معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ ابن عماد

اِبْن‌ِ عِمادِ خُراسانى‌، علاءالدین‌ محمد بن‌ عمادالدین‌ (درگذشته به سال ۸۰۰ قمری/ ۱۳۹۸ میلادی)، از شاعران‌ پارسى‌گوی سدهٔ هشتم است. از اشارات کوتاه تذکره‌نویسان چنین برمی آید که اصل ابن عماد از خراسان و زادگاه او نیز آنجا بوده، ولی در شیراز اقامت داشته و اکثر اوقات خود را در این شهر گذرانده است. معلوم نیست که وی به کدام یک از مناطق خراسان تعلق داشته و در چه زمانی آن ناحیه را ترک کرده و به شیراز مهاجرت کرده است، ولی طول اقامت وی در شیراز موجب شده است که برخی او را شیرازی بپندارند. ابن عماد در بیشتر فنون سخن مهارت داشته و اشعار او مورد توجه سخندانان بوده است، چنانکه دولتشاه سمرقندی شیوایی کلام او را در غزل و قصیده ستوده است. ابن عماد اشعاری در مدح رسول اکرم(ص) و امامان(ع) سروده است که نشان از تشیع او دارد. اشعار او دارای مضامین عرفانی است و در غزلیات خود «‌ابن عماد‌» تخلص می‌کرده است. از آثار او روضة المحبین‌ یا ده‌ نامه است که به تصحیح استاد سعید نفیسی منتشر شده و به همت آقای سید محمدرضا شهیم در گنجور در دسترس قرار گرفته است. این‌ کتاب‌ مانند «ده‌ نامه‌»های دیگری که‌ از عهد مغول‌ به‌ بعد رایج‌ شد، منظومه‌ای است‌ عاشقانه‌ در بیان‌ حالات‌ عشق‌ و نامه‌هایى‌ که‌ میان‌ عاشق‌ و معشوق‌ مبادله‌ شده‌ است‌. این‌ اثر در ۷۹۴ قمری (۱۳۲۹ میلادی) و در ۷۶۰ بیت‌ به‌ شکل‌ مثنوی سروده‌ شده‌ و از زمان‌ تألیف‌ در میان‌ اهل‌ ادب‌ از اشتهار ویژه‌ای برخوردار بوده‌ است‌. دولتشاه‌، از شهرت‌ این‌ کتاب‌ در زمان‌ خود سخن‌ مى‌گوید و کثرت‌ نسخه‌های خطى‌ آن‌ در کتابخانه‌های جهان‌ این‌ گفته‌ را تأیید مى‌کند.

روضة المحبین

بخش ۱ - بسم اللّٰه الرّحمن الرّحیم : الحَمدُ لِخالِقَ البَرایا

بخش ۲ - فی نعت النبی علیه الصلوٰة و السلام : آن سایۀ رحمت الهی

بخش ۳ - مناجات : ای مقصد هر امیدواری

بخش ۴ - سبب نظم کتاب : فرخنده شبی نشسته بودم

بخش ۵ - در بیان عشق گوید : خواهم ورقی نوشتن از عشق

بخش ۶ - آغاز داستان : این طرفه حکایتی‌ست بشنو

بخش ۷ - در صورت حال گوید : بربود دلم به غمزه ماهی

بخش ۸ - نامۀ اول از زبان عاشق : گو ای مه آسمان خوبی

بخش ۹ - غزل : کای دل شده مبتلای عشقت

بخش ۱۰ - فرد : در عشق تو دل ز دست دادم

بخش ۱۱ - تمامی سخن : عشق تو گشود آبم از چشم

بخش ۱۲ - رفتن باد صبا و پیغام بردن : چون باد صبا از آن غم‌اندوز

بخش ۱۳ - نامۀ دوم از زبان معشوق : کای هرزه‌درای بادپیمای

بخش ۱۴ - غزل : در عشق به جز بلا ندیدند

بخش ۱۵ - فرد : این راه نکرد هیچ کس طی

بخش ۱۶ - تمامی سخن : این فکر مخالف از کجا خاست

بخش ۱۷ - آمدن صبا از نزد معشوق و خبر آوردن به عاشق : چون باد صبا از آن پری‌وش

بخش ۱۸ - نامۀ سوم از زبان عاشق : گو ای رخت اوج حسن را ماه

بخش ۱۹ - غزل : دردا که دلم اسیر غم شد

بخش ۲۰ - فرد : دارم ز غم تو ای پری‌وش

بخش ۲۱ - تمامی سخن : ای فکر محالت از کجا خاست

بخش ۲۲ - پیغام آوردن صبا از زبان عاشق : زو باز چو باد نوبهاری

بخش ۲۳ - نامۀ چهارم از زبان معشوق : گو ای شده از ره خرد دور

بخش ۲۴ - غزل : از ما طمع وصال داری

بخش ۲۵ - فرد : وصلم نشود تو را میسر

بخش ۲۶ - تمامی سخن : ای گمره دل ز دست داده

بخش ۲۷ - با آمدن صبا از نزد معشوق : چون باد شنید این از آن ماه

بخش ۲۸ - نامۀ پنجم از زبان عاشق : گو ای بت مهوش دل‌آرام

بخش ۲۹ - غزل : در غصه هجر اگر بمیرم

بخش ۳۰ - فرد : برمن در وصل خویش بگشای

بخش ۳۱ - تمامی سخن : دردا که دل از غمت بفرسود

بخش ۳۲ - پیغام بردن صبا نزد معشوق : چون باد نسیم نوبهاری

بخش ۳۳ - نامۀ ششم از زبان معشوق : کای غم‌زده ترک این هوس کن

بخش ۳۴ - غزل : حقا که نیابی از لبم کام

بخش ۳۵ - فرد : هم قصه زلف ما فرو پیچ

بخش ۳۶ - تمامی سخن : رخسارم اگر چه دل فروزد

بخش ۳۷ - باز آمدن صبا از نزد معشوق : چون دید صبا که آن دل‌آزار

بخش ۳۸ - نامۀ هفتم از زبان عاشق : گو ای بت سرکش جفاکیش

بخش ۳۹ - غزل : چشمم ز غمت پرآب تا کی

بخش ۴۰ - فرد : بگذر ز جفا و ناز بگذار

بخش ۴۱ - تمامی سخن : از درد دلم خبر نداری

بخش ۴۲ - مثل : یک روز شنیده‌ام که بلبل

بخش ۴۳ - پیغام بردن صبا نزد معشوق : القصه چو این فغان و زاری

بخش ۴۴ - جواب دادن معشوق : در حال که این حدیث دل‌سوز

بخش ۴۵ - نامۀ هشتم از زبان معشوق : گو ای شده مست بادۀ عشق

بخش ۴۶ - غزل : خورشید وصال ما برآید

بخش ۴۷ - فرد : شبهای جدایی‌ات شود روز

بخش ۴۸ - تمامی سخن : ای غم‌زدۀ شکسته‌خاطر

بخش ۴۹ - پیغام آوردن صبا از معشوق : با پیک صبا چو این حکایت

بخش ۵۰ - جواب عاشق با باد : با باد زبان عذر بگشاد

بخش ۵۱ - نامۀ نهم از زبان عاشق : گو آن که گدای حضرت تست

بخش ۵۲ - غزل : هنگام وصال دلبر آمد

بخش ۵۳ - فرد : آمد شب محنتم به پایان

بخش ۵۴ - تمامی سخن : یارب چه دمی‌ست روح‌پرور

بخش ۵۵ - پیغام بردن صبا از عاشق : چون یافت نسیم بی‌شکیبش

بخش ۵۶ - نامۀ دهم از زبان معشوق : گو آنکه ترا انیس جان است

بخش ۵۷ - غزل : من زآن توام دگر چه خواهی

بخش ۵۸ - فرد : با من چو محبت تو جانی‌ست

بخش ۵۹ - تمامی سخن : بسیار جفا و رنج بردی

بخش ۶۰ - باز آمدن صبا از معشوق به عاشق : چون باد از آن نگار همدم

بخش ۶۱ - در خاتمت کتاب : چون گشت تمام کار عاشق

بخش ۶۲ - در نصیحت فرماید : رفت ابن عماد عمر برباد

بخش ۱ - بسم اللّٰه الرّحمن الرّحیم

الحَمدُ لِخالِقَ البَرایا

والشُکرُ لِواهِبَ العَطایا

ای نام تو صدر هر کتابی

و آرایش فصل هر خطابی

مفتاح خزینۀ معانی

عنوان صحیفۀ امانی

منشور کمال لایزالی

طغرای مثال بی‌مثالی

مفتوحۀ درس هر سخن‌سنج

بر دل ز یقین گشاده صد گنج

ذات تو منزه از تغیر

عقل از تو فتاده در تحیر

هم اول بی‌بدایتی تو

هم آخر بی‌نهایتی تو

هم نامه نام‌هاست نامت

قانون نجات شد کلامت

بر هرچه رقم زدی ز هستی

بی‌منت خامه نقش بستی

از علم تو نقطه‌ای ست عالم

زان دایره نقطه‌ای ست آدم

در راه تو عقل حکمت‌اندیش

عاجز شده از حقیقت خویش

از عجز مقدسان افلاک

بگشاده زبان ما عرفناک

در مجلس خاص نحن اقرب

شد پیر خرد چو طفل مکتب

صنع تو ورای فرش غبرا

افراشته نه سپهر خضرا

سبحان اللّٰه زهی خداوند

بی شبه و شریک و مثل و مانند

اوراست کمال پادشاهی

کس عارف او نشد کماهی

گه مشعل روز بر فروزد

تا بال غراب شب بسوزد

گه حجلۀ شب کند مطرا

تا جلوه دهد عروس مه را

از زلف شب است و عارض روز

کاین شاهد دهر شد دل افروز

اینت به معاش رهبری کرد

وانت به لباس رهبری کرد

صنعش که همه جهان بیاراست

از عشق درون جان بیاراست

بر صفحۀ دل علم روان کرد

آثار کمال خود عیان کرد

هردل که ز مهر او صفا یافت

از پرتو نور مصطفی یافت

بخش ۲ - فی نعت النبی علیه الصلوٰة و السلام

آن سایۀ رحمت الهی

آن مظهر لطف پادشاهی

آن خواجه که شد فلک غلامش

آرایش عقل گشت نامش

آن محرم سر ذوالجلالی

وآن مهر سپهر لایزالی

مهری که نبود سایه او را

عرش است کمینه پایه او را

ای مطلع صبح آفرینش

روشن به تو چشم اهل بینش

ای خسرو بارگاه تمکین

کام انا املح از تو شیرین

ای پایۀ تو مقام محمود

پیرایۀ تو کلام معبود

ای صدر نشین مسند شرع

اصلی تو و دیگران همه فرع

شهباز سرای قاب قوسین

برشد ز تو آشیان کونین

از سر تو کس نگشته آگاه

در خلوت خاص لی مع اللّٰه

خیاط ازل قبای لولاک

بر قامت تو برید چالاک

عیسی است بشر مقدم تو

روح القدس است همدم تو

هرچند که آخری به مقدم

شد نور تو بر همه مقدم

والشمس حکایتی ز رویت

واللیل کتابتی زمویت

شاهی و ملایکت سپاه است

خلق تو عظیم و حق گواه است

تو ماهی و پیروان نجومند

مفتاح خزاین علومند

صدیق که رهنمای دین است

فرمانده کشور یقین است

فاروق که دین ثبات ازو یافت

عثمان که حیا حیات ازو یافت

حیدر که ستودۀ خدا بود

طاووس ریاض لافتی بود

هست از تو روان پیروان شاد

بر روح و روانت آفرین باد

بخش ۳ - مناجات

ای مقصد هر امیدواری

بخشندۀ هر گناهکاری

گر جرم ز بندگان نیاید

عفو تو جمال کی گشاید

گر بار گناه ما گران است

لطف و کرم تو بی‌کران است

یارب به صفای صبح‌خیزان

یارب به دعای اشک‌ریزان

یارب به دل نیازمندان

یارب به نیاز مستمندان

کز سر محبتم کن آگاه

در خاطرم این و آن مده راه

بفروز دلم به نور ایمان

بر من بگشا دری ز عرفان

بیدارکنم ز خواب غفلت

مستم مکن از شراب غفلت

برابن عماد بی سروپای

رحمت کن و از کرم ببخشای

بخش ۴ - سبب نظم کتاب

فرخنده شبی نشسته بودم

در بر رخ غیر بسته بودم

از نیک و بد جهان گذشته

وز باده فکر مست گشته

تا درنگرم ز راه بینش

کز چیست نظام آفرینش

مقصود چه بود از آنکه آدم

شد مظهر سر اسم اعظم

جان از چه حیات جاودان یافت

تن بهر چه خلقت روان یافت

سرگشتگی سپهر از چیست؟

تاب مه و سوز مهر از چیست؟

از چیست مدام مستی می

وین غلغل چنگ و نالۀ نی

داغ از چه نهاد لاله بر دل

سرو از چه بماند پای در گل

گل پیرهن از چه میکند چاک

وز بهر چه شد بنفشه غمناک

گریان ز چه گشت ابر آزار

نرگس همه شب چراست بیدار

القصه درین خیال بودم

باخویش درین مقال بودم

دل کآینۀ جمال شاهی‌ست

گنجینۀ حکمت الهی‌ست

گفت این همه مست جام عشقند

چون مرغ اسیر دام عشقند

عشق است نظام کار عالم

بر عشق بود مدار عالم

کونین چو جسم و عشق جان است

در دانۀ بحر لامکان است

عکسی ز جمال ذوالجلال است

طغرای مثال لایزال است

دل چون به زبان حال بر من

این نکته عشق کرد روشن

بنمود مرا رهی کزان راه

گشتم ز رموز غیب آگاه

خوردم ز شراب‌خانۀ عشق

جامی ز می مغانۀ عشق

زین باده چو جرعه‌ای چشیدم

سر قدم آشکار دیدم

آزاد شدم ز هستی خویش

وز بند هواپرستی خویش

دانای رموز غیب گشتم

گنجور کنوز غیب گشتم

چون بر من بی‌قرار شیدا

این سر نهفته شد هویدا

از عالم غیب منهی راز

درداد به گوش جانم آواز

کای محرم سر عشق‌بازی

مشمار حدیث عشق‌بازی

بگشای در خزینۀ نظم

در بحر فکن سفینۀ نظم

در جستن گوهر معانی

سعی‌ای بنمای تا توانی

اعجاز سخنوری عیان کن

وز عشق حکایتی بیان کن

از غیب چو این ندا شنیدم

تدبیر قبول حکم دیدم

جستم ز ضمیر خویش یاری

بستم کمر سخن‌گزاری

در نظم کشیدم این جواهر

کآمد به کفم ز بحر خاطر

در پردۀ دل ندای عشاق

بنواختم از برای عشاق

یعنی که ز عشق داستانی

گفتم به لطیف‌تر بیانی

تا ماند از آن به هر دیاری

از ابن عماد یادگاری

بخش ۵ - در بیان عشق گوید

خواهم ورقی نوشتن از عشق

کآسان نتوان گذشتن از عشق

عشق است طریق آشنایی

دل یافت ز عشق روشنایی

عشق است دلیل جوهر خاص

عشق است دلیل راه اخلاص

دل بر در عشق پرده‌دار است

جان در بر عشق امیدوار است

مرغی ست ز آشیان لاهوت

جز دانۀ دل نباشدش قوت

مصباح زجاجۀ وجود است

مفتاح خزینه‌های جود است

هم مطلع آفتاب ذات است

هم مشرق انجم صفات است

عشاق خلاصۀ الست‌اند

از جام بلی مدام مست‌اند

پروانه‌صفت اگر بسوزند

زین سوز چو شمع برفروزند

جان‌بخش بود کلام ایشان

محمود بود مقام ایشان

بی‌عشق مباش تا توانی

این است سخن دگر تو دانی

بخش ۶ - آغاز داستان

این طرفه حکایتی‌ست بشنو

وز عشق روایتی‌ست بشنو

گویند که گشت نوجوانی

سرگشتۀ مهر دلستانی

عشق رخ آن نگار سرمست

بربود عنان عقلش از دست

می‌برد به سر در این غم ایام

یک لحظه نمی‌گرفت آرام

می‌سوخت در آتش فراقش

می‌ساخت به درد اشتیاقش

چون بلبل مست هر سحرگاه

می‌کرد هزار ناله و آه

با درد نشسته روز و شب شاد

از بود وجود خویش آزاد

فارق ز ریا و خودپرستی

کارش همه بی‌خودی و مستی

خط بر سر حرف خود کشیده

پیوند ز غیر او بریده

از مشغلۀ وجود فارغ

از بند زیان و سود فارغ

مجنون‌صفت از فراق لیلی

از هر مژه‌ای گشاده سیلی

گه جامه صبر چاک کردی

گه نالۀ دردناک کردی

گه با دد و دام آرمیدی

از خلق چو وحشیان رمیدی

از صحبت عشق زار گشته

آشفته و بی‌قرار گشته

دل در سر کار عشق کرده

جان نیز نثار عشق کرده

از فرقت آن مه دل‌افروز

در غصه گذاشتی شب و روز

القصه به جان رسید کارش

وز دست برفت روزگارش

چون هیچ کسش نبود محرم

جز باد صبا ندید همدم

با باد زبان راز بگشاد

گفت ای دل و جان من به تو شاد

ای روح مشام دردمندان

بوی تو انیس مستمندان

ای محرم عاشقان مسکین

وی همدم بی‌دلان غمگین

ای چهره‌فروز شاهد گل

وی حلقه‌گشای زلف سنبل

اطراف چمن معطر از تو

بیداری چشم عبهر از تو

مشاطۀ نوعروس گلزار

جان‌بخش چو بوی زلف دلدار

عیسی‌دمی و رسول صادق

در راه محبتی موافق

کس چون تو پیام عشق‌بازان

هرگز نبرد به دل‌نوازان

عمری‌ست که در هوای آنم

تا قصۀ خویش بر تو خوانم

بخش ۷ - در صورت حال گوید

بربود دلم به غمزه ماهی

در کشور حسن پادشاهی

شوخی صنمی بتی نگاری

سیمین‌بدنی سمن‌عذاری

سلطان سریر خوب‌رویی

شاهنشه کشور نکویی

آرام دل امیدواران

آسایش جان بی‌قراران

خورشید سپهر آشنایی

در دیده به جای روشنایی

هم اختر برج مهربانی

هم گوهر درج کامرانی

هم مرهم داغ دردمندان

هم چشم و چراغ مستمندان

از ماه رخش جهان منور

آفاق ز زلف او معطر

خورشید غلام طلعت او

شمشاد خجل ز قامت او

دل بستۀ زلف تابدارش

جان تشنۀ لعل آبدارش

ماهی‌ست ز اوج دل‌نوازی

سروی‌ست ز باغ سرفرازی

رویش که به حسن بی‌مثال است

آیینۀ صنع ذوالجلال است

بنمود به عاشقان کماهی

انوار صنایع الهی

لعلش چو حیات جاودانی‌ست

سرچشمۀ آب زندگانی‌ست

افکنده به گاه درفشانی

خون در جگر عقیق کانی

گوئی که حدیث جان شیرین

رمزی‌ست از آن دهان شیرین

خالش که بر آن لب چو نوش است

زنگی‌بچۀ شکرفروش است

یارب که چه زنگی است مقبل

کاو را لب کوثراست منزل

چشمش به کرشمه دل‌ربایی

بالاش به راستی بلایی

گیسوش که رشک عنبر آمد

در پاش فتاد و بر سر آمد

آشفته چو روزگار عشاق

شوریده چو حال زار عشاق

گویند که هست نافه در چین

در نافۀ زلف اوست صد چین

هر حلقه زلف آن پری‌وش

نعلی‌ست به نام من در آتش

هم‌خوابۀ سنبل ارغوانش

دل بستۀ طاق ابروانش

در زلف نپیچدش به جز تاب

در چشم نیایدش به جز خواب

تا دیده به روی او گشادم

جان و دل و دین ز دست دادم

تا دردی درد او چشیدم

بر هستی خود قلم کشیدم

جانم به لب آمد از فراقش

دل سوخت ز درد اشتیاقش

بگرفت ز عمر خود ملالم

یارب که مباد کس به حالم

شمع فرحم ز باد غم مرد

صاف طربم ز غصه شد درد

دریاب که زار و بی‌قرارم

آشفته چو زلف اوست کارم

بشتاب که تاب دوری‌ام نیست

در فرقت او صبورایم نیست

غیر از تو کسی نمی‌تواند

کاین غصه به عرض او رساند

برخیز ز راه مهربانی

درنه قدمی چو توانی

آهسته به کوی او گذر کن

وز حال دل منش خبرکن

این نامه ببر به سوی آن یار

پیغام من شکسته بگذار

بخش ۸ - نامۀ اول از زبان عاشق

گو ای مه آسمان خوبی

وی گلبن بوستان خوبی

آب رخ تو سمن ندارد

سروی چو قدت چمن ندارد

دل خستۀ چشم نیم‌مستت

جان والۀ لعل می‌پرستت

هرچند که سرو سرفرازد

در باغ به قامت تو نازد

با لعل تو غنچه گر زند دم

بادش بدرد دهن به یک دم

یارب که جهان به کام بادت

اقبال چو من غلام بادت

عمری‌ست که با غمت قرینم

با غصه و درد هم‌نشینم

افتاد دلم به دام عشقت

بی‌هوش شدم ز جام عشقت

مرغ دل من گرفت الفت

با دانۀ خال و دام زلفت

از عشق تو ای بت دلارام

یک لحظه نگیردم دل آرام

بی تو سر بوستان ندارم

برگ گل و گلستان ندارم

دارم ز غمت دلی بر آتش

چون طرۀ سرکشت مشوش

تا دل ز من شکسته بردی

جانم به غم و بلا سپردی

ورد من خسته‌دل شب و روز

این است ز عشقت ای دل‌افروز

بخش ۹ - غزل

کای دل شده مبتلای عشقت

تا چند کشم بلای عشقت

بیگانه شود ز خویش چون من

هر کاو شود آشنای عشقت

جان و دل و عقل و دین به یک بار

درباختم از برای عشقت

بلبل صفت از هزار دستان

هر لحظه زنم نوای عشقت

چون صبح ز مهر می‌زند دم

تا یافت دلم صفای عشقت

اسرار حقیقت آشکار است

در جام جهان‌نمای عشقت

گر سر برود به خاک پایت

از سر نرود هوای عشقت

شد ابن عماد مست و مدهوش

از جام طرب‌فزای عشقت

بخش ۱۰ - فرد

در عشق تو دل ز دست دادم

بر خویش در بلا گشادم

بخش ۱۱ - تمامی سخن

عشق تو گشود آبم از چشم

عشق تو ربود خوابم از چشم

گفتم که درون پردۀ جان

راز تو کنم ز غیر پنهان

شد فاش میان مردم این راز

از چهرۀ زرد و اشک غماز

اکنون چه کنم چه چاره سازم

کز پرده برون فتاد رازم

از عشق تو بی‌قرارم ای دوست

فریادرسی ندارم ای دوست

رحم آر که بی‌دل و اسیرم

جز لطف تو نیست دستگیرم

تا طاقت صبر کردنم بود

تاب غم و غصه خوردنم بود

خوردم غم عشق و صبر کردم

و آگاه نشد کسی ز دردم

صبرم چو نماند در فراقت

وز حد بگذشت اشتیاقت

نزدیک تو ای مه دل‌افروز

این نامه نوشتم از سر سوز

شرح غم خویش با تو گفتم

حال دل ریش با تو گفتم

باشد که چو حال من بدانی

از روی وفا و مهربانی

سر با من خسته‌دل درآری

کامم ز وصال خود برآری

بخش ۱۲ - رفتن باد صبا و پیغام بردن

چون باد صبا از آن غم‌اندوز

این قصه شنید از سر سوز

برخاست ز راه دل‌نوازی

دربست میان به چاره‌سازی

نگرفت دمی قرار و آرام

شد سوی دیار آن دلارام

عزم سر کوی آن صنم کرد

آهنگ حریم آن حرم کرد

چون بود ز محرمان آن ماه

دادند درون پرده‌اش راه

چون شد بر آن نگار مهوش

بگذارد پیام آن بلاکش

در حال که آن بت پری‌رخ

زان پیک خجسته‌فال فرخ

بشنید پیام و نامه‌اش دید

چون نامه سر از وفا بپیچید

چون طرۀ خود به هم برآمد

شد تند و به سرکشی درآمد

صد گونه خطاب کرد بنیاد

وز روی عتاب گفت با باد

کای گمره هرزه‌گرد زنهار

دم درکش و این حدیث بگزار

گر بی‌خردی حکایتی گفت

آن را نتوان روی پذیرفت

آن بیهده‌گوی را مبر نام

وز ماش نه نامه بر نه پیغام

بنشین و مگو دگر ز هر در

زین گونه پیامها میاور

ور زانک گذر فتد به سویش

گر زنده بود ز من بگویش

بخش ۱۳ - نامۀ دوم از زبان معشوق

کای هرزه‌درای بادپیمای

وی شیفته‌رای بی سروپای

از خیل که‌ای تو را چه نام است

کاندر سرت این خیال خام است

جای تو کدام سرزمین است

گمره شدۀ رهت نه این است

مقصود تو چیست از کجایی

در دام غم که مبتلایی

سودای که در سرت فتاده‌است

این داغ که بر دلت نهاده‌است

از جام محبت که مستی

دل در خم طرۀ که بستی

مهر که فکند در دلت جوش

سودای که برد از سرت هوش

از شوق که گشته‌ای بدین‌سان

آشفته و بی‌دل و پریشان

از زلف کدام عنبرین خال

سودازده گشته‌ای بدین حال

خورشید رخ کدام مهوش

در خرمن هستی‌ات زد آتش

زین گونه بلا که ره به در نیست

برگرد که جز ره خطر نیست

کآنان که به عشق دل سپردند

هر چند که رنج بیش بردند

بخش ۱۴ - غزل

در عشق به جز بلا ندیدند

جز درد دل و عنا ندیدند

چندانک پی وفا سپردند

غیراز ستم و جفا ندیدند

گشتند به تیغ غصه مقتول

در فرقت و خون‌بها ندیدند

جان و دل خویش را زمانی

از محنت و غم رها ندیدند

در دست بلای عشق خود را

جز عاجز و مبتلا ندیدند

گشتند بسی درین بیابان

سرگشته و رهنما ندیدند

بسیار درین طلب بمردند

از درد دل و دوا ندیدند

بخش ۱۵ - فرد

این راه نکرد هیچ کس طی

کس زنده برون نرفت از حی

بخش ۱۶ - تمامی سخن

این فکر مخالف از کجا خاست

فکری نکنی که این چه سوداست

افتاده‌ای از ره سلامت

دوری ز مقام استقامت

راه طلب تو بی‌نشان است

این راه مرو که بیم جان است

از فکر عقیم تو چه زاید

وز رای سقیم تو چه آید

هم فکر تو حاصلی ندارد

هم راه تو منزلی ندارد

بخت بد و طالع مشوش

این راه نمودت ای بلاکش

گر واقف این رموز گشتی

بر خشک مران به هرزه کشتی

بخش ۱۷ - آمدن صبا از نزد معشوق و خبر آوردن به عاشق

چون باد صبا از آن پری‌وش

این قصه شنید شد مشوش

آمد سوی عاشق جگرسوز

گفتش سخنان آن دل‌افروز

حرفی چو رسید از آن به گوشش

برد انده عاشقی ز هوشش

امید به هوش بازش آورد

در دایره نیازش آورد

با باد به صد فغان و زاری

گفت از سر عجز و خاکساری

کای پیک سبک‌رو سحرخیز

دست من و دامن تو برخیز

بشتاب ز گرد ره دگر بار

او را ز من این پیام بگزار

بخش ۱۸ - نامۀ سوم از زبان عاشق

گو ای رخت اوج حسن را ماه

سر تا قدمت لطیف و دل‌خواه

ای رشک پری و غیرت حور

از روی تو باد چشم بد دور

ای خسرو خیل ماه‌رویان

سرحلقۀ جمع مشک‌مویان

مه روی تو دید و شد غلامش

زان روی منیر گشت نامش

یارب که سعادتت قرین باد

جان و دل دشمنت حزین باد

دریاب که چشم پرخمارت

برد از من خسته‌دل به غارت

زد سنبل زلف تو به یک دم

کار من دل‌شکسته بر هم

از جام محبت تو مستم

سررشتۀ عقل شد ز دستم

بشکست مرا ز بار غم پشت

دردا که غم تو خواهدم کشت

از غصه هجر زار گشتم

چون زلف تو بی‌قرار گشتم

از چشم و دل من ای دلارام

بربود غم تو خواب و آرام

زین پیش مرانم از در خویش

مهجور مدارم از بر خویش

در عشق مباد کس چو من زار

سودازده و غریب و بی یار

بر من که دلم ز غصه ریش است

گر رحم کنی به جای خویش است

پیوسته مشوشم چو زلفت

همواره بر آتشم چو زلفت

از شوق تو ای مه دل‌افروز

سوزم همه شب چو شمع تا روز

گویم ز فراق رویت ای ماه

گویم ز غم تو گاه و بیگاه

بخش ۱۹ - غزل

دردا که دلم اسیر غم شد

اندوه فزود و صبر کم شد

پشتم چو کمان ابروی تو

از بار غم فراق خم شد

مسکین دل مستمند زارم

دور از تو ندیم هر ندم شد

هم خستۀ غصۀ بلا گشت

هم کشتۀ محنت و الم شد

چون طبل نهان زند کسی کاو

در عالم عاشقی علم شد

کارم همه صبر و بردباری‌ست

تا شیوۀ تو همه ستم شد

بر ابن عماد رحمتی کن

کز دست تو پای‌مال غم شد

بخش ۲۰ - فرد

دارم ز غم تو ای پری‌وش

چشمی و دلی پر آب و آتش

بخش ۲۱ - تمامی سخن

ای فکر محالت از کجا خاست

فکری نکنی که این چه سوداست

آن دم که صبا به فال فرخ

آمد ز بر تو ای پری‌رخ

جان را ز فرح به باد دادم

بر دل در خرمی گشادم

گفتم مگر ای بت خطایی

بر من نکشی خط جدایی

چون نامۀ شوق من بخوانی

بر من قلم جفا نرانی

در خط مشوی و رخ نمایی

وز بند غمم دهی رهایی

چون نامه پر از وفا نپیچی

در سرکشی و جفا نپیچی

آگه شوی از درون ریشم

دل شاد کنی به وصل خویشم

لیکن چو پیام تو شنیدم

و آن سرکشی و عتاب دیدم

دیدم که سر وفا نداری

میلی به من گدا نداری

چون خامه برآمد از سرم دود

خوناب دلم ز دیده بگشود

کردم چو خط تو ای ستمگر

از دست غم تو خاک بر سر

تا چند به سر دوم چو خامه

یک روز بخوان مرا چو نامه

بگشای دلم چو خامه از بند

با وصل دهم چو نامه پیوند

بخش ۲۲ - پیغام آوردن صبا از زبان عاشق

زو باز چو باد نوبهاری

بشنید همان فغان و زاری

دانست که دردمند عشق است

سرگشته و پای‌بند عشق است

شد سوی حریم آن حرم باز

بوسید زمین ز روی اعزاز

در چاره گری چونانکه دانست

جهدی بنمود تا توانست

یک شمه ز حال او بیان کرد

راز دل زار او عیان کرد

چون آن مه مهربان دگر بار

بشنید پیام آن دل افگار

از باد چو زلف خود برآشفت

بازش به طریق سرکشی گفت

کای حیله‌کن فسادپرداز

این چیست که باز کردی آغاز

این بیهده‌گوی بی‌خرد کیست

مقصود از این حکایتش چیست

تا چند سخن ز عشق راند

هردم ورقی ز عشق خواند

او را چه محل که عشق بازد

یا در ره عشق سر فرازد

از نامه و نام او حذر کن

آغاز حکایتی دگر کن

زنهار که یاد او مکن هیچ

من‌بعد مگوی زین سخن هیچ

ور زانکه به غیر اختیارت

افتد گذری بر آن دیارت

بخش ۲۳ - نامۀ چهارم از زبان معشوق

گو ای شده از ره خرد دور

گشته به هوای خویش مغرور

پیداست ز نامه و پیامت

کافتاده‌ای از ره سلامت

گر هست هوای مات در سر

بادت به کف است و خاک بر سر

گرد سر کوی ما چه گردی

بنشین که نه مرد این نبردی

گر باد شوی نیابی‌ام گرد

بیهوده مکوب آهن سرد

کس را نرسد به وصل ما دست

کی ذره به آفتاب پیوست

مقصود تو مقصدی‌ست بس دور

عاقل شود از چنین هوس دور

کس عکس جمال ماندیده‌است

کس نقش خیال ما ندیده‌است

مهر رخ ما ز دل به در کن

وز غمزۀ مست ما حذر کن

چون نیست حدیث عشق بازی

بگذار حدیث عشق‌بازی

شاخی منشان که آخر کار

جز خون دلت نیاورد بار

گر تو ز خیال باطل خویش

در جستن حل مشکل خویش

بخش ۲۴ - غزل

از ما طمع وصال داری

الحق هوسی محال داری

وصلم نتوان به خواب دیدن

این چیست که در خیال داری

جایی که صبا گذر ندارد

آیا تو کجا مجال داری

هیهات که کوه برنتابد

این غم که تو احتمال داری

گر خود به مثل چو کوه گردی

کی طاقت این جمال داری

آشفته و تیره‌حال باشی

تا میل به زلف و خال داری

چند اختر بخت خویشتن را

در عقده این وبال داری

بخش ۲۵ - فرد

وصلم نشود تو را میسر

بگذار حدیث وصل و بگذر

بخش ۲۶ - تمامی سخن

ای گمره دل ز دست داده

در دام غم بلا فتاده

بس دل که زبون شده‌ست ازین غم

بس دیده که خون شده‌ست ازین غم

بیهوده به خون خود چه کوشی

وین زهر هلاهل از چه نوشی

آتش چه زنی به خرمن خویش

کس چون تو مباد دشمن خویش

جز درد دل و غمت چه حاصل

زین فکر کج و خیال باطل

با شاه گدا نگشت هم‌دوش

با سرو گیا نشد هم‌آغوش

هست آرزوی توای مهوس

اندیشۀ گنج و مرد مفلس

عنقا نشود به هر بهانه

با زاغ و زغن هم‌آشیانه

دور است ز راه آشنایی

طاووس و سرای روستایی

با دانۀ در و عقد گوهر

خرمهره کجا شود برابر

تو چون مگسی و ما هماییم

آیا تو کجا و ما کجاییم

هرچند پی وصال پویی

هرچند نوید وصل جویی

هرگز نرسد نویدی از مات

هیهات ازین امید هیهات

بخش ۲۷ - با آمدن صبا از نزد معشوق

چون باد شنید این از آن ماه

این قصۀ غم‌فزای جان‌کاه

آمد سوی عاشق دل‌افکار

بگذارد پیام آن جفاکار

زین گونه پیامها چو دادش

فریاد برآمد از نهادش

باز از سر عجز گفت با باد

کای روح و روان من به تو شاد

دریاب که رفت کار از دست

در پای فراق او شدم پست

یک بار دگر ز روی یاری

برخیز ز راه دوستداری

درنه قدمی به کوی آن ماه

وز حال دل منش کن آگاه

بخش ۲۸ - نامۀ پنجم از زبان عاشق

گو ای بت مهوش دل‌آرام

یارب که خجسته بادت ایام

رحم آر بر آه دردناکم

زین بیش مکوش در هلاکم

هجران توام هلاک جان است

اصل تو حیوة جاودان است

خونین‌دلم از غمت چو لاله

کارم همه گریه است و ناله

گریم همه روز در فراقت

نالم همه شب در اشتیاقت

بیم است که از درون غمناک

گر آه زنم بسوزد افلاک

در دام توام فکند تقدیر

درخور نیم‌ات ولی چه تدبیر

در خواری من مبین نگارا

در زاری من نگر خدا را

گر محنت عشق و بار اندوه

یک ذره نهند بر دل کوه

فریاد ز جان او برآید

خوناب ز چشمها گشاید

آن کو غم عشق دیده باشد

در عشق بلا کشیده باشد

داند که چه می‌کنم شب و روز

در عشق تو ای مه دل‌افروز

من منتظر نوید وصلم

در هجر تو بر امید وصلم

تا عمر بود امیدوارم

جان در ره عشق می‌سپارم

گویی پی کار خویشتن گیر

دم درکش و ترک مهر من گیر

بخش ۲۹ - غزل

در غصه هجر اگر بمیرم

حقا که دل از تو برنگیرم

جز سینه سپر نسازم ای دوست

گر غمزه تو زند به تیرم

تو خسرو کشور جمالی

من بنده عاجز فقیرم

از روی کرم بگیر دستم

کافتاده و بی‌دل و اسیرم

عشق رخت ای صنم بر آورد

از بخت جوان و عقل پیرم

ای سرو سمن‌عذار گل‌بوی

پیش قد و قامت تو میرم

عمری‌ست که در هوای مهرت

سرگشته چو ذرۀ حقیرم

بخش ۳۰ - فرد

برمن در وصل خویش بگشای

بر نالۀ زار من ببخشای

بخش ۳۱ - تمامی سخن

دردا که دل از غمت بفرسود

وز وصل تو یک نفس نیاسود

مجنون که ز عشق روی لیلی

با جان و جهان نداشت میلی

پیوسته چو باد بر در و دشت

آشفته و بی‌قرار می‌گشت

همواره چو ابر نوبهاری

می‌کرد ز دیده اشک‌باری

او نیز غمش به قدر می‌خورد

گه‌گه نظرش به حال می‌کرد

حال من بی‌قرار محزون

بگذشته ز حال زار مجنون

آخر نظری فکن به حالم

کز دست فراق پای‌مالم

بسیار جفا کشیدم از تو

یک روز وفا ندیدم از تو

از من همه روز جان‌سپاری

وز تو همه دم جفا و خواری

هجران تو ای نگار دلبند

شاخ طربم ز بیخ برکند

رفت از غم عشق تو به یک بار

دست طرب و نشاطم از کار

دل بی تو غریق بحر خون شد

وز پردۀ عافیت برون شد

زنهار که از من پریشان

چون طرۀ خویش سر مپیچان

چون نیست مرا به هیچ رویی

جز دیدن رویت آرزویی

برقع ز رخ چو مه برافکن

بنمای رخم به فال ایمن

بخش ۳۲ - پیغام بردن صبا نزد معشوق

چون باد نسیم نوبهاری

دید آن همه عجز بی‌قراری

دانست که نیست احتمالش

دل سوخت بران شکسته حالش

آمد سوی آن نگار بدعهد

بگزارد پیام او به صد جهد

گفتش به طریق نکته‌دانی

کای وصل تو اصل زندگانی

چون خسته و تشنه در بیابان

جان داد چه سودش آب حیوان

رحم آر برین شکسته‌خاطر

گر فرقت تست خسته خاطر

اکنون بچشان می وصال

شوامروز نظر فکن به حالش

فردا که ز فرقتت بمیرد

وصل تو کجاش دست گیرد

فرهاد چو داد جان شیرین

سودش نکند لبان شیرین

باز از سر ناز و کینه‌جویی

گفتش به طریق تندخویی

کای باد نگفتمت که دیگر

پیرامن آن دیار مگذر

اندیشه نمی‌کنی که ناگاه

یک روز برانمت ز درگاه

این بی‌ادبی نمودنت بس

این گفتن و این شنودنت بس

دیگر مرو ای نسیم پیشش

بگذار به حال زار خویشش

لیک ار گذری فتد به سویش

گر زنده بود ز من بگویش

بخش ۳۳ - نامۀ ششم از زبان معشوق

کای غم‌زده ترک این هوس کن

دم درکش و این حدیث بس کن

خورشید جمال من نبیند

جمشید وصال من نبیند

دیدار منت چو نیست روزی

در آتش شوق چند سوزی

کارم همه ناز و دل‌ربایی‌ست

رسمم چو زمانه بی‌وفایی‌ست

پروای رعایتت ندارم

در چشم عنایتت ندارم

یاری و وفا نبینی از من

جز جور و جفا نبینی از من

هرگز نشوی ز وصل من شاد

وز بند غمم نگردی آزاد

زین باغ مراد گل نچینی

زین شاخ امید بر نبینی

از شوق من ار فغان برآری

من فارغم از فغان و زاری

همواره قرین درد می‌باش

با ناله و آه سرد می‌باش

پیوسته چو شمع مجلس‌افروز

از آتش اشتیاق می‌سوز

گر جامه دری ز شوق چون گل

ور نعره زنی بسان بلبل

وز دیده چو ابر نوبهاری

سیلاب سرشک اگر بباری

بخش ۳۴ - غزل

حقا که نیابی از لبم کام

ضایع چه کنی درین غم ایام

چون عود وجود خویشتن را

در مجمر غم چه سوزی ای خام

در طرۀ من مپیچ چون باد

کاشفته‌ترت کند سرانجام

ترک سر خویش بایدت کرد

گر در ره عشق می‌نهی گام

همچون تو مرا بسی است عاشق

افتاده به پای خویش در دام

گر ناله کنی ز شام تا صبح

ور گریه کنی ز صبح تا شام

کامی ز وصال من نبینی

زین کام طمع ببر به ناکام

بخش ۳۵ - فرد

هم قصه زلف ما فرو پیچ

هم یاد دهان ما مکن هیچ

بخش ۳۶ - تمامی سخن

رخسارم اگر چه دل فروزد

بس خرمن عاشقان بسوزد

چشمم که ندید کس به خوابش

کی دیدی و چون شدی خرابش

لعلم که نیافت کس ازو کام

بیهوده مجو تو نیز ازو کام

ابروی کجم که چون هلال است

گر می‌طلبد کسی خیال است

قدم که غلام اوست شمشاد

هست از غم تو چو سرو آزاد

رویم که هر آینه نبیند

چشم تو هرآینه نبیند

زلفم که دلت شکستۀ اوست

بس دل چو دل تو بستۀ اوست

جز باد کسی نیافت بویش

سرگشته مشو به جست و جویش

کام که برآمد از دهانم‌؟

کار که گشود از میانم‌؟

زین غیر کمر نبست طرفی

زان و هم سخن نیافت حرفی

اندیشه تست سر به سر هیچ

زنهار که دل منه تو بر هیچ

بخش ۳۷ - باز آمدن صبا از نزد معشوق

چون دید صبا که آن دل‌آزار

بگشود در جفا دگر بار

شد دور ز راه دوستداری

بیگانه شد از طریق یاری

بر عادت بی‌وفایی خویش

آیین جفا گرفت در پیش

آمد سوی آن ستم‌کشیده

گفت آنچه شنیده بود و دیده

چون دید که زار و بی‌قرار است

آشفته چو زلف آن نگاراست

گفت از ره پند و چاره‌سازی

آن دل‌شده را به دلنوازی

کای کشتۀ تیغ بی‌قراری

سرگشتۀ راه دوستداری

هش‌دار که عاشقی چنین است

دایم دل عاشقان حزین است

عشاق همیشه زار باشند

محنت‌زده و نزار باشند

آخر نشنیده‌ای که مجنون

بود از غم عشق زار و محزون

وامق ز فراق روی عذرا

می‌کشت به تیغ غصه خود را

افتادۀ عشق بود فرهاد

کز کوه بدان صفت درافتاد

در هجر صبور باش یک‌چند

کز صبر گشاده گردد این بند

صبر است کلید گنج مقصود

از صبر به کام دل رسی زود

چون یار سر وفا ندارد

کاری به جز از جفا ندارد

آشفته‌دلان بی‌نوا را

با یار چه چاره جز مدارا

آنجا که ملاحت و جمال است

گر می‌طلبی وفا محال است

فریاد ز جور دل‌ربایان

وز دست جفای بی‌وفایان

شوخ‌اند و ستمگر و جفاکار

عاشق‌کش و سرکش ودل‌آزار

تندی‌ست کمینه کار ایشان

جور است همه شعار ایشان

عشاق گر از نیاز گویند

ایشان ز مقام ناز گویند

گر تو مکنی به جز وفا هیچ

ایشان نکنند جز جفا هیچ

در قصد دل شکستگانند

در بند هلاک خستگانند

دایم به فریب نرگس مست

عقل و دل و دین برند از دست

جمعی که نهند دل بر ایشان

باشند همیشه دل‌پریشان

با او چو نسیم صبحدم گفت

این قصه چو جان خود برآشفت

خوناب جگر ز دیده بگشاد

از روی نیاز گفت با باد

کای راحت جان دردمندان

وی هم‌نفس نیازمندان

چون حکم قضای آسمانی

دور است ز راه کاردانی

با حکم قضا چه چاره سازم

با نقش فلک چه مهره بازم

با عشق خرد کجا برآید

با مهر ستاره کی نماید

زین غصه به جان رسید کارم

معذورم اگر فغان برآرم

فریاد ز دست عشق فریاد

کو خاک مرا به باد برداد

چون عشق به اختیار من نیست

جز سوز و گداز کار من نیست

عشق آمد و برد هوشم از دل

از پند توام کنون چه حاصل

با من سخن تو در نگیرد

پند تو دلم کجا پذیرد

هرچند که آن نگار سرمست

از حال منش فراغتی هست

شرح غم هجر آن ز من پرس

احوال فراق جان ز من پرس

مردم ز غم فراق برخیز

در طرۀ مشکبارش آویز

حالم همه مو به مو بیان کن

راز من خسته‌دل عیان کن

بخش ۳۸ - نامۀ هفتم از زبان عاشق

گو ای بت سرکش جفاکیش

زین بیش مدار دورم از خویش

تا کی زبر تو دور باشم

در فرقت تو صبور باشم

گشت از غم عشق طاقتم طاق

سوز دل من گرفت آفاق

مگذار در آتشم ازین بیش

از سوز درون من بیندیش

گر آه زنم ز جان غمناک

از سوز دلم بسوزد افلاک

از عشق رخت چنان نزارم

کز هستی خود خبر ندارم

بی‌طلعت تو جهان نخواهم

نی‌نی غلطم که جان نخواهم

هجر تو که خون عاشقان خورد

گرد از تن خاکی‌ام برآورد

امید وصالم ار نبودی

دل بی تو شکیب کی نمودی

چون ماه ز اوج دل‌ربایی

با من چه شود که خوش برآیی

کارت همه ناز و تندخویی‌ست

رسمت چو زمانه کینه‌جویی‌ست

آیین ستمگری رها کن

دردم به وصال خود دوا کن

از هجر تو دیده‌ام پرآب است

دل ز آتش فرقتم کباب است

رحم آر برین شکسته‌خاطر

ای عربده‌جوی سرکش آخر

بخش ۳۹ - غزل

چشمم ز غمت پرآب تا کی

وز هجر تو دل کباب تا کی

چون غمزه شوخ نیم‌مستت

حال دل من خراب تا کی

بخت از من زار دل رمیده

چون چشم خوشت به خواب تا کی

این سوز من و نیاز تا چند

وین ناز تو و عتاب تاکی

از چشم من فراق‌دیده

رخسار تو در حجاب تا کی

بیچاره دل من از فراقت

در محنت و اضطراب تاکی

با ابن عماد خسته آخر

ای ترک خطا خطاب تا کی

بخش ۴۰ - فرد

بگذر ز جفا و ناز بگذار

وین شیوۀ جان‌گداز بگذار

بخش ۴۱ - تمامی سخن

از درد دلم خبر نداری

زان فارغی از فغان و زاری

در عشق تو محرمم نسیم است

غم همدم و ناله‌ام ندیم است

آن دم که بنالم از دل تنگ

بس خون بچکانم از دل سنگ

از سوز درون چو برکشم آه

همچون دل شب کنم رخ ماه

خون دل و آه صبحگاهی

این رفت به ماه و آن به ماهی

ای گلبن باغ دل‌ربایی

بگذار طریق بی‌وفایی

در کینه مپیچ و مهربان شو

بایک‌دل خویش یک‌زبان شو

بخش ۴۲ - مثل

یک روز شنیده‌ام که بلبل

می‌گفت ز شاخ سرو با گل

کای غره به حسن و شوکت خویش

از نالۀ زار من بیندیش

بر گریۀ من مباش خندان

کاین عمر دوروزه نیست چندان

هم دور زمانه را وفا نیست

هم دولت و حسن را بقا نیست

من نیز چو بلبل سحرخوان

تاکی ز غمت برآرم افغان

وقت است که خار غم برآری

از پای دلم به غم‌گساری

گر جان به لب آید از فراقت

ور سر برود در اشتیاقت

من ترک محبتت نگویم

جز راه مودتت نپویم

جز وصل تو از خدا نخواهم

این است دعای صبحگاهم

تا کام نیابم از دهانت

تا سر ننهم بر آستانت

گر بر سر خاک من خرامان

آیی مفشان ز خاک دامان

چون خون بگرفت گردنت را

گو خاک بگیر دامنت را

بخش ۴۳ - پیغام بردن صبا نزد معشوق

القصه چو این فغان و زاری

بشنید نسیم نوبهاری

دانست که زار و دردمند است

آن دل‌شده را نه جای پند است

از محنت عشق زار گشته است

درد دلش از دوا گذشته است

چون طره دوست بی‌قرار است

درمان دلش وصال یار است

با عشق هر آنکه کرد پیوند

سودش نکند نصیحت و پند

برخاست بماند از بر او

شد باز به سوی دلبر او

اول به ثنا و مدح خوانی

گفت ای مه اوج مهربانی

دور فلکت به کام بادا

عیش و طربت مدام بادا

از زلف و رخ تو ای پری‌وش

بادا شب و روز عاشقان خوش

همواره دل تو شادمان باد

حسنت ز زوال در امان باد

وانگه ز ره نصیحت و پند

گفتش به فسون فسانه‌ای چند

کای غافل از آه دردمندان

فارغ ز فغان مستمندان

آخر سوی خستگان نظر کن

از آه شکستگان حذر کن

اندیشه کنند پادشاهان

از سوز درون دادخواهان

تو خسرو ملک حسنی امروز

زنهار بترس از آه دل‌سوز

سوز دل عاشقان مشتاق

نبود عجب ار بسوزد آفاق

بر عاشق خویش جور و خواری

دور است ز راه و رسم و یاری

این غم‌زده را چنین به یک بار

در محنت و اضطراب مگذار

از روی کرم بپرس حالش

بفرست نویدی از وصالش

افتادۀ تست دست گیرش

دلداۀ تست در پذیرش

حال دل زارش ار بدانی

زین بیش به زاری‌اش نرانی

دور از تو چه گویمت که چون است

از دیده میان موج خون است

افتاده و دردمند و رنجور

دل‌داده و مستمند و مهجور

از غصه تنش چو موی باریک

روزش چو شب فراق تاریک

پیوسته قرین درد و بیمار

چون چشم خوشت مدام بیمار

هم دل ز غم فراق محزون

هم دیده ز اشتیاق پرخون

روز طربش به شب رسیده

جانش ز غمت به لب رسیده

گه جامه درد ز شوق چون گل

گه نعره زند بسان بلبل

بر دل چه نهی چو لاله داغش

بفروز دمی چو گل چراغش

بخش ۴۴ - جواب دادن معشوق

در حال که این حدیث دل‌سوز

بشنید ز باد آن دل‌افروز

در وی دم باد صبح اثر کرد

ناز از سر و کین ز دل به در کرد

آمد به طریق مهربانی

یاقوت لبش به درفشانی

گفت ای دم تو انیس جانها

وی بوی تو راحت روانها

گفتی سخنان مشفقانه

زد پند تو تیر بر نشانه

لیکن ره عشق بی‌خطر نیست

هر دل‌شده مرد این سفر نیست

آن را که وصال یار باید

گر جور کشد ز یار شاید

عاشق که نه بردبار باشد

با عاشقی‌اش چه کار باشد

گنجی است وصال ما و بی‌رنج

کس را نشود میسر این گنج

آن گنج برد که رنج برده‌است

آن نوش خورد که نیش خورده‌است

عیبم چه کنی به تندخویی

کاین است طریق خوب‌رویی

خوبان زمانه را همیشه

بودست جفا و جور پیشه

بردند همیشه عشق‌بازان

بیداد و ستم ز دل‌نوازان

رسم است بتان سیم‌تن را

کاشفته‌دلان ممتحن را

اول به جفا بیازمایند

وآنگه ز در وفا درآیند

من هم به جفاش آزمودم

کردم ستم و غمش فزودم

در راه طلب چو این هوادار

ثابت‌قدم آمد و وفادار

زین پیش اگر به کینه‌جویی

گفتم سخنی ز تندخویی

اکنون ز سر جفا گذشتم

طومار فراق درنوشتم

برخیز اگر چه ناتوانی

جهدی بنمای تا توانی

چون بست به وصل ما امیدی

از وصل منش ببر نویدی

بخش ۴۵ - نامۀ هشتم از زبان معشوق

گو ای شده مست بادۀ عشق

فرهادصفت فتادۀ عشق

خوش باش و مشو ز وصل نومید

در هجر کسی نماند جاوید

اندوه زمانه را بقا نیست

هر درد که هست بی دوا نیست

در پای فراق اگر شدی پست

آمد گه آنکه گیرمت دست

بسیار جفا کشیدی از من

یک روز وفا ندیدی از من

هستند مرا بسی هوادار

لیکن چو تو نیست کس وفادار

چندان‌که به جورت آزمودم

بدمهری و سرکشی نمودم

از من همه تندی و جفا بود

از تو همه یاری و وفابود

سهل است جفا و جور دلدار

گر زانکه بود امید دیدار

در قول کسی که صادق آید

در راه وفا موافق آید

با او ز ره وفا و یاری

شاید که کنند دوستداری

چون داد نسیم صبحگاهی

بر صدق حدیث تو گواهی

ما نیز به وصل سر درآریم

وز پای تو خار غم برآریم

چون هست وصال ما مرادت

یک روز ز مطلع سعادت

بخش ۴۶ - غزل

خورشید وصال ما برآید

بر تو شب هجر ما سرآید

هم باغ امید تازه گردد

هم شاخ مراد در بر آید

آن کو به جز از جفا نکردی

با تو ز ره وفا درآید

دور فلکت به کام گردد

ملک طربت مسخر آید

از شمع جمال دل‌فروزم

کاشانه تو منور آید

وز لعل لب شکرفشانم

کام دل خسته‌ات برآید

وز طرۀ من مشام جانت

چون باد صبا معطر آید

بخش ۴۷ - فرد

شبهای جدایی‌ات شود روز

در هجر شوی به وصل پیروز

بخش ۴۸ - تمامی سخن

ای غم‌زدۀ شکسته‌خاطر

دلشاد شوی به وصلم آخر

گرچه غم بی‌کرانه دیدی

جان دادی و کام دل خریدی

اکنون غم جان‌گداز بگذار

کام از لب دل‌نواز بردار

وقت است که گیری‌ام در آغوش

وایام غمت شود فراموش

بس جامه ز شوق من دریدی

بس جور ز فرقتم کشیدی

تا عاقبتت عروس مقصود

از حجلۀ غیب روی بنمود

با تو نظر عنایتم هست

در دامن صبر زن کنون دست

تا روز شود شب امیدت

پر خنده شود لب امیدت

از دامن صبر دست مگسل

کز صبر شود مراد حاصل

بخش ۴۹ - پیغام آوردن صبا از معشوق

با پیک صبا چو این حکایت

گفت آن صنم از سر عنایت

دل شاد شد و ز جای برجست

نگرفت دمی قرار و ننشست

آورد به سوی آن بَلاکش

پیغام وصال آن پری‌وش

گفت ای به کمند غم گرفتار

بخت تو ز خواب گشت بیدار

آه سحر تو کارگر شد

شاخ طرب تو بارور شد

دلدار به حال تو نظر کرد

سوز دل تو در او اثر کرد

لیکن اگرت وصال باید

کار تو ز صبر می‌گشاید

باید که ز صبر برنتابی

کز صبر مراد دل بیابی

عاشق چو نوید وصل بشنید

از باد صبا چو گل بخندید

شادیش فزود و غصه کم شد

خاک ره باد صبحدم شد

لیکن چو سخن به صبر پیوست

بر خود در احتمال دربست

بخش ۵۰ - جواب عاشق با باد

با باد زبان عذر بگشاد

گفت ای دل و جان من به تو شاد

ای راه بر دیار یارم

وی محرم صورت نگارم

در فرقت آن مه دلارام

از من مطلب قرار و آرام

صبر از دل من مجوی زنهار

تلخ است حدیث صبر بگذار

برخیز ز راه لطف دیگر

از من برسان به آن سمن‌بر

اضعاف دعای عاشقانه

آلاف ثنای صادقانه

چون عرضه دهی ز روی یاری

یک شمه ز حال دوستداری

بخش ۵۱ - نامۀ نهم از زبان عاشق

گو آن که گدای حضرت تست

پروانۀ شمع طلعت تست

بی‌خواب و خور است در فراقت

خونین‌جگر است از اشتیاقت

دید از تو جفای بی‌نهایت

هرگز نگزید کس به جایت

با هجر تو مدتی به سر برد

جز راه محبت تو نسپرد

از عشقت اگرچه ناتوان بود

دایم به غم تو شادمان بود

تا در ره مهر تو قدم زد

چون صبح ز روی صدق دم زد

هرچند که در غمت جفا دید

از راه وفای تو نگردید

بی‌مهر تو یک نفس نزد دم

جز یاد تواش نبود همدم

چون یافت ز لطفت این مراحم

گشت از ره مرحمت فراهم

همراه قوافل ثنایت

از شوق و نیاز بی‌نهایت

کرد از پی شرح صورت حال

این نامه به فرّ عرضت ارسال

بعد از خدمات چاکرانه

با شوق و نیاز بی‌کرانه

می‌گویدت ای نگار دل‌جوی

وی حور پری‌رخ ملک‌خوی

ای روی تو رشک لاله و گل

زلف تو شکست قدر سنبل

قد تو نهال کامرانی‌ست

لعل لبت آب زندگانی‌ست

جز مهر تو در دلم مبادا

جز کوی تو منزلم مبادا

گر جور تو کرد پای‌مالم

هم لطف تو شد قرین حالم

بگداختی اولم به زاری

بنواختی آخرم به یاری

از وصل خودم چو مژده دادی

بر من در خرمی گشادی

زین مژده بسان گل شکفتم

با خود ز سر نشاط گفتم

بخش ۵۲ - غزل

هنگام وصال دلبر آمد

کارم به مراد دل برآمد

رفت اخترم از وبال بیرون

خورشید سعادتم برآمد

شاخ طربم که بود بی‌بر

از دولت وصل در بر آمد

بختم به طریق رهنمایی

در وادی عشق رهبر آمد

بشکفت دلم چو گل ز شادی

چون مژدۀ آن سمن‌بر آمد

زین مژده چو باد صبح دم‌زد

گیتی ز دمش معنبر آمد

حقا که پیام وصلت ای جان

با جان و جهان برابر آمد

بخش ۵۳ - فرد

آمد شب محنتم به پایان

شد سختی هجر بر من آسان

بخش ۵۴ - تمامی سخن

یارب چه دمی‌ست روح‌پرور

آن دم که رسد وصال دلبر

ای ماه فلک بسان غلامت

آسوده روانم از پیامت

المنت‌للّٰه ای دل‌افروز

کامد به سر این غم جگرسوز

چون نامه وصلت ای پری‌رخ

آورد صبا به فال فرخ

تعویذ دل فکار کردم

سرمایۀ افتخار کردم

از مژدۀ وصل تو شدم شاد

گشتم ز کمین محنت آزاد

شد آتش فرقت تو ساکن

زین مژدۀ روح‌بخش لیکن

فرمان صبوری‌ام چو دادی

صد نعل در آتشم نهادی

بگشای نقاب و روی بنمای

زین بیش صبوری‌ام مفرمای

صبر از دل عاشق است نایاب

کی تشنه کند صبوری از آب

دردی که مرا بود ترا نیست

صبری که تو را بود مرا نیست

زنهار مجوی دوری از من

دیگر مطلب صبوری از من

جانم به لب آمد از صبوری

کافر نکشاد درد دوری

بخش ۵۵ - پیغام بردن صبا از عاشق

چون یافت نسیم بی‌شکیبش

شد باز به سوی دل‌فریبش

در سایه آن نگار دل‌خواه

شد ز آمدن نسیم آگاه

او را سوی بزم خویشتن خواند

نزدیک خودش به ناز بنشاند

چون غنچه شد از نسیم خندان

بگشاد عقیق گوهرافشان

از باد به بس کرشمه و ناز

پرسید که ای رسول دم‌ساز

آن عاشق دردمند چون است

وآن بی‌دل مستمند چون است

در غصه هجر حال او چیست

در قصۀ شوق محرمش کیست

زو باد چو این حدیث بشنید

از روی ادب زمین ببوسید

گفت آنکه اسیر محنت تست

بی‌خود ز می محبت تست

از مژدۀ وصل گشت دلشاد

وز بند و بلا و غم شد آزاد

لیکن چو حدیث صبر بشنید

چون زلف تو بی‌قرار گردید

شد در غم هجر و درد دوری

شوریده ز تلخی صبوری

این قصه چو آن بت دل‌آویز

بشنید به باد گفت برخیز

بشتاب و به سوی او گذر کن

وز آمدن منش خبرکن

بخش ۵۶ - نامۀ دهم از زبان معشوق

گو آنکه ترا انیس جان است

کام دل و راحت روان است

در چشم تو نیست جز خیالش

مقصود تو نیست جز وصالش

سرمایۀ راحت دلت اوست

پیرایۀ بخت مقبلت اوست

شد زنده به مهر او روانت

معمور ازوست ملک جانت

از بادۀ شوق او شدی مست

دادی به هوای او دل از دست

جان تو ز عشق او بقا یافت

چون صبح ز مهر او صفا یافت

آیینۀ حسن او دل تست

عشقش ز دو کون حاصل تست

معراج حقیقت است عشقش

منهاج طریقت است عشقش

گر کرد مدام غم اسیرت

گشت از ره لطف دستگیرت

درد تو به وصل خود دواکرد

کام تو ز لعل خود دواکرد

بعد از دعوات روح‌پرور

چون بوی گل و نسیم عنبر

می‌گویدت از طریق یاری

کای ره‌رو راه دوستداری

بخش ۵۷ - غزل

من زآن توام دگر چه خواهی

جانان توام دگر چه خواهی

تو بلبل خوش‌نوایی و من

بُستان توام دگر چه خواهی

گر زانکه برفت دل ز دستت

من جان توام دگر چه خواهی

گر درد تو بود از من اکنون

درمان توام دگر چه خواهی

من‌بعد ز راه لطف هر شب

مهمان توام دگر چه خواهی

حقا نشود دمی فراموش

پیمان توام دگر چه خواهی

ای ابن عماد از دل و جان

خواهان توام دگر چه خواهی

بخش ۵۸ - فرد

با من چو محبت تو جانی‌ست

میلم همه سوی مهربانی‌ست

بخش ۵۹ - تمامی سخن

بسیار جفا و رنج بردی

تا راه به سوی گنج بردی

بیگانه ز خویش تا نگشتی

با وصل من آشنا نگشتی

خوش باش که با تو عهد کردم

کاوراق فراق درنوردم

چون نیست ترا سر صبوری

زین بیش نجویم از تو دوری

وقت است که برگ عیش سازی

با من به طریق دل‌نوازی

اقوال صفت شوم قرینت

گردم به مراد هم‌نشینت

تا باده خوری ز ساغر وصل

سیراب شوی ز کوثر وصل

بخش ۶۰ - باز آمدن صبا از معشوق به عاشق

چون باد از آن نگار همدم

این مژده شنید گشت خرم

آمد سوی آن شکسته دل‌شاد

وز مقدم دلبرش خبر داد

گفت ای که وصال یار خواهی

از حق به دعای صبح‌گاهی

خوش باش که یار خواهد آمد

بختت به کنار خواهد آمد

از باد چو عاشق دل‌افکار

بشنید نوید مقدم یار

زین مژده دلش چو غنچه بشکفت

شد خرم و باد صبح را گفت

کای همدم عاشقان دم تو

دل‌شاد شدم ز مقدم تو

جای تو همیشه گلستان باد

بوی تو انیس عاشقان باد

گشتی تو همه دلیل راهم

عذر قدمت چگونه خواهم

آنگه ز سر نشاط برخاست

بر وعدۀ یار مجلس آراست

بزمی به خوشی چو گلستانی

بتخانۀ چین ازو نشانی

چون خلد برین به جان‌فزایی

چون باغ ارم به دل‌گشایی

آراسته همچو بزم کاووس

پیراسته همچو پر طاووس

اسباب طرب درو مهیا

چون شمع جمال آن دل‌آرا

بی‌زحمت انتظار ناگاه

چون بخت درآمد از در آن ماه

چون بزم تمام شد مُزیّن

با طالع سعد و بخت ایمن

افروخته رخ چو شمع خاور

از طلعت او جهان منوّر

فرخنده بتی چو خرمن گل

پیرایۀ لاله کرده سنبل

دل بستۀ زلف عنبرینش

جان همدم لعل شکرینش

با نسترنش بنفشه هم‌بر

در لعل لبش حیوة مضمر

بالاش چو سروناز مایل

حیران شده عقل از آن شمایل

ابروش به حسن در جهان طاق

گیسوش کمند جان مشتاق

چشمش به کرشمه فتنه‌انگیز

وز ناوک غمزه گشته خون‌ریز

زلفش شده از نسیم درهم

بر برگ گلش نشسته شبنم

از حلقه زلف عنبرافشان

وز حقه لعل گوهرافشان

سر تا قدمش ز ناز بینی

برده گرو از بتان چینی

افتاده چو مرغ نیم‌بسمل

بر خاک رهش هزار بی‌دل

عاشق ز سر نشاط برجست

در پاش فتاد و رفت از دست

آن خرمی‌اش چو روی بنمود

از هوش برفت و جای آن بود

این حال چو ماه عنبرین‌خال

زان خسته هجر دید در حال

از قند لب گلاب‌پرورد

دادش قدری و با خود آورد

آن دل‌شده یافت جانی از نو

آمد به تنش روانی از نو

گفت ای مه مهربان همدم

وی گلشن خوبی از تو خرم

صد قرن قرین شادمانی

یارب که به کام دل بمانی

الطاف تو کرد شرمسارم

شکر کرم تو چون گزارم

از آمدن تو شادم ای دوست

خاک قدم تو بادم ای دوست

صد شکر که آفتاب مقصود

از پردۀ غیب چهره بنمود

صد شکر که عاقبت بدیدم

کز وصل به کام دل رسیدم

صد شکر که یافت جانم آرام

از دولت وصلت ای دلارام

صد شکر که روز شد شب هجر

دل یافت خلاص از تب هجر

صد شکر که دیده گشت روشن

از طلعت تو به وجه احسن

چون گشت مذاق آن بَلاکش

از شکر شکر مقدمش خوش

بگشاد نگار ماه‌پیکر

از درج عقیق تنگ شکر

گفتش به طریق دل‌نوازی

کای اختر برج عشق‌بازی

خوش باش که غنچۀ مرادت

بشکفت ز گلبن سعادت

خوش باش که وقت شادمانی‌ست

هنگام نشاط و کامرانی‌ست

جانت ز غم فراق امان یافت

وز وصل حیوة جاودان یافت

بسیار کشیدی انتظارم

تا با تو به وصل سر درآرم

اکنون بنشین به عشرت و ناز

چون شد در وصل بر رخت باز

القصّه سعادتش قرین شد

یارش به مراد هم‌نشین شد

گشتند بدان صفت که دانی

مشغول به عیش و شادمانی

آن کو بود از هوای یاری

در دام فراق روزگاری

دانی چه شود که گردد آن دم

کاید ز درش نگار همدم

یارب تو به لطف خود برآور

کام دل عاشقان غم‌خور

امید شکستگان روا کن

درد دل خستگان دوا کن

بخش ۶۱ - در خاتمت کتاب

چون گشت تمام کار عاشق

از وصل به صورت موافق

این نظم که بود در بیانش

در خاتمه گشت هم‌عنانش

چون دید خرد که این کواکب

از برج ضمیر گشت ثاقب

وین بکر بیان نقاب بگشود

وز حجله دل جمال بنمود

گفت این صنم بدیع‌منظر

وین ماه‌رخ لطیف‌پیکر

منظومۀ گوهر معانی

دیباچۀ نامۀ امانی

مصدوقۀ حال دردمندان

مجموعۀ راز مستمندان

این شمع که خاطر تو افروخت

وین گنج که فکرت تو اندوخت

این در گران‌بها که سفتی

وین قصۀ جان‌فزا که گفتی

شاید که به آب زر نویسند

بر صفحۀ ماه و خور نویسند

القصه مَهِ رَبیعُ‌الاَول

این نظم بدیع شد مکمل

در هفتصد و شصت بیت غرا

چون طرۀ دلبران مطرا

نظمی نه که چند دانۀ دُر

شد سفته به مهبت تفکر

منظوم بسان عقد پروین

موسوم به «رَوضَةُ ‌المُحِّبین»

از مدت هجرت محمد

رفته نود و چهار و هفصد

بخش ۶۲ - در نصیحت فرماید

رفت ابن عماد عمر برباد

زین عمر به باد رفته فریاد

تا چند پی خیال پویی

وصف رخ و زلف و خال گویی

تو بلبل بوستان جانی

مقصود ز ملک کن فکانی

زین ره‌گذر فنا چه خواهی

زین منزل پربلا چه خواهی

دل برکن ازین دو روزه منزل

بر نیک و بد جهان منه دل

ای خازن گوهر امانت

هان تا نکنی درو خیانت

هر چند ظلومی و جهولی

در معرض دولت قبولی

تا چند بت هوا پرستی

این نیست ره خداپرستی

روی از در خلق با خدا کن

اندیشۀ این و آن رهاکن

دوری تو وگرنه ره بسی نیست

غیر از تو حجاب تو کسی نیست

دل مخزن حکمت الهی‌ست

دل آینۀ جمال شاهی‌ست

یارب به صلاح توبه‌کاران

یارب به علاج رستگاران

کز ره‌گذر رفیق توفیق

بنمای به ما طریق تحقیق

ابن عماد

روضة المحبین