوران

عجب مدار ، که آن مهتر سپهر آیین

هزار بنده فزون دارد آفتاب توان

بدست همت با آسمان کند بازی

بپای قدرت سازد ز ماه شادروان

نمونه ایست ز آثار رای او پروین

نشانه ایست ز اجزای قدر او سرطان

ز بهر زخم جگر گوشۀ مخالف او

بزهر تیز کند اژدها سر دندان

زبیم خامۀ چون خیزران او شب و روز

چو خیزران بود اندر تن عدو ستخوان

بنام خشمش روباه ماده در گسلد

ز شیر پنجه و ساعد ، ز پیل گردن و ران

ایا سپهر هنر را ستارۀ سیار

و یا جهان خرد را طبایع و ارکان

هنر بطبع تو جوید ببرتری بنیاد

خرد ز رای تو گیرد بمردمی سامان

ز طبع و خشم تو آب روان و آتش تیز

ز لفظ و حلم تو خاک گران و باد بزان

دو نایبند فلک رای و آفتاب هنر

دو چاکرند فزونی تن و بزرگی جان

سر شک خصم ترا گر صفت کنم بدرر

شود دهان صدف جای آتشین پیکان

عجب نباشد اگر زر زبهر جود ترا

نگار گیرد و دینار گردد اندر کان

بر غم ابر همی موج دست فرخ تو

بماه دی گل سوری برآورد از سندان

چنان شوی تو ازین پس که ابر ژاله زند

مدیح دست تو باشد بابر در باران

اگر سپهر روان با ستاره جنگ کند

ز حشمت تو زره سازد و ز خامه سنان

خدایگانا ، فرخنده و مبارک باد

خجسته خلعت خسرو بردار سلطان

سرای پردۀ میری و نوبت از همه خلق

ترا سزد ، که سزا بینمت بصد چندان

نه دیر پاید تا شاه سازد از پی تو

سرای پرده ز خورشید و نوبت از کیوان

نشست گاه تو باشد بشرق در بلغار

شکارگاه تو باشد بضرب در عمان

صهیل اسب تو گیرد نوای نارایین

فروغ چتر تو یابد هوای ترکستان

فسار مرکب سازی ، بقهر ، رایت رای

پلاس آخر سازی ، بجنگ ، خیمۀ خان

بچرم شیر ببندی دو دست شیر نژند

بیشک پیل بکوبی دو پای پیل دمان

ایا معانی مدحت بلندتر ز فلک

و یا شمایل جودت رونده تر ز گمان

حدیث شاعر فالی بود قضا پیوند

که فال و قصه بهم بسته اند جاویدان

هر آن حدیث که بر لفظ شاعران گذرد

ز روزگار بیابی مثال آن بعیان

خدایگانا ، من بستۀ هوای توام

بجان و دیده بقای تو خواهم از یزدان

بجان تو که ز انفاس خود مدیح ترا

مشاطه وار کنم پر نگار ده دیوان

همیشه تا نبود باد جفت خاک نژند

همیشه تا نشود آب شکل کوه گران

بقا و عز خداوندی تو دایم باد

ز تیر رمح شده قد دشمنت چو کمان

شمارهٔ ۵۳

ای بزمین بر ، بزرگ سایۀ یزدان

ای ملک عادل ، ای مبارک سلطان

آنچه تو کردی ز پادشاهی و مردی

پور سیاوش نکرد و رستم دستان

روی تو نادیده ، هر که نام تو بشنید

جان بدهد بر هوای نام تو آسان

منزل تو گه بشام و گاه ببغداد

لشکر تو گه بروم و گه بسپاهان

سایۀ چتر تو از سعادت کلی

گونۀ رخسار تو ز فرۀ یزدان

شمارهٔ ۵۴

آسمان گون قرطه پوشید،آن چو ماه آسمان

مهر چهر آمد بنزد بنده روز مهرگان

خواب چشم نر گسینش در سحر سحر آزمای

تاب زلف عنبرینش بر سمن سنبل فشان

زلف و چشم او همی آشفته کردی جان و دل

آن یکی آشوب دل بود ، این یکی آشوب جان

چون لب و دندان او شد اشک چشم من درست

ناردان بر روی لؤلؤ ، لؤلؤ اندر ناردان

تا نمود او ناردان و ناردان از روی و لب

اشک من چون ناردان شد ، جان من چون ناردان

ناگهان ز اندیشۀ او کرده بودم تنگ دل

کان نگارین نزد من تنگ اندر آمد ناگهان

چون مرا دلتنگ دید آن دلستان خندید و گفت :

دل چه داری تنگ چون پیش تو باشد دلستان ؟

مهرگان ، کو جشن نو شروان بود ، خرم گذار

با نگار نوش لب جشن ملک نو شیروان

بنگر این ابر گران باران بگردون بر سبک

در چنین روزی سبک تر باده ای باید گران

بزم کیکاوس وار آرای و در وی بر فروز

ز آنچه سوگند سیاوش را ازو بود امتحان

گوهری کز تف او در ژرفی دریا صدف

سرخ چون مرجان کند در سپید اندر دهان

برگ او بر خاک ریزان ، چون بلورین یاسمن

شاخ او باد یازان چون عقیقین خیز ران

ار بلورین یاسمینش خاک پر سیمین سپر

وز عقیقین خیز رانش باد چون زرین سنان

بوستانی را همی ماند که عودش ماه دی

ارغوان تازه نو نو بشکفاند هر زمان

بوستانش را گر از عود ارغوان روید همی

ارغوان از عود روید لابد اندر بوستان

چون نمود او ارغوان از عود رسته پیش تو

باده ای باید ببوی عود و رنگ ارغوان

چهرۀ ساقی چنان در عکس او پیدا شود

راست پنداری پری در شاخ مرجان شد نهان

جام مروارید گون چون کان یاقوتست ازو

ورچه اصل او زمرد گون برون آید ز کان

نیست ماه و مهرو مشک و بان و زویابی همی

رنگ ماه و نور مهر و طبع مشک و بوی بان

ماه را و مهر را و مشک را هرگز که دید

تاک و خم و ساغر او را شاخ و ناف و آسمان ؟

در خزان بگذر بباغ وژرف ژرف اندر نگر

در تماشاگاه نقش بوستان اندر خزان

تا ببینی آن زمردهای نوروزی کنون

گشته هر یک تختۀ زر عیار از وی عیان

زعفران رنگست و کاغذ پوشش این بستان و باغ

برگ زر چون کاغذی کاندر زنی در زعفران

گرندانی پرنیان را وصف کردن وصف کن

چون سر انگشتان حورا پرنیان در پرنیان

شکل پروینست یا نار کفیده بر درخت ؟

رنگ گردونست یا آب روان در آبدان

جابجا ابر سپید اندر هوا بین خرد خرد

همچو بچگان حواصل بر سر دریا روان

راست پنداری نعایم بر سر شاخ درخت

بیضۀ سیمین نهادست از بر سبز آشیان

چون بلورین حقه های حقه بازان جفت جفت

بر نهاده لب بلب ، پر کرده از لؤلؤ میان

بی گمان گویی کمان کردار شاخ چفته ایست

خرد پیکانهای مینا رنگ ازو پر ضیمران

طوطیان دارد زمرد گون زبان بر شاخ خویش

کرده از شاخش برون هر یک زمرد گون زبان

تا بسان بندگان هر یک بشرط بندگی

تهنیت گویند خسرو را بجشن مهرگان

آن همایون دولت عالی ، جمال دین حق

آن فخار جمع شاهان ، مفخر سلجوقیان

شاه میرانشاه بن قاورد بن جغری کزوست

لفظ دولت را معانی،شرح نصرۀ را بیان

شهریاری کز ثبات عزم او در بیشه غرم

چون بجنبد سر نهد بر پنجۀ شیر ژیان

گر کمان و تیر جوید قوتش در خورد خویش

از شهابش تیر باید و زخم گردون کمان

قصۀ مازندران گر بشنوی از من شنو

تا بگویم عین حال قصۀ مازندران

گر بدیدی زنده او را ،پیش او بستی کمر

بهمن و اسفندیار و اردشیر بابکان

ای خداوندی ، که از بس بی قیاس اوصاف تو

قوت اندیشه در وصف تو گردد ناتوان

باضمان آسمان در جاه جاویدان بزی

کاسمان کردست جاهت را بپیروزی ضمان

طبع مغناطیس دارد نوک تو ، کز اسب خصم

بر دو منزل بگسلاند غیبۀ بر گستوان

صد هزاران آفتابی ، خسروا،در یک بساط

صد هزاران آسمانی ، خسروا در یک مکان

صورت خود را ، خداوندا ، عیان بنگر یکی

گر ندیدستی مصور جان باقی را عیان

آسمان خواهد که بانطق ، ای عجب ، وصلت کند

تا ز روی نطق در پیش تو گردد مدح خوان

جان فرزند بداندیش تو پیش از بودنش

در عدم باشد ز بیم خنجر تو با فغان

گر زر بی مهر گیری ، تو خداوندا ،بدست

مهر طبعی زو بر آید کس که خواهد رایگان

گر نه محتاج خدم گشتی ، امیرا ، بزم تو

خلقت کس نامدی جز خلقت تو در جهان

در گمان تو نیامد ، ای عجب ، هرگز غلط

لوح محفوظست پنداری ترا اندر گمان

چرخ و دریا در بنان و همتت مضمر شدند

شادباش،ای چرخ همت خسرو دریا بنان

کلکت از قدرت قدر شد ، اسبت از تیزی قضا

ای قدر در زیردست وای قضا در زیر ران

از بسی پیکان که در دشمن نشاند تیر تو

گویی از آهن همی در وی بروید استخوان

گر نبودی مرگ بدخواه تو زاهن وز خدنگ

خود خدنگ از چین نرستی آهن از هندوستان

مهرگان از جشنهای خسروانست ، ای ملک

خسروانی با ده می باید بجشن خسروان

آن به آید ، شهریارا ، کاندرین جشن بزرگ

اسب شادی را بمیدان طرب پیچی عنان

تا ز ابر قیر گون روی زمین گردد حریر

تا برآید فوج ابر قیرگون از قیروان

ملک بادت بی قیاس و مال بادت بی عدد

جاه بادت بی شمارو عمر بادت بی کران

شمارهٔ ۵۵

ای مر ابدان بزرگی را بپیروزی روان

وی مر الفاظ سخاوت را ببخشیدن ضمان

بر تن دولت بقای جاه تو بهتر ز سر

در سر همت هوای جود تو برتر ز جان

بردبار امرت آمد گیتی نا بردبار

مهربان جاهت آمد گنبد نا مهربان

یادگاری دانم از طبع تو در دانش خرد

مستعاری دانم از رای تو پاکی در روان

کلکت از قدرت قدر ، اسب تو از تیزی قضا

ای قدر در زیر دست و ای قضا در زیر ران

گرچه تأثیر سپهری گردشی دارد ثقیل

هم برجاه تو آخر هم بجنباند عنان

گرچه دارد نار دانه رنگ لعل نابسود

نیست لعل نابسوده در بها چون ناردان

تا همی خورشید دارد چهرۀ زرین سپر

تا همی پروین نماید پیکر سیمین سنان

پیکر پروین بود در زیر نعلت خاکبوس

چهرۀ خورشید باشد در سرایت پاسبان

شمارهٔ ۵۶

بگداخت آبگینۀ شامی در آبدان

وز آب چشم ابر بخندید بوستان

با چشم پر سرشک اندر هوا نهاد

میغی برنگ قیر ز دریای قیروان

گر آسمان ز میغ بپوشید باک نیست

گر آب چشم ابر زمین شد چو آسمان

از بسکه بر بهشت فزونیست باغ را

رضوان همی حسد برد اکنون ز باغبان

گیتی کنون شدست جوانی ، که چشم کس

شیرین و آبدار نبیند چنو جوان

از آفتاب و از نم باران شگفت نیست

گر همچو شاخ گل بدمد شاخ خیزران

نورش فزون از آنکه بود نور ماه و مهر

بویش فزون از آنکه بود بوی مشک و بان

از بوی او همی بفزاید نشاط دل

وز نور او همی بفزاید صفای جان

دشت از حریر سبز بپوشید قرطه ای

پر عنبر آستینش و پر مشک بادبان

از پر طوطی و دم طاوس کرده اند

آهو و عندلیب چراگاه و آشیان

بر هر زمین که آهو ازو گام برگرفت

در حین برو ز شکل دو بادام شد نشان

اندر هوا قطار خروشان کلنگ بین

چون بر طریق تنگ یکی گشن کاروان

زین قیمتی بهار عزیز از چهار چیز

یابی چهار چیز همی خوار و رایگان

با کوه عقد گوهر و با ابر درج در

با باد مشک سوده و با خاک بهرمان

مینای بصری است همانا بمرغزار

لعل بدخشی است همانا بارغوان

از لاله گشت کوه پر از لعل ششتری

وز خوید گشت دشت پر از سبز پرنیان

از برگ سبز دشت بپوشید پیرهن

وز میغ تیره کوه برافگند طیلسان

از بس بنفشه چون کف نیلست جویبار

وز بس شکوفه چون تل سیمست آبدان

پر در و مشک لالۀ سیراب را دهن

گویی بمدح شاه گشاید همی دهان

شاهی ز نسبتی که بعالم نبود و نیست

در نسبتش فزونی و در شاهیش گمان

خسرو همام دولت ، میرانشه ، آنکه اوست

تاجی ز فخر بر سر شاهان باستان

شاهنشهی که شاکر و با آفرین روند

زوار او ز درگه و مهمان او ز خوان

اندر مصاف لشکر و در بزم کس ندید

مانند او مبارز و چالاک میزبان

ده سال بر ولی اگر او میزبان بود

خوش طبع تر بود ، چو شود پیش میهمان

در خورد او زمانه اگر داد او دهد

ننگ آیدش که نام برد گنج شایگان

منت خدای را که جوانست شاه ما

مر مرد را ببخت جوانی بود ضمان

جایی رسد ز گردش ایام جاه او

کز اردشیر بگذرد این شاه و اردوان

از روزگار نیست جز اینم مراد هیچ

یا رب ، تو این مراد بزودی بمن رسان

ای خسرو مبارک ، و صدر بزرگوار

وی شاه بنده پرور و میر ستوده سان

آهن ز بهر کشتن خصمت بخاصیت

شمشیر آبداده شود در میان کان

ور تیغ نافسان زده داری بروز جتگ

از جوشن عدو شود آن تیغ را نشان

روزی کجا ز کوه گران تر شود رکاب

وز جستن شمال سبک تر شود عنان

زخم زره سیاه کند روی رزم جوی

بار سلیح چفته کند پشت رزم ران

شاطر پسر فتاده بپیش پدر نگون

مشق پدر فگنده بپیش پسر سنان

از گرد جنگ دیدۀ خورشید با غبار

وز زخم کوس تارک مریخ با فغان

لرزان چو دست مردم مفلوج بر ستور

مردان کار دیده و گردان کاردان

نار کفیده گشته سرسر کشان بتیغ

زان نار سنگ ریزۀ میدان چو ناردان

وز عکس تیغ چهرۀ بد دل گمان بری

کابستنست تیغ یمانی بزعفران

بهرام گور وار شد آن جنگ ازین صفت

در قلب و پیش صف تویی ، ای شاه پهلوان

گویند شاعران که : خداوند ما بزخم

بر شیر و پیل مست همی بگسلد میان

بر مهتران دروغ بدینسان نشان دهند

و ایزد نیافریده بود زین سخن نشان

و آن تیره طبع گم شده اندر غلط که من

دارم چنین شجاعت و دارم چنین توان

خندان شود هر آنکه در آن شعر بنگرد

گاهی ز عجب این و گهی از دروغ آن

من زان نشان دروغ چه گویم ؟ که کار تو

از روی راستیست در آفاق داستان

از شاهزادگان که کند هرگز آنکه تو

در جنگ فارس کردی و در حرب سیستان ؟

سر در کشیده بود بکردار خار پشت

بر نیز ه ها زبیم بحنگ اندرون سنان

با لشکر بلند کمان از نژاد ترک

نام بلند جستی و برداشتی کمان

ور هندوان ز هند بجنگ تو آمدند

جان آختی بآهن هندی ز هندوان

ور لشکر همای تکین با توصف کشید

ز ایشان همای حوصله پر کرد استخوان

شاهنشها ، چه باشد اگر پیش صدر تو

گستاخ وار بیت دو حالی کنم بیان

از بیم دل شود همی اندر برم چو سنگ

تا کرده ای تو بر من بیچاره سرگران

هر روز بامداد بیایم ز راه دور

نزدیک شاه در گل و باران بی کران

بر دامنم پشیزه ز گلهای تیره رنگ

بر گردنم نثار ز محراق ناودان

زان پیشتر که بنده بدرگاه شه رسد

اسبی چو دیو کرده بود شاه زیر ران

و آنجا که رفت باز نگردد مگر که شب

چتر سیاه بر کشد از حد قیروان

ور تا بشب مقام کند بنده ، وقت شب

آرام و خواب روی ندارد در آن مکان

ور وقت خواب را سوی آرامگه رود

کفش فلان ستاند و دستار باهمان

شاها ؛ خدایگان منا ؛ داد من بده

بر خیره خیر چاکر بد خدمتم مخوان

گر من روان نه از پی مدح تو دارمی

چون دل بخدمت تو بر افشانمی روان

تحقیق این سخن که همی گوید این رهی

داند خدای ، بلکه شناسد خدایگان

تا هیچ کس زیان نشمارد بجای سود

تا هیچ کس خبر ننهد همبر عیان

از دشمنت مباد بگیتی درون خبر

بر خاطرت مباد ز صرف زمان زیان

شمارهٔ ۵۷

مرا درین تن و این دیدۀ چو لاله ستان

همی فزاید نور و همی فروزد جان

وزین فروزش جان و از آن فزایش نور

نداد بهره از آن چهره جز مرا یزدان

اگر بچشم کسان دلربای من نه نکوست

سپاس از آن که نکوی منست و زشت کسان

ز گرگ چون رمه ایمن بود چنان نبود

که در فراغ تن آسان بود همیشه شبان

من آن کسم که مرا در خیال چهرۀ او

نگارخانه شود خانه پر می و ریحان

وگر بچهرۀ او ژرف ژرف در نگری

گمان برم که تو بر عشق او کنی تاوان

بزرگوار خدایا ، که شکل یک صورت

مرا نمود چنین و ترا نمود چنان

مرا روان و زبانی ز کردگار عطاست

بمهر و مدح همی پرورم روان و زبان

روان بمهر نگاری که اوست فخر زمین

زبان بمدح بزرگی که اوست فخر جهان

وجیه دولت ابوعاصم ، آنکه عصمت او

همی حصار کند بر حریم او سبحان

شمارهٔ ۵۸

ای سخن زیر دست خامۀ تو

عقد لؤلؤست نظم نامۀ تو

خلق در سایۀ خرد باشد

خرد اندر حصار سایۀ تو

مایۀ صد ادیب بتراشند

ار بکاوند دست و جامۀ تو

کامۀ من بفضل خویش بجوی

که منم زنده بهر کامۀ تو

دل در اندام من نیاساید

گر برنجد بنان ز خامۀ تو

شمارهٔ ۵۹

مگر که زهره و ما هست نعت آن دلخواه

که با سعادت زهره است و باطراوت ماه

سعادتی که همه در روان گشاید طبع

طراوتی که همه بر خرد ببندد راه

اگر چه در نسب آدم آفتاب نبود

تو آفتابی و هست آسمان تو خر گاه

بشکل مار و برنگ زمردست یقین

سیاه زلف و خط سبزت ، ای بت دلخواه

چرا نهاد دو مار تو بر زمرد سر

گر از زمرد گردد دو چشم مار تباه ؟

گر آفتاب در اوجست عارض تو ، بتا

چرا دو زلف تو بر وی شبی نمود سیاه ؟

شگفت نیست گر آن زلفک تو کوتاهست

که آفتاب در اوج تو کرد شب کوتاه

شفاه هیچ نگاری شفای کشته نداشت

تو کشتگان هوی را شفا دهی بشفاه

یقین که تاج بتان خواندت ، اگر بیند

ابوالمظفر یونس نصیر ملکت شاه

خدایگانی کز تیغ و کلک و ملکت اوست

کمال قدرت و تأیید عقل و مایۀ جاه

یقین بخواند بانور رآی او مکفوف

بشب نگار نگین خم آهن اندر چاه

بدان گیاه کجا گرد اسب او برسد

لباس خضر شود برگ آن حقیر گیاه

نه انجمست و چو انجم جداست از تغییر

نه ایزدست و چو ایزد بریست از اشباه

ایا شهی ، که سپهر و ستاره از پی فخر

غلام و بنده سزد مر ترا درین درگاه

ز رشک بخشش تو ابر ناصبور بود

از آن خروش بابر اندر اوفتد گه گاه

عصای موسی از خاره گرمیاه گشاد

بفر دست تو ز آهن شود گشاده میاه

بدان گهی که ز زخم سنان و زخم تبر

ز پشت مازۀ گردان گریز جوید باه

بر آسمان ز بسی گرد و خون ستارۀ حوت

ز بیم تیغ بدریا در اوفتد بشناه

مخالفان چو ببینند مرترا گه جنگ

ز روی و آهن پوشند هر قبا و کلاه

سیاه رو به گردد ، شها ، ز هیبت تو

سیاه شیر علاماتشان میان سپاه

تو زان بسوی علاماتشان شتاب کنی

که بس شکاری نیکو بود سیه روباه

ز بسکه از تن بدخواه بگسلانی سر

بزخم تیر ، تو ای شهریار ملک پناه

گمان بری که دلیران رزم قارونند

بخاک در شده تا حلق روز معرکه گاه

چو کهربا و چو کاهست تیغ و حلق عدوت

شگفت نیست اگر کهربا رباید کاه

ایا شهی که بر آزادگی نسبت تو

بسست حلم تو و جود تو دلیل و گواه

بنور کلی مانی همی ، که سجده برند

بطوع پیش تو ارواح خلق بی اکراه

ز مدحت تو سخن نیست راست تر ، ملکا

برون ز اشهد ان لا اله الا الله

ز بس ثواب مدیحت ، همی خدای بزرگ

کند جراید اعمال ما تهی ز گناه

همیشه تا نبود صد فزون تر از سیصد

همیشه تا نبود پنج برتر از پنجاه

بدست و طبع تو نازنده باد جام و دوات

بفرق و نام تو پاینده باد افسروگاه

مباد گوش تو بی بانگ رود سال بسال

مباد دست تو بی جام باده ماه بماه

نبیذ نوش تو از دست سرو یکتا پوش

نیوش بانگ و سرود از نوای سروستاه

شمارهٔ ۶۰

مبارکی و سعادت نمود روی بشاه

از آن مبارک و مسعود تحفهای زاله

چه تحفه ایست ؟ یکی فر خجسته فرزندست

موافقان را شادی فزای و انده کاه

بشهریاری و شاهی تمام نسبت او

زهر دو روی نسب شهریار و زادۀ شاه

نه پادشاه چنو بیند از فراز و نشیب

نه شهریار چنو یابد از سپید و سیاه

ز دیبه سلب باد روز در پوشد

کجا ز غیبه بود تارو پود آن دیباه

کلاه ملک ز شاهان بتیغ بستاند

خزانه شان گه بخشش تهی کند بکلاه

ببزم ورزم ببینی که او چه خواهد کرد

ببدره های زر سرخ و قلبهای سیاه

پسر بود بحقیقت پناه و پشت پدر

چه خوب تر بجهان مر تر از پشت و پناه ؟

هر آنچه خواستی و جستی از خدای بزرگ

بیافتی و بداری ، دگر بجوی و بخواه

چو گل بخند و بیفروز ، زان جهت که هنوز

بباغ بخت تو نشکفت یک گل از پنجاه

شمارهٔ ۶۱

ز روی و قد تو بی شک صنوبر آید و ماه

ز روشنی و بلندی که هستی ، ای دلخواه

اگر صنوبر و ماهی شگفت و طرفه است این

شگفت و طرفه بود مردم از صنوبر و ماه

و شاق حلقۀ زلف ترا بشهر ختن

شود بنافه درون حلقه حلقه مشک سیاه

غلام و بندۀ آن ساعتم ، کجا سرمست

همی روی سوی درگاه بامداد پگاه

ز خواب خاسته در وقت و چشم خواب آلود

ز ناز بسته کمر تنگ و کژ نهاده کلاه

نه لاله برگی و هستی برنگ لالۀ سرخ

نه شاخ سروی و هستی بقد چو سرو ستاه

ز سیم و مشک و گناهست و توبه زلف و رخت

ز سیم توبه شگفت آید و ز مشک گناه

غلام آن خط مشکین نیم دایره ام

ز قیر و مشک چو طغر ای میر میرانشاه

شهنشهی که بروز و بشب همی گویند

ستاره و فلک و جوهر و تراب و میاه

که بو شجاع امیرانشه بن قارودست

سپهر همت و دریای جود و عنصر جاه

تمامی خرد اندر مدیح او عاجز

درازی امل اندر بقای او کوتاه

ایا ستوده شهی ، کز خیال خنجر تو

تن عدو بگذارد چو نقره اندر گاه

هزار جای مرا ابر بیش سجده برد

اگر بدست تو من ابر را کنم اشباه

ز بهر مدحت تو زین سپس ز روی زمین

زبان طوطی بیرون دمد بجای گیاه

ز دست دشمن تو نوش خوردن اکراهست

بنام تو بتوان خورد زهر بی اکراه

در آن زمان که چو دریای موج برخیزند

زبهر کینه نمودن سپاه سوی سپاه

ز زخم سم ستوران چو کاه گردد کوه

ز نوک نیزۀ گردان چو کوه گردد کاه

یقین شناس که تا روز حشر برناید

از آب تیغ تو جان عدوی تو بشناه

بروز کینه چو پای تو در شود برکاب

رکاب وزین بداندیش بند گردد و چاه

نیاز فتنۀ یأجوج بود در گیتی

بفر جود بر آن فتنه تنگ بستی راه

سکندری توازین کآرزوی حضرت تست

هری بهشت ، که کرد سکندرست هراه

از آن بقوس قزح ابر سرخ و زرد شود

که از سخای تو اندیشها کند گه گاه

تویی که حال ولی را کنی بجود نکو

تویی که روز عدو را کنی بخشم تباه

خدایگانا ، تا روز چند بنمایم

که با ستاره کند راز خاک آن درگاه

سه چیز باشد ازین پس خطاب تو ز ملوک :

ستاره لشکر و خورشید تاج و گردون گاه

اگر بجود و شجاعت دهد ولایت بخت

ترا ولایت باید چو این جهان پنجاه

یقین بدان که برون از برای ملکت تو

در آفرینش عالم غرض نداشت اله

تو نادر الاقرانی و اندرین معنی

بسست نسبت تو شهریار زاده گواه

همیشه تا نبود پشه همچو پیل بزور

همیشه تا نبود معنی شفا بشفاه

موافقان ترا باد ناز و شادی و لهو

مخالفان ترا باد رنج و سختی و آه

شمارهٔ ۶۲

چو کوس عید ز درگه بکوفتند پگاه

پگاه رفت بعید آن نگار زی درگاه

بشاخ سوسن آزاد برفگنده قبا

ببرگ سنبل خوشبوی بر نهاده کلاه

بهر زمین که بر افگنده سایۀ رخ و زلف

گل سپید بر و توده گشت و مشک سیاه

ز روی و قدش بر سرو ماه پیدا شد

بجوشن اندر سرو و بمغفر اندر ماه

درست گشت از آن خوب چهر خرگاهی

که حور گیرد آری غنیمت از خرگاه

اگر نظاره جهان بر سپاه و عید بدند

نظاره بود بر آن ماه روی عید و سپاه

ز نور عید و ز زیب سپاه پنداری

بنور و زیب فزون بود روی آن دلخواه

سرشک و پشت رهی را دوتا و رنگین کرد

بنفش چهرۀ رنگین و بوی زلف دوتاه

ز بوی زلفش بر باد بیضۀ عنبر

ز نقش رویش بر خاک رزمۀ دیباه

ز عشق آن بر چون نقره کرد اشک مرا

روان و سرخ بمانند نقره اندر گاه

بجای دیده بسر در بنفشه و گل یافت

هر آنکسی که بدان روی و موی کرد نگاه

ز روشنی رخ او گفتیی مثال ستد

ز رای روشن خواجه عمید ملک پناه

فخار آل سری ، خواجۀ عمید شرف

وزیر زادۀ شاهنشه بن شاهنشاه

ابوالحسن علی بن محمد ، آنکه بدوست

جمال مسند و صدر کمال و آلت جاه

روان ببرتری از شخص او شدست شریف

خرد بروشنی از رای او شدست آگاه

صفات نعمت او چون جهان کند پانصد

خیال نعمت او چون فلک کند پنجاه

اگر بجاه وی از آفتاب نامه رسد

نوشته باشد عنوان که : عبده و فداه

فلک پدید نیارد چو دولتش دولت

زمانه یاد نیارد چو درگهش درگاه

ایا بزرگ عمیدی ، که نور روحانی

بپیش رای تو آرد سجود بی اکراه

هر آن کسی که ببیند کمال قدر ترا

گمان برد که باشباه تو نیابد راه

من این نگویم کاشباه را بتو ره نیست

ولیک نیست ز اقران تو ترا اشباه

تو آن کریم نژادی ، کجا گنه کاری

بخشم تو ز تو هرگز ندید باد افراه

ز بسکه عفو تو پیش گتاه باز شود

گناهکاز نترسد همی ز جرم گناه

هر آن شفاه که بوسید دست فرخ تو

روان گذار نیارد بر آن شریف شفاه

میاه تا بسخای کفت نشد موصوف

حیات جانوران را سبب نگشت میاه

درم ز غیرت صنع سخای تو پس ازین

ز کان نزاید بی لا اله الا الله

گر از امان تو روباه بهره ای یابد

بکام شیر درون بچه پرورد روباه

بعکس آتش تیغت ز بیم بگریزد

بسان زیبق از اصلاب دشمنان تو باه

وگر درفش بهاری ز تیغ تو جهدی

ز خاک گوهر الماس رویدی ، نه گیاه

همی نماید با عمر و قدر و دانش تو

عقول پست و سخن اندک و امل کوتاه

زمین بقدر مه از آسمان شود وقتی

که بهر خدمت تو بر زمین نهند جباه

چو ناف آهوی خر خیز مادحان ترا

بوصف خلق تو از مشک پر شود افواه

صفات جود تو در چشم عقل دریاییست

چنانکه بازوی فکرت نبردش بشناه

تویی که سایۀ جاه تو وان دشمن تو

گران ترست ز کوه و سبک ترست ز کاه

اگر بمعجزۀ مهتری کنی دعوی

ترا عناصر و ارواح تابعند و گواه

مخالف تو ترا با خود ار قیاس کند

که سرخ و زرد شود رنگ و روی او گه گاه

مگر سحاب زجود تو جفت تشویرست

بکف نیارد برهان برین قیاس تباه

چگونه برهان آرد کسی که از ره قدر

ز چاه زمزم گیرد قیاس رود فراه ؟

خدایگانا ، امروز بر سعادت عید

نشاط جوی بکام و طرب فزای بگاه

ز لاله رخ صنمی سرو قد بخواه و بنوش

برنگ لاله میی بر سماع سرو ستاه

نشاط کن بمی لعل ، زان کجا می لعل

ز خواب و رنج روانست مایۀ انباه

همیشه تا که محالست از طریق طلب

ز چاه راحت بخت و زبخت محنت جاه

مرا فقان ترا بخت باد و راحت و عز

مخالفان ترا جاه باد و محنت و آه

شمارهٔ ۶۳

چو آفتاب شد از اوج خود بخانۀ ماه

بخیش خانه رو و برگ بید و باده بخواه

شراب لعل بده ، اندکی بدور و بده

میان دور درون ساتگینیی گه گاه

بدشت بادۀ رنگین تلخ نوشیدن

کنون سبیل بود چون سپید گشت گیاه

بگر مگاه بدشت ار بیفگنی یاقوت

چنان گداخته گردد که نقره اندر گاه

کنون بروی بیابان سراب سیمابی

علم بچشمۀ خورشید بر کشد پنجاه

سپهر آینه گون از غبار تیره شود

چو روی آینه ای کاندرو کند کس آه

چو گوی آتش افروخته بزیر آید

کبوتر ، ار بهوا در بلند گیرد راه

چنان شدست ز گرما که موی خود از پوست

همی بناخن و دندان جدا کند روباه

گلاب توری و کتان و خیش و سایۀ بید

شراب و مجلس خالی و ساقیان چو ماه

شراب لعل درخشنده در چنین سره وقت

موافق آید و خوش خاصه با شمال هراه

غلام باد شمالم که می بزد خوش خوش

ببوی غالیه از غور بامداد پگاه

بمست خفته چنان می بزد که پنداری

حواس او ز بهشت برین شود آگاه

مرا شمال هری یا هری کی آید خوش ؟

چو شهریار و خداوند من بود بفراه

همام دولت عالی قوام ملت حق

جمال ملکت ، سلطان امیر میرانشاه

خدایگانی ، شاهنشهی ، خداوندی

که بنده ایست مر او را زمانه بی اکراه

نهیب او ز سرلشکری برآرد گرد

چو جنگ را تن تنها رود بلشکرگاه

کلاه گوشۀ خورشید چون پدید آید

ستارگان بحقیقت فرو نهند کلاه

سیاهیی که زره بر نهد بجامۀ او

برو ملیح تر آید ز نقش بر دیباه

وزان که شیر سیاهست شکل رایت او

دلیرتر بود اندر نبرد شیر سیاه

در آن زمان که جهان گرز و تیغ بیند و جنگ

بهر سویی که کند مرد تیز چشم نگاه

ز زخم کوس و خروش یلان چنان گردد

که از نهیب در اصلاب لرزه گیرد باه

بروی معرکه اندر شود کجا بشود

چنانکه تیغ در اشخاص حسی از افواه

بکارزار پناه جهان بود بدو چیز

چو کار تنگ درآید بطالع و بسپاه

باعتقاد درستست ، یا بزخم درشت

خدایگان مرا روزگار داد پناه

چو او برهنه کند تیغ ، تا بیندیشد

چه دشت مردم پوشیده چه یلی یکتاه

مرا بسند برین ، گر زمن گوا خواهند

مبارزان هری و آن نیمروز گواه

بروز بزم تو گویی که از طراوت و شرم

یکی نگاشته نقشست برنشانده بگاه

هزار گونه گناه ار ز دست او برود

هزار عذر نهد بیش از آن هزار گناه

بروی تازه بخندد برو که پنداری

خود او نصیب ندارد ز خشم و باد افراه

ایا بزرگ شهی ، خسروی ، که خدمت تست

نهاد دولت و بنیاد فخر و مایۀ جاه

بسیرت تو بفخرست بازگشت هنر

چنان کجا سوی دریاست بازگشت میاه

بطبع خوش ز نکو سیرت تو پیش آید

مدیح گوی زبانها و خاکبوس شفاه

بسی نماند که تا اختران ز چنبر چرخ

ز بهر خدمت تو بر زمین نهند جباه

ز خون خصم بدشتی ، کجا نبرد کنی

در و اجل بسماری رود ، قضا بشناه

مثال خلق تو و غایت ستایش تو

نه در عبارت گنجد همی ، نه در اشباه

و گر ستایش تو درخور تو باید گفت

مقصرم من و عاجز ، حدیث شد کوتاه

مرا بدین نرسد سرزنش ، کجا برسد

نهایت سخن کس بغور صنع اله

همیشه تا نه بخفت چو کاه باشدکوه

همیشه تا نه بشدت چو کوه باشد کاه

چو کوه باد دل ناصحت ز حال قوی

چو کاه باد رخ دشمنت ز عیش تباه

تو بر مثال فریدون نشسته از بر تخت

عدو بگونۀ ضحاک در فگنده بچاه

شمارهٔ ۶۴

ای شکسته تیره شب بر روی ، روشن مشتری

تیره شب بر روی روشن مشتری در ششتری

از شکر بر نقره داری دانۀ یاقوت سرخ

وز شبه بر عاج داری حلقۀ انگشتری

زلف مشکین تو پنداری که آزر بر نگاشت

بر گل سوری ز سنبل شکلهای چنبری

گر نگاریدست زلفت چون نگارد مر ترا

یارب این زلف مسلسل ایزدی یا آزری ؟

گر نه از بهر میان تو ببایستی همی

نامدی در خلقت فرزند آدم لاغری

بوسه ای بخشی و زو صدبار بر گیری شمار

صد هزاران بد کنی ، روزی بیک بد نشمری

ور بیندیشم بدل کین خوی بد تا کی بود ؟

آستین بر روی گیری ، آب مژگان بستری

گر بنام سخت ، خوش خندی و گویی : زارنال

ور بگریم زار، نندیشی و گویی : خون گری

ای جهان آرای ماهی ، کز رخ و زلفین تو

خاک گردد سیم سیما ، بادگردد عنبری

گر پری در حلقۀ زلفین مشکینت بود

گم شود در حلقۀ زلفین مشکینت پری

بوستان چهری و عرعر قامتی ، ای نوش لب

بوستان بر چهره داری ، زان بقامت عرعری

بوی عنبر خوار شد زان زلفک عنبر فروش

آب عبهر تیره شد زان چشمکان عبهری

چون قدح گیری در ایوان زیور هر مجلسی

چون زره پوشی بمیدان رینت هر لشگری

خوبی از ایوان شاهنشاه ایران بگذرد

چون تو در ایوان شاهنشاه ایران بگذری

بوالفوارس خسرو ایران طغانشه ، آنکه زوست

از عدو ایام خالی وز فتن ملکت بری

شمس دولت ، کهف امت ، زین ملت ، شاه شرق

مایۀ عدل و ثبات ملک و قطب سروری

روز بزم از چهرۀ او نور خواهد آفتاب

روز رزم از بازوی او سعد جوید مشتری

مهر او گویی که جان را دانش آموزد همی

پرورد جان تو دانش ، چون تو مهرش پروری

مدحت او رامش افزاید ، بزرگی پرورد

چون درو الفاظ رانی ، یا معانی گستری

ای شهنشاهی که از بهر جناغ اسب تو

همچو افعی پوست اندازد پلنگ بربری

از نهیب کوه آهن آب گردد روز جنگ

گر تو آهن پوشی و بر کوه آهن بگذری

بحر آتش موج داری نام ، تا با جوشنی

ابر گوهر بار داری نام ، تا با ساغری

هر زمانی فکرت اندر مدح تو حیران شود

یا چو فکرت بی قیاسی ، یا ز فکرت برتری

طالب حاجات زواری،تو تا با خامه ای

قابض ارواح اعدایی ، تو تا با خنجری

حمله بی جوشن بری ، کز زخم خود با جوشنی

جنگ بی مغفر کنی ، کز جنگ خود با مغفری

از طبایع پیکری چون پیکر تو نامدست

گر زجان پیکر تواند بود ، از جان پیکری

نیستی حاتم ، ولیکن بزم را چون حاتمی

نیستی حیدر ، ولیکن رزم را چون حیدری

در سر همت بقایی،در بر قوت دلی

در روان ملک نوری ، بر تن دولت سری

رای تو انجم توانست ، ار چه چون نامردمی

همت تو بر سپهرست ، ار چه با ما ایدری

اختیار روزگاری ، افتخار دولتی

رهنمای آسمانی ، سازگار اختری

با کفایت هم نژادی ، با هنر هم پیشه ای

با بزرگی همرکابی ، با خرد هم گوهری

از جلالت آسمانی وز کفایت انجمی

از لقا باغ بهشتی وز سخاوت کوثری

دستگیر بی کسانی ، چارۀ بیچارگان

ناصر دین خدایی ، شادی پیغمبری

عالم آبادست تا تو پادشاه عالمی

کشور آسوده است تا تو شهریار کشوری

خواست اسکندر بخاور جستن آب حیوة

بست روز و شب عنان با آفتاب خاوری

هاتفی آواز داد آخر که : ای بیهوده جوی

آن به آید کاندرین مقصود گیتی نسپری

اندرین معنی ترا رنج سفر ناید بکار

آب حیوان زاید آتش ، گر بآتش بنگری

نام تو از بس که گردد در جهان اسکندرست

نی ، معاذالله ، نمی گویم که : تو اسکندری

شغل ملکت را قوامی ، علم دین را قوتی

اصل دانش را ثباتی ، عین حق را داوری

دولت تو ملک سازد ، هیبت تو صف درد

پادشاه ملک سازی ، شهریار صفدری

از سخاوت موج آبی وز شجاعت آتشی

گاه بخشیدن سحابی ، گاه هیبت تندری

انجم سعدی و در گردون ملکت انجمی

گوهر فخری و در دریای دانش گوهری

گر بود با عمر زینت ، عمر ما را زینتی

ور بود با روح زیور ، روح ما را زیوری

شهریارا ، بنده اندر موجب فرمان تو

گر تواند کرد بنماید ز معنی ساحری

هر که ببیند ، شهریارا ، پند های سند باد

نیک داند کاندرو دشوار باشد شاعری

من معانی های او را یاور دانش کنم

گر کند بخت تو ، شاها ، خاطرم را یاوری

خسروا، جانم نژند و تنگ دل دارد همی

زیستن در بی نوایی ، بودن اندر یک دری

سرد و سوزان اندر آمد باد آذر مه ز دشت

تیره گون شد باغ آزاری ز باد آذری

زعفران روید همی در باغ زین پس روز و شب

خردۀ کافور سازد در هوا بازیگری

زاغ بر شاخ چنار اکنون منادی بر کشد

چون فرو آسود بلبل بر گل از خنیاگری

گر بزر جعفری دستم نگیری ، خسروا

بی نوایی ها و سرماها خورم من جعفری

ور نگیرد بخشش تو سرسری کار مرا

سر بر آرم ، رنج گیتی را شمارم سر سری

گر بسازد بخشش تو کار چاکر ، خسروا

بیش کس را در جهان با کس نباشد داوری

دفتر مدح تو اندر پیش بنهم روز و شب

خانه بفروزم بآتش ، پر کنم کوی از پری

داستانی سازم اندر مدح تو ، کز نظم او

بهره سازد خوبکاری ، مایه گیرد دلبری

تا نگردد شاخ نیلوفر ببستان زر ناب

تا نگردد زر ناب اندر صدف نیلوفری

دولت و نعمت ، خداوندا ، قرین بادا ترا

تا ز دولت ملک سازی ، تا ز نعمت بر خوری

شمارهٔ ۶۵

طالع پیروز بختی ، مایۀ نیک اختری

آسمان کامگاری ، آفتاب سروری

رسم دانی ، ملک سازی ، رزم جویی ، خسروی

پیشوای روزگاری ، پادشاه کشوری

شمس دولت ، زین ملت کهف امت ، شه طغان

آنکه نیکو همت او گشت از بدها بری

آن خداوندی که جمشید دگر در حشمت اوست

امر او چون امر جمشیدست بر عالم جری

ای شهنشاهی که جمشیدی ، از آن معنی که هست

آدمی فرمان بر تو ،همچو دیو و چون پری

نادران ملک بودند اردوان و اردشیر

اردوان دیگری ، یا اردشیر دیگری

چون کمان در دست گیری مایۀ سعدی ، شها

مایۀ سعدست چون در فوس باشد مشتری

خسروی را همچو شخصی ، کامگاری را دلی

کامگاری را چو جانی ، خسروی را پیکری

فرق شاهی را چو عقلی ، نور دانش را دلی

ایمنی را همچو حصنی ، رستگاری را دری

کارساز سعد چرخی ، کیمیای دولتی

بر سر اقبال تاجی ، بر تن دولت سری

مایۀ اثبات کامی ، عین نفی اندهی

مر سخارا چون سرشتی ، مر وفارا گوهری

شیر همت پادشاهی ، شیر هیبت خسروی

شیر گیری ، صف پناهی ، ببر خویی ، صفدری

فکرت ما درخور تو چون ستاید مر ترا ؟

ز آنکه تو در فکرت ما از ستایش برتری

در جهان گر وحی جایز بودی اندر وقت ما

بر حقیقت مر ترا جایز بدی پیغمبری

گرز سد اسکندر رومی چنان معروف شد

کمترین فرمان تو سدی بود اسکندری

نیزه از بیم تو لرزانست تا با نیزه ای

خنجر از سهم تو ترسانست تا با خنجری

ای شهنشاه ، ای خداوند ای کریم بن الکریم

جان من داند که اندر نور جانم زیوری

عالم علمی ولیکن پادشاه عالمی

اختر فضلی ولیکن کارساز اختری

قدر دیهیم و نگینی ، جاه ملک و حشمتی

فخر شمشیر و سنانی ، عز تخت و افسری

ای خداوندی ،که ایامت نماید بندگی

وی شهنشاهی ، که افلاکت کند فرمان بری

گر بر آزادان بر افتد ، شهریارا ، عقدبیع

چون من و بهتر زمن در ساعتی سیصد خری

پس ز اقلیمی باقلیمی بدست و خط خویش

بنده را فرمان دهی و اندر سخن یادآوری

از کدامین چشم ، شاها ، از تفاخر بنگرم ؟

کین نه قدر چون منی باشد چو نیکو بنگری

عنصری در خدمت محمود دایم فخر کرد

زانکه دادش پاره ای در شعر فتح نودری

خواست گفتن : من خدایم در میان شاعران

کز خداوندم چنین فخری ، رسید از شاعری

اندرین میدان فخر اکنون بتو مر بنده راست

گو درین میدان فخر آی ار تواند عنصری

ای خداوندی ، که اندر خاور و در باختر

بر چو تو شاهی نتابد آفتاب خاوری

ای شهنشاهی ، که اندر روزبار و روز رزم

از سیاست موج دریایی و سوزان آذری

از چو تو شاهی اگر لافی زنم از افتخار

نیست لافی بر گزاف و نیست فخری سرسری

تا سپهر چنبری هرگز نگیرد طبع خاک

تا نپاید جرم خاک اندر سپهر چنبری

ملک بادت بی قیاس و عمر بادت بی کران

تا زعمر و ملک خویش اندر جوانی برخوری

شمارهٔ ۶۶

پریرخی که ز شرمش نهان شدست پری

پری مثال نهان گشت و شد ز مهر بری

عیان بدیده گر او را نبینی آن نه عجب

که گر پریست چنین آمدست رسم پری

گر آبگینه پری را ببیندی بدرست

روان فدا کنمی پیش آبگینه گری

پریست ، گرنه پری چاکر وی است بحسن

فری کسی که پری چاکر وی است ، فری

پری ندارد رخساره از گل سوری

پری ندارد زلف از بنفشۀ طبری

پری ندارد رنگ گل شکفتۀ سرخ

پری ندارد بالای سرو غاتفری

پری که دید به نور مه چهارده شب؟

پری که دید به زیب ستارهٔ سحری؟

پری که دید گرازنده تر ز آهوی نر؟

پری که دید خرامنده تر ز کبک دری؟

اگر بشوشتری در ، پری ندیده کسی

پس او پری نبود در قبای شوشتری

ایا بت خزری قد کشمری بالا

تویی که فتنۀ کشمیر و قبلۀ خزری

نگار چینی ، تا با قبا و با کلهی

بهار گنگی ، تا با کمان و با کمری

من از بلای تو اندر وفای تو سمرم

تو چون بلای من اندر وفای من سمری

اگر چه خواری تو داغ جانم و جگرست

مرا ز روی عزیزی چو جان و چون جگری

دل از هوات نبرم ، اگر چه رنج دلی

سر از وفات نپیچم ، اگر چه دردسری

ز بیم هجر تو بگذارم ار بتو نگرم

ز باد وصل تو برپرم ار یمن نگری

چو اشک درد نمایی ، چو مهر دلسوزی

چو بخت دوست فروشی ، چو چرخ کینه وری

در آزمودن تو گرچه روزگارم رفت

چو روزگار بهر آزمودنی بتری

مرا ز خوی تو هم روزگار ناز خرد

ز خوی خویش تو بر روزگار خویش گری

ز بد خوبی ، نگارا ، فرید ایامی

چنانکه بار خدای من از نکوسیری

کسی که طبع من اندر مدیح او دارد

بقیمت در دریا هزار در دری

سدید دین ، شرف دولت ، آفتاب کرم

ابوالحسن علی بن محمد بن سری

خدایگانی ، آزاده ای ، که درگه جود

خزینه ایست ازو یک عطای ما حضری

چو روزگار مه و سال امر او جاریست

چو آفتاب شب و روز نام او سفری

ایا بزرگ عمیدی ، کجا ز پایۀ قدر

بهر چه و هم بدو ره برد ، تو زو زبری

بقای کام و مرادی ، روان فخر و فری

فنای آز و نیازی ، هلاک سیم و زری

ستاره ای و جهان ، آسمان ، و گرنه چرا

ستاره فرو جهان عمر و آسمان اثری ؟

تو در روان موالی حیات را مددی

تو در فنای معادی هلاک را حشری

جهان مجد و سنایی و بحر در موجی

سپهر سعد مداری و ابر زر مطری

خبر دهند ز حاتم بجود نا ممکن

تو در معاینه برهان نمای آن خبری

اگر فلک چو تو آرد تو نادر فلکی

وگر بشر چو تو باشد خلاصۀ بشری

ظفر ز قصد تو بر کارها برآسودست

بهر چه قصد تو باشد تو نایب ظفری

خرد بهر چه درآید مساعد خردی

هنر بهرچه در آید مؤثر هنری

هزار فکرت اگر بر دل سخا برود

چو بنگری ، تو ز افعال ، عین آن فکری

ز رأی عالی روشن روانی و خردی

ز امر جاری قاطع قضایی و قدری

کفایتست و سعادت مزاج ترکیبت

کفایت فلکی ، با سعادت قمری

خصایل تو یکایک فزایش خطرست

چو ساز رزم کنی باز ، راد کم خطری

گیا مثال ز جود تو کیمیا روید

ز شوره ناک زمینی کجا برو گذری

ز آخشیج هر آن صورتی که خواهد بود

اگر بجود بود فخر ، فخر آن صوری

وگر عدوی تو شیرست و هرگز این نبود

تو پیش دیدۀ او شعله های پر شرری

هوای تو زدلم لحظه ای سفر نکند

گر از هری سفری گردم ، ار بوم حفری

چنانکه مدح تو اندر دلم بلند اثرست

تو در بزرگ مهمات من بلند اثری

خدایگانا ، گر باغ زرد شد ، بستان

ز دست سبزنگاری شراب معصفری

و گرز باغ نهان شد بمهرگان گل سرخ

سرای باغ کن از گل رخان کاشغری

میی ستان ، که خرد هر زمان بدو گوید

که : پیش دیدۀ شادی فروغ را گهری

همیشه تا نبود دور آسمان خاکی

همیشه تا نبود کرۀ گران شمری

عدو کشی و بقا یابی و بکام زیی

طرب کنی و سخاورزی و قدح شمری

مقطعات

شمارهٔ ۱ : خدایگانا ، مهمان بنده بودستند

شمارهٔ ۲ : مهترا ، هر چند شعرم زان هر شاعر بهست

شمارهٔ ۳ : گرچه ما از جزغ نیاساییم

شمارهٔ ۴ : منت تو گردن من بنده را

شمارهٔ ۵ : گوشه ای از جهان گرفتستی

شمارهٔ ۶ : اختلاف مزاج تو خوش خوش

شمارهٔ ۷ : گر شاه جهان قصۀ من بنده بخواند

شمارهٔ ۸ : قطعۀ مدح مرا چون دل و چون دیدۀ خویش

شمارهٔ ۹ : اگر چه نرگس دان ها ز سیم و زر سازند

شمارهٔ ۱

خدایگانا ، مهمان بنده بودستند

تنی دو ، دوش ، بنقل و نبید ورود و کباب

بطبع خرم و خندان شراب نوشیدند

که بر خماهن گردون فروغ زد سیماب

نه بر مزاج یکی دست یافت گرمی می

نه در دماغ یکی غلبه کرد قوت خواب

شرابشان برسیده است و بنده درمانده است

خدایگانا ، تدبیر بنده کن به شراب

شمارهٔ ۲

مهترا ، هر چند شعرم زان هر شاعر بهست

تا توانستم نکردم من ز شعری اکتساب

قصد آن دارم که دامن در چنم زین روز بد

روز خوب خویش جویم بر ستوری چون عقاب

تا همی خوانم کتاب و تا همی جویم شراب

هم توقع کرده‌ام در برگ ره جفتی رکاب

شمارهٔ ۳

گرچه ما از جزغ نیاساییم

جان پاکت ز غم بیاسوده است

مثلست این که : آفتاب بگل

کس نیندود و سخت بیهوده است

زیر هر پشته ای ز صورت تو

آفتابی بکه گل اندوده است

شمارهٔ ۴

منت تو گردن من بنده را

سخت بیکبار گران بار کرد

بنده مدیح تو بمقدار گفت

جود تو احسان نه بمقدار کرد

قیمت شعر از تو بیآموختست

آنکه خریداری اشعار کرد

چشم دلم خیره و در خواب بود

جود تواش روشن و بیدار کرد

در شعرا نامم ظاهر نبود

صلت تو نام من اظهار کرد

شمارهٔ ۵

گوشه ای از جهان گرفتستی

تا ترا از جهان فراغ بود

خدمت تو به عقل شاید کرد

آلت عاقلی دماغ بود

شمارهٔ ۶

اختلاف مزاج تو خوش خوش

ارغوان تو زعفران کردند

چون ز زردی بسان زر گشتی

زیر خاکت چو زر نهان کردند

شمارهٔ ۷

گر شاه جهان قصۀ من بنده بخواند

زین قصه همی حالت من بنده بداند

داند که میان دو سفر بندۀ درویش

بی یاوری شاه چه بیچاره بماند

زان همت چون دریا ، وز آن کف چون ابر

گه گاه بدین بندۀ بیچاره چکاند

شمارهٔ ۸

قطعۀ مدح مرا چون دل و چون دیدۀ خویش

از پی فخر بدارند بزرگان عجم

پس من آری بتن خویش فرستم بر تو

مدح گویم که مگر مزد فرستی بکرم

تو بدینار کسان آب مرا تیره کنی

حشمت شعر و خط من بفروشی بدرم

لیکن آخر ز چنان روی کجا بتوانم

برسانم بوجیه و بشرف شکر تو هم ؟

گر بمدح تو کنون هیچ قلم بردارم

این سر انگشت قلم گیر قلم باد ، قلم

شمارهٔ ۹

اگر چه نرگس دان ها ز سیم و زر سازند

برای نرگس هم خاک نرگسستان به

بغربت اندر اگر سیم و زر فراوانست

هنوز هم وطن خویش و بیت احزان به

رباعیات

شمارهٔ ۱ : آن کس که ز ناصواب بشناخت صواب

شمارهٔ ۲ : تا هجر تو کرد بر وصال تو شتاب

شمارهٔ ۳ : دی با رهی ، ای رنگ گل و بوی گلاب

شمارهٔ ۴ : ای دل ، ز شراب عشق گشتی سرمست

شمارهٔ ۵ : ای صبر ، از آن نگار بیداد پرست

شمارهٔ ۶ : زان گونه ز پولاد ترا دست بخست

شمارهٔ ۷ : چون بد عهدی گشت از تو این عهد درست

شمارهٔ ۸ : گه گویم : کار ترا گیرم سست

شمارهٔ ۹ : سوز دل من ز بهر بار غم تست

شمارهٔ ۱۰ : آن کیست که آگاه ز حس و خردست :

شمارهٔ ۱۱ : در عشق بتی دلم گرفتار شدست

شمارهٔ ۱۲ : عقل تو ببخت رهنمای تو بسست

شمارهٔ ۱۳ : از برف سر کوه چو ذات الحبکست

شمارهٔ ۱۴ : ایام درشت رام تاج الملکست

شمارهٔ ۱۵ : چیزی که دویست و بیست صد افزونست

شمارهٔ ۱۶ : آن کس که ز بهر او مرا غم نیکوست

شمارهٔ ۱۷ : مر کلک ترا سخاوت ، ای خسرو ، خوست

شمارهٔ ۱۸ : دل بر کندم زین تن بیمار ، ای دوست

شمارهٔ ۱۹ : در چشم من از آتش عشق تو نمیست

شمارهٔ ۲۰ : ای رای تو با ضمیر گردون شد جفت

شمارهٔ ۲۱ : تا در دل من گل هوای تو شکفت

شمارهٔ ۲۲ : چون بر همه کس نمی شود راز نهفت

شمارهٔ ۲۳ : تا از برم آن یار پسندیده برفت

شمارهٔ ۲۴ : ای گشته پراکنده سپاه و حشمت

شمارهٔ ۲۵ : ای تو تبتی مشک و حسودت زرغنج

شمارهٔ ۲۶ : گر شاه سه شش خواست سه یک زخم افتاد

شمارهٔ ۲۷ : مر جاه ترا بلندی جوزا باد

شمارهٔ ۲۸ : در عشق تو چشمم از جهان دوخته باد

شمارهٔ ۲۹ : یزدان خرد و کمال راه تو نهاد

شمارهٔ ۳۰ : گم بوده زتو جنت و کوثر یابد

شمارهٔ ۳۱ : نی مهر تو در هیچ نگین می گنجد

شمارهٔ ۳۲ : مادح ز عطای تو توانگر گردد

شمارهٔ ۳۳ : هر روز بتم با دگری پیوندد

شمارهٔ ۳۴ : فردا علم عشق برون خواهم زد

شمارهٔ ۳۵ : ای مه ، بکف ابر زبون خواهی شد

شمارهٔ ۳۶ : بیهوده بر آزار من ، ای سرو بلند

شمارهٔ ۳۷ : هر گه که بخندد آن نگار دلبند

شمارهٔ ۳۸ : پیچیدن افعی بکمندت ماند

شمارهٔ ۳۹ : نوروز شکفته از لقای تو برند

شمارهٔ ۴۰ : عشق تو مرا از دل و از جان برکند

شمارهٔ ۴۱ : عشق تو زهر دل آشیانی نکند

شمارهٔ ۴۲ : آن دل ، که ببند عشق کس بسته نبود

شمارهٔ ۴۳ : ای شاه ، جهان زود بکام تو شود

شمارهٔ ۴۴ : چون قفل نشاط را شود باغ کلید

شمارهٔ ۴۵ : گر نعل سمند تو بر آهن ساید

شمارهٔ ۴۶ : مرد آنکه شدن را بشتاب آراید

شمارهٔ ۴۷ : از خاک چمن بوی سمن می آاید

شمارهٔ ۴۸ : چون لعل کند سنان سر از خون جگر

شمارهٔ ۴۹ : عشن تو مرا توانگری آرد بر

شمارهٔ ۵۰ : گر عشق تو بر من آورد رنج بسر

شمارهٔ ۵۱ : با عشق بتان چو اوفتادت سروکار

شمارهٔ ۵۲ : چون بر کشی آن بلارک گوهردار

شمارهٔ ۵۳ : سردست و مسافتیست تا فصل بهار

شمارهٔ ۵۴ : غافل شدی ، ای نفس ، دگر باره ز کار

شمارهٔ ۵۵ : ملک تو ، شها ، درخت نو بود ببار

شمارهٔ ۵۶ : مهر وی من ، آن یافته از خوبی بهر

شمارهٔ ۵۷ : آن شد که ترا رفت همی با ما ناز

شمارهٔ ۵۸ : ای گل رخ سرو قامت ، ای مایهٔ ناز

شمارهٔ ۵۹ : زان روز که من عشق تو کردم آغاز

شمارهٔ ۶۰ : صد لابه و صد بند حیل کردی باز

شمارهٔ ۶۱ : یک چند بدام عشق بودم بگداز

شمارهٔ ۶۲ : یک ره که گرفت خصم بدخواهی ساز

شمارهٔ ۶۳ : ای چون هستی برده دل من بهوس

شمارهٔ ۶۴ : چون بی تو زنم بیاد مهر تو نفس

شمارهٔ ۶۵ : یک چند بعزتم نمودی وسواس

شمارهٔ ۶۶ : جان زخم سر زلف تو گرداند ریش

شمارهٔ ۶۷ : ناگاه همی زدم من ، ای شمع و چراغ

شمارهٔ ۶۸ : تا ز ابر فراق تو ببارید تگرگ

شمارهٔ ۶۹ : از هیبت تو بریزد اندر صف جنگ

شمارهٔ ۷۰ : گر خواهی ، ازین حشمت والا بمثل

شمارهٔ ۷۱ : از حمله سمند تو ، ز آسیب نعال

شمارهٔ ۷۲ : اندر خوبی ترا فزودست جمال

شمارهٔ ۷۳ : بر جاه تو ، ای خواجه شود هر عیال

شمارهٔ ۷۴ : با زور تو ، ای عالم احسان و کرم

شمارهٔ ۷۵ : بر دیده خیال دوست بنگاشته ام

شمارهٔ ۷۶ : در شهر هری عاشق زار تو منم

شمارهٔ ۷۷ : در دیدۀ دل جلوه گرت می بینم

شمارهٔ ۷۸ : بر تیغ بلاهای تو تا پاک شوم

شمارهٔ ۷۹ : چون پیش دل این هجر بناکامه نهم

شمارهٔ ۸۰ : بیجادۀ لولوی تو سیم اندر میم

شمارهٔ ۸۱ : زآن بر دو لبت ز بوسه مرزوق نیم

شمارهٔ ۸۲ : ای آنکه تویی نور دل و شمع روان

شمارهٔ ۸۳ : این نافرمان دل ، ار پذیرد فرمان

شمارهٔ ۸۴ : ای عادت تو به وعده صادق بودن

شمارهٔ ۸۵ : ناشاد مرا ، ای بت نوشاد ، مکن

شمارهٔ ۸۶ : ای برده فراق تو فراغ دل من

شمارهٔ ۸۷ : ای کرده به بی وفایی آهنگ ، مرو

شمارهٔ ۸۸ : بر عاج بنا گوش چو سیم و خز تو

شمارهٔ ۸۹ : گفتم : بکنم دو دست کوتاه از تو

شمارهٔ ۹۰ : هر چند به دردم از دل محکم تو

شمارهٔ ۹۱ : تا بود ز روی مهر لاف من و تو

شمارهٔ ۹۲ : ای همت من رسیده پاک از پی تو

شمارهٔ ۹۳ : ای فخر زمانه را ز پیوندی تو

شمارهٔ ۹۴ : دل تنگم از ان جهان پیوسته

شمارهٔ ۹۵ : از جور و ستیز تو بهر بیهده ای

شمارهٔ ۹۶ : ای شمع ، که پیش نور دود آوردی

شمارهٔ ۹۷ : گر عقل مکان گیر مصور بودی

شمارهٔ ۹۸ : از شست ، شها ، چو ناوکی بگذاری

شمارهٔ ۹۹ : آن به که جهان را بدل شاد خوری

شمارهٔ ۱۰۰ : اول قدم آنست که جان در بازی

شمارهٔ ۱۰۱ : بی آنکه ز من بتو بدی گفت کسی

شمارهٔ ۱۰۲ : تا بنده شد از هوا قرین هوسی

شمارهٔ ۱۰۳ : دردا و دریغا که چنین در هوسی

شمارهٔ ۱۰۴ : من عاشق تو ، نه بر توام دسترسی

شمارهٔ ۱۰۵ : می کوشیدیم کز تو سازیم کسی

شمارهٔ ۱۰۶ : گر من ، صنما سوی تو ره یافتمی

شمارهٔ ۱۰۷ : آن قوم کجا نزد تو پویند همی

شمارهٔ ۱۰۸ : اقبال براندت که حکمت خوانی

شمارهٔ ۱

آن کس که ز ناصواب بشناخت صواب

بی خدمت تو کرد طلب حشمت و آب

معلوم بود که دانۀ در خوشاب

غواص خردمند نجوید ز سراب

شمارهٔ ۲

تا هجر تو کرد بر وصال تو شتاب

دارم دل جوشان چو بر آتش سیماب

ترسم که دگر نبینم ، ای در خوشاب

اندر شب هجر خویش روی تو به خواب

شمارهٔ ۳

دی با رهی ، ای رنگ گل و بوی گلاب

از دیده و دل همی زدی آتش و آب

از بخت ستم باشد ، ای در خوشاب

کامروز ترا نبینم ای دوست به خواب

شمارهٔ ۴

ای دل ، ز شراب عشق گشتی سرمست

کز رنج خمار او به جان نتوان رست

گر از دل من چنین فرو داری دست

در روز ز دست تو به شب باید جست

شمارهٔ ۵

ای صبر ، از آن نگار بیداد پرست

بر وی همه بیداد جهان یکسره هست

نزدیک آمد کزین بلا بتوان رست

ای صبر وفادار ، هنوز این یک دست

شمارهٔ ۶

زان گونه ز پولاد ترا دست بخست

کاندر رگت آویخت چو ماهی در شست

این نادره بر گوشۀ جان باید بست

الماس که الماس فرو برد بدست

شمارهٔ ۷

چون بد عهدی گشت از تو این عهد درست

در سستی دست از تو چرا دارم سست ؟

گر دست نشستمی ز تو روز نخست

امروز بخون روی خود باید شست

شمارهٔ ۸

گه گویم : کار ترا گیرم سست

خوش خوش مگر از تو دست بتوانم شست

چون عزم رهی شود درین کار درست

از جان باید گرفتن آغاز نخست

شمارهٔ ۹

سوز دل من ز بهر بار غم تست

اشک چشمم بهر نثار غم تست

این جان که ز دست او بجان آمده ام

زان می دارم که یادگار غم تست

شمارهٔ ۱۰

آن کیست که آگاه ز حس و خردست :

آسوده ز کفر و دین و از نیک و بدست

کارش نه چو جسم و نفس داد و ستدست

آگاه بدو عقل و خود آگه بخودست

شمارهٔ ۱۱

در عشق بتی دلم گرفتار شدست

وز فرقت او رخم چو دینار شدست

این قصه مرا ز دوست دشوار شدست

دل در کف یارو از کفم یار شدست

شمارهٔ ۱۲

عقل تو ببخت رهنمای تو بسست

در سمع فلک لفظ ثنای تو بسست

تاج سر قدر خاک پای تو بسست

در شخص هنر روان ز رای تو بسست

شمارهٔ ۱۳

از برف سر کوه چو ذات الحبکست

وین برف پرنده در هوا بس سبکست

ای شاه جهان ، بنده ز سرما تنکست

کوه و درو دشت گنبدان بس خنکست

شمارهٔ ۱۴

ایام درشت رام تاج الملکست

جان ابدی بنام تاج الملکست

آرام جهان قوام تاج الملکست

گردنده فلک غلام تاج الملکست

شمارهٔ ۱۵

چیزی که دویست و بیست صد افزونست

یک نیمۀ او هجده بود این چونست ؟

این آن داند که از خرد قارونست

نی دانش نا اهل و خسان دونست

شمارهٔ ۱۶

آن کس که ز بهر او مرا غم نیکوست

با دشمن من همی زید در یک پوست

گر دشمن بنده را همی دارد دوست

بدبختی بنده دان ، نه بد عهدی دوست

شمارهٔ ۱۷

مر کلک ترا سخاوت ، ای خسرو ، خوست

شمشیر تو بر شیر بدارند پوست

کلک تو و شمشیر توزان زشت و نکوست

کین دوزخ دشمنست و آن جنت دوست

شمارهٔ ۱۸

دل بر کندم زین تن بیمار ، ای دوست

بازم خرازین بلطف یک بار ، ای دوست

مگذار مرا بردر پندار ، ای دوست

چون بردرت آمدم بزنهار ، ای دوست

شمارهٔ ۱۹

در چشم من از آتش عشق تو نمیست

در جان من از شادی خصم تو غمیست

با خصم منت همیشه دمسازی چیست ؟

یا رب ، مپسند ، کآشکارا ستمیست

شمارهٔ ۲۰

ای رای تو با ضمیر گردون شد جفت

پیدا بر تو هر چه فلک راست نهفت

مدح چو تویی چو من رهی داند گفت

الماس خرد در سخن داند سفت

شمارهٔ ۲۱

تا در دل من گل هوای تو شکفت

خشنود شدم از تو بپیدا و نهفت

ای خوی خوش تو با خداوندی جفت

شکر تو خدای خویش را دانم گفت

شمارهٔ ۲۲

چون بر همه کس نمی شود راز نهفت

من گوهر راز خود نمی دانم سفت

تنهایت همی جویم ، ای مایۀ جفت

هم با تو مگر راز تو بتوانم گفت

شمارهٔ ۲۳

تا از برم آن یار پسندیده برفت

خونم ز دو چشم و خوابم از دیده برفت

ای دیده ، بریز خون دل ، کان دیده

بگذاشت مرا در غم و نادیده برفت

شمارهٔ ۲۴

ای گشته پراکنده سپاه و حشمت

گرینده ندیمان و غریوان خدمت

بر کوس و سپاه تو ز تیمار غمت

خون می بارد ز دیده شیر علمت

شمارهٔ ۲۵

ای تو تبتی مشک و حسودت زرغنج

با بور تو رخش پور دستان خرمنج

بادا رخ حاسدت ترنجیده و زرد

سر بر طبقی نهاده پیشت چو ترنج

شمارهٔ ۲۶

گر شاه سه شش خواست سه یک زخم افتاد

زنهار مگو که کعبتین داد نداد

کان نقش که کرد رای شاهنشه یاد

در خدمت شاه روی بر خاک نهاد

شمارهٔ ۲۷

مر جاه ترا بلندی جوزا باد

درگاه ترا سیاست دریا بود

رای تو ز روشنی فلک سیما باد

خورشید سعادت تو بر بالا باد

شمارهٔ ۲۸

در عشق تو چشمم از جهان دوخته باد

وز مهر تو جان چو مهر افروخته باد

در آتش سودای تو دل همچو سپند

در پیش تو بهر چشم بد سوخته باد

شمارهٔ ۲۹

یزدان خرد و کمال راه تو نهاد

اجرام سپهر نیک خواه تو نهاد

گردون ز جمال پایگاه تو نهاد

عالم عرض جوهر جاه تو نهاد

شمارهٔ ۳۰

گم بوده زتو جنت و کوثر یابد

شاخ خرد از فکرت تو بر یابد

طبع از نکت تو گنج گوهر یابد

جان از سخن تو جان دیگر یابد

شمارهٔ ۳۱

نی مهر تو در هیچ نگین می گنجد

نی مهر تو در جان حزین میگنجد

جولانت خواهم اگر چه ، ای مرد حکیم

در قالب گفتار همین می گنجد

شمارهٔ ۳۲

مادح ز عطای تو توانگر گردد

فکرت ز سخای تو مدبر گردد

خاطر بهوای تو منور گردد

معنی بثنای تو مشهر گردد

شمارهٔ ۳۳

هر روز بتم با دگری پیوندد

با وی گوید حدیث و با وی خندد

گر من نفسی شادزیم نپسندد

مردم دل خویش بر چنین کس بندد ؟

شمارهٔ ۳۴

فردا علم عشق برون خواهم زد

لاف از تو و خودنگر که چون خواهم زد ؟

گر خصم هزارند و زبونند مرا

بر دیدۀ خصمان زبون خواهم زد

شمارهٔ ۳۵

ای مه ، بکف ابر زبون خواهی شد

وی برگ سمن ، بنفشه گون خواهی شد

ای رایت نیکویی ، نگون خواهی شد

در چنشم مست آنکه تو چون خواهی شد

شمارهٔ ۳۶

بیهوده بر آزار من ، ای سرو بلند

تیغت شستی بخون و خوردی سوگند

گر من بهلاک خویش گشتم خرسند

باری تو ز خویشتن چنین بد مپسند

شمارهٔ ۳۷

هر گه که بخندد آن نگار دلبند

از نقطۀ یاقوت فرو ریزد قند

خورشید ز رشک گوید ، ای سرو بلند

چون خندیدی باز دگر بار بخند

شمارهٔ ۳۸

پیچیدن افعی بکمندت ماند

آتش بسنان دیو بندت ماند

اندیشه برفتن سمندت ماند

خورشید بهمت بلندت ماند

شمارهٔ ۳۹

نوروز شکفته از لقای تو برند

فردوس خجسته از رضای تو برند

بنیاد درستی از وفای تو برند

ارکان تمامی از بقای تو برند

شمارهٔ ۴۰

عشق تو مرا از دل و از جان برکند

سودای توام ز خان و ازمان برکند

در کام دلم ز عشق هر ذوق که بود

هجران توام از بن دندان برکند

شمارهٔ ۴۱

عشق تو زهر دل آشیانی نکند

در تن جهد و زبیم جانی نکند

بر شحنۀ حسن خویش ، ای جان جهان

شحنه ببهانه ای جهانی نکند

شمارهٔ ۴۲

آن دل ، که ببند عشق کس بسته نبود

عشق تو بیامد و ببست و بربود

ای ماه ز رشک روی تو ناخشنود

در حال دل بنده چه خواهی فرمود ؟

شمارهٔ ۴۳

ای شاه ، جهان زود بکام تو شود

دینار و درم زود بنام تو شود

آزاده بسی زود غلام تو شود

دین تو سن دهر زود رام تو شود

شمارهٔ ۴۴

چون قفل نشاط را شود باغ کلید

از ساعد گل روی بجو جام نبید

گردون ز بساط ابر در دامن خوید

در شاخ زمرد افگند مروارید

شمارهٔ ۴۵

گر نعل سمند تو بر آهن ساید

زو چشمۀ خضر در زمان بگشاید

ور خصم تو در آینه رخ بنماید

دست اجل از آینه بیرون آید

شمارهٔ ۴۶

مرد آنکه شدن را بشتاب آراید

نه همچو زنان رخ بخضاب آراید

گر مرد رهی امید را جفت مگیر

کامید چو زن بستر خواب آراید

شمارهٔ ۴۷

از خاک چمن بوی سمن می آاید

وز ابر طراوتی بتن می آاید

بر آتش عشق می فزاید در دل

هر باد که از سوی چمن می آاید

شمارهٔ ۴۸

چون لعل کند سنان سر از خون جگر

وز تیغ کبود تو بجنبد گوهر

گر ز آب روان بود عدو را پیکر

در آتش زخم تو شود خاکستر

شمارهٔ ۴۹

عشن تو مرا توانگری آرد بر

از دیده بلؤلؤ و ز رخسار بزر

با عشق توام عیش خوشست ، ای دلبر

آری ز توانگری چه باشد خوشتر ؟

شمارهٔ ۵۰

گر عشق تو بر من آورد رنج بسر

در حشر ز خون من نپرسد داور

آری بحساب خون خویش ، ای دلبر

با تو سخن و ره نبود در محشر

شمارهٔ ۵۱

با عشق بتان چو اوفتادت سروکار

خورشید شود همان بشادی بیدار

از دولت و از روز بهی دل بردار

عاشق نبود روز بد و دولت یار

شمارهٔ ۵۲

چون بر کشی آن بلارک گوهردار

بر مرکب تازی فگنی زین افزار

هر موی جداگانه بر اندام سوار

فریاد همی کند که : شاها ، زنهار

شمارهٔ ۵۳

سردست و مسافتیست تا فصل بهار

و اکنون پس ازین سرد بود ماه چهار

گر جامه همی نقد کنی ور دینار

زودی شرطست ، دست بر زودی آر

شمارهٔ ۵۴

غافل شدی ، ای نفس ، دگر باره ز کار

بیدار نمی شوی ز خواب پندار

از بسکه بهانه ها گرفتی بریار

نامت همه ننگ گشت و فخرت همه عار

شمارهٔ ۵۵

ملک تو ، شها ، درخت نو بود ببار

وانگه اثر خزان برو کرد گذار

اکنون چو همی بشکفد از بوی بهار

آن میوه شکفته خوشترای شاه ببار

شمارهٔ ۵۶

مهر وی من ، آن یافته از خوبی بهر

فرمود مرا پرستش خویش بقهر

خوش خوش ز پی مراد آن فتنۀ دهر

رسم آوردیم بت پرستی در شهر

شمارهٔ ۵۷

آن شد که ترا رفت همی با ما ناز

و آن شد که مرا بود بروی تو نیاز

ما ناز تو و نیاز خویش ، ای پرساز

بر سنگ زدیم و صبر کردیم آغاز

شمارهٔ ۵۸

ای گل رخ سرو قامت ، ای مایهٔ ناز

بر تو ز نماز و روزه رنجیست دراز

چندین بنماز و روزه تن را مگداز

بر گل نبود روزه و بر سرو نماز

شمارهٔ ۵۹

زان روز که من عشق تو کردم آغاز

دربند بلا ماندم و در دام گداز

هر ناز که دانی بکن ، ای مایۀ ناز

باشد که چو من زبون بکف ناری باز

شمارهٔ ۶۰

صد لابه و صد بند حیل کردی باز

تا با تو چنان شدم که بودم ز آغاز

آن روز مرا بود بروی تو نیاز

آن روز شد و روز شده ناید باز

شمارهٔ ۶۱

یک چند بدام عشق بودم بگداز

باز این دلم آن گداز می جوید باز

با این دل عشق بستۀ صحبت ساز

عیشیست مرا تیره و کاریست دراز

شمارهٔ ۶۲

یک ره که گرفت خصم بدخواهی ساز

وافگند میان ما دو تن هجر دراز

خود با دلک خویش بپیوندم باز

دانم که مرا زمن ندارد کس باز

شمارهٔ ۶۳

ای چون هستی برده دل من بهوس

چون بنشینم غم فراق تو نه بس

گر چون هستی بدستت آرم زین پس

پنهان کنمت چو نیستی از همه کس

شمارهٔ ۶۴

چون بی تو زنم بیاد مهر تو نفس

گویم پس ازین دروغ بی معنی بس

بی مایه چو خاشاکم و بی قدر چو خس

گر دوست تر از تو در جهان دارم کس

شمارهٔ ۶۵

یک چند بعزتم نمودی وسواس

سفتی جگر مرا بدرد الماس

من کشته و از توام نه مزد و نه سپاس

بیرحمی خویش را ازین گیر قیاس

شمارهٔ ۶۶

جان زخم سر زلف تو گرداند ریش

دل زان دو لب لعل تو می باید عیش

تا تیره نکردی ، ای نگار ، از لب خویش

یاقوت که به بود بها دارد بیش

شمارهٔ ۶۷

ناگاه همی زدم من ، ای شمع و چراغ

از شهر بباغ با دلی پر غم و داغ

باغ ار چه بود جای تماشا و فراغ

دوزخ بود ، ای نگار ، بی روی تو باغ

شمارهٔ ۶۸

تا ز ابر فراق تو ببارید تگرگ

بر شاخ امید ما نه بر ماند و نه برگ

دیدم نه باختیار خود هجر ترا

مردم نه باختیار خود بیند مرگ

شمارهٔ ۶۹

از هیبت تو بریزد اندر صف جنگ

تیزی ز سنان ، زه از کمان ، پر ز خدنگ

از جود تو خیزد ، ای شه با فرهنگ

پیروزه زکان ، در ز صدف ، لعل ز سنگ

شمارهٔ ۷۰

گر خواهی ، ازین حشمت والا بمثل

بر تارک خورشید نهی پای محل

مر جاه ترا خدای ما ، عزوجل

جاوید رقم ز دست بر لوح ازل

شمارهٔ ۷۱

از حمله سمند تو ، ز آسیب نعال

لرزان کند اجزای زمین از زلزال

وز هیبت تیغ تو عدو را مه و سال

الماس رود بجای خون از قیفال

شمارهٔ ۷۲

اندر خوبی ترا فزودست جمال

در فبضۀ آن کمان ابروی تو خال

از مشک ستاره ایست بر چرخ جلال

کز غالیه در دو ظرف دارد و هلال

شمارهٔ ۷۳

بر جاه تو ، ای خواجه شود هر عیال

بر لوح قلم رفت بدین فرخ فال

ای خواجه ، بحرمت خدای متعال

کین فال که بنده زد ببینی امسال

شمارهٔ ۷۴

با زور تو ، ای عالم احسان و کرم

بر رای تو موقوف شود شغل عجم

آن کس که کنون جست ز رای تو درم

در قبضۀ تدبیر تو بندد عالم

شمارهٔ ۷۵

بر دیده خیال دوست بنگاشته ام

بس دیده بر این خیال بگماشته ام

در مرحله ای که بار برداشته ام

یک حوض ز خون دیده بگذاشته ام

شمارهٔ ۷۶

در شهر هری عاشق زار تو منم

با عشق تو یار پایدار تو منم

خو کرده بجور بی شمار تو منم

بیچاره و در مانده بکار تو منم

شمارهٔ ۷۷

در دیدۀ دل جلوه گرت می بینم

هر لحظه بشکل دگرت می بینم

هر بار که در دیدۀ دل می گذری

از بار دگر خوبترت می بینم

شمارهٔ ۷۸

بر تیغ بلاهای تو تا پاک شوم

با زهر سخن های تو تریاک شوم

آن روز همی ز مهر تو پاک شوم

کز داغ جفاهای تو در خاک شوم

شمارهٔ ۷۹

چون پیش دل این هجر بناکامه نهم

پروین ز سر شک دیده بر جامه نهم

در نامۀ تو چو دست بر خامه نهم

خواهم که دل اندر شکن نامه نهم

شمارهٔ ۸۰

بیجادۀ لولوی تو سیم اندر میم

بازیدن عشق تو امید اندر بیم

سیم اندر سنگ باشد ، ای در یتیم

چون در بر تو دل چو سنگ اندر سیم

شمارهٔ ۸۱

زآن بر دو لبت ز بوسه مرزوق نیم

کز حسن و جمال چون تو ممشوق نیم

می طعنه زنی که تو مرا خوب نه ای

من عاشقم ، ای نگار ، معشوق نیم

شمارهٔ ۸۲

ای آنکه تویی نور دل و شمع روان

تا بی خبرم از تو ، نه پیدا نه نهان

بی من تو بکام خویش ای جان جهان

من بی تو چنانم که مبادی تو چنان

شمارهٔ ۸۳

این نافرمان دل ، ار پذیرد فرمان

دشواری من خوار شود ، سخت آسان

درمانده بدست دلم ، ای جان جهان

درمانده بدل بتر که درمانده بجان

شمارهٔ ۸۴

ای عادت تو به وعده صادق بودن

وی سیرت تو یار موافق بودن

بر موجب این دو چیز نیکو که تراست

جز بر تو حلال نیست عاشق بودن

شمارهٔ ۸۵

ناشاد مرا ، ای بت نوشاد ، مکن

از داد خدا بترس و بیداد مکن

نیکویی کن مرا به بد یاد مکن

مر خصم مرا از غم من شاد مکن

شمارهٔ ۸۶

ای برده فراق تو فراغ دل من

خالی ز گل و مل تو باغ دل من

اندیشه و تیمار تو داغ دل من

مردم ز غم تو ، ای چراغ دل من

شمارهٔ ۸۷

ای کرده به بی وفایی آهنگ ، مرو

باری سخنی ز بهر مردان بشنو

اکنون که دلم هست به نزد تو گرو

دل باز فرست ، هر کجا خواهی رو

شمارهٔ ۸۸

بر عاج بنا گوش چو سیم و خز تو

آغاز همی کند خط دل گز تو

ترسم که برون برد سر از مرکز تو

بفروش کنون که یار دارد از تو

شمارهٔ ۸۹

گفتم : بکنم دو دست کوتاه از تو

دل بر کنم ، ای صنم ، بیک راه از تو

اکنون چو برید خواهم ، ای ماه ، از تو

از جان کنم آغاز ، پس آنگاه از تو

شمارهٔ ۹۰

هر چند به دردم از دل محکم تو

گیرم کم جان و دل ، نگیرم کم تو

یا هست کنم آنچه ترا کام و هواست

یا نیست کنم جوانی اندر غم تو

شمارهٔ ۹۱

تا بود ز روی مهر لاف من و تو

در خواب ندید کس خلاف من و تو

چون تیره شد اکنون می صاف من و تو

مادر نه بهم برید ناف من و تو ؟

شمارهٔ ۹۲

ای همت من رسیده پاک از پی تو

در چشم خرد فکنده خاک از پی تو

هر لحظه دلم کند تراک از پی تو

ای بی معنی ، شدم هلاک از پی تو

شمارهٔ ۹۳

ای فخر زمانه را ز پیوندی تو

آدم شده محتشم ز فرزندی تو

زین گونه به رنج بنده خرسند شدی

چون در خورد از روی خداوندی تو ؟

شمارهٔ ۹۴

دل تنگم از ان جهان پیوسته

.......................................

کی بگسلم از مهر چنان دلبندی ؟

چون هست رگ عشق بجان پیوسته

شمارهٔ ۹۵

از جور و ستیز تو بهر بیهده ای

در هر نفس از سینه بر آرم سده ای

ای روی تو در چشم رهی بتکده ای

مردی نبود ستیزه با دلشده ای

شمارهٔ ۹۶

ای شمع ، که پیش نور دود آوردی

یعنی خط اگر چه خوش نبود آوردی

گر دود دل منست دیرت بگرفت

ور خط بخون ماست زود آوردی

شمارهٔ ۹۷

گر عقل مکان گیر مصور بودی

بر چهرۀ ملکت تو زیور بودی

ور دانش را جنبش و محور بودی

اندر فلک رای تو اختر بودی

شمارهٔ ۹۸

از شست ، شها ، چو ناوکی بگذاری

در تیره شب از دیده سبل برداری

بر کرۀ شبدیز چو ران بفشاری

کیمخت زمین بماه نو بنگاری

شمارهٔ ۹۹

آن به که جهان را بدل شاد خوری

باده ز کف حور پریزاد خوری

پیوسته ز دست نیکوان باده خوری

بادست غم جهان ،چرا باد خوری ؟

شمارهٔ ۱۰۰

اول قدم آنست که جان در بازی

وز خانه به یکبار بکوی اندازی

چون قوت تسلیم و رضا حاصل شد

آنگه بنشینی و بخود پردازی

شمارهٔ ۱۰۱

بی آنکه ز من بتو بدی گفت کسی

بر کشتن من چه تیز کردی هوسی؟

زین کار همی نیایدم باک بسی

صد کشته چو من به که تو غمگین نفسی

شمارهٔ ۱۰۲

تا بنده شد از هوا قرین هوسی

جز ناله ز بنده بر نیاید نفسی

فریاد رسم نیست بغیر از تو کسی

فریاد ز دست چون تو فریاد رسی

شمارهٔ ۱۰۳

دردا و دریغا که چنین در هوسی

کردیم تن عزیز خس بهر خسی

زهر غم روزگار خوردیم بسی

از دست دل خویش ، نه از دست کسی

شمارهٔ ۱۰۴

من عاشق تو ، نه بر توام دسترسی

وآنگه شب و روز بوده در دست خسی

کار من و تو چو بنگرد ژرف کسی

صد عالم محنتست در هر نفسی

شمارهٔ ۱۰۵

می کوشیدیم کز تو سازیم کسی

نتوانستیم و جهد کردیم بسی

سروی نتوان ساخت به حیلت ز خسی

تو در هوسی بدی و ما در هوسی

شمارهٔ ۱۰۶

گر من ، صنما سوی تو ره یافتمی

بر دیده بدیدن تو بشتافتمی

گر خاطر من ز هجر غمگین نبدی

اندر غزل تو موی بشکافتمی

شمارهٔ ۱۰۷

آن قوم کجا نزد تو پویند همی

در جزو و ز کل ز هر تو جویند همی

از دل همه مهر تو بشویند همی

تا می نکنی یقین چه گویند همی

شمارهٔ ۱۰۸

اقبال براندت که حکمت خوانی

ور نام طلب کنی ز نان در مانی

بردار مرا ز خاک اگر بتوانی

تا پیش تو بر خاک نهم پیشانی

ازرقی هروی

قصاید

مقطعات

رباعیات