معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ میرزاده عشقی

سیدمحمدرضا کردستانی معروف به میرزاده عشقی (زادهٔ ۲۰ آذر ۱۲۷۳ در همدان – ترور در ۱۲ تیر ۱۳۰۳ در تهران) شاعر، روزنامه‌نگار، نویسنده و نمایشنامه‌نویس ایرانی دوره مشروطیّت و مدیر نشریهٔ قرن بیستم بود. وی با وجود طول عمر کوتاهش از جمله مهم‌ترین شاعران عصر مشروطه به‌شمار می‌رود که از عنصر هویت ملی در جهت ایجاد انگیزه و آگاهی در توده مردم بهره گرفت. او را خالق اولین اپرای ایرانی می‌دانند.

قالبهای نو

احتیاج : هر گناهی، که آدمی عمدا به عالم می‌کند

به نام عشق وطن : «با عشق وطن مندرجات ذیل را در اینجا ثبت می‌نمایم، ...

در نکوهش روزگار : آسمانت فتنه‌بار است و زمینت فتنه‌زار

سرگذشت تأثرآور شاعر : در منتهاالیه خیابان، بود پدید

ای کلاه نمدی ها! : شهر فرنگ است ای کلانمدی‌ها!

مرگ دختر ناکام : زمان نزع هجده ساله عاشق دختری دیدم

عید نوروز : در تکاپوی غروب است، ز گردون خورشید

احتیاج

هر گناهی، که آدمی عمدا به عالم می‌کند

احتیاج است: آن که اسبابش فراهم می‌کند

ورنه، کی عمدا گناه، اولاد آدم می‌کند؟

یا که از بهر خطا خود را مصمم می‌کند!

احتیاج است: آن که زو طبع بشر، رم می‌کند

شادی یک‌ساله را، یک‌روزه ماتم می‌کند!

احتیاج است: آن که قدر آدمی کم می‌کند!

در بر نامرد، پشت مرد را خم می‌کند!

ای که شیران را کنی روبه مزاج

احتیاج ای احتیاج!

از اداره رانده: مرد بخت برگردیده‌ای!

سقف خانه از فشار برف و گل خوابیده‌ای!

زن در آن، از هول جان خود، جنین زاییده‌ای!

نعش ده‌ساله پسر، در دست سرما دیده‌ای!

از پدر دور وز نان ناخورده‌ام بشنیده‌ای!

رفت دزدی خانه یک مملکت دزیده‌ای

شد ز راه بام بالا، با تن لرزیده‌ای

اوفتاد از بام و، شد نعش ز هم پاشیده‌ای!

کیست جز تو، قاتل این لاعلاج؟

احتیاج ای احتیاج!

بی‌بضاعت دختری، علامه عهد جدید

داشت بر وصل جوان سرو بالایی امید

لیک چون بیچاره، زر، در کیسه‌اش بد ناپدید

عاقبت هیزم‌فروش پیر سر تا پا پلید

کز زغال کنده دایم دم زدی، وز چوب بید

از میان دکه، کیسه‌کیسه، زر بیرون کشید

مادرش را دید و دختر را، به زور زر خرید

احتیاج آمیخت با موی سیه، ریش سفید

از تو شد این نامناسب ازدواج!

احتیاج ای احتیاج!

مردکی پیر و پلید و احمق و معلول و لنگ

هیچ نافهمیده و ناموخته غیر از جفنگ

روی تختی با زنی زیبای در قصری قشنگ

آرمیده چون که دارد سکه سنگ زرد رنگ

من جوان شاعر معروف از چین تا فرنگ

دائما باید میان کوچه‌های پست و تنگ!

صبح بگذارم قدم تا شام بردارم شلنگ

چون ندارم سنگ سکه نیست باد این سکه سنگ!

مرده باد آن کس که داد آن را رواج!

احتیاج ای احتیاج!

به نام عشق وطن

«با عشق وطن مندرجات ذیل را در اینجا ثبت می‌نمایم، شاید بعد از من یادگار بماند و موجب آمرزش روح من باشد باید دانست: این ابیات فقط و فقط اثر احساسات ناشیه از معاهده دولتین انگلستان و ایران است که از طبع من تراوش کرده و این نبوده مگر این قرارداد در ذهن این بنده جز «یک معامله فروش ایران به انگلستان!» طور دیگر تلقی نشده! این است که با اطلاع از این مسئله شب و روز در وحشتم، هرگاه راه می‌روم، فرض می‌کنم که روی خاکی قدم برمی‌دارم که تا دیروز مال من بوده و حال ازآن دیگری است! هر وقت آب می‌خورم می‌دانم این آب . . . الخ. از اینرو هر لحظه نفرینی به مرتکب این معامله می‌گفتم، تقریبا قصیده‌ها ،غزل‌ها و مقاله‌ها در این خصوص تهیه کرده ولی چون هیچکس پیرامونم برای ثبت و حفظ آنها نبوده، تقریبا تمام آنها از یاد رفت، بی‌آنکه اثری کرده باشد. فقط ابیات زیر است که از میان آنها به خاطرم مانده.»:

هرچه من ز اظهار راز دل، تحاشی می‌کنم

بهر احساسات خود، مشکل‌تراشی می‌کنم

ز اشک خود بر آتش دل، آب‌پاشی می‌کنم

باز طبعم بیشتر، آتش‌فشانی می‌کند

ز انزلی تا بلخ و بم را، اشک من گل کرده است

غسل بر نعش وطن، خونابه دل کرده است

دل دگر پیرامن دلدار را، ول کرده است

بر زوال ملک دارا، نوحه‌خوانی می‌کند

دست و پای گله با دست شبانشان بسته‌اند

خوانی اندر ملک ما، از خون خلق آرسته‌اند

گرگ‌های آنگلوساکسون، بر آن بنشسته‌اند

هیئتی هم بهرشان، خوان‌گسترانی می‌کند!

رفت شاه و رفت ملک و رفت تاج و رفت تخت

باغبان زحمت مکش، کز ریشه کندند، این درخت

میهمانان وثوق الدوله، خونخوارند سخت

ای خدا با خون ما، این میهمانی می‌کند!

ای وثوق الدوله! ایران، ملک بابایت نبود؟

اجرت المثل متاع، بچگی‌هایت نبود

مزد کار دختر هر روزه، یکجایت نبود

تا که بفروشی به هر کو، زرفشانی می‌کند!

ماشاالله بود یک دزد، این هزار اندر هزار

یک شتر برده است آن و این قطار اندر قطار

این چه سری بود؟ رفت آن پای دار، این پایدار

باز هم صد ماشاالله زندگانی می‌کند!

یارب این مخلوق را از چوب بتراشیده‌اند؟

بر سر این خلق، خاک مردگان پاشیده‌اند؟

در رگ این قوم، جای حس و خون شاشیده‌اند

کاین چنین با خصم جانش، رایگانی می‌کند!

نه به حال خویشتن، این مردم افسرده را

مرده‌اند این مردم، آگه کن آزرده را

به که تقسیمش کنند، این ملک صاحب‌مرده را

تا بردش آن کس که بهتر پاسبانی می‌کند!

ای عجب دندان ز استقلال ایران کنده‌اید!

زنده ای ملت! سوی گور، از چه بخرامنده‌اید؟

دست از تابوت بیرون آورید، ار زنده‌اید!

گفته شد کاین نیم‌مرده سخت‌جانی می‌کند!

این که بینی، آید از گفتار (عشقی) بوی خون

از دل خونینش این گفتار می‌آید برون

چشم بد مجرای این سرچشمه خون تاکنون

زین سپس ریزش ز مجرای زبانی می‌کند!

در نکوهش روزگار

آسمانت فتنه‌بار است و زمینت فتنه‌زار

دست زرعت تخم غم‌پاش است و تخم دل‌فگار

ای عجب! زین تخم‌کار و وااسف زآن تخم‌زار

تخم در دل ریخته، از دیده روید زارزار

وه ز تو ای زارع آزرم‌کار

روزگار، ای روزگار!

دوستی با دشمنان و دشمنی با دوستان

با بدان خوبی و با خوبان بدی ای قلتبان!

چیره سازی بدسگالان را به نیکان هر زمان

تا به کی با من رقیبی، این چنین چون این و آن

با رقیبانم همیشه یار غار

روزگار، ای روزگار!

از عدم آورده‌اند و می‌برندم در عدم

زندگی راه مزارست، از رحم در هر قدم

اندرین ره فتنه است و شور و شر و هم و غم

کاش می‌دانستمی این نکته را اندر رحم

تا که می‌کردم رحم بر خود مزار

روزگار، ای روزگار!

خیره و بی‌اعتبار و رهگذار و بد رهی

هر قدم در رهگذارت زیر پا بینم چهی

وای که گرداننده گردیدن مهر و مهی!

پرده‌دار روزگار و خیمه‌ساز شب‌گهی

چون تو تا دیدم، مداری بی‌قرار

روزگار، ای روزگار!

خوش بود گر با تو در یک جلسه، بنشینم به داد

تا مدلل سازم از تو، من جنایات زیاد

بر تو بایستی، نه بر ما، محشر یوم‌المعاد

تا جزایت با سیاست آنچه می‌بایست داد

ای جنایتکار، چرخ بد مدار

روزگار، ای روزگار!

گر تو عادل بودی، آخر خلقت ظالم چه بود؟

گر تو یکسان خلق کردی، جاهل و عالم چه بود؟

ور تو سالم بوده‌ای، این کار ناسالم چه بود؟

توده‌ای محکوم امر و آمری حاکم چه بود؟

روزگار، ای بدشعار نابه‌کار

روزگار، ای روزگار!

باز را چنگال: گنجشکان، بیازردن چراست؟

شیر را برگو که آهوی حزین خوردن چراست؟

زنده گر سازی پس از این زندگی، مردن چراست؟

خلق را در گیتی آوردن، سپس بردن چراست؟

ای سبک‌بن خانه بی‌اعتبار

روزگار، ای روزگار!

از چه روی خوبرویان را، چنین افروختی

کز شرارش قلب عشاق جهان را سوختی

از چه (عشقی) را لب آزاد گفتن، دوختی

وین قدر سر مگو: در خاطرش، اندوختی

روزگار ای تلخ‌کام ناگوار

روزگار، ای روزگار!

سرگذشت تأثرآور شاعر

در منتهاالیه خیابان، بود پدید

تهران برون شهر، خرابه یکی بنای

گسترده مه، ز روزنه شاخ‌های بید

فرشی که تا بد، ار بلرزد همی هوای

ساعت دوازده است، هلا نیمه‌شب رسید

جز وای وای جغد نیاید دگر صدای

یک بیست‌ساله شاعری، آواره و فرید

با هیکل نحیف و خیالات غم‌فزای

از دست میخ کفش به پا، گه همی‌جهید

در کفش می‌نمود، همی جابه‌جای پای

چون دلش خوراک و چو پیراهن شهید

دوشش عبای کهنه، کفن در بر گدای

شام از پس گرسنگی، مدتی مدید

یک نیمه نان بخورده، پس کوچه در خفای

در لرزه و تعب، ز تب و نوبه می‌مکید

اندر دهانش انگشت، از حسرت دوای

ناگه سکوت، پرده شب را ز هم درید

از دست حزن خویش، چو بگریست های های

خوابید روی خاک و عبا بر سرش کشید

سنگی نهاد زیر سرش، بهر متکای

با آن که در نتیجه عشق وطن گزید

در این خراب مانده وطن در خرابه‌های

بازش ببین کزو، در و دیوارش می‌شنید

دایم ز شام تا سحر، این ناله کی خدای!

گر این چنین به خاک وطن، شب سحر کنم

خاک وطن که رفت چه خاکی به سر کنم؟

ای کلاه نمدی ها!

شهر فرنگ است ای کلانمدی‌ها!

موقع جنگ است ای کلانمدی‌ها!

خصم که از رو نمی‌رود، تو ببین روش

آهن و سنگ است ای کلانمدی‌ها!

بنده قلم دستم است و دست شماها

بیل و کلنگ است، ای کلانمدی‌ها!

زور بیارید ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

رو بگو این نکته، بر عوام‌نماها:

کله‌تراشیده‌ها، سه‌چاک‌قباها

حق شما را کنند، ضایع و پامال

گر که نباشد قیام و کوشش ماها

کوشش ماها، پی حقوق شماهاست

بِهْ که به ماها، کمک کنید شماها

از چه کنارید ای کلانمدی‌ها

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

باد صبا! رو بگو، به مردم میدان

ما و شماراست، نام ملت ایران

مال شما را برد وزیر، شد ار دزد

دزد سیاستمدار دوره ساسان

فرق من و تو، کلاه زرد و سیاهست

هیچ شماها ز مردمان خیابان:

فرق ندارید ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

ای رفقا! این زمامدار خرابست

وضع اداری در این دیار خرابست

گرچه به پندار میرزاده عشقی:

هرکه به کالسکه شد سوار خرابست

از همه این‌ها خراب‌تر، بود این مرد

ملتی از بین برد: کار خرابست

فکر چه کارید ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

ما دگر این مرد را قبول نداریم

رأی بر این خائن عجول نداریم

گر نرسیده به گوششان، سخن ما

هست ازین ره، که ما فضول نداریم

حرف من و دوستان من، همه حقست

این گنه ما بود که پول نداریم

گوش بدارید، ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

تازه شنیدم که داده او به یکی پول

تا که شما را، به این زند گول

چون بدهد بابی است آن که بگوید

دزد نباید شود، وزارت مسئول

کرده شما را به ما طرف که نماید

(شوشتری) را عدوی مردم دزفول

از چه قرارید ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

حرف من از روی منطقست و اساس است

حرف مرا فهمد آنکه، نکته‌شناس است

ارث پدر ار، قوام‌السلطنه بخشید

بر به برادرش، کز اواسط ناس است

دزد اگر نیست، خانه‌اش ز چه پولی:

گشته به پا، کو در آن مدام پلاس است

خواب و خمارید، ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

ارث پدر گفتمت، به او نرسیده

جیب شما، ملت فقیر بریده

پارک بنا کرده، از تو رفته خراسان

هرچه که بوده، در آن دهات خریده

این همه پول از کجا رسیده به این مرد؟

کو بسپارد، به بانک‌های عدیده

خود بشمارید، ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

روزی ازین روزها که روز حسابست

روز حساب، همین خجسته جنابست

باید از او این سوال کرد که تو پول:

از چه ره آورده‌ای ترا چه جوابست؟

گفت: اگر ارث جدم است و فلان است

گو بنما فکر نان که خربزه آبست!

هان نگذارید، ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

نیست در این «دسته بند»، مرد زبردست

مرد زبردست‌تر، ز دسته او هست

از پی اخراج او، چل و سه وکیل ار

چند دگر رأی داد و پا شد و بنشست:

سخت خورد او شکست و دسته او نیز

بشکند او را کمر، اگرچه نه بشکست

سنگ بیارید، ای کلانمدی‌ها!

دست درآرید ای کلانمدی‌ها!

مرگ دختر ناکام

زمان نزع هجده ساله عاشق دختری دیدم

ابا سیمای پراندوه و اندر رفته چشمانی:

فتاده گوشه‌ای، اندر اتاقی زار و پژمرده

ز فرط بی‌کسی، بنهاده بر دیوار پیشانی!

عیان می بود، که بیماری سل است، از وضع سیمایش

بلی هم درد روحی بودش و هم درد جسمانی

چو گه فکر شفا می کرد، مأیوسانه می گفت این

به غیر از مرگ دیگر نیست، بر این درد درمانی!

به ناگه از پس آه و سرشکی چند زد ضجه

که آخر عشق، آیا زین سیه اختر چه می خواهی

اگر دل بود دادم من، وگر سر بود، بنهادم

به دست خویش افتادم، ز پا آخر، چه می خواهی

زمان مرگم است ایدر، بنه آسوده ام دیگر

خدا را در دم آخر! ز من دیگر چه می خواهی!

پس از این ناله او خورد اندکی غلت و دگرگون شد

صدا زد مردم، اینک زین سپس ایدر چه می خواهی

سبک رخت سفر بربست، از دنیا و چشمانش

به دنیا خیره بد کز این سفر کردن چه حاصل شد؟

ندانم آسمانا، بر تو زین واداشتن یک تن

به سختی زندگانی کردن و مردن چه حاصل شد؟

ترا زین جانور، جان دادن و بگرفتن ای دنیا

به غیر از مدتی، یک جانی آزردن چه حاصل شد؟

بگو با دهر «عشقی» آخر این ناکام را این سان

به دنیا بهر رنج آوردن و بردن چه حاصل شد؟!

عید نوروز

در تکاپوی غروب است، ز گردون خورشید

دهر پر بیم شد و رنگ رخ دشت پرید

دل خونین سپهر از افق غرب دمید

چرخ از رحلت خورشید سیه می پوشید

که شب عید حمل، خویش به گردون آراست

سال بگذشته بشد، ظرف زمانش لبریز

ریخت بر ساحت این نامتناهی دهلیز

در کف سال نو، آینده اسرارآمیز

همچو مرغی به نوائی هجن و لحن ستیز

بنشسته است به بام فلک و نغمه سراست

من به بام اندر و گوشم به فغان بومی است

در عجب سخت که امشب چه شب مغمومی است؟

این شب عید مبارک، چه شب مشئومی است

دهر مبهوت، چه آینده نامعلومی است؟

چرخ یک پرده نقاشی، از آثار بلاست!

ناگه از خانه همسایه، یکی ناله زار

در فضا بر شد و بر گوش من افتادش گذار

باری این ناله لرزان شده، از باد بهار

باشد از دخترکی، کز همه عالم یک بار

چهره دلبری از چهره او جلوه نماست

رخ سیمین ورا، پنجه غم بفشرده

آنچنان کاین گل نو گل شده را پژمرده

با لباسی سیه و وضعیتی افسرده

اشک ریزان چو یکی دختر مادر مرده

اشک گه پاک کند دستش و گه سوی خداست

گفتم ای دخت مهین مملکت جمشیدی

عید جمشید است امشب ز چه رو نومیدی؟

سرخ پوشند جهان و تو سیه پوشیدی

عید گیرند همه خلق و تو در نوعیدی

پس از این حرف برآشفت و سبک از جا خاست

بر رخش وضعیت حال، دگرگون آمد

گوئی این حرف، خراشیدش و دل خون آمد

چه ز بس آه، از آن سینه محزون آمد

بوی خون زآن دل خونین شده بیرون آمد

گفت: رو عید مگو، عید چه؟ این عید عزاست!

عید بگرفتن امسال در این ویرانه

نبود مورد طعن خودی و بیگانه؟

عید که، عید کجا، عید چه؟ ای دیوانه!

خانه داران را عید است، ترا کو خانه؟

رو مگو عید؛ که این عید که و عید کجاست؟

ملتی را که چنان جرأت و طاقت نبود

که بخس گوید کذب تو صداقت نبود!

پی حفظ وطن خویش، لیاقت نبود!

عید بگرفتن این قوم، حماقت نبود؟!

عید، نی، در خور یک ملت محکوم فناست!

تو کم ای هموطن از موسوی بی وطنی!

او شد آزاد ترا تازه به گردن رسنی!!

هست هان جامه عید چو توئی و چو منی!

بهر من رخت عزا، بهر تو خونین کفنی

هست زیبنده من، این و ترا آن زیباست

بن این خانه رسیدست بر آب! این عید است؟

وندر این خانه خرابی همه خواب، این عید است؟

ناید اعداد خرابی به حساب، این عید است؟

خانه خود نگر! ای خانه خراب، این عید است؟

به عزا صاحب این عید، نک از دست شماست!

هست از دست شما پاک، روانش به عذاب!

خانه تان ویران کردید ورا خانه خراب!

چون بدین جا برسید، از سر برداشت نقاب

گفت اینت بسرو کرد سوی من پرتاب!

تو نه مردی، کله مردی، بر مرد سزاست!

گفتم ای بانو: این ملت قرنیست درست

زیردست است! مرا چیست گنه، گفت: ای سست!

زیردستی و زبردستی تو، در کف تست

دست بسته نشد آن مرد که دست از جان شست

هرگز از دست نرفت آن که زبردستی خواست

آخر ای مردان! از نابسلامت مردید!

این رذالت چه بود بر سر ما آوردید . . . ؟

زین سخن: دیده من تیره جهان را بردید

وین سخن کارگر اندر دل گردون گردید!

منقلب گشت هوا سخت نسیمی برخاست!

بوی این درد دل خسرو، از آن باد آمد

کاین چه بد بر سرت، ای ملک مه آباد آمد؟

من چو از خسروم، این شکوه همی یاد آمد

در و دیوار، در آن خانه، به فریاد آمد!

وین چنین روی سخن جانب خسرو آراست

کای شه از خاک برآ، ملک تو این بود؟ ببین!

حال این ملک، به عهد تو، چنین بود؟ ببین!

خطه پاک تو، ویرانه زمین بود؟ ببین!

قصر شیرین تو، این جغدنشین بود، ببین!

بیستونی ز تو ای شه، فقط اینک برپاست!

همه دار و ندار تو، به تاراج رسید!

کار ملک تو، در این دوره، به حراج رسید!

در خور تاج سرت، از همه جا باج رسید!

سر برآور، چه ببین بر سر آن تاج رسید!

نه سری بر تنی و نی ز تنی سر پیداست

زین همه شکوه چه گویم؟ که دل من خون شد!

ز افق خونین خون دل من افزون شد

نقش دلبر به دل، از خون دلم، گلگون شد!

حاصل این همه خون دلم، این مضمون شد:

عید که، عید کجا، عید چه؟ این عید عزاست!

غزلیات و قصاید

شمارهٔ ۱ - کوه الوند و شهر همدان : کوهِ الوند که شهرِ همدان دامنش است

شمارهٔ ۲ - در وصف طبیعت و ذکری از سید ضیاء الدین طباطبائی

شمارهٔ ۳ - مخالفت با قرارداد ایران و انگلیس : نامِ دژخیمِ وطن، دل بشنود، خون می‌کند

شمارهٔ ۴ - نارضایتی از خلقت : خلقت من در جهان یک وصله ناجور بود

شمارهٔ ۵ - درد وطن : ز اظهار درد، درد مداوا نمی‌شود

شمارهٔ ۶ - لرنامه: در چگونگی اوضاع لرستان : ای بلهوس، تراست به سر، گر هوای لر

شمارهٔ ۷ - زندگی و مرگ من : گرسنه چون شیرم و برهنه چو شمشیر

شمارهٔ ۸ - تجدید مطلع : در سر پیری برهنه پا بد «مولییر»

شمارهٔ ۹ - تجدید مطلع : باری ازین عمر سفله سیر شدم سیر

شمارهٔ ۱۰ - زندانی شدن شاعر : خوشا اطراف تهران و خوشا باغات شمرانش

شمارهٔ ۱۱ - نامه عشقی : سزد ای شام چرخ تیره وش! وقتی سحر گردی

شمارهٔ ۱۲ - چکامه جنگ: شکایت از مهاجرین و پیش آمدهای ایام مهاجرت

شمارهٔ ۱۳ - استاد عشق : عاشقی را شرط تنها ناله و فریاد نیست

شمارهٔ ۱۴ - آیین خودخواهی : جهان را دائما این رسم و این آیین نمی‌ماند

شمارهٔ ۱۵ - بی اعتنائی به فلک : در هفت آسمانم الا یک ستاره نیست

شمارهٔ ۱۶ - ملت مغلوب : شب به سرم نوبه تاخت، روز تب آمد

شمارهٔ ۱۷ - عشوه سازی : بتا، نظام، دگر ناز و عشوه سازی نیست

شمارهٔ ۱۸ - شب وصال : امشب آماده یار و بزم و شرابست

شمارهٔ ۱۹ - پریشانی ایران : ای دوست ببین بی‌سر و سامانی ایران

شمارهٔ ۲۰ - رخساره پاک : من چو یک غنچه بشکفته گریبان چاکم

شمارهٔ ۲۱ - استقبال از منوچهری : دلم ای دوست تو دانی که هوای تو کند

شمارهٔ ۲۲ - در لباس دین : ای صدرنشینان که همه مصدر دینید

شمارهٔ ۲۳ - دزد پاتختی : هزار بار مرا، مرگ به از این سختی است

شمارهٔ ۲۴ - دفاع از زرتشت : ای دختران ترک! خدا را، حیا کنید

شمارهٔ ۲۵ - زبان سرخ : مگو که غنچه چرا چاکچاک و دل خون است؟

شمارهٔ ۲۶ - جایزه (پری) : دلبرا! ای که ترا طبع سخن‌پرور من!

شمارهٔ ۲۷ - خنده شاعر : من که خندم، نه بر اوضاع کنون می‌خندم

شمارهٔ ۲۸ - عشق وطن : خاکم به سر، ز غصه به سر، خاک اگر کنم

شمارهٔ ۲۹ - عشق و جنون : یاران عبث نصیحت بی‌حاصلم کنید

شمارهٔ ۳۰ - گل مولا : ای که هر خواسته دل، ز فلک می‌خواهی

شمارهٔ ۳۱ - ماه دندان‌طلا : هر مراد و آرزویی، کاندرون قلب ماست

شمارهٔ ۳۲ - شراب مرگ : بدان سرم که شکایت ز روزگار کنم

شمارهٔ ۳۳ - یکرنگی : با هر محیط، خویش، نه هم‌رنگ می‌کنم

شمارهٔ ۳۴ - افطار عشق : دیده معطوف دهان غنچه دلدار کردم

شمارهٔ ۱ - کوه الوند و شهر همدان

کوهِ الوند که شهرِ همدان دامنش است

جامهٔ سبز به بر دارد و طوطی‌منش است

صبحدم تازه چو خورشید، بدو تابد نور

سنگ‌هایش زر و آبش همه‌سو نقره‌وش است

آبشار از کمرِ کوه، چو ریزد به نظر

نقرهٔ ذوب‌شده، از سرِ زر در پرش است

دورِ شهر از دو طرف، رشتهٔ کُهساری آن

چون دو دستی‌ست که معشوقه، در آغوش‌کش است

در پناهِ صفِ کُهسار، طبیعت همه‌سوی

از زُمُرُّد قلمی در کفش و نقشه‌کش است

همه‌سو دایهٔ جویی‌ست، که در تربیت است

همه‌جا طفلِ گیاهی‌ست که در پرورش است

وه! از آنگه که یکی تند نسیم، از پس که

تند و چالاک چو یک دشت سپه، در یورش است

هر درختی به مصافش، سری آورد فرود

یا که در کُرنش و یا درصدد کشمکش است

وه! چه سخت است که انسان به زبانش آرد

آنچه از نقشهٔ ایوانِ جهان، در سرش است

تپه (پیر مصلی)، ز جوانی یادش

از فرِ سنجر و از شوکتِ اهخامنش است

خفته با بالش و با ناله چنین می‌گوید

گرچه اندر نظرِ ساده دهانِ خَمُش است

که نیرزد به همه لذتِ پیری خوشی‌ای

در جوانی که چراغانی مشتی کلش است

نوشی از لذتِ آنی، خوانی نیش است

تو چه دانی همه عمرت پس از آن در عطش است؟

در چنین خرگه خوش، خیمهٔ زشتِ همدان

همچو در سینهٔ گُرجی، دلِ خلقِ حبش است

شمارهٔ ۲ - در وصف طبیعت و ذکری از سید ضیاء الدین طباطبائی

چو این منظومهٔ آفاق، سرتاسر مُنَظَّم شد

همانا فارغ آفاق‌آفرین، از نظمِ عالم شد

روان فرمود از انوار أنجُم، بر زمین روحی

که آخر رشته‌ای زان روح، ارواحِ مُکَرَّم شد

بدان روحِ عمومی، سایه‌ای از پرتوِ یزدان

نخستین مرتبت آن روح، اندر قُلزُم و یم شد

پس از تولیدِ اجسامِ نباتی، در بُنِ دریا

درون ابر رفت و بر زمین بنشست و شبنم شد

چو اشکِ آسمان شد او، بشد چشمِ زمین روشن

درون در چشمه‌ها گردید و کوه و دشت خُرَّم شد

پس از تولیدِ اجسامِ نباتی سر ز حیوان زد

روان بخشید بر هر جسمِ بی‌جانی که توأم شد

تجلّی کرد در هر عضو هر گون جانور آخر

گهی چنگالِ آهو گشت و گه چنگالِ ضِیغَم شد

همین سان تا به جلدِ جانورها دو پا آمد

نمی‌دانم چه با این دم‌بریده کرد؟ کآدم شد!

کشید از جنگل و از غار بیرونْشان، به یکدیگر

شناسانید فردا فرد و جمعیّت فراهم شد

سپس کرد آشیان، در مغزِ هر پُرمغز انسانی

سوی هرکس که پر زد، صاحب اقلیم و پرچم شد

به خوابِ داریوش آمد، پریشان شد خیالاتش

نه هشت آسوده‌اش، تا تاجدارِ کشورِ جم شد

قرین در قرنِ دارا شد به ذوالقرنین اسکندر

رهِ داراییِ دارا زد و دارایِ عالَم شد

هم آن در شد به نوشِروان و نوشین شد روان او

شد آن تسلیم سلمان تا مسلمانی مُسَلَّم شد

سپس برد از حریمِ یزدگردی حُرمتِ شاهی

چو او با مَحرمِ بیت‌الحرامِ کعبه مَحرم شد

فتاد اندر سر پرشور برخی جنگجویان زان

گهی همدوشِ «قارون» گشت و گه هم‌دستِ «رستم» شد

چو ظاهر گشت بر نادر جهانا گشت از او ظاهر

چنان کان یل ز چوپانی به سلطانی مُصَمَّم شد

همین روح‌الغرض با هرکه در هر کار شد همره

ز تأییداتِ وی، بر همگنانِ خود، مُقَدَّم شد

به هر مِلَّت که پیدا گشت، از آن بیمِ فنا گم شد

ز هر جمعیّتی کم گشت، از آن بختِ بقا گم شد

کنون قرنی‌ست ز ایران، گم شدست این روح کاین گونه

بنای ملک در هم گشت و نظمِ قوم بر هم شد

مر ایزد را سپاس از بعد از آن کز غیبتش ایران

همه اندوهگین صحنه، سراسر پردهٔ غم شد

پیِ تجدیدِ فیروزیِ نسلِ پاکِ ساسانی

مهین «سید ضیاء الدین» خجسته صدر اعظم شد

شد او اندر شجاعت آن کزو، درمانده ضِیغَم شد

شد او اندر سخاوت آن کزو، شرمنده حاتم شد

ندانم این طبیب، اجتماعی را چه درمان شد؟

کزو صد ساله زخمِ مُهلِکِ این قوم مرهم شد

من اضمحلالِ ایران را به چشم خویش می‌دیدم

کنون در مغز استقلالِ این کشور مُجَسَّم شد

مَلِک محکم سزد قدرِ تو محکم‌رای را داند

کش از احکامِ تو، بنیانِ سستِ مُلک محکم شد

تو فوق‌العاده مافوقی به فوق‌العادگان یکسر

ز فوق‌العادگی‌ات، فوق فوق‌العادگان خم شد

چنان تاریخِ ایران شد، ز تاریخِ تو تاریخی

که این تاریخ، تاریخی‌ترین تاریخِ عالَم شد

که می‌پنداشت ایران را، مُنَظَّم سازد ایرانی؟

به نام ایزد، کنون، با دستِ ایرانی مُنَظَّم شد

ببین! «عشقی» که هر کابینه را نفرین نمود، اینک

چسان در مدحِ این کابینهٔ قدرت مُصَمَّم شد

شمارهٔ ۳ - مخالفت با قرارداد ایران و انگلیس

نامِ دژخیمِ وطن، دل بشنود، خون می‌کند

پس بدین خون‌خوار، اگر شد روبه‌رو چون می‌کند؟

آن‌که گفتی، محوِ قرآن را همی باید نمود

عن‌قریب این گفته با سرنیزه مقرون می‌کند!

وای از این مهمان، که پا در خانه ننهاده هنوز

پای صاحب‌خانه را از خانه بیرون می‌کند؟!

داستانِ موش و گربه است، عهدِ ما و انگلیس

موش را گر گربه برگیرد، رها چون می‌کند؟

شیر هم باشیم گر ما، روبهِ دهر است او

شیر را روباه معروف است، مغبون می‌کند؟

هیچ می‌دانی حریفِ ما، چه دارد در نظر؟

این همه خرجِ گزافی را که اکنون می‌کند؟

انگلیس آخر دلش، بهرِ من و تو سوخته؟

آن‌‌که بهرِ یک وجب خاک این‌قدر خون می‌کند؟

آن‌قدر می‌دانم امروز، ار که بر ما داده پنج:

غاز، فردا دعوی پنجاه میلیون می‌کند!

دانم آخر جمله ما را به مُلکِ خویشتن

بی‌نصیب از آب و خاک و دشت و هامون می‌کند!

آن که در افریک بر ریگِ بیابان چشم داشت

چشم‌پوشی از دیارِ گنجِ قارون می‌کند؟

دزدِ رهزن، دزدِ نادان است، راحت پشتِ میز

دزدِ دانا، دزدی از مجرای قانون می‌کند!

گوش آوخ ندهد، این ملّت بدین‌ها! ور دهد:

گوش از این گوش، از آن گوش بیرون می‌کند!

طبعِ من، مسئولِ تاریخ است و ساکت مانَم ار

هان به وجدانم مرا، تاریخ مدیون می‌کند!

ورنه می‌دانم در احساساتِ این بی‌حس‌نژاد

گفته‌های من نه چیزی کم، نه افزون می‌کند!

ملّتی کاو مُرده در تاریخ و اینش امتیاز

نعشِ خود با دستِ خود، این مُرده مدفون می‌کند!

ملّتی کز دادنِ تن، با کمالِ امتنان:

بر اسارت، خصم را از خویش ممنون می‌کند!

ملّتی کاو باز قرن بیستم بر دردِ خود

چاره با ختم و دعا و ذکر و افسون می‌کند!

ملّتی کآلودهٔ تریاک باشد صبح و شام

دائم آگنده دماغ، از گند افیون می‌کند!

ملّتی کاو با چو من، پورِ عزیزِ این وطن

آنچه با یوسف نمود از بُخل شمعون می‌کند!

ملّتی کاو روز و شب بر خونِ خود شد تشنه‌لب

دشمنان را دعوت از بهرِ شبیخون می‌کند!

ملّتی کز هر جهت بهرِ زوال آماده است

صرفِ احساساتِ من، احیا، وِرا چون می‌کند!

خود نه‌تنها خلقِ دنیا، جملگی در حیرت‌اند

حیرت از اوضاعِ ما، خَلّاق بی‌چون می‌کند!

ز آسمان نارد مَلَک، ناچار یک مشتِ دنی

ز اهلِ این مُلْک، آمرِ این ملّتِ دون می‌کند!

گشته است اسباب خنده: گریه بر حالِ وطن

بیشم از حالِ وطن، این نکته محزون می‌کند!

ای خدا جای تشکر، چشم‌زخمم می‌زنند!

چشم من هم‌چشمی ار با رودِ جیحون می‌کند!

آن خیانت‌ها که با ایران وزیران می‌کنند!

بارها بدتر به من، این سفله گردون می‌کند!

یأس من زین قوم تا اندازه‌ای باشد به‌جا

طبعِ من بی‌جاست، کز اندازه بیرون می‌کند!

«عشقی» از عشق وطن، آن‌سان مُجَرَّب شد که این

کهنه دیوانه جنون، تعلیم مجنون می‌کند!

شمارهٔ ۴ - نارضایتی از خلقت

خلقت من در جهان یک وصله ناجور بود

من که خود راضی به این خلقت نبودم زور بود؟

خلق از من در عذاب و من خود از اخلاق خویش

از عذاب خلق و من، یارب چه ات منظور بود؟

حاصلی ای دهر، از من، غیر شر و شور نیست

مقصدت از خلقت من، سیر شر و شور بود؟

ذات من معلوم بودت نیست مرغوب از چه ام:

آفریدستی؟ زبانم لال، چشمت کور بود؟

ای چه خوش بود، چشم می پوشیدی از تکوین من

فرض می کردی که ناقص: خلقت یک مور بود؟

ای طبیعت گر نبودم من، جهانت نقص داشت

ای فلک گر من نمی زادی، اجاقت کور بود؟

قصد تو از خلق عشقی، من یقین دارم فقط:

دیدن هر روز یک گون، رنج جوراجور بود

گر نبودی تابش استاره من در سپهر

تیر و بهرام و خور و کیوان و مه بی نور بود؟

گر بدم من در عدم، استاره عورت نبود

آسمانت خالی از استارگان عور بود؟

راست گویم نیست جز این علت تکوین من

قالبی لازم، برای ساخت یک گور بود

آفریدن مردمی را بهر گور اندر عذاب

گر خدائی هست، ز انصاف خدائی دور بود

مقصد زارع، ز کشت و زرع، مشتی غله است

مقصد تو زآفرینش، مبلغی قاذور بود

گر من اندر جای تو، بودم امیر کائنات

هر کسی از بهر کار بهتری مأمور بود؟!

آن که نتواند به نیکی، پاس هر مخلوق داد:

از چه کرد این آفرینش را؟ مگر مجبور بود!

شمارهٔ ۵ - درد وطن

ز اظهار درد، درد مداوا نمی‌شود

شیرین دهان به گفتن حلوا نمی‌شود

درمان نما، نه درد که با پا زمین زدن

این بستری ز بستر خود پا نمی‌شود

می‌دانم ار که سر خط آزادگی ما

با خون نشد نگاشته، خوانا نمی‌شود

باید چنین نمود و چنان کرد چاره جست

لیکن چه چاره با من تنها نمی‌شود؟

تنها منم که گر نشود حکم قتل من:

حاشا، چنین معاهده امضا نمی‌شود

گر سیل سیل خون ز در و دشت ملک هم

جاری شود؟ معاهده اجرا نمی‌شود

مرگی که سر زده به در خلق سر زند

من دربه‌در پی وی و پیدا نمی‌شود

ایرانی ار به سان اروپاییان نشد

ایران‌زمین به سان اروپا نمی‌شود

زحمت برای خود کش که خود به خود

اسباب راحت تو مهیا نمی‌شود

کم گو که کاوه کیست تو خود فکر خود نما

با نام مرده، مملکت احیا نمی‌شود

من روی پاک سجده نهادم تو روی خاک

زاهد برو، معامله ما نمی‌شود

ضایع مساز رنج و دوای خود ای طبیب

دردی‌ست درد ما که مداوا نمی‌شود

مرغی که آشیانه به گلشن گرفته است

او را دگر به بادیه مأوا نمی‌شود

جانا فراز دیدهٔ عشقی است جای تو

هرجا مرو، ترا همه‌جا، جا نمی‌شود

شمارهٔ ۶ - لرنامه: در چگونگی اوضاع لرستان

ای بلهوس، تراست به سر، گر هوای لر

یا آن که گشته تنگ، دلت از برای لر

رو کن دمی به سوی شهر بروجرد از صفا

بنگر به کوه و دشت و بیابان جفای لر

منعم به کوه و دشت و بیابان غریب نیست

جز آن دمی که خانه کند در سرای لر

من خود شدم به شهر بروجرد در بهار

وقتی که بود موسم نشو و نمای لر

یک دم نشد که بی سر خر زندگی کنم

در بوستان ز اول شب از صدای لر

گر سر چو «عوج بن عنق » ایدون زنی به چرخ

دستت نمی‌رسد که بگیری تو پای لر

پشم تمام گلهٔ ایران و هند و چین

مشکل کند کفاف کلاه و قبای لر

از دست مال خویش دهد (لرد) یکسره

در لندن ار که بشنود آواز نای لر

کُرد ار هزار مرتبه غارتگری کند

خواهد درآورد کمکی از ادای لر

دزد عراقی و عرب و کُرد و بختیار

باید به دیده سرمه کند خاک پای لر

مشکل که خلق زنده، ز لر جان به در برند

رحمی مگر به خلق نماید خدای لر

لر بی‌گناه شُهره، به غارتگری‌ست ز آنک

غارتگرانِ مُلک شده پیشوای لر!

آنکو خورد به نام وزارت، حقوقِ خلق!

یارب تو مبتلاش نما بر بلای لر

آنکو برد به اسم وکالت حقوق مفت!

زین ملت فقیر، کنش مبتلای لر

یک بندهٔ خدای بماندی به جای اگر

بودند این وزیر و وکیلان به جای لر!

می‌نَشْنَوَند نالهٔ این ملّتِ فقیر!

یارب به گوششان برسان، پس صدای لر

شاید که سر ز خواب تَنَعُّم برآورند

بدهند بلکه خاتمه بر پرده‌های لر

شاید نظر به خاک لرستان کنند باز

بینند حال مردم زار از جفای لر

هرگز لرِ تمام‌عیاری، ندیده کس

جز یک نمونه‌ای ز نماینده‌های لر

شمارهٔ ۷ - زندگی و مرگ من

گرسنه چون شیرم و برهنه چو شمشیر

برهنه‌ای شیر گیر و گرسنه‌ای شیر

برهنه ام دستگیریم نکند کس!

دست نگیرد کسی به برهنه شمشیر

من دم شیرم، ببازیم نگرفتند

کس نه به بازی، گرفته است دم شیر

گرسنه از درد، دلش همچو تهی طبل

شهر خبر سازد، ار نماید تقدیر

طبل تهی را بلند آید آواز

گرسنه را ناله، بیش باشد تأثیر

عزت نفسم نگر که هست خوراکم

خون دل و اشک چشم و چشم دلم سیر!

مرده شو این مرده دوست مردم ببرد

گشته فقط حب مرده، درشان تخمیر!

بی سر و وضعم چو اغلبی ز حکیمان

گرسنه ماندم چو اکثری ز مشاهیر!

شمارهٔ ۸ - تجدید مطلع

در سر پیری برهنه پا بد «مولییر»

گاو بدزدید در شباب «شکسپیر»

زنده در آتش «برونو» را بفکندند

مرده وی را کنند این همه تکبیر

«بن جبرول » آن همه ز خلق ستم دید

شد «روسو» در عهد خویش آن همه تحقیر

از پی تجلیل نامشان نک میلیون:

میلیون اصراف می کنندی و تبذیر

من نیز آنگه که می بمیرم و ماند

شهرت من همچو، خسروان جهانگیر:

آنگه بینند صد کنایه ز هر حرف

سنجند از هر سخن، هزاران تعبیر

آن یک، اشعار من نماید تخمیس

وین یک، گفتار من نماید تفسیر

همچو سگان بینشان، پی ستخوانم

جنگ بیفتد، فتم من آنگه عجب گیر!

ترک سراید که ترک بودست او ترک

شاهد من، شرح نظم وقعه «ازمیر»

هندو گوید که هندوست او هندو

دفتر اشعارش کشف گشته به کشمیر

ژرمن گوید که از منست او از من

هست به برلن ازو هزاران تصویر

تاریخ آنگه گوید، افسوس افسوس

سود نبرد، آن ادیب، از این همه تحریر!

پستی این عصر گوید: ار نه به تاریخ

هیچ ندارند سیر و گرسنه توفیر

شمارهٔ ۹ - تجدید مطلع

باری ازین عمر سفله سیر شدم سیر

تازه جوانم ز غصه پیر شدم پیر

پیر پسند ای عروس مرگ! چرائی؟

من که جوانم، چه عیب دارم «بی پیر»؟

زود به من هر چه می کنی، بکن ای دهر!

آنچه ز دست آید، مباد کنی دیر!

از چه بر اوضاع کائنات نخندم؟

مسخره بازیست این جهان زبر و زیر!

آخر انصاف برده، ای فلک انصاف!

اندک وجدان، ای آسمان مه و تیر!

گرسنه من، نجل نان مدام خورد خر

برهنه من، پوستین خز، تن خنزیر؟

شمارهٔ ۱۰ - زندانی شدن شاعر

خوشا اطراف تهران و خوشا باغات شمرانش

خوشا شب های شمرانش و خوشا بزم مقیمانش

شب اندر صحن «زرکنده » مه است آنقدر آکنده

که گردون است شرمنده، ز یکتا ماه تابانش

نگاران خود آراسته، به هر یک لحظه یک دسته

به ناز آهسته آهسته، خرامان در خیابانش

من بیچاره درویشم، نه در فکر کم و بیشم،

نه در اندیش تجریشم، نه در تشویش بستانش

نه من در بند «دربندم » نه بر «زرکنده » پابندم

همانا «قلهک » افکندم، همی در بند خوبانش

وثوق دولت و دین را، ز من گوی این مضامین را:

که برچین ز ابروان چین را، چنین پرچین مگردانش

سزد کاندر نظر آری، کنون در هر چمنزاری

نشسته یاری و یاری، نهاده شانه بر شانش

چرا در این چنین روئی، نشان از ما نمی جوئی

چرا هرگز نمی گوئی، چه شد عشقی و یارانش؟

جوانان چون بگردهم، نشینندی خوش و خرم

نگوئی کآن جوان کو؟ چون نبینی با جوانانش

جوان پاک پنداری، جوان نیک افکاری،

جوان عارفی، باری که معروف است عرفانش

بس آمال نکو دارد، جوان است، آرزو دارد

همانا آبرو دارد، بر امثال و اقرانش

نه شمشیر است بنمودیش، از چه در غلاف اندر؟

نه یوسف گشته پس، از چیست بنشاندی به زندانش؟

زبان آوردش ار محبس، زبانش ز آن تو زین پس؟

بر آرش خواهی ار از پس و یا بر کن ز بنیانش

زبانم را نمی دانم، گنهکار از چه می خوانی؟

چه بد کرده که گردانم، از آن کرده پشیمانش؟

اگر گفتست بیگانه: چه می خواهد در این خانه؟

خیانت می نه بنموده، چه می خواهید از جانش؟

نگهداری این کشور، اگر ناید ز دست تو؟

چرا با دست خود بدهی به دست انگلیسانش؟!

این راه و که و هامون، نبردی بار خود بیرون!

نباشی ناگزیر ایدون، که بسپاری به دزدانش؟

گنهکارم من، ار پابند استقلال ایرانم

و یا خاطر پریشانم ز اوضاع پریشانش؟

خطا بود ار که گفتم: یارب این کشتی هدایت کن؟

نگهدارش ز آفت کن خدایا، ناخدایانش؟

به ویژه صدراعظم را، وثوق دولت جم را،

همان کاستاد اعظم، در سیاست خوانده دورانش

صبا بر حضرتش باری، گذر کن گر که ره داری،

به دست آر دامنش آری، بگو: دستم به دامانش

درین سختی و بدبختی، درین بدبختی و سختی،

برو گر بگذرد لختی، سپارد جان به جانانش

دهد جان گر در این زندان، رهد زین درد بی درمان

ازین درب آهنین زندان، چسان بیرون رود جانش؟

چه زندانیست این زندان، که فرقی نیستش چندان؟

به یک در بسته گورستان، و فرقی هست چندانش؟

درون این چنین کاخی، به هر یک گوشه سوراخی

به هر سوراخ همچون لاشه، جنبنده مقیمانش

همه خاموش و افسرده، تو گو یک انجمن مرده

به مغز هر یکی جنگ از دو سو، «اندیشه » میدانش

فکنده روح در بحران، از این غوغا در آن میدان

امید زندگی یک سوی و یک سو بیم پایانش

شب زندان ما را، تا نبیند کس نه بتواند

ز حال ما در اندیشه کشد، نقشی ز شایانش

اتاق انتظار مرگ، می خوانم من این زندان

خدا مرگم دهد تا وارهم این ملک و زندانش

خود این مهد اذیت را و رسم بربریت را

به قرن بیستم هرگز نه بینی جز در ایرانش

خوشا ایام چنگیزی و آن اوضاع خونریزی

که گر خونریزیش بد شیوه بد خونریزی عنوانش

نک از چنگیز صد بدتر، کنند این مردم خود سر

که پوشند از تمدن، جامه الفاظ الوانش

در این عصری که از تاریکی جهل، اندرین کشور

نه ره از چه شناسند و نه در پیدا نه دربانش

طبیعت اندرین تاریک صحنه، مرمرا همچون

چراغی منطقی آورد تا سازد چراغانش

چون من روشن چراغی را، فروزنده دماغی را

نه حیف است این چنین، کردند از انظار پنهانش

من آن گوینده نغزم، که چون موم است در مغزم

جهان هر صورتی خواهم، همی سازم نمایانش

مرا آن مهد پروردست، کان پرورده سعدی را

من آن پستان مکیدم، کو مکیده شیر پستانش

من ار در عهد خاقانی، بدم نابود عنوانی

ورا از آستان خود، برون می کرد خاقانش

پس از حافظ در ایران، مام عرفان خشک پستان شد

پی پروردن من، پر شد از نو باز پستانش

ز بعد هفت قرن اکنون، شد، از ایران زمین بیرون

چو من گوینده تا بوسند، خلق اوراق دیوانش

ببایستی که چون دزدان به زندانش کنند اندر،

و یا اندر قفس دارند، چون درنده حیوانش

چو من گوینده جز ایران که قربانش کند آخر

به هر ملکی که پیدا گشت، جان سازند قربانش

درین کنجی که در رنجم، به گورم من نه در گنجم

به سختی اندرین کنجم که بس تنگ است ایوانش

زن شومرده هندویم که اینسان زنده در قبرم

ببین پیراهن صبرم که بدریده گریبانش

دلا اندک صبوری کن، ز عجز و ناله دوری کن

تضرع نیز دوری کن، که نپسندند مردانش

زمانه زیر و رو دارد، رخ زشت و نکو دارد،

شب ار با گریه خو دارد، سحر بینند خندانش

شمارهٔ ۱۱ - نامه عشقی

سزد ای شام چرخ تیره وش! وقتی سحر گردی

نه هر شام و سحر، ای تیره گردون تیره تر گردی

چه ظلم است؟ این مدام آسایش آسودگان خواهی

پی آزردن آزردگان شام و سحر گردی!

چه عدل است؟ این به کام نیک بختان نوش آشامی!

سپس اندر به جان، زشت اختران را نیشتر گردی!

چه لازم؟ خلقت خوش طلعان و تیره اقبالان

که بی خود باعث ترجیح این بر آن دگر گردی

همانا تا رهم زاندوه وضع زشت این گیتی

سزد ای چشم نابینا شوی، ای گوش، کر گردی!

گناهت ای کبوتر چیست، زین رو آفرینندت؟

که بهر قوت بازی! خیره، در خون غوطه ور گردی؟

تو هم جان داری و حیوان حی این گوسفند آخر!

چه باعث گشته قوت جان حیوان دگر گردی؟

چه نیکو گرده طاوس، افسر شاهان شدش شهپر

تو ای حیوان چه بد کردی؟ که زیر بار خر گردی؟

به پاداش چه؟ ای منعم! به عشرت در سرابستان

ز غم وارسته در دریای نعمت، غوطه ور گردی؟

به جرم چیست ای مفلس، برای لقمه روزی

سحر از در درآئی و بهر سو در بدر گردی؟

تو ای طفل دو ساله مرده، گردون با مشقت ها

چه مقصد داشت آوردت که ناآورده برگردی؟

به جز رنج ز مادر زادن و رنجوری و مردن

نه خیری از جهان بینی، نه از عالم خبر گردی؟

چه انصاف است این؟ ای دهخدا، دهقان به صد زحمت

به پا شد تخم و در آخر، تو ارباب ثمر گردی؟

چه نازی ای توانگر؟ بر خود و بر ضرب دست خود

به زور بازوی مزدوریان،ارباب زر گردی؟

بریزی خون سرخ فوجی، ای سردار سربازان

که خود در سینه شامل، وصله سرخ هنر گردی؟

کنی پاک از زمین نام و نشان فوجی از انسان

که خود نامی شوی یا از نشانی مفتخر گردی!

بپا از گردش چرخ است این دنیای نازیبا

سزد زین ناستوده گردشت، ای چرخ برگردی!

از این زیر و زبر گردی و بنیان و بن ای گردون

من آن خواهم که از بنیان و پی، زیر و زبر گردی

چرا ای بی سر و پا چرخ و دهر بی پدر مادر!

ز مادر مهربان تر دایه بر هر بی پدر گردی!

تو خود شرمنده گردی، ای زمانه از شبانروزت!

شب و روز ار که واقف از جنایات بشر گردی؟

بشر یک لکه ننگی است، اندر صفحه گیتی

سزد پاک ای زمین، زین دم بریده جانور گردی!

تو هم با «عنصری » شک نیست از یک عنصری عشقی

چرا او گرد زر گردید و تو گرد ضرر گردی؟

شمارهٔ ۱۲ - چکامه جنگ: شکایت از مهاجرین و پیش آمدهای ایام مهاجرت

نوع بشر سلاله قابیل جابری:

آموخت از نیاش، به جای برادری

جنگ است جنگ، خاک اروپا نهفته است

در زیر یک صحیفه پولاد اخگری

ایتالی و فرانسه و روس و انگلیس

بلغار و ترک و ژرمن و اتریش و هنگری

بس بمب و توپ جای به جا کرده کوه و دشت

ترسم دگر فتد، کره از این مدوری

دریای آهن است نه عنوان رسم جنگ

باران آتش است نه آئین عسگری

ایران در این میانه، نه اندر صف جدال

نی مانده زین مجادله، بی بهره و بری

یک دسته ای ز نخبه ایرانیان شدند

در فکر استفاده، از اوضاع حاضری

در دیده خشم روس و به دل کین انگلیس

در سر هوای یاری آلمان عبقری

رفتیم د برابر دشمن که تا کنیم

ابراز زورمندی و اثبات قادری

امید ما به یاری آلمان و وی نداشت

جز بذل زر، طریق دگر بهر یاوری

بغداد را گرفت و جلو آمد انگلیس

اول به زور جنگ و دوم با مدبری

آمد شمال و مغرب ایران به چنگ روس

ویران نمود سر به سر، از فرط جابری

گشتیم ما مهاجر و بدبخت و دربدر

گردون به ما نمود، نهایت ستمگری

یک سوی تیغ روس، رسیدست تا کرند

با آن رسوم وحشی و آئین بربری

یک سو به خانقین، کشیدست انگلیس

تیغی که دارد، آهنش آب مزوری

چیزی نماند کاین دو، به هم در رسند و ما

هر یک نشان شویم، به صد پاره پیکری

بین دو تیغ پیکر ما اوفتاده است

در سرزمین «قصر» به سختی و مضطری

هر چند کافی است پی رفع این دو تیغ

تنها «نظام السلطنه » با تیغ حیدری

لیک او هم آزمود که دشمن هزارها

از ما فزون تر است اگر نیک بشمری

نی آن که دل بباخت، ولیکن نظر نمود

چنگی به دل نمی زند، اکنون دلاوری

از رزم پس کناره کشی را صلاح دید

بر هر نفر سپس ز مقامات لشکری

اخطار شد که گشته ز هر سو خطر پدید

جد کن که جان خویش ز یک سو بدر بری

آن به که پیش خصم به تسلیم رو نمود

وآنگاه چشم داشت به الطاف داوری

تنها «نظام سلطنه » را این اجازتست

با چند تن ز هیئت ملی و کشوری

تا آن که بر ممالک ترکیه رو کنند

لیک این اجازه نیست همی بهر دیگری

این زشت ماجرا چو به من نیز شد بیان

گشتم ز فرط انده و افسوس بستری

کردم هزار ناله، کشیدم هزار آه

نفرین ببخت کردم و رسم مقدری

کای ناسزا زمانه بی اعتدال دون!

بر ما جفا گذشت ز حد جفاگری

ما را گذاردند، رفیقان نیمه راه

اینگونه در مخافت و گشتند اسپری

بگرفته ششدر غم و افکار مهره وار

در خانه حریف، گرفتار ششدری

از بهر یک تن من، این گنبد فراخ

گشته چو چشم تنگ لئیم از حسد وری

بیچاره من، فلک زده من، شور بخت من

سرگشته حوادث این دهر سرسری

چون من به تیره اختری ای مادر سپهر

دیگر مزای، هست اگر مهر مادری؟

من یک تنه بسم به جهان، گر که لازم است

کامل ترین نمونه یی از تیره اختری!

سوی کدام خاک، توانم پناه برد؟

پشت کدام سنگ، توان گشت سنگری؟

این حکم داد کیست که جمعی همی کنند!

بر دوست پشت، جانب دشمن مجاوری!

این حکم زور زاده شور مدرس است

آن به که بیش از این، ننماید مشاوری

این عنصر کثیف لجوج سیاه فکر

این موذی مدرس علم مزوری

چرکین عمامه، وصله قبا، پاره شب کلاه

اشتر قواره، خیره نگه، چهره قنبری

پاپوش پاره، وصله قبا، ژنده پیرهن

آن هیکل تمام عیار از جلنبری

بر ما شدست این پز مضحک زمامدار

این قائد عبا به سر خاله چادری

بنگر چها کشیدم از او من که باطنش

صد بار بدتر است از این وضع ظاهری

اطراف وی گرفته گروهی برای دخل

چونان که در پرستش گوساله سامری

پس لطمه ها که عاقبت ایران زمین خورد

زین مرد حیله روبهی و کینه اشتری

معلوم نیست بهر چه کرده مسافرت؟

بهر وطن نبوده، قسم بر مهاجری!

تنها نه او خراب، برون آمد از میان

و آنان که کرده اند در این راه رهبری!

دادند هر یک از دگری بهتر امتحان

در اجنبی پرستی و بیگانه پروری!

صندوق های لیره جلو، دوش استران

واندر عقب مهاجر و انصار چرچری

دنبال بارهای زر، از بس دویده اند

آموختند خوب، همه رسم شاطری!

درویش وار رو به بیابان نهاده اند

قومی برای کسب مقام توانگری

زین قوم پولکی، هنر جنگ می نخواه!

هرگز مجو ز جنس مؤنث مذکری؟

یک جنگ کرده اند که شد رو سفید از آن

جنگی که کرده اند، یهودان خیبری

دو روز جنگ بود و دو سال رجعت است

این بد من آنچه دیدم از ایشان بهادری!

آن جنگ هم نه بهر وطن بد نه بهر دین

یا جنگ بهر زر بد و بد جنگ زرگری

آنقدر ما بدیم که این روز بد کم است

بهر جزای ما برس، ای روز بدتری!!

ای آسمان ببار در این مملکت بلای

این قوم را زوال ده، ای چرخ چنبری!

آه مرا نمی نگری، کوری ای سپهر!

نفرین من نمی شنوی، ای فلک کری!

این هم نگفته می نگذارم که بین ما

باشد بسی کسان، هم از این عیب ها بری

آنها همه مهاجر پاکند و صاف قلب

وجدان جمله پاکتر، از پیکر پری

لیکن همه کناره نموده ز کارها

وز دم همه گرفته و مأیوس و قرقری

زینها چو بگذری، همه آنان نموده اند

بهر زر این مهاجرت و این مسافری!

«یعقوب » نام سید رسوای بدسگال

آن کس که من ندیده ام، آدم به آن خری؟

یک مشت لیره دارد و بر کف گرفته است

با آن قیافه و پز منحوس شندری

گوید که منکر عمل کیمیا کجاست؟

اینک مهاجری، عمل کیمیاگری!

این است آن که بهر مدرس کند مدام

در گاه و نابگاه، همی پای منبری

ابله منم که صرف، پی لیلی وطن

رو کرده ام به دشت چو مجنون عامری

هر آنچه می رسد به من از زود باوریست

بس رنجها کشیدم، ازین زود باوری!

یک ابلهی دیگر این؛ کین گه خطر

فکر نجات نیستم از فرط دلخوری

مدح «نظام سلطنه » فرمانده قوا

البته بهتر است ز افسرده خاطری

تاریخ اگرچه زین عمل آرد به من شکست

خواند مرا مدیحه سرا همچو انوری

لیکن به یک جوان چو من صاحب آرزو

چون گفته شد که در خطر از هر سو اندری

از ترس جان خویش، به فرمانده قوا

ناچار گوید، این سخنان دری وری:

ای مظهر کمال و مقامات سنجری

ای مرکز صفات و خیالات نادری!

گرچه ظفر نیافتی اما مظهر است

در جبهه مهین تو، نور مظفری

ایران نمی رود در کف، این ملک جسته است

از چنگ فتنه های مغول و سکندری

جنگ این زمانه، همچو قمار است غم مدار

هر چند باختی تو، در آخر همی بری

خورشید تا غروب نگردد، سحر چنان

سازد جهان مسخر، از انوار اخگری

جانا تو هم فراز سپهری به ملک ما

یعنی تو نیز همسر خورشید خاوری

امروز اگر غروب کنی از وطن چه غم؟

فردا کنی طلوع و به چنگش درآوری

چشم وطن به روی تو، روشن بود کنون

خورشید مائی، ار چه ز خورشید برتری

روز وطن به ما، پس از این روز شب بود

زآن چون گذر کنی تو که خورشید انوری

من خامشم تو خویش بیندیش، این نکوست

اینگونه مردمی بگذاری و بگذری؟

گرچه جسارتست ولی عرض می کنم:

حیف است از توئی که ز یاران شدی بری

هر یک به یک طریق ز سر باز کرده ای

این نیست لایق تو که بر هر سر افسری

سر بوده‌ای همیشه، بر این هیئت و کنون

باید که سرنپیچی از آیین سروری

تو چون سری و هیئت ما چون تن تواند

ای سر کجا روی؟ که تن خود نمی بری؟

باری در این میانه یکی من ز خدمتت

گر مرده ای رها ننمایم مجاوری

زین قصه حال خویش به درگاه حضرتت

خاطرنشان همی کنم و یادآوری

در کشتی ای نشاند، یکی طرفه ناخدای

با خود کبوتری ز پی نیک منظری

کشتی چو شد به مرکز دریا، شروع گشت

توفان و ناخدای شد از ترس لنگری

وآنگاه خیره شد به کبوتر که بایدت

بهر نجات خویش ز کشتی برون بری

بیچاره در زمان، به هوا شد ولیک دید

آبست موج تیره، ز هر سو که بنگری

دید او به هیچ گونه، به ساحل نمی رسد

نی از ره پریدن و نی با شناوری

برگشت از هوا و به کشتی نشست و گفت

با ناخدای این سخن از روی مضطری:

از ساحل آنچنان که بیاورده یی مرا

بایست تا به ساحل دیگر مرا بری

من آن کبوترم، هله در بحر هولناک

ای ناخدا کنون، به خدایم چه بسپری؟

من بر فراز دوش تو، باری گران نیم

آن به مرا چو مردم دیگر نه بنگری

من هم به هر کجا که خودت می روی ببر

خواهی نپیچی ار سر از آئین رهبری

بیهوده نیست گفتم، اگر بر تو ناخدای

بی خود نبود بهر تو کردم کبوتری

یعنی بیا از آینه خاطرم ببر

با دست لطف، گرد و غباری مکدری

خالق نموده یاوریت تا تو هم به خلق

در وقت خود، دریغ نداری ز یاوری

بشنو ز من که نیک تو خواهم، منه ز دست

آئین بنده داری و دستور سروری

اینهم بدان که این سخنان بهر رشوه نیست

در حق من مباد که این ظن بد بری؟

«قاآنی »ام نه من که زخم خامه بهر آز

نی چامه ساز، بهر درم همچو عنصری

حاشا گمان مدار که من کرده ام شعار

لاشه خوری طریقتم، از راه شاعری

هر چند لاشه خور نیم، اما مهاجرم

صد بار لاشه به، ز حقوق مهاجری!

آن به که حرف آخر خود را بگویمت

شاید اثر کند به تو این حرف آخری:

من تازه شاعرم، سخن اینسان سروده ام

وای ار که کهنه کار شوم در سخنوری؟

حیف است این قریحه زیبا بیوفتد

در چنگ روزگار سیاه سلندری!

شاید همین قریحه، در آینده آورد

الواح به ز گفته سعدی و انوری

(عشقی) تو خویش، همسر دیگر کسان مکن

نی دیگران کنند، همی با تو همسری

شمارهٔ ۱۳ - استاد عشق

عاشقی را شرط تنها ناله و فریاد نیست

تا کسی از جان شیرین نگذرد فرهاد نیست

تا نشد رسوای عالم کس نشد استاد عشق

نیم رسوا عاشق، اندر فن خود استاد نیست

ای دل از حال من و بلبل چه می‌پرسی برو

ما دو تن شوریده را کاری به جز فریاد نیست

به به از این مجلس ملی و آزادی فکر

من چه بنویسم قلم در دست کس آزاد نیست

رأی من اینست کاندید از برای انتخاب

اندرین دوره مناسب‌تر کس از شداد نیست

حرف‌های تازه را فرعون هم ناگفته بود

بلکه از چنگیز هم تاریخ را در یاد نیست

ای خدا این مهر استبداد را ویران نما

گرچه در سرتاسرش یک گوشه‌ای آباد نیست

گر که جمهوری است این اوضاع برگیر و به بند

هیچ آزادی طلب بر ضد استبداد نیست

قلب (عشقی) بین که چون سرتاسر ایران‌زمین

از جفای گلرخان یک گوشه‌اش آباد نیست

شمارهٔ ۱۴ - آیین خودخواهی

جهان را دائما این رسم و این آیین نمی‌ماند

اگر چندی چنین ماندست، بیش از این نمی‌ماند

به چندین سال عمر، این نکته را هر سال سنجیدی

که آن اوضاع دی، در فصل فروردین نمی‌ماند

همان گونه که آن اوضاع دیروزی نماند امروز

به فردا نیز این اوضاع امروزین نمی‌ماند

ببین امروز مردم را، به خون یکدگر تشنه

که دیری نگذرد، کاین عادت دیرین نمی‌ماند

بباید روزگار صافی و صلح و صفا روزی

به جان دوستان آن روز، دیگر کین نمی‌ماند

همانا خوی حیوانی‌ست، این «آیین خودخواهی»

اگر انسان شوند این خلق، این آیین نمی‌ماند

مگو یاسین بود، در گوش این خلق خر، آوازم

که گر آدم شوند، از اصل این یاسین نمی‌ماند

تو در این خلق عامی، عارفی گر زانکه اینان را

تمیزی شد حنایت، نزد کس رنگین نمی‌ماند

شمارهٔ ۱۵ - بی اعتنائی به فلک

در هفت آسمانم الا یک ستاره نیست

نامی ز من به پرسنل این اداره نیست

بی اعتنا به هیئت کابینه فلک

گردیده‌ام، که پارتی‌ام یک ستاره نیست

بر بی شمار مِهر فلک، پشت پا زدم

خصم چو من فلک زده‌ای را شماره نیست!

عار آیدم من ار به فلک اعتنا کنم

از من به چرخ، جز به حقارت نظاره نیست

کشتی ما فتاده به گرداب، ای خدا!

یک ناخدا که تا بردش بر کناره نیست!

بیچاره نیستم من و در فکر چاره‌ام

بیچاره آن کسیست که در فکر چاره نیست

من طفل انقلابم و جز در دهان من

پستان خون دایه این گاهواره نیست

ای گول شیخ خورده، قضا و قدر مطیع

بر طاق و جفت و خوب و بد استخاره نیست

احوال من نموده دل سنگ خاره آب

آخر دل تو سنگتر از سنگ خاره نیست؟

من عاشقم، گواه من این قلب چاک چاک

در دست من، جز این سند پاره پاره نیست

شمارهٔ ۱۶ - ملت مغلوب

شب به سرم نوبه تاخت، روز تب آمد

هر چه در این روزگار روز و شب آمد

رفته ام از دست، دسته دسته بس امسال

دست طبیبم به روی نبض تب آمد

هر چه به من می رسد، ز دست زبانست

جان من از دست این زبان به لب آمد

کس ز عزیزان، عیادتم ننماید

نوبه و تب زنده باد، روز و شب آمد

هیچ تعجب ز بی وفائی دنیا

می ننما ای که دائمت عجب آمد

بی سببت کرد عزیز بی سببت خوار

بی سببی رفت، آنچه بی سبب آمد

ملت مغلوب حق ندارد هرگز:

حق طلبد، زآنکه «حق لمن غلب » آمد

شمارهٔ ۱۷ - عشوه سازی

بتا، نظام، دگر ناز و عشوه سازی نیست

که این معامله سربازی است، بازی نیست!

مکن مداخله در این کار مملکت ای شیخ

که این مباحثه غسل بی نمازی نیست

کلاه خویش نما قاضی: این همه قاضی:

چه لازم است، که اندر خزانه غازی نیست!

فریب مهر مخور، ای عروس! کاین داماد:

به جز پی به کف آوردن جهازی نیست؟

اگر به فکر خرابی خانه شد مهمان

وظیفه تو دگر، میهمان نوازی نیست!

خود این فضاحت اعمال روز عاشورا

قسم به ذات خدا جزء دین تازی نیست؟!

تو نعش دشمن دین آر، مردی ار، ورنه

تو خویش نعشی، حاجت به نعش سازی نیست!!

زیاد از آنچه ببایست، گفتم و دائم

که جز ضرر، ثمری زین زبان درازی نیست

سرم ز سر زبانم، فراز دار رود

خوشم که بهتر از این، هیچ سرفرازی نیست

تو چون سیاست، بازیچه، کار دل «عشقی »:

مگیر، ز آنکه دگر عشق، بچه بازی نیست!

شمارهٔ ۱۸ - شب وصال

امشب آماده یار و بزم و شرابست

گو که همین امشبم ز عمر حسابست

هر شبم از هجر، آب دیده روان بود

امشبم از شوق وصل، دیده پرآبست

لب به لب میگسارش نازده مستم

آنچه زیادست این میانه شرابست

نقش گل سرخ بر حباب چراغست

خوبی این منظر نکو ز دو بابست:

روی فروزان یار و گونه سرخش

حقه آن سرخ گل، به روی حبابست

عمر پر از یادگار جور به جور است

عشق فقط یادگار عهد شبابست

بیست و دو سالست، تند می روی ای عمر!

اندکی امشب تأمل این چه شتابست؟

روز خراب من، از خرابی بختم:

نیست: که از اصل، روزگار خرابست!

شمارهٔ ۱۹ - پریشانی ایران

ای دوست ببین بی‌سر و سامانی ایران

بدبختی ایران و پریشانی ایران

از قبر برون آی و ببین ذلت ما را

این ذلت ایرانی و ویرانی ایران

آوخ که لحد، جای تو شد تا به قیامت!

رفتی و ندیدی تو پریشانی ایران:

از وضع کنونی و ز بدبختی ملت

زین فقر و پریشانی و ویرانی ایران

گردیده جهان تیره و گشته‌ست دلم تنگ

گویی که شدم حبسی و زندانی ایران

بگرفته دلم سخت ز اوضاع کنونی

بیچارگی و محنت و حیرانی ایران

(عشقی) بود ار نوحه‌گر امروز عجب نیست

خون می‌چکد از دیدهٔ ایرانی ایران

شمارهٔ ۲۰ - رخساره پاک

من چو یک غنچه بشکفته گریبان چاکم

گر چو گل باشم، در چشم خسان خاشاکم

داده فتوای به ناپاکی من مفتی شهر

کز چه بر ساحت پاکیزه دین هتاکم

شکر یزدان که خود این عیب نکردند مرا

که بر دیده ناپاک کسان ناپاکم

گر در آئینه ناپاک ببینی، رخ پاک

نقص رخ نیست، چنین حکم کند ادراکم

باری آرای حکیمانه خود را همه گاه

فاش می گویم و یک ذره نباشد باکم

منکرم من که جهانی به جز این بازآید

چه کنم درک نموده است چنین ادراکم

قصه آدم و حوای، دروغ است، دروغ

نسل میمونم و افسانه بود از خاکم

کاش همچون پدران لخت به جنگل بودم

که نه خود غصه مسکن بد و نی پوشاکم

من همان دانه بی قیمت و قدرم که روم

در دل خاک درون، تا که بر آید تاکم

دلبرا هیچ کس از پاکی من نشناسد

توشناسی که بر عشق تو چون بی باکم

آتش مهر تو بگداخته قلبم زآن روی

تا که مهرت بنشیند، به دل چون لاکم

نقش مهر تو چه لازم، که به قلبم باشد

از ازل مهر تو کنده است به دل حکاکم

نه گمان دار پس از مردنم از من برهی

باد هر روزه فشاند به قدومت خاکم

شمارهٔ ۲۱ - استقبال از منوچهری

دلم ای دوست تو دانی که هوای تو کند

لب من خدمت خاک کف پای تو کند

رایگان مشک‌فروشی نکند هیچ کسی

ور کند هیچ کسی زلف دوتای تو کند

چه دعا کردی جانا؟ که چنین خوب شدی؟

تا چو تو چاکر تو، نیز دعای تو کند

دل من در قفس عشق، هوای تو کند

چشم من، آرزوی خدمت پای تو کند

بین درین شهر، کسی مشک‌فروشی نکند

گر کند شانه به زلفان دوتای تو کند

قدرت عشق ببین، ای بت شیرین‌گفتار!

شیخ در موقع تسبیح، دعای تو کند

دوش با ساغر می درد دل خود گفتم

گفت وصلش به جهان، نیز دوای تو کند

گفتمش خرمن هستی من، آتش بگرفت

گفت تن ده به بلا، چون که خدای تو کند

گفتمش صبر چه حاصل؟ که رفیقان بروند

گفت اینست، ولی کار وفای تو کند

گفتمش گریه عاشق، نکند هیچ اثر

گفت لیکن سخن عشق دعای تو کند

«چه دعا کردی جانا که چنین خوب شدی؟»

دل عشقی چه کند؟ گر که هوای تو کند

شمارهٔ ۲۲ - در لباس دین

ای صدرنشینان که همه مصدر دینید

«صدر» ار ز میان رفت، شما صدر نشینید

امروز نشینید و بر این مسند و فرداست:

کز ذیل گرفته، همه با صدر قرینید

عمر این دو سه روز است که هر روز به آن روز

گوئید نه عمر است، و پی روز پسینید

سنجید که عمر این دو سه روز است: ولی کی

آن روز، کز آن بعد «دگرروز» نبینید

ای زمره انگشت نما گشته به تقوی

در حلقه مردان خدا، همچو نگینید

امروز که بنشسته بصدرید به دنیا

فرداست که در صفحه «فردوس برینید!»

ای رتبه شما راست به دنیا و به عقبی

زیرا که شما حافظ این دین مبینید

از پرتو دین هر دو جهانست شما را

دین گر ز میان رفت نه آنید و نه اینید

بنشسته همی دشمن آئین به کمینتان

پرسم ز شما هیچ شما هم به کمینید؟

من مردم (عشقم) ز چه رو غمخور دینم؟

این غصه شماراست شما حافظ دینید؟!

شمارهٔ ۲۳ - دزد پاتختی

هزار بار مرا، مرگ به از این سختی است

برای مردم بدبخت، مرگ خوشبختی است!

گذشت عمر به جان کندن، ای خدا مردم!

ز دست این همه جان کندن، این چه جان سختی است؟

رسید جان به لبم، هر چه دست و پا کردم

برون نشد دگر، این منتهای بدبختی است!

رجال ما همه دزدند و دزد بدنام است

که دزد گردنه، بدنام دزد پاتختی است

رجال صالح ما، این رجال خنثی‌اند!

که از رجال دگر، امتیازشان لختی است

زنان کشور ما زنده‌اند و در کفنند

که این اصول سیه‌بختی، از سیه‌رختی است!

بمیر «عشقی » ار آسایش آرزو داری

که هر که مرد، شد آسوده، زنده در سختی است

شمارهٔ ۲۴ - دفاع از زرتشت

ای دختران ترک! خدا را، حیا کنید

باری در این معامله، شرم از خدا کنید!

یا رخ نهان کنید که دل نابرید یا

با عاشقان دلشده کمتر جفا کنید

یا وعده نادهید که با ما وفا کنید

یا برقرار وعده، خودتان وفا کنید

یغما نموده اید دل و دین ما بلی

کی عادت قدیمی خود رها کنید؟

ترک ختا همیشه به یغما به نام بود

یک چندهم رواست که ترک خطا کنید

جائی کشید کار ز یغما که این زمان

یغمای شت، پیمبر پیشین ما کنید؟

زرتشت دل نبود که آن را توان ربود!

حاشا قیاس دل، ز چه با انبیا کنید؟

زرتشت بردنی نبود، این طمع چه سود؟

تنها همان، ببردن دل اکتفا کنید!

امروز قصد بردن پیغمبران، کنید:

فردا بعید نیست که قصد خدا کنید!

شمارهٔ ۲۵ - زبان سرخ

مگو که غنچه چرا چاکچاک و دل خون است؟

که این نمایشی از زخم قلب مجنون است!

نمونه دل آزادگان بود: گل سرخ

چو این «کلیشه » اوراق سرخ دل خون است

زبان عشقی شاگرد انقلاب است این

زبان سرخ زبان نیست بیرق خون است

شمارهٔ ۲۶ - جایزه (پری)

دلبرا! ای که ترا طبع سخن‌پرور من!

مهربان کرد که دستی بکشی بر سر من

سکه ای را که (پری) لطف نمودی برسید

ای پری روی و پری خوی و پری پیکر من

تو خودت نیز پری هستی و بهتر، زیرا

عوض این پری آن به که خودآئی بر من

از پری بودنت آنقدر به من معلومست

که مرا بینی و خود غائبی از منظر من

گرچه من سایه تو نیز ندیدم لیکن،

باز هم کم نشود، سایه تو از سر من

شمارهٔ ۲۷ - خنده شاعر

من که خندم، نه بر اوضاع کنون می‌خندم

من بدین گنبد بی‌سقف و ستون می‌خندم

تو به فرمانده اوضاع کنون می‌خندی

من به فرماندهی کن فیکون می‌خندم

همه کس بر بشر بوقلمونی خندد

من به حزب فلک بوقلمون می‌خندم

خلق خندند به هر آبله‌رخساری و، من:

به رخ این فلک آبله‌گون می‌خندم

هرکس ایدون، به جنون من مجنون خندد

من بر آن کس که بخندد به جنون می‌خندم

آنچه بایست: به تاریخ گذشته خندم

کرده‌ام خنده، بر آینده کنون می‌خندم

هرکه چون من ثمر علم فلاکت دیدی:

مردی از گریه، من دلشده خون می‌خندم

بعد از این من زنم از علم و فنون دم، حاشا!

من به هرچه بتر علم و فنون می‌خندم!

شمارهٔ ۲۸ - عشق وطن

خاکم به سر، ز غصه به سر، خاک اگر کنم

خاک وطن که رفت، چه خاکی به سر کنم؟

آوخ کلاه نیست وطن تا که از سرم

برداشتند، فکر کلاهی دگر کنم

مرد آن بود که این کلهش بر سر است و، من:

نامردم ار به بی کله، آنی بسر کنم

من آن نیم که یکسره تدبیر مملکت

تسلیم هرزه گرد قضا و قدر کنم

زیر و زبر اگر نکنی خاک خصم ما

ای چرخ! زیر و روی تو، زیر و زبر کنم

جائیست آرزوی من، ار من به آن رسم

از روی نعش لشکر دشمن گذر کنم

هر آنچه می کنی؟ بکن ای دشمن قوی!

من نیز اگر قوی شدم از تو بتر کنم!!

من آن نیم به مرگ طبیعی شوم هلاک

وین کاسه خون به بستر راحت هدر کنم

معشوق «عشقی » ای وطن، ای مهد عشق پاک!

ای آن که ذکر عشق تو شام و سحر کنم:

«عشقت نه سرسری است که از سر به در شود»

«مهرت نه عارضیست که جای دگر کنم »

«عشق تو در وجودم و مهر تو در دلم »

«با شیر اندرون شد و با جان به در کنم »

شمارهٔ ۲۹ - عشق و جنون

یاران عبث نصیحت بی‌حاصلم کنید

دیوانه‌ام من عقل ندارم ولم کنید

ممنونِ این نَصایِحم اما من آنچنان

دیوانه‌ای نیم که شما عاقلم کنید

مجنونم آنچنان که مجانین ز من رمند

وای ار به مجلسِ عُقَلا داخلم کنید

من مُطَّلِع نِیَم که چه با من نموده عشق؟

خوب است این قضیه، سوال از دلم کنید

یک ذره غیر عشق و جنون، ننگرید هیچ

در من اگر که تجزیه آب و گلم کنید

کم طعنه‌ام زنید که غرقی به بحرِ بُهت؟

مَردید اگر؟ هدایت بر ساحلم کنید!

شمارهٔ ۳۰ - گل مولا

ای که هر خواسته دل، ز فلک می‌خواهی

آنقدر راضی‌ای از خود که کتک می‌خواهی

من به جز تنبلی این را، چه بنامم؟ که تو، هی:

خفته هرروزه و روزی ز فلک می‌خواهی

ای که هرروزه حوالات تو در بانک خداست!

به خدایی خداوند که چک می‌خواهی!

ای که دست تو دراز است، پی آز به خلق!

چه کمک کرده‌ای آخر؟ که کمک می‌خواهی!

من چه باید بکنم؟ گر که تو درویشی، باش

به درک هر چه تو از هفت ترک می‌خواهی!

نان همه از قِبَلِ نیروی بازو خواهند

نان تو از رشته و بوق و دگنک می‌خواهی!

کلک است این همه! در بیستمین قرن برو!

تازه‌کارا، تو چه زین کهنه‌کلک می‌خواهی؟

شمارهٔ ۳۱ - ماه دندان‌طلا

هر مراد و آرزویی، کاندرون قلب ماست

دارویش اندر دهان آن مه دندان‌طلاست

من مریض عشقم ای جانان و با جان طالبم

آن لب و دندان که بر هر درد بی‌درمان دواست

بوالعجب انگشتری تشکیل دادست آن دهان

حلقه‌اش یاقوت سرخ است و نگیندانش طلاست

کیمیاگر در تلاقی هرچه را سازد طلا

پس لب این ماه بی‌تردید و شبهت کیمیاست

برکشیده چشم ترکش، تیغ ابرو در «فرونت»

این کماندان صفش مژگان و فرمانش بلاست

آسمان در پیشگاه ماه من، ماه تو چیست

ماه ما از هرچه پنداری به از ماه شماست

ماه ما اندر صف خوبان صاحب منصب است

ماه تو در رتبه‌اش تا بینی استاره‌هاست

ماه تو اندر پناه جذبه استاره‌ای‌ست

چاره استاره‌هایش شانه‌های ماه ماست

ماه تو رخشان ز خورشیدست و ماه ما ز خویش

نسبت ماه من و تو، نسبت خلق و خداست

ای صبا با او بگو این بیت خواجه گفته است

گر بخواهی حرمت خواجه به جای آری به جاست:

«عزم دیدار تو دارد جان بر لب آمده

بازگردد یا برآید» گو چه فرمان شماست؟

غیر (عشقی) مقصد ما از وصالت هیچ نیست

هرکه جز این حدس، حدسی می‌زند حدسش خطاست

شمارهٔ ۳۲ - شراب مرگ

بدان سرم که شکایت ز روزگار کنم

گرفته اشک ره دیده‌ام، چه کار کنم؟

بدین مشقت الا، زندگی نمی‌ارزد

که من ز مرگ، همه عمر را فرار کنم

به جامی از می چرخ است مستی ای ساقی

گرم که مست کنی، هستیم نثار کنم

شراب مرگ خورم بر سلامتی وطن

به جاست گر که بدین مستی افتخار کنم

چنان در آرزوی درک نیستی هستم

که گر اجل بکند همت، انتحار کنم

ز پیش آن که، اجل هستیم فدا سازد

چرا نه هستی خود را، فدای یار کنم

ز بس که صدمه هشیاری، از جهان دیدم

بدان شدم که دگر، مستی اختیار کنم

جنون که بر همه ننگ است، من به محضر دوست

قسم به عشق، بدین ننگ افتخار کنم

من این جنون چه کنم؟ یافتم ز پرتو عقل

چو فرط عقل جنون است من چه کار کنم؟

بگو به شیخ مکن عیبم این جنون عقل است

ترا نداده خدا عقل من چه کار کنم؟!

شمارهٔ ۳۳ - یکرنگی

با هر محیط، خویش، نه هم‌رنگ می‌کنم

نی لحن خود، رهین هر آهنگ می‌کنم

مانم که تا بگردد هم‌رنگ من محیط

آنگه ببین چه سان همه را رنگ می‌کنم

تا روز خوش گشاید: آغوش خود به من

در روز سخت، عرصه به خود تنگ می‌کنم

از نقش طبع خویش، در این مملکت ز نو

تجدید عهد نقشه ارژنگ می‌کنم

با مدعی بگوی به تعقیب من میای

من خود نگشته خسته، ترا لنگ می‌کنم

تیر و کمان، زبان و سخن گو به خصم من:

این تیر و این کمان بودم، جنگ می‌کنم

نامد به چنگ من، ز وطن غیر موی خویش

پس موی و روز مویه او چنگ می‌کنم

دیوانه «عشقی» است نه «مجنون» من این سخن

اثبات با ادله و فرهنگ می‌کنم

مجنون ز روی عقل همی گفت دلبر است:

لیلی و دل به طره‌اش آونگ می‌کنم

مجنون منم که عشق وطن دارم و فغان

از عشق آب و خاک گل و سنگ می‌کنم

شمارهٔ ۳۴ - افطار عشق

دیده معطوف دهان غنچه دلدار کردم

روزه‌دار عشق بودم، من به هیچ افطار کردم

روبه‌رو کردم گل روی تو، با گل در گلستان

پیش چشم مردم گلزار، گل را خار کردم

شمع را گفتم تو را عیب، این که رازت بر زبان است

از خجالت آب شد او، تا من این اظهار کردم

مثنویات

شمارهٔ ۱ - آرزوی دل : مرا گر به جاوید؟ عمری دهند

شمارهٔ ۲ - ابله ترین حیوانات : «بوآلو»، شاعر گویای مغرب

شمارهٔ ۳ - تأثیر سخن : شنیدم نویسنده ای در قدیم

شمارهٔ ۴ - در صفحه غرب : بهارا به پاییز ما، دیده دوز

شمارهٔ ۵ - در بزرگداشت فردوسی : این شنیدستم که عیسی، مرده‌ای را زنده کرد

شمارهٔ ۶ - در ذم ناصر ندامانی : آنکو نموده است: استیضاح از جهان

شمارهٔ ۷ - گلهای پژمرده : خری از گلستان باغی گذشت

شمارهٔ ۸ - نطق لرد معروف! : به لندن کرد نطقی، لرد معروف

شمارهٔ ۹ - در نکوهش نوع بشر : به پندار دانای مغرب‌زمین

شمارهٔ ۱۰ - نامه منظوم : مرحبا ای (کوهی) نیکو نهاد

شمارهٔ ۱۱ - در هجو ضیاء الواعظین : چراغ الذاکرین، آن مرد جیغو

شمارهٔ ۱۲ - ملت فروش : یکی را ز تن، جامه در دزدگاه

شمارهٔ ۱ - آرزوی دل

مرا گر به جاوید؟ عمری دهند

سپس بر سرم، تاج شاهی نهند

همانا شود، ز آن من کشوری

در آید به فرمان من لشکری

یکی تخت زر، زیر پایم نهند

به نیکوترین قصر، جایم دهند

دو صد دختر مهوش گلعذار

بگردند دائم مرا در کنار

به عشرت گذارند، ایام من

بنوشند بس باده بر نام من

همین گونه ام با همین دستگاه

گذارند و بس بگذرد سال و ماه

همه مردم صاحب بخت و جاه

به حسرت نمایند بر من نگاه

کسی گر بگوید، در آن گیر و دار

به من: کای بهین طالع بخت یار؟!

تو کانقدر عیش و خوشی دیده ای

سزد گر جهان را پسندیده ای

بدو گویم ایدر خوشی چیست؟ هیچ

خوشی چیست جز ناخوشی، نیست هیچ

همین این همه برگ و ساز و طرب

که بوده مرا دائما روز و شب

همین بارگاه و همین اقتدار

همین وضع پاینده استوار

همین کامیابی هر روز و شب

همین روز و شب، بانگ عیش و طرب

نیرزد به آن دم، که دل آرزو

به چیزی نمود و نشد، زآن او!

شمارهٔ ۲ - ابله ترین حیوانات

«بوآلو»، شاعر گویای مغرب

حکیم بخرد دانای مغرب

در این نکته چه خوش گفت این سخن را

که بس خوش آمد از این نکته من را:

که اندر چارپایان چرایی

و یا ماهی و مرغان هوایی

ز هر تیره گروه نسل حیوان

ندیدم ابلهی مانند انسان

شمارهٔ ۳ - تأثیر سخن

شنیدم نویسنده ای در قدیم

نویسنده پاک رأی و حکیم

گزیده یکی چامه، انشا نمود

شه عصر از آن نامه رسوا نمود

گرفت آن هجانامه، آنسان رواج

که شه را درون شد، به سر بیم تاج

بفرمود کآن نامه ها سوختند

لب آن نویسنده را دوختند

بر شه بسی نامه، آتش زدند

بدش آتش قهر، آبش زدند

قضا را در آن دم، یکی تند باد

به دامان شه، مشتی آتش نهاد

شه از آن بلا، راه رفتن گرفت

ولیکن یکی میخش، دامن گرفت

مر آن شاه را میخ، بر تخت دوخت

نگهداشت تا آن که، بر تخت سوخت

سراپرده و تخت شه هر چه بود

گرفت آتش و زور آتش فزود

به ده ثانیه یکسر، آن بارگاه

بیفتاد در چنگ آتش چو شاه

به فکر شه آنگه نبد هیچ کس

تمامی به فکر خود از پیش و پس

کس از خویش، بر شه نپرداختی

در آن دم کسی شاه نشناختی

بر مردم آن روز سخت و سیاه

همه گونه بد فکر، جز فکر شاه

زبانه کشان آتش، از قول شاه

چنین ز آن نویسنده بد عذرخواه:

که گر نامه های تو افروختم

به جبرانش این بس، که خود سوختم

اگر دوختم من، لبانت به سیخ

کنون دوختم، جان خود را به میخ!

نویسنده بر هر که، آهش گرفت

شه ار بود بر تخت، آتش گرفت

شمارهٔ ۴ - در صفحه غرب

بهارا به پاییز ما، دیده دوز

ز کلک تموزین دی، وی بسوز

ملک را ز ما نیز این نکته گوی:

که پیش آمده ملک نبود نکوی!

شها! صفحهٔ غرب؛ اقلیم تو

بیندیش زانگه که افتد گرو

به پاداش این جمله باد گران

که آورده این سان ز ری بس خزان

رخ ما شده زرد: زین باد زرد

ازین باد شد، خاک، ما را به سر

خود این ملک غربت، به زر می‌برند

ز کشورفروشان دون می‌خرند

هوا تیره گردید در این محال

ز باد جنوب و ز باد شمال

بلند است ابر ره، از هر کنار

هم اندر یمین و هم اندر یسار

سویی رعد پلتیک، در غرش است

هم از سوی دیگر ز زر بارش است

اهالی همه خواب و غفلت‌زده

خمار زرین باده در میکده

ز باران بیگانه، آغشته‌اند

همه پیرو اجنبی گشته‌اند

یکی بنده بند: روسان شده

دگر پای بند: پروسان شده!

نهان گشته خورشید خاور نشان

در این گیر و دار، از زمین و زمان

نشان‌های خود، جمله برداشتند

سپس آن بیگانه بگذاشتند

همی دانم ای شاه شمس شموس

بباید زمانی که روس و پروس:

به رسم نبرد، فتنه برپا کنند

مر این سو زمین را اروپا کنند

سپس تیر و توپ و خدنگ و تفنگ

بپاشند هر سو، بر آیین جنگ

بسی قتل و غارت نمایند بر

مر آن مردمی را که دارند زر

سپس خویشتن هیچ نی باختند

شهیدان شهوت، بسی ساختند

در این ره کجا، کشته بنهاده‌اند؟

ز ایرانیان بود، ار داده‌اند!

کجا رزمگه خاک، از آن شده؟

خراب ار شده، ملک ایران شده!

اگر اقتدار است، آنان برند

وگر افتخار است، ایشان برند

فقط پس، هوس، دونی و گمرهی

بماند بر ایرانیان تهی!

بود تیره ما را، افق آنچنان

که مر عاجز است، از بیانش زبان!

شهنشه خود این، گر تماشا کند

شهنشاهی خویش، حاشا کند

(ملک احمدی) نامدار جهان

ز تو ننگ باشد، شهی این چنان!

ترا گیتی ای شاه، خوش آفرید

ولی این شهی، زشت بهرت گزید

نشایسته تو شاه ایران شدی

نگهبان این ملک ویران شدی!

ایا خسرو کشور پاک جم

ترا کشوری، بایدا چون ارم

نه این خاور دوزخی مردمان

که تاریخشان باید این داستان

خلاصه چنین گشته بد، بخت ما

کنون چاره کار، هان شود بخت ما

گر از من بپرسد، کسی بی‌درنگ

نگر گویم ار گویمش: چاره جنگ

کنون چارهٔ ما، به جز جنگ نیست

چه روی سیاهی، دگر رنگ نیست

همه ما که بایست کشته شویم

به دست دو دسته، دو دسته شویم

مرا این ملک را، ای شها رزمگه!

نبایستی آخر، نمودن نگه؟

چه بهتر که از بهر ایران زمین

به پا گردد این داستان این چنین

همی گر بجنگم، به خود این زمان

ببایستی اول، شهریار از میان

یکی بیرق شیر و خورشید نر

بباید شدن هادی ما نه زر

ولیکن کنون، جمله زر دیده‌اند

پسندیدهٔ وی، پسندیده‌اند

ایا غربیان مبارک‌نژاد!

شما را چرا شوم گشته نهاد؟

گر ایران زمین است این مرز و بوم

ز چه دست روس و پروسند عموم

ایا دیو دینان دون دغل!

شما را چه در سر بود زین عمل؟

هم از سایهٔ شوکت شهریار

بر آرمتان ای نابه‌کاران دمار!

مرا نیز باشد بیانی چو سام

به عنوان وی، بس سپاه کلام

به میدان کاغذ چه کلکم نهم

(مانور) سپاه خود آنگه دهم

شما ای سران سپه ساز خصم!

مر این نیست بستوده آیین و رسم

ایا بنده گیران خود زر خرید

قلم برکشیدم، علم درکشید

کجا می‌گذارند که بلوا کنید

سپس غارت ملک دارا کنید

من آن رزمخواه جبلی منم

همان عشقی جنگ ملی منم

بود مار بر سنگ و سنگم به چنگ

بسی ننگ باشد کنونم درنگ

ولی ار خود آنم، کنم بندگی

به بیگانگان، ننگم است زندگی!

الا ای شه! اقلیمت ایران زمین:

بپرورده دشمن بسی در کمین

وطن گشته بی‌کس از این ناکسان

که باشد عیان هر کجا چون خسان!

چو نیکو مرا خامه‌ام این نوشت:

که بیگانه به، از خود بدسرشت!

شها اندرین نامه چاکر نیم

ترا بنده پاک است منکر نیم

همه مر بر این ریشه‌اند و بطون

ولی اهرمن‌پیشه باشند چون

همه: شیوهٔ شهرتی، چیده‌اند!

مر آیین «عشقی» نه بگزیده‌اند

شمارهٔ ۵ - در بزرگداشت فردوسی

این شنیدستم که عیسی، مرده‌ای را زنده کرد

مرده‌ای را زنده کرد و نامِ خود پاینده کرد

نیم گیتی شد مُسَخَّر از طریقِ دینِ او

شد جهان آیینه‌دار چهرهٔ آیین او

هر دو فرسخ یک کلیسایی به پا بر نام او

گشت تاریخ همه تاریخ‌ها ایام او

وقف شد یکشنبه‌ها از بهر نام نیک او

روز و شب ناقوس‌ها، گویندهٔ تبریک او

الغرض در مردم از سیبری تا آمریک

دائما تعظیم و تکریم است بر آن نام نیک

گر حکیمی مرده‌ای را زنده سازد اینچنین

بهر او تکریم و تعظیم است در روی زمین

بهر فردوسی چه باید کرد؟ کو از کار خویش

یعنی از نیروی طبع و معجز گفتار خویش:

مرده فرزندانِ چندین قرنِ ایران زنده کرد

از لب آموی تا دریای عمان زنده کرد

شمارهٔ ۶ - در ذم ناصر ندامانی

آنکو نموده است: استیضاح از جهان

اکنون ز وی کنند، ستیضاح ابلهان

گویند از چه ناصرالاسلام این همه؟

. . . حبیب می کند انگشتی در دهان

پاسخ دهد ز حالت امروز مملکت

حیرت زده همی نهم انگشت بر زبان

گویند از چه روست که همواره خفته او

پشت حبیب ز اول شب تا سحرگهان

گویند مگر تو این نشنیدی که در وطن

جنگ است، گشته ام عقب سنگری نهان

گویند رسم جنگ ندانی، چه می کنی؟

گوید که داده اند نشانم نظامیان

بنگر چگونه ز آتش ظالم درازکش

بنموده بس که، مهر زنم تیر بر نشان

گویند عقب نشست کماندان ز سنگرش

تو زان خود چگونه، نجنبیده تا به هان

گوید که من به سنگر خود، پشت چون کنم؟

ترسم که از عقب بخورم تیر ناگهان!

گویند هیچ تا بکنون تیر خورده ای؟

گوید چرا چرا دو هزاران تا به هان

گه تیر می زنیم و گهی تیر می خوریم

گه پشتمان به زین و گهی زین به پشتمان

باشم وکیل و (ناصرالاسلام) ملتم

کافر شود هر آن که، برد بد به من گمان

(عشقی) اگر تو مرد مسلمان و مؤمنی

بر صحت حمل کن، همه اعمال مؤمنان

شمارهٔ ۷ - گلهای پژمرده

خری از گلستان باغی گذشت

بسی گل به ره دیده، وقعی نهشت

نسنجید کآن جلوه گل، ز چیست؟

نفهمید فریاد بلبل ز کیست؟

رسید او به جائی که ره تنگ بود

بسی شاخه، در راه آونگ بود

طبیعی است بر جسم آن شاخسار

بدانسان که گل بود، بد نیز خار

سر خر در آن شاخه ها گیر کرد

بسی سر برآورد و سر زیر کرد

سر و روی وی، اندر آن شاخسار

بیازرد و گلگون شد از زخم خار

بیا بنگر، اینک خر بی تمیز

که وقعی نمی هشت بر هیچ چیز

هر آن خار بر گردنش می نواخت

بر آن خیره می گشت تا می شناخت

مدام از دم آن، حذر می نمود

بر آن عاجزانه، نظر می نمود

چو بر خر ز گل هیچ زحمت نبود

نمی دید گل، نیز دارد وجود!

سرودم از این ره، من این داستان

که بینم در این کشور باستان:

رجال خیانتگر آنسان خرند!

که بر اهل فضل و هنر ننگرند

ز آزار هر کس، حذر می کنند

بر او با تواضع نظر می کنند!

وزین روی: جمعی تبه کارها

هیاهوچیان ملت آزارها:

در این دوره: هر یک مقرب شدند

همه صاحب کار و منصب شدند

ولی همچو گل هر که خوشرنگ و بوست

به صورت نکوی و به سیرت نکوست:

حکیم و سخندان و عالم بود:

گناهش همین بس که سالم بود

به او می ندارند، هرگز نظر

بدین جرم، کورا نباشد ضرر!

شمارهٔ ۸ - نطق لرد معروف!

به لندن کرد نطقی، لرد معروف

کزو یک ملتی، گردیده مشعوف

برای موطن جمشید و سیروس

خورد آن ناطق مشهور افسوس؟!!

چنان می‌سوزدش دل، آن یگانه!

که صاحب‌خانه‌ای از بهر خانه

گهی با روس بندد عهد و پیمان

به قصد این که گیرد، خاک ایران:

کند اشغال از بوشهر تا رشت

بگیرد کوه و صحرا و در و دشت

وزیری را کند تطمیع و تهدید

امیری را کند از شهر تبعید

برد خدام ملت را اسیری

کند از خائنین، دستگیری

گهی چون بی‌وفایانش همی خواند

گهی از جنس ایرانی سخن راند

گهی گسترده، خوانِ نعمت از زر

که ایران را، زند آذر در آذر

بگیرد خائنین را، او در آغوش:

که ملک جم شود ناامن و مغشوش

صلاح این طور می‌داند که ایران

شود مستملکاتی ز انگلستان!

ولی خفته است در ایران بسی شیر

کجا گردن نهند، در زیر زنجیر

ز صفاری ز سلجوقی و دیلم

نگویم ز «آل بویه» بیش یا کم

شه اسماعیل و شه طهماسب دیده

چو شه عباس، مردی پروریده

اگر سام و نریمان، شد فسانه

ز «نادر» کی توان جستن بهانه!

که ایران شیر نر، بسیار دارد

هژبر حمله‌ور، بسیار دارد

تهی هرگز از آنان، ملک جم نی

که شیرانش برند، از دشمنان پی

دلیران وطن، همت گمارند

به حلقوم اجانب، پا گذارند

شمارهٔ ۹ - در نکوهش نوع بشر

به پندار دانای مغرب‌زمین

پدیدآور پند نو «داروین»

زمانه ز میمون، دُمی کم نمود

سپس ناسزا نامش، آدم نمود

اگر آدمیت بر این بی‌دُمی‌ست؟

دُمی کو که من عارم از آدمی‌ست

چو اجدادم ای کاش، میمون بُدم

که در جنگلی، راحت اکنون بُدم

مرا آفریدند، انسان چرا؟

چرا آفریدند، این سان مرا؟

اگر پشّه‌ای بودم اندر هوا؟

اگر اشتری بودم اندر چرا؟

بُدم گر که مورِ لگد خورده‌ای

و یا کِرمِ بی‌قوتِ افسرده‌ای؟

اگر کُند‌دندان شغالی بُدم

اگر گرگِ آشفته‌حالی بُدم؟

از این نیک‌تر بُد که انسان شدم

معذب‌ترین جنس حیوان شدم؟

تو ای مرغ آسوده در لانه‌ای

خوشا بر تو مرغی و انسان نه‌ای

گرازا، تو بر طالع خود بناز

که ناگشتی انسان و گشتی گراز

تو ای بدترین جنس انسان بشر

ز حیوانِ درّنده درّنده‌تر

نه روباهی اما به موذی‌گری

ز روبه صد اندازه، موذی‌تری

تویی گو که عقرب نیم پیش خود

ولی همچو عقرب زنی نیش خود

من ای قوم! جنس شما نیستم

دو پا دارم، اما دو پا نیستم

نه ازتان فزونم، نه ازتان کمم

که من نیز مثل شما آدمم

ولی چون شما، پست و دون و پلید!

جهان‌آفرین، مر مرا نافرید

هراکلیت را بس ز مردم گزند!

رسیدی همی گفت مردم سگند

من آن آدمی، بر سگان اجنبی

چو در قوم غدّار فاسق، نبی!

سگ ار اجنبی دید، عوعو کند

مرا نیز این قوم دون هو کند

همین قصّه اکنون بُوَد حالِ من

که عوعو نمایند، دنبالِ من

کسانی که اکنون، مرا هو کنند

سگند اجنبی دیده، عوعو کنند

چه غم دشمنان گر مرا هو زنند؟

ولی دوستان از چه نارو زنند!

تأسی به خَصمِ دنی می‌کنند!

به من دوستان، دشمنی می‌کنند!

گر این دشمنی از حسد می‌کنند

قسم بر رفاقت که بد می‌کنند

من این نوع خود، ناپسندیده‌ام

بسی رنج دیدم که رنجیده‌ام

مرا گرچه طبعی‌ست پراقتدار

چو من دیده کم دیدهٔ روزگار

به هر نکته طبعم، گمارم به کار

بُوَد وصفش ار یک، نماید هزار

ولی از پی ذمّ نوع بشر

همین دُم‌بریده، دنی جانور:

کند هرچه کوشش، فزاید به کار

نیادم سراید یکی از هزار

نجویم یکی ناسزا در کلام

کلام است در ذمّ او ناتمام

به ناچار نوع بشر خوانمش

همین نام را ناسزا دانمش

کجا ناسزا آدمی را سزاست

بر ناسزا آدمی ناسزاست

بر این دُم‌بریده، دنی جانور

چه فحشی دهم بِهْ ز نوع بشر؟

همه فحش‌ها بهر آدم کم است

که فحش همه فحش‌ها آدم است!

به پندار (عشقی) ز «نوع بشر»

نباشد به قاموس، فحشی بتر!

شمارهٔ ۱۰ - نامه منظوم

مرحبا ای (کوهی) نیکو نهاد

لشخوران مردند، کوهی زنده باد

آفرین بر خامه حقگوی تو

مرحبا بر چشم و بر ابروی تو

این یکی می گفت هی با آن یکی

تازه گشته، کوهی ما عینکی

پای کوهی، لایق پوتین بود

کی سزای گیوه چرکین بود

از چه «کوهی » لات و «دشتی » پولدار

کوه بالاتر ز دشت است ای نگار!:

تو، یخه چرک، آن یکی بسته فکل

تو پیاده، او نشسته در هتل

من تو را آیم: دلیل ای با خدا!

تو برو: دعوی جمهوری نما!

لشخوران گفتند: پولت می دهیم

سر خط رد و قبولت می دهیم

دشمن خود هستی: ای خانه خراب!

از چه رو دادی، به آنها این جواب؟

جان من کم غصه، بهر ما بخور

شیخنا رو کربلا خرما بخور!

گر که می دادند آنها بر تو پول

داشتی گر عقل، می کردی قبول

پس به لشخورها، تو مهمان می شدی

هم وکیل شهر کرمان می شدی

داش کوهی! ای خدا مرگت دهد

ای درخت لخت! حق برگت دهد

تو سری خور تا که دیگت سر رود

حرف حق گو، تا که جانت در رود

هی ز آقای «مدرس » مدح کن

هی ز آقای «ستاره » قدح کن

از اقلیت بکن: توصیف ها

از وطن خواهان: بکن تعریف ها

هی به سمت «آشتیانی »ها برو

هی سراغ «بهبهانی »ها برو

هی بگو تو: «کازرونی » زنده باد

«حائری زاده » بگو پاینده باد

هی بگو تو: «کازرونی » زنده باد

باد پشتیبان آقای «زعیم »

از سفاهت تکیه بر ملت بکن

خویشتن را مایه ذلت بکن

پول و سور و عیش و نوش از دیگران

تو برای خویش، الرحمن بخوان

روز و شب، له له بزن از تشنگی

کنج غربت جان بده، از گشنگی!

شمارهٔ ۱۱ - در هجو ضیاء الواعظین

چراغ الذاکرین، آن مرد جیغو

کند در مجلس شوری هیاهو

چراغ الذاکرین، مانند زاغ است

گمان دارد که مجلس مثل باغ است

نماید جیر و ویر نابه‌هنگام

دهد بر حامیان ملک دشنام!

همه دانند خوب، این هوچی لوس

ز شه زر خواست اما گشت مأیوس

همه دانند خوب، این روضه‌خوان است

که مزد روضه او یک قران است

اگر اولادهای شمر ملعون

دهند از مزد روضه پول افزون:

برای شمر، او خواند ثناها

برای آن لعین، گوید دعاها:

غرض اینست، بر این آدم لوس

دهند ار پول خواند روضه معکوس

دو سال قبل، این هوچی آرام

به (سردار سپه) می‌داد دشنام

گرفتند و دو سه سیلی زدندش

که تا ایمن بمانند از گزندش

فرستادند او را شهر سمنان

به (سردار سپه) با آه و افغان:

نوشت او کاغذ با آب و تابی

تملق گفت و دادندش جوابی

بیاوردند او را سوی تهران

بدادندش خسارت بیست تومان

چو رفت این بیست تومان توی جیبش

بشد آن مبلغ عالی نصیبش:

به (سردار سپه) مداح گردید

همه چیز ورا دیگر پسندید

نوشت این مرد: آزادی‌پرست است

شکست او، به آزادی شکست است

بدو گفتند: یاران صمیمی

چه هست این حرف و آن حرف قدیمی؟

چرا حرف تو هر روزی به رنگی‌ست

مگر مغز تو چون توت‌فرنگی‌ست!

ز یاران این ملامت‌ها چو بشنفت

جواب دوستان را این چنین گفت:

«به (سردار سپه) من زشت گفتم

به رشوت بیست تومانی گرفتم »

«به او بد گفتم و داد او به من بیست

اگر خوبش بگویم حق من چیست؟»

«بداعی بیست تومان داده (سردار)

نیم زین گنج، دیگر دست بردار!»

«دگر دنباله مسلک نگیرم

که تا زو بیست تومان‌ها بگیرم»

«چرا زیرا که بنده گشنه هستم

که حمالی نمی‌آید ز دستم»

«تملق گویم و گیرم اعانه

خرم سر چشمه من یک باب خانه»

«دعا گویم، به نام نیزه‌بازی

خورم با چای، نان پادرازی»

«به پولداران کنم خدمتگزاری

نمایم لقمه‌ای نان کوفت کاری»

شمارهٔ ۱۲ - ملت فروش

یکی را ز تن، جامه در دزدگاه

بکندند از کفش پا تا کلاه

پس آنگاه، آن روز تا شب دوید

که تا بر دهی، نیمه شب در رسید

بشد در سرای خداوند ده

که چیزی مرا ای خداوند ده

که تا پوشد اندام خود این غلام

بد اندر دهانش هنوز این کلام:

که آن خواجه خدمتگزاران بخواست

بگفتا کنون کاین غلامی ز ماست:

سحرگه به بازارش، اندر برید

فروشید و نقدینه اش آورید!

چو آن بینوا، این سخن برشنفت؟

سر از جیب حیرت برون کرد و گفت:

بگفتم غلامی که تن پوشی ام

نگفتم غلامم که بفروشی ام!

دلم بس ز کردار آن خواجه سوخت

که ما را به نام غلامی فروخت!

نوشتم من این قصه را یادگار

که تا یاد دارد، ورا روزگار

مقطعات

شمارهٔ ۱ - چشمت کور! : خیال خواجگیت بود، بر تمام جهان

شمارهٔ ۲ - آهن پرنده! : در قرن بیستم بشود، آدمی سوار

شمارهٔ ۳ - عید خون : ای بشر! مظهر ظرافت شو

شمارهٔ ۴ - خانه بیگانه! : امان از خویش را بی‌خانه دیدن

شمارهٔ ۵ - روش ناپسند : ای دغل! با همه کس، ناکسی اظهار مکن

شمارهٔ ۶ - تمثال عشقی : مکش که بیهده این نقش می کشی نقاش

شمارهٔ ۷ - جام عمر : الا ای مرگ! در جانم درآویز

شمارهٔ ۸ - کابینه نیم بند! : در نخستین روزهای اسفندماه هزار و سیصد و یک خورشیدی ...

شمارهٔ ۹ - در لباس نیستی : عشقی ار مجهول، چون اسرار عالم زیستی!

شمارهٔ ۱۰ - راه نجات : دانه با خاک چو پیوست، سری پیدا کرد

شمارهٔ ۱۱ - دولت رنجبر : اعلان زوال سیم و زر خواهم داد

شمارهٔ ۱۲ - سایه مرد : مر تو را ای مرد! زن خوش سایه است

شمارهٔ ۱۳ - سیاست انگلیس : نازم به گوی‌بازی مردان انگلیس

شمارهٔ ۱۴ - دو بیت از یک غزل : عشقی به خدا همان که می گفت: خدای:

شمارهٔ ۱۵ - عید قربان : مرا عزاست نه عید! این چه عید قربان است؟

شمارهٔ ۱۶ - افتخار شاعر : سوگند به مردی، ار پی زر گردم

شمارهٔ ۱۷ - گردون من : دل پر خون من را کس ندارد

شمارهٔ ۱۸ - لزوم انقلاب : این ملک، یک انقلاب می خواهد و بس

شمارهٔ ۱۹ - مناعت طبع : مرا اگر زر و سیم و ثروت دنیا؟

شمارهٔ ۲۰ - نام نیک : من این پیری! جوانی را نخواهم

شمارهٔ ۲۱ - نمایندگان ریاکار : رند شیادی که دارایی وی

شمارهٔ ۱ - چشمت کور!

خیال خواجگیت بود، بر تمام جهان

شدی ز خانه خود هم جواب، چشمت کور!

جزای نیت زشت تو هست، این که چنین:

ز هر کنار شوی طرد باب، چشمت کور!

شدی ز خوی بد و فعل زشت و نیت شوم

در آتش ستم خود کباب، چشمت کور!

شمارهٔ ۲ - آهن پرنده!

در قرن بیستم بشود، آدمی سوار

بر آهنی پرنده، دل آکنده از بخار

وآنگه رهی که ما به دوسالش کنیم طی

او در هوا دو روزه، از آن را کند گذار!

شمارهٔ ۳ - عید خون

ای بشر! مظهر ظرافت شو

نه ز سر تا به پا، قباحت باش

مرضی، مانع شرافت توست

در پی رفع این نقاهت باش

وین تعدی است بر حقوق بشر

از پی دفع این جراحت باش

عید خون گیر، پنج روز از سال

سیصد و شصت روز، راحت باش

شمارهٔ ۴ - خانه بیگانه!

امان از خویش را بی‌خانه دیدن

خود اندر خانه بیگانه دیدن

سپس بیگانه بی‌خانمان را

به جای خویش صاحبخانه دیدن!

شمارهٔ ۵ - روش ناپسند

ای دغل! با همه کس، ناکسی اظهار مکن

ناکسی باش ولی با کسی اظهار مکن!

شمارهٔ ۶ - تمثال عشقی

مکش که بیهده این نقش می کشی نقاش

که خون بگریی: اگر پی بری به احوالم؟

چه حاجت است پس از من بماند این تمثال؟

فلک چه کرد به من، تا کند به تمثالم!

شمارهٔ ۷ - جام عمر

الا ای مرگ! در جانم درآویز

که جام عمر من، گردید لبریز!

چسان من زنده مانم: ملک ایران

به سر گیرد دوباره، دور چنگیز

شمارهٔ ۸ - کابینه نیم بند!

در نخستین روزهای اسفندماه هزار و سیصد و یک خورشیدی که کابینه مرحوم حسن مستوفی (مستوفی الممالک) متزلزل شد، نخست وزیر مزبور در برابر مخالفت‌های دسته مخالف که دولتش را «کابنیه نیم بند» نامیدند به سختی ایستادگی کرد و شب هفدهم اسفندماه در مجلس شورای ملی با اکثریت شصت و چهار رأی تثبیت شد، عشقی فردای آن شب به هواخواهی این کابینه «سرمقاله قرن بیستم» را به نام «کابینه هفت جوش» نوشت که دولت وقت به رغم مخالفین هفت جوش گردید. ضمنا این قطعه را همان شب سرود و روز بعد انتشار داد که ساعت سه دیشب کابینه با اکثریت شصت و چهار رأی تثبیت گشت. قطعه ذیل فی البدیهه سروده شده:

ای یار لطیفه‌گوی مرشد!

با آن همه منطق چرندی

«کابینه نیم بند» خواندی

این دولت آبروی‌مندی

دیدی که به رغم گفته تو

شد دولت شصت و چاربندی

از من تو بگو به مرشد خود

کای خائن صدهزار فندی

گویا تو خیال کرده بودی

با این سخنان ریشخندی:

کابینه کند سقوط و از نو

چون بز بپری تو بر بلندی

زین پس تو به این خیال: آن به

در خانه بمانی و بگندی!

پس از انتشار قطعه بالا روزنامه قانون یکی از جراید طرفدار قوام السلطنه تحت عنوان «کابینه نیم بندی» در جواب عشقی مقاله‌ای نوشت. میرزاده عشقی هم در پاسخ آن مقاله قطعه ذیل را بگفت و در روزنامه قرن بیستم (مورخ سی‌ام بهمن هزار و سیصد و یک) منتشر ساخت:

آن زن که عفیف و بی‌کمال است

ز آن عالمه لوند بهتر

آن میوه که بو ندارد اصلا

زآن میوه که کرده گند بهتر

زآن دولت عهد با عدو بند

کابینه نیم‌بند بهتر

سپس یکی از مخالفین عشقی (که نام او بر این بنده مؤلف مجهول است) قطعه پایین را در روزنامه قانون چاپ کرد:

آن زن که نجیبه و عفیف است

در خانه نشسته باد بهتر

بر خود در خلوت و ره غیر

بگشوده و بسته باد بهتر

ور بند از ارش نیست محکم

آن بند، گسسته باد بهتر

آنگاه شادروان عشقی اشعار زیر را تحت عنوان «زن نجیبه» در قرن بیستم انتشار داد و بدین ترتیب جر و بحث روزنامه قانون و روزنامه قرن بیستم راجع به کابینه مستوفی الممالک پایان یافت.

گفتی که زن نجیبه باید:

در خانه نشسته، کم خروشد

آن زن که نجیبه است با کس

از خانه برون، همی‌نجوشد

هرجا که رود تو مطمئن باش

در حفظ خود او، نکو بکوشد

و آن زن که لوند بود برعکس

پند و سخن تو، کی نیوشد؟

هم عصمت خود، دهد به رندان

هم آبروی تو را فروشد!

آن به که زن لوند خانه:

بنشیند و خون دل بنوشد!

شمارهٔ ۹ - در لباس نیستی

عشقی ار مجهول، چون اسرار عالم زیستی!

هر کسی گردد به گرد تو، ببیند چیستی؟

خواهی ار چون نقطه سرگردان تو عالم شوند

هستی خود را بپوشان در لباس نیستی

شمارهٔ ۱۰ - راه نجات

دانه با خاک چو پیوست، سری پیدا کرد

هر که شد خاک نشین، برگ و بری پیدا کرد

تا پریشان نشوی، راه به مقصد نبری

بیضه چون جامه فرو ریخت، پری پیدا کرد

شمارهٔ ۱۱ - دولت رنجبر

اعلان زوال سیم و زر خواهم داد

دولت همه را به رنجبر خواهم داد

یا افسر شاه را نگون خواهم کرد

یا در سر این عقیده سر خواهم داد

شمارهٔ ۱۲ - سایه مرد

مر تو را ای مرد! زن خوش سایه است

لاجرم: چون سایه، اقبالت کند

هر چه دنبالش کنی، بگریزد او

هر چه بگریزی تو، دنبالت کند

شمارهٔ ۱۳ - سیاست انگلیس

نازم به گوی‌بازی مردان انگلیس

خم گشته پشت دهر، ز چوگان انگلیس

ایران و هند و تازی و سودان و ترک و چین

افتاده همچو: گوی، به میدان انگلیس

شمارهٔ ۱۴ - دو بیت از یک غزل

عشقی به خدا همان که می گفت: خدای:

از عشق وطن، سرشت آب و گل من

چون کالبدش ز پای تا سر دیدم

عشق همه چیز داشت: جز عشق وطن!

شمارهٔ ۱۵ - عید قربان

مرا عزاست نه عید! این چه عید قربان است؟

که گوسفند وطن، زیر تیغ خصمان است!

الان که عید من امروز نیست، چون: قربان

شوم پی وطن؟ آن روز عید قربان است!

مرا به جامه عیدی مبین، دلم خون است

درون خانه عزا، و برون چراغان است!!

شمارهٔ ۱۶ - افتخار شاعر

سوگند به مردی، ار پی زر گردم

نامردم اگر، ز گفته ام برگردم!

خوانند مرا همسر قارون و روچلد

گر زآنکه کلانترین توانگر گردم

بگذار، ادیب بی بضاعت باشم

با سعدی و شکسپیر، همسر گردم

شمارهٔ ۱۷ - گردون من

دل پر خون من را کس ندارد

سر مجنون من را کس ندارد

همه کس را، ز گردون دل کباب است

ولی گردون من را کس ندارد

شمارهٔ ۱۸ - لزوم انقلاب

این ملک، یک انقلاب می خواهد و بس

خونریزی بی حساب می خواهد و بس

امروز دگر درخت آزادی ما

از خون من و تو آب می خواهد و بس

شمارهٔ ۱۹ - مناعت طبع

مرا اگر زر و سیم و ثروت دنیا؟

بر آنچه هست تسلط دهند و چیره کنند؟

تمام برگ درختان گر اسکناس شود؟

تمام ریگ بیابان اگر که لیره کنند؟

گر آسمان همه زر گردد و به من بخشند؟

سپس به گنجه‌ام افلاک را ذخیره کنند؟

بدین نیرزد هرگز که مردم از چپ و راست:

به چشم نفرت بر من نگاه خیره کنند!

شمارهٔ ۲۰ - نام نیک

من این پیری! جوانی را نخواهم

بمیرم زندگانی را نخواهم

چو نام نیک باشد، زندگی چیست؟

چو باقی هست فانی را نخواهم

شمارهٔ ۲۱ - نمایندگان ریاکار

رند شیادی که دارایی وی

یک کت و شلوار و یک سرداری است

ریش بتراشیده، اسبیل از دو سوی

راست بالا رفته، کج دمداری است

گرچه او را نیست، دیناری به جیب

هیکلش چون مردم درباری است

در خیابان هرکه بیندش این چنین

گوید این شارژدافر بلغاری است

شغل این جنتلمن عالیجناب

در خیابان‌ها قدم‌برداری است

مسلکش دزدی ز هر ره شد، کنون:

للعجب بهر وطن غمخواری است

از قضا روزی، خیابان دیدمش

تند از بالا روان چاپاری است

ظهر تابستان و خور بالای سر

از در و دیوار، آتش باری است

داده او تغییر پز، من در عجب!

کاین چه طرز تازه طراری است؟

جبه و لباده و شال و قبا

در برش جای کت و سرداری است

بر سرش عمامه، رنگی نو ظهور

فینه‌ای و رشته چلواری است

هشته یک خروار ریش و عقل مات

زین خر و زین ریش یک خرواری است

زود بگرفتم سر راهش که هان:

بازت این چه بازی و بی‌عاری است؟

خر ز گرمای هوا، تب می‌کند

ای خر این پالانت سنگین باری است!

وآنگه این ریش دم گامیش چیست؟

کاین چنین در صورتت گلناری است!

گفت این ریشی که بینی ریش نیست:

ریشخند مردم بازاری است!

تازه در خط وکالت رفته‌ام

با عوامم عزم خوش‌رفتاری است!

گفتمش: تغییر «اونیفورم» هم

در وکالت، چون نظام اجباری است؟

هشتی عمامه، کله برداشتی!

گفت: این رسم کله‌برداری است!

وین لباس و هیکل مردم‌فریب

اولین فرمول مردم‌داری است!!

ریش انباری ز رأی مردم است

رأی مردم اندر آن انباری است

اولین شرط وکالت: ریش و آنک

می‌تراشد از وکالت عاری است

دیدمش آنگه که می‌گفت این سخن

آبی از بینی به ریشش جاری است

کاتلین شرطش کثافت‌کاری است!

کاولین شرطش کثافت‌کاری است!

هزلیات

شمارهٔ ۱ - آبروی دولت : دولت به ریش زرد «ظهیر» آبرو گرفت

شمارهٔ ۲ - ماستمالی : هر آن که بی خبر از فن خایه مالی شد

شمارهٔ ۳ - چه معامله باید کرد؟ : بعد ازین بر وطن و بوم و برش باید رید!

شمارهٔ ۴ - خر تو خر : این چه بساطی است، چه گشته مگر؟

شمارهٔ ۵ - خرنامه : دردا و حسرتا که جهان شد به کام خر!

شمارهٔ ۶ - قهر کردن مؤتمن الملک : دوش شنیدم که گفت «مؤتمن الملک »:

شمارهٔ ۷ - سوگند وکالت : ضیاء الواعظین، آن رند جیغو

شمارهٔ ۸ - در هجو شیخ ممقانی : از دست هر که هر چه، بستانده و ستانی

شمارهٔ ۹ - شعر و شکر : عامیان شعر تو با شکر، برابر می‌کنند

شمارهٔ ۱۰ - یک عمر آه و ناله : مرا چه کار که یک عمر، آه و ناله کنم؟

شمارهٔ ۱۱ - مستزاد مجلس چهارم : این مجلس چارم به خدا ننگ بشر بود!

شمارهٔ ۱۲ - در هجو خلخالی : در ده: سگ زشتی بود، موریخته و لاغر

شمارهٔ ۱۳ - مهدی کچل : کار و بارت جور، مهیا شده

شمارهٔ ۱۴ - هجو دیوان بیگی : وقتی آلو شده در تهران (دو)

شمارهٔ ۱ - آبروی دولت

دولت به ریش زرد «ظهیر» آبرو گرفت

کناس را بیار، که کابینه بو گرفت

بعد از دو سال، خواست «تدین » کند نماز

با فاضل آب حوض سفارت، وضو گرفت

نازم به «رهنما» که «تدین » کشید رنج:

در پیشگاه اجنبی و مزد او گرفت

«حلاج » پنبه‌زن، وطن خویش را فروخت

با پول آن، دو دست لحاف و پتو گرفت

آری شکم: عزیزتر از مملکت بود

«حلاج» را که ملک بداد و لبو گرفت

دستت رسد اگر تو، بکن قطع بی‌درنگ:

دستی که، دوستانه دو دست عدو گرفت

می‌خواست حق خلق « . . . » خورد به زور

رو شکر کن که لقمه ملت گلو گرفت(!)

طوری نموده بود به جمهوریت نعوظ

گویی پسرعموست که دختر عمو گرفت

نفرین به لیدر سوسیالیست باد کو

دنبال این سیاست بی‌آبرو گرفت

عاقل طباطبایی کور است کو به مکر

با هر طرف بساخت، که مزد از سه سو گرفت

گه «اعتدال» و گه رادیکال، گاه سوسیال،

بدتر از آن زنیست که هفتاد شو گرفت

گویند در خزانه، نماندست یک فلوس

ما را هزار خنده، از این گفتگو گرفت

این پول‌ها چه می‌کند؟ آن دولتی که باج

از لوله هنگ مسجد ملا عمو گرفت

می‌خواست «رهنما» بخورد حصه «صبا»

آن حقه باز معرکه، با های و هو گرفت

«گلشن» به مثل گفت که عباس دوس کیست

برجست و زود آینه‌اش روبه‌رو گرفت

از بس که وام خواست «تدین» ز زید و عمر

دیگر به وام خوردن بی‌ربط، خو گرفت

مستی حرام باد، به میخانه کاندر او

عارف غرابه‌کش شد و «دشتی» سبو گرفت

شمارهٔ ۲ - ماستمالی

هر آن که بی خبر از فن خایه مالی شد

دچار زندگی پست و نان خالی شد!

بهل بمیرند، آن صاحبان عزت نفس

که پشتشان همه از بار غم هلالی شد!

سعادت و خوشی و روزگار بهبودی

برین گروه، در این مملکت محالی شد

مگوی از شرف و علم و معرفت حرفی

که هر که گفت خداوند زشت حالی شد

خدای را مفرستید، کس دگر به فرنگ

که «لاله زار» بهین مکتب مرالی شد

«قوام دوله» ازین مکتب آمدست برون

که حکمران لرستان و آن حوالی شد

صبا بگو به «تقی خان آصف الدوله»

جهان به کام جناب اجل عالی شد

تو صدر اعظم آینده‌ای ز بس دادی

«قوام السلطنه» نصف تو داد والی شد

«نظام سلطان» سوسیال انقلابی بود

به یک حکومت، از اشراف اعتدالی شد

ز «عین دوله» بیاموز مسلک اندر دهر

شد انقلابی و در خرج اعتدالی شد

جزای حسن عمل بین که میرموسی‌خان

نرفته «خوار» نماینده اهالی شد

من از سفیدی عمامه «ملک» دانم

که بی‌کلاه سرش ماند و ماستمالی شد

ز کودکی «ماژر فضل الله» نما تقلید

که او طریق ترقی، چه خوب حالی شد

هر آن که دوسیه خدمتش بود در پشت

به نام سابقه، دارای پست عالی شد!

«ظهیر دوله» کسی را که زیر خرقه کشید

پروفسور به دبستان بی‌خیالی شد

پناه بر به خدا از: «طباطبایی کور»

کز اعتدالی یک دفعه رادکالی شد

دگر به خانه «نرمان» نه پوست ماند و نه مو

ز بس به دست همین کور دستمالی شد

«وزیر جنگ» خیال مقام بالاتر

فتاد و، غوطه در افکار «ایدآلی» شد

تو از «اداره مالیه» مالیات مخواه

که صرف ساختن پارک‌های عالی شد

خزانه رفت همه خانه «فهیم الملک»

بدل به پارک و دکاکین و مبل و قالی شد

«دخانیات» ز نفتی چنان گرفت آتش

که آن اداره در و پیکرش زغالی شد

وه از ذکاوت توله‌سگان والی فارس

که میخ سابقه هر یک بخورد، والی شد

شد ار وکیل به تبریز «مدولی میرزا»

به دست حزب طرفدار بی‌خیالی شد

بخوان ز «نصرت دوله» تو تعزیت بر ترک

که خاک بر سر دربار «بابعالی» شد

«وثوق دوله» بر اسبیل خویش می‌بالید

ز حد گذشت چو بالیدنش، مبالی شد

در این دو ساله که مسئولیت به ریش گرفت

به گه کشید جهانی و انفصالی شد

ز دشت ماریه «دشتی» به انتخاب «هوارد»

وکیل ملت و ذوالمجد و المعالی شد

زاکل شیر شتر، سوسمار و موش دو پا

به فکر شغل وزارت، پی تعالی شد

در این دیار «هشلهف» عجب نه، گر حلاج

قرین مرتبه فضلی و کمالی شد

ببین به سابقه «رهنما» که افلاطون

ز هم‌قطاری او پست و انفصالی شد

مکن تو عیب که او از فشار خصم جنوب

به زیر سایه همسایه شمالی شد

«نصیر دوله» که سالون ضد مافوقش

هزار مرتبه پر شد، دوباره خالی شد:

بود یکی ز رجال بزرگ امروزی

از آن سبب که زن خلق، در لیالی شد

چو صحن مملکت، از «مردکار» خالی ماند

دوباره نوبه مردان لاابالی شد

گمان مدار که آمد، سیاستی از نو

همان سیاست دیرینه، ماستمالی شد!

جهان عدوی تو شد، زین قصیده «عشقی» لیک

قصیده‌ای که توانی بدان ببالی شد

اگر که قافیه تکرار گشته یا غلط است

مگیر خرده که منظومه «ارتجالی» شد

شمارهٔ ۳ - چه معامله باید کرد؟

بعد ازین بر وطن و بوم و برش باید رید!

به چنین مجلس و بر کر و فرش باید رید!

به حقیقت در عدل، ار در این بام و در است!

به چنین عدل و به دیوار و درش باید رید!

آن که بگرفته از او، تا کمر ایران گه

به مکافات، الی تا کمرش باید رید

پدر ملت ایران، اگر این بی پدر است

به چنین ملت و گور پدرش باید رید

به «مدرس» نتوان کرد جسارت اما

آنقدر هست که بر ریش خرش باید رید

این حرارت که به خود، احمد آذر دارد

تا که خاموش شود بر شررش باید رید

«شفق سرخ » نوشت «آصف کرمانی » مرد

غفرالله کنون بر اثرش باید رید

آن «دهستانی » تحمیلی بی مدرک و لر

بهر این ملک، به نفع و ضررش باید رید

گر ندارد ضرر و نفع «مشیرالدوله »

از نوک پاش، الی فرق سرش باید رید

گر رود «مؤتمن الملک » به مجلس گاهی

احتراما به سر رهگذرش باید رید

شمارهٔ ۴ - خر تو خر

این چه بساطی است، چه گشته مگر؟

مملکت از چیست؟ شده محتضر:

موقع خدمت همه مانند خر

جمله اطباش، به گل مانده در

به به ازین مملکت خر تو خر!

نیست به دزدی شما، در جهان؟

کیست که خر کرده، شما را چنان؟

چیست که خفتند، همه بی گمان؟

وه به شما، ای همه افتادگان!

به به ازین مملکت خر تو خر!

مادر بیچاره، فتاده علیل

دخترک اندر پی هر کج سبیل

پرستارانش ز وزیر و وکیل

جمله فتادند، به فکر آجیل

به به ازین مملکت خر تو خر!

شمارهٔ ۵ - خرنامه

دردا و حسرتا که جهان شد به کام خر!

زد چرخ سفله، سکه دولت به نام خر!

خر سرور ار نباشد؛ پس هر خر از چه روی؟

گردد همی ز روی ارادت غلام خر!

افکنده است سایه، هما بر سر خران

افتاده است طایر دولت به دام خر

خر بنده خران شد، آزادگان دهر!

پهلو زن است چرخ، به این احتشام خر

خرها تمام محترمند! اندرین دیار!

باید نمود از دل و جان احترام خر

خرها وکیل ملت و ارکان دولتند

بنگر که بر چه پایه رسیده مقام خر؟

شد دائمی ریاست خرها به ملک ما

ثبت است بر جریده عالم دوام خر

هنگامه‌ای به پاست، به هر کنج مملکت

از فتنه خواص پلید و عوام خر

آگاه از سیاست کابینه، کس نشد

نبود عجب که «نیست» معین مرام خر

روزی که جلسه وزرا، منعقد شود

دربار چون طویله شود ز ازدحام خر

در غیبت وزیر، معاون شود کفیل

گوساله ایست نایب و قائم مقام خر

یارب «وحید ملک» چرا می‌خورد پلو؟

گر کاه و یونجه است، به دنیا طعام خر

گفتم به یک وزیر، که من بنده توام

یعنی منم ز روی ارادت غلام خر

این شعر را به نام «سپهدار» گفته‌ام

تا در جهان بماند، پاینده نام خر

خرهای تیزهوش، وزیران دولتند

یا حبذا ز رتبه و شأن و مقام خر

از آن الاغ‌تر وکلایند، از این گروه

تثبیت شد به خلق جهان احتشام خر

شخص رئیس دولت ما، مظهر خر است

نبود به جز خر، آری قائم مقام خر

چون نسبت وزیر به خر، ظلم بر خر است

انصاف نیست، کاستن از احترام خر

گفتا سروش غیب، به گوش «امین ملک»

زین بیشتر، زمانه نگردد به کام خر

«سردار معتمد» خرکی هست جرت غوز

کز وی همی به ننگ شد، آلوده نام خر

امروز روز خرخری و خرسواری است

فردا زمان خرکشی و انتقام خر

شمارهٔ ۶ - قهر کردن مؤتمن الملک

دوش شنیدم که گفت «مؤتمن الملک »:

پا نگذارد دگر به ساحت مجلس

گفت «تدین » که ای به گوز مساوات

گفت «مساوات » کای به ریش «مدرس»!

شمارهٔ ۷ - سوگند وکالت

ضیاء الواعظین، آن رند جیغو

زده پشت تریبون، پاک وارو

برای خاطر هم مسلکانش

به پا بنموده، فریاد و هیاهو

به قانون اساسی پشت پا زد

برای خود نمائی، نزد یارو

بگفتا من نخواهم خورد سوگند

که بر هوچیگری بگرفته ام خو

خدا رحمی، به قشقائی نماید

ز دست این وکیل لوس پر رو

ولی بعد از دو روز، آخر قسم خورد

چه بود آن وضع و این صورت تو برگو؟

گمان دارم نخست این سید لات

برای پول می کرد، این هیاهو

چو پولی دید نبود در میانه

بزد پشتک ز بعدش چند وارو

نباشد چون عقیده، این چنین است!

چنین اشخاص را نامند پر رو

به مثل او بود «یعقوب » ناچار

که با شمر است، حالا هم ترازو

ز صحن مجلس شورای ملی

چنین مخلوق، باید کرد جارو!

شمارهٔ ۸ - در هجو شیخ ممقانی

از دست هر که هر چه، بستانده و ستانی

از دست تو ستانند، با دست آسمانی

کف‌رنج بیوگان را، مال یتیمگان را

اموال این و آن را، حینی که می‌ستانی:

گیرم حیا نداری، شرمی ز ما نداری!

ترس از خدا نداری؟ ای شیخ مامقانی!

تو کمتر از گدایی، نان گدا ربایی،

گر غیر از این نمایی، کی اندر این گرانی:

هر روز می‌توانی، خوانی بگسترانی

در خورد دعوت عام، شایان میهمانی

از پرتو سفارت، وز شاهراه غارت،

هم خوب می‌خوری و، هم خوب می‌خورانی

دزدی و پاسبانی، هم گرگ و هم شبانی

در هر دو حال گشتن، الحق که می‌توانی

گر این‌چنین نبودی، دانی کنون چه بودی؟

می‌بودی آن که قرآن، در مقبری بخوانی!

یاد از نجف کن اندک، خاطر بیار یک یک

آن هیکل چو «اردک» و آن رنگ زعفرانی

شیخی بدی گزیده، در حجره‌ای خزیده،

لب دائما گزیده، از فقر و ناتوانی

تو بودی و حصیری، نان بخور نمیری،

بر اشکم تو سیری، می‌خواند لن‌ترانی

مبل تو بود سنگی، یا آن که لوله هنگی،

با قوری جفنگی، از عهد باستانی

یک جامه در برت بود، هم بالش سرت بود

هم گاه بسترت بود، و آن نیز بود امانی

آن جبه سیاهت، وآن چرب شبکلاهت،

بد یادگار گویا، از دوره کیانی

در جمله وجودت، غیر از شپش نبودت:

چیزی ز مال دنیا در این جهان فانی

نی مسلکت مبرهن؟ نی مسکنت معین،

همچو خدای هرجا! حاضر ز لامکانی

گویند روضه‌خوانی است، راه معیشت تو

به‌به چه خوب فنی است، این فن روضه‌خوانی؟

هرگه کسی بمردی، تو فرصتی شمردی

وآن روز سیر خوردی، حلوای نوحه‌خوانی

ای شیخ کارآگاه، امروز ماشاء الله،

کردی اداره چون شاه، ترتیب زندگانی

یک خانه شهر داری، یک خانه اسکو داری

از وقعه فلان و از غارت فلانی

این حشمت و حشم را، وین کثرت درم را

این خانه ارم را، والله در جوانی:

گر خواب دیده بودی، یا خود شنیده بودی،

بر خویش ریده بودی؟ از فرط شادمانی

ای مایه خباثت! ای میوه نجاست!

اندر ره سیاست، می‌بینمت روانی

گه پیرو «وکیلی»، گه خویشتن دلیلی،

گه یار «سد جلیلی» گه یاور «یگانی»

با سد جلیل گردی، خواهی وکیل گردی

رو رو عبث در این ره، پوتین همی‌درانی!

باری در این میانه، از چیست غایبانه؟

کردی مرا نشانه، در طعن و بدزبانی!

از روی زشتخویی، صدگونه زشت گویی،

چون نظم من نجویی، چون شعر من بخوانی

از من چه دیده‌ای بد؟ از من خطا چه سر زد؟

جز صفت فصاحت؟ جز قدرت بیانی؟

از من خطا ندیدی، لیکن جلو دویدی،

دانی که من زمانی، با منطق و معانی:

وصف تو سازم آغاز، مشت تو را کنم باز،

برگیرمت گریبان، چون مرگ ناگهانی

من ار به کنج عزلت، بنشسته بی‌اذیت،

گاهی به نفع ملت، بگشوده‌ام زبانی

من ار که نکته‌سنجم بر تو رسید رنجم

پس از چه در شکنجم؟ دائم دسیسه رانی

دانستم از چه راهست وآن را چرا گناهست

خودروی تو سیاهست، ترسی که من زمانی:

شرحی کنم کتابت، در حق گفته‌هایت

وآن روز هر جفایت، گردد همی علانی

چون تو در این خیالی، یاد آمدم مثالی

از عهد خردسالی، هان گویمت بدانی

یک روز کودکی را، ختنه همی‌نمودند

دختی بر او نظر داشت، در گوشه نهانی

چون بر گریست لختی، آزرده شد به سختی

بگریست زار چون ابر، در موسم خزانی

گفتندش این چه زاریست؟ ما را به تو چه کاریست:

او را کنیم ختنه، تو از چه در فغانی؟

پاسخ بداد او نیز، این آلتی است خونریز

گردید بهر من تیز تا روز کامرانی!

تو نیز این چنینی، چون نظم من ببینی،

از طبع من ظنینی، وز خویش بدگمانی

من خامه تیز کردم، صد چون تو هیز کردم،

تو نیز گریه سر کن، هر قدر می‌توانی

ای شیخ دم‌بریده! ای زیر دم دریده،

ای بر جلو دویده، تا در عقب نمانی

با این همه زرنگی، با من چرا بجنگی؟

حقا درین دبنگی، تکلیف خود ندانی!

این شید و شیطنت را، این کید و ملعنت را

با هر که می‌توانی، با من نمی‌توانی

شمارهٔ ۹ - شعر و شکر

عامیان شعر تو با شکر، برابر می‌کنند

عارفان زین وهم باطل، خاک بر سر می‌کنند

کارگاه قند نبود، آن دهان کآید برون

هر سخن، تشبیه آن بر قند و شکر می‌کنند

کارگاه قند از یک درش، قند ار می‌برند

از در دیگر چغندر، بارش اندر می‌کنند

از دهانت هر سخن کاید برون، چون شکر است

پس یقین رندان، به ماتحتت چغندر می‌کنند

ای صبا برگیر ریش مدعی و گو ز من

عنقریبا رندها، چرخ تو چنبر می‌کنند

هیچ می‌دانی طرف گردیده‌ای با مردمی

کت چغندر ریخته، هر چیز بدتر می‌کنند!!

. . .

. . .

ای خدا این خلق، عطر مشک را بینند و باز

با گل افیون دماغ خود معطر می‌کنند

طعم شکر طبع «عشقی » را نهادند و همه

بر علف‌های بیابان، حمله چون خر می‌کنند!

خلق را پیغمبری نوح، باور نیست! لیک

دعوی یزدانی از، گوساله باور می‌کنند!

این وزیران را خیانت، ارث از «جانوسیار»

مانده، «دارا» را فدا بهر «سکندر» می‌کنند!!

شمارهٔ ۱۰ - یک عمر آه و ناله

مرا چه کار که یک عمر، آه و ناله کنم؟

که فکر مملکت شش هزار ساله کنم!

وطن پرستی، مقبول نیست در ایران

قلم بیار، من این ملک را قباله کنم

من التزام ندادم که گر، در این ملت

نبود حس وطن دوستی، اماله کنم!

بگو به کیر خر آماده باش و حاضر کار

به مادر وطنت، زین سپس حواله کنم!

سزای مادر این ملک، انگلیس دهد!

چرا ز کیر خر آنقدر استماله کنم!

شمارهٔ ۱۱ - مستزاد مجلس چهارم

این مجلس چارم به خدا ننگ بشر بود!

دیدی چه خبر بود؟

هر کار که کردند، ضرر روی ضرر بود

دیدی چه خبر بود

این مجلس چهارم «خودمانیم » ثمر داشت؟

والله ضرر داشت

صد شکر که عمرش، چو زمانه بگذر بود

دیدی چه خبر بود

دیگ وکلا جوش زد و کف شد و سر رفت

باد همه در رفت

ده مژده که عمر وکلا، عمر سفر بود

دیدی چه خبر بود

دیگر نکند هو، نزند جفته «مدرس»

در سالون مجلس

بگذشت دگر، مدتی ار محشر خر بود

دیدی چه خبر بود

دیگر نزند با «قر و قنبیله » معلق

یعقوب جعلق

یعقوب خر بارکش این دو نفر بود

دیدی چه خبر بود

سرمایه بدبختی ایران، دو قوام است

این سکه به نام است

یک ملتی از این دو نفر، خون به جگر بود

دیدی چه خبر بود

آن کس که قوام است و به دولت همه کاره است

از بس که بود پست

در بی شرفی، عبرت تاریخ سیر بود

دیدی چه خبر بود

بر سلطنت آن کس که قوام است و بخوبر

شد دو سیه ها پر:

زین دزد که دزدیش، از اندازه به در بود

دیدی چه خبر بود

هر دفعه که این قحبه، رئیس الوزرا شد

دیدی که چها شد

این دوره چه گویم، که مضارش چقدر بود؟

دیدی چه خبر بود

آن واقعه مسجدیان! کم ضرری داشت؟

یا کم خطری داشت؟

آن فتنه ز مشروطه، شکاننده کمر بود

دیدی چه خبر بود

آن روز که در جامعه: آن نهضت خر شد

دیدی چه خبر بود

از غیظ جهان در نظرم، زیر و زبر بود

دیدی چه خبر بود

در بیستمین قرن، ز پس حربه تکفیر؟

ای ملت اکبیر!

افسوس نفهمید که آن از چه ممر بود

دیدی چه خبر بود

تکفیر سلیمان نمازی دعائی

ملت به کجائی؟

این مسئله کی، منطقی اهل نظر بود

دیدی چه خبر بود

از من به قوام این بگو: الحق که نه مردی

زین کار که کردی

ریدی به سر هر چه که عمامه به سر بود

دیدی چه خبر بود

من دشمن دین نیستم، اینگونه نبینم

من حامی دینم

دستور ز لندن بد و با دست بقر بود

دیدی چه خبر بود

با «آشتیانی » ز چه این مرد کم از زن

شد دست به گردن

ای کاش که بر گردن این هر دو تبر بود

دیدی چه خبر بود

آن کس که زند این تبر، آن «سید ضیا» بود

او دست خدا بود

بر مردم ایران، به خدا نور بصر بود

دیدی چه خبر بود

کافی نبود هر چه (ضیا) را بستائیم

از عهده نیائیم

من چیز دگر گویم و او چیز دگر بود

دیدی چه خبر بود

دیدی که ( . . . ) وکلا را همه خر کرد

درب همه تر کرد

در مجلس چارم، خر نر با خر نر بود

دیدی چه خبر بود

زد صدمه ( . . . ) بسی از کینه به ملت

با نصرت دولت

آن پوزه که عکس العمل قرص قمر بود

دیدی چه خبر بود

شهزاده فیروز همان قحبه خائن

با آن پز چون جن

هم صیغه «کرزن » بد و هم فکر ددر بود

دیدی چه خبر بود

خواهر زن کرزن که محمد ولی میرزاست

مطلب همه اینجاست

چون موش، مدام از پی دزدیدن زر بود

دیدی چه خبر بود

سید تقی آن کلفت ممد ولی میرزا

مجلس چو شد افنا

این جنده زن، افسرده تر از خفته ذکر بود

دیدی چه خبر بود

هر چند که «یعقوب» بنام است به پستی

در دزدپرستی

این مرد که زان مرد که هم (مردکه)تر بود

دیدی چه خبر بود

آن شیخک کرمانی زر مسلک ریقو

کم مدرک و پررو

هر روز سر سفره اشراف، دمر بود

دیدی چه خبر بود

شد مصرف پرچانگی شیخ محلات

مجلس همه اوقات

خیلی دگر این شیخ پدر سوخته لچر بود

دیدی چه خبر بود

سرچشمه پستی و خداوند تلون

آقای «تدین »

این زنجلب از «داور» زن قحبه بتر بود

دیدی چه خبر بود

آقای لسان «عرعر» و تیز و لگدی داشت

خوب این چه بدی داشت

چون چاره اش آسان، دو سه من یونجه تر بود

دیدی چه خبر بود

می خواست (ملک) خود برساند به وزارت

با زور سفارت

افسوس که عمامه، برایش سر خر بود

دیدی چه خبر بود

آن شیخک خولی پز و بدریخت امین نیست

اینست و جز این نیست

آن کس که رخش همچو سرین بز گر بود

دیدی چه خبر بود

تسبیح به کف، جامه تقوای به تن شد

خواهان وطن شد

گویم ز چه عمامه به سر، در پی شر بود

دیدی چه خبر بود

عمامه به سر هر که، که بنهاد دو کون است

یک کونش که کونست:

آن گنبد مندیل سرش، کون دگر بود

دیدی چه خبر بود

آن مردکه خر، که وکیل همدان است

دیدی که چسان است

یک پارچه کون، از بن پا تا پس سر بود

دیدی چه خبر بود

آن معتمدالسلطنه خائن مأبون

در پشت تریبون

یک روز که در جایگه خویش پکر بود

دیدی چه خبر بود

می گفت که بر کرسی مجلس چو نشینم

از دست نشینم

راحت نیم ای کاش که این کرسی ذکر بود

دیدی چه خبر بود

اغلب وکلا این سخن، از وی چو شنفتند

احسنت بگفتند

دیدند در این نطق، بسی حسن اثر بود

دیدی چه خبر بود

افسار وکیل همدان را چو ببستند

یاران بنشستند

گفتند که این (ما چه خر) آبستن زر بود

دیدی چه خبر بود

این مجلس چارم، چه بگویم که چها داشت

(سلطان علما) داشت

پس من خرم، این مرد که گر نوع بشر بود؟

دیدی چه خبر بود

از بس که شد آبستن و زائید فراوان

قاطر شده ارزان

گوئی کمر آشتیانی، ز فنر بود

دیدی چه خبر بود

مستوفی از آن نطق که چون توپ صدا کرد

مشت همه وا کرد

فهماند که در مجلس چارم چه خبر بود

دیدی چه خبر بود

من نیز یکی، حرف بگفتم وکلا را

در مجلس شورا

هر چند که از حرف، در ایران چه ثمر بود

دیدی چه خبر بود

نه سال گذشته که گذشتم ز مداین

گشتم ز مداین

آزرده بدانسان که پدر مرده پسر بود

دیدی چه خبر بود

ویرانه یکی قصر شد، از دور نمایان شود

در قافله یاران:

گفتند که این راه پر از خوف و خطر بود

دیدی چه خبر بود

جائی است خطرناک و پر از سارق و جانی

آن گونه که دانی

عریان شود آن کس که از آن راهگذر بود

دیدی چه خبر بود

کسرای عدالتگر، اگر زنده بد این عصر

اینسان نبد این قصر

گفتم که به اعصار گذشته، چه مگر بود؟

دیدی چه خبر بود

گفتند که بوده ست عدالتگه ساسان

آن روز که ایران:

سر تا به سرش، مملکت علم و هنر بود

دیدی چه خبر بود

من در غم این، کز چه عدالتگه کشور؟

شد دزدگه آخر

زین نکته، غم اندر دل من بی حد و مر بود

دیدی چه خبر بود

این منزل دزدان شدن، بارگه داد!

بیرون نشد از یاد

همواره همین مسئله، در مد نظر بود

دیدی چه خبر بود

تا این که در این دوره بدیدم وکلا را

در مجلس شورا

دیدم دگر این باره، از آن باره بتر بود

دیدی چه خبر بود

ویران شده، شد دزدگه، آن بنگه کسرا!

وین مجلس شورا

ویران نشده دزدگه و مرکز شر بود

دیدی چه خبر بود

این مجلس شورا نبد و بود کلوپی

یک مجمع خوبی

از هر که شب از گردنه، بردار و ببر بود

دیدی چه خبر بود

هرگز یکی از این وکلا زنده نبودی

پاینده نبودی

این جامعه زنده نما زنده اگر بود

دیدی چه خبر بود

وآنگه شدی از بیخ و بن، این عدل مظفر

با خاک برابر

حتی نه به تاریخ، از آن نقش صور بود

دیدی چه خبر بود

تنها نه همین کاخ، سزاوار خرابی است

این حرف حسابیست

ای کاش که سرتاسر «ری » زیر و زبر بود

دیدی چه خبر بود

ای «ری » تو چه خاکی که چه ناپاک نهادی!:

تو شهر فسادی

از شر تو یک مملکتی، پر ز شر بود!

دیدی چه خبر بود

«شمر» از پی تو، جد مرا کشت، چنان زار

لعنت به تو صد بار

صد لعن به او نیز، که رنجش به هدر بود

دیدی چه خبر بود

ای کاش که یک روز، ببینم درین شهر

از خون همه نهر

در هر گذری، لخته خون تا به کمر بود

دیدی چه خبر بود

از کوه (وزو) آنچه که شد خطه (پمپی)

آن به که شود ری

ای کاش که در کوه دماوند اثر بود

دیدی چه خبر بود

این طبع تو «عشقی » به خدائی خداوند

از کوه دماوند:

محکم تر و معظم تر و آتشکده تر بود

دیدی چه خبر بود

شمارهٔ ۱۲ - در هجو خلخالی

در ده: سگ زشتی بود، موریخته و لاغر

پیوسته دم اندر پا، پژمرده سر و یالی

چندی سوی شهر آمد، از شدت بی قوتی

اشکم ز عزا برهاند، تا ماند در آنسالی

ناگاه چه باز آمد، دیدند که گردیده

در فربهی و چاقی، یک زبده سگ عالی

گفتند (خلیلی)اش، بایست و همی دیدند

بر هر که زند نیشی، با ضربت چنگالی

نابود خلیلی چون ناچار شده بستند

از پارچه خلخال، بر گردن آن شالی

گویند که شد ممتاز، آن خرفه ز همسرها

زآن روی دگر گردید معروف به (خلخالی)

من خویش نمی دانم، بر گردن آنکو گفت

گویا که همان باشد: خلخالی الحالی

شمارهٔ ۱۳ - مهدی کچل

کار و بارت جور، مهیا شده

نور علی نور، مهیا شده

دخترکی خوب، مهیا شده

خفته و خود عور، مهیا شده

تاری و تنبور، مهیا شده

هم آب انگور، مهیا شده

بس آجیل شور، مهیا شده

تریاک و وافور، مهیا شده

مهدی کچل سور مهیا شده

چرچر ما جور و مهیا شده

لوطی حسین صاحب عنوان شود

بند قبا قرمزی و خان شود

دور دگر، دوره دونان شود

یکسره این ملک پریشان شود

خاطر ما، جمله پریشان شود

تا که ورا سفره، پر از نان شود

یا که فلان، گربه هر خوان شود

ایران، ویران ز وزیران شود

مهدی کچل سور مهیا شده

چر چر ما جور و مهیا شده

شمارهٔ ۱۴ - هجو دیوان بیگی

وقتی آلو شده در تهران (دو)

همه رفتند پی (دو) به شکی

هست (دو) آنجا میم دو جوان

نیست جز ایران دیوان (دو) به یکی

خواستم از تو هتک پاره کنم

حیف و افسوس نمانده هتکی

دانم از بهر چه کردی داخل

در حمایت سرکی، از در کی

خایه هیائت دولت، چندی است

شده با خایه تو، خانه یکی

فکر ناکرده، مشارالدوله

بستنی داد، چه از صد چه یکی

تو چه وی، کونی بی فکر مباش

فکر حال خود و من کن کمکی

من به اوضاع فلک می خندم

سر خود گیر و برو، ای کلکی!

«باید دانست که دیوان دوبگی موقعی که عارف علیه دولت شعری سرود و با کمال بی انصافی در هیات دولت از عارف سعایت کرد ولی وی با من از سالها خصومت میورزید ،منهم بمناسبت آن موقع ،ابیات ذیل را سرودم.»

آلو که (دو) تا بود دگر باره یکی شد

اکنون (دو) دگر منصب دیوان (دو) بگی شد

هر کس به درستیش، کند فخر در عالم

فخریه این خیره، همانا ترکی شد!

آن کس که بدان شوری، شوریش فلان بود

از بس که فلان خورد، بدین بی نمکی شد!

می خواست هتک پاره نماید، ز وی عارف

اسباب خلاصیش همان بی هتکی شد

بیچاره دو قزوینی اش، آزار نمودند

زین هجو ز قزوینی دیگر کتکی شد

گه (احمد قزوینی) خفتاندش و بر زد

کای خیره فراموش تو کار سبکی شد

گه عارف قزوینی اش این گفت که دانم

از چه ز تو بر هیأت دولت کمکی شد

چندیست که با خایه تو خایه دولت

همسایه یک جا محل و خانه یکی شد

حقا که به بیهوده شود سرزنش از خلق

گرچه ددری گشت و یا خود کلکی شد

زین خایه وی جای زیادی بد و محتاج

بر خایه اغیار، به رسم یدکی شد

بر حضرت (دو) کیست که از ما برساند

که این گونه تو را باعث تصدیع یکی شد

کای «دو» ز دوئیت نبری، صرفه دیگر

بایست یکی بود و یکی گفت و یکی شد

دیوان اشعار

قالبهای نو

غزلیات و قصاید

مثنویات

مقطعات

هزلیات

نمایشنامهٔ ایدآل پیرمرد دهگانی یا سه تابلوی مریم

بخش ۱ - ایدآل یا سه تابلوی عشقی : فارسی‌زبان‌ها! من شروع کردم به یک شکل نوظهوری افکا ...

بخش ۲ - تابلوی اول: شب مهتاب : اوایل گل سرخ است و انتهای بهار

بخش ۳ - تابلوی دوم: روز مرگ مریم : دو ماه رفته ز پاییز و برگ‌ها همه زرد

بخش ۴ - تابلوی سوم: سرگذشت پدر مریم و ایدآل او : ز مرگ مریم، اینک سه روز بگذشته

بخش ۵ - مطرح کننده ایدآل : جناب برزگر! این ایدآل دهقان است:

بخش ۱ - ایدآل یا سه تابلوی عشقی

فارسی‌زبان‌ها! من شروع کردم به یک شکل نوظهوری افکار شاعرانه را به نظم درآورم و پیش خود خیال کرده‌ام که انقلاب ادبیات زبان فارسی با این اقدام انجام خواهد گرفت. سه تابلو ایدآل مرا که به مرور در جریدهٔ شریفهٔ شفقِ سرخ منتشر می‌شود به دقت بخوانید اگر نواقصی در آن دیدید چون در آغاز کار است مرا معذور بدارید، ان‌شاءالله شعرای آینده دنبالهٔ این طرز گفتار را گرفته تکمیل خواهند کرد.(عشقی)

ایدآل یک نفر پیرمرد دهگانی در سه تابلو

تابلو اول: شب مهتاب

تابلو دوم: روز مرگ مریم

تابلو سوم: سرگذشت پدر مریم و ایده آل او

عزیز عشقی، دشتی، تو خوب حال مرا

شناختی و از آن خوب‌تر خیال مرا

تو بهتر از خود من دانی ایدآل مرا

تمام مایهٔ بدبختی و ملال مرا

که من ز مردم این مملکت نیم خوشبین

من ایدآل خود ایدر به آسمان گفتم

یک ایدآل نک از قول دیگران گفتم

هرآنچه را که بخواهد دل تو، آن گفتم

که ایدآل یکی مرد مرزبان گفتم

خدا نصیب کند ایدآل آن مسکین

بخش ۲ - تابلوی اول: شب مهتاب

اوایل گل سرخ است و انتهای بهار

نشسته‌ام سر سنگی کنار یک دیوار

جوار درهٔ دربند و دامن کهسار

فضای شمران اندک ز قرب مغرب تار

هنوز بد اثر روز، بر فراز «اوین»

نموده در پس که آفتاب تازه غروب

سواد شهرری از دور نیست پیدا خوب

جهان نه روز بود در شمر نه شب محسوب

شفق ز سرخی نیمیش بیرق آشوب

سپس ز زردی نیمیش، پردهٔ زرین

چو آفتاب پس کوهسار، پنهان شد

ز شرق از پس اشجار، مه نمایان شد

هنوز شب نشده، آسمان چراغان شد

جهان ز پرتو مهتاب نورباران شد

چو نوعروس، سفیداب کرد روی زمین

اگرچه قاعدتا، شب سیاهی است پدید

خلافِ هرشبه، امشب دگر شبی‌ست سپید

شما به هرچه که خوب است، ماه می‌گویید

بیا که امشب، ماه است و دهر، رنگ امید

به خود گرفته همانا در این شب سیمین

جهان سپیدتر از فکرهای عرفانی‌ست

رفیق روح من، آن عشق‌های پنهانی‌ست

درون مغزم از افکار خوش، چراغانی‌ست

چرا که در شب مه، فکر نیز نورانی‌ست

چنانکه دل شب تاریک تیره است و حزین

نشسته‌ام به بلندی و پیش چشمم باز

به هر کجا که کند چشم کار، چشم‌انداز

فتاده بر سر من فکرهای دور و دراز

بر آن سرم که کنم سوی آسمان پرواز

فغان که دهر به من پر نداده چون شاهین

فکنده نور مه از لابه‌لای شاخهٔ بید

به جویبار و چمنزار خال‌های سفید

به سان قلب پر از یأس و نقطه‌های امید

خوش آنکه دور جوانی من شود تجدید

ز سی عقب بنهم پا به سال بیستمین

درون بیشه سیاه و سپید دشت و دمن

تمام خطهٔ تجریش سایه و روشن

ز سایه روشن عمرم رسید خاطر من

گذشته‌های سپید و سیه ز سوز و مِحَن

که روزگار گهی تلخ بود و گه شیرین

به ابر پاره چو مه نور خویش افشاند

به سان پنبهٔ آتش گرفته می‌ماند

ز من مپرس که کبکم خروس می‌خواند

چو من ز حُسن طبیعت که قدر می‌داند

مگر کسانِ چو من موشکاف و نازک‌بین

حباب سبز چه رنگ است شب ز نور چراغ؟

نموده است همان رنگ ماه منظر باغ

نشان آرزوی خویش، این دل پر داغ

ز لابه‌لای درختان، همی گرفت سراغ

کجاست آنکه بیاید مرا دهد تسکین

چو زین سیاحت من یک دو ساعتی بگذشت

ز دور دختر دهقانه‌ای هویدا گشت

قدم به ناز (بکافوروش) زمین می‌هشت

نظرکنان همه سو، بیمناک بر در و دشت

چو فکر از همه مظنون مردمان ظنین

تنش نهفته به چادرنماز آبی‌گون

برون فتاده از آن پرده، چهرهٔ گلگون

در آن قیافه گهی شادمان و گه محزون

به صد دلیل به آثار عاشقی مشحون

ز سوز عشق نشان‌ها در آن لب نمکین

به رسم پوشش دوشیزگان شمرانی

ز حیث جامه نه شهری بد و نه دهقانی

بر او تمام مزایای حُسن ارزانی

شبیه‌تر به فرشته است تا به انسانی

مُرَدَّدَم که بشر بود یا که حورالعین

چو روی سبزه لب جو نشست آهسته

بد او چو شاخ گلی روی سبزه‌ها رسته

شد آن فرشته در آن سبزه‌زار گلدسته

گل ار چه بود، شد از سبزه نیز آرسته

هم او ز سبزه و هم سبزه یافت زو تزئین

فکنده زلف ز دو سوی بر جبین سفید

تلالوئی به عذارش ز ماهتاب پدید

به سان آینه‌ای در مقابل خورشید

نه هیچ عضو مر او راست درخور تنقید

که هست درخور تمجید و قابل تحسین

نه هیچ وصف مر او را نه درخور تحسین

نگاه مردمک دیده‌اش سوی بالاست

عیان از این حرکت، گو توجهش به خداست

و یا در این حرکت چیزی از خدا می‌خواست

گهی نظر کند از زیر چشم بر چپ و راست

چنانکه در اثر انتظار، منتظرین

سیاهی‌ای به همین دم ز دور پیدا بود

رسید پیش، جوانی بلند بالا بود

ز آب و رنگ، همی بد نبود زیبا بود

ز حیث جامه هم، از مردمان حالا بود

کلاه ساده و شلوار و ژاکت و پوتین

(جوان:) سلام مریم مهپاره (مریم): کیست ای وایی!

(جوان): منم نترس عزیز، از چه وقت اینجایی؟

(مریم) تویی عزیز دلم، به چه دیر می‌آیی

سپس در آن شب مه، آن شب تماشایی!

شد آن جوان بر آن ماهپاره جایگزین

دگر بقیهٔ احوال‌پرسی و آداب

به ماچ و بوسه به جا آمد، اندر آن مهتاب

خوش آنکه بر رخ یارش نظر کند شاداب

لبش نجنبد و قلبش کند: سئوال و جواب

(عشقی) برای من به خدا، بارها شدست چنین

پس از سه چار دقیقه، ببرد دست آن مرد

دو شیشه سرخ، ز جیب بغل برون آورد

از آن دوای که، آن شب به دردشان می‌خورد

نخست جام به آن ماهرو تعارف کرد

(مریم): هزار مرتبه گفتم نمی‌خورم من ازین

(جوان) بخور که نیست به از این شراب اندر دهر

(مریم): برای من که نخوردم بتر بُوَد از زهر:

شراب خوب است اما برای مردم شهر:

که هست خوردن نان از تنور و آب از نهر:

نشاط و عشرت ما مردمان کوه‌نشین

(جوان) ولم بکن، کم از این حرف‌ها بزن، ده بیا:

بخور عزیز دل من، (مریم): نمی‌خورم والله

(جوان): بخور ترا به خدا (مریم): نه نمی‌خورم به خدا

(جوان): بخور، بخور، ده بخور (مریم): ای ولم بکن آقا

خودت بنوش ازین تلخ بادهٔ ننگین

(جوان): بخور تَصَدُّقِ بادام چشم‌هات بخور:

فدای آن لبِ شیرین‌تر از نبات بخور:

ترا قسم به تمام مقدسات بخور:

ترا قسم به خداوند کائنات بخور:

(مریم): پی شراب، کم اسم خدا ببر بی‌دین!

(جوان): ترا قسم به دل عاشقان افسرده:

به غنچه‌های سحر ناشکفته پژمرده:

به مرگ عاشق ناکام نوجوان مرده:

بخور، بخور، ده بخور نیم جرعه، یک خورده

چو دید رام نگردد به حرف، ماه‌جبین

همی نمود پر از می پیاله را وان پس

همی نهاد به لب‌هاش، او همی زد پس

(عشقی) دل من از تو چه پنهان، نموده بود هوس

که کاش زین همه اصرار، قدر بال مگس

به من شدی که به زودی نمودمی تمکین

خلاصه کرد به اصرار، نرم یارو را

به زور روی، ز رو برد نازنین‌رو را

نمود با لب وی آشنای، دارو را

خوراند آخر کار، آن «نمی‌خورم گو» را

نه دو پیاله، نه سه، نه چهار، بل چندین

پس از سه چار دقیقه، ز روی شنگولی

شروع شد به سخن‌های عشق معمولی

«تَصَدُّقَت بروم بَه، چقدر مقبولی:

تو از تمام دواهای حسن کبسولی:

قسم به عشق، تو شیرین‌تری ز ساخارین»

سخن گهی هم در ضمن شوخی و خنده

بُد از عروسی و عقد و نکاح زیبنده

شریک بودن در زندگی آینده

پس آن جوان پی تفریح، پنجه افکنده

گرفت در کف، از آن ماه گیسوی پرچین

کشیده نعره که امشب بهشت : «دربند» است

رسد به آرزویش، هر که آرزومند است

دو دست من به سر زلف یار پیوند است

بریز باده به حلقم که دست من بند است

به جای نُقل، بنه بر لبم لبِ شکرین

به روی دشت و دمن ماهتاب با مه جفت

«بیار باده که شکر خدای باید گفت»

ز بعد آن که مر، این نکتهٔ چو دُر را سُفت

ز بس که، جام به هم خورد، گوش من بشنفت

به نام شکر پیاپی، صدای جین جین جین

از آن به بعد بدیدم که هر دو خوابیدند

خدای شکر که آن‌ها مرا نمی‌دیدند

به هم چون شهد و شکر آن دو یار چسبیدند

به روی سبزه، بسی روی هم بغلتیدند

دگر زیاده بر این را نمی‌کنم تبیین

به روی دشت و دمن ماهتاب تابیده

به هر کجا نگری نقره گرد پاشیده

به روی سبزه چمن، آن دو یار خوابیده

مرا ز دیدنشان، لذتی‌ست در دیده

چه گویمت که طبیعت چگونه باشد حین؟

صدای قهقهه کبکی ز کوهسار آید

غریو ریختن آب، از آبشار آید

ز دور زمزمهٔ سوزناکِ تار آید

در این میانه صدایی از آن دو یار آید

ز فرط خوردن لب‌های زیر بر زیرین

وزان ز جانب «توچال» بادی اندک سرد

که شاخه‌های درختان از آن به هم می‌خورد

همی گذشت چو از خوابگاه آن زن و مرد

برای شامه‌ها، بوی عشق می‌آورد

هزار بار به از بوی سنبل و نسرین

در آن دقیقه که آن‌ها جدا شدند از هم

به عضو پردگی و محرمانهٔ مریم

فتاد دیدهٔ پروین و ماه نامحرم

ستاره‌ها همه دیدند آسمان‌ها هم

که نیمی از تن مریم برون بد از پاچین

بخش ۳ - تابلوی دوم: روز مرگ مریم

دو ماه رفته ز پاییز و برگ‌ها همه زرد

فضای شمران، از باد مهرگان، پر گرد

هوای «دربند» از قرب ماه آذر سرد

پس از جوانی پیری بود چه باید کرد؟

بهار سبز به پاییز زرد شد منجر

به تازه اول روز است و آفتاب به ناز

فکنده در بن اشجار، سایه‌های دراز

روان به روی زمین، برگ‌ها ز باد ایاز

به جای آن شبی‌ام، بر فراز سنگی باز

نشسته‌ام من و از وضع روزگار پکر

شعاع کم‌اثر آفتاب افسرده

گیاه‌ها همگی خشک و زرد و پژمرده

تمام مرغان، سر به زیر بال‌ها برده

بساط حسن طبیعت، همه به هم خورده

به سان بیرق خم، سرو آیدم به نظر

به جای آنکه نشینند، مرغ‌های قشنگ

به روی شاخهٔ گل، خفته‌اند بر سرِ سنگ

تمام درهٔ دربند، زعفرانی‌رنگ

ز قال و قیل بسی زاغ‌های زشت‌آهنگ

شدست بیشه، پر از بانگ غلغل منکر

نحیف و خشک شده، سبزه‌های نو رسته

کلاغ روی درختان خشک بنشسته

ز هر درخت، بسی شاخه باد بشکسته

صفا ز خطهٔ ییلاق، رخت بربسته

ز کوهپایه همی خرمی، نموده سفر

بهار هرچه نشاط‌آور و خوش و زیباست

به عکس پاییز افسرده است و غم‌افزاست

همین کتیبه‌ای از بی‌وفایی دنیاست

از این معامله ناپایداری‌اش پیداست

که هرچه سازد اول کند خراب آخر

به یاد آن شب مه افتی گر در این ایام

گذشته زان شب مهتاب پنج ماه تمام

خبر ز مریم اگر پرسی دختر ناکام

به جای که شبیش اوفتاده است آرام

ولی سراپا پیچیده است آن پیکر

به یک سفید کتانی، ز فرق تا به قدم

چو تازه غنچه به پیچیده پیکرش محکم

بکنده‌اند یکی گور و قامتِ مریم

بخفته است در آن تیره خوابگاه عدم

هنوز سنگ ننهشتند، روی آن دلبر

نشسته بر لب آن گور، پیرمردی زار

فشاند اشک همی، روی خاک‌های مزار

ولی عیان بُوَد از آن دو دیدهٔ خونبار

که با زمانه گرفت است کشتی بسیار

جبینش از ستم روزگار، پر ز اثر

به گور، خاک همی ریزد، او ولی کم کم

تو گو که میل ندارد، به زیر گل مریم:

نهان شود، پدر مریم است، این آدم

بعید نیست تو نشناسی‌اش، اگر من هم!

گرفته‌ام همی الساعه زین قضیه خبر:

خمیده پشت، زنی پیر، لندلندکنان

دو سه دقیقه پیش آمد و نمود فغان

که صد هزاران لعنت به مردم تهران

سپس نگاهی بر من نمود و گشت روان

بدو بگفتم از من چه دیده‌ای مادر

ازین سوال من آن پیرزن به حرف آمد

که من ز مردم تهران ندیده‌ام جز بد

ز فرط خشم همی زد به روی خاک لگد

گهی پیاپی سیلی به روی خود می‌زد

همی بگفتم آخر بگو چه گشته مگر

جواب داد که: ما مردمان شمرانی

ز دست رفتیم آخر، ز دست تهرانی

از این میان، یکی آن پیرمرد دهقانی

ببین به گور نهد، دخترش به پنهانی

تو مُطلِع نه‌ای از ماجرای این دختر!

همین که گفت چنین، من که تا به آن هنگام

خبر نبودم، که آن مردکِ سیه‌ایام

به روی خاک، چه کاری همی دهد انجام؟

نظر نمودم و دیدم که دختری ناکام

به زیر خاک سیه می رود به دست پدر!

خلاصه آنچه که، آن پیرزن بیان بنمود

که نام این زن ناکام مرده، مریم بود

چنان بسوخت دلم، کز سرم برآمد دود

دهان سپس، پی و دنبالهٔ سخن بگشود

که این به گور جوان رفتهٔ سیه‌اختر:

چراغ روشن در بند بود، این مهوش

دلم گرفته ز خاموش گشتنش آتش

به تازه بود جوان مرده، هیجده سالش

قشنگ و باادب و خانه‌دار و زحمتکش

نصیب خاک شد، آن پنجه‌های پر ز هنر!

ندانی آنکه به صورت، چقدر بُد زیبا؟

ندانی آنکه به قامت، چگونه بُد رعنا؟

کنون که مرده و دادست عمر خود به شما

خلاصه امسال از یک جوان خودآرا!

فریب خورد و جوان‌مرگ گشت و خاک به سر!

جوانکِ فُکُلی‌ای، به شیطنت استاد!

دو سال در پی این دختر جوان افتاد

که تو ز خوبی شیرین شدی و من فرهاد

تو کام من بده و من ترا نمایم شاد

فرستم از پی تو خواستگار و انگشتر

عروسی از تو نمایم، به بهترین ترتیب

دو سال طفره زد، آن دختر عفیف و نحیف

ولیک اول امسال از او بخورد فریب

چه چاره داشت که او را بُد این بلیه نصیب؟

نشاید آنکه جدل کرد، با قضا و قدر!

قریب شش مه ز آغاز سال نو با هم

بُدَند گرم همانا همین که شد کم کم،

بزرگ ز اول پاییز، اِشکَمِ مریم

بساط عشق دگر، ز آن به بعد خورد به هم

شدند عاشق و معشوق، خَصمِ یکدیگر

چو گفته بود به او مریم: آخر ای آقا

مرا شکم شده پُر پس چه شد عروسیِ ما؟

جواب داد بدو، من ازین عروسی‌ها،

هزار گونه دهم وعده! کی کنم اجرا؟

ببین چه پند بدو داده بود آن کافر!!

که گر ز من شنوی رو «به شهر نو» بنشین

نما تو چند صباح زندگانی رنگین

(عشقی) تفو به روی جوانانِ شهریِ ننگین!

ندانم آنکه خود این گونه مردم بی‌دین:

چه می‌دهند جواب خدای در محشر؟

میانشان پس از این گفتگو، دگر ببرید

دو ماه پاییز، این دخترک چه‌ها نکشید؟

همی به خویش، به مانند مار پیچید

خلاصه تا پدرش این قضیه را فهمید:

ز شرم قوهٔ طاعت در او نماند دگر!

همین که دید که بر ننگ وی، پدر پی برد:

غروب تریاک آورد خانه و شب خورد!

همی ز اول شب کند جان سحرگه مرد

ز مرگ خود، پدر پیر خویش را آزرد!

ز گریه نصفه شد این پیرمرد خون به جگر!

همی ننالد و بغضش گرفته راه گلو

به زور می‌کند آن را درون سینه فرو

خلاصه تا نبرد کس ز اهل شمران بو

بر این قضیهٔ بی‌عصمتی دختر او

نهان ز خلق مر، او را نهد به خاک اندر!

غرض نکرد خبر، هیچکس نه مرد و نه زن

ز بانگ صبحدم، این پیرمرد با شیون

خودش بداد ورا غسل و هم نمود کفن

خودش برای وی آراست حجلهٔ مدفن

مگر به مردم تهران خدا دهد کیفر!

چه ما که زور نداریم و قادرند آن‌ها

هر آنچه میل کنند آورند بر سر ما

دگر ز ناله و نفرین نماند هیچ به جا

که بهر مردم تهران، ورا نکرد ادا

به اختصار نوشتم من اندرین دفتر

غرض تمامی اسرار را بگفت آن زن

پس از شنیدن این جمله‌هاست کاکنون من

نشسته‌ام به تماشای آن سیه مدفن

به زیر خاک سیه، خفته آن سپید کفن

چقدر حالت این منظره است حُزن‌آور؟

پدر نشسته و ناخوانده هیچکس بر خویش

نهاده نعش جگرگوشه، در برابر خویش

گهی فشاند یک مشت خاک، بر سر خویش

گهی فشاند مشتی، به روی دختر خویش

ای آسمان بستان، انتقام این منظر!

چو آن سفید کفن خورده، خورده شد پنهان

به زیر خاک سیاه و از او نماند نشان

نهاد پیر، یکی تخته سنگ بر سر آن

سپس به چشم خداحافظی جاویدان

نگاه کرد بر آن گور داغدیده پدر

(پیرمرد): به زیر خاک سیه‌فام، مریم ای مریم

چه خوب خفته‌ای، آرام مریم ای مریم!

برستی از غم ایام، مریم ای مریم!

بخواب دختر ناکام، مریم ای مریم!

بخواب تا ابد، ای دختر اندرین بستر!

بخش ۴ - تابلوی سوم: سرگذشت پدر مریم و ایدآل او

ز مرگ مریم، اینک سه روز بگذشته

سر مزار وی، آن پیرمرد سرگشته:

نشسته رخ به سر زانوان خود هشته

من از سیاحت بالای کوه برگشته

بر آن شدم که من آن پیر را دهم تسکین

(من): خدات صبر دهد زین مصیبت عظمی:

حقیقتا که دلم سوخت، از برای شما

(پیرمرد): مگر به گوش شما هم رسیده قصهٔ ما!

(من): شنیده‌ام گل عمر تو چیده‌اند، خدا:

به خاک تیره سپارد جوانی گلچین!

(پیرمرد):درون خاک، مرا دختری جوان افتاد

برای آنکه جوانی شود دو روزی شاد!

(من): بر آن جوانکِ ناپاک‌روح لعنت باد،

خدای داند هرگه از او نمایم یاد:

هزارگونه به نوع بشر کنم نفرین!

بشر مگوی، بر این نسل فاسد میمون

بشر نه! افعی بادست و پاست این دد دون!

هزار مرتبه گفتم که تف بر این گردون

ببین به شکل بنی آدم آمدست برون!

چقدر آلت قتاله زین کهن ماشین؟

(پیرمرد): تو ز آن جوان شده‌ای دشمن بشر، او کیست؟

بشر هزار برابر بتر بُوَد او چیست؟

از او بترها دیدم من، اینکه چیزی نیست!

برای ذم بشر: سرگذشت من کافی‌ست!

اگر بخواهی، آگه شوی بیا بنشین

نشستم و بنمود، او شروع بر اظهار:

(پیرمرد): من اهل کرمان بودم در آن خجسته دیار

قرین عزت بودم، نه همچو اکنون خوار

که شغل دولتی‌ام بود و دولتِ بسیار

به هر وظیفه که بودم بُدَم درست و امین

هزار و سیصد و هجده ز جانب تهران

بشد جوانک جلفی، حکومت کرمان

مرا که سابقه‌ها بُد به خدمتِ دیوان

معاونت بسپرد او به موجب فرمان

ز فرط لطف مرا کرده بُد، به خویش رهین

پس از دو ماهی، روزی به شوخی و خنده

بگفت: خانمکی خواهم از تو زیبنده!

برو بجوی که جوینده است یابنده

بگفتمش که خود این کار، ناید از بنده!

برای من بود، این امر حکمران توهین!

قسم به مردی من مردم و نه نامردم

به آبروی در این شهر زندگی کردم

جواب داد که قربان مردمی گردم

من این سخن پی شوخی به پیش آوردم

مرنج از من از این شوخی و مباش غمین!

چو دید آب ز من، گرم می‌نشاید کرد

میانه‌اش پس از آن روز، گشت با من سرد

پس از دو روزی، روزی بهانه‌ای آورد

مرا بداد فکندند سخت و تا می‌خورد

زدند بر بدن من، چماق‌های وزین!

نمود مُنفَصِلَم از مشاغلِ دیوان

برای من نه دگر، رتبه ماند و نی عنوان

ببین شرافت و مردانگی، در این دوران

گذشته زآن که ندارد ثمر، دهد خُسران!

به سان صحبت نادان و جامهٔ چرمین

به شهر کرمان، بدنام مرده‌شویی بود

که بین مرده‌شوان شسته آبرویی بود

کریه‌منظر و رسوا و زشت‌خویی بود

خلاصه آدم بی‌شرم و چشم و رویی بود

شبی به نزد حکومت برفت آن بی‌دین

حکومت آنچه به من گفت، گفتمش بی‌جاست

که این عمل نه سزاوار مردمان خداست

به او چو گفت: تو گویی که از خدا می‌خواست

جواب داد که البتّه این وظیفهٔ ماست!

من آن کسم که بگویم بر این دعا آمین

برفت زود، در آغاز دخترش را برد

چو سرد گشت از او، رفت خواهرش را برد

برای آخر سر نیز همسرش را برد

چو خسته گشت ز زن‌ها، برادرش را برد!

نثار کرد بر او هر چه داشت در خورجین!

بدین وسیله بر حکمران مُقَرَّب شد

رفیق و روز و هم‌آهنگ خلوت شب شد

به شغل دولتی آن مرده‌شو، مُجَرَّب شد

خلاصه صاحب عنوان و شغل و منصب شد

به بخت نیک، ز نیروی ننگ گشت قرین!

به آن سیاه‌دل، از بس که خلق رو دادند

پس از دو ماه، مقام مرا بدو دادند

زمام مردم کرمان، به مرده‌شو دادند

تعارفات بر او از هزار سو دادند

قباله‌هایی از املاک و اسب‌ها با زین

ز من شنو که چه سان سخت شد به من دنیا

زنم ز گُرسَنِگی داد عمرِ خود به شما

نبود هیچ به جز خاک، فرشِ خانهٔ ما

به جز گرسنگی و حسرت و غم و سرما

نماند خوردنی‌‌ای خانهٔ منِ مسکین

پس از سه سال که بودم به سختی و ذلت

شنیده شد که به تهران گروهی از ملت

بخواستند عدالت‌سرایی از دولت

چو در مذلت من، ظلم گشته بد علت

بدم نیامد ازین نغمهٔ عدالت‌گین

فتادم از پی غوغا و انجمن‌سازی

به شب کمیته و هر روز پارتی‌بازی

همیشه نامهٔ شب؛ بهر حاکم‌اندازی

در این طریق نمودم ز بس که جانبازی

شدند دور و برم جمع، جمله معتقدین

مرا بخواست پس، آن مرده‌شوی بی‌سر و پا

به من بگفت که مشروطه کی شود اجرا؟

چه حکم شاه در ایران‌زمین چه حکم خدا

مده تو گوش بر این حرف‌های پا به هوا!

بگفتمش که لَکُم دینکُم ولی دین

عوض نکردم، آیین خویشتن باری

ز بس نمودم، در عزم خویش پاداری

شبانه عاقبت آن مرده‌شوی ادباری

برون نمود ز کرمان مرا به صد خواری

به جرم اینکه، تو در شهر کرده‌ای تفتین

من و دو تن پسرم، شب پیاده از کرمان

برون شدیم زمستان سخت یخبندان

نه توشه‌ای و نه روپوش، مُفلِس و عُریان

چه گویمت که چه بر ما گذشت از بوران

رسید نعش من و بچه‌هام تا نائین

چو ماجرای مرا، اهل شهر بشنفتند

تمام مردم مشروطه‌خواه آشفتند

چو میهمان عزیزی، مرا پذیرفتند

چرا که مردم آن روزه، راست می‌گفتند

نه مثل مردم امروزه بددل و بی‌دین!

بدون سابقه و آشناییِ روشن

به این دلیل که مشروطه‌خواه هستم من

یکی اِعانه به من داد و آن دگر مَسکَن

خلاصه آخر از آن مردمان گرفتم زن

چو داد سرخط مشروطه، شه مظفر دین

درست روزی، کآن شهریار اعلان داد

یگانه دختر ناکام من، ز مادر زاد

تمام مردم، دلشاد مرگ استبداد

من از دو مسئله خوشحال و خرم و دلشاد

یکی ز زادن مریم، دگر ز وضع نوین

سپس چو دورهٔ فرزند شه مظفر شد

تو خویش دانی، اوضاع طور دیگر شد

میان خلق و شه، ایجاد کین و کیفر شد

به توپ بستن مجلس، قضیه منجر شد

زمانه گشت دوباره به کام مرتجعین

دوباره سلطنتِ خودسری، بشد اعلان

مرا که بیم خطر بود، اندر آن دوران

بر آن شدم که به شهری روم شوم پنهان

شدم ز نائین بیرون، به جانب تهران

ولی نه از ره نیزار، از طریق خمین

به ری رسیدم و پنهان شدم، دو روزی چند

ولی چه فایده، آخر فتادم اندر بند

پلیس مخفی آمد به محبسم افکند!

چه محبسی که هوایی نداشت غیر از گند

چه کلبه‌ای که پلاسی نداشت جز سرگین؟

دو هفته بر من در آن سیاه‌چال گذشت

در آن دو هفته چه گویم به من چه حال گذشت؟

دو هفته مثل دو هفتصد هزار سال گذشت

پس از دو هفته از آنجا یک از رِجال گذشت

مرا خلاص نمود، آن بزرگ پاک‌آیین

یکی دو ماه ز بعد خلاصی‌ام دوران

دگر نماند بدان سان و گشت دیگرسان

که رفته رفته شورش فتاد در جریان

نویدِ نهضتِ ستارخان و باقرخان

فکند سخت تزلزل، به تخت و تاج و نگین

به خاصه آنکه خبرها، رسید از گیلان

ز وضع شورش و از قتل آقابالاخان

فتاد غلغله در شهر و حومهٔ تهران

که عن‌قریب به شَه می‌شود چنین و چنان

چنانکه کرد به ملت، خود او چنان و چنین!

سپس من و پسرانم چو این چنین دیدیم

بدان لحاظ که مشروطه می‌پرستیدیم

به سوی رشت، شبانه روانه گردیدیم

چهار پنج شبی، بین راه خوابیدیم

که تا به خطهٔ گیلان شدیم جایگزین

ز جیب خویش خریدیم اسب و زین و تفنگ

قبول زر ننمودیم از کمیتهٔ جنگ

که زر گرفتن، بهر عقیده باشد ننگ

خلاصه آنکه، پس از مشق‌های رنگارنگ

شدیم رهسپر جنگ هر سه چون تابین

همین که گشت به قزوین صدای تیر بلند

دو تن جوان من، اول به روی خاک افکند!

یکی از ایشان به روی سینه‌ام جان کند

زدند نزد پدر غوطه آن دو تن فرزند!

میان خون خود و خاک خطهٔ قزوین

ولیک با همه حس و مهر اولادی

چو طفلکانم دادند جان در آن وادی

به طیب خاطر گفتم: فدای آزادی

مرا بُد از پی مشروطه، عشق فرهادی

ولیک حیف که آن تلخ بود، نی شیرین

چو دور ری، بنمودند شهسواری‌ها

مجاهدین و سپهدار و بختیاری‌ها

گرفت خاتمه، عمر سیاه‌کاری‌ها

وزیر خائن بگریخت با فراری‌ها

پیاده ماند شه و مات شد، ازین فرزین!

بشد سپهدار اول، وزیر صدر پناه

دوباره خلوتیان مظفرالدین شاه

شدند مصدرِ کار و مُقَرَّبِ درگاه

یکی وزیر شد و آن دگر رئیسِ سپاه

شد این چنین چو سپهدار گشت رکن رکین

منی که کنده بُدم، جان به پای مشروطه

ز پا فتاده بُدم، از برای مشروطه

بشد دو میوهٔ عمرم، فدای مشروطه

عریضه دادم بر اولیای مشروطه

که من که بودم و اکنون شدست حالم این؟

سپس برفتم، هر روز هیئت وزرا

جواب نامهٔ خود را نمودم استدعا

ز بعد شش مَه، هر روز وعدهٔ فردا

چنین نوشت سپهدار، عرض حال شما:

به من رسید و جوابش به شعر گویم هین:

«هنوز اول عشق است اضطراب مکن

«تو هم به مطلب خود می‌رسی شتاب مکن»

ز من اگر شنوی، خویش را خراب مکن

ز انقلاب تقاضای نان و آب مکن

برو ز راه دگر، نان خود نما تأمین!

شد این سخن به دل من چو خنجرِ کاری

برای اینکه پس از آن همه فداکاری

روا نبود، کنم فکر کار بازاری

چه خواستم من ازین انقلاب ادباری

به غیر شغل قدیمی و رتبهٔ دیرین!

زنم برای من، از بس که غصه خورد همی

پس از سه مَه تب لازم گرفت و مُرد همی

یگانه دختر خود را به من سپرد همی

همان هم آخر، از دست من ببرد همی

کسی که کام از او برگرفت بی‌کابین

دگر نمودم، از آنگاه فکر دهقانی

شدم دگر من، از آن دم به بعد شمرانی

به من گذشت در اینجا، همان که می‌دانی

غرض قناعت کردم به شغل بستانی

به سر ببردم در خانهٔ خراب و گلین

چه گویمت من ازین انقلابِ بدبنیاد!

که شد وسیله‌ای از بهر دسته‌ای شیّاد!

چه مردمان خرابی، شدند از آن آباد!

گر انقلاب بُد این، زنده باد استبداد

که هر چه بود، ازین انقلاب بود بهین!

ز بعد آن همه زحمت، مرا در این پیری

شد از نتیجهٔ این انقلابِ تزویری

نصیب بیل زدن، روزی از زمین گیری

پی نکوهش این انقلاب اکبیری

شنو حکایت آن مرده‌شوی دل‌چرکین

چو توپ بست محمدعلی شَهِ منفور

به کاخ مجلس و رو گشت ملتی مقهور

به شهر کرمان آن مرده‌شوی بد مأمور

بسی ز ملتیان زنده زنده کرد به گور

ببین که عاقبت آن کهنه مرده‌شوی لعین

همین که دید شه از تخت گشت افکنده

هزار مرتبه مشروطه‌تر شد از بنده!

ز بس که گفت که مشروطه باد پاینده

فلان دوله شد، آن دل ز آبرو کنده!

کنون شدست ز اشراف نامدار مهین!

چو صحبت از لقب او بشد کشیدم آه

(من) شناختم چه کس است آن پلیدِ نامه‌سیاه

عجب که خواندم در نامه‌ای تَجَدُّدخواه

«فلان که هست ز اشراف جدی و آگاه!

به حکمرانی شهر فلان شده تعیین!

(پیرمرد): مگر که ذهن تو از این محیط بیگانه است

گمان مدار که این مرده‌شوی یک دانه است؟

عمو! تمام ادارات، مرده‌شو‌خانه است

وزین ره است که این کهنه‌مُلک ویرانه است

ز من نمی‌شنوی رو به چشم خویش ببین

برو به مالیه تا آنکه چیزها بینی

برو به نظمیه تا آنکه چیزها بینی

برو به عدلیه تا بی‌تمیزها بینی

که مرده‌شوها در پشت میزها بینی

چه بی‌تمیز کسانی شدند میزنشین . . . !

به پشت میز کس ار مرده‌شو نباشد نیست!

کسی که با او هم رنگ و بو نباشد نیست!

کسی که همسر و همکار او نباشد نیست!

کسی که بی‌شرف و آبرو نباشد نیست!

همی ز بالا بگرفته است تا پایین!

چرا نگردد آیین مرده‌شویی باب؟

چو نیست هیچ درین مملکت حساب و کتاب!

کدام دوره تو دیدی که این رِجالِ خراب

پی محاکمه دعوت شوند پای حساب؟

به جز سه ماهه زمان مهین ضیاء الدین

در این زمانه، هر آن کس گذشت از انصاف

ز هیچ بی‌شرفی، می‌نکرد استنکاف

شرف ورا شود آنگاه کمترین اوصاف

ازین ره است که آن مرده‌شو شد از اشراف

که مرده‌شو ببرد این شرافت ننگین!

چرا نباید این مملکت ذلیل شود

در انقلاب «سپهدار» چون دخیل شود

رِجالِ دورهٔ او هم از این قبیل شود!

یقین بدان تو که این مرده‌شو وکیل شود

کند رسوم و قوانین برای ما تدوین!

شود زمانی ار این مرده‌شوی از وزرا!

عجب مدار ز دیوانه‌بازیِ دنیا!

که این زمانهٔ نااصل و دَهرِ بی‌سر و پا!

زمان موسی، گوساله را نمود خدا!!

ولی نداشت، جهان پاس خدمت داروین

به چشم عشقی دنیا چنان نماید پست

که هرزه‌بازیِ شش‌ساله طفلِ دائم‌مست

به چشم پیر حکیمی رسانده سال به شصت

به اعتقاد من: این کائنات بازیچه است

به حیرتم من از این بچه‌بازیِ تکوین!

(من):کنون که گشت مُبَرهَن به من که حال تو چیست

به عمر سِفله، از این بیش اتصال تو چیست؟

دگر ز ماندن در این جهان، خیال تو چیست

به قول مردم امروزه، ایدآل تو چیست؟

ز زندگی برهان خویش ز اندکی مرفین

(پیرمرد): کنون که دم زدی از ایدآل، گویم راست:

برای من دگر اینگونه زندگی بی‌جاست!

که گر بمیرم امروز، بهتر از فرداست

مرا ولیک یکی ایدآل در دنیاست

که سال‌ها پی وصلش نشسته‌ام به کمین:

مراست مدّ نظر، مقصدی که مستورش

مدام دارم و سازم برِ تو مذکورش

همین که خواست بگوید که چیست منظورش

بگشت مُنقَلِب، آن سان دو چشم پرنورش

که انقلاب نماید چو چشم‌های لنین

زبان میان دهانش، به جنبش آمد چون

زبان نبود بُد آن سرخ گوشت، بیرقِ خون

بشد سپس سخنانی، از آن دهان بیرون

که دیدم آتیهٔ سرزمینِ افریدون:

شود سراسر، یک قطعه آتش خونین

ز ایدآل خود او چیزها نمود اظهار

از آن میان بشد این جمله‌ها بسی تکرار:

در این محیط چو من بی‌نوا بُوَد بسیار!

که دیده‌اند، چو من ظلم و زور و رنج و فشار

که دیده‌اند چو من، بس مصیبت سنگین!

به غیر من چه بسا کس که مرده‌شو دارد؟

که تیره‌بختیِ خود را، همه از او دارد

تو هر که را که ببینی، یک آرزو دارد:

به این خوش است که دنیا هزار رو دارد

شود که گردد، یک روز، روز کیفر و کین

چه خوب روزی آن روز، روز کشتار است

گر آن زمان برسد، مرده‌شوی بسیار است

حوالهٔ همهٔ این رِجال، بر دار است

برای خائن، چوب و طناب در کار است

سزای جمله شود داده از یَسار و یَمین

تمامِ مملکت آن روز زیر و رو گردد

که قهر ملت با ظلم روبه‌رو گردد

به خائنین زمین، آسمان عَدو گردد

زمان کشتن افواجِ مرده‌شو گردد

بسیط خاک ز خون پلیدشان رنگین

وزیر عدلیه‌ها، بر فراز دار روند

رئیس نظمیه‌ها، سوی آن دیار روند

کفیل مالیه‌ها، زنده در مزار روند

وزیر خارجه‌ها، از جهان کنار روند

که تا نماند از ایشان نشان، به روی زمین

بساط بی‌شرفی، ز آن سپس خورَد بر هم

رسد به کیفر خود، نیز قاتلِ مریم

سپس چو گشت خریدار مرده‌شویان کم

دگر نماند در این ملک از این قبیل آدم

همی شود دگر ایران‌زمین، بهشتِ برین

دگر در آنکه وجدان‌کشی هنر نبود

شرف به اشرفی و سکه‌های زر نبود

شرف به دزدیِ کف‌رنجِ رنجبر نبود

شرف به داشتن قصر معتبر نبود

شرف نه هست درشکه، نه چرخ‌های زرین

همی نگردد، آباد این محیط خراب

اگر نگردد از خون خائنین سیراب

گمان مدار که این حرف‌هاست، نقش بر آب

یقین بدان تو که تعبیر می‌شود این خواب

مدان تو این پدر انقلاب را عنین

گرفتم آنکه نباشد مرا، از این پس زیست

بماند از من این فکر، پس مرا غم چیست؟

چرا که فکر من صدمه دیده‌ای مُسری‌ست

چو گشت مسری فکری، زمانه ول‌کن نیست

سر ورا نهد آخر، به روی یک بالین

بخش ۵ - مطرح کننده ایدآل

جناب برزگر! این ایدآل دهقان است:

نه ایدآل دروغ فلان و بهمان است!

ز من هم ارکه بپرسی تو، ایدآل، آن است

همین مقدمهٔ انقلابِ ایران است

ولیک حیف که بر مرده می‌کنم تلقین!

در این محیط که بس مرده‌شوی دون دارد!

وزین قبیل عناصر ز حد فزون دارد!

عجب مدار اگر شاعری جنون دارد

به دل همیشه تقاضای «عید خون» دارد

چگونه شرح دهم ایدآل خود به ازین؟

کفن سیاه

بخش ۱ - کفن سیاه : این هم چند قطره اشک دیگر که از دیدن ویرانه‌های مدا ...

بخش ۲ - سینمایی از تاریخ گذشته : آنچه در پرده بد از پرده به در می‌دیدم

بخش ۳ - در گورستان : من به دشت اندر و دشت آغش سیمین مهتاب

بخش ۴ - اندیشه‌های احساساتی : بوی این درد دل خسرو، از آن باد آمد!

بخش ۵ - اندیشه های عرفانی : جز خرافات، بر این مملکت افزود چه؟ هیچ!

بخش ۶ - در قلعه خرابه : برسیدم به یکی قلعه کهسان و کهن

بخش ۷ - بقعه اسرارانگیز : برسیدم ز پس چند قدم بر دره‌ای

بخش ۸ - تظاهر ملکه کفن پوشان : بیم و حسرت، دگر این باره چنان آزردم

بخش ۹ - برگشت از بقعه به ده : جستم از جای و ندانم چه دگر پیش آمد

بخش ۱۰ - در پایان داستان : آتشین طبع تو عشقی که روانست چو آب

بخش ۱ - کفن سیاه

این هم چند قطره اشک دیگر که از دیدن ویرانه‌های مداین از دیده طبع عشقی بدین اوراق چکیده. موضوع این منظومه نو و شیوا: سرگذشت یک زن باستانی به نام «خسرو دخت» و سرنوشت «زنان ایرانی» در نظر او، هنگام ورود به «مه آباد» است.

در تکاپوی غروب است ز گردون خورشید

دهر مبهوت شد و رنگ رخ دشت پرید

دل خونین سپهر از افق غرب دمید

چرخ از رحلت خورشید سیه می‌پوشید

که سر قافله با زمزمه زنگ رسید

در حوالی مداین به دهی

ده تاریخی افسانه‌گهی

ده به دامان یکی تپه پناه آورده

گرد تاریک‌وَشی بر تن خود گسترده

چون سیه‌پوش یکی مادر دختر مرده

کلبه‌هایش همه فرتوت و همه خم‌خورده

الغرض هیئتی، از هر جهتی افسرده

کاروان چونکه به ده داخل شد

هر کسی در صدد منزل شد

طَرْف ده مختصر آبی و در آن مرغابی

منعکس گشته در آن، سقف سپهر آبی

وندر آن حاشیه سرخ شفق، عنابی

سطح آب، از اثر عکس کواکب یابی

دانه دانه، همه جا آینه مهتابی

در دل آب، چراغانی بود

آب، یک پرده الوانی بود

آنسوی آب، پر از نور فضایی دیدم

دورش از نخل، صف سبز لوایی دیدم

پس باغات، شفق سرخ هوایی دیدم

شفق و سبزه، عجب دور نمایی دیدم

یعنی آتشکده، در سبز سرایی دیدم

در همان حال که می گردیدم

طرف آن آب، بنائی دیدم

هر کس از قافله در منزلی و من غافل

بیش از اندیشه منزل به تماشا مایل

از پس سیر و تماشای بسی، الحاصل

عاقبت بر لب استخر نمودم منزل

خانه بیوه زنی، تنگ‌تر از خانه دل

باری آن خانه بدو یک باره

داد آنهم به منش یک باره

خانه، جز بیوه زن و کهنه جلی هیچ نداشت

بیوه زن رفت و فقط کهنه جلی باز گذاشت

پیرمردی ز کسانش به حضورم بگماشت

خانه بی شمع و سیه پرده تاریکی چاشت

به نظر گاهی من منظر گوران افراشت

خانه آباد که اندک مهتاب

سر زد از خانه آن خانه خراب

جوئی از نور مه، از پنجره‌ئی در جریان

رویش اسپید که روی سیه شب ز میان:

برد و از پنجره شد قلعه‌یی از دور عیان

باشکوه آنقدر آن قلعه که ناید به بیان

لیک ویرانه چو سر تا سر آثار کیان

پیر بنشسته بر پنجره، من:

گفتمش: ماتم ازین منظره من!

(من): آن خراب ابنیه کز پنجره پیداست کجاست؟

خیره بر پنجره شد پیر و به زانو برخاست

گفت: آن قلعه که مخروبه آبادی ماست

دیرگاهیست که ویران شده و باز بپاست

ارگ شاهنشهی و بنگه شاهان شماست

این «مهاباد» بلند ایوان است

که سرش همسر با کیوان است

نه گماندار: مهاباد، همین این بوده؟

نه مهاباد صد اینگونه به تخمین بوده!

فصل دی خرم و گردشگه پیشین بوده

قصر قشلاقی شاهان مه آئین بوده

حجله و کامگه خسرو و شیرین بوده

لیکن امروز مهابادی نیست

دیگر این کوره ده، آبادی نیست!

حرف آخرش همین بود و ز در بیرون شد

لیک از این حرف چه گویم که دل من چون شد؟

یاد شد وقعه خونینی، وز آن دل خون شد

گوئی آن جنگ عرب در دل من اکنون شد!

و آن وقوعات، چنان با نظرم مقرون شد

که شد آن قلعه دگر وضع دگر

منظر دیگرم آمد به نظر:

بخش ۲ - سینمایی از تاریخ گذشته

آنچه در پرده بد از پرده به در می‌دیدم

پرده‌ای کز سلف آید به نظر می‌دیدم

واندر آن پرده، بسی نقش و صور می‌دیدم

بارگه‌های پر از زیور و زر می‌دیدم

یک به یک پادشهان را به مقر می‌دیدم

همه بر تخت و همه، تاج به سر می‌دیدم

همه با صولت و با شوکت و فر می‌دیدم

صف به صف لشکر با فتح و ظفر می‌دیدم

وز سعادت همه سو، ثبت اثر می‌دیدم

و آن اثرها، ثمر علم و هنر می‌دیدم

جمله را باز، چو دوران به گذر می‌دیدم

هر شهی را ز پس شاه دگر می‌دیدم

چونکه ناگاه به بستان، سر خر می‌دیدم

یزدگرد، آخر آن پرده پکر می‌دیدم

شاه و کشور همه، در چنگ خطر می‌دیدم

زآن میان نقش، از آن پس ز عمر می‌دیدم

سپس آن پرده دگر زیر و زبر می‌دیدم

نه ز کسری خبری، نی طاقی

وآن خرابه به خرابی باقی

این همه واهمه، چون رخنه در اندیشه نمود

اندر اندیشه من بیخ جنون ریشه نمود

وآن جنونی که ز فرهاد، طلب تیشه نمود

سر پر شور مرا نیز، جنون پیشه نمود

آخر از خانه، مرا رهسپر بیشه نمود

بگرفتم ره صحرا و روان

شدم از خانه سوی قبرستان

بخش ۳ - در گورستان

من به دشت اندر و دشت آغش سیمین مهتاب

نقره، گردی به زمین کرده ز گردون پرتاب

دشت آغشته، کران تا به کران در سیماب

رخ زشت فلک، آنجا شده بیرون ز نقاب

همه آفاق در آن افسرده

مه روان همسر شمع مرده

چه فضایی؟ سخن از موت و فناگویی بود!

چه هوایی؟ عفن و مرده‌نما بویی بود!

وحشت و مرگ مجسم شده هر سویی بود!

صوت گرچه نه به مقدار سر مویی بود

باز گویی که ز اموات هیاهویی بود!

گاه آوازه یک پروازی

رسد از جغدی و گه آوازی

تیره سنگی، سر هر مقبره‌ای، کرده وطن

چون درختان بریده ز کمر در به چمن

زیر پایم همه‌جا: جمجمه خلق کهن

با همه خامشی، آنان به سخن با من و، من:

گویی از مرده‌دلی، در دهنم مرده سخن

بر سر خاک سر خلق، قدم

هشتم آن شب بسی القصه قدم

نخل‌ها: سایه به همسایگی‌ام گسترده

باد آن سایه گه آورده و گاهی برده

من در این وسوسه، از منظره این پرده

روح اموات است این‌ها که تجلی کرده

که حضور منشان در هیجان آورده

چه ازین روی همی جنبندی

گه جهندی و گهی خسبندی

باد در غرش و از قهر درختان غوغاست

همه‌سو ولوله و زلزله و واویلاست

خاک اموات بشد گرد و به گردون برخاست

صد هزار آه دل مرده، در این گرد هواست

مرده‌دل، منظر نخلستان از این گردفناست

نامه مرگ همانا هر برگ

هر درختی دو هزار آیت مرگ

باد، هی برگ درختان به چمن می‌بارد

مرگ، گو نامه دعوت سر من می‌بارد

بس ز سیمای فلک، داغ کهن می‌بارد

از سفیدی، مه، آثار محن می‌بارد

برف مرگ است و یا ابر کفن می‌بارد

باری این صحنه، پر از وحشت و موت

گوش من کر شده از کثرت صوت

این زمین: انجمن خلوت خاموشان است

بستر خفتن داروی عدم نوشان است

مهد آسودن از یاد فراموشان است

جای پیراهن یکتای بتن پوشان است

این خرابات پر از کله مدهوشان است

چشم این خاک ز هر چیز پرست

مرده شویش ببرد مرده خورست

بر سر نعش پسر، شیون مادر دیده

نوعروسان به کفن، در بر شوهر دیده

سال‌ها بوده که از اشک زمین تر دیده

پیر هفتاد به عمر، آنچه سراسر دیده

این بهر هفته، هفتاد برابر دیده

من در این فکرت و هی باد افزود

گوشم از خاک «مه آباد» آلود

بخش ۴ - اندیشه‌های احساساتی

بوی این درد دل خسرو، از آن باد آمد!

بعد من، بر تو چه ای قصر مه آباد آمد؟

که ز غم اشک تو تا دجله بغداد آمد

من چو از خسروم این شکوه همی یاد آمد

در و دیوار مه آباد، به فریاد آمد

کای: شهنشاه برون شو ز مغاک

خسروا سر بدر آر، از دل خاک

حال این خطه، به عهد تو چنین بود؟ ببین

حجله مهر تو، ویرانه کین بود؟ ببین

پیکرش همسر با خاک زمین بود؟ ببین

خسروا کاخ «مه آباد» تو این بود؟ ببین

قصر شیرین تو، این جغدنشین بود؟ ببین

ای خجسته ملک عالمگیر

ملک چندین ملک در تسخیر

در خور تاج سرت، از همه جا باج رسید!

سر برآور، چه ببین بر سر آن تاج رسید؟

که همان با همه ملک تو به تاراج رسید!

حرمتت در حرم کعبه به حجاج رسید!!

کار دخت تو در آن وهله به حراج رسید!!

بر خلاف این چه خلافت بد و شد؟

این چه طغیان خرافت بد و شد

بخش ۵ - اندیشه های عرفانی

جز خرافات، بر این مملکت افزود چه؟ هیچ!

جز خرابی مه آباد تو بنمود چه؟ هیچ!

من در اندیشه که این عالم موجود چه؟ هیچ!

بود آنگاه چه؟ اینک شده نابود چه؟ هیچ!

بود و نابود چه موجود چه مقصود چه؟ هیچ!

چون بکنه همه باریک شدم

منکر روشن و تاریک شدم

دیدم اندر نظر عالم دیگر پیداست

عالم ماست، ولی، بی سر و پیکر پیداست

نه سری از تنی و نی زتنی، سر پیداست

آنچه بینی غرض، آنجا همه جوهر پیداست

و آنچه اندر نظر خلق، سراسر پیداست

همه را ذهن بشر ساخته است

خویش در وسوسه انداخته است

آنچه آید به نظر، شعبده سازی دیدم

در حقیقت نه حقیقی نه مجازی دیدم

در طبیعت نه نشیبی نه فرازی دیدم

خلق بازیچه و خلقت بچه بازی دیدم

بیش از این فلسفه هم، روده درازی دیدم

ره اندیشه، دگر نگرفتم

بگرفتم ره خویش و رفتم

من روان گشتم و آفاق کران تا به کران

ز که و دشت و مه و مهر، هر آن بود در آن

هر قدم در حرکت با من چون جانوران

چشم گورستان، بیش از همه بر من نگران

یعنی ایدون مرو، اینجای بمان چون دگران

من در آن حال که ره می رفتم

رو بگرداندم و اینش گفتم:

نک ز تو چند قدم دور، اگر می گردم

نگرانم مشو ای خاک که برمی گردم

من هم ای خاک ز تو، خاک به سر می گردم

چه کنم خاک! که از خاک بتر می گردم

من که مردم به درک، هر چه دگر می گردم

الغرض رو سوی ره بنمودم

یک دو میدان دگر پیمودم

بخش ۶ - در قلعه خرابه

برسیدم به یکی قلعه کهسان و کهن

که در و بامش به هم ریخته، دامن دامن

زیر هر دامنه، غاری شده بگشوده دهن

سر شب هر چه سخن گفته بد، آن پیر به من

آن دهنها همه بنموده، به تصدیق سخن

باری آن قلعه، حکایتها داشت

ز آفت دهر، شکایتها داشت

چه سرائی؟ که سر و روش سراسر خاک است

چه سرائی؟ که سرش همسر با افلاک است

چه سرائی؟ که حساب فلک آنجا پاک است

بس که معظم بود، اما در و پیکر چاک است

زین عیان است که تاریخ در آن غمناک است

هیئتش تپه انبوهی بود

روی هم رفته تو گو، کوهی بود

یک بنائیش که از خاک، برون پیدا بود

سطح بامش، سر یک دسته ستون پیدا بود

ز آن ستونها، چه بسی راز درون پیدا بود

هر ستونی چو یکی بیرق خون پیدا بود

گو تو یک صفحه ز تاریخ قرون پیدا بود

رفتم اندرش که تا جای کنم

هم ز نزدیک تماشای کنم

دیدم آن مهد بسی سلسله شاهان عجم

بامش بس خورده لگد، طاقش برآورده شکم

بالش خسرو و آرامگه کله جم

دست ایام فرو ریختشان بر سر هم

ز آن میان حجره آکنده به آثار قدم

وندر آن جایگه تاج عیان

سر آن جایگه تاج کیان

جای پای عرب برهنه پائی دیدم

نسبت تاج شه و پای عرب سنجیدم!

آنچه بایست بفهمم، ز جهان فهمیدم!

بعد از آن هر چه که دیدم ز فلک خندیدم!

باری اینگونه بنا هر چه که بدگردیدم

خسته از گشتن، دیگر گشتم

پای از قلعه به بیرون هشتم

بخش ۷ - بقعه اسرارانگیز

برسیدم ز پس چند قدم بر دره‌ای

وندر آن دره عیان، بقعه چون مقبره‌ای

چار دیواری و یک چار وجب پنجره‌ای

شدم اندر، به چنین مقبره نادره‌ای

دیدم اندرش شگفت آر یکی منظره‌ای

پیش شمعی است یکی توده سیاه

برده در گوشه آن بقعه پناه

پیش خود گفتم: این توده، سیه انبانی است

یا پر از توشه، سیه کیسه از چوپانی است

دست بردم نگرم، جامه در آن یا نانی است

دیدم این هر دو، نه، کالبد بیجانی است

گفتم: این نعش یکی جلد سیه حیوانی است

دیدمش حیوان نه، نعش زنی است

جلد هم جلد نه، تیره کفنی است

دیدن مرده به تاریک شب اندر صحرای

مرده تنها را، وحشت نگذارد تنهای

خشک از حیرت و از بیم شدم بر سر جای

دست برداشتم از گشتن و گشتم بی پای

حیرت افزاست که این نعش در این تیره سرای

بهتر از شمع، رخش می افروخت

شمع از رشک رخ او می سوخت

چهر سیمینش ز بس پنجه غم بفشرده

چو یکی غنچه که در تازه گلی پژمرده

نوجوان مرده، تو گوئی که جوانش مرده

بس که اندوه جوانمرگی خود را خورده

من در این منظره، از فرط عجب آزرده

ناگهان یا که وی آوازی داد

یا خیالات مرا بازی داد:

بخش ۸ - تظاهر ملکه کفن پوشان

بیم و حسرت، دگر این باره چنان آزردم

که بپاشید قوایم ز هم و پژمردم

سست شد پایم و با سر به زمین برخوردم

مرده شد زنده و من زنده ز وحشت مردم

خویشتن خواب و یا مرده گمان می بردم

پس ازین هر چه به خاطر دارم

همه را خواب و گمان پندارم

گرچه آن حادثه نی خواب و نه بیداری بود

حالتی برزخ بیهوشی و هشیاری بود

نه چو در موقع عادی، نظرم کاری بود

نه جهان یکسره از منظره ام عاری بود

در همان حال مرا، در نظر این جاری بود

کان کفن تیره ز جا برجنبید

مر مرا با نظر خیره بدید

خاست از جای به پا اندک و واپس شد نیز

وانمود اینسان کو را بود از من پرهیز

با یکی ناله لرزنده وحشت انگیز

گفت ای خفته بیگانه از اینجا برخیز

چیست کار تو در این بقعه اسرارآمیز

که پر اسرار در و دیوار است

پایه خشت و گلش اسرار است

این طلسم است نه یک زمره ز آبادانی

این طلسمی است که در دهر ندارد ثانی

به طلسم است در آن روز و شب ایرانی

زین طلسم است دیار تو بدین ویرانی!

جامه من کند این دعوی من برهانی

من هیولای سعادت هستم

که بر این تیره سرا دل بستم

مر مرا هیچ گنه نیست به جز آنکه زنم

زین گناه است که تا زنده ام اندر کفنم

من سیه پوشم و تا این سیه از تن نکنم

تو سیه بختی و بدبخت چو بخت تو منم

منم آنکس که بود بخت تو اسپید کنم

من اگر گریم، گریانی تو

من اگر خندم، خندانی تو

بکنم گر ز تن این جامه، گناهست مرا!

نکنم، عمر در این جامه، تباهست مرا!

چه کنم؟ بخت از این رخت، سیاهست مرا!

حاصل عمر از این زندگی، آهست مرا!

مرگ هر شام و سحر، چشم به راه است مرا!

زحمت مردن من یک قدم است!

تا لب گور کفن در تنم است!

فقط از مردنم آئین مماتم باقیست

یعنی آن فاتحه خوانی وفاتم باقیست

اینکه بینی تو که باز این، رخ ماتم باقیست

یادگاری است، کز ایام حیاتم باقیست

گریه و ناله و آه، از حرکاتم باقیست

بهر گور است معطل ماندم

ورنه من فاتحه خود خواندم

از همان دم که در این تیره دیار آمده ام

خود کفن کرده ببر، خود به مزار آمده ام

همچو موجود جمادی، نه بکار آمده ام

جوف این کیسه سربسته، ببار آمده ام

مردم از زندگی، از بس بفشار آمده ام

تا درین تیره کفن در شده ام!

زنده نی، مرده ماتم زده ام!

تا به اکنون که هزار و صد و اندی سال است:

اندر این بقعه، درین جامه، مرا این حال است

غصب از آن، حق حیات من زشت اقبال است

(من) با تو این عمر شگفت آر تو بی امثال است

گوئی این عمر دگر مرگش نه در دنبال است

پدر و مادرت آیا که بدند؟

تو چرا زنده ای، آنها چه شدند!

بر زبانم بر او، حرف پدر چون آمد

بر رخش وضعیت حال دگرگون آمد

گوئی این حرف خراشیدش و دل خون آمد

چون ز بس آه از آن سینه محزون آمد

بوی خون، زان دل خونین شده بیرون آمد

هر چه گفتم: چه شدت؟ در پاسخ

ناله سر کرد که آوخ آوخ

«من به ویرانه ز ویران شدن ایرانم!

من ملک زاده این مملکت ویرانم!

آوخ از بخت من غمزده آوخ آوخ

دختر خسرو شاهنشه دیرین بودم

نازپرورده در دامن شیرین بودم

حالم این مقبره مسکن شده آوخ آوخ

خانه اول من، گوشه ویرانه نبود

چه حرمخانه اجداد من این خانه نبود

یاد از رفته این دهکده آوخ آوخ

دخت شاهی که زبم مملکتش تا قافست

شده ویرانه نشین ای فلک این انصافست؟

سرد شد آتش آتشکده آوخ آوخ

سپس او خیره بماند و من نیز

خیره: زین قصه اسرارآمیز

فرط آن خیرگیم حال مجانین آورد

در و دیوار به چشمم همه رنگین آورد

خشت ها در نظرم، شکل شیاطین آورد

بر دماغم، اثر لطمه سنگین آورد

نظرم خیره شد آخر به سرم این آورد

پیش کز واهمه، از خود بروم

به کزین واهمه، از خود بروم

بخش ۹ - برگشت از بقعه به ده

جستم از جای و ندانم چه دگر پیش آمد

چه دگر بر سر این شاعر درویش آمد

آنقدر هست که یک مرتبه بر خویش آمد

پایم اندر روش، از شدت تشویش آمد

بدویدم همه جا، هر چه کم و بیش آمد

سرم آخر به ستونی برخورد

اوفتادم به زمین خوابم برد

صبح برخاستم، انگشت زدم بر دیده

خویشتن دیدم، بر خاک و به گل مالیده

لب جوئی در دروازه ده خوابیده

آفتاب از افق اندک، به سرم تابیده

خاطر جمع من از دوش ز هم پاشیده

خاستم بر سر پا بهت زده

باز دیدم که ز یک گوشه ده:

با یکی کوزه، همان زن به لب آب آمد

من در اندیشه که این منظره در خواب آمد

دیدم آن زن که بپندار تو نایاب آمد

ز ره دیگر با کاسه و بشقاب آمد

ز سوی دیگر با یک بغل اسباب آمد

شد سه تن دختر کسری سر آب

جمع و از بیم شدم من بی تاب

پس سراسیمه دویدم، سوی ده تا که مگر

دیگر این منظره هول نیاید به نظر

باز آن زن سر ره شد ز یکی خانه بدر

هشتم آن راه و دویدم به سوی راه دگر

وندر آن راه ورا دیدم یک بچه پسر:

دارد اندر بغل آن تیره کفن

سپس آهسته خرامد سوی من

به سوی قافله القصه، خرامیدم زود

باز دیدم هر زن که در آن قافله بود

همه چون دختر کسری، به نظر جلوه نمود

جز یکی زن که مسلمان نبد و بود یهود

باری این قصه بر احوال من این را افزود

این حکایت همه جا می گفتم

چون سه سال دگر ایران رفتم

هر چه زن دیدم آنجا همه آنسان دیدم!

همه را زنده درون کفن انسان دیدم!

همه را صورت آن زاده ساسان دیدم!

صف به صف دختر کسری همه جا سان دیدم

خویشتن را پس از این قصه هراسان دیدم

همه این قصه به نظم آوردم

فهم آن بر تو حوالت کردم

بخش ۱۰ - در پایان داستان

آتشین طبع تو عشقی که روانست چو آب

رخ دوشیزه فکر از چه فکنده است نقاب

در حجاب است سخن گرچه بود ضد حجاب

بس خرابی ز حجاب است که ناید به حساب

تو سزد بر دگران بدهی درس

سخن آزاد بگو هیچ مترس

شرم چه؟ مرد یکی، بنده و زن یک بنده

زن چه کردست که از مرد شود شرمنده؟

چیست این چادر و روبنده نازیبنده؟

گر کفن نیست بگو چیست پس از این روبنده؟

مرده باد آنکه زنان، زنده به گور افکنده

به جز از مذهب هر کس باشد

سخن اینجای، دگر بس باشد

با من ار یک دو سه گوینده، هم آواز شود

کم کم این زمزمه، در جامعه آغاز شود

با همین زمزمه ها، روی زنان باز شود

زن کند جامه شرم آر و سرافراز شود

لذت زندگی از جامعه احراز شود

ور نه تا زن به کفن سربرده:

نیمی از ملت ایران مرده!!

نمایشنامه

نمایشنامهٔ ایدآل پیرمرد دهگانی یا سه تابلوی مریم

کفن سیاه

نوروزی نامه

بخش ۱ - در توصیف بهار استانبول : بتا دیشب در آن کشتی که بردی بر مدا ما را

بخش ۲ - مدح (موسم نوروزی و اثرات مصفای آن در عالم، خاصه در استانبول و تعریف منظره زیبای سحرگاهی مدا)

بخش ۳ - تعریف منظره زیبای سحرگاهی مدا : بیا ای صبح نوروزی، نظر کن منظر ما را

بخش ۴ - بیان رسوم و عادات نوروزی ایرانیان در روزگار باستان

بخش ۵ - تبریک عید متضمن ستایش اعلی حضرتان پادشاه عثمانی و ایران خلدالله ملکها و مدح نظام السلطنه مافی

بخش ۶ - سخن در اتحاد و یگانگی ایرانیان و ترکان و پیروزی این دو ملت در سایه اتحاد و یگانگی

بخش ۷ - دفاع از نوروزی نامه : ندارم شکوه‌ای از عشق، در دل آتشی دارم

بخش ۸ - گوهرشاد : ایزد اندر عالمت، ای عشق تا بنیاد داد

بخش ۱ - در توصیف بهار استانبول

بتا دیشب در آن کشتی که بردی بر مدا ما را

نمی‌دانم خدا می‌بردمان یا ناخدا ما را

همی‌دانم که راند از آن خطر، دیشب خدا ما را

ندیدی چون کشاندی سیل موج، از هرکجا ما را

بهر غلتاندن کشتی، نمودی جابه‌جا ما را

خدا دیگر چنین شب را نیارد بر کسی روزی

در آن حالت تو ای مه، خیره بودی موج دریا را

من از عشق تو، از خود رفته محروم آن تماشا را

شدم غرق تماشای تو، ماه سرو بالا را

فشاندی باد بر رویت، دو زلف مشک‌آسا را

فتاده بود عکس مه بر آب و این عجب ما را

که مه دیگر چه افروزد همانا چون تو افروزی

هوا واماند ز آشوب و به ساحل شد قرین کشتی

من از مرسوم هر روزی، ز کشتی چون برون گشتی

به پیرامونْت می‌هشتم قدم، هرجا که می‌هشتی

ز هر راهی که می‌رفتی، ز هرجایی که بگذشتی

ز هول عشق قلبم، در تپش مانند زرتشتی

گه آتش پرستیدن به روز عید نوروزی

خرامنده درختی بُد بلند، اندام دلجویت

نقاب نازکینت را، هوای باد از رویت

کشاندی و برافشاندی ز زیر وی به رخ مویت

تو در پیش و من از پس، تا عیان شد کوچه کویت

چو خلوت دیدم آنجا را سبک بشتافتم سویت

بنا کردم بیان عشق، با رمزی و مرموزی

به شب اندر شبستانم، به روز اندر دبستانم

ز فکر تو چه سان خوابم ز ذکر تو چه سان خوانم؟

چه کردستی به من ای مه؟ که آنی بی‌تو چون مانم

بُوَد عمرم چو زنجیر و شود عالم چو زندانم

تو می‌دانی چه کردستی به من؟ من خود نمی‌دانم

شبم روز است و روزم شب ازین خود بِهْ چه بهروزی؟

ز رنگ چهره‌ام بین در چه حالی اندرم رحمی!

چو مرغی پر گشودم سوی تو بال و پرم رحمی!

مزن سنگ جفا ای دوست! مشکن شهپرم رحمی!

گرفته آتش عشق تو، از پا تا سرم رحمی!

امان! آتش گرفتم یار، بر خاکسترم رحمی!

نگاه رحمت از چه، سوی ما لختی نمی‌دوزی؟

نگارا! عاشقم من سخت و این بُد ماجرای من

به درد آمد ز هجرت جان، به دست آورد وای من

همانا می‌روم از دست، فکری کن برای من

به آخر نارسیده بُد هنوز، این حرف‌های من

که تو آغاز کردی حرف و بند آمد صدای من

ابا یک لهجه زیبا و سیمای برافروزی

به آهنگی که می‌فهماند می‌ترسی که تا مردی:

مبادا در سخن بیندْت، با ناآشنا مردی

که ای آن کز پی چندی‌ست پیرامون من گردی

شنیدم مردم عشقی و عشقی نام خود کردی

ولی هیهات کین گرمی، به کف ناید بدین سردی

کنون بسیار مانده تا تو درس عشق آموزی

نه تنها ز آتش عشق من، اندر تو شرر باشد

مرا هم از تو عشقی در دل و فکری به سر باشد

ولی دانم که بس این راه را، کوه و کمر باشد

خود این راهی‌ست پُر خوف و بسی در وی خطر باشد

که عشق است آتشی سوزان، بل ز آتش بتر باشد

همانا در دل این آتش، می‌فروزان که می‌سوزی

من از آن روز می‌ترسم که چون با ما به مهر آیی

به رسم عشق، لوح دل ز نقش من بیارایی

به حکم عشق آزاری، سپس چون دست دنیایی

مرا از تو جدا سازد، تو دور از من چه بنمایی

نه من بی‌تو بیاسایم، نه تو بی‌من بیاسایی

گر این پندم پذیری، عشق من هرگز نیندوزی

همان روز است می‌بینم که ما هردو به ناکامی

ز هجر یکدگر تلخین، به سر آریم ایامی

نه من را تاب هجر تو، نه تو بی‌من بیارامی

درین بین ای بسا هردو بمیریم اندر آلامی

جوانیمان تبه گردد به ناکامی و بدنامی

حذر کن زین سوانح، دیده چون بر عشق من دوزی

هنوز عکس صدا آید به گوشم ز آن صدایی را

که با آن راندیم از خود، چو بی‌خیری: گدایی را

چو گفتی دور شو از من، همانا من دوایی را

که جستم بهر دفع میکروب آشنایی را

جدایی بوده است ای دل، غنیمت دان جدایی را

گر این درمان نه بپذیری، کُشَد این دردمان روزی

نمی‌دانی چه بر من رفت؟ از آن رفتار دلدارا

سپس چون رو به خانه رفتی و بگذاشتی ما را

خدا داند که در آن راه پیمودن، تو هر پا را

که برمی‌داشتی در خون همی‌غلتید دل یارا

چو درب در رسیدی و نگاه آخرین ما را:

نمودی و درون رفتی و در بستند، دنیا را

تو خود گفتی گرفت آن دم، به خود دنیای اندوزی

تو رفتی و برفتم من هم از خود، کنج دیواری

به درد خود گرفتار و ز درد این گرفتاری:

نهادم قلب خود لختی، به درب خانه‌ات باری

کشیده آه و کردم این ندا، با ناله و زاری

من از پروانه نی بیشم، تو از شمعی چه کم داری؟

همان گونه که سوزاندی، مرا خود نیز می‌سوزی!

گرفتم آن سپس راه خود و رفتم به کار خود

مزار است ارچه بی‌تو خانه، رفتم بر مزار خود

نشستم گوشه‌ای غمگین، ز وضع روزگار خود

کشیدم آه چند اول، ز دوری دیار خود

سپس افتادم اندر فکر بی‌مهری یار خود

به خود گفتم کزین کرده پشیمان می‌شود روزی

همه آن شب، نخفتم تا صباح و دیده نی بستم

مگر وقت سحر، کاندک ز فکر و غصه وارستم

ربودم خواب و اندر خواب دیدم با تو بنشستم

بساط عشق دسته‌دسته، و دست تو در دستم

در این اثنا از آن خواب خوش از فرط خوشی جستم

به خود گفتم که بر این خواب باشد فال فیروزی

بخش ۲ - مدح (موسم نوروزی و اثرات مصفای آن در عالم، خاصه در استانبول و تعریف منظره زیبای سحرگاهی مدا)

چو فردا روز نوروز است و نوروز جهان آید

رود این سال فرتوت و یکی سال جوان آید

از این خوابم چنین یابم که سالی خوش روان آید

که آن نامهربان یارم، به خوابم مهربان آید

اگرچه من حکیمم این سخن لَغوَم گمان آید

به نزد من زمان یکرنگ و یکسان است هر روزی

ولی امروز هست، آن روز تاریخی و دستانی

که عالم برکند، این رخت چرکین زمستانی

به جای آن به خود پوشد، حریر سبز بُستانی

به ویژه ای خوشا نوروز و این شهر کهستانی

صفای منظر دریا، ز وضع جنگلستانی

سخن این بُد که شب فارغ شد، از رخت‌سیه‌دوزی

سحر باز آفتاب آمد، به روز آورد دنیا را

مطلا ساخت کهسار و تلألؤ داد دریا را

زرافشان کرد دامان قبای سبز صحرا را

تو هم چون آفتاب آخر، برون آ، لحظه‌ای یارا

که با این آفتاب، عالم بتر از شب بود ما را

سزد تو آفتاب آیی و روز ما بیفروزی

بخش ۳ - تعریف منظره زیبای سحرگاهی مدا

بیا ای صبح نوروزی، نظر کن منظر ما را

ز دامان «مدا» بنگر فضایی بس مصفا را

ز نور تازه خورشید، فرش سرخ دریا را

عمارت «قزل طورپاق» از این پرتو مطلا را

همه باغات تازه سبز در اطراف آنجا را

«قز» و آن تل در آب شگفت آر معما را

درختان را شکوفه، زیورین کرده سراپا را

کشیده زان میان سروی، به هرسو راست بالا را

که ما را می‌دهد یادی، ز اندام تو دلدارا

نسیمی می‌وزد میان سروی، به هرسو راست بالا را

که ما را می‌دهد یادی، ز اندام تو دلدارا

نسیمی می‌وزد خوش، تازه سازد، روح دنیا را

بهارانه دهد بر ما، نوید مرگ سرما را

چه سان تشریح سازم، انبساط حال حالا را

بهشت است این فضا گویی، ندیدم ارچه آنجا را

طلوع شمس، به به! بین چه حالت داده دنیا را؟

مشعشع کرده هر جسم لطیف صیقل‌آسا را!

به دست نور خود بنهاده زرین تاج تل‌ها را:

درخشان کرده دریا را، زرافشان کرده صحرا را

طبیعت گوییا خندد: چون بیند وضع حالا را

فرابگرفته بانگ قهقهش، این دشت زیبا را

نگارینا! بیا بشمر غنیمت، این تماشا را

که عالم را چنین خرم نمی‌بینی به هرروزی

بخش ۴ - بیان رسوم و عادات نوروزی ایرانیان در روزگار باستان

به مانند چنین روزی، به پیشین‌عهد در ایران

به نام پاک شَت زرتشت، سبزه در چمنزاران

مقدس بوده است و مرزبان، در مرز با یاران

نشستندی و خواندندی، ثنای هرمزآثاران

که خود این سبز نوروزی ما رسمی است زآن دوران

که ای سبزه فراوانمان نما، این سال نوروزی

به زیور ساحت آتشکده، چون حجله کردندی

ز عشق هرمز آن حجله، به آتش سجده بردندی

به نام پادشاه عصر و آن پس باده خوردندی

به لشکر نیزه دادندی و کشورْشان سپردندی

بلی این سان نیاکانْمان، جهان را سر ببردندی

که دائم نامشان بودی، قرین با فتح و فیروزی

نگارینا! تو خود ترکی و دانی رسم ترکان را

که نیز این عید نوروزی، بود عیدی هم آنان را

سرانگشتی بزن: اوراق تاریخ نیاکان را

گرفتندی و در عیش و خوشی، آن روز ایشان را

چه خوش کردندی، این الحاح را بنده‌پرستان را

گذشتی و همه کس را، بُدی آن روز بهروزی

بیا یارا که هان هم، چون به سر آورد عمرش دی

همه ایرانیان نوروز را، از یادبود کی

به پا سازند از مازندران تا شوش و ملک ری

بساط هفت‌سین چینند و بنشینند دور وی

همه از شوق سال نو به لب گیرند جام می

که می خوش باد امروز و مبارک باد نوروزی

بخش ۵ - تبریک عید متضمن ستایش اعلی حضرتان پادشاه عثمانی و ایران خلدالله ملکها و مدح نظام السلطنه مافی

تو گر آیی و گر نایی، روم من خود به کار خود

به حکم رسم نوروزی و مرسوم دیار خود

صراحی را نشانی، چون رفیقی در کنار خود

وز او دستور خواهم در قرار عشق یار خود

بدو این سال نو سازم، محول کار و بار خود

که خوش دارد مرا، این عشق با پاکی و پیروزی

نگارا! اولین گامی که بردارم، به هر راهم:

ترا گویم، ترا پویم، ترا جویم، ترا خواهم

همین امروز هم مدح تو می‌بایست و آنگاهم

ثنا شاهان ملک خویش و تو، در یک سخن با هم

یکی گو مدح من گوید که مداح دو درگاهم

غلام این دو درگه باد، دائم فتح و فیروزی

خوشا امروز روز ما که خوش شد، روزگار ما

چنین روز خوشی بنگر، چگونه کرد، کار ما

ز هر حیثی خوش اندر خوش، نموده کار و بار ما

تو در این شهر یار ما و این دو شهریار ما

خوشا بر شهریار ما و در این شهر یار ما

خوشا نوروزشان و روزشان خوش، در چنین روزی

نظام‌السلطنه، سرخط از این دو پادشه دارد

که این سان مرد و، مردانه سر از بهر کله دارد

خداوند این نگهدارنده ما را نگه دارد

گذشت آنگه که می‌گفتند: می خوردن گنه دارد

بزن جامی به جام من چه خوش ضویی قدح دارد

که بر ایران و ایرانی، مبارک عید نوروزی

بخش ۶ - سخن در اتحاد و یگانگی ایرانیان و ترکان و پیروزی این دو ملت در سایه اتحاد و یگانگی

نگارینا! من آن خواهم که با توفیق یزدانی

همان مهری که مابین من و تو هست میدانی

شود تولید بین ما هر ایرانی و عثمانی

همان روز است می‌بینم، تبه این شاه ظلمانی

ز ظل (طلعت) و (انور) فضای شرق نورانی

همان گونه که تو با طلعت خود، عالم‌افروزی

میان این دو قوم، الفت مقام معنوی دارد

دلیل منطق من را، کتاب مثنوی دارد

«چه خوش یادی هنوز ایران ز شاه غزنوی دارد»

به ویژه هان که الفتْمان، ز نو طرح نُوی دارد

بتا بس سود این الفت، ز من ار بشنوی دارد

اگرچه تو زبان من، ندانی و نیاموزی!

چه سان بدخواهمان، آخر به هم زد آن بنایی را:

که در ما مثنوی بنهاد حیف آن صورت نایی را!!

«پی بیگانگان از دست دادیم آشنایی را»

افول آن بنا آوردمان، این تنگنایی را

کنون ظلمت به ما فهماند، قدر روشنایی را

سزد اکنون تو شمع مرده را، از نو بیفروزی

ز یک ره می‌رویم، ار ما سوی بیت‌الحجر با هم

ازین رو اندرین ره، همرهیم و همسفر با هم

چرا زین رو نیامیزیم، چون شهد و شکر با هم

قرین یکدگر روز خوش و گاه خطر با هم

فرا گیریم باز از سر، جهان را سر به سر با هم

به توفیق خداوندی و با اقبال و فیروزی

بخش ۷ - دفاع از نوروزی نامه

ندارم شکوه‌ای از عشق، در دل آتشی دارم

که من از پرتو این آتش است ار تابشی دارم

مبادا ای طبیب، اندر علاج من بیندیشی

که من حال خوشی، در سایه این ناخوشی دارم

بلی عشق است کآسایش رباید، از جهان لیکن

من اندر عین بی‌آسایشی، آسایشی دارم

نکردم پر ز آلایش، چو اسلاف، این سخن اما

بسی آسایش اندر آن، ز بی آلایشی دارم

نیم چون عصر ماضی، عارف از موهوم‌اندیشی

به خورد عصر حاضر، شکرلله دانشی دارم

بخش ۸ - گوهرشاد

ایزد اندر عالمت، ای عشق تا بنیاد داد

عالمی بر باد شد، بنیادت ای بر باد باد

من نه آن بودم که آسان رفتم، اندر دام عشق

آفرین بر فرط، استادی آن صیاد باد

سنگدل صیاد، آخر رحم کن، این صید تو:

تا به کی در بند باشد؟ لحظه‌ای آزاد باد

ناله من چون رسد، هرشب به گوش بیستون

بانگ برآرد که: فرهاد و فغانش یاد باد

بیستون! فرهاد را هرگز به من نسبت مده

از زمین تا آسمان فرق من و فرهاد باد

من به مژگان می‌کنم، آن کار، کو با تیشه کرد

صدهزاران فرق ریزه‌موی با پولاد باد

سوختی بر باد دادی، جان و عقل و دین و دل

خانه‌ام کردی خراب! ای خانه‌ات آباد باد

من که می‌دانم ز عشق تو، نخواهم برد جان

پس سخن آزاد گویم، هرچه باداباد، باد

گوهری در خانه شهزاده آزاده‌ای‌ست

هرکه دست آورد، آن یکدانه گوهر، شاد باد

دائما رسوای عام و مبتلای طعن خلق

همچو (عشقی) هرکه اندر دام عشق افتاد باد

جمهوری نامه

بخش ۱ - جمهوری سوار،تفصیل جناب جمبول : (مثنوی سیاسی، یا داستان کاکا عابدین و یاسی) «در صف ...

بخش ۲ - مظهر جمهوری : در صفحه چهارم روزنامه قرن بیستم که این ابیات چاپ ش ...

بخش ۳ - نوحه جمهوری : در صفحهٔ پنجم آخرین شمارهٔ قرن بیستم عکس تابوتی را ...

بخش ۴ - جمهوری نامه : چه ذلتها کشید این ملت زار

بخش ۵ - باور مکن : جان پسر، گوش به هر خر مکن

بخش ۶ - تصنیف جمهوری : دست اجنبی چون کرد، کشور عجم ویران

بخش ۱ - جمهوری سوار،تفصیل جناب جمبول

(مثنوی سیاسی، یا داستان کاکا عابدین و یاسی) «در صفحه اول روزنامه قرن بیستم (آخرین شماره) کاریکاتور مردی خرسوار را نشان می دهد که خود را به پای «خم رسانیده و مشغول تناول شیره است و در کنار کاریکاتور مزبور چنین نوشته شده: «جناب جمبول بر خر جمهوری، سوار شده شیره ملت را مکیده و می خواهد به سر ما شیره بمالد!» سپس در صفحه دوم جریده مذکور اشعار ذیل چاپ شده است:

هست در اطراف کردستان دهی

خاندان چند کرد ابلهی

قاسم آباد است آن ویرانه ده

این حکایت، اندر آن واقع شده:

کدخدائی بود کاکا عابدین

سرپرست مردم آن سرزمین

خمره ای را پر ز شیره داشته

از برای خود ذخیره داشته

مرد دزدی ناقلا «یاسی » بنام

اهل ده در زحمت از او صبح و شام

بود همسایه بر آن، کاکای زار

وای از همسایه ناسازگار

عابدین هر گه که می گشتی برون

«یاسی » اندر خانه می رفتی درون

نزد خم شیره، بگرفتی مکان

هم از آن شیرین، همی کردی دهان

این عمل تکرار هی می گشته است

شیره هم رو بر کمی می هشته است

تا که روزی، کدخدای دهکده

دید از مقدار شیره کم شده

لاجرم اطراف خم را، کرد سیر

دید پای خمره، جای پای غیر

پس همه جا، جای پاها را بدید

تا به درب خانه «یاسی » رسید

بانگ زد ای یاسی! از خانه درآ

اینقدر همسایه آزاری چرا؟

دزد شیره، یاسی نیرنگ باز

کرد گردن را ز لای در دراز

گفت او را این چنین، کاکا سخن:

«تو چه حق داری خوری از رزق من!»

شیره من، از بهر خود پرورده ام »

خواست تا گوید که من کی کرده ام:

عابدین گفتش: «نظر کن بر زمین

جای های پای های خود ببین »

دید یاسی، موقع انکار نیست

چاره ای جز عرض استغفار نیست

«گفت: من کردم ولی، کاکا ببخش،

بنده را بر حضرت مولا ببخش »

بار دیگر، گر که کردم این چنین

کن برونم یکسر، از این سرزمین »

از ترحم، عابدین صاف دل

جرم او بخشید و شد یاسی خجل

چونکه از این گفتگو چندی گذشت

نفس اماره، به یاسی چیره گشت

باز میل شیره کرد آن نابکار

اشتها برد از کفش، صبر و قرار

دید بسته عهد، او با عابدین

که ندزدد شیره اش را بعد از این

فکر بسیاری نمود، آن نابکار

تا در این بابت، برد حیله بکار

رفت بر پشت خری شد جایگزین

راند خر را در سرای عابدین

دست خود را در درون خم ببرد

تا دلش می خواست از آن شیره خورد

کار خود را کرد، چون بر پشت خر

با همان خر، آمد از خانه به در

بار دیگر باز، کاکا در رسید

تا نماید شیره اش را بازدید

باز دید اوضاع خم، بر هم شده

همچنین از شیره خم کم شده

پای خم را کرد با دقت نظر

دید پای خمره، جای پای خر!

اندرون خمره هم، سر برد و دید

هست جای پنجه یاسی پدید

سخت در حیرت، فرو شد عابدین

هم ز خر بد دل، هم از یاسی ظنین

پیش خود می گفت این و می گریست:

ای خدا این کار، آخر کار کیست؟

گر که خر کردست خر را نیست دست (!)

یاسی ار کردست، یاسی بی سم است؟

زد دو دستی بر سر، آخر عابدین

وز تعجب بانگ بر زد این چنین!

چنگ چنگ یاسی و پا پای خر

من که از این کار، سر نارم به در!»

این حکایت زین سبب کردم بیان

تا شوند آگاه ابنای زمان

گر بخواهد آدمی، پی گم کند

پاهای خویشتن را سم کند

هر که اندر خانه دارد مایه ای

همچو یاسی دارد، او همسایه ای

یاسی ما هست ای یار عزیز:

حضرت جمبول یعنی انگلیز

آنکه دائم، کار یاسی می کند

وز طریق دیپلماسی می کند

ملک ما را، خوردنی فهمیده است

بر سر ما شیره ها، مالیده است!

او گمان دارد که ایران بردنی است

همچو شیره، سرزمینی خوردنی است

با «وثوق الدوله »بست، اول قرار

دید از آن، حاصلی نامد به کار

پول او خوردند، بر زیرش زدند

پشت پا بر فکر و تدبیرش زدند

چونکه او مأیوس گردید از وثوق

کودتائی کرد و ایران شد شلوق

همچنین زیر جلی «سید ضیاء»

زد به فکر پست آنها پشت پا

کودتا هم کام او شیرین نکرد

این حنا هم دست او، رنگین نکرد

دید هر چه مستقیما می کند

ملت آنرا زود، بر هم می زند

مردمان از نام او، رم می کنند

مقصدش را زود، بر هم می زنند

گفت آن به تا بر آید کام من

از رهی کآنجا، نباشد نام من

اندرین ره، مدتی اندیشه کرد

تا که آخر، کار یاسی پیشه کرد

گفت جمهوری، بیارم در میان

هم از آن بر دست خود گیرم عنان

خلق جمهوری طلب را، خر کنم

زانچه کردم، بعد از این بدتر کنم

پای جمهوری، چو آمد در میان

خر شوند از رؤیتش ایرانیان

پس بریزم در بر هر یک علیق

جمله را افسار سازم، زین طریق

گر نگردد مانع من روزگار

می شوم بر گرده آنها سوار

فرق جمعی، شیره مالی می کنم

خمره را از شیره، خالی می کنم

ظاهرا جمهوری پر زرق و برق

وز تجدد هم، کله آنرا به فرق

باطنا یاسی ایران، انگلیس

خر شود بد نام و یاسی شیره لیس

کرد زین رو، پخت و پز با سوسیال

گفت با آنها، روم در یک جوال

شد سوار خر که دزدد شیره را

پس بگیرد پنج میلیون لیره را

نقش جمهوری، به پای خر ببست

محرمانه زد به خم شیره دست

ناگهان، ایرانیان هوشیار

هم ز خر بدبین و هم از خر سوار:

های و هو کردند کاین جمهوری است،

در قواره از چه او یغفوری است؟

پای جمهوری و دست انگلیس!

دزد آمد دزد آمد، ای پلیس!

این چه بیرق های سرخ و آبی است

مردم، این جمهوری قلابی است

ناگهان ملت، بنای هو گذاشت

کره خر رم کرد، پا بر دو گذاشت

نه به زر قصدش ادا شد نه به زور

شیره باقی ماند، یارو گشت بور

بخش ۲ - مظهر جمهوری

در صفحه چهارم روزنامه قرن بیستم که این ابیات چاپ شده تصویر مرد مسلح و غضب آلودی را به نام مظهر جمهوری کشیده اند که در دست راست تفنگ و در دست چپ سکه نقره (پول) دارد؛ بالای سرش سایه جمبول! نمایان است، در اطراف اسامی روزنامه هائی را به شکل یکی از حیوانات نشان می دهد: افعی «روزنامه ناهید» ، جغد «روزنامه تجدد» ، موش «روزنامه کوشش » ، سگ «روزنامه ستاره » ، الاغ «روزنامه گلشن » ، گربه «روزنامه جارچی ».

من مظهر جمهورم ، الدرم و بولدرم

از صدق و صفا دورم الدرم و بولدرم

من قلدر پر زورم ، الدرم و بولدرم

مأمورم و معذورم ، الدرم و بولدرم

من قائد جمهورم ، الدرم و بولدرم

من افعی بیجانم ، آمنا ، صدقنا

زهر است بد ندانم ، آمنا ، صدقنا

من دشمن ایرانم ، آمنا ، صدقنا

من فاقد ایمانم ، آمنا ، صدقنا

من بوجارلنجانم ، آمنا ، صدقنا

من جغد نوا خوانم ، بر بام تو ، قوقوقو

من لاشخور پستم ، هم نام تو ، قوقوقو

کردست مرا فربه ، اطعام تو ، قوقوقو

افتم به هوای پول ، در دام تو ، قوقوقو

بر دوش تو پرانم ، آمنا ، صدقنا

من موشک مسکینم، پابند تو جیرجیرجیر

کردست مرا سر مست، لبخند تو ، جیرجیرجیر

در دزدی و قلاشی، مانند تو ، جیرجیرجیر

تا نرم شود دندان چون دند تو ، جیرجیرجیر

من دست به دامانم ، آمنا ، صدقنا

من توله تفلیسم ، عف عف اخوی عف عف

انبانه سفلیسم ، عف عف اخوی عف عف

هم مکتب ابلیسم ، عف عف اخوی عف عف

من مظهر تدلیسم ، عف عف اخوی عف عف

من منتظر نانم ، آمنا ، صدقنا

من کره خر زارم ، عرعر ابوی عرعر

حیوان علف خوارم ، عرعر ابوی عرعر

جفتک زن احرارم ، عرعر ابوی عرعر

پالان قجری دارم ، عرعر ابوی عرعر

مستوجب احسانم ، آمنا ، صدقنا

من پیش پیشم مومو، گربه علیم مومو

خلقند همه شاهد بر مهملیم مومو

انگشت نمای خلق، در بزدلیم مومو

سرگنده نیم چون شیر سرپشکلیم مومو

مداح و ثناخوانم ، آمنا ، صدقنا

ای مظهر جمهوری ، هی هی جبلی قم قم

جمهوری مجبوری ، هی هی جبلی قم قم

مسلک نشود زوری ، هی هی جبلی قم قم

تا کی پی مزدوری ، هی هی جبلی قم قم

یک چند نما دوری ، هی هی جبلی قم قم

من مرد مسلمانم ، آمنا ، صدقنا

بخش ۳ - نوحه جمهوری

در صفحهٔ پنجم آخرین شمارهٔ قرن بیستم عکس تابوتی را نشان می‌دهد که عده‌ای از آن مشایعت می‌نمایند. مرغان لاشخور سر تابوت در پروازند و پایین عکس چنین نوشته شده «جنازهٔ مرحوم جمهوری قلابی» سپس این اشعار به چاپ رسیده است:

آه که جمهوری ما شد فنا

پیرهن لاشخوران شد قبا

شد فکلم چرک و کتم شد کثیف

مشت جماعت کلهم کرده قیف

«ژندره» شد این کراوات ظریف

(نم دو دیو) زین حرکات عفیف

گشته طرف، ملت جاهل به ما

آه که جمهوری ما شد فنا

بیرق جمهوری اگر شد نگون

جان وی از پیری او شد برون

غصه نخور می‌زنم «انژکسیون»

زنده شود لیک به حال جنون

بام زند بر سر خلق خدا

آه که جمهوری ما شد فنا

من که یکی فعله‌ام، ای کردگار

صحبت جمهور، مرا کرده خوار

شد شب عیدی، جگرم داغدار

طفلک من، مانده به زیر آوار

در جلو حملهٔ قزاق‌ها

شکر که جمهوریتان شد فنا

بیرق قرمز جگرم کرد خون

رفت جگرگوشه ز دستم برون

دولت ما گشته دچار جنون

شکر که آخر علمش شد نگون

بس که نمودند خلایق دعا

شکر که جمهوریتان شد فنا

من که یکی لشخور آزاده‌ام

بهر فروش وطن، آماده‌ام

لنگ بود امشبه، عراده‌ام

در پی این تازه لش افتاده‌ام

تا بکنم لقمه‌ای از آن جدا

آه که جمهوری ما شد فنا

«جغدکی» آنجا سر تابوت بود

از سخن لشخوره، مبهوت بود

نوحه‌کنان در طلب قوت بود

عاشق سرداری ماهوت بود

بال به هم برزد و گفت ای خدا

آه که جمهوری ما شد فنا

لاشخوران جانب لش پر زدند

از غم این فاجعه بر سر زدند

بر سر و بر سینه مکرر زدند

چنگ به تابوت پر از زر زدند

سهم ربودند از آن سکه‌ها

آه که جمهوری ما شد فنا

یک سگ بیچاره، عقب مانده بود

دیرتَرَک نوحهٔ خود خوانده بود

زوزه‌کنان در پی لش رانده بود

بوی لشش معده گدازنده بود

هو زدی اندر پی شاه و گدا

آه که جمهوری ما شد فنا

دید یکی زارعک لخت عور

لش‌کشی لاشخوران را ز دور

گفت که ای مست شراب غرور

حسرت جمهور ببر سوی گور

آه یتیمان فقیر از قفا

شکر که جمهوریتان شد فنا

بخش ۴ - جمهوری نامه

چه ذلتها کشید این ملت زار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ترقی اندر این کشور محال است

که در این مملکت قحط الرجال است

خرابی از جنوب و از شمال است

بر این مخلوق آزادی وبال است

نباید پرده بگرفتن ز اسرار

که گردد شرح بدبختی پدیدار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

اگر پیدا شود در ملک یک فرد

بمانند رضا خان جوان مرد

کنندش دوره فورا چند ولگرد

به فکر اینکه باید ضایعش کرد

بگویند از سر شه تاج بردار

به فرق خویشتن آن تاج بگذار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

نخستین بار سازیم آفتابی

علامت های سرخ انقلابی

که جمهوری بود حرف حسابی

چو گشتی تو رئیس انتخابی

بباید گفت کاین مرد فداکار

بود خود پادشاهی را سزاوار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

حقیقت بارک الله چشم بد دور

مبارک باد این جمهوری زور

ازین پس گوشها کر چشمها کور

چنین جمهوری بر ضد جمهور

ندارد یاد کس، در هیچ اعصار

نباشد هیچ در، قوطی عطار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

چه جمهوری شود آقای دشتی

علمدارش بود شیطان رشتی

تدین آن سفیه کهنه مشتی

نشیند عصرها در توی هشتی

کند کور و کچل ها را خبردار

ز حلاج و ز رواس و ز سمسار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

صبا آن بی شعور بد قیافه

نموده گوز جمهوری کلافه

زند بس لاف در زیر ملافه

که جمهوری شود دارالخلافه

ولیکن بی خبر از لحن بازار

ز علاف و ز بقال و ز نجار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ز عدل الملک بشنو این حکایت

که آن بالا بلند بی کفایت

میانجی گشته بین بول و غایت

نماید گه سلیمان را حمایت

شود گاهی تدین را مددکار

که سازد این دو را با یکدگر یار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

تدین کهنه الدنگ قلندر

نموده نوحه جمهوری از بر

عجب جنسی است این، الله اکبر

گهی عرعر نماید، چون خر نر

زمانی پاچه گیرد چون سگ هار

ولی غافل ز گردن بند و افسار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

از ایران «رهنما» گشته روانه

برای کارهای محرمانه

گرفته پول های بی نشانه

زده در بصره و بغداد چانه

که جمهوری شود این ملک ادبار

نه من گویم خودش کردست اقرار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

تقلاها نماید اندرین بین

جلمبر زاده شیخ العراقین

کند فریادها، با شیون و شین

که جمهوری بود بر گردنم دین

ادا بایست کرد این دین ناچار

بباید جست از دست طلبکار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ضیاء الواعظین سالوس ریقو

کند از بهر جمهوری هیاهو

چه جمهوری عجب دارم من از او

مگر او غافلست از قصد یارو

که می خواهند نشیند جای قاجار

همانطوری که کرد آن مرد افشار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

دبیر اعظم آن رند سیاسی

به افسون های نرم دیپلماسی

ز کمپانی نماید حق شناسی

زند «تیپا» به قانون اساسی

به سردار سپه گوید به اصرار

که جمهوری نباشد کار دشوار

نمایش می دهد این هفته «عارف »

به همراهی اعضای معارف

شود معلوم با جزئی مصارف

که جمهوری ندارد یک مخالف

مدلل می شود با ضرب و با تار

که مشروطه ندارد یک طرفدار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

نمودم من جراید را اداره

شفق، کوشش، وطن، گلشن، ستاره

قیامت می شود با یک اشاره

دگر معنی ندارد استخاره

همین فردا شود، غوغا پدیدار

میتینگ و کنفرانس و نطق و اشعار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

به عالم پیش رفته بالاصاله

تمام کارها با قاله قاله

به زور نطق و شعر و سرمقاله

بباید کرد جمهوری اماله

بر این مخلوق بی عقل ولنگار

بدون وحشت از اعیان و تجار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

که مستوفی است شخص لاابالی

مشیرالدوله مرعوب و خیالی

وثوق الدوله جایش هست خالی

بود فیروز هم در فارس والی

قوام السلطنه، مطرود سرکار

به غیر از ذات اشرف لیس فی الدار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

بود حاجی معین محتاط و معقول

امین الضرب در عدلیه مشغول

علی صراف هم مستغرق پول

فقیه التاجرین هم می خورد گول

اهمیت ندارد صنف بازار

ز بزاز و ز عطار و بنکدار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

تدین گفته مجلس هست با من

نمایم اکثریت را معین

شود این کار قبل از عید روشن

به جمهوری بگیرم رأی قطعا

نه قانون می شود مانع نه افکار

به زور مشت، فیصل می دهم کار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

به تعلیم قشون اندر ولایات

مهیا تلگرافات و شکایات

ز ظلم شاه و دربارش روایات

ز جمهوری اشارات و کنایات

مسلسل می رسد با سیم و چاپار

ز بلدان و ز اقطار و ز انصار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ز تبریز و ز قزوین و ز زنجان

ز کرمانشاه و کردستان و گیلان

بروجرد و عراق و یزد و کرمان

ز شیراز و صفاهان و خراسان

ز بجنورد و ز کاشان و قم و لار

تقاضاها رسد خروار خروار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ز ملاها جوی وحشت نداریم

قشون با ما بود دهشت نداریم

حذر از جنبش ملت نداریم

شب عید است و ما فرصت نداریم

سلام عید را بایست این بار

بگیرد حضرت اشرف به دربار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

به تهران نیست یک تن انقلابی

به جز مشروطه خواهان حسابی

که از وحشت نگردند آفتابی

اگر گردند خیلی بدلعابی

بیاویزیمشان بر چوبه دار

به نام ارتجاعیون و اشرار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

موافق گشته لندن این سخن را

که فوری خواست «سرپرسی لرن » را

برد گر «شومیاتسکی » سؤ ظن را

فرستیم پیششان استاد فن را

همان مهتر نسیم رند عیار

«کریم رشتی » آن شیاد طرار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

نباید کرد دیگر هیچ مس مس

بباید رفت فوری، توی مجلس

اگر حرفی شنیدیم، از مدرس

جوابش گفت: باید رطب ویابس!

اگر مقصود خود را کرد تکرار

به پیچیمش، به دور خلق، دستار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

به قدری این سخنها کارگر شد

که «سردار سپه » عقلش ز سر شد

به جمهوری علاقه مندتر شد

بنای انتشار سیم و زر شد

به مبعوثان و مطبوعات و احرار

ز آقای صبا تا شیخ معمار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

نمایان شد تجمع های فردی

علم در دست، گرم دوره گردی

علم ها سبز و زرد و لاجوردی

عیان سرخی و پنهان رنگ زردی

به جمهوریت ایران هوادار

ولو گشته میان کوچه بازار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

از این افکار مالیخولیائی

به مجلس اکثریت شد هوائی

تدین کرد خیلی بی حیائی

به یک دم بین افرادش جدائی

فتاد از یک هجوم نابهنجار

از آن سیلی که خورد آن مرد دیندار!

دریغ از راه دور و رنج بسیار

از آن سیلی ولایت پر صدا شد

دکاکین بسته و غوغا به پا شد

به روز شنبه مجلس کربلا شد

به دولت روی اهل شهر وا شد

که آمد در میان خلق سردار

برای ضرب و شتم و زجر و کشتار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ز جمهوری به جا یک گام ره بود

خدا داند که این سیلی گنه بود

که این سیلی زدن خدمت به شه بود

«تدین » خصم «سردار سپه » بود

رفاقت بد بود با عقرب و مار

خطر دارد چو نادان اوفتد یار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

قشونی؛ خلق را با نیزه راندند

ولی مردم به جای خویش ماندند

رضاخان را به جای خود نشاندند

به جای گل، بر او آجر پراندند

نشاید کرد با افکار پیکار

بباید خواست از مخلوق زنهار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

بپاشد در جماعت شور و شرها

شکست از خلق مسکین دست و سرها

«رضا خان » در قبال این هنرها

شنید از مؤتمن توپ و تشرها

که این کارت چه بود، ای مرد غدار؟

چرا کردی به مجلس، این چنین کار؟

دریغ از راه دور و رنج بسیار

بسی پیر و جوان سر نیزه خوردند

گروهی را سوی نظمیه بردند

چهل تن، اندر این هنگامه مردند

برای حفظ قانون جان سپردند

دو صد تن تاکنون هستند بیمار

به ضرب ته تفنگ و زیر آوار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

رضاخان شد، ازین حرکت پشیمان

به سعد آباد رفت از شهر تهران

از آنجا شد به سوی قم شتابان

حجج بستند با او عهد و پیمان

که باشد بعد ازین بر خلق غمخوار

ز جمهوری نگوید، هیچ گفتار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ز قم برگشت و عاقل شد ولی حیف

که کردش باز اغوا «ناصر سیف »

به مجلس کرد توهین از سر کیف

ولیکن بی خبر بود از کم و کیف

که مجلس نیست با ایشان وفادار

به جز شش هفت تن بیکار و بیعار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

از اوبالمره مجلس بدگمان شد

عقاید جملگی از او رمان شد

به سوی رودهن آخر چمان شد

همان چیزی که می دیدم همان شد

کشیده شد، میان مملکت جار

که از میدان به در رفته است سردار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

به مجلس قاصدی، از راه آمد

که اکنون تلگراف شاه آمد

رضاخان عزل بی اکراه آمد

شه از مجلس، عقیدت خواه آمد

که قانون اساسی چون شده خوار

دگر کس ملک را باشد پرستار؟

دریغ از راه دور و رنج بسیار

به تعلیمات مرکز از ولایات

رسید از احمد آقا تلگرافات

که سرباز لرستان و مضافات

نماید از «رضا خان » دفع آفات

قشون غرب گردد، زود سیار

سوی مرکز، پی تنبیه احرار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

امیر لشکر شرق آن یل راد

یک التیماتوم از مشهد فرستاد

به مبعوثان، دو روزه مهلتی داد

که آمد جیش، تا فراش آباد

بباید بر مراد ما، شود کار

ولی بر توپ خالی نیست آثار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

وکیلان این تشرها، چون شنیدند

ز جای خویش از وحشت پریدند

به تنبانهای خود، از ترس ریدند

نود رأی موافق، آفریدند

بر این جمعیت مرعوب گه کار

«سلیمان بن محسن » شد علمدار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

ولیکن چارده مرد مسلم

نترسیدند از توپ دمادم

به آزادی ببستند، عهد محکم

اقلیت از ایشان شد فراهم

وطن خواهی از ایشان گشت پادار

رضاخان را زبون کردند ازین کار

دریغ از راه دور و رنج بسیار

بخش ۵ - باور مکن

جان پسر، گوش به هر خر مکن

بشنو و باور مکن

تجربه باز مکرر مکن

بشنو و باور مکن

مملکت ما شده امن و امان

از همدان تا طبس و سیستان

مشهد و تبریز و ری و اصفهان

ششتر و کرمانشه و مازندران

امن بود، شکوه دگر، سر مکن

بشنو و باور مکن

یافته اجحاف و ستم خاتمه

نیست کسی را ز کسی واهمه

هست مجازات برای همه

حاکم مطلق چو بود محکمه:

محکمه را مسخره دیگر مکن

بشنو و باور مکن

نسخ شد آئین ستم گستری

هیچ دخالت نکند لشکری

در عمل مذهبی و کشوری

نیست به قانون شکنی کس جری

شکوه سپس بر سر منبر مکن

بشنو و باور مکن

عصر نو، آئین تجدد بود

فکر نو و صحبت نو مد بود

گرچه کله های سپهبد بود

اصل ندارد ز تعمد بود

فکر اطاعت تو ز سر در مکن

بشنو و باور مکن

نیت ملت چه بود: ارتجاع!

کهنه پرستیش محل نزاع

قصد وزیران نبود: انتفاع

دولتیان ده نکنند ابتیاع

نیت بد، جان برادر مکن

بشنو و باور مکن

صحبت جمهوریت از بین رفت

غصه مخور این نیت از بین رفت

فرقه بی تربیت از بین رفت

زمزمه عاریت از بین رفت

خاطر آسوده مکدر مکن

بشنو و باور مکن

نیست بر این ملت یک لاقبا

فکر اجانب پس از این رهنما

هست دگر موقع صلح و صفا

نیست ز هم دولت و ملت جدا

واهمه از توپ شنبدر مکن

بشنو و باور مکن

گر بشود مجلس شوری ظنین

زود ببرید سر مفسدین

پر خط آهن شود ایران زمین

ملک شود رشک بهشت برین

تکیه تو بر عدل مظفر مکن

بشنو و باور مکن

تکیه دولت همه بر ملت است

ملت از آن، حامی این دولت است

لندن از این حادثه در حیرت است

مسکو از این واقعه در زحمت است

دولت حقه است، فغان سر مکن

بشنو و باور مکن

آن که نکردست جوانان به گور!

زر نستاندست ز مردم به زور!

پا زده زیر چهل و یک کرور!

لندنیان را بنمودست بور!

زو طلب خویش مکرر مکن

بشنو و باور مکن

عصر تجدد بود و بلشویک

خلق به اموال تو یکسر شریک

از پی زر کس نکند آنتریک

مقصد احرار بود نام نیک

حمل تو بر مقصد دیگر مکن!

بشنو و باور مکن

خارجه، انهار خراسان نبرد

اسکله و شیله گیلان نبرد

خطه بحرین به عمان نبرد

آبروی ملت ایران نبرد

دیده ازین غصه دگر تر مکن

بشنو و باور مکن

نیمه شبها سر بیراهه راه

کشته شد ار چند نفر بی گناه

بود غرض راحت خلق اله

هست سفارت سخنم را گواه

جان بده و مفسده شر مکن

بشنو و باور مکن

بخش ۶ - تصنیف جمهوری

دست اجنبی چون کرد، کشور عجم ویران

تخم لق شکست آخر، در دهان این و آن

گفت فکر جمهوری، هست قند هندستان

هاتفی ز غیب، خوش گرفت عیب:

جمهوری نقل پشکل است این

بسیار قشنگ و خوشگل است این

تا تهیه در لندن، شد اساس جمهوری

خود سری تدارک شد، بر قیاس جمهوری

ارتجاع و استبداد، در لباس جمهوری

آمد و نمود، حیله با رنود

جمهوری نقل پشکل است این

بسیار قشنگ و خوشگل است این

شد خزان جمهوری، نو بهار امساله

دست اجنبی بنهاد، داغ بر دل لاله

شد نصیب این ملت، غصه و غم و ناله

بلبل سحر، کرد نوحه سر

جمهوری نقل پشکل است این

بسیار قشنگ و خوشگل است این

زین صدای نازیبا، در وطن طنین افتاد

بین ملت و دولت اختلاف و کین افتاد

طفل پاک آزادی، از رحم جنین افتاد

رفتمان ز یاد، نام اتحاد:

جمهوری نقل پشکل است این

بسیار قشنگ و خوشگل است این

این صدای بی‌هنگام، مایه خرابی شد

مملکت به داد آمد، بس که بی‌حسابی شد

کار هوچیان ما؛ اجنبی مآبی شد

روس و انگلیس، گشته هم جلیس

جمهوری نقل پشکل است این

بسیار قشنگ و خوشگل است این

میرزاده عشقی

دیوان اشعار

نمایشنامه

نوروزی نامه

جمهوری نامه