معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ فلکی شروانی

ابو النظام محمد فلکی شروانی (زاده تقریباً ۵۰۱ ه، درگذشته ۵۴۰ ه) شاعر پارسی‌گوی ایرانی از قرن ششم هجری است. وفات او به نقل تقی‌الدین کاشی در ۵۸۷ هجری قمری و به گفتهٔ بعضی در ۵۷۷ هجری قمری بوده‌است. نام او به روایت اکثر تذکره‌نویسان محمد و لقبش نجم‌الدین یا افصح‌الدین می‌باشد و «فلکی » از آن روی تخلص میکرد که در اوایل عمر به تحصیل نجوم اشتغال داشت، چنانکه تذکره نویسان نوشته‌اند در این فن مهارت داشت. فلکی سخنگویی نغز و نازک‌خیال است و در حد ممکن از عبارات نامعمول احتراز کرده‌است. اشعار او تا حدی روان و از تکلفات ادبی برکنار و به رویهٔ مسعود سعد نزدیک است. زادگاه او شماخی دارالملک شروان است، و اتفاق گذشتگان بر این که وی ستایشگر شروانشاهان است ممکن است مؤید این احتمال شمرده شود. وی از مداحان شروانشاهان و معاصر خاقان اکبر منوچهر بن فریدون و پسر او اخستان بود. فلکی فن ادب و شعر را مانند خاقانی از ابوالعلاء گنجوی آموخت و بنابراین آنان که او را استاد خاقانی میشمرند به اشتباهند.

قصاید

شمارهٔ ۱ - قصیده : ای به جلال تو شرف، قدرت ذوالجلال را

شمارهٔ ۲ - مطلع ثانی : چهره با جمال تو، مایه دهد جمال را

شمارهٔ ۳ - قصیده : نار است شعله شعله، رخ دلبرم ز تاب

شمارهٔ ۴ - حبسیه : هیچ کس چاره ساز کارم نیست

شمارهٔ ۵ - در توصیف اسب ممدوح : این دل چه دلست و این چه یار است

شمارهٔ ۶ : آنکه ز شرم لطف او، آتش ناب آب شد

شمارهٔ ۷ - در مدح ابوالهیجاء فخرالدین خاقان اکبر منوچهر بن فریدون شروانشاه

شمارهٔ ۸ - قصیده در مدح شروانشاه منوچهر بن فریدون : روز طرب رخ نمود روزه به پایان رسید

شمارهٔ ۹ - مطلع ثانی : تا به دل و جان مرا آفت جانان رسید

شمارهٔ ۱۰ - قصیده : زهی ز جود تو زمانه مایل سور

شمارهٔ ۱۱ - در مدح منوچهر بن فریدون شروانشاه : آن رخ رخشان و زلف عنبر افشانش نگر

شمارهٔ ۱۲ - قصیده : رخ و زلف و لب و چشم و خط و خال تو ای دلبر

شمارهٔ ۱۳ - قصیده : چون نقطه نور سپهر آید ز حوت اندر حمل

شمارهٔ ۱۴ - قصیده : سپهر مجد و معالی محیط نقطه عالم

شمارهٔ ۱۵ - مطلع ثانی : کجا شد آنکه مرا خان بدو بدی خوش و خرم

شمارهٔ ۱۶ - قصیده : دادگرا ملک را هم فلک و هم قوام

شمارهٔ ۱۷ - مطلع ثانی : ای رخ و قد تو را دل رهی و جان غلام

شمارهٔ ۱۸ - در مدح منوچهر شروانشاه : کی کشم در چشم و کی بوسم به کام

شمارهٔ ۱۹ - از قصاید بسیار خوب فلکی است در مدح منوچهر شروانشاه

شمارهٔ ۲۰ - قصیده : ای لطف تو یار با برحم

شمارهٔ ۲۱ - وله : صورت گردون صفت جسم زمین را جان از او

شمارهٔ ۲۲ - در مدح سیدالوزراء جمال الدین مشعر بن عبدالله

شمارهٔ ۲۳ - در مدح منوچهر شروانشاه : دوش چو کرد آسمان افسر زر ز سر یله

شمارهٔ ۲۴ - مطلع ثانی : سرو قدی شکر لبی گلرخ غالیه کله

شمارهٔ ۲۵ - در مدح منوچهر شروانشاه و ایراد بعضی از اصطلاحات نجومی

شمارهٔ ۲۶ - در مدح منوچهر بن فریدون شروانشاه : خان و خیل چرخ را شه خیل و خان آراسته

شمارهٔ ۲۷ - مطلع ثانی : خدبنا میزد چه رویست آنچنان آراسته

شمارهٔ ۲۸ - از امهات قصاید فلکی : ای از تو نام گوهر شاهان برآمده

شمارهٔ ۲۹ - مطلع ثانی : ای دل به عشق روی تو از جان برآمده

شمارهٔ ۳۰ - در مدح خواجه رئیس امین الدین محمد عبدالجلیل اهراسی

شمارهٔ ۳۱ - در مدح منوچهر شروانشاه : ای پسر خوش تو بدین دلبری

شمارهٔ ۳۲ - قصیده : نه مهر من طلبی نه سر وفا داری

شمارهٔ ۱ - قصیده

ای به جلال تو شرف، قدرت ذوالجلال را

گشته کمال تو گوا، قادر پر کمال را

طالع خوبت از نظر کرده هبا هبوط را

اختر سعدت از شرف، داده وبا وبال را

راه نموده همتت معرفت و علوم را

جاه فزوده خدمتت، منفعت و منال را

داور بی ریا توئی، دولت دین و داد را

منعم بی غرض توئی، نعمت ملک و مال را

نکهت عود تر دهد، باد سخات بید را

لذت نیشکر دهد، نیل عطات نال را

سوی فرشتگی کشد مردمی تو دیو را

خوی پیمبری دهد، معرفت تو ضال را

عادت سرعت و سبق حکم تو شد نجوم را

غایت رفعت و سکون، حلم تو شد جبال را

تا ز نهاد ملک تو، رست نهال داد و دین

سد ره خلد شعبه شد، شعبه آن نهال را

چون ز نواله کرم، خوان نوال شد تهی

جود تو از وجود خود، داد نوا نوال را

تا ز کف تو بس که شد خواسته و خواسته

نام نمانده در جهان، نیستی و سئوال را

آجم سعد را فلک، کرد عیال قدر تو

تا تو براتب علا، برگ دهی عیال را

هم نرسد مسیح را، صد یک ارتفاع تو

گر به نهم فلک برد، رفعت انتقال را

از پی راحت جهان، دایره کرد بر فلک

عدل محیط شمل تو، نقطه اعتدال را

بر سر بام هصن تو شمل هلال هر شبی

چوبک پاسبان شود، هندوی گوتوال را

شیر دلی تو را رسد، کز در بارگاه تو

یاری کمترین سگی، شیر کند شغال را

از تف تاب تیغ تو، تابه تافته شود

لجه بحرگاه کین، شخص نهنگ وال را

رو که به خاک درگهت، گنبد آینه صفت

داد جلا هر آینه، آینه جلال را

تیغ چو آیت آتشی، در دل بد سگال زد

کآتش چرخ چارمین، مانده ازو زگال را

خوارترین سعادتی، از دهش تو بر زمین

نیست میان اختران، خوبتر اتصال را

ترک شمال را سبک، باز نبست راه کس

تا سر آهنین نشد، خنجر تو شمال را

گر نشود جهان به جان، حلقه به گوش حکم تو

گوش نهاده بایدش، خواری گوشمال را

تا به تو استوار شد، قاعده وقار دین

نیست قرار در جهان، قاعده ضلال را

چرخ به آخرالزمان از پی بدو ملک تو

پایه همی دهد ز تو، مایه انفعال را

گر به زبان لال بر، نقش کنند نام تو

معجز نام تو دهد، نطق زبان لال را

تا به هنر نژاد تو، ز آرش جم درست شد

نام نمانده در هنر، تخمه سام و زال را

ای ز تو دیده جوی خون، دشمن کینه جوی را

وی ز تو جان زگال غم، دشمن بدسگال را

عید رسید عیش کن، کز پی موسم خزان

فر تو فرخی دهد، عید خجسته فال را

علت دوده رفع شد، شاید اگر به جام می

دفع کنند عاقلان، علت قیل و قال را

مجلس تو بهشت شده، هست حلال می در او

جز به بهشت کی بود، وعده می حلال را

وقت خوش است خوش بود، در پی این ثنای خوش

خوش غزلی که در خورده، صورت حسب حال را

شمارهٔ ۲ - مطلع ثانی

چهره با جمال تو، مایه دهد جمال را

غبغب چون هلال تو، بدر کند هلال را

تا رخ تو به دلبری، دایره جمال شد

ساخت زمانه از رخت، نقطه فتنه خال را

عین کمال بسته باد، از رخ با جمال تو

زآنکه کمال عاشقست، آن رخ با جمال را

نعمت وصلت ار شبی، روزی من کند فلک

باز رهانم از هوس، این تن چون خلال را

گر به هزار جان مرا دست رسد به جان تو

کز پی تو فدا کنم، شکر شب وصال را

نی نه منم که وصل تو روزی چون منی شود

طبع تو کی محل نهد، این سخن محال را

با غم هجر تو مرا تاب نماند و کی بود

طاقت باز تیز پر، کبک شکسته بال را

ای (فلکی) غلام تو، چون فلکی به سر کشی

بس که غلام شد فلک، شاه فلک خصال را

ناصر دین و ملک را، قاهر کفر و شرک را

مالک ملک بخش را، داور بی همال را

خسرو آرشی نسب، مفخر آل جم کز او

هست جلال و مرتبت، هم نسب و هم آل را

شیردلی که روز کین، بازوی چرخ زور او

کرد مثابه قدر، تیغ قضا مثال را

ای به قوام عدل تو، داده سعادت و شده

باز امان تذرو را، یوز امین غزال را

تا به بقای لم یزل، در نرسد وجود کس

عمر تو باد پادشا، ملکت لایزال را

تا مه و سال نو شود، از حرکات مهر و مه

راه مباد سعی تو، آفت ماه و سال را

باد سعادت ازل، قسمت نیکخواه تو

وز تو نحوست اجل، دشمن بد فعال را

عین جلالتی مباد، از تن دریغ تا ابد

عز و جلال کبریا، خالق ذوالجلال را

شمارهٔ ۳ - قصیده

نار است شعله شعله، رخ دلبرم ز تاب

مار است عقده عقده، دو زلفش بر آفتاب

زین شعله شعله، شعله آتش نهفته روز

ز آن عقده عقده، عقده تنین گرفته ناب

چون نافه نافه، مشک دو زلفش به رنگ و بو

وز توده توده، عنبر تر برده رنگ و آب

زین نافه نافه، نافه مشک اندر اهتمام

زآن توده توده، توده عنبر در اکتساب

از بوسه بوسه که دهد راحتی به روح

وز غمزه غمزه که خرد را کند خراب

زین بوسه بوسه، بوسه او دایه روان

زین غمزه غمزه، غمزه او مایه عذاب

هر روز نامه نامه، نویسد بر غم من

پر طعنه طعنه، تا دل من ز آن شود خراب

زآن نامه نامه، نامه شاهان در اضطرار

زین طعنه طعنه، طعنه شیران در اضطراب

هر لحظه خیره خیره، برآرم ز عشق او

از سینه ناله ناله، چو دعد از غم رباب

زین خیره خیره، قدم چون کمان سخت

ز آن ناله ناله، ناله من زار چون رباب

هر روز حله حله، بپوشد بر غم من

تا جامه پاره پاره، کنم خیره چون مصاب

زآن حله حله، حله احباب شوخگین

زآن پاره پاره، پاره دل عاشق از عذاب

چشمم چو قطعه قطعه، ابر است در بهار

اشکم چو دانه دانه، در و لولوی مذاب

زین قطعه قطعه، قطعه ابر از هوا خجل

زآن دانه دانه، دانه در در صدف بتاب

خطش چو زهره زهره مل پر ز مورچه

خالش چو نقطه نقطه، مه پر ز مشک ناب

زین زهره زهره، زهره عشاق خسته دل

زآن نقطه نقطه، نقطه عالم در انقلاب

عالم چو روضه روضه جنت شد از ضیا

بستان چو لجه لجه دریا شد از سحاب

زین روضه روضه، روضه رضوان شده زمین

زآن لجه لجه، لجه دریا شده سراب

تا پشته پشته شد چمن از گلستان سمن

بگشاده بیضه بیضه کافور بر تراب

زآن پشته پشته، پشته شده دشت و کشتزار

زین بیضه بیضه، بیضه فکن ز آشیان عقاب

زد کله کله باد به باغ از حریر سیم

تا قطره قطره ابر فشاند بر او گلاب

زآن کله کله، کله ببسته فلک ز ابر

زآن قطره قطره، قطره (ماورد) گشته آب

نوروز تحفه تحفه دهد زآن سپس به باغ

چونانکه صله صله به من شاه کامیاب

زین تحفه تحفه، تحفه او بسته حریر

زآن صله صله، صله او خلعت و ثیاب

شمارهٔ ۴ - حبسیه

هیچ کس چاره ساز کارم نیست

چه کنم بخت سازگارم نیست

کشته صبر و انتظارم و باز

چاره جز صبر و انتظارم نیست

چه عجب گر ز بخت نومیدم

دلکی بس امیدوارم نیست

جز به تأثیر نحس انجم را

نظری سوی روزگارم نیست

باغ عیش مرا خزان دریافت

آه کامید نوبهارم نیست

غرقه در آهنم چو دیوانه

گرچه با دیو کارزارم نیست

چند خواهم ز هر کسی یاری؟

که کند یاریم، چو یارم نیست!

زین دیارم نژاد بود ولیک

هیچ یار اندرین دیارم نیست!

ز آن مئی کز پی نشاط خورند

بهره جز محنت خمارم نیست

با همه رنج و محنت این بتر است

که غمم هست و غمگسارم نیست

با دل رنجه و تن رنجور

طاقت بند شهریارم نیست

آه و دردا که شهریار مرا

خبر از نالهای زارم نیست

خسروا زینهار کز عالم

جز به نزد تو زینهارم نیست!

گر بترسیدم از سیاست تو

ببر اهل عقل عارم نیست

بار عبرت نمای من تیغ است

گر ازین بار اعتبارم نیست

تاین یکی بار، عذر من بپذیر

گرچه خود روی اعتذارم نیست

خود گرفتم که با غم زندان

محنت بند استوارم نیست

کشتنم را بس اینقدر باری

که برت گاه بار، بارم نیست

بیشتر زین مدارم از خود دور

که ازین بیشتر قرارم نیست

نیست شب کز سرشک خونینم

دانه لعل در کنارم نیست

از پی حرز جان خود در بند

جز دعا گفتن تو کارم نیست

رنجم آنست کز تو مهجورم

ور نه باک از چنین هزارم نیست

محنت من ز ملک و مال منست

هر دو گر عاقلم به کارم نیست

هم در این قلعه خانه ام فرمای

که برین جای اختیارم نیست

کز نر و ماده جز من و طفلی

هیچ کس زنده در تبارم نیست

در دل از بس ندم که هست مرا

طاقت آنکه دم برآرم نیست

غرقه گشتم به محنتی که در آن

غم این رنج بیکنارم نیست

شمارهٔ ۵ - در توصیف اسب ممدوح

این دل چه دلست و این چه یار است

کار من از این دو سخت زار است

کار من مستمند صعب است

کاندر بر من نه دل نه یار است

آبادان بدان سمند میمون

کاندر خور روز کار زار است

پهنای زمین به پیش سیرش

چون دیده مهر و چشم مار است

از نعل هلال پیکر او

در گوش سپهر گوشوار است

چون چرخ همه قوائم او

عالی و قوی و استوار است

غار از تن او بسان کوهست

کوه از سم او بسان غار است

از تاختنش به گاه جولان

مه عاجز و چرخ شرمسار است

چون شاه بر او سوار گردد

انگار که بر فلک سوار است

ای تاجوری که چرخ گردان

از بهر کف تو زیر بار است

هر گاه که مجلست به بیند

گوید فلک این چه گاه و بار است

بر خور ز بقای عز و دولت

کین جای نزول اختصار است

شمارهٔ ۶

آنکه ز شرم لطف او، آتش ناب آب شد

گمشده نعل مرکبش، افسر آفتاب شد

داد بداد خلق را، خورد فراغ و خواب شد

دشمن او ز رشگ این دشمن خورد و خواب شد

هست تصرف قضا، منصرف از جناب او

رسته شد از قضای بد، هر که در آن جناب شد

خصم گه سئوال او، داد جواب همسران

خانه خوان دولتش، در سر آن جواب شد

هست به نزد بندگان، خط و خطاب او روان

نامور آنکس است کو، لایق آن خطاب شد

هر که غبار لشگرش، دید به گاه تاختن

کرد یقین که در جهان، خاک محیط آب شد

باز نمود دولتش راه صواب خلق را

هر که بگشت از آن نسق، بر ره ناصواب شد

شمارهٔ ۷ - در مدح ابوالهیجاء فخرالدین خاقان اکبر منوچهر بن فریدون شروانشاه

شب نباشد که فراق تو دلم خون نکند

وآرزوی تو مرا رنج دل افزون نکند

هیچ روزی نبود کانده شوق تو مرا

دل چو آتشکده و دیده چو جیحون نکند

مژه بر هم نزند دیده من هیچ شبی

تا به خون خاک سر کوی تو معجون نکند

هر کجا عشق من و حسن تو را وصف کنند

هیچ عاقل صفت لیلی و مجنون نکند

سایه زلف تو چون فر همایست به فال

از چه فال من دلخسته همایون نکند

زلف چون مار تو آسیب دهد لعل تو را

گر بر او نرگس جادوی تو افسون نکند

گرچه لعلت به وفا وعده بسی داد مرا

نکند وعده وفا تا جگرم خون نکند

چشم شوخت به جفا کشت مرا، پس لب تو

کی کند درحق من سعی گر اکنون نکند

گرچه در دایره عشق تو جان در خطر است

(فلکی) را کس ازین دایره بیرون نکند

نه خطا گفتم جان بر خطر آنراست که او

خدمت شاه (منوچهر) فریدون نکند

خسرو شروان خاقان بزرگ آنکه خرد

پیش قدرش صفت رفعت گردون نکند

خسروی کو نکند قصد دیاری که به تیغ

خاکش از خون خالف چو طبرخون نکند

صد یک آنچه کند هیبت او با تن خصم

با گلستان به زمستان مه کانون نکند

شه فریدون که به فر کار جهان ساخت چنان

جز منوچهر فریدون به فریدون نکند

تیغ او خاک چو دریا کند از خون عدو

جز چنین شه به چنان تیغ شبیخون نکند

خود کجا روی نهد شاه گه کین که به سم

کوهکن باره او کوه چو هامون نکند

کف او بس نکند بخشش تا مرکز خاک

از خزائن به عطا پر زر مخزون نکند

مشکلی حل بکند خاطر او گاه سئوال

که اگر جان بکند و هم فلاطون نکند

مایه جان چو توان یافتن از خدمت او

مرد فرزانه به جان خدمت او چون نکند

او کند کار جهان راست نه گردون که هر آنچ

تیغ سلطان بکند خامه گردون نکند

ای فلک قدری کز صدر فلک مهر منیر

دل خود جز به کف مهر تو مرهون نکند

ملک ساکن نشود تا فلک از روی خطاب

خطبه نام تو در خطه مسکون نکند

خصم خواهد که چو تو راست کند ملک ولیک

عقل جز سخره بدان مدبر ملعون نکند

کفک صابون چو تف خور نکند جامه سفید

کاثر قرصه خور قرصه صابون نکند

هیچ سر با کف پای تو مقابل نشود

که ورا با فلک اقبال تو مقرون نکند

هر که کین تو قرین دل او شد نرهد

تا قران فلکش همسر قارون نکند

نه به بدری برسد هر که هلال تن خویش

پیش بالای الف ار تو چون نون نکند

خاک را گر ز پی عز وجودت نبود

فلک از قوت خود محمل مسحون نکند

حاتم طائی اگر زنده شود نقد کرم

جز به میزان دل و رأی تو موزون نکند

گر نباشد ز برای شرف عیسی کس

پوشش سم خر از اطلس و اکسون نکند

جز تو کس دست و دل ما به سخا و به سخن

پر زر کانی و پر گوهر مکنون نکند

بنده بر جان و دل و بر خرد و خاطر خویش

جز ثنای دل و بازوی تو قارون نکند

سر نظم سخن ار نه پی مدح تو بود

در ضمیر دل خود مضمر و مضمون نکند

خسروا روزه شد و عید طرب روی نمود

عاقل امروز طلب جز می گلگون نکند

بر همه خلق جهان دیده ماه شب عید

جز به فر تو فلک فرخ و میمون نکند

عادت عید چنانست که خرم نشود

تا بعیدی دل خصمان تو محزون نکند

گر خورد شهد و شکر خصم تو الحق که ورا

در تن الا اثر حنظل و افیون نکند

تا ز بخت بد واز اختر واژون به مدار

فال کس گردش افلاک همایون نکند

باد چونانکه فلک حاسد و بدخواه تو را

بهره جز بخت بد و اختر واژون نکند

شمارهٔ ۸ - قصیده در مدح شروانشاه منوچهر بن فریدون

روز طرب رخ نمود روزه به پایان رسید

رایت سلطان عید بر سر میدان رسید

خسرو شب سجده برد بر در سلطان روز

دوش ز درگاه او پشت به خم زآن رسید

بود به میدان عید پیکر خورشید گوی

زآن به شب عید ماه چون سر چوگان رسید

حلقه سیمین نمود چرخ ز مه چون شهاب

نیزه زرین به دست از پی جولان رسید

عید به شادی چو زد آینه بر پشت پیل

آینه چرخ را گرد فراوان رسید

مدت سی روز دید تاب تنور اثیر

ز اول آن اجتماع کاخر شعبان رسید

تا چو بعید عرب شاه عجم خوان فکند

خوان ورا ز آفتاب آهوی بریان رسید

گردون فراش وار کرد خلال از هلال

گفت شهنشاه را عید به مهمان رسید

داشت چو خورشید و ماه تخت فلک تاج و طوق

دوش ز تشریف بخت هر سه به خاقان رسید

نام خزان بر نبشت چرخ به منشور ملک

نامه عزل بهار سوی گلستان رسید

خیل خزان تا گرفت مملکت نو بهار

مهد شه مهرگان در صف بستان رسید

دیده ابر آب ریخت چهره آبان بشست

تاب مه آب رفت تری آبان رسید

سیب کش آسیب زد نار بنار هوا

خون دل از دیدگان تا به زنخدان رسید

باد که بی کیمیا خاک زمین کرد زر

گفت مرا دستگاه از شه شروان رسید

وارث ملک زمین داور خلق جهان

کش لقب از آسمان شاه جهانبان رسید

آنکه ز بختش ببخش جاه سکندر فتاد

وانکه ز دهرش به بهر ملک سلیمان رسید

از حشم حشمتش خصم به حیرت گرفت

وز حرم حرمتش ظلم به پایان رسید

زلزله رخش او در (سد خزران) فتاد

ولوله خنگ او تا حد (ختلان) رسید

از همه خصمانش کس مرده و زنده نرست

مرده به دوزخ فتاد زنده به زندان رسید

هر که بخیل و حشم خشم تو آسان شمرد

آن حشم و خیل را خشم بدیسان رسید

هر که ز خاک درت دیده بینا بتافت

زود به خاک درت کور و پشیمان رسید

رفعت ایوان تو هست به جائی کزو

هندوی پاس تو را دست به کیهان رسید

شمارهٔ ۹ - مطلع ثانی

تا به دل و جان مرا آفت جانان رسید

بس که ز جانان به من رنج دل و جان رسید

خاک ره از چشم من چشمه خوناب گشت

تا به من از باد غم آتش هجران رسید

تا لب من دور ماند از لب و دندان او

دل شد و جانم به لب از بن دندان رسید

هست به باغ بهار چون گل خندان رخش

در مه مهر از رخش مهر به سرطان رسید

او چو بهار و بهشت وز رخ رخشان او

فتنه به فصل خزان با گل و ریحان رسید

چهره او آفتاب چشمه حیوان لبش

چشم مرا زآن دو شکل آفت طوفان رسید

گرچه ز ظلمت رسید خضر به آب حیات

دوش به من ز آفتاب چشمه حیوان رسید

با رخ رخشان او گشت به شروان خجل

پرتو آن آفتاب کو ز خراسان رسید

ماه رخش چون بتافت از بن دندان او

بحر دو چشم مرا لؤلؤ و مرجان رسید

دوش خیالش به خواب کرد گذر بر دلم

عقل ولایت سپرد گفت که سلطان رسید

بود رسیده به جان درد دل ریش من

ریش به مرهم فتاد درد به درمان رسید

گفتمش ای از لبت لعل بدخشان خجل

بی لبت از چشم من خون به بدخشان رسید

شد بر دندان تو لؤلؤ عمان زآب

وز غم تو اشک من ز آنسوی عمان رسید

ای شده از هست من در طلب تو مرا

بس که بباید دوید تا به تو بتوان رسید

چون فلکی در جفا با (فلکی) طرفه نیست

گر (فلکی) را ز درد بر فلک افغان رسید

آنکه به ام ملوک نامه شاهی نوشت

نام تو سر نامه کرد چونکه بعنوان رسید

تا ز جهان در جهان خلق حکایت کنند

کز پس عهد فلان ملک به بهمان رسید

وارث اعمار خلق ذات مکین تو باد

کز تو به تمکین حق غایت امکان رسید

شمارهٔ ۱۰ - قصیده

زهی ز جود تو زمانه مایل سور

خهی ز جاه تو جرم ستاره قابل نور

بذات گشته فلک بامداد تو موصول

به طبع مانده جهان از خلاف تو مهجور

به قبض و بسط جهان را امید تو مرجع

بحل و عقد فلک را حسام تو دستور

چو آفتاب گه جود ذات تو مختار

چو آسمان بگه حلم طبع تو مجبور

به جود دست تو چون ابر در جهان معروف

به نور رای تو چون مهر بر فلک مشهور

به نزد رای تو خورشید گشته چون ذره

ز زور دست تو سیمرغ گشته چون عصفور

تو حاکمی و شد از حکم تو فلک محکوم

تو ناصری و شد از نصرت تو دین منصور

ز طلعت تو شده بر جهان ستاره حسود

ز حضرت تو شده بر زمین سپهر غیور

همه حوادث حق بر عدوت شد موقوف

همه سعود فلک بر ولیتت مقصور

به مدح تو شده دیوان روز و شب مکتوب

به فتح تو شده اوراق آسمان مسطور

ز هیبت تو قضا نیش برده چون کژدم

به خدمت تو قدر نوش داده چون زنبور

چو بحر طبع تو بخشنده گوهر منظوم

چو ابر دست تو بارنده لؤلؤ منثور

توئی که عالم علمی به اعتقاد قلوب

توئی که مالک ملکی به اتفاق صدور

ز تیغ تو چو شود برگ مرگ دشمن راست

ز تیر تو چو شود جان ز جسم خصم تو دور

شود دلیر به بازوی چیر خود معجب

شود امیر به شمشیر تیز خود مغرور

شود ز خون تن ریخته زمین خمار

شود ز بوی می ریخته هوا مخمور

هوا ز گرد سواران چو روی اهل سقر

زمین ز بانگ دلیران چو روز عرض نشور

تن عدوی تو قرطاس و تیغ تو مسطر

سر سنان تو کلک و دل عدو منشور

حد کمان تو چون آسمان و تیر شهاب

دل عدوی تو چون دیو در شب دیجور

ز رمح تو شود ایام حاسدان تیره

ز تیغ تو شود ارواح دشمنان مقهور

زهی رسوم تو را آفتاب و مه مرسوم

خهی امور تو را چرخ و اختران مأمور

توئی که پست کند دستت افسر قیصر

توئی که تیره کند تیرت اختر فغفور

تراست رفعت ایام و دست رستم زال

تراست ملکت میراث سلم و ایرج و تور

ادا کند مه و خور همچو مقری و مؤبد

مدایح تو به نحو نبی و لحن زبور

زمانه را توئی ای شه مبشرا و نذیر

ملوک را توئی ای شاه سیدا و حصور

حسام تو ید بیضای توست و تو موسی

خم کمند تو ثعبان توست و خصم تو تور

خدایگانا عید آمد و کشید نفیر

طرب فزای که باد انده از دل تو نفور

همیشه تا که بود چرخ را نجوم و بروج

همیشه تا بود ایام را سنین و شهور

مدام باد ز افلاک حاسدت محزون

مدام باد ز ایام ناصحت مسرور

به صد هزار چنین عید شادمان ز تو عمر

به صد هزار غم از بخت حاسدت رنجور

فتاده در دل بدخواه تو فتور فتن

نهاده زیر هوا خواه تو سریر سرور

ز چارگوشه عالم بر این چهار پسر

ملوک با تو درآورده سر به خط مأمور

شمارهٔ ۱۱ - در مدح منوچهر بن فریدون شروانشاه

آن رخ رخشان و زلف عنبر افشانش نگر

و آن لب و دندان چون لؤلؤ و مرجانش نگر

کرد با من شرط و پیمان در وفا و دوستی

ذره ننمود از آن شرط و پیمانش نگر

در میان جان من درد فراقش دیده ای

بر دل بیچاره من داغ هجرانش نگر

دلبری کز دور دیداری ز ما دارد دریغ

با خسان و ناکسان در بوسه احسانش نگر

جرم های بی خطا و جورهای بی سبب

بر مسلمانان ز چشم نامسلمانش نگر

گر ندیدی یار کو عاشق کند قربان بعید

کیش و قربان بسته و در عید قربانش نگر

ای بتی کز دل چو پرسم کو قرارت گویدم

بسته اندر طره جعد پریشانش نگر

هر زمان ما را چنین اندر غم و خواری مگیر

وین چنین بازار عشق خویش بر جانش نگر

ور همه در دوستی زو عار داری روز عید

مدح خوانان پیش تخت شاه شروانش نگر

فخر دین خاقان اکبر کآسمان چون بیندش

گوید آن جاه و جلال و امر و فرمانش نگر

خسرو ایران منوچهر آنکه در شأنش خرد

گفت سبحان الله آن رای جهانبانش نگر

هست خاقان بزرگ او را قلب لیکن به قدر

بندگان بهتر از فغفور و خاقانش نگر

منگر آن کز کینه دشمن پار، زی او کرد قصد

روز کنون امسال خان و مان ویرانش نگر

گر همی خواهی که بتوانی نشان دادن ز عرش

یک ره آن ایوان عالیتر ز کیوانش نگر

سوی خصمان از برای بردن پیغام مرگ

هر زمانی رفتن پیکان پیکانش نگر

روز کین رایات او را بین به پیروزی روان

وآمده آیات فتح از چرخ در شانش نگر

گر ندیدی سیل باران در بهاران روز جنگ

بر کمانداران دشمن تیر بارانش نگر

زیر پای مرکبان سرهای بدخواهان ملک

همچو گوی افتاده اندر صحن میدانش نگر

آنکه عصیان جست و دست از دامن مهرش بداشت

هم به تیغ او ز خون زه بر گریبانش نگر

از برای آنکه عالم را نگهبان تیغ اوست

کردگار خلق عالم را نگهبانش نگر

دارد اندر دولت و دانش ملک حد کمال

این کمال ایمن از آسیب نقصانش نگر

گرچه دوران فلک فرخنده گشت از فر عید

فر عیدی فرخ از فرخنده دورانش نگر

مدح او را نیست پایانی و انجامی پدید

این همایون مدح بی انجام و پایانش نگر

شمارهٔ ۱۲ - قصیده

رخ و زلف و لب و چشم و خط و خال تو ای دلبر

ز من بردند لهو و هوش و صبر و عیش و خواب و خور

مرا هست از غم و تیمار و درد و داغ هجرانت

به کف باد و به سر خاک و به چشم آب و به دل آذر

منم روز و شب و سال و مه از سودای عشق تو

به دل گرم و به دم سرد و به لب خشک و به دیده تر

نگارا تا کی و تا کی ز هجرانت به جان و دل

کشم خواری کنم زاری خورم انده برم کیفر

نمانده تا ز تو دورم مرا از غایت محنت

بصر در چشم و جان در تن طرب در طبع و دل در بر

کنون چون عز و ناز و برگ و زیب و ساز و فر بستند

جهان خندان ز باغ و راغ و دشت و کوه و بوم و بر

فکند از گردن و گوش و بر و دوش ایعجب گردون

عروسان چمن را در و یاقوت و زر و زیور

چو چشم و هوش و طبع و رای خصم شاه شروان شد

هوا گریان شمر عریان زمین تیره شجر مضطر

شه شروان منوچهر بن افریدون که هست او را

قدر میدان قضا مرکب فلک جوشن زحل مغفر

شهی کو هست در گیتی به امر و حکم و دست و دل

عدو بند و جهانگیر و عطا بخش و سخا گستر

شده بهرام و مهر و شید و ناهید و سپهر او را

سپهسالار و صاحب سر و مدحت خوان و خنیاگر

بود در موکب و میدان و بزم و بارگه دایم

نجومش چتر و مه رایت سپهرش تحت و مه افسر

رسیده صیت و ذکر و نام و بانگش در جهانداری

به هر مرز و به هر شهر و به هر بوم و به هر کشور

ز فر ایزدی مأمور و مجبورند حکمش را

وحوش و دیو و انس و جان و نجم و چرخ و ماه و خور

خطاب خسروان دایم بنامه نزد او باشد

غلام و بنده و داعی رهی و خادم و چاکر

کند در مدحت و شکر و ثنا و آفرین او را

خرد طومار و جان نامه هنر دیوان و دین دفتر

زمانه حکم و امر و کام و رایش را مسخر شد

بحل عقد و امر و نهی و قبض و بسط و خیر و شر

همایون مرکبش باشد به گاه سیر در میدان

قمر سرعت فلک هیأت صبا قوت پری پیکر

چه اسبست آنکه روز کین بود در زیر ران او

به تن گردون به سیر اختر به سم مرمر به تک صرصر

دو پرگارند دست و پای او کایام قسمت کرد

ازین اقطار شرق و غرب از آن امصار بحر و بر

زهی شاهی که در حکم تو هست اشکال عالم را

محیط و نقطه و پرگار و قطب و مرکز و محور

توئی کز غایت دولت همی گوید تو را گردون

تهمتن دل نریمان تن سکندر عز فریدون فر

تو را هست از جلال و جاه و اقبال و شرف دایم

هنر گنجور و دین خازن خرد دستور و حق رهبر

الا تا در محیط آفرینش خلق را باشد

فلک دریا جهان کشتی هوا ساحل زمین لنگر

تو را باد از جلال و قدر و تأیید و شرف دایم

زمین قصر و هوا ایوان جهان کاخ و فلک منظر

شمارهٔ ۱۳ - قصیده

چون نقطه نور سپهر آید ز حوت اندر حمل

پوشد چو جنت باغ را حالی و حلی و حلل

همچون ز نقض ار تنگ چین، گردد پر از سبزه زمین

همچون بهشت از حور عین، گردد پر از لاله جبل

بلبل برآرد غلغلی، چون بشکفد از گل گلی

وز رشگ گل هر صلصلی، با بلبل آید در جدل

گردد شخ پر شاخ و سنگ، از سبزه چون پشت پلنگ

آهو کند سم سیم رنگ، از یاسمین بر کوه و تل

نیلوفر زاهد لباس از زر نهد بر دست کاس

ابر از هوا در بیقیاس، افشانده در کاسش زطل

بستان ز گل یابد خطر بر گل کند بلبل نظر

گل را دهد قطر مطر، در دلبری زور بطل

گویند مرغان در ربیع، ابیات و اشعار بدیع

این گفته از بحر سریع، آن گفته از بحر رمل

چون بلبلی ناله کند، دیده پر از ژاله کند

کبک از پی ناله کند، بر بانگ او رقص از قلل

با گل کند لاله قران، مل بابنفشه همچنان

زین هر سه بینی بوستان، پر آتش و دود و شعل

لاله برغم ماه دی، بر کف نهاده جام می

بر جای می در جام وی، بیند نشان درد خل

گل چون طبیب دستکار، آراسته بر جویبار

آید که نرگس را ز تار، از دیده بردارد سبل

تا باد نوروزی بزان، شد در چمن ها در وزان

گم گشت آثار خزان و افزود در عالم امل

زین پیش در دی ماه دون، از برف که شد سیمگون

وز فر فروردین کنون شد سیم چون سیماب حل

ای چون تو خوبی در جهان، ندهد به خوبی کس نشان

لاغر چو موران از میان، فربه چو گوران از کفل

آن خال تو بر طرف لب، در سایه زلف چو شب

گوئی قران کرد ای عجب، با زهره در عقرب زحل

چون جام بر دستم دهی، باید که بوسم در دهی

تا من کنم ساغر تهی، بر یاد شاهنشاه یل

فرمانده روی زمین خاقان اکبر فخر دین

خسرو منوچهر گزین دارنده دین و دول

شاهی که بر درگاه او، از قدر و صدر گاه او

دور فلک با جاه او از بندگان کمتر محل

در امن و عدل و ملک و دین ساکن چو اندر بسم سین

بر لطف و خشمش مهر و کین، بینی چو ها را لام هل

گرچه پلنگان را گلو، بفشرد، چرخ شیر خو

پیش سگ درگاه او، گربه بیفکند از بغل

احکام او را چون عباد، آورده افلاک انقیاد

از عالم کون و فساد، آثار او برده خلل

گر عکس تیغش اندکی، بر انجام افتد بی شکی

گردد ز نور هر یکی، افلاک بر سوز دفل

با عدلش اندر ناحیت، ظالم نماند و بد نیت

آری به حکم خاصیت، بگریزد از نافه جعل

افلاح شاخ و بیخ او، در تیغ چون مریخ او

ایام را تاریخ او، از عهد اسکندر بدل

تا خصم او غمناک شد، زهر دلی تریاک شد

شروان ز فتنه پاک شد، چون کعبه از لات و هبل

ای فضل و عدلت بی غرض، طبع و مزاجت بی مرض

دوری چو روح از هر عوض، پاکی چو عقل از هر زلل

تا هست انجم را قران، تا خیزد از آتش دخان

تا باد باشد اصل جان، تا زآب و خاک آید وحل

باد انجم از قدرت نشان، چون آتش آثار عیان

بر آب و خاک امرت روان، چون باد در صحرا وتل

بر دست توگاه ظفر چون گوهر از نصرت حجر

در کام خصم خیره سر، چون حنظل از محنت عسل

شمارهٔ ۱۴ - قصیده

سپهر مجد و معالی محیط نقطه عالم

جهان جود و عوالی چراغ دوده آدم

خدیو کشور پنجم یگانه گوهر انجم

جم دوم کی اعظم خدایگان معظم

زحل محل و فلک عز، قدر مراد و قضا کین

شمال فیض و صبا فر، مسیح نطق و ملک دم

عدو شکار چو رستم، جهانگشای چو آرش

خردپرست چو دستان، هنرنمای چو نیرم

سپهر مهر منوچهر، کو چو مهر به چهره

زدوده دود مظالم، ز روی عالم مظلم

شهی که ادهم گیتی، به بند اوست مقید

مهی که اشهب گردون، به داغ اوست موسم

شده متابع رایش، فلک به رأی مصفا

شده موافق امرش جهان به عزم مصمم

حروف مرتبتش را ستاره نقطه خامه

نگین مکرمتش را سپهر حلقه خاتم

ز نظم لفظ شریفش، دهان عقل پر از در

ز طیب خلق لطیفش، مشام روح پر از شم

ز ابر محمدت او گرفته شاخ بقا بر

ز جوی مکرمت او کشیده کشت نمانم

به نصرت علم از اصول عدل مقرر

به سرعت قلم او فصول عقل منظم

به زیر رایت رایش نجوم سعد مقارن

به گرد خیمه خیلش سپاه فتح مخیم

فلک به کوی وجودش فرو شدست مسخر

جهان به سنگ مرادش درآمدست مسحم

زهی به جاه تو جان را محل و مرتبه عالی

خهی به داد تو دین را قرار و قاعده محکم

شده رقوم فضایل به نقش خط تو مثبت

شده حروف شمایل به نوک کلک تو معجم

همه صنایع دولت در اهتمام تو مضمر

همه دقایق نکبت در انتقام تو مدغم

در تو خلد عین کف تو بحر مرکب

دل تو عقل مصور تن تو روح مجسم

به نور گمشدگان را دل تو مشرق و مطلع

به رزق جانوران را کف تو مشرب و مطعم

ز کتب جود تو شطری هزار بخشش خاتم

ز بحر کین تو قطری هزار کوشش رستم

به پاکی تو شریعت ز شر شرک مطهر

به بازوی تو مسلمان ز کف کفر مسلم

حمایت تو ز تیهو گسست چنگل شاهین

عنایت تو بر آهو شکست پنجه ضیغم

شود چو خلد جهنم مقام سدره و طوبی

اگر ز جرعه جانت نمی رسد به جهنم

زمانه مملکت جم به بیور اسب ندادی

اگر به جرعه رسید ز جام دولت تو جم

در آن مکان که یلان را به گاه رجعت و حمله

بود سپردن جان مدح لیک بردن جان دم

در آن زمان که نباشد فراغ هیچ کسی را

ز نام و ننگ تن خود به حال خال و غم عم

شود به خون دلیران تن زمانه ملبس

شود ز گرد ستوران سر سپهر معمم

فضا بجستن دلا نه روی بیند و نه ره

قدر ببردن جانها نه کیف داند و نه کم

ز بس که عکس پذیرد هوا ز رنگ علم ها

لباس ازرق گردون شود به لون معلم

تو بسته پرچم نصرت به قهر خصم و نهاده

چو طاس و کاس سر او به فتح بر سر پرچم

چو تیر و نیزه بخواهی، تو را چه ترک و چه تازی

چو تیغ و درعه بگیری، تو را چه کرد و چه دیلم

نبات مدح تو روید ز بوم جنت اعلی

نثار فتح تو بارد، ز بام گنبد اعظم

زهی به حکمت بالغ، حکیم پیش تو جاهل

خهی به حجت قاطع، فصیح پیش تو ابکم

شها و شهر گشایا، نموده اند به حضرت

که بنده بندگی تو گذاشت مهمل و مبهم

قسم به خالق خلقی که خلق کرد مهیا

قسم به رازق رزقی، که رزق کرد مقسم

به عرش پاک و بدو بر فرشتگان مقرب

به فرش خاک و به مهر پیمبران مقدم

به مهد مولد زهرا، به حق مبعث احمد

به طهر عصمت حوا، به مهر صفوت آدم

به نیکنامی موسی، به حق گزینی هارون

به پاکزادی عیسی، به پارسائی مریم

به ذات خالق بیچون، به جان سید مرسل

به قدر مسجداقصی، به جاه کعبه اعظم

به عارفان محقق، به زاهدان موحد

به انبیای مطهر، به اولیای مکرم

به پنج فرض مقرر به چار رکن مخیر

بهشت قصر معمر، به هفت نور مقوم

به نور روضه سید، به خاک مشهد حیدر

به سنگ خانه کعبه، به آب چشمه زمزم

به فیض منبر و مسجد، به فرض مروه و مشعر

به قرب عمره و قربان، به فضل موقف و محرم

بدان خدای که هست او، بداد عالم و حاکم

بدان رسول که هست او، ز خلق اعدل و احکم

به آب چشم اسیران اهل بیت پیمبر

به خون پاک شهیدان، عشر ماه محرم

قسم به یسر یسارت که هست گاه قسمت کآن

یمین به یمن یمینت که هست گاه عطایم

به بارگاه رفیعت، که هست کعبه گردون

به پایگاه منیعت که هست قبله عالم

به نعم تو که هستش وجود بر همه لازم

به حضرت تو که هستش سجود بر همه ملزم

که من به خلوت و جلوت جز آنکه پیش تو گفتم

نه نیک گفتم و نه بد نه بیش گفتم و نه کم

گواست بر سخن من رسول سر معلا

که هر چه رفت نکردم به حضرت تو مکتم

گرفتم آنکه نمودم معاصئی که مرا ز آن

جز است جزیت قارون سزاست لعنت ملجم

گناه هر که به عالم گناه کرده نسنجد

به نیم ذره گر آن را کنند با کرمت ضم

اذا عبرت خطائی غفرت انک تغفر

وان عملت ذنوبی عملت انک تعلم

همیشه تا که بپوشد زمانه جرم زمین را

گهی به اطلس و اکسون گهی به شاره ملجم

ز دوستان تو خالی مباد خلوت و شادی

ز دشمنان تو غائب مباد شیون و ماتم

کسی که سر کشد از تو کشیده باد همیشه

رقوم بر جگر او ز نیش افعی و ارقم

چه سود بیهده بودن موافق غم عشقت

که طبع تو (فلکی) را مخالفست و فلک هم

ز بهر ختم قصیده به خاطرم غزلی خوش

در اوفتاد نگشته مدایح تو مختم

شمارهٔ ۱۵ - مطلع ثانی

کجا شد آنکه مرا خان بدو بدی خوش و خرم

که تا شد او دل و چشمم تباه شد ز تف و نم

ز هجر آن لب نوشین که بود همدم جانم

دلم برید و ز چشمم بریده می نشود دم

دلم ز حسرت خالش چو خال اوست پر از خون

قدم ز فرقت زلفش چو زلف اوست پر از خم

دلم نماند ز عشقش ولی بماند غم دل

بدان دلی که ندارم به چند گونه خورم غم

مراست تا بشد از من نوازش بم و زیرم

خروش زارتر از زیر و ناله صعب تر از بم

به داغ اوست مرا جان وز او نیافته درمان

به زخم اوست مرا دل وز او نیافته مرهم

ز دوست دورم و دارم تنی به رنج معذب

ز یار فردم و دارم دلی به درد متهم

لحرقتی لحبیبی یذم من هو ید زی

لشفقتی لعشیقی یلوم مق هو یعلم

اذالبلاء به روحی دنا فقلت تفضل

اذالعناء لقلبی دعا فقلت تقدم

فان بعثت کتابی، فقد ندی و تعدی

وان طلبت جوابا فقد اوتی و تبرم

اگر چه گشت پریشان نشاط من ز غم او

امید هست که آید به فر شاه فراهم

جهان فر و فراست خجسته پور فریدون

که از سموم نهیبش شود نسیم سماسم

زهی تن تو منزه ز شکل های مزور

خهی دل تو مصفا ز فعلهای مذمم

بروز تا ملک چین شود سوار بر اشهب

چو شاه هند سحر گه شود پیاده ز ادهم

به پشت اشهب و ادهم رسیده باد بر تو

ز هند و چین همه ساله خراج و باج دمادم

همیشه از پی نصرت فضای تیر تو صافی

مدام بر سر دشمن قضای تیغ تو مبرم

از اختلاف عناصر تن حسود تو مضطر

ز انتقال طبایع دل عدوت مخیم

ز بوم صحن سرایت بهشت گوشه گلشن

به سوی بام جلالت سپهر پایه سلم

ظفر به تیغ تو غالب هنر ز رای تو خیره

فلک به قدر تو اعلا جهان به جاه تو خرم

شمارهٔ ۱۶ - قصیده

دادگرا ملک را هم فلک و هم قوام

تاجورا بخت را هم شرف و هم نظام

عاجز قهرش قضا چاکر قدرش قدر

ساکن طبعش کرم شاکر جودش کرام

بسته ببندش سپهر اشهب زرین جناح

کرده به داغش جهان ادهم سیمین ستام

خاک درش را ز عرض سجده گه شرق و غرب

بارگهش ماه بار، شاه ره خاص و عام

در اثر لفظ او مایه کشف الصدور

در نظر رای او معجز یحیی العظام

از رقم رای او هیأت افلاک را

بر کرهای عظیم دایره های عظام

ای کمر آسمان بسته به خم کمند

وی جگر اختران خسته به زخم سهام

نعل ستور تو را تاج شه شام شوم

پای سریر تو را فرق شه روم رام

حکم تو را زیر دست چارحد و شش جهت

فر تو را زیر پای هشت در و هفت بام

هور به نصف النهار بر درج اوج خویش

قامت رای تو را تا حد نصف القیام

گر به تناسخ شوند زنده به دوران تو

سام و جم اندر جهان با حشم و احتشام

حال کند جان نثار بر سر جام تو جم

زود کند سر فدا بر سم اسب تو سام

خصم به شطرنج کین با تو ببسته گرو

داده به هر سو برش دولت تو شاه فام

گر دم افعی جذاب دفع کند چون فکند

رمح چو افعی تو بر تن خصمان جذام

گرد رکاب تراست خدمت حبل المتین

خاک حریم تراست حرمت بین الحرام

نیست عجب گر کند خلق به طوع و به طبع

گاه بدین اجتهاد گاه بدان اعتصام

چرخ ز ایوان تو در طمع ارتفاع

دهر ز دیوان تو در طلب اهتمام

از پی فرخندگی بر سر دنیا و دین

فر همایون تو گشته همای همام

چرخ چو زیر تو دید قله فربه چو برق

گفت جهان را متاز ابلق لاغر جمام

دایره گردی که داد نقطه موهوم را

همچو خط و سطح و جسم گردش اوالتسام

تنگ بر هنگ او پهنه سهل الامم

پست بر دست او نسبت صعب المرام

هیکل او در مصاف کشتی دریا رکاب

پیکر او در نبرد صرصر آتش لگام

در تک او روز جنگ هر دو جهان یک وجب

با سم او گاه سیر هفت زمین نیم گام

گرد سم او ببست چشم زحل را سبل

باد تک او گشاد مغز فلک را زکام

هست اثیر و محیط پیکر او، کآورد

گه تف آتش ز سم گه کف دریا ز گام

ای رقم کین تو آتش و حاسد حطب

وی اثر خشم تو دوزخ و دشمن حطام

موسم نوروز تو یافت به آثار سور

خاصیت پرغموم نزد خواص و عوام

باد همایون به تو سال نو و روز نو

عمر تو زان بر مزید عز تو زین بر دوام

داد ز طبع چو آب خاطر چون آتشم

این سخن گرم را زین غزل تر قوام

شمارهٔ ۱۷ - مطلع ثانی

ای رخ و قد تو را دل رهی و جان غلام

قد تو سرو سهی روی تو ماه تمام

در فلک چشم من ماه تو گشته مقیم

در چمن جان من سرو تو کرده مقام

درد توام در دلست زخم توام بر جگر

داروی دردم کجا مرهم زخمم کدام

چند ز رویت به من ماه فرستد درود

چند به بویت به من باد رساند پیام

بخت نخواهد گرفت دست من مستمند

چرخ نخواهد شنید مست من مستهام

هر چه ز اسباب عیش بود مرا در غمت

اغرق ماء البکا، احرق نارالغرام

تا ز جمال خودم روی تو محروم کرد

خون دلم شد حلال خواب خوشم شد حرام

از دل من چاشت خورد غمزه تو روز هجر

تا نخورد از لبت دل به شب وصل شام

بر (فلکی) بیش ازین جور مکن چون فلک

تا چو لقای ملک مهر تو جوید مدام

ضامن ارزاق خلق نایب فرمان حق

اختر گردون لطف گوهر دریای کام

آن که به پیش لقاش گشت ستاره سپهر

وآنکه به دست رضاش داد زمانه زمام

ای شرف بی وبال یافته در طالعت

هم به تواضع نجوم هم به مواضع سهام

تا بود اندر عجم نوبت جشن ملوک

تا بود اندر عرب عادت عید صیام

کف تو بحر و در او گوهر تیغ بنفش

دست تو چرخ و بر او اختر جام مدام

ملکت تو مستقیم رایت تو مستوی

دولت تو مستزاد نعمت تو مستدام

چون بنشینی به ناز با می نوشین نشین

چون بخرامی به کام با دل خرم خرام

تا به سلامت بود طبع سلیم از جهان

باد مسلم تو را ملک جهان والسلام

باد معمر به تو ملک عجم تا ابد

باد مشرف به تو دین عرب تا قیام

بسته میان خسران پیش تو چون لام الف

ساخته در خدمتت دل چو الف قد چو لام

شمارهٔ ۱۸ - در مدح منوچهر شروانشاه

کی کشم در چشم و کی بوسم به کام

خاک درگاه شهنشاه انام

کی بود گوئی که بینم بر مراد

شاه را دلشاد و گردم شاد کام

از قبول شاه کی باشد مرا

سعی استظهار و حسن اهتمام

کار بختم را که رفت از قاعده

رحمت خسرو کی آرد با نظام

ماه بختم کی برون آید ز میغ

صید بختم کی رها گردد ز دام

از لهیب آن گنه بر جان من

روز روشن گشت چون شام ظلام

سرو عیشم خفته گشت از باد برد

ماه امیدم بماند اندر غمام

اختر کامم فتاد اندر هبوط

واختر بد کرد در حالم مقام

بیش کز تف دل و سوز جگر

شد طعامم طعم آتش چون نعام

گر بدی کردم کشید از جان من

اتفاق طالع بد انتقام

طبع پیری عکس طبع هر کسی

با خرد ناجنس و با جانها قهام

راه غم سوی دلم سهل الالم

راه من سوی طرب صعب المرام

گر مرا خوان مانده بودی در عروق

چون عرق خونم گشادی از مسام

ای عجب گردون به عزم کشتنم

زود صعب آهیخت شمشیر از نیام

چرخ چون بر کشتنم بفشرد پای

مهربان بخت از برم برداشت گام

آری ار گل بوی بدهد بی خلاف

صاحب سرسام را گیرد زکام

مقصد امید بس دور است و هست

مرکب اقبال من لاغر جمام

مرده بودم وز همه اعضای من

استخوانها بود پیدا همچو لام

لطف شروانشاه جانم بازد داد

رغم آن کو گفت من یحیی العظام

گر مکافاتم به حق کردی فلک

صبح عمرم متصل گشتی به شام

بر تنم گشتی عقوبت مستزاد

در دلم ماندی ندامت مستدام

چون توانم گفت شکر لطف شاه

کانتظام عمر بادش بر دوام

هم نه در خورد خطا آمد خطاب

هم نه بر حسب ملال آمد ملام

خسرو غازی ملک تاج الملوک

شاه خورشید افسر کیوان حسام

شه منوچهر فریدون کز شرف

شد سپهرش چاکر و گردون غلام

آن جهانداری که این توسن جهان

از ریاضت کردن او گشت رام

بر سریر چرخ و هفت اختر بقدر

پنج نوبت کوفت از شش حرف نام

چرخ توسن چون رمیدن ساز کرد

گشت اقبالش ورا بر سر لگام

عاید از رأیش رسوم افتخار

حاصل از جودش وجود احتشام

ای به اعجاز تو دین را اعتماد

وی به اقبال تو جان را اعتصام

گر رزم و بزم دیدندی تو را

سام با شمشیر و جم با رصل و جام

جان فشاندی بر سر رطل تو جم

بوسه دادی بر سم اسب تو سام

از قدر صد قاصد از تو یک رسول

از قضا صد نامه از تو یک پیام

هر کجا گیرد معسکر دولتت

باشد از نصرت خیام اندر خیام

شمارهٔ ۱۹ - از قصاید بسیار خوب فلکی است در مدح منوچهر شروانشاه

سودا زده فراق یارم

بازیچه دست روزگارم

ناچیده گلی ز گلبن وصل

صد گونه نهاده هجر خارم

بی آنکه شراب وصل خوردم

از شربت هجر در خمارم

اندیشه دل نمی گذارد

یک لحظه مرا که دم برآرم

ای دل سره می کنی چنین کن

مگذار مرا که سر بخارم

نتوانم گفت کز غم دل

ایام چگونه می گذارم

از بهر خدای را نگوئی

ای دل که ز دست تو چه دارم؟

یکباره سیاه گشت روزم

یکباره تباه گشت کارم!

این جامه صبر چند پوشم؟

وین تخم امید چند کارم؟

کارم همه انتظار و صبر است

من کشته صبر و انتظارم

دل دارم و رفت دلنوازم

غم دارم و نیست غمگسارم

عید آمد و شد جدا ز من یار

عیدم چه بود چو نیست یارم

ای آنکه ز بیم خشم نامت

گفتم به زبان همی نیارم

با این همه کز پی تو گریم

حقا که هنوز شرمسارم

هر شب ز فراق تو نگارا

رخساره به خون همی نگارم

راز دل من اگر نه تو

آگاه ز ناله های زارم

جز نقش خیال تو نجویم

بر هر چه دو دیده برگمارم

دریاب ز بهر روز فردا

امروز مرا که سخت زارم

مگذار مرا به قهر زیراک

بنواخت به لطف شهریارم

خاقان بزرگ شاه شروان

کز دولت او امیدوارم

بوالهیجا فخر دین منوچهر

کز خدمت اوست افتخارم

شاهی که فلک عدوش را گفت

می باش که با تو کار دارم

گفت آیت فتح رایتش را

کای از همه عالم اختیارم

گوید فلکش که خنجر توست

آن شعله که من ورا شرارم

چون هست به شکل نعل اسبت

گشتست هلال گوشوارم

از دولت توست عز و نازم

وز خدمت توست کار و بارم

خصم تو ز عجز خویش گوید

شاها بپذیر زینهارم

ای تیغ زنی که گفت گردون

با دشمن توست گیر و دارم

آنی تو که مملکت تو را گفت

از تو مکناد کردگارم

ای آن که به ملک مستقیمی

بنگر سخنان مستعارم

عید آمد و نوبهار خرم

ای مدح تو عید و نوبهارم

تو دل به طرب سپار تا من

در گفتن مدح جان سپارم

می نوش تو تا به دست خاطر

در پای تو در نظم بارم

ز اول که سخن به نظم کردم

کم بود به شاعری عارم

زآموزش و وز قبولت امسال

بنگر که چه بر سخن سوارم

هر سال ز فر دولت تو

در گفتن مدح به ز پارم

شیریست سخن که دایم او را

خواهم که به نام خود درآرم

گر دل دهدم قبول این شعر

این شیر سخن شود شکارم

تا چرخ بدل کند که تا حشر

بر خلق زمانه کامکارم

چندان برباش تا بگوید

کز بعد من اوست یادگارم

شمارهٔ ۲۰ - قصیده

ای لطف تو یار با برحم

در وصف تو هر گروه پی گم

از هیبت تو فلک سبک پای

وز قوت تو زمین گران سم

آن را که به مهر گوئی اجلس

ایام به کین نگویدش قم

فرمان تو رات قضا پیاپی

رایات تو را قدر دمادم

در گرد و سم سمند تو شب

چون مردمه نور چشم مردم

آباد بدان سمند کز وی

در خود کشد اژدها دم و دم

در زیر سمش زمن گه سیر

گوئی که در آسیاست گندم

یک ساعت سیر او به میدان

صد ساله سیر چرخ و انجم

زد چرخ به دور با تعجب

زو باد به سیر با تبسم

چون پای به پشت او درآری

سر بر فلک آرد از تنعم

شمارهٔ ۲۱ - وله

صورت گردون صفت جسم زمین را جان از او

ماده جان لطف او لیکن خرد حیران از او

آینه رنگی که در یک لحظه گردد پیش چشم

نقش ششدر هشت اشکال فلک عریان از او

آن یمانی تیغ بین اندر یمین او که هست

کفر در ناایمنی اندر امان ایمان از او

زاده ایمان که گر بر آسمان عکس افکند

نور صد خورشید بخشد در زمان کیوان از او

گر کشد مالک رقاب او را به شروان از قراب

خاک ترکستان شود در قیروان قربان از او

گر ز فولاد فلک دشمن سپر سازد شود

ریزه ریزه روز کین چون سونش سوهان از او

او به سر سامان نیا آمد به نسبت لاجرم

دشمن این دودمان شد یسر و سامان از او

شمارهٔ ۲۲ - در مدح سیدالوزراء جمال الدین مشعر بن عبدالله

ز بهر تهنیت عید بامداد پگاه

بر من آمد خورشید نیکوان سپاه

چو آفتاب رخ خوب او به اول روز

چو ماه نوشکن جعد او در اول ماه

چو سرو بود قدش گر سلاح پوشد سرو

چو ماه بود رخش گر کلاه دارد ماه

چو ماه بود ولی آسمان او مرکب

چو سرو بود ولی بوستان او خرگاه

بر آسمان چو قبا کرد پیرهن خورشید

که دید ماه مرا بر شکسته طرف کلاه

تو گفتئی ز نخش چاه بودو زلف رسن

یکی ز سیم سپید و یکی ز مشک سیاه

رخ چو ماه وی از بهر فتنه چون دل من

هزار دل برسن بسته و فکنده به چاه

ز بس نظاره چنان بود بام و در که بجهد

به خانه در بر ما باد را نبودی راه

به خنده گفت که چون روزه رفت و عید آمد

بهانه کم کن و امروز جام باده خواه

جواب دادم و گفتم که خسرو انجم

به گاه برننشت و هنوز هست پگاه

چو من جمال خداوند خود جمال الدین

ببینم از همه جانب سخن شود کوتاه

قوام دولت ابوالنصر سید الوزراء

نظام ملک ملک مشعر بن عبدالله

بدایع کرمش با سپهر گردان جفت

صنایع هنرش بر عروش گردون شاه

رفیع رائی کز اهتمام همت او

فزود دولت و دین را جلال و حشمت و جاه

از اوست باقی ترتیب دین پیغمبر

از اوست حاصل توقیر ملک شروانشاه

حریم او علما را ز نایبات کنف

جناب او فضلا را ز حادثات پناه

خرد شگفت فروماند از مراقبتش

چو مرد زاهد از آثار صنعهای اله

زمانه زو طلبد امر و نهی نز گردون

که کس طلب نکند کار زرگر از جولاه

قوی به تربیت و رای او صواب و صلاح

خجل ز مغفرت و فضل او خطا و گناه

به قدر و منزلت اوست فخر دولت و دین

چنانکه منزلت خسروان به افسر و گاه

مخالفان را شادی ستان و انده بخش

موافقان را نزهت فزای و محنت گاه

ز فعل و خاصیت کهربا و مغناطیس

به عون عدل وی ایمن شدند آهن و کاه

زهی به فضل و کفایت مقدم از اقران

زهی به جه و جلالت مسلم از اشباه

توئی که ذات تو بر سر عقل شد واقف

توئی که رای تو از علم غیب شد آگاه

نه راه یافته هرگز به طبع تو مکروه

نه از تو نیز رسیده به طبع کس اکراه

بزرگوار ازین پس نسیم فروردین

به باغ و راغ زند چون ملوک لشگرگاه

جهان پیر جوان گردد از حرارت طبع

چنانکه طبع جوان از نشاط قوت باه

کنون بود که ز گرما گران شود بر تن

سمور و قاقم و سنجاب و دله و روباه

همیشه تا زی پی لحن های موسیقی

به کار باید ساز و نوا و پرده و راه

ز چرخ خط موالیت باد نعمت و ناز

ز دهر قسم معادیت باد آوخ و آه

موافق تو قرین سعادت و نعمت

مخالف تو اسیر بلا و بادافراه

خجسته بادت عید و رسیدن نوروز

مباد زنده کسی کو تو را بود بدخواه

خدای عرش تو را در پناه خود گیرد

ز نکبت فلک و آفت زمانه و آه

شمارهٔ ۲۳ - در مدح منوچهر شروانشاه

دوش چو کرد آسمان افسر زر ز سر یله

ساخت ز ماه و اختران یاره و عقد و مرسله

شکل فلک خراس شد مهر چو دانه آس شد

عقده راس داس شد از پی کشت سنبله

طرف جبین نموده ماه از طرف بساط شاه

آمده با قبول و جاه از قبل مقابله

از پی تیر آسمان ساخته ماه نو کمان

تا ز کمان به بدگمان همچو یلان کند یله

زهره چو شیر شرزه برده ز دهر بهره

آخته شهره دهره داده صقال و مصقله

شاه فلک ز بارگه کرده نشاط خوابگه

بر در بارگه سپه ساخته شور و مشغله

شیر سپهر پنجمین شیر سپهر کرده زین

خیره چو شیر تا به کین با که کند مجادله

از پی فال مشتری انجم سعد مشتری

او ز شراع ششتری با همه در معامله

همچو مهندسان ز حل مشکل چرخ کرده حل

پایه برترین محل از درجات سافله

دهر چو زنگی عجب کرده کلاه بوالعجب

بر کله از پی طرب بسته هزار زنگله

شب ز سپهر و اختران ساخته بحر و گوهران

نعش ز بهر دختران کرده سفینه راحله

از پی انجم و فلک دوخته کسوتی ملک

پشت ز قاقم و فنک روی ز قند زودله

خسرو اختران به کین کرده همانگه از کمین

خنجر شاه پاک دین بر سپه معطله

چرخ و نجوم و مهر و مه بر در بارگاه شه

بوسه زنان به خاک ره چون رهیان یکدله

خسرو آرشی نسب آرش دیگر از حسب

ناصر سنت عرب قاهر بدعت حله

جام و حسامش از شرف برده بگاه بارولف

از رخ دوستان کلف وز سر دشمنان کله

ای ملکان چو بندگان بر تو ثنا کنندگان

مادر جان زندگان از قبل تو حامله

وارث جود و جاه جم، شیر اجم شه عجم

مالک ملت و امم صاحب صولت و صله

عز ولیش را ازل، گربه فکنده از بغل

عمر عدوش را اجل، گرگ فکنده در گله

عقل به فضل شاملش جان خجل از فضایلش

فضله رای فاضلش نکته و رمز و فاضله

ای به وجودت از زمین یافته عقل دوربین

گنج روان ز پارگین در ثمین ز مزبله

هر که رخ از تو تافته قبله جان شکافته

طفل کرم نیافته به ز کف تو قابله

قدر تو را فراز خوان، قرصه آفتاب نان

زیر و زبر به زور تو، بوم عدو به زلزله

باد برت جبابره، قصه گرت قیاصره

کاسه کشت اکاسره، قلبه چشت هراقله

هر که بدید در دغا گاه مقاتله تو را

معجز روی مصطفی دیده گه مباهله

گر تو کنی به امتحان چتر به هندوچین روان

رایت رای و خوان خان زود رود به ولوله

ای بر تو بهر نسق خلق جهان همه خلق

عالم علم را به حق علم تو گشته عاقله

رایت عید شد عیان موکب روزه شد نهان

سنت عید قرض دان فرض صیام نافله

گرچه به صحن گلستان از پی نزهت روان

نیست صفیر بلبلان هست صفیر بلبله

عید و خزان و مهرگان هر سه شدند هم قران

گشت میان هر سه شان بندگی تو واصله

هر سه به شکل صوفیان خرقه نهاده در میان

پیر توئی بکن بیان مشکل این مشاکله

بزم فکن طرب گزین فتنه نشان و خوش نشین

عدت عید کن قرین عادت روزه کن یله

وز پی مدح خود شنو این غزل لطیف تو

لطف کمال او گرو برده ز روح کامله

شمارهٔ ۲۴ - مطلع ثانی

سرو قدی شکر لبی گلرخ غالیه کله

جان مرا به صد زبان زآن رخ و غالیه گله

نرگس مستش آسمان سفته به تیر غمزگان

سنبل هندویش به جان رفته به سایه گله

آن ز میان انس و جان برده هزار کاروان

وین ز بساط انس و جان رفته هزار قافله

هست طراز یاسمین لاله لؤلؤ آفرین

کرده لبش چو انگبین تعبیه در شکرلله

از سر زلف خود بفن وز گهر سرشگ من

بافته جیب و پیرهن ساخته گوی و انگله

من ز غمش چو بی هشان بر دو رخ از جفا نشان

تن ز دو چشم خونفشان غرقه در آب و آبله

او چو پری به دلبری کرده مرا ز دل بری

خسته دل من آن پری بسته به بند و سلسله

ای بت خلخ و چکل از تو بت تبت خجل

نزد تو وزن جان و دل یکجو و نیم خردله

مشعله برفروختی رخت فلک بسوختی

بر (فلکی) فروختی شهر بسوز و مشعله

کرده به عالم روان حسن تو کاروان دوان

وز در شاه خسروان یافته زاد و راحله

مالک ملک باستان بارگهش در آسمان

بام ورا ز نردبان چرخ فروترین پله

بس که کند به چشم و سر بر در درگه تو بر

صاحب چاچ و کاشغر خدمت کفش و چاچله

ای گه کین درخش تو خنجر نوربخش تو

گشته به کام رخش تو هفت زمین دو مرحله

ملک بقا گشاده خوان کرم نهاده

طعم طمع تو داده بیش ز قدر حوصله

تا به مشام ذوق جان ندهد و ناورد جهان

نکهت گل زانگدان لذت مل ز آمله

طبع تو باد شاد خور مل به کفت ز جام زر

دلبر گلرخت ببر بی غم و رنج و غایله

چار ملک ز شش کران هفت شه از نه آسمان

حکم تو را نهاده جان بر دو کف و ده انمله

شمارهٔ ۲۵ - در مدح منوچهر شروانشاه و ایراد بعضی از اصطلاحات نجومی

شاه گردون را نگر شکل دگرگون ساخته

بر شمایل پیکران عزم شبیخون ساخته

داده فرمان لشگر سقلاب را بر ملک زنگ

هر یکی را آلت و برگی دگرگون ساخته

حمة العقرب چشیده وز پی کسب شرف

خود ز بطن الحوت خلوت جای ذوالنون ساخته

از پی طفلان آب و گل صبا فراش وار

بالش از بغدادی و بستر ز پرنون ساخته

هم کنون بینی عروسان بهاری را به باغ

قرطه از مقراضی و کسوت ز اکسون ساخته

در جهانگیری صبا و در جهانداری سحاب

روز جنگ قارن و شب گنج قارون ساخته

کاس لعل ارغوان و طاس یاقوتین چرخ

در چمن کو بدخش و کان طیسون ساخته

باد چون گنجور از درگاه خاقان آمده

باغ را از حله چون خرگاه خاتون ساخته

خرم و خندان درخش تندر اندر ابر و ابر

خیره خود را از میان گریان و محزون ساخته

باغ چون فردوس و صلصل همچو رضوان و صبا

شکلها چون آدم از صلصال مسنون ساخته

دشت هر کافور کاندر ماه کانون گرد کرد

در مه نیسان به دست مهر مرهون ساخته

باد نوروزی به تأثیر اثیر اندر هوا

بر مساعد کردن کافور کانون ساخته

کرد مینوچهر گردون چهره باغ و در او

بزم شاهنشه منوچهر فریدون ساخته

تا زند هر صبحدم پیراهن ملکش به آب

آسمان از قرصه خود قرص صابون ساخته

بخت بالای نود درج ارتفاع و آسمان

رفعت او را درج تسعا و تسعون ساخته

حجله سعدان گردون طالع مسعود او

از فضای کرزمان و دست سعدون ساخته

چون ز نوک نیزها گردد پر اوراق اجل

فضل های فتنه را فهرست قانون ساخته

بر جگر خواران جهان بفروخته گردون به جان

عقل از آن بازار خود را سخت مغبون ساخته

آسمان از نیزه گردان و خون گردنان

بیشه هندوستان بر رود جیحون ساخته

سیل سیل از خون روان بر روی خاک و رنگ او

میل میل از خاک همرنگ طبرخون ساخته

کرده خصمان را جگر بریان و از بهر ددان

خوانی از صد هفتخوان برگ وی افزون ساخته

ای ظفر با رایت منصور تو در دین و ملک

همچو با اعجاز موسی رای هارون ساخته

وی بدی با حاسد و بدخواه تو در کفر و شرک

همچو هامان خیره با فرعون ملعون ساخته

کرده شروان را چنان معمور کز بس فر و زیب

خلق را دیدار او بی فتنه مفتون ساخته

تا طرازند ابلق ایام را از بهر تو

مه پلاس و سایه خورشید بر گون ساخته

تاخته بر آسمان بخت تو چون عیسی و خصم

همچو قارون در زمین با بخت واژون ساخته

ماده لفظ بدیعت با عروس بکر غریب

چون دل گشتاسب با مهر کتایون ساخته

ای ز خاک پای تو دولت به اعجاز و به علم

کیمیای جان ادریس و فلاطون ساخته

مهر تو در حلق ملک از نیش نوش انگیخته

کین تو در کام خصم از طعمه طاعون ساخته

خشم تو از چشم دشمن بر گشاده باسلیق

چشم چرخ از خاک پایت باسلیقون ساخته

شمارهٔ ۲۶ - در مدح منوچهر بن فریدون شروانشاه

خان و خیل چرخ را شه خیل و خان آراسته

تا بماهی و بره کردست خوان آراسته

ز آسمان تا کرد میل قربت اهل زمین

شه به فر او زمین چون آسمان آراسته

یافت با ماهی چو یونس انس در دریای چرخ

تا شود زین پس به اعجازش جهان آراسته

تا سوی کون و شرف رخ کرد با تمکین و قدر

شد چو کان پر گهر زو هر مکان آراسته

زود گردد زین سپس از بخشش او رایگان

بوم هر کنجی به گنج شایگان آراسته

هر یک از چابک سواران سپاه نوبهار

آلتی بر کینه خیل خزان آراسته

سرو جوشن ساخته لاله سپر انداخته

بید شمشیر آخته غنچه سنان آراسته

پر ز الواح زبرجد کوه و صحرا را صبا

وآن زبرجد را به در و بهرمان آراسته

گل چو کاس کسری و لاله چو جام جم به شبه

لیک نه کسری چنین نه جم چنان آراسته

هر زمان با غنه ارغون و ساز ارغنون

سار سوری بر سر هر ارغوان آراسته

همچو دریای پر از مرجان و در هر صبحدم

هم ز لاله هم ز ژاله بوستان آراسته

از ریاحین صف زده نظارگان بر هر کنار

چون عروسان گلبنان اندر میان آراسته

باغ و بستان را صبا چونان که دین و ملک را

خسرو فرمان ده کشور ستان آراسته

داور اقلیم پنجم هشتم انجم کزوست

هفت کشور چون بهشت هشتگان آراسته

وارث هوشنگ و جم شیر اجم شاه عجم

دیده دولت کزو شد دودمان آراسته

پور افریدون منوچهر آنکه کار ملک ازو

هست چونان کز جم و نوشیران آراسته

آنکه تا فرمان او دامن کشان شد بر زمین

شد زمین در دامن آخر زمان آراسته

چهره سقلابیان گیرند یکسر هندوان

گر به فر او شود هندوستان آراسته

تیر در اوصاف دست و تیغ و شست و تیر او

بر فلک صد نامه و صد داستان آراسته

مجلس او زآن مقدس تر که من گویم درست

عرش فش بزمی بفرش بیکران آراسته

بوم کعبه زآن معظم تر که با چندین جلال

بام او گردد به زرین نردبان آراسته

گر به زر و زیور آرایند خود را خسروان

زیور و زر را بدو کردن توان آراسته

در ثنای مصطفی ناخوش بود گفتن که بود

فرقش از دستار و کتف از طیلسان آراسته

ای جلالت از گمان نقش یقین انگیخته

ای جمالت در خبر شکل عیان آراسته

شوره شروان که جای شور و شر دیو بود

از پری رویان ترک و ترکمان آراسته

هر که بر دست تو آبی کرد روزی تا ابد

از تو کارش هم به آب و هم به نان آراسته

خصم تو برخاسته چون تو نگردد گرچه او

دارد از هر خواسته گنج روان آراسته

ای نجوم و چرخ و دهر و عالم فرتوت را

از دل و طبع خود بخت جوان آراسته

بنده در اشکال مدحت از زمین جان و دل

این چنین شکلی که ناید در گمان آراسته

کرده آرایش عروس نظم را مشاطه وار

وین غزل بر وی بوجه امتحان آراسته

شمارهٔ ۲۷ - مطلع ثانی

خدبنا میزد چه رویست آنچنان آراسته

وز خیال طلعتش میدان جان آراسته

از لب چون لاله و رخسار چون گلبرگ او

لاله زار و طبع و گلزار روان آراسته

از خیالش نقش جان هر نقشبند آموخته

وز جمالش باغ دل چون پرنیان آراسته

روزگار از روی او و رأی من در عشق او

هم بهار و هم خزان در یک مکان آراسته

کرده بر خود دلبران را دعوت پیغمبری

وز دو رخ صدگونه برهان بیان آراسته

از پی معجز نمودن شکل رخسار و لبش

لاله دربار و لعل در فشان آراسته

چشمه حیوان ز ظلماتست و او بر آفتاب

چشمه ز آن خوشتر از کوچک دهان آراسته

در حجاب سایه آرایش ندارد آفتاب

وآفتاب او به مشکین سایبان آراسته

کارگاه حسن ازو چون بارگاه سلطنت

از سنان خسرو سلطان نشان آراسته

بندگان از خدمت تو نام و نان اندوخته

چاکران از نعمت تو خان و مان آراسته

تا بود جرم سپهر این بارگاه افراخته

با تو چون بوم بهشت این خاندان آراسته

لشگرت روی زمین پیموده و قلب تو را

پشت و پهلو از هزاران پهلوان آراسته

تا کواکب در قران با هم قرین گردند، باد

ملک تو صاحب قران با صد قران آراسته

آستان بوسیده گردون بارگاهت را و بخت

آستین بر بسته و این آستان آراسته

شمارهٔ ۲۸ - از امهات قصاید فلکی

ای از تو نام گوهر شاهان برآمده

اعدات یکسر از سر و سامان برآمده

از مهر خاتم تو به اعجاز در جهان

آوازه نگین سلیمان برآمده

در نامه کفایت و روزی و نام و ننگ

نام عنایت تو ز عنوان برآمده

از سعد طالعت بس چندین هزار سال

آوازه سعادت کیوان برآمده

خصم تو جاودانه به احزان فرو شده

اسم تو در زمانه به احسان برآمده

در جستن تو ملک بدانسان که جوید آب

بی توشه تشنه ز بیابان برآمده

فضل و سخا و صدق و وفا را و حلم را

در دولت تو نام به دیوان برآمده

از بهر خوردن جگر دشمنان تو

طفلان چرخ را همه دندان برآمده

آن خصم را که دید کمان تو جفت تیر

دیده ز سر به دیدن پیمان برآمده

رخش بدخش رنگ تر اسم بروز جنگ

از خون خصم لعل بدخشان برآمده

از بس که دادست تو در و گهر به باد

باد از نهاد قلزم و عمان برآمده

ای از پدر یتیم فرو مانده و بتو

کام جهان و نام نیاکان برآمده

دیدید که در ممالک بیرون چه کام راند

کیخسرو یتیم به توران برآمده

نامت برآمده به شبیخون برای دین

نام دگر شهان به شبستان برآمده

هر جا که هست طایفه شرک را طواف

از طوف مرکبان تو طوفان برآمده

تو مصطفی جلالی و اینک به دور تو

کافر فرو شدست و مسلمان برآمده

نهصد هزار خانه که اندر دیار تو

بانگ بلال و یارب سلمان برآمده

با کفر در پناهت و با شرک در رهت

اسلام چیره گشته و ایمان برآمده

در بزم جام باده به تأثیر دست تو

لاله ز یخ به فصل زمستان برآمده

هر کو ز خوان دانش تو یافت لقمه

از خاطرش نتایج لقمان برآمده

از طبع من به قوت و تمکین مدح تو

نظمی چنین به غایت امکان برآمده

وز بهر سنت شعرا مطلع غزل

از مقطع مدیح بدینسان برآمده

شمارهٔ ۲۹ - مطلع ثانی

ای دل به عشق روی تو از جان برآمده

جان در هوای تو ز تن آسان برآمده

از خنده خیال لب لاله رنگ تو

از بوستان جان گل خندان برآمده

آبی که آن ز چشمه حیوان برآمدی

بر چهره ات ز چاه زنخدان برآمده

در حلقهای زلف پراکنده بر رخت

کافور تر ز مشک پریشان برآمده

از اشک چشم و خون دلم خاک کوی تو

دریا شده وز او در و مرجان برآمده

از بس که رنج برد دلم وز وفای تو

دردت به من بمانده و درمان برآمده

تا آتش فراق تو در جانم اوفتاد

یکباره دود ازین دل بریان برآمده

تا جعد دلربای تو چوگان به کف گرفت

شور از هزار مجلس و میدان برآمده

برعکس چرخ گرته پیروزه ترا

خورشید و اختران ز گریبان برآمده

در درد فرقت تو من مستمند را

دود از تو دل فرو شده و جان برآمده

بر من جهان فروخته عشق تو و به من

بوسی به صد جهان ز تو ارزان برآمده

بر نامه مراد من از تو ولی زمن

مقصود خصم و کامه هجران برآمده

افغان و ناله (فلکی) بی تو بر فلک

چندان رسید کز فلک افغان برآمده

تا حاجیان بعاشر ذوالحجه حج کنند

در حج شده حوایج ایشان برآمده

یارب ز قرب مقصد و قتل عدوت باد

موقف تمام گشته و قربان برآمده

از عون همت تو مهمات ملک و دین

بی یاری خلیفه و سلطان برآمده

نامت جهان گرفته و کام تو در جهان

چندان که رای توست دو چندان برآمده

سم سمند تو به سمنگان فرو شده

گرد سپاه تو ز سپاهان برآمده

شمارهٔ ۳۰ - در مدح خواجه رئیس امین الدین محمد عبدالجلیل اهراسی

دلا دلا ز بلا هیچگونه نهراسی

حدیث عشق کنی و حریف نشناسی

کمر به عشق بتانی ببسته که میان

ببسته اند به زنار های شماسی

چو ماه سغبه هر چهره چو خورشیدی

چو لعل سفته هر غمزه چو الماسی

چو کبک سخره منقار زخم شاهینی

چو گور خسته دندان و چنگ هرماسی

ز بهر نان غم انبان بوهریره شدی

ز بهر آب بلا کوزه بلیناسی

به شب ز خواب جدا بینمت ز علت رنج

مگر که قصر بلا را تو صاحب پاسی

چو آسیائی سرگشته بلا و تو خود

در آسیای غم عشق نیکوان آسی

به جهد رنگ سیاهی ز تو همی نشود

سیاه کرده و آهار داده کرباسی

هزار بار به خون شسته ام تو را و هنوز

هزار بار سیه تر ز حبر و انقاسی

اگر چه خوردن غم فربهت همی دارد

یقین بدان که از آن در ز چهره آماسی

چو نیست عادت تو مستقیم بر یک حال

رواست گر همه ساله اسیر وسواسی

ولی پناه تو گر خواجه رئیس بود

روا بود که ز جور زمانه نهراسی

اصیل زاده شروان گزین امین الدین

اجل محمد عبدالجلیل اهراسی

کریم رای صدری که فعل خصمش هست

خری و خربطی و نا کسی و نشناسی

زمانه هست ورا بنده که دور فلک

به ماه بیعت آن بنده کرد نخاسی

رسد به حضرت او هر زمان گروهی نو

به شکل بوعلی و کوشیار و کاراسی

چه فیلسوف و طبیب و منجم و شاعر

چه فال گیر و حکیم و محدث و آسی

زهی کریمی کز مرتبت به فضل و هنر

رسوم خانه دین را رسوم و آساسی

عیار زر کرم را به فضل معیاری

قیاس اصل خرد را به فضل مقیاسی

قبیله تو مسیحاست در خلافت جود

چو در خلافت دین خاندان عباسی

چو مصحف هنر و اندر او به حشمت و جاه

توئی که سوره الحمد و سوره ناسی

تو وزن هر سخنی را به لطف می دانی

تو قسط هر هنری را به طبع قسطاسی

سزاست خواجگی خود جهان عصر تو را

بکن بکن که نه در خورد نیل و روناسی

به دانهای سخا مرغ آز را (دامی)

به ساقه های کرم کشت بخل را داسی

رسید وقت تماشا و جام می هر چند

که تو نه مرد، می و جام و ساغر و کاسی

دمید باد بهاری دگر نباید خورد

غم وظیفه لزگی و برف بولاسی

کنون بود که خلایق همی برون آیند

ز قاقم و خز و دله، سمور بر طاسی

چه زادی ای (فلکی) زین نوایب ایام

که در سخن سیم بوتمام و نواسی

مگر که مایه راحند شعر و خط تو زآنک

بهر دو محی کلک و دوات و قرطاسی

ولیک چندین دعوی مکن که شعر تو را

نکو شناسد طبع حکیم کیلاسی

گر او به نقد سخنهای تو شود مشغول

ز شاعری برود نقد تو به اجناسی

ایا ثنای تو چون حرز برده از دلها

نشان وسوسه و فعلهای خناسی

مدام تا شود از سایه جرم ماه سیاه

بعقده ذنبی و بعقده راسی

همیشه تا نرود در معاملات صروف

به قیمت درم ده سه نقد خماسی

بقات باد دو چندان که گویدت گردون

که تو چهارم عیسی و خضر و الیاسی

خجسته باد و مبارک بهار نوروزت

که هم خجسته پی و هم مبارک انفاسی

شمارهٔ ۳۱ - در مدح منوچهر شروانشاه

ای پسر خوش تو بدین دلبری

حور بهشتی ملکی یا پری

هم نبود حور و پری را به حسن

این همه مردافکنی و دلبری

ماه پری طلعت حورا فشی

دلبر سنگین دل سیمین بری

عشق تو دل را کند از جان جدا

هجر تو جان را کند از دل بری

جزع تو را شعبده جادوئی

لعل تو را معجز پیغمبری

زلف تو بر مشتری از مشک ناب

ساخته صد حلقه انگشتری

مشتری رای چو ماه تواند

روز و شب از چرخ مه و مشتری

گر گل و شکر ببرد درد دل

پس تو به لب اصل گل و شکری

ز آن رخ رخشان تو شب و روز را

ماه و خوری گرچه نه ماه و خوری

در خور تو نیست کس از جان ولیک

نزد همه کس تو چو جان در خوری

زیبدت از غایت حسن و جمال

بر سر خوبان جهان سروری

ای (فلکی) زآن دو لبش بوسه

جوی تو باری ز چه غم می خوری

گو نکند بر تو جفا زانکه تو

شاعر شروانشه نیک اختری

مفخر شاهان جهان فخر دین

شاه معظم ملک گوهری

شاه منوچهر فریدون که هست

کهتری او سبب مهتری

بار خدائی که بداد و دهش

داد جهان را شرف برتری

شهر گشائی که فلک پیش او

بست میان از پی فرمانبری

ای ملکی کز تو و از ملک تو

دور فلک بست در داوری

بر در تو هست ز بهر شرف

کار فلک بندگی و چاکری

مهر تو بر جان رقم بندگی

کین تو در دل اثر کافری

باره تو روز مفاجا به سم

پاره کند باره اسکندری

ای شده نعل سم اسب تو را

مشتری از چرخ به جان مشتری

آن ملکی تو که به جاه و جلال

افسر فرق فلک و محوری

صاحب عز و شرف و دولتی

مالک تخت و کمر و افسری

جان و جهان را سبب راحتی

دولت و دین را شرف و مفخری

خسرو کافی کف دریا دلی

معطی نفع و ضر و خیر و شری

چرخ بلند از اثر رای توست

کو عرض است و تو ورا جوهری

ای ز پی دولت تو خلق را

پیشه ثناگوئی و مدحت گری

وی ز تن خصم تو شمشیر تو

هوش و خرد برده و جان بر سری

خوار شده جعفر و قادر به قدر

پیش تو چه قادری و جعفری

شاهان هستند به عالم بسی

لیک تو در عالم خود دیگری

بهتر خلقی تو آن به که نیست

نزد تو بدرائی و بد محضری

بنده محمد به مدیحت شها

گوی سخن برد به شعر دری

چشم عنا نیز در او ننگرد

گر به عنایت سوی او بنگری

نی، که در او حاجت این لفظ نیست

زانکه تو دانی که تو داناتری

کام وی آنست که گویند، تو

شاعر خاص ملک کشوری

تا چو همی چنبر سیمین هلال

سیر کند بر فلک چنبری

حشمت و تعظیم تو بادا چنانک

فرق فلک را به قدم بسپری

خواهم از ایزد که کنی تا ابد

بر سر شاهان جهان سروری

تا که چنین عید به شادی هزار

بینی و بگذاری و تو نگذری

شمارهٔ ۳۲ - قصیده

نه مهر من طلبی نه سر وفا داری

چو دوستدار توأم دشمنم چرا داری

به دست مهر تو جانم اسیر شد، شاید

به بند هجر دلم چند مبتلا داری

به غمزه خون دلم ریختی روا باشد

به بوسه وجه چنان چند خونبها داری

مرا ندیده کنی چون گذر کنی بر من

تو را نگویم و دانم که سر کجا داری

منم که از دل و جان دوست تر تو را دارم

توئی که از همگان خوارتر مرا داری

مرا نشاید گر در وفا ندارم پای

تو را مباح بود گر سر جفا داری

ولیک صعب تغابن بود که با چو منی

وفا نداری و با یار ناسزا داری

میان نیک و بد و کفر و دین و درد و ستم

ز حکم قاطع خود خط استوا داری

برون جهد ز خم چرخ مرکبت گه سیر

گر از عنانش یک لحظه دست وا داری

زهی خجسته کمیتی که زیر ران ملک

سیاحت قدر و سرعت قضا داری

اگر رهات کند شه زمین ساکن را

به باد سیر چو بر آب آسیا داری

ز کهربا ببرد خاصیت به قوت تو

اگر تو کاهی در جنب کهربا داری

اجل ز لقمه لطف تو ممتلی ماند

گرش ز شربت شمشیر ناشتا داری

خدای ملک جهان بر تو ختم خواهد کرد

که در کمال هنر حد منتها داری

بسی سوار ز شمشیر خود فنا کردی

بسی دلیر به زندان خود نوا داری

مخالف از تو کجا جان برد که روز مصاف

ظفر به پیش رخ و فتح بر قفا داری

به فتح ها و ظفرها که کرده در دین

فرشتگان سما را بر آن گوا داری

کنون سزاست که این نصرت مبارک را

طراز جمله ظفرها و فتح ها داری

سعادت تو چنان باد کز خدای جهان

هزار فتح به سالی چنین عطا داری

رسید عید، به عادت طرب کن و می خور

که ملک بی خلل و عمر بی فنا داری

منم عطای تو را بنده و یقین دانم

که در ستایش خویشم سخن روا داری

چه احتشام بود بیش ازین که در ساعت

به چشم لطف نظر بر من گدا داری

خدایا با ظفر و فتح و قهر خصم تو را

بقا دهاد دو چندان که تو هوا داری

به طول و عرض چنان باد ملک تو که درو

چو مصر و شام دو صد شهر و روستا داری

به حد غرب سر مرز اندلس گیری

به سوی شرق خط ملک تا ختا داری

قرار و قاعده ملک چون ترازو راست

برای عالی لا زال عالیا داری

غزلیات

شمارهٔ ۱ : هجر تو یکباره زبونم گرفت

شمارهٔ ۲ : ای دیده در آن شکل و شمایل نظری کن

شمارهٔ ۳ : جانا به جز غم تو دلم را هوس مباد

شمارهٔ ۴ : ناکرده وداع از بر دلدار شدم دور

شمارهٔ ۵ : جانان نکند هرگز، هرگز نکند جانان

شمارهٔ ۶ : بس کن از این روی نهان داشتن

شمارهٔ ۷ - نقل از سفینه فرخ : ای غمت برده شادمانی من

شمارهٔ ۸ : آن عارض چون دو هفته ماهش بین

شمارهٔ ۹ : دایم در انتظارم، بی خواب و بی قرارم

شمارهٔ ۱۰ : عاجز شدن ای دوست ز ناز تو عجب نیست

شمارهٔ ۱

هجر تو یکباره زبونم گرفت

درد تو ز اندازه برونم گرفت

آن ستمی کز تو کشیدم چه بود

آن غم دل بین که کنونم گرفت

هست غمت بر دل من تیر هجر

صعب زد و سخت زبونم گرفت

دوش خیال تو به خواب اندرون

دید که تیمار تو چونم گرفت

شمارهٔ ۲

ای دیده در آن شکل و شمایل نظری کن

گر زآنکه تو را آرزوی دیدن جانست

روئیست در آن چشم جهانی متحیر

زلفی که پریشانی احوال جهانست

شمارهٔ ۳

جانا به جز غم تو دلم را هوس مباد

جز تو کسم ز جور تو فریادرس مباد

هر جا که آیم و روم از ناز ساز وصل

جز لشکر فراق توام پیش و پس مباد

اکنون که نیست همدم دردم وصال تو

جز محنت فراق توام همنفس مباد

گفتی که تا ز نزد تو دورم چگونه‌ای

دور از تو آنچنان که منم هیچکس مباد

باری چو نیست روزی من بنده وصل تو

چونین که هست روزی هر خار و خس مباد

در شیوه فراق جز اندیشه غمت

از گردش فلک، فلکی را هوس مباد

شمارهٔ ۴

ناکرده وداع از بر دلدار شدم دور

نزدیک شدم با غم و از یار شدم دور

هر بار کز او دور شدم صبر و دلم بود

واکنون ز دل و صبر به یکبار شدم دور

تیمار دل افزود مرا چرخ جفا جوی

تا من ز تو ای یار وفادار شدم دور

شمارهٔ ۵

جانان نکند هرگز، هرگز نکند جانان

شادان دل ما یکدم، یکدم دل ما شادان

هجرش چو کشد ما را، ما را چو کشد هجرش

صد جان بدهد وصلش، وصلش بدهد صد جان

دردم چو بود از پی، از پی چو بود دردم

درمان هم از او خواهم، خواهم هم از او درمان

زرین شد ازو بستان، بستان شد ازو زرین

زینسان نبود یاری، یاری نبود زینسان

شمارهٔ ۶

بس کن از این روی نهان داشتن

دل ستدن قصد به جان داشتن

با همه خوش بودن و با عاشقان

خویشتن از عجب گران داشتن

شمارهٔ ۷ - نقل از سفینه فرخ

ای غمت برده شادمانی من

بی تو تلخ است زندگانی من

به سر تو که با تو نتوان گفت

صفت رنج و ناتوانی من

از جوانی و حسن خویش بترس

رحم کن بر من و جوانی من

آن خود دان مرا که جمله تویی

آشکارایی و نهانی من

چه بود گر دمی ز روی کمر

دل در آری به مهربانی من

حاصل آید چو حاضر آیی تو

مایهٔ عمر جاودانی من

 فلکی روز و شب همی‌گوید

کز غم توست شادمانی من

شمارهٔ ۸

آن عارض چون دو هفته ماهش بین

و آن طره گوشه کلاهش بین

رویش به پناه زلف ار دیدی

جان و دل خلق در پناهش بین

در زیر رخ چو آفتاب او

آن غبغب چون دو هفته ماهش بین

از نور و ضیاء عارض خوبش

رخشان چو ستاره خاک راهش بین

از بهر سپید کردن روزم

خال و خط و نرگس سیاهش بین

از مشک بمه برش رسن یابی

از سیم در آفتاب چاهش بین

لبهاش چو مهره سلیمان دان

گرد دو رخ از پری سپاهش بین

در حسن و جمال پایهایش دان

در غنج و دلال دستهاهش بین

گر ماه ندیده که می نوشد

در بزم شراب پادشاهش بین

شمارهٔ ۹

دایم در انتظارم، بی خواب و بی قرارم

دیده به راه دارم گریان که تا کی آئی

شمارهٔ ۱۰

عاجز شدن ای دوست ز ناز تو عجب نیست

کین قاعده ناز تو جنگیست نه بازی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : بد دوش چه، راز، با که، با یار مرا

شمارهٔ ۲ : با من چو بخندید خوش آن در خوشاب

شمارهٔ ۳ : در ظلمت هجرت ای بت آب صفات

شمارهٔ ۴ : تا خاطر من دست چپ از راست شناخت

شمارهٔ ۵ : دیدار تو اصل نیک پیوندیهاست

شمارهٔ ۶ : گر خصم تو را فلک غروری بدهد

شمارهٔ ۷ : چون دست نمی رسد به سودای امید

شمارهٔ ۸ : تا گشت رخت روشنی انداز از روز

شمارهٔ ۹ : کوشیدم و درد درد تو نوشیدم

شمارهٔ ۱۰ : در آرزوی یافتن کام از تو

شمارهٔ ۱

بد دوش چه، راز، با که، با یار مرا

پنهان ز که، از خصم، چه انکار مرا

داد از چه، ز لب، بوسه بسیار مرا

برد از چه، ز دل، بد آنچه تیمار مرا

شمارهٔ ۲

با من چو بخندید خوش آن در خوشاب

بر خنده ز شرم دست را کرد نقاب

لعل لب او ز پشت دست پرتاب

می تافت چو از جام بلورین مهتاب

شمارهٔ ۳

در ظلمت هجرت ای بت آب صفات

گم کرده راه و نیست امید نجات

باشد که چو خضر ناگه اندر ظلمات

ایزد ز تو راضیم کند آب حیات

شمارهٔ ۴

تا خاطر من دست چپ از راست شناخت

یکدم به مراد مرکب عمر نتاخت

ترسم که بدین رنج به امید نواخت

نا یافته کام رفتنم باید ساخت

شمارهٔ ۵

دیدار تو اصل نیک پیوندیهاست

طبع تو سرشته از خردمندیهاست

با بنده خود موافقت کردی دوش

این خود چه کرم ها و خداوندیهاست

شمارهٔ ۶

گر خصم تو را فلک غروری بدهد

زآن پس که تو را ملک سروری بدهد

هنگام زوال ملک او باشد از آنک

چون مرد خواهد چراغ نوری بدهد

شمارهٔ ۷

چون دست نمی رسد به سودای امید

در دامن غم کشیده به پای امید

در عشق نماند عقل را جای امید

تا آخر اگر چنین بود وای امید

شمارهٔ ۸

تا گشت رخت روشنی انداز از روز

شب شد روزم، شبم بیفروز از روز

تو خوبتری مه به مه و سال و به سال

من زارترم شب ز شب و روز از روز

شمارهٔ ۹

کوشیدم و درد درد تو نوشیدم

کردی تو جفا و من فرو پوشیدم

کمتر شدی ار چه بیشتر کوشیدم

گوئی که به آتش آب می جوشیدم

شمارهٔ ۱۰

در آرزوی یافتن کام از تو

عمری بشد و ندیدم آرام از تو

بی وصل شدم به خیره بدنام از تو

آه ار نکشد داد من ایام از تو

قطعات

شمارهٔ ۱ : جان را هوای روی تو بر جای جان نشست

شمارهٔ ۲ : خیل خزان بتاختن بر سپه بهار زد

شمارهٔ ۳ - خون سیاوشان : گر نه به چشم مردمی سوی تو بنگرد فلک

شمارهٔ ۴ - در توصیف باده : جز می صرف در جهان،چیست که از صروف او

شمارهٔ ۵ : بودند بتان به پیش من خوار

شمارهٔ ۶ : ما راست جهات سته یک کام

شمارهٔ ۷ - از قطعه ای : تا اثر جهان بود باد جهان به نام تو

شمارهٔ ۸ - آغاز بداندیشی، فرجام گرفتاری : شاهی که بدو نازد شاهی به جهانداری

شمارهٔ ۹ - قطعه : شاها همه شاهان را شاهی به هنرمندی

شمارهٔ ۱۰ - مطایبه : بادا همه ساله ذخرة الدین

شمارهٔ ۱

جان را هوای روی تو بر جای جان نشست

مهر توام درون دل مهربان نشست

گنج روان توئی و بهر تار موی تو

مار شکنج بر سر گنج روان نشست

هر دل که از کنار تو برخاست یک زمان

جان داد و از میان جهان بر کران نشست

شمارهٔ ۲

خیل خزان بتاختن بر سپه بهار زد

خسرو مهرگان علم بر سر کوهسار زد

زاغ سیاه طیلسان خطبه خسرو جهان

خواند به نامش آن زمان شاشه زر عیار زد

شمارهٔ ۳ - خون سیاوشان

گر نه به چشم مردمی سوی تو بنگرد فلک

خشم تو در دو چشم او مردمک استخوان کند

آنچه به یک زمان کند کین تو خالی از زمین

قوت و گردش فلک راست به صد قران کند

گوهر آبگینه را لعل سیاوشی مخوان

زآنکه مرا به شبهه آن خون سیاوشان کند

شمارهٔ ۴ - در توصیف باده

جز می صرف در جهان،چیست که از صروف او

رأی طرب قوی شود، رایت غم نگون بود

روح در او سبک شود، چونکه از آن گران خورد

عقل ازو قوی شود، گرچه روان زبون بود

سرخ مئی که طعم او، طبع ستم رسیده را

هم مدد طرب دهد، هم سبب سکون بود

جام نه اختریست هان، نور به خوی بد دهد

باده نه گوهریست کآن، در خور طبع دون بود

خاصه به یاد خسروی، کز اثر جلال او

بدعت کفر کم شود، دولت دین فزون بود

شمارهٔ ۵

بودند بتان به پیش من خوار

واکنون خود را چه خوار بینم

آن کس که مرا شکار بودست

خود را به کفش شکار بینم

شمارهٔ ۶

ما راست جهات سته یک کام

ما راست بحار سبعه یک جو

شمارهٔ ۷ - از قطعه ای

تا اثر جهان بود باد جهان به نام تو

تا گهر فلک بود، باد فلک غلام تو

مصلحت جهانیان هست دوام دولتت

باد ستون آسمان دولت بر دوام تو

کرد به نام تو خرد کل مرکبات را

از پی آن چو شش جهت شش عدد است نام تو

شعله آتش اجل باد فروغ تیغ تو

شربت آب زندگی باد مذاق جام تو

شمارهٔ ۸ - آغاز بداندیشی، فرجام گرفتاری

شاهی که بدو نازد شاهی به جهانداری

خواهند به نور از وی اجرام فلک یاری

فرخنده (منوچهر) آن کش دهر برد فرمان

دارد صفت یزدان در قصد نکوکاری

بدخواه ورا خویشی با محنت و درویشی

آغاز بداندیشی، فرجام گرفتاری

شمارهٔ ۹ - قطعه

شاها همه شاهان را شاهی به هنرمندی

بنیاد شهنشاهی محکم تو درافکندی

هر جا که تو کوشیدی، خصمان قوی دیدی

بیخ همه ببریدی تخم همه برکندی

بس دشمن پر دستان، کز تیغ تو شد بیجان

بس لشگر بی پایان، کز هم تو پراکندی

نصرت ز تو پیدا شد، ملک از تو مهیا شد

الحق به تو زیبا شد، شاهی و خداوندی

اصل تو بدایع را، چون چرخ طبایع را

اجرام و طلایع را، شاهی تو نه فرزندی

رنج آید و مسکینی، کاری که تو نگزینی

کفر آرد و بی دینی، چیزی که تو نپسندی

چون طبع تو را آخر، در طبع نشد ظاهر

زین رتبت و این خاطر شد حاصل خرسندی

شمارهٔ ۱۰ - مطایبه

بادا همه ساله ذخرة الدین

آسوده ز فتنه زمانه

شهزاده شیر دل فریدون

آن چون پدر از جهان یگانه

میری که ز قدر درگهش را

بر شد به فلک بر آستانه

شد ناوک فتنه جهان را

جان و دل دشمنش نشانه

تاب سر تیغ آبدارش

گشت آتش مرگ را زبانه

اقبال و بقا و عز و دولت

داده به تو بخت بی بهانه

در خواسته بودی ای خداوند

زین پیش ز من یکی سمانه

مردانه سمانه که چون او

ناید دگری ز آشیانه

بگذاشتم و نماند در شهر

ناجسته سرای و کوی و خانه

گفتند که هست در فلان کوی

در خانه دختر فلانه

لیکن زنکی است جادو و شوم

در دهر به جادوئی فسانه

زن چون که مرا بدید برجست

بستد می و سیخ و شاخشانه

برداشت برابر من از دور

بر وزن حراره این ترانه

کای ریش و کله زده شانه

وی گه به سبیل و خون به خانه

تا روز حراره باز رستی

من خود شده بودم از میانه

بنگر که به جستجوی مرغی

این واقعه طرفه است یا نه؟

تا دهر بود تو را درد باد

اقبال و بقای جاودانه

اشعار پراکنده

شمارهٔ ۱ - تک بیت : هوای فاخته رنگست و ابر بلبل فام

شمارهٔ ۲ : گر پخته نصیب پختگان است

شمارهٔ ۳ - از قصیده درباره مسعود سعد سلمان : گر این طرز سخن در شاعری مسعود را بودی

شمارهٔ ۴ - از یک قصیده تکریر ناتمام : مشک است توده توده نهاده بر ارغوان

شمارهٔ ۱ - تک بیت

هوای فاخته رنگست و ابر بلبل فام

بریز خون خروس ای نگار کبک خرام

شمارهٔ ۲

گر پخته نصیب پختگان است

ما سوخته ایم جام در ده

شمارهٔ ۳ - از قصیده درباره مسعود سعد سلمان

گر این طرز سخن در شاعری مسعود را بودی

به جان صدآفرین کردی روان سعد سلمانش

شمارهٔ ۴ - از یک قصیده تکریر ناتمام

مشک است توده توده نهاده بر ارغوان

زلفین حلقه حلقه آن ماه دلستان

زآن توده توده، توده مشک آیدم حقیر

زآن حلقه حلقه، حلقه تنگ آمدم جهان

چون قطره قطره آب، لطیفست عارضش

وز نور شعله شعله نهاده بر ارغوان

زآن قطره قطره آبست در بحار

زین شعله شعله، شعله نارست چون دخان

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - ترکیب بند : سوری که حور در وی پیرایه برگشاید

شمارهٔ ۲ - ترکیب بند : خورشید کارنامه ملک جهان نوشت

شمارهٔ ۳ - ترکیب بند : باد صبا به باغ دگربار بار یافت

شمارهٔ ۱ - ترکیب بند

سوری که حور در وی پیرایه برگشاید

رضوان که نثارش عقد گهر گشاید

بر عزم خدمت او حورا میان ببندد

وز شرم زینت او جوزا کمر گشاید

رضوان اگر جنان را هر هشت در ببندد

زین بزم دست دولت هشتاد در گشاید

هر صبح نزهت از جان زنگی دگر زداید

هر شام عشرت از دل بندی دگر گشاید

گه نافهای تبت باد صبا شکافد

گه عقدهای بحرین ابر سحر گشاید

مطرب به وزن زیبا نقش نشاط بندد

شاعر به نظم شیرین تنگ شکر گشاید

از عکس روی هامون اندر هوای صافی

هر صبحدم تو گوئی سیمرغ پر گشاید

از جرم سنگ خارا تأثیر لطف خسرو

هر ساعتی چو کوثر صد چشمه برگشاید

دوزخ شود بهشتی هر گه زمانه در وی

بگذر اگر ز بزمی این دادگر گشاید

شاهیکه درگهش را، چرخ آستانه زیبد

عقد جلال او را گردون میانه زیبد

دست جهانی اکنون با رطل و جام بینی

در دار ملک خسرو دارالسلام بینی

اسباب ملک و ملت بر اتفاق یابی

احوال دین و دولت بر انتظام بینی

از بس که روی نیکو بینی به هر کناری

عاجز شوی ندانی کاول کدام بینی

در پیش هر که اکنون نرد نشاط بازد

بر رقعه تماشا داد تمام بینی

هر روز خال نزهت بر روی صبح یابی

هر شب شکنج شادی بر روی شام بینی

آن را که بود دایم دعوی پارسائی

اکنون مدام بر کف جام مدام بینی

یعنی که بزم خسرو خلدست بی خلافی

در خلد هر چه یابی بر حسب کام بینی

ای زاهد مزور از خود حلال داری

کاندر چنین بهشتی می را حرام بینی

هر روز بنده مانا بسته کمر شهان را

در پیش تخت خسرو کسری غلام بینی

خاقان دین منوچهر کز یاری سپهرش

در صدر مهر مسند مه پایگانه زیبد

اکنون زمین به خوبی چون آسمان نماید

عالم به وقت پیری خود را جوان نماید

گر صورت بهشت است ناممکنست بنگر

کاکنون همی ز خوبی صحرا جنان نماید

تأثیر چرخ و انجم فرق چنین جهان را

بنماید ار نماید در فر آن نماید

از بس که دست خسرو در و گهر فشاند

اطراف بارگاهش چونه بحر و کان نماید

صحرا ز حله های الوان بهر کناری

طراده از گل و مل از ارغوان نماید

در آفتاب دود عنبر فروغ مجمر

رایت گه از پرند و گه پرنیان نماید

حکمی که راند گردون در امن ملک شروان

اینک همی به خوبی آن را بیان نماید

هامون اگر ز گردون جوید ز حسن پیشی

برهان آن ز مجلس شاه جهان نماید

فرخنده شهریاری دیندار و دادگستر

گو تا زمانه باشد شاه زمانه زیبد

ای بزم شاه شروان چندان جمال داری

کاندر جمال باقی حد کمال داری

شاید که بی خلافت مثل بهشت خوانم

که حسن بی نهایت با خود مثال داری

فتوی که دادت آخر کایدون میان مردم

بازی مباح کردی باده حلال داری

بر چرخ کامکاری بدری شب طرب را

فارغ ز وصل و هجران نقص و کمال داری

گه انجم لطف را سوی شرف رسانی

گه اختر وبا را اندر وبال داری

بر اتفاق گردون نقص کمال یابی

در اختلاف گیتی بیم زوال داری

یزدان به مذهب من شبه و نظیر دارد

گر تو به هیچ مذهب شبه و همال داری

همچون مه دو هفته تائی به حسن لیکن

همچون هلال طلعت فرخنده فال داری

شاید که جمله انجم گردون کند نثارت

چون تو ز بزم خسرو زیب و جمال داری

آن آفتاب شاهان کاندر محل شاهی

شاهین قدر او را چرخ آشیانه زیبد

شاهی که پای شاهان فرسوده شد ز بندش

آزرده حلق شیران از حلقه کمندش

شد توتیای دولت خاک در سرایش

شد گوشواره گردون نعل سم سمندش

خورشید تیره ماند با خاطر منیرش

افلاک پست باشد با همت بلندش

بنگر به بارگاهش تا همچو مستمندان

شاهان نازنین را بینی نیازمندش

نام خدای بادا وآن فرشتگان هم

بر دست شیر گیرش بازوی دیو بندش

زینسان که دولت او آراست مملکت را

از حادثات گردون کمتر رسد گزندش

ایمن شدی ز دوزخ گر سجده بردی او را

آنک از بهشت باقی یزدان برون فکندش

بزمی نهاد و خوانی کز بهر چشم بد را

سازد سپهر و سوزد گه خز و گه سپندش

محبوس بین ز یزدان کز بهر چشم بد را

مشمول بین به شادی شهری به دست بندش

نواب بارگاهش میری گزیده شاید

فراش پیشگاهش شاهی یگانه زیبد

شاها همیشه دستت با جام باده بارا

وین بزم و خوان همیدون دایم نهاده بادا

فرزند پنج داری پنجاه باد و آنگه

از هر یکیت پانصد فرزند زاده بادا

چون تو سوار گردی بر مرکب مبارک

در خدمت رکابت گردون پیاده بادا

چون تو نشسته باشی بر تخت و تاج بر سر

چون بندگان به پیشت بخت ایستاده بادا

در هر چه رای داری وز هر چه کام یابی

از گشت چرخ و انجما داد تو داده بادا

هست آفت فلک را ره بسته زی در تو

بر خلق عالم این در دایم گشاده بادا

سرهای سرکشانی کز تو کشند کینه

در پای مرکبانت پست اوفتاده بادا

درگاهت از بلندی با چرخ باد همسر

بام سرای خصمت با بوم ساده بادا

از رشک این که داری پرباده جام بر کف

پر خون دل حسودت چون جام باده بادا

بعد از ثنات شاها گویم یکی غزل خوش

کز قول بوالفتوحش قول ترانه زیبد

ای زیر زلف پرچین ار تنگ چین نهاده

مه زآسمان به پیشت رخ بر زمین نهاده

یا آنکه نیست بر تو کس مهربان تر از من

با جان من فراقت بنیاد کین نهاده

در خلد کرد رضوان شکرانه بر جمالت

در حسن صد غرامت بر حور عین نهاده

در طاق ابروی تو نرگس کمان کشیده

داند ز خم کمانت جادو کمین نهاده

خوبان پاک دامن مانده بر آستانت

هر یک ز جان نثاری در آستین نهاده

چرخ آنقدر حلاوت از لعل نوشخندت

اندر شکر سرشته در انگبین نهاده

آن خال بر رخ تو گوئی که هست عمدا

از مشک نقطه نور بر یاسمین نهاده

الحق که شکر باشد با چون تو دلنوازی

بر مرکب تماشا ز اقبال زین نهاده

شاهی چنین نشسته وقتی چنین رسیده

بزمی چنین فکنده خوانی چنین نهاده

ای یادگار شاهان در ملک جاودان مان

کآن مملکت تو داری گو جاودانه زیبد

شمارهٔ ۲ - ترکیب بند

خورشید کارنامه ملک جهان نوشت

نوروز عزل نامه صرف زمان نوشت

گردون به خط حکمت و اشکال هندسه

فصل بهار بر ورق بوستان نوشت

رضوان به آنکه دست به خوی زمانه داشت

اقرارنامه سوی جهان از جنان نوشت

دست صبا ز گفته دستان زنان به باغ

بر دستهای لاله چه خوش داستان نوشت

چون لاله در حرارت تب باز کرد لب

باد بهار مهر تبش بر زبان نوشت

بر گل به زر ساده و شنگرف سوده ابر

حرزی به خامه خوش و خط روان نوشت

صحرا چو شد ز سبزه چو لوح زمردین

گردون بر او حروف گل و ارغوان نوشت

چون داده سرو را عمل سال نو صبا

تقلید او هوا به خط ضیمران نوشت

کلک زمین نگار چو برداشت آسمان

نامه به نام خسرو خسرونشان نوشت

بر خط دولت از پی توقیع شاه چرخ

طغرا کشید و نامه گشاد و نشان نوشت

فرمانده زمانه و شاهنشه جهان

کو را زمانه عمر ابد بر جهان نوشت

برجیس مهر چهر منوچهر کآسمان

از نام و کنیت و لقبش حرز جان نوشت

شاهی که بر جریده جان ستمگری

دستش فصول عدل به نوک سنان نوشت

تیر از زبان تیغ یمانیش بر فلک

زی خطه امان همه خط امان نوشت

زهر از بلای زهره بندیش در ازل

خط ها سیاه کرده به هندوستان نوشت

بر رایت مبارک او دست روزگار

نصر من الله از ظفر جاودان نوشت

نامی که آستین فلک را طراز بود

بسترد ز آستین و برین آستان نوشت

شش حرف نام او ز شرف هفت هیکل اند

کز بخت بر صحیفه هفت آسمان نوشت

در معرکه چو آتش و بهرام سرکش است

شاید که فخر تخمه بهرام و آرش است

بستان کنون ز حسن به عالم علم شود

و آن زشتی زمانه به ناکام کم شود

ابر دژم در آید و در بارد از بهار

روی زمین ز یمن یمینش چو یم شود

طبع زمانه خرم و خندان و تازه روی

از تیرگی و گریه ابر دژم شود

از تابش اثیر هوا پر زنم شدست

از بخشش سحاب زمین رشک یم شود

صحرا به هر طرف ز بس آرایش و طرف

همچون بهار مانی و باغ ارم شود

آید بنفشه را ز سمن رشگ از آن قبل

رویش کبود گردد و پشتش خم شود

گردد ز لاله روی زمین پر فروغ شمع

هر شامگه که روی هوا پر ظلم شود

گل چون عروس جلوه کند وز نثار ابر

دامنش پر ز در و دهان پر درم شود

نرگس به سر چو کسری و جم تاج بر نهد

چون لاله کاس کسری و گل جام جم شود

گردد سمن چو پشت شمن خفته بر چمن

وز غنج و ناز غنچه روی صنم شود

اطراف بوستان به طرایف شکوفها

خرم بسان مجلس شاه عجم شود

خورشید ملک شاه منوچهر بر فلک

بی جود او وجود کواکب عدم شود

شاهی که نام نحس زمانه در آسمان

گر حکم او نجوم فلک را حکم شود

در آسمان همت او زود گردد آس

گر آسمان بخصمی او متهم شود

نه چرخ پانزده شود و آفتاب هفت

گر نقش نام او به فلک بر رقم شود

با دین و داد او چه عجب گر دیار او

از حرمت و جلال چو بیت الحرام شود

گردون گر از وفاش بگردد به تیغ او

گردش نکرده گردن گردون قلم شود

در دست و طبع جان مخالف ز هیبتش

گلبرگ خار و لهو غم و نوش سم شود

شد عقل و هوش و جان و دل بدسگال او

ماند از تنش خیالی و آن نیز هم شود

دریا دل اوست کز کف رادش گه عطا

دریای شرق و غرب غریق کرم شود

بیند نود هزار دگر ارتفاع خویش

گر آسمان به حشمت او محتشم شود

چون عرصه زمین ز بهار آسمان وش است

عالم چو عیش او خوش و چون طبع او کش است

روزی خوشست عیش در این روزگار به

وز هر چه اختیار کنی وصل یار به

چون مرغ زار زیر نوازد به مرغزار

ما را حریف مرغ و وطن مرغزار به

در لاله زار لاله چو رخسار یار شد

چون من ز درد فاخته را ناله زار به

دلخواه گشت باغ بدین فصل دلفروز

دلدار در میان و دل اندر کنار به

خرم شد از بهار جهان همچو روی یار

یعنی که وصل یار به فصل بهار به

سیمین عذار شد ز سمن عارض چمن

در بر بت سمن بر سیمین عذار به

نوروز خرم آمد و خوش کرد عیش خلق

امروز جام جفت می خوشگوار به

در جویبار چون لب یار آب و رنگ نیست

با یار نوش لب به لب جویبار به

با آن بت بهار و گل نوبهار جان

کز نوبهار او گلی از صد بهار به

ماه دو هفته گرد رخ نور پاش او

هر پرتوش ز ماه دو پنج و چهار به

کافور روی و عنبر مویش به فعل و بوی

از مشک همچو خاک در شهریار به

شیر عدو شکار منوچهر شیر گیر

کز شیر شرزه خود سگ او در شکار به

شاه جهانگشای که در زیر چتر اوست

صد نیزه ور ز رستم و اسفندیار به

او به ز صد هزار سوار است روز جنگ

در صد سپه ز یاری او یک سوار به

دست و دهان و چشم و دل بد سگال او

پر باد و خاک خوشتر و پر آب و نار به

در سر گرفته باد بروتی عدوی او

خاک سم سمندش از آن خاکسار به

آری ز نور بولهب اندر نهیب نار

اندر بهشت خاک کف یار غار به

از بهر خار جان عدو همچنین مدام

در گلستان دولت او گل ببار به

او کارساز خلق و طلبکار نیکوئیست

کارش به کام دایم و بختش به کار به

گیتی چو فرش باغ ز فرش منقش است

کز سنبلش فراش و ز شمشاد مفرش است

باز آمده بهار و دل از من جدا شده

من بینوا به دست غم و دل نوا شده

گرمم نهاده داغ دل سرد مهر یار

بر داغ گرم او دم سردم گوا شده

جان از تنم ربوده و دل در برم بدو

آرام ناگرفته و آسوده نا شده

جان مرا ز فرقت رخسار خوب او

بیگانه گشته راحت و رنج آشنا شده

بر من حواله کرد جفای زمانه را

و او چون زمانه از سر مهر و وفا شده

با من که در وفاش فرو رفت روز من

چون طبع روزگار دلش پرجفا شده

از آرزوی عارض خورشید نور او

خورشید پیش دیده من چون سها شده

در هجر آن نگار نوآئین روان من

از نعمت و نوای و طرب بینوا شده

او سخت کرده پای دل اندر رکاب هجر

من گمره و عنان دل از کف رها شده

از بس که برد چرخ ز پیوند ما حسد

چرخ حسود قاطع پیوند ما شده

دور از نفاذ دولت و اقبال پادشاه

غمهاش در دل (فلکی) پادشا شده

سلطان نشان عصر منوچهر آنکه هست

زو خصم نیست گشته و دشمن فنا شده

از خطی اثیر فش مستوی قدش

آب خزر چو خاک خط استوا شده

ای خاک بارگاه تو از بهر آب روی

در دیده نجوم فلک توتیا شده

اقلیم های روی زمین شرق به غرب

اندر سود ملک تو اقلیم ها شده

سیماب آسمان و مس آفتاب را

اندر رکاب و خاک درت کیمیا شده

در طاعت تو دهر دو دل یک دل آمده

در خدمت تو گنبد به تو دوتا شده

پیران نور پاش فلک را گه سجود

خاک در تو مسجد حاجت روا شده

در طالع مبارک تو طبع چرخ را

عین الکمال سغبه عین الرضا شده

در کشور ششم ز نهیب سموم تو

مردم رمیده روح چو مردم گیا شده

زآن همچو شش جهت رقم نام تو شش است

کانجا که نیست نام تو عالم مشوش است

شاها زمین ملک تو را زر نبات باد

چون آسمانت بر سر عالم ثبات باد

ایام حاسدان تو در حادثات شد

اوقات نایبان تو بی نایبات باد

در موکب تو شوره چو خاک بهشت گشت

در ساغر تو باده چو آب حیات باد

بر نطع کینه در گذر ملک خصم را

از بیدق سیاست تو شاه مات باد

بر عالم بقات ز دیوان لم یزل

صد عمر نوح و ملک سلیمان برات باد

فرمان پنج حس تو تا جاودان روان

بر چار طبع و نه فلک و شش جهات باد

چونان که بندگانت ز محمود برترند

پیوسته فتحهات به از سومنات باد

آن لحظه کز سنان تو یابد عدو نجات

دست هلاک متصل آن نجات باد

از بخشش کف تو و بخشایش دلت

آفاق پر صلات و جهان پر صلات باد

در دفع سر دشمن و بر قهر شر خصم

در هر سفر تو را ز ظفر معجزات باد

بر اهل جمله روی زمین خدمت تو فرض

همچون نماز و روزه و حج و زکات باد

در حل و عقد ثابت و سیاره چرخ را

با التقای سعد به تو التقات باد

آن را که دل به کینه شود با جفات جفت

قسم از پی وفات ز گردون وفات باد

از تیغ آب داده دریا نهیب تو

چشم عدو چو چشمه نیل و فرات باد

کلک سخات را پی توقع مکرمت

شب نقش و روز کاغذ و دریا دوات باد

تا آسمان محیط زمین است حکم تو

چون آسمان محیط همه کاینات باد

طول ممالک تو مخلد علی الدوام

از حد شرق تا به حد خالدات باد

در گشت چرخ ملک بقای تو جاودان

ثابت بسان قطب و سهیل و بنات باد

تا خاک زیر آب و هوا زیر آتش است

خوش باد طبع تو که طبایع به تو خوش است

شمارهٔ ۳ - ترکیب بند

باد صبا به باغ دگربار بار یافت

شاخ از سرشگ ابر گهربار بار یافت

نوروز چون دمیدن باد بهار دید

با ماه دی به کینه و پیکار بار یافت

دی باغ جای زاغ نگونسار بد ولی

امروز جای زاغ نگونسار سار یافت

چون رخ نهاد بلبل سرما زده به باغ

بر هر چمن ز لاله و گلزار نار یافت

ابر بهار چشم مرا در فراق یار

با خویشتن به گریه بسیار بار یافت

کرد آب در هوا گهر آمیغ میغ را

برق آزمود بر سر هر تیغ تیغ را

تا باغ را نسیم صبا داد داد باز

آورد ابر گریه و فریاد باد باز

تا چشم ابر کرد روان دجله بر زمین

گردون به باغ زینت بغداد داد با

یک چند بود باغ تهی از جمال و حسن

کردش چو خلد خرم و آباد باد باز

گر حکم زادن از شکم است ای عجب چرا

پشت چمن به سوسن آزاد زاد باد

تا باز شاد شد دل بلبل ز گل دلم

گشت از وصال آن گل نوشاد شاد باز

گل باز نزد آن بت فرخار خار شد

بر دل ز وصل او غم دشخوار خوار شد

ترکی که خوشترست ز مشکوی کوی او

سروی که هست چون گل خود روی روی او

گر جای سرو جوی بود پس چه ساختند

از دیده عاشقا بلا جوی جوی او

آورد گرد ماه خطی کز جلال اوست

شب رنگ او گرفته و شب بوی بوی او

گردد چو مشک آب در آموی اگر زنند

یک ره در آب چشمه آموی موی او

گوئی که گو یکیست عقیقین ورا دهن

وین طرفه ترکه هست سخنگوی گوی او

تا بر دل من آن بت طناز ناز کرد

صد در ز ناز بر دل من باز باز کرد

شب را به نور روی چو مهتاب تاب داد

دل را به بند سنبل پرتاب تاب داد

آواره کرد از دلم آن صبر کو مرا

با تیر چشم او گه پرتاب تاب داد

مسکین دلم در آتش هجران بسوخت ولی

در عشق او تمامت اسباب آب داد

ای من غلام آن رخ رخشان که دیده را

در شب چو آفتاب جهانتاب تاب داد

دارد دو لب بسان دو عناب گاه وصل

جان را می از میان دو عناب ناب داد

از غمزه کشت در مه تیرم ولی ز آب

گمراه تشنه را به مه آب آب داد

ای دوست در جهان چو تو عیار یار نیست

کو دل که از فراق تو بازار زار نیست

جانا گل از رخ تو به نیرنگ رنگ برد

وز چشم آهوانه ز هر رنگ رنگ برد

با ما نساخت گرچه به بازار نیکوئی

صد ره ز شکر آن دهن تنگ تنگ برد

جان برده رضای تو برگفت چونه ز دل

آوازه غمت به یک آهنگ هنگ برد

خوردم به یاد تو می خون رنگ روی دوش

تا از دل من آن می خون رنگ رنگ برد

از بس که لحن شعر من اندر ثنای شاه

بر چرخ رفت زهرسوی چنگ چنگ برد

همواره بخت را به منوچهر چهر باد

بر وی ز چرخ شفقت وز مهر مهر باد

خاری که در وفاش بپرورد ورد شد

روئی که از جفاش بیازرد زرد شد

نامرد چون پرستش درگاه او گزید

زآن خسرو جوان جوانمرد مرد شد

از بس که سود شخص عدو مرکبش به پی

زیر سمش گیا که بیاورد ورد شد

آن اژدهاست خنجر او کش به گاه جنگ

شد خورد جان دشمن و در خورد خورد شد

هنگام سیر ز آفت سم سمند او

این پیک ره نورد جهانگرد گرد شد

شاهیکه گرد ملک خود از سور سور کرد

تا سور و ماتم اجل از دور دور کرد

خور گرچه نور بخشد هر ماه ماه را

روبد بدیده پیشش صد راه راه را

شاهان ز تاج و گاه، شرف یافتند و او

گه تاج را شرف دهد و گاه گاه را

گر گاه در پناه وی آید ظفر دهد

بر کهربا به تیغ عدو کاه کاه را

گه پیشش از تواضع چون نعل مرکبش

قد خم همی پذیرد هر ماه ماه را

شاهان اگرچه بنده ملکشاه را بدند

زیبنده بنده صد چون ملکشاه شاه را

عمر ورا عدد صد و پنجاه سال باد

با هر یکی عدد صد و پنجاه جاه را

هر دل که در هوای وی آسوده سود دید

مرگ خود آنکه کین وی افزود زود دید

بر چرخ گر به نور برد تیر تیر از او

خورشید و مه شوند بتا خیر خیر از او

تدبیر کین او چو کند دشمنی شود

در پیش پایش آن همه تدبیر بیر از او

روز مخالفان ز نهیبش چو شب شود

شام موافقان همه شبگیر گیر از او

بنگر کمان کین به کمین در کفش که نیست

ایمن به شام شاه و به کشمیر میر از او

خورشید ره به سوی مه دی نهد ز بیم

گر شه رها کند به مه تیر تیر از او

چون خشم او شود گه کین و ستیز تیز

گردون کند نفیر که ای رستخیز خیز

ای داده چرخ در همه احکام کام تو

گردون مسخر تو و اجرام رام تو

معصوم همچو نام خدای بزرگوار

در لفظ ها ز فحش و ز دشنام نام تو

بنهاد دوست وار زمانه به دست قهر

بر پای دشمنان تو مادام دام تو

دایم به روز عز و به شب دولت آورند

از چین سحرگه تو و از شام شام تو

اسباب لهو و عشرت و اندوه و رنج را

آغاز باده تو و انجام جام تو

در عالم از سخای تو موجود جود شد

چوب از کفت به طالع مسعود عود شد

شاها تو را ز دولت و اقبال بال باد

ملک تو را ز حاصل اعمال مال باد

هر مفضلی که منکر افضال تو بود

از فضله فضول در افضال ضال باد

رایت همیشه در همه احکام کام یافت

خصمت مدام در همه اشغال غال باد

هنگام بار قد الف وار خسروان

در خدمت تو چون قد ابدال دال باد

با قدر و جاه و دولت و عز و شرف تو را

صد بار به ز پار و ز امسال سال باد

بر دوستان ز جود خود انعام عام کن

بر دشمنان ز کین خود اندام دام کن

دیوان اشعار

قصاید

غزلیات

رباعیات

قطعات

اشعار پراکنده

ترکیبات

فلکی شروانی

دیوان اشعار