معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ امیرعلیشیر نوایی

میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه‍.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه‍.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه‍.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه‍.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : ای خاک سر کوی تو گشتن هوس ما

شمارهٔ ۲ : ای به گلستان هزار نرگس شهلا

شمارهٔ ۳ - تتبع خواجه حافظ : رُموز العشق کانت مشکلا بالکاس حللها

شمارهٔ ۴ - تتبع میر : گر پرده اندازد مهم آن روی آتشناک را

شمارهٔ ۵ : گر اول آتش عشق آسان نمود ما را

شمارهٔ ۶ : غیر خوناب نیابند به جان و دل ما

شمارهٔ ۷ : مه من در شبستان چونکه نو شد جام می شب‌ها

شمارهٔ ۸ : به کشف حال دوران نیست جام جم هوس ما را

شمارهٔ ۹ : گل رویت که ظاهر گشته رنگ یاسمین او را

شمارهٔ ۱۰ - تتبع خواجه حافظ : گر آن ترک خطایی نوش سازد جام صهبا را

شمارهٔ ۱۱ - تتبع امیر خسرو در طور خواجه حافظ : کی به چشم آرم لباس و مسند شاهانه را

شمارهٔ ۱۲ - تتبع مخدومی جامی : از تغار می چنان نوشم شراب ناب را

شمارهٔ ۱۳ - تتبع مخدومی نورا : سوزی‌ام ، تا برفروزی رویِ آتشناک را

شمارهٔ ۱۴ - تتبع حضرت مخدومی : ای از بهار حسن تو بر چهره‌ام گلزارها

شمارهٔ ۱۵ - تتبع مخدومی : بی‌روی تو شد تیره از اشک مرا شب‌ها

شمارهٔ ۱۶ - تتبع مخدومی جامی : منکه دارم از مژه بر دیده چندین خار را

شمارهٔ ۱۷ - تتبع مخدومی : ز ابر تیره برقی جست طرف کوهساران را

شمارهٔ ۱۸ - تتبع میر : زهی از جام عشقت بی‌خودان را دوستگانی‌ها

شمارهٔ ۱۹ - تتبع خواجه : گفتی برم دلت را جان هم فدات یارا

شمارهٔ ۲۰ - تتبع خواجه : نسیم صبح بگو آن نهال رعنا را

شمارهٔ ۲۱ - تتبع مخدومی : هست در دیر آفتی هر دم به قصد جان مرا

شمارهٔ ۲۲ - تتبع خواجه در طور سعدی : ز روی بستر شاهی به بین گهی ما را

شمارهٔ ۲۳ - اختراع : ز عشق هست به دل بار صد هزار مرا

شمارهٔ ۲۴ - تتبع یار عزیز : ای ز آتش می در گل روی تو اثرها

شمارهٔ ۲۵ - در طور خواجه : در جام جم بریز شراب مغانه را

شمارهٔ ۲۶ - تتبع مولانا شاهی : شبنم که هوا ریخت به گل‌ها و سمن‌ها

شمارهٔ ۲۷ - جواب خود گوید : زهی به خار مژه صد هزار زار ترا

شمارهٔ ۲۸ - مخترع : بعد عمری کافکند گردون به کوی او مرا

شمارهٔ ۲۹ - تتبع میر سهیلی : دل کز غمت آرام نباشد برم او را

شمارهٔ ۳۰ - تتبع میر : وه که در وقت گلم زان گل رخسار جدا

شمارهٔ ۳۱ - تتبع شیخ : هرگه از تب زرد یابم گلعذار خویش را

شمارهٔ ۳۲ - مخترع : ساقی مهوش ار دهد جام شراب ناب را

شمارهٔ ۳۳ - تتبع خواجه : میکند وقت صبح نعره سحاب

شمارهٔ ۳۴ - مخترع : تو خوب و خلق تو خوب و تکلمت هم خوب

شمارهٔ ۳۵ - تتبع شیخ : ای ز رویت ماه را صدگونه تاب

شمارهٔ ۳۶ - تتبع میر : چشمه زندگی آمد دهن آن مه نخشب

شمارهٔ ۳۷ - تتبع خواجه سلمان : در چمن گل را نظاره کردم از روی حبیب

شمارهٔ ۳۸ - در طور خواجه : از می طلوع کرد چو در ساغر آفتاب

شمارهٔ ۳۹ - در طور خواجه : بهر عمر جاودان شد هر که را چیزی سبب

شمارهٔ ۴۰ : دل چو آید از فروغ برق آن عارض به تاب

شمارهٔ ۴۱ - مخترع : ساقیا باده چو ریزی به قدح بهر طرب

شمارهٔ ۴۲ - در طور خواجه : شگفت چون گل رخسار ساقی از می ناب

شمارهٔ ۴۳ - مخترع : ز تب مباد صداعی بدان جوان یارب

شمارهٔ ۴۴ - اختراع : چون به دیر آمد ز بهر خم شکستن محتسب

شمارهٔ ۴۵ - اختراع : زهی قد و عذارت سر به سر خوب

شمارهٔ ۴۶ - در طور مخدومی نورا : من وز هجر مهی ناله و فغان هر شب

شمارهٔ ۴۷ - در طور مخدومی : به مستی در دلم گردد خیال روی یار امشب

شمارهٔ ۴۸ - در طور خواجه : منم و میکده و مغبچه مست امشب

شمارهٔ ۴۹ - در طور خواجه : ما هم از بزم صبوح آمد برون مست خراب

شمارهٔ ۵۰ - تتبع خواجه : مطلب صبح ازل طلعت درویشان است

شمارهٔ ۵۱ - تتبع شیخ : ای بگه جلوه قامت تو قیامت

شمارهٔ ۵۲ - تتبع میر : خیال مغبچگان تا درون جان من است

شمارهٔ ۵۳ - تتبع خواجه : چو سرخوشم دگر ای پیر دیر از کرمت

شمارهٔ ۵۴ - تتبع خواجه : کار در دیر به غیر از جستن آن ماه نیست

شمارهٔ ۵۵ - تتبع خواجه : ز بس که مستی عشقم ز شرح بیرون است

شمارهٔ ۵۶ - مخترع : ساقیا می ده که از هشیاریم دیوانگی است

شمارهٔ ۵۷ - تتبع خواجه : جفا و جور توام بر دل است و لطف عنایت

شمارهٔ ۵۸ - تتبع شیخ : می آینه گون صاف و قدح آینه فام است

شمارهٔ ۵۹ - تتبع خواجه : گوشه میخانه امن و مستی یاران خوش است

شمارهٔ ۶۰ - تتبع خواجه : در دلم آتش محبت اوست

شمارهٔ ۶۱ - تتبع خواجه : قدم به کلبه‌ام از لطف بیکرانهٔ توست

شمارهٔ ۶۲ - تتبع شیخ : می‌رود یار جدا زو کار بر من مشکل است

شمارهٔ ۶۳ - تتبع خواجه : رندان همه در کوی مغان گشته خرابت

شمارهٔ ۶۴ - ایضا له : در میکده صلاح و ورع در شماره نیست

شمارهٔ ۶۵ - ایضا له : در دهر هر که دامن پیر مغان گرفت

شمارهٔ ۶۶ - ایضا له : رفتی اگرچه از بر من کی گذارمت

شمارهٔ ۶۷ - ایضا له : از تاب می دگر به سرم شعله در گرفت

شمارهٔ ۶۸ - ایضا له : کسی که دل ز سر زلف مشک‌سای تو بست

شمارهٔ ۶۹ - تتبع مولانا شاهی : پیش جام پر می رخشنده مه را تاب نیست

شمارهٔ ۷۰ - تتبع خواجه : آن کاکل مشکین که به رخ گشت حجابت

شمارهٔ ۷۱ - تتبع مخدومی : تیره گشتم هر که آب اندر شراب ناب ریخت

شمارهٔ ۷۲ - ایضا له : دم نقد است مرا کوی مغان باغ بهشت

شمارهٔ ۷۳ - تتبع مخدومی : در شوق لعل تو که دلم خون ناب ریخت

شمارهٔ ۷۴ - تتبع خواجه : از رفتن یارم بود آشوب قیامت

شمارهٔ ۷۵ - ایضا له : در دلم تیرگی از فرقت مشکین‌خالیست

شمارهٔ ۷۶ - ایضا له : زهی از تاب می گل گل شگفته باغ رخسارت

شمارهٔ ۷۷ - تتبع خواجه : زیر نه طاق فلک غیر کجی کار کجاست؟

شمارهٔ ۷۸ - تتبع شیخ : شام هجران مرا عکس رخ یار کجاست؟

شمارهٔ ۷۹ - تتبع خواجه : بیا که عرصه میخانه عشرت آبادست

شمارهٔ ۸۰ - ایضا له : منم که کنج خرابات خانقاه منست

شمارهٔ ۸۱ - ایضا له : ما را به جز گدایی میخانه کار چیست؟

شمارهٔ ۸۲ - تتبع شیخ : ملک آفاق به جز دیر مغان این همه نیست

شمارهٔ ۸۳ - ایضا له : مرا که جز به خرابات عشق راهی نیست

شمارهٔ ۸۴ - ایضا له : مانده در کوی مغان تا ابدم عاشق و مست

شمارهٔ ۸۵ - ایضا له : در میکده آنرا که به کف جام شراب است

شمارهٔ ۸۶ - تتبع خواجه : ز بحر چرخ به کشتی عمر صد خلل است

شمارهٔ ۸۷ - تتبع خواجه : هرگز گدای میکده از شاه غم نداشت

شمارهٔ ۸۸ - تتبع خواجه : یارب آن مُغبَچهٔ شوخ ز میخانهٔ کیست؟

شمارهٔ ۸۹ - در طور خواجه : بود آب زده ساحت میدان خرابات

شمارهٔ ۹۰ - تتبع خواجه : دل چو پروانه ز شمع رخ جانانه بسوخت

شمارهٔ ۹۱ - تتبع خواجه : دید آن که پی من به خرابات فنا رفت

شمارهٔ ۹۲ - تتبع خواجه : هر دل که نه صاف است برو فیض خرام است

شمارهٔ ۹۳ - تتبع خواجه : بیا که هاتف میخانه دوش پنهان گفت

شمارهٔ ۹۴ - تتبع خواجه : من و میل الف قامت آن حورسرشت

شمارهٔ ۹۵ - تتبع خواجه : تا کوثر و فردوس ره دور و دراز است

شمارهٔ ۹۶ - نعت : زهی صد پیر کنعانی مریدت

شمارهٔ ۹۷ - تتبع خواجه : گفتم شراب لعل تو یاقوت احمر است

شمارهٔ ۹۸ - تتبع خواجه : زان لعل می آلود شدم مست خرابت

شمارهٔ ۹۹ - مخترع : لعل تو نبات و سخنت آب حیاتست

شمارهٔ ۱۰۰ - تتبع خواجه : زاهدا در روضه گر می از کف دلدار نیست

شمارهٔ ۱۰۱ - مخترع : حسنی که دیده دید دل آن سوی مایل است

شمارهٔ ۱۰۲ - مخترع : باز دل تفرقه در توبه و طامات انداخت

شمارهٔ ۱۰۳ - تتبع خواجه : تا گدایی در میکده آیین منست

شمارهٔ ۱۰۴ - ایضا له : کافر عشقم و سودای بتان دین منست

شمارهٔ ۱۰۵ - تتبع مخدوم : من درد زهر هجران درمی‌کشم به یادت

شمارهٔ ۱۰۶ - تتبع خواجه : اگر چه پیر مغانم پیاله داد به دست

شمارهٔ ۱۰۷ - مخترع : آمد بهار دلکش و گل‌های تر شکفت

شمارهٔ ۱۰۸ - تتبع شیخ : نیست یکدل کز جفای چشم او بیمار نیست

شمارهٔ ۱۰۹ - تتبع بعضی یاران : تنم از رنج در بیچارگی سوخت

شمارهٔ ۱۱۰ - ایضا له : گاه خندیدن لبت آب حیات و قند ریخت

شمارهٔ ۱۱۱ - تتبع مخدومی : باز در دیر مغان عربده مستانست

شمارهٔ ۱۱۲ - تتبع مخدومی : خط بر فراز لعل تو از مشک ناب چیست؟

شمارهٔ ۱۱۳ - تتبع شیخ : باشدم خرمی از هر چه درین عالم ازوست

شمارهٔ ۱۱۴ - تتبع مخدوم در طور خواجه : بیا که پیر مغان در سبو شراب انداخت

شمارهٔ ۱۱۵ - مخترع : اگر ز عین جفا چشم او دلم بشکست

شمارهٔ ۱۱۶ - در طور خواجه : بیا که پیر مغان جام پر ز صهبا ساخت

شمارهٔ ۱۱۷ - در طور خواجه : صبح ساقی بهر رندان ساغر گلفام ریخت

شمارهٔ ۱۱۸ - مخترع : سیم خوش باشد که سازی با حریف ساده خرج

شمارهٔ ۱۱۹ - تتبع خواجه : کسی که ملک دلش کرد خیل غم تاراج

شمارهٔ ۱۲۰ - مخترع : نسیم صبح نمود از تغار صهبا موج

شمارهٔ ۱۲۱ : چیست دانی ناله مرغ سحر هنگام صبح

شمارهٔ ۱۲۲ - تتبع خواجه : چون حیات‌آساست روشن روزگارم از قدح

شمارهٔ ۱۲۳ - مخترع : به خوبی شد چنان آن سیم بر شوخ

شمارهٔ ۱۲۴ - مخترع : بود گرچه جام می لاله‌گون تلخ

شمارهٔ ۱۲۵ - در طور خواجه : صبح چون رایت به فرق خسرو خاور کشید

شمارهٔ ۱۲۶ - تتبع خواجه : سر وحدت که درو خلوتیان حیرانند

شمارهٔ ۱۲۷ - تتبع خواجه : هر که در کوی مغان رفت گرفتار بماند

شمارهٔ ۱۲۸ - تتبع خواجه : باد با طره دلدار بهر تار چه کرد

شمارهٔ ۱۲۹ - تتبع میر : بوی شراب عشق تو بیهوشی آورد

شمارهٔ ۱۳۰ - تتبع خواجه : مرا دل از خرابات مغان بیرون نخواهد شد

شمارهٔ ۱۳۱ - تتبع خواجه : بیا که لشکر دی خیل سبزه غارت کرد

شمارهٔ ۱۳۲ - تتبع خواجه : دوش در میخانه جانان همدم عشاق بود

شمارهٔ ۱۳۳ - در طور شیخ کمال : ملمع خرقه‌ام از وصله‌ها بادپالا شد

شمارهٔ ۱۳۴ - مخترع : آن قلندروَش که سویش دل به پاکی می‌کشد

شمارهٔ ۱۳۵ - تتبع خواجه : آن بیوفا چه شد که نظر سوی ما کند

شمارهٔ ۱۳۶ - مخترع : لبت که برگ گل تر به باده آمیزد

شمارهٔ ۱۳۷ - تتبع خواجه : رندان که عزم سیر به کوی مغان کنند

شمارهٔ ۱۳۸ : باده خور تا زنده ای کز بعد مردن روزگار

شمارهٔ ۱۳۹ - تتبع خواجه سلمان : هر که را دل مبتلای چون تو جانانی بود

شمارهٔ ۱۴۰ - تتبع خواجه : دوران نشان ز بخت جوانم نمی‌دهد

شمارهٔ ۱۴۱ - تتبع خواجه : ز سر آب حیاتم می آگهی آورد

شمارهٔ ۱۴۲ - تتبع خواجه : در دست پیر میکده گلرنگ باده بود

شمارهٔ ۱۴۳ - تتبع خواجه : گلی که شرح غمم پیش او صبا بکند

شمارهٔ ۱۴۴ - تتبع مولانا صاحب بلخی : عشق اجزای وجودم را به راهت خاک کرد

شمارهٔ ۱۴۵ - تتبع مخدوم : باز تیغ ظلم بر کف تندخوی من رسید

شمارهٔ ۱۴۶ - تتبع خواجه : از رخت عکس مگر در می گلفام افتاد

شمارهٔ ۱۴۷ - تتبع مخدوم : قدح به خلوت یارم بهانه‌ای باشد

شمارهٔ ۱۴۸ - اختراع : از فراقت رنج بی اندازه بر جانم رسید

شمارهٔ ۱۴۹ - تتبع بعضی عزیزان : در میخانه کزو عقل پریشان آمد

شمارهٔ ۱۵۰ - مخترع : سوی گلشن رفتم و سرو خرامانم نبود

شمارهٔ ۱۵۱ - مخترع : سوی میخانه به رندان خبرم باز آید

شمارهٔ ۱۵۲ - تتبع شیخ : ز خاک کوی تو بوی عبیر می‌آید

شمارهٔ ۱۵۳ - تتبع خواجه : میل سروم ز هوای قد دلجوی تو بود

شمارهٔ ۱۵۴ - تتبع خواجه : بند گیسوی تو از دست رها نتوان کرد

شمارهٔ ۱۵۵ - تتبع خواجه : هر که در دیر مغان جام شرابی دارد

شمارهٔ ۱۵۶ - تتبع خواجه : شب که آمد مست آن مه توبه کاران را چه شد؟

شمارهٔ ۱۵۷ - تتبع خواجه : ای خوش آنانکه سحر دامن یاری گیرند

شمارهٔ ۱۵۸ - تتبع میر : حسن روی حور جنت را فلک اظهار کرد

شمارهٔ ۱۵۹ - تتبع خواجه : طریق شیوه رندی کسی بجا آورد

شمارهٔ ۱۶۰ - تتبع خواجه : چه عجب گر خوی آن چهره دل ما ببرد

شمارهٔ ۱۶۱ - در طور شیخ : دو زلف کان مه نامهربان به تاب افکند

شمارهٔ ۱۶۲ - تتبع حضرت شیخ : چشمم چو بر آن روی چو رشک قمر افتاد

شمارهٔ ۱۶۳ - تتبع خواجه : هوای می به سر هر که چون حباب رود

شمارهٔ ۱۶۴ - تتبع خواجه : گدای دیر ز شاه زمان چه غم دارد

شمارهٔ ۱۶۵ - تتبع خواجه : علی الصباح مغان قفل دیر باز کنید

شمارهٔ ۱۶۶ - تتبع خواجه : رندان که میل باده به دیر فنا کنند

شمارهٔ ۱۶۷ - در طور مخدومی : از غم یک شب که در هجرش دلم زاری کشید

شمارهٔ ۱۶۸ - مخترع : ساقی ما که به گردش می گلفام افکند

شمارهٔ ۱۶۹ - تتبع میر در طور خواجه : خوش آن رندی که بهر باده در دیر مغان افتد

شمارهٔ ۱۷۰ - تتبع میر در طور خواجه : چه عکس ساقی خورشیدوش در ساغرم افتد

شمارهٔ ۱۷۱ - در طور شیخ : کس نخل ناز چون قدت ای سیمبر ندید

شمارهٔ ۱۷۲ - مخترع : جان بخشد ار ساقی می گلرنگ در جام افکند

شمارهٔ ۱۷۳ - در طور میر : مه آتش پرستم آتش اندر جان غمکش زد

شمارهٔ ۱۷۴ - تتبع میر خسرو : یاران که یک‌یک از من بیدل جدا شدند

شمارهٔ ۱۷۵ - تتبع مولانا کاهی : نقد جان در میکده آرند قوت جان برند

شمارهٔ ۱۷۶ - تتبع خواجه : هر که در کوی خرابات ز رندان دم زد

شمارهٔ ۱۷۷ - تتبع خواجه : اگر به میکده ام یکشب انجمن باشد

شمارهٔ ۱۷۸ - تتبع خواجه : صبح تاب مه کزین عالی رواق افتاده بود

شمارهٔ ۱۷۹ - تتبع خواجه : گدای کوی خرابات تاجدارانند

شمارهٔ ۱۸۰ - تتبع خواجه : دوشم از سوز فنا با قد خم یاد آمد

شمارهٔ ۱۸۱ - تتبع خواجه : اقبال ره به کوی مغانم نمی‌دهد

شمارهٔ ۱۸۲ - تتبع خواجه : چند دل را غم و اندیشه دنیا ببرد

شمارهٔ ۱۸۳ - تتبع خواجه : صبح رندان صبوحی در میخانه زدند

شمارهٔ ۱۸۴ - تتبع خواجه : غزال زر ز فلک در مقام ما افتد

شمارهٔ ۱۸۵ - تتبع مولانا کاتبی : تا خرقه و سجاده ام افتد در می چند

شمارهٔ ۱۸۶ - در طور خواجه : خوش آن رندی که از دوران دلش چون زنگ غم گیرد

شمارهٔ ۱۸۷ - مخترع : نه از می لعل آن مه پیکر آلود

شمارهٔ ۱۸۸ - تتبع میر : از شهد نگویم لب آن سیمبر آلود

شمارهٔ ۱۸۹ - تتبع خواجه : در سرم ذوق می عشق همان است که بود

شمارهٔ ۱۹۰ - در طور خواجه : صوفی ز میم واقف اسرار نهان کرد

شمارهٔ ۱۹۱ - تتبع خواجه : باده صافست و خرابات صفایی دارد

شمارهٔ ۱۹۲ - تتبع خواجه : واعظان تا چند منع جام و ساغر می‌کنند

شمارهٔ ۱۹۳ - تتبع خواجه : دل اگر میل سوی ساغر صهبا می‌کرد

شمارهٔ ۱۹۴ - تتبع خواجه : ساقی ار عکس مه چهره به جام اندازد

شمارهٔ ۱۹۵ - تتبع میر : گل نو شکفته من که ز رخ بهار دارد

شمارهٔ ۱۹۶ - مخترع : سحر وزید نسیم طرب فزای بهار

شمارهٔ ۱۹۷ - مخترع : شد بلا چشم تو ای گلرخسار

شمارهٔ ۱۹۸ - تتبع خواجه : غیر ازو نیست مرا در دو جهان یار دگر

شمارهٔ ۱۹۹ - مخترع : دل صدپاره‌ام از لعل تو خونست دگر

شمارهٔ ۲۰۰ - تتبع میرشاهی : هردم رسد به دل چو ز عالم غمی دگر

شمارهٔ ۲۰۱ - مخترع : کیف و جان بخشدم آن لب می نابست مگر؟

شمارهٔ ۲۰۲ - تتبع خواجه : نوبهاران به قدح آب طربناک انداز

شمارهٔ ۲۰۳ - مخترع : اگر چه نیست امید وصال او هرگز

شمارهٔ ۲۰۴ - تتبع خواجه : کوثر و حور ز گلزار جنان ما را بس

شمارهٔ ۲۰۵ - مخترع : ز من ای دل کف آن نازنین بوس

شمارهٔ ۲۰۶ - تتبع مخدوم : یارب چه بلایی‌ست که آن شوخ قدح‌نوش

شمارهٔ ۲۰۷ - مخترع : لب لعلت که گویم جان پاکش

شمارهٔ ۲۰۸ : تا که یک شام به بزم طربش در شد شمع

شمارهٔ ۲۰۹ - در طریق مخدوم : نهاد پیر مغان بر کفت چو باده صاف

شمارهٔ ۲۱۰ - تتبع خواجه : اگر تو جرعه فشانی کمی بریز به خاک

شمارهٔ ۲۱۱ - تتبع میر : می‌رود سرو من و رفتار می‌ماند به دل

شمارهٔ ۲۱۲ - تتبع خواجه : ساقی از رنج خمارم بد حال

شمارهٔ ۲۱۳ - اختراع : به مخموری پیاپی می‌تپد دل

شمارهٔ ۲۱۴ - مخترع : زهی از جلوه بالای رعنایت بلا بر دل

شمارهٔ ۲۱۵ : منور است به روی تو دیده جانم

شمارهٔ ۲۱۶ - در طور مخدوم : در دیر مغان شیفته پیر و جوانم

شمارهٔ ۲۱۷ - مخترع : چو با صد حسرتش از دور بینم

شمارهٔ ۲۱۸ - مخترع : ز هجرت ای مَهِ بی‌مهر دل نابود شد تن هم

شمارهٔ ۲۱۹ - تتبع خواجه : عکس رخسار چو بر ساغر صهبا فکنم

شمارهٔ ۲۲۰ - تتبع بعضی عزیزان : بگفت عشق که می نوش و رو به ملک عدم

شمارهٔ ۲۲۱ - تتبع مخدوم : باز در دیر مغان آه و فغان آورده‌ام

شمارهٔ ۲۲۲ - تتبع خواجه : اینکه خود را به در میکده عریان کردم

شمارهٔ ۲۲۳ - مخترع : من که مخمور سحرگاه به میخانه روم

شمارهٔ ۲۲۴ - تتبع خواجه : کنج تاریک غمت را تا به کی مسکن کنم

شمارهٔ ۲۲۵ - تتبع میر در رنگ خواجه : چون عکس روی مغبچه خواهم تماشا بنگرم

شمارهٔ ۲۲۶ - تتبع مخدوم : از باده تبرا چه کنم چون نتوانم

شمارهٔ ۲۲۷ - تتبع خواجه : چه خوش باشد که باشد در بهارم

شمارهٔ ۲۲۸ - تتبع خواجه : بهاران گر به گلشن طرح جام و ساغر اندازیم

شمارهٔ ۲۲۹ - تتبع خواجه : دل سوزد از غم رخ آن شوخ مهوشم

شمارهٔ ۲۳۰ - تتبع خواجه : مستم آنسان که گر از دیر مغان برخیزم

شمارهٔ ۲۳۱ - تتبع خواجه : نبینم سوی او گرچه به رویش آرزومندم

شمارهٔ ۲۳۲ - تتبع شیخ : به دو چشم یار اسیرم که همی زنند تیرم

شمارهٔ ۲۳۳ : باز در دیر بتی عشوه‌نما می‌بینم

شمارهٔ ۲۳۴ - تتبع خواجه : ما به میخانه پی دفع گناه آمده‌ایم

شمارهٔ ۲۳۵ - مخترع : ای کافر بد مست که بردی دل و دین هم

شمارهٔ ۲۳۶ - تتبع خواجه : نیست دل اینکه منِ زارِ بلاکش دارم

شمارهٔ ۲۳۷ - تتبع شیخ کمال : گفت راهم را بروب آن سیمبر گفتم به چشم

شمارهٔ ۲۳۸ - مخترع : در دیر زار مغبچه شوخ مهوشم

شمارهٔ ۲۳۹ - تتبع خواجه : تا از هوای مغبچگان ناتوان شدم

شمارهٔ ۲۴۰ - مخترع : گرچه دوش از داغ هجران آتشین تب داشتم

شمارهٔ ۲۴۱ - تتبع خواجه : چون بیاد لعل او میل می گلگون کنم

شمارهٔ ۲۴۲ - تتبع مخدوم : مسلمانان دل آزرده دارم

شمارهٔ ۲۴۳ - تتبع میر : حشمت جم رسد صبوح از کرم الاهیم

شمارهٔ ۲۴۴ - تتبع مخدوم : من بیدل که بهر قامت آن سیمتن میرم

شمارهٔ ۲۴۵ - تتبع خواجه : من که دُردی‌کش آن مغبچه خمارم

شمارهٔ ۲۴۶ - تتبع خواجه : بر در دیر مغان هرروز خدمت می‌کنم

شمارهٔ ۲۴۷ - تتبع خواجه : در خرابات ار شبی میل قدح کمتر کنم

شمارهٔ ۲۴۸ - تتبع خواجه : من که هردم ز فلک صد الم آید پیشم

شمارهٔ ۲۴۹ - تتبع خواجه : ای شه صف‌شکنان خسرو ناوک‌فکنان

شمارهٔ ۲۵۰ - تتبع خواجه : در خرابات مگو کام چه خواهد بودن

شمارهٔ ۲۵۱ - تتبع امیر سهیلی : توان دلیر به خورشید آسمان دیدن

شمارهٔ ۲۵۲ - تتبع خواجه : بپوشان روی خویش از خرقه پوشان

شمارهٔ ۲۵۳ - تتبع شیخ : ز آتش عشق تو چون خاک شود منزل من

شمارهٔ ۲۵۴ - تتبع مخدوم : ساقی حیات بخشد چون باد نوبهاران

شمارهٔ ۲۵۵ - تتبع خواجه حسن : گرچه بلای خمار کرد فزون حزن من

شمارهٔ ۲۵۶ - در طور مخدوم : من هلاک از هجر و آن مه دلستان دیگران

شمارهٔ ۲۵۷ - مخترع : هست الف گفتیم آن بالا برید از ما سخن

شمارهٔ ۲۵۸ - تتبع خواجه : می بایدت به دیر مغان آی و نوش کن

شمارهٔ ۲۵۹ - اختراع : تو گشتی کج کلاه جمله شاهان

شمارهٔ ۲۶۰ - تتبع مخدوم : رندی که پا برون نهد از دیر سرخوشان

شمارهٔ ۲۶۱ - تتبع خواجه عصمت : چو خاک راه توام ای تو شاه جرعه کشان

شمارهٔ ۲۶۲ - تتبع خواجه : صبح است فیض اگر طلبی ترک خواب کن

شمارهٔ ۲۶۳ - مخترع : کهنه سفال میکده کآئینه صفاست این

شمارهٔ ۲۶۴ - تتبع خواجه : آن گل که نوشد می با رقیبان

شمارهٔ ۲۶۵ - تتبع میر : ای رند درد آشام جز دیر مغان مأوا مکن

شمارهٔ ۲۶۶ - اختراع : نیست در دیر مغان بدمست بی‌باکی چو من

شمارهٔ ۲۶۷ - در طور خواجه : شب چو شکست توبه ام شوخ شرابخوار من

شمارهٔ ۲۶۸ - تتبع خواجه : مژده وصل میرسد در دل من قرار کو!؟

شمارهٔ ۲۶۹ - تتبع خواجه حسن : چون شده شرمنده روی آفتاب از روی تو

شمارهٔ ۲۷۰ - تتبع میر وفایی : هست رویت چون گل و خال لبت بالای او

شمارهٔ ۲۷۱ - مخترع : چو آتشی است لب لعل پر فسانه او

شمارهٔ ۲۷۲ - تتبع خواجه : ای که گشتی سوی میخانه به رندان پیرو

شمارهٔ ۲۷۳ - مخترع : نگار ترک تاجیکم کند صد خانه ویرانه

شمارهٔ ۲۷۴ - تتبع خواجه : سرگران گشتم ازان نرگس خواب‌آلوده

شمارهٔ ۲۷۵ - اختراع : پیمانه می جویان رفتم سوی میخانه

شمارهٔ ۲۷۶ - تتبع خواجه : گر حکم قتلم فرمود دلخواه

شمارهٔ ۲۷۷ - تتبع سلطان حسینی : از من آواره در کویت فغانی مانده

شمارهٔ ۲۷۸ - تتبع شیخ کمال : به عشقت من خسته را سوختی

شمارهٔ ۲۷۹ - مخترع : ای شب غم چند در هجران یارم می‌کشی

شمارهٔ ۲۸۰ - تتبع خواجه : باز در کوی مغان عاشق مستم جایی

شمارهٔ ۲۸۱ - تتبع میر : اگر فرهاد و شیرین هر دو در دوران من بودی

شمارهٔ ۱

ای خاک سر کوی تو گشتن هوس ما

بر پای سگت بوسه زدن ملتمس ما

گر دم زدن ما بود از مهر تو چون صبح

صد شام سیه روز شود از نفس ما

در بادیه شوق تو چون راحله بندیم؟

ذکر ملک آید ز فغان جرس ما

با نیش غم و جسم ضعیف آه برآریم

سویت مگر این باد برد خار و خس ما

بیچارگی ما هوس چاره‌گران شد

تا تو شدی از لطف و کرم چاره‌گر ما

هرکس گه افتادگی آرد به کسی روی

ما رو به که آریم تویی چونکه کس ما

فانی صفتم روح کند سوی تو پرواز

ای از شکرستان تو قوت مگس ما

شمارهٔ ۲

ای به گلستان هزار نرگس شهلا

در گل گلزار عارضت به تماشا

لاله و گل از تجلی تو به خوبی

قمری و بلبل ز شوق تو به علالا

در رخ روز از رخ تو بارقه مهر

در دل شب از غم تو مایه سودا

عاشق بیدل ز شوق روی تو مجنون

کرده بهانه ولی محبت لیلا

عارض یوسف نموده لمعه رویت

زو شده مشعوف و زار عشق زلیخا

گاه در آئین عاشقی شده ظاهر

هم شده بر حسن خویش واله و شیدا

گاه به معشوق شیوگیست تسحب

هم بخود از ناز کرده غارت و یغما

عاشق و معشوق و عشق جمله خودی پس

هر نفس از یک لباس گشته هویدا

در دو جهان عاشق تو گشت چو فانی

ساز فنا هم به عشق خویشتن او را

شمارهٔ ۳ - تتبع خواجه حافظ

رُموز العشق کانت مشکلا بالکاس حللها

که آن یاقوت محلولت نماید حل مشکل‌ها

سوی دیر مغان بخرام تا بینی دوصد محفل

سراسر ز آفتاب می فروزان شمع محفل‌ها

دل و می هردو روشن شد نمی‌دانم که تاب می

زد آتش‌ها به دل یا تاب می شد ز آتش دل‌ها

به مقصد گرچه ره دورست اگر آتش رسد از عشق

چون برق‌آسا توان کردن به گامی قطع منزل‌ها

من و بی‌حاصلی کاز علم و زهدم آنچه حاصل شد

یکایک در سر معشوق و می شد جمله حاصل‌ها

بود چون ابر سیر ناقه لیلی که در وادی

فغان از چاک دل مجنون کشد نی زنگ محمل‌ها

چو در دشت فنا منزل کنی یک روز ای فانی

ز من آن جانفزا اطلال را فابجدو قتلها

شمارهٔ ۴ - تتبع میر

گر پرده اندازد مهم آن روی آتشناک را

سوزم به آه آتشین نه پرده افلاک را

خواهی چو قتل ای کج کله حاجت به تیغت نیست وه

این بس که بشکستی بته طرف کلاه چاک را

افتد به مردم صد خطر گوید ملایک الحذر

هر سو که سازی جلوه گر آن قامت چالاک را

با هر کس ای سیمین بدن منمای روی خویشتن

باید چو چشم پاک من ز انسان جمال پاک را

ساقی ز بیداد جهان صد غم بدل دارم نهان

جامی بدار و وارهان زانها من غمناک را

باید که مستی فن کنی دیر مغان مسکن کنی

گر بایدت روشن کنی آئینه ادراک را

فانی در این دیر الم چون مهلکت شد زهر غم

چون مرشد جان بخش دم زو نوش کن تریاک را

شمارهٔ ۵

گر اول آتش عشق آسان نمود ما را

زد یک شرر بر آورد از سینه دود ما را

آرام و خواب از ما ای همدمان مجویید

رفت آنکه چشم راحت خوش می غنود ما را

شام وصال را مه خوشید بود از هجر

در روز تیره افکند چرخ حسود ما را

بس دیر اگر میسر شد بزمگاه معشوق

زانجا فلک برون راند بسیار زود ما را

زین سان که وصل معدوم افتاد و هجر موجود

نابود بهتر ای دل صد ره ز بود ما را

سنگ جنون فکنده در قتل کوشد امروز

آن کاو بزنده داری شب می ستود ما را

از کفر عشق در دین شد رخنه ها که کردند

صد گونه سرزنش ها گبر و جهود ما را

ساقی ز حد فزون ده می کز ملال دوران

هر دم ملال دیگر در دل فزود ما را

فانی چسان توان بد در شهر بند هستی

چون ره به نیستی ها هجران نمود ما را

شمارهٔ ۶

غیر خوناب نیابند به جان و دل ما

گوییا عشق به خون کرد مخمر گل ما

از ره عشق گذشتن نشد ای پیر طریق

تا که شد کوی خرابات مغان منزل ما

مشکل ما همه باشد ز خمار ای ساقی

جز به یک رطل گران حل نشود مشکل ما

گرچه در دیر گداییم ولی گاه نشاط

ره نیابند شهان بر طرف محفل ما

حاصل عمر شد ای مغبچه باده فروش

وجه می بود که قبول تو فتد حاصل ما

تیر دلدوز بهر دل زنی ای قاتل مست

ناوکی چند نگه دار برای دل ما

فانی امید چنان است که در وادی عشق

مسکن قافله سالار بود محفل ما

شمارهٔ ۷

مه من در شبستان چونکه نو شد جام می شب‌ها

نماید از شفق می از حباب ریزه کوکب‌ها

دهن شد چشمه حیوان ترا از عین نایابی

دو لعل جان‌فزای دلکشت آن چشمه را لب‌ها

بیا ای ساقی مهوش بده آن جام چون آتش

بدینم سوز چون در هجر می‌سوزاندم تب‌ها

چو آرد ترکتاز آن شوخ بهر پای‌بوس افتد

هزاران ماه و انجم از نشان نعل مرکب‌ها

شرابم باعث اخلاص رندان خرابات است

بلی آمیزش یاران بود از قرب مشرب‌ها

چنان عشاق هرشب بی‌تو بردارند رستاخیز

که در روحانیان غوغا فتد زان آه و یارب‌ها

اگر فانی خرامد تشنه‌لب زین سان به میخانه

از آن دریا کِش خُم‌ها تهی سازند قالب‌ها

شمارهٔ ۸

به کشف حال دوران نیست جام جم هوس ما را

همان جامی که ساقی عکس رو افکند بس ما را

ز شیخ هیچ کس چون جانب دیر مغان رفتم

کنون در خانقه دیگر نه بینی هیچ کس ما را

نشسته فارغ البالیم در دور تغار می

به راندن دور نتوان کرد زانجا چون مگس ما را

به فریاد خمار افتاده پیر دیر بدحالم

تو خواهی بود یا خود مغبچه فریادرس ما را

غریو کوس شاه از خواب مستی در نمی آرد

چه بیداری دهد ای کاروان بانگ جرس ما را

گدایی التماس ما بود یک جرعه می در سر

نخواهد بود لعل تاج شاهی ملتمس ما را

ازان رندان شمر ما را که در رندی و شبگردی

چو مستان از عسس بگریزد ار بیند عسس ما را

چو فانی غرق می گشتیم لیکن عاقبت یابند

حریفان بر کنار افکنده زین دریا چو خس ما را

شمارهٔ ۹

گل رویت که ظاهر گشته رنگ یاسمین او را

چه باشد کز می گلرنگ سازی آتشین او را

نمی دانم ز می شد سرخ چون نافرت یا خود

لباس آل پوشاندی بقتل لعل دین او را

مرا هم غنچه دل بشکفد چون آن دهن هر گه

ز خوی شبنم چو بنشیند به گلزار جبین او را

چو عکس صورتت در باده ظاهر گشت نتواند

بدین سان آب ور نگی ساختن نقاش چین او را

به مکنت چون سلیمان است پیر می فروش اینک

ز هر خم عالمی دیگر شده زیر نگین او را

چو اوج رفعتش از آسمان نگذشت ازان معنی

گدا گشتند شاهان همه روی زمین او را

بهارستان گیتی را گلی ایمن کجا یابی

که نبود صرصر باد خزان اندر کمین او را

ازان دور افتد از وی کز برای چاره وصلش

مکان تعیین نماید زاهد خلوت نشین او را

درآمد در خرابات فنا ای دل دگر فانی

ز اهل توبه و تقوی نگویی بعد ازین او را

شمارهٔ ۱۰ - تتبع خواجه حافظ

گر آن ترک خطایی نوش سازد جام صهبا را

نخست آرد سوی ما ترکتاز قتل و یغما را

رخش در نازکی بر باد داده صفحه گل را

قدش در چابکی بر خاک شانده سرو رعنا را

به منع بوس آن لب چون دوصد تیرست از مژگان

که در خاطر تو اند راه دادن این تمنا را؟

بهار عارضش را تازه گل‌های عجب بشکفت

خدا را مدعی مانع مشو یکدم تماشا را

من و کوی مغان وان مغبچه کز لعل جان‌پرور

به نکته کرده زین دیر کهن بیرون مسیحا را

چو در کوی خراباتش به یک ساغر نمی‌گیرند

بر آتش افکنم به این لباس زهد و تقوا را

چه پوشانم ز مردم کآتش عشق می روشن

ز چاک سینه ظاهر کرد سر مخفی ما را

بگو کآرند جام جم ز مخزن ای شه خوبان

که بنمایم به شاهان بی‌وفایی‌های دنیا را

غزل گفتن مسلم شد به حافظ شاید ای فانی

نمایی چاشنی دریوزه زان نظم جهان‌آرا

شمارهٔ ۱۱ - تتبع امیر خسرو در طور خواجه حافظ

کی به چشم آرم لباس و مسند شاهانه را

من که خواهم دلق فقر و گوشه میخانه را

طایر فرخنده عیش است رام نقل و می

از پی صیدی چنین میریزم آب و دانه را

بهر ما دریا کشان باید که سازد می فروش

از تغارش جام را وز خم می پیمانه را

خویش را کشتم چو می کردی علاجم ای حکیم

هر که را باشد خرد چون می دهد دیوانه را

مستی آرد بوی خاک میکده ای پیر دیر

گویی اندودی به لای باده این کاشانه را

غفلت آرد واعظا در دل مسلسل گفتنت

ساختی گویا ز بهر خواب این افسانه را

یک دمم با یاد نی احباب آید نی رقیب

چون بگنجد آشنا کی ره بود بیگانه را!

کلبه ام صد رخنه از سنگ حوادث کرد چرخ

بر سرم خواهد فکندن گویی این ویرانه را

جان فدایت سازم ای فانی اگر خواهی رساند

وقت جان دادن به سر وقتم دمی جانانه را

شمارهٔ ۱۲ - تتبع مخدومی جامی

از تغار می چنان نوشم شراب ناب را

کبر نتواند ز دریا آنچنان برد آب را

در جفا دارد قرار آن چشم و در بیداد خواب

زانکه بردند از دل و چشمم قرار و خواب را

تا قیامت شام تنهایی بود در دیده خواب

یک صبوحی مغتنم دان صحبت احباب را

گر وفا ز اهل زمان یابی شراب لعل نوش

زانکه هرگز کس ندید این گوهر نایاب را

ایکه گویی در جوانی باده نوش اینک به بین

مست در دیر مغان افتاده شیخ و شاب را

کشته ای آن چشم خونریزم که بهر قصد دین

کرده جا در عین مستی گوشه محراب را

از در اهل جهان جستن مراد از فقر نیست

وصل خواهی فانیا مسدود کن این باب را

شمارهٔ ۱۳ - تتبع مخدومی نورا

سوزی‌ام ، تا برفروزی رویِ آتشناک را

ساز  آتش‌گیرهٔ آن شعله، این خاشاک را

از شکاف غنچه پنداری نمایان گشت گل

گر ز چاک پهلویم بینی دل صد چاک را

گَردسان خیزد زمین، زان رو که در وقتِ خَرام

جان دهد رفتار چون آب حیاتت خاک را

حاجب قصرت گرم راند عجب نبود که نیست

رسم ماندن پیش شه دیوانهٔ بی‌باک را

ساقیا از محنت دوران ضمیرم تیره گشت

باده دِه ، صیقل دهم آیینهٔ ادراک را

چون گدای دیر می‌نوشد بود صد گونه رشک

از سفالِ کهنهٔ او ، ساغرِ افلاک را

گر نه مقصودش می گلرنگ باشد دست صنع

خوشه‌های لعل یاقوت از چه بندد تاک را

بندهٔ پیر خراباتم که جام جود او

سوزد از یک برق می صد خرمن امساک را

فانیا کار جهان جز غم نباشد باده نوش

لحظه‌ای گر شاد خواهی خاطر غمناک را

شمارهٔ ۱۴ - تتبع حضرت مخدومی

ای از بهار حسن تو بر چهره‌ام گلزارها

در سینه زان گلزارها دارم خلیده خارها

از نیش هجرش متصل کو رشته جانم گسل

چون دوخت نتوان چاک دل زان سوزن و زین تارها

در کلبه غم گر برم آیی نیابی پیکرم

بس خاک و خواری بر سرم کافتاده از دیوارها

از حمرت رخسار کی بتوان شدن همرنگ وی

ما را به خون او را به می چون رنگ شد رخسارها

چون زان بت آشفته خو آرم بسوی قبله رو

بسته چو از هر تار مو بر گردنم زنارها

بودم به عقل ذوفنون پیر خرد پیش از جنون

طفلان دوانندم کنون در کوچه و بازارها

زین نظم نو چرخ کهن یکباره گو حیرت مکن

فانی چو تعلیم سخن دارد جامی بارها

شمارهٔ ۱۵ - تتبع مخدومی

بی‌روی تو شد تیره از اشک مرا شب‌ها

روشن نشود شب‌ها بی‌ماه ز کوکب‌ها

از تیرگی هجرت شد روز و شبم یکسان

کز شب سیهم روز است وز روز سیه شب‌ها

عشاق که از هجرت کردند تهی قالب

باز از لب جان‌بخشت جان رفت به قالب‌ها

بی‌قدر تو در بستان هر شاخ که پربرگ است

ماری‌ست مرا کز وی آویخته عقرب‌ها

یک قطره می ای ساقی بس کرد میم لیکن

زان می که ترا گردد آلوده به آن لب‌ها

من مست شراب ای دل زهاد و غم کوثر

دوری بودم زیشان از دوری مشرب‌ها

در دیر مغان فانی یک جام خورد اکنون

یک جام دگر خواهد با ناله یارب‌ها

شمارهٔ ۱۶ - تتبع مخدومی جامی

منکه دارم از مژه بر دیده چندین خار را

جمله در چشمم نروبم گر در خمار را

میفروش از لطف بنماید حریفان چاره چیست

بهر می وجه کم و مخموری بسیار را

چرخ پر انجم شود از مکر شیخ اندر سماع

چون بپوشد بخیه کرده فرقه پندار را

ترک دین و زهد چون فرمودیم ای مغبچه

باز کن خشت خم و بگشا گره زنار را

دور ساغر را غنیمت دان که نقاش ازل

کرده مبهم سر این نه گردش پرگار را

در خرابات مغان رندان دریا دل دهند

از پی یک جرعه می این گنبد زر کار را

عمر ضایع شد به لا یعنی پی آخر نفس

یک نفس هم صرفه می‌کن بهر استغفار را

چون من آلوده جویم چونکه بگشادند باز

بر رخ پاکان عالم پرده اسرار را

فانیا راه فنا نتوان به پندار و خودی

قطع این ره بایدت بفکن ز خود این بار را!

شمارهٔ ۱۷ - تتبع مخدومی

ز ابر تیره برقی جست طرف کوهساران را

که روشن کرد هرسو شمع گل‌های بهاران را

چو نرگس جام زر بگرفت و لاله ساغر یاقوت

صلای باده زد مرغ چمن پرهیزگاران را

تو نیز ای پیر دیر اندر چنین فصلی به سرمستی

ز کنج میکده سوی چمن کش می گساران را

فکن ای مغبچه از یک مغانه جام مرد افکن

به رقص آر اول شب تا سحر شب زنده داران را

صبوح عیش با یاران قدح خور نیست چون معلوم

که یا بندت شب آینده یاران یا تو یاران را

درین صحرا ز باد حادثه هر سوی چون لاله

به خاک افتاده بین تاج غرور کامگاران را

به سر گرد فنا در زیر پهلو خار نومیدی

ز تاج و تخت جم آزاد دارد خاکساران را

سفال کهنه پر می ساز و جام جم بنه نامش

درو نظاره کن احوال دور روزگاران را

چو آخر جز فنا کاری نخواهد بود ای فانی

درین دیر فنا بگذار عیب جرعه‌خواران را

شمارهٔ ۱۸ - تتبع میر

زهی از جام عشقت بی‌خودان را دوستگانی‌ها

وزان رطل گران افسردگان را سرگرانی‌ها

نشانت یافت هر کو بی‌نشان شد هست ازان آتش

به هرسو داغ‌هایت بی‌نشانان را نشانی‌ها

به صحرای غمت آواره و بی‌خان‌ومان گشتم

خوش آن آوارگی‌ها خرم این بی‌خانمانی‌ها

اگر در حلقه بزم سگانت ره دهد بختم

ز سرمستی کنم با شیر گیران سرگرانی‌ها

هر آن کو تا تواند ناتوانی در غمت ورزد

توانایان زبون او شوند از ناتوانی‌ها

به درس عشق آن شد که نکته‌دان کو لوح شست از غیر

درین ره ساده‌لوحی‌ها به است از خرده‌دانی‌ها

مرا شد زندگانی سربه‌سر بر باد از هجرت

خوشا آن‌ها که دارند از وصالت زندگانی‌ها

اگر تو حافظ فانی شوی از سهو در حمدت

در اقلیم سخن‌دانی کنم صاحبقرانی‌ها

زبانم گر کنی گویا به دستان‌های حمد خود

چه خسرو بلکه با جامی کنم هم‌داستانی‌ها

شمارهٔ ۱۹ - تتبع خواجه

گفتی برم دلت را جان هم فدات یارا

گویم دلت نماند دل خود کجاست ما را

دل رفت و جان هم از پی در وجه مطرب و می

این هردو لیک بی‌وی گو بزم ما میارا

ای رند لاابالی پیش از بلا ننالی

عاشق به بی‌بلایی باید کشد بلا را

در تست گنج پنهان زانی به چشم ویران

بین گرد خویش گردان این هفت اژدها را

با عشرتم چه قوت کین چرخ کم فتوت

هم هست بی‌مروت هم هست بی‌مدارا

ای دل به دوست رو کن جان را فدای او کن

با درد عشق خو کن لیکن مجو دوا را

پیر مغان که گردون عمرش کناد افزون

دارد همیشه ممنون رندان بی‌نوا را

در دیر اگرچه مستم زنار کفر بستم

باری ز خویش رستم صد شکر ازین خدا را

فانی ره وفا جو سر منزل رضا جو

در عشق او فنا جو دان مغتنم فنا را

شمارهٔ ۲۰ - تتبع خواجه

نسیم صبح بگو آن نهال رعنا را

که باغ عمر خزان دیده از تو شد ما را

به یک قدح که کشیدی ز آب آتش رنگ

چه آتشی که زدی عاشقان شیدا را

شدم به زهد قوی غره و ندانستم

که روزی عشق به عجز افکند توانا را

تو ای جوان که شکیبا ز خیل عشاقی

ترحمی بکن این پیر ناشکیبا را

فروز مشعله حسن از آتش عشق است

مدار حیف ز اهل نظر تماشا را

لبت چو آب حیات است زانکه پیشش نیست

به گاه نطق ره دم زدن مسیحا را

بیا که حاصل کونین برگ کاهی نیست

به کوی میکده رندان باده‌پیما را

به جان قبول کنم هرچه شیخ فرماید

اگر نه منع کند عشق و جام صهبا را

فتاد فانی بی‌خانمان به رسوایی

چو دید بزم خراباتیان رسوا را

شمارهٔ ۲۱ - تتبع مخدومی

هست در دیر آفتی هر دم به قصد جان مرا

زنده بردن از سر کوی مغان نتوان مرا

خانه دل بود آبادان ز تقوی وه که ساخت

عشوه های ساقی و سیل قدح ویران مرا

پرده زهدم چه سان پوشد که از آشوب می

از گریبان هر دم افتد چاک تا دامان مرا

خرقه در هجر بتی شد رهن می بنگر که زد

باده و عشق از لباس عافیت عریان مرا

گر به گرداب می افتادم مرا نبود گنه

هست این سرگشتگی از گردش دوران مرا

بحر عصیان از بلندی کرد پستم زانکه زد

بر زمین از آسمان هر موج این طوفان مرا

سازم از لوث ریا غسل طریق ای پیر دیر

چون فقیه آید درون خم کنی پنهان مرا

خواب دیدم کآب کوثر میخورم از دست حور

فیض می از دست ساقی ده دوصد چندان مرا

فانیا راه فنا هر چند مشکل بود شد

قطع آن ز افکندن بار خودی آسان مرا

شمارهٔ ۲۲ - تتبع خواجه در طور سعدی

ز روی بستر شاهی به بین گهی ما را

به زیر پهلو خار و به زیر سر خارا

چو لب به عشوه گزی دست اگر نهم بر دل

بگو چه چاره کنم جان ناشکیبا را؟

حدیث وصل ترا بر زبان اگر نآرم

ز سر چگونه برون آرم این تمنا را

ز کوی او که روی ای ملک به سوی بهشت

چرا ز دست دهی این چنین تماشا را؟

نگر به میکده راکع سبوی باده به دوش

ز دوش آنکه نه انداختی مصلا را

چو خواهد از پی حسن تو زهد مشاطه

بآفتاب کشد زحمت از پی آرا را

به سعدی است قدم بر قدم زده فانی

که پی دو فهم نگردد خیال دانا را

شمارهٔ ۲۳ - اختراع

ز عشق هست به دل بار صد هزار مرا

هنوز شکر بود صدهزار بار مرا

گرم بود می گلگون ز ساقی گلرخ

به حور و کوثرت ای پارسا چه کار مرا؟

به بوسه ای که دهی و کشی منه منت

چه منتم ز تو چون گشت انتظار مرا؟

به جرم عشق و می از شحنه ام ضمان طلبد

به پیر میکده عشق گو سپار مرا

ز می خمار بود و ز خمار می نوشم

به دور باده تسلسل شد آشکار مرا

مگو مرو بسوی دیر وه چو مغبچگان

برند موی کشادم چه اختیار مرا

ز جرم باده چه باکم که دوش هاتف غیب

ز لطف شامل او کرد امیدوار مرا

دگر مگوی که چون مست سازمت بکشم

چه سود ازین سخنت کشت چرن خمار مرا!

شمارهٔ ۲۴ - تتبع یار عزیز

ای ز آتش می در گل روی تو اثرها

در سینه ازان آتشم افتاده شررها

سنگ لب رودی ز قتیل تو رود خون

باشد ز تموج به کنار آمده سرها

در خلعت گلگون قد رعنای تو سرو است

کو نشو و نما یافته با خون جگرها

هر نخل تمنی که به عشق تو نشاندیم

از سنگ ملامت همه آورده ثمرها

از عشق یکی مغبچه در دیر مغان دوست

آورده پی جرعه می روی به درها

بی راهبری دشت فنا طی نتوان کرد

کافزونست درو ازحدو اندازه خطرها

فانی بود و جام می و عشق و خرابات

کز دهر مراد این شد و بیهوده دگرها

شمارهٔ ۲۵ - در طور خواجه

در جام جم بریز شراب مغانه را

در وی نگر حقیقت این کار خانه را

ای پیر دیر اهل خرابات محرمند

زین راز نکته گوی و رها کن بهانه را

بی اعتدالی ار کنم از شور این حدیث

در حلق من بریز می بیخودانه را

کآن می زمان زمان برد از لوح خاطرم

عیش زمانه را و جفای زمانه را

مردن به وصل بایدم ای خضر منکرم

آب حیات و زندگی جاودانه را

بنگر به سقف میکده عکس فروغ می

گر ز آتش کلیم ندیدی زبانه را

فانی چو نیست لایق این بزم ای رقیب

باری بمان که بوسه زند آستانه را

شمارهٔ ۲۶ - تتبع مولانا شاهی

شبنم که هوا ریخت به گل‌ها و سمن‌ها

شد آبله عارض اطفال چمن‌ها

گل‌های چمن گر نه شهیدان فراقند

چون لاله چرا غرقه به خونند کفن‌ها؟

در تاب اگر نیست ازان جعد دل‌آویز

در طره سنبل ز چه افتاده شکن‌ها

در فصل چنین باده و یاری به کف آور

خوردن نتوان جام چو در میکده تنها

چون جانب آن بت نشتابم که زر ناب

در گردن جان بهر کسش گشته رسن‌ها

در سر حقیقت به سخن راه نباشد

جایی نرسد ار چه بسی رفت سخن‌ها

فانی بره فقر درا نکته مگر بیش

گر مرد رهی بیش میار این همه فن‌ها

شمارهٔ ۲۷ - جواب خود گوید

زهی به خار مژه صد هزار زار ترا

اسیر دو گل عارض دو صد هزار ترا

مباد جور خزان از بهار زیبایی

چنین که تازه شد گلشن عذار ترا

دلا ز ناله مکن دعوی شکیبایی

چو دوست جلوه نماید چه اختیار ترا

دوا به کلبه خمار جام گلرنگ است

گهی چو غنچه کند محنت خمار ترا

چو عمر میگذرد جام می ز دست منه

که وارهاند از اندوه روزگار ترا

مکش تو دامن اگر دامنت کشد خاری

به خاک اهل وفا چون فتد گذار ترا

مرو به باد خودی فانیا به وادی فقر

که اندر او به چنین بار نیست بار ترا

شمارهٔ ۲۸ - مخترع

بعد عمری کافکند گردون به کوی او مرا

سیل اشک شادمانی هی برد زان کو مرا

گاه چشم آید گران در کفه عشقم ز غم

کوه فرهادش اگر یک سو نهی یک سو مرا

رو به راهت بس که سودم هردو خونین گشت و ریش

وه که سویت آمدن را نیست راه رو مرا

بوی مشکین طره‌ات تا در دماغ من رسید

گه کند بی‌حال و گه آرد به حال آن بو مرا

بس که آن بدخوی تیغ بی‌دریغم راند ساخت

زین رعایت‌های مفرط همچو خود بدخو مرا

من که غرق می‌شدم ز اقبال پیر میکده

محتسب این دم کجا یابد به جست‌وجو مرا

فانیا نابودم اندر یار و باشد جای شکر

کز غم و شادی مبرّا ساخت عشق او مرا

شمارهٔ ۲۹ - تتبع میر سهیلی

دل کز غمت آرام نباشد برم او را

تا چند بکویت برم و آورم او را

زاغی که کند گاه جنون میل نشستن

بر فرق بود طعمه ز زخم سرم او را

خواهم که گرانی برم از کوی تو گرچه

از سایه گران تر نبود پیکرم او را

شد لیلی و مجنون ز میان چون نه پسندم

در عشق من اینرا به صفا دلبرم او را

نبود حد آنم که کنم دعوی پابوس

اینم نه بس ای عشق که خاک درم او را

جسم تو خسم شد بسرا پرده آن گل

ای باده نرانی ز حریم حرم او را

آمد ز پی درد سفالم سگ او لیک

دیوانه کند نگهتی از ساغرم او را

گر شیخ ریایی شمرد دانه تسبیح

من بین که چو فانی به جوی نشمرم او را

شمارهٔ ۳۰ - تتبع میر

وه که در وقت گلم زان گل رخسار جدا

گل جدا آتش من نیز کند خار جدا

از جدایی من و یار ابر ز تأثیر بهار

من جدا گریه کنان ابر جدا یار جدا

چه فراق است که جانان چو جدا گشت ز من

دل ز جان گشت جدا جان ز تن زار جدا

آن پری پیکر ازین خسته جدایی طلبد

همچو جان کو شود از پیکر بیمار جدا

در و دیوار ز هم گشت جدا بس که زدم

سر جدا بر در آن کوی و به دیوار جدا

ساقیا داروی بیهوشیم افکن در می

که نباید به دلم هوش ز دلدار جدا

فانیا جام فنا نوش درین دیر اگر

بی‌خودی خواهی از آن دلبر خمار جدا

شمارهٔ ۳۱ - تتبع شیخ

هرگه از تب زرد یابم گلعذار خویش را

در خزان رو کرده بینم نو بهار خویش را

در عرق افتد چو جسم ناتوانش بنگرم

غرقه بحر بلا جان نزار خویش را

از حرارت چون شود نازک تنش در اضطراب

کی توانم بست چشم اشکبار خویش را

کاشکی تب خاله از لعلش به دندان برکنم

تا کنم فارغ ز رنجش لعل یار خویش را

عمر من چه بود به عمر او فزایی ای سپهر

تا حیات و جان فدا سازم نگار خویش را

روزگارم تیره شد از رنج آن مه کی شود

تا دگر بینم صفایی روزگار خویش را

فانیا چون خوش‌ترش یابی به رسم تهنیت

برفشان از جان به پای او نثار خویش را

شمارهٔ ۳۲ - مخترع

ساقی مهوش ار دهد جام شراب ناب را

به که سپهر داردم ساغر آفتاب را

چند شوم به میکده بیخود و همدمان برند

مست کشان کشان سوی خانه من خراب را

ساقی گلعذار من گر ز رخت عرق چکد

عطر می مراست بس بر مفشان گلاب را

زهر فراق می کشم وه چه عذاب باشد این

در ته دوزخ غمت چند کشم عذاب را

پیری و زهد و عافیت هر سه به وقت خود خوشند

دار غنیمت این سه را عشق و می و شباب را

بسکه ببایدت کف حیف و ندامتت گزید

فانی اگر ز کف نهی موسم گل شراب را

شمارهٔ ۳۳ - تتبع خواجه

میکند وقت صبح نعره سحاب

که زمان صبوح را دریاب

از گلستان کشید مرغ صفیر

در شبستان نمود ناله رباب

زین فغانها ز هر طرف یک یک

برگرفتند سر ز خواب احباب

نیم مخمور و نیم مست شدند

جانب بزم صبحگاه بشتاب

بحریفان دوش ساقی بزم

کرد بنیاد دور جام شراب

گر نمودی تو نیز بگشا چشم

رنجه فرما قدم سوی اصحاب

یک دو دم وقت را غنیمت دان

به حریفان بنوش باده ناب

باش تا آن زمان که دارد چرخ

جام زرین مهر مست و خراب

گرد بیدار زانکه چون گردی

مست بیشک دگر شوی در خواب

خواب دورو درازت اندر پیش

خیز یکدم ز خواب روی بتاب

بگشاید ز خواب ای فانی

در چشمت مفتح الابواب

شمارهٔ ۳۴ - مخترع

تو خوب و خلق تو خوب و تکلمت هم خوب

نبرده چون تو بخوبی کسی به عالم خوب

به حسن به ز پری آدمی گری برتر

نگشته مثل تو پیدا ز نسل آدم خوب

کشی بخوبی و جانبخشی از سخن که چو تو

نبوده الله الله مسیح مریم خوب

به دل محبت تو بیشتر شود هر دم

که بیشتر بنمایی به چشم هر دم خوب

انیس و همدم اگر هست خوب خوبتر است

که در جهان به کس افتد انیس و همدم خوب

به عالم آمده خوبان بسی و لیک چو تو

نبوده بر همه خوبان کسی مسلم خوب

ز خیل و مجمع خوبان به فانی بیدل

وفا و مهر بود خوب و ظلم و کین هم خوب

شمارهٔ ۳۵ - تتبع شیخ

ای ز رویت ماه را صدگونه تاب

مه مگو باشد سخن در آفتاب

غیر در کویت عذابم می کند

هیچکس نشنیده در جنت عذاب

تا ندیدم خواب در چشمم ز اشک

چشمرا اکنون نمی بینم به خواب

در تن خاکی است از لعل تو جوش

خاک را در جوش می آرد شراب

چون خیال دیدن رویت کنم

در دل افتد ضعف از بس اضطراب

پیر دیر و مغبچه مستم کنند

خوش دلم در میکده از شیخ و شاب

فانیا در قطع وادیهای عشق

از جگر باید غذا وز دیده آب

شمارهٔ ۳۶ - تتبع میر

چشمه زندگی آمد دهن آن مه نخشب

بهر سیراب شدن سبزه خط رسته به آن لب

طفل مکتب شده پیر خرد اندر ره عشق

شوخ من جلوه کنان چونکه خرامد سوی مکتب

سر ما را چه ره آنکه بفتراک ببندی

همچو گوی این شرفش بس که رسد برسم مرکب

کی به نعل سم رخشت مه نو هست بر ابر

کین ز سیم است و وی از چهره عشاق مذهب

ای اجل رنجه شو اکنون که ز بیماری هجران

بهر خان دادنم آمد همه اسباب مرتب

فانیا مطلب تو درد فنا شد چه در آیی

جز می صافی روشن ز کف مغبچه مطلب

شمارهٔ ۳۷ - تتبع خواجه سلمان

در چمن گل را نظاره کردم از روی حبیب

تازه شد جانم کزو آمد به من بوی حبیب

گل به رویش اندکی مانند شد در رنگ و بوی

جا که بر فرقش دهم هست آن هم از روی حبیب

سیل اشکم گر ز جا بر بود خواهم شد هلاک

باک نبودگر نخواهد برد نم سوی حبیب

در سر کویش هلاکم ای صبا بهر خدا

کز پی مردن مبر خاک من از کوی حبیب

بنده زلف تو شد سنبل غلام سنبلم

بنده آنم که شد هندوی هندوی حبیب

مردنم باشد ز تغییر مزاج نازکش

بیم قتلم کی بود از تندی خوی حبیب

یکسر مویش به ملک هر دو عالم کی دهد

گرچه فانی در ضعیفی نیست چون موی حبیب

شمارهٔ ۳۸ - در طور خواجه

از می طلوع کرد چو در ساغر آفتاب

عکس تو آفتاب دگر شد در آفتاب

بین روی ساقی و می روشن که خلق را

سوزند نوع دیگر از این‌ها هر آفتاب

شب ز آفتاب روی تو و آفتاب می

بزمم چو روز شد چه کنم دیگر آفتاب؟

خوش عالمی است دیر که طاقش بود سپهر

آنجا به دور لمعه می احمر آفتاب

باشد دهان خم ز می روشن ای حکیم

در گنج تیره میکده را انور آفتاب

ز نهار کآفتاب قدح را نهفته دار

تا سایرست بر فلک اخضر آفتاب

از شمع می فروغ شبستان بزم ده

پنهان کند چو در تتق شب سر آفتاب

زان سان که ماه تیره بود آفتاب هست

در بزم شاه تیره ز جام زر آفتاب

سلطان حسین خسرو غازی که بندگانش

سایند از علو مکان سر بر آفتاب

فانی ز درد جام مِیَت باد بهره‌مند

کز نور رأی فیض رساند بر آفتاب

شمارهٔ ۳۹ - در طور خواجه

بهر عمر جاودان شد هر که را چیزی سبب

خضر را آب حیات و رند را آب عنب

گفته‌ای یک تیره شب تا روز همدم باشمت

تیره‌تر از روز هجر ما نباشد هیچ شب

معنی مجموعه خوبی بخط و روی تست

دفتری را خوب در یک صفحه کردی منتخب

در ملامت صد چو یوسف بنده ات شد ای حبیب

چون تویی کان نمک چون سازمت یوسف لقب!

باعث عیش است هر چ از درد دارد چاشنی

گریه روز وصال آرد بغمنا کان طرب

گرچه وصل دوست را کس از طلب کردن نیافت

لیک آن کو یافت بود از زمره اهل طلب

کی عجب باشد تعجب از خواص باده ام

آب کش خاصیت آتش برد باشد عجب

حالت مجنون کجا فهمند جز اهل جنون

زانکه قول خود بقانون خرد دارد عرب

رسم جور یار را فانی سبب از ما مپرس

نیست چون اهل فنا را رسم پرسیدن سبب

شمارهٔ ۴۰

دل چو آید از فروغ برق آن عارض به تاب

سوی خورشید آورد رو چون به سایه ز آفتاب

دل چو در گلشن فتاد از کوی او شد مضطرب

بر زمین خشک ز آنسان کوفتد ماهی ز آب

از خیال طره وی می طپم در بیخودی

چون کسی کز خواب آشفته جهد هر دم ز خواب

جانب هر کس کنی تعجیل الا سوی من

گرچه باشد عمر را با هر کسی یکسان شتاب

پاره کن دل را که نقش آن عذار آید برون

گل کشاده به بود گر غنچه باشد در نقاب

حلقه های زلفت از عارض همی تابند سر

مثل اهل کفر کز ایمان نمایند اجتناب

قطره خوی بر لبت بیش آردم در دل طرب

مزج آب آری فزون سازد نشاط اندر شراب

ساقی از جام لبالب زایلم کن هوش از آنک

به که هم مست خراب افتم درین دیر خراب

گر همی خواهی که هر دم معنی ای رو آردت

فانیا از خاک پای اهل معنی رو متاب

شمارهٔ ۴۱ - مخترع

ساقیا باده چو ریزی به قدح بهر طرب

کی طربناک شوم گر نرسانیش به لب

عجب آن نیست که از لعل تو یابیم حیات

بی لبت اینکه بود زندگی اینست عجب

زر خرید تو بود یوسف مصری در حسن

نسبت بنده بشه نیست بجو ترک ادب

طلب نقطه موهوم دهانت کردم

خردم گفت که آنجا که نباشد مطلب!

عرق آن ذقن است آب خضر کز لب او

گشت مایل به ترشح سوی چاه غبغب

عقل کز عشق گریزد چه تعجب باشد؟

پیر عقل است بر عشق چو طفل مکتب

ز قلندروشی است این سر و پا برهنگی

کفش و دستار به می جمله کزو شد امشب

سبب رفعت دونان ز فلک جستم گفت:

سبب این دان که نیارند ز ما جست سبب

زند میخواره که در دیر شرابش قوت است

قربتش جستن فانی است ز قرب مشرب

شمارهٔ ۴۲ - در طور خواجه

شگفت چون گل رخسار ساقی از می ناب

بنای زهد من از سیل باده گشت خراب

مرا که نقد دل و دین برفت در سر می

ز نام و ننگ درین کهنه دیر خود چه حساب

بنوش باده و دیوانه باش در عالم

که بهر عالم دیوانگی است بزم شراب

جوانی است و خمار و بهار و آتش عشق

بیار می که جنون را تمام شد اسباب

چو امن خواهی ازین کارگاه پر آشوب

میا ز میکده بیرون و باش مست خراب

اگر خراب بود خانه جهان چه عجب

که دید خانه که آباد ماند بر سر آب!

بباید آخرش اندر سر قدح رفتن

هوای باده به سر هر که را بود ز احباب

اگر فنا شدنت میل هست چون فانی

برویت آنچه رسد از سپهر روی متاب

شمارهٔ ۴۳ - مخترع

ز تب مباد صداعی بدان جوان یارب

که صدقه سرش این پیر ناتوان یارب

ز هجر یارب و افغانم از فلک بگذشت

توام خلاص نمایی ازین فغان یارب

رسید یا رب من شام غم به مجمع دیر

چه باشد از تب من بشنود از آن یارب

ز دیر مغبچه ای مست شد برون سوی شهر

ز اهل زهد بدیر امینش رسان یارب

شدن به کوی ریا شیخ را خوش است مباد

مرا بجز روش کوچه مغان یارب

چو سرکشی است طریق ریا سر فانی

شود به دیر فنا خاک آستان یارب!

شمارهٔ ۴۴ - اختراع

چون به دیر آمد ز بهر خم شکستن محتسب

شد دل رندان چو چشم شوخ ساقی مضطرب

اجتناب افتاد اهل دیر را از وحشتش

اهل دین نبود عجب گشتن ز شیطان محتسب

آفتش افکند در دور حریفان انقلاب

کش به جان آفت رسد از دور چرخ منقلب

شام هجران حمرت گردون چه باشد از شفق

گر نگشته آتش آهم به گردون ملتهب

کامکاران را نکودان نیکوان را ارتکاب

آن چو نبود بد بود گشتن بدی را مرتکب

عاشقی و دردمندی پیشه کن ور نیستی

خویش را با اهل درد عشق میکن منتسب

فانیا گر قطع صحرای فنا را طالبی

بایدت از باطن پیر مغان شد مکتسب

شمارهٔ ۴۵ - اختراع

زهی قد و عذارت سر به سر خوب

به خوبی بنده حسن تو هر خوب

اگر لطفست اگر جور از تو چونست

که هر کارت بود از یکدگر خوب

وفا از سرو قدان باشد آن نوع

که نخل خوب را باشد ثمر خوب

مبین ای نرگس آن گل را که باشد

نظر از مردم صاحب نظر خوب

اگر یوسف نکو ننمود پیشت

بر خورشید ننماید قمر خوب

مشو فانی به حرف و نکته گیری

ز کلک صنع اگر زشت است اگر خوب

شمارهٔ ۴۶ - در طور مخدومی نورا

من وز هجر مهی ناله و فغان هر شب

فغان و ناله رساندن بآسمان هر شب

ز عشق تازه جوانی بگو چه گشت رسید

هزار جور باین پیر ناتوان هر شب

پی نظاره به کنجی نهان شوم که رود

ز بزم شه به سوی خانه آن خوان هر شب

به کوی او من و او هم به کوی دلبر خویش

ازو نهان من و او هم ز وی نهان هر شب

زمان زمان فکنم خویش را به کویش لیک

سگان برون فکنندم کشان کشان هر شب

حریف بزم تو خاصان مرا بس اینکه نهم

سر نیاز بر آن خاک آستان هر شب

بکوی او که هزاران بلاست ای فانی

نگفته ترک سر و جان مشو روان هر شب

شمارهٔ ۴۷ - در طور مخدومی

به مستی در دلم گردد خیال روی یار امشب

که سازد هر زمان در گریه‌ام بی‌اختیار امشب

به حالم شمع را گر دل بسوزد گو سر خود گیر

که در هجران مرا تا صبحدم اینست کار امشب

خیال آن پری دارد بدان حالم که می‌خواهد

که رو بر کوه و صحرا آورم دیوانه‌وار امشب

تماشا را شده همسایگان بر بام‌ها حیران

که این مجنون دگر از گریه گشته بی‌قرار امشب

اگر آب سرشکم غرقه سازد ناصحا از پند

زبان کوتاه کن ما را دمی با ما گذار امشب

ملولم از حیات ای دل عجب کز کاروان عمر

نخواهد بر غریبستان به عقبی بست بار امشب

مده جام شراب ای ساقی دوران که می‌خواهد

که از جسم حزین فرقت گزیند جان زار امشب

هزاران شب رسید ای فانی از هجران به روز اما

نبیند روی روز ار خود بود چون من هزار امشب

شمارهٔ ۴۸ - در طور خواجه

منم و میکده و مغبچه مست امشب

هر دم از مستی او داده دل از دست امشب

چون پری هر نفس از جلوه مستانه او

کرده چون اهل جنون نعره پیوست امشب

دست چون طره گهی بر ذقنت کرده دراز

که چو گیسو شده زیر قدمش پست امشب

ممکنم نیست خلاصی ز دو زلفش که شدست

دل بهر حلقه ازان سلسله پابست امشب

شمع آن چهره چو پروانه وجودم را سوخت

تا نگویی اثر از هستی من هست امشب

بت ترسا میم از میکده چندان بنمود

که دل شیفته از ننگ خودی رست امشب

هوش تا روز چرا رو ندهد فانی را

این چنین کز کف آن مغبچه شد مست امشب

شمارهٔ ۴۹ - در طور خواجه

ما هم از بزم صبوح آمد برون مست خراب

جلوه گر افتاد و حیران چون ز مشرق آفتاب

رفت اهل انجمن هر سوی چون انجم فرو

چشمشان شد صبحدم چون چشم نرگس مست خواب

او مرا چون دید سرمستانه کرده عربده

کرد با صد قهر لطف آمیز این نوعم خطاب

کای تو از ناقابلی مردود بزم خاص ما

بلکه از بی طالعی افتاده در هجرت عذاب

جای آن دارد که بر فرق تو رانم تیغ قتل

تا که از خونت همه روی زمین گردد خضاب

در چنین صبحی که بود احباب با ما باده نوش

تو شده غایب مگر زین بزم بودت اجتناب

من نهاده با هزاران لرزه عارض بر زمین

بر زبانم صد سخن اما که را حد جواب؟

دید چون وقتم دگرگون گشت و حال از دست رفت

خنده زد وانگه ز ساقی جست یک جام شراب

گفت ای فانی بگیر این می ز دست ما بنوش

چون که نوشیدم سوی ملک عدم کردم شتاب

شمارهٔ ۵۰ - تتبع خواجه

مطلب صبح ازل طلعت درویشان است

مخزن نقد ابد خلعت درویشان است

شمع خورشید که گلزار ازو شد روشن

گلی از بزمگه نزهت درویشان است

جام جمشید کزو کار جهان است عیان

یک سفال کهن از صحبت درویشان است

عرش اعظم که بود بال ملک جاروبش

قبه بارگه حشمت درویشان است

طایر قدس که بر عرش نشیمن دارد

پیک پیغام ده حضرت درویشان است

چرخ اطلس که مکلل به در انجم گشت

پرده‌ای از حرم عصمت درویشان است

گر جهد تیر ملایک طرف از شست قضا

باز گرداندنش از همت درویشان است

فانیا روشنی وقت ز درویشان جوی

کین کشاد از نظر رحمت درویشان است

شمارهٔ ۵۱ - تتبع شیخ

ای بگه جلوه قامت تو قیامت

آن قد رعنا قیامت است نه قامت

گاه خرامت هزار جان بدر از تن

گر برود گو برو تو باش سلامت

بی تو دمی گر زنم مردن ازان به

گر دم عیسی است هست جای ندامت

نیست غمی از ملامتی که کند شیخ

غم نخورد از ملامت اهل ملامت

روضه خوش است از برای سیر و تماشا

گوشه کویت ولی ز بهر اقامت

عشق چه قابل بود که کشته او را

هست همه جانب قتیل غرامت

فانی اگر ترک نام و ننگ بگیری

به که همه خلق راست ننگ ز نامت

شمارهٔ ۵۲ - تتبع میر

خیال مغبچگان تا درون جان من است

بکوی دیر مغان ناله و فغان من است

کمند زلف بتی این که ساختم زنار

درون دیر بهر بزم داستان من است

به بین بصافی ساغر درو به حمرت می

که آن نشانه ای از چشم خون فشان من است

به کوهکن نگر و بیستون که آن گویی

دل طپنده و این یک غم گران من است

مگو فتاده به من موی از دهان سبو

که در سرشک مژه چشم ناتوان من است

چو من به نیستی از بی نشانی افتادم

درین ره آنکه ز خود نیست شد نشان من است

هزار تیغ بلا گر کشی نتابم روی

مباش رنجه گر از بهر امتحان من است

بلطف بکر معانی نگر دلا و مپرس

که از کجاست که گلهای گلستان من است؟

سپرد نقد دل و جان به مخزنت فانی

دگر مگو که ازان تو یا ازان من است

شمارهٔ ۵۳ - تتبع خواجه

چو سرخوشم دگر ای پیر دیر از کرمت

خوش است گر سر خود بر ندارم از قدمت

چه عیب دم‌به‌دم ار خاک کوی دیر شوم

ز نشئه‌ای که دهد بادهای دم‌به‌دمت

گناه آتش عشق ای فرشته پر منویس

که در نگیرد ازین شعله بلا قلمت

درون پرده سرایت چگونه یابم بار؟

گهی که باد صبا نیست محرم حرمت

چه سان کشم رقم عیش بر صحیفه دل

که جان نماند ز بس داغ‌های درد غمت

بدان شمایل مطبوع خواهم از مهوش

که سینه چاک زنم در میان جان کشمت

شدی چو قلب سپه درد را دلا چه عجب

اگر ز شعله عشق بتان بود علمت

وجود چرخ عدم دان و خویش را خوش دار

که پیش اوست مساوی وجود یا عدمت

خیال وصل ز خاطر برون کن ای فانی

که بس حقیری و او را ز حد برون عظمت

شمارهٔ ۵۴ - تتبع خواجه

کار در دیر به غیر از جستن آن ماه نیست

کش ز اهل خانقه جستم یکی آگاه نیست

یک قدح خوردم که شد دود از دماغم سوی چرخ

چرخ گو خون خور ازین معنی که دود آه نیست

هر سفال کهنه در دیر مغان شد جام جم

زانکه آنجا هیچ فرقی در گدا و شاه نیست

دوخت از گل میخ انجم پای گردون شام هجر

کش تحرک سوی صبح وصل آن دلخواه نیست

دل نه بندی جز به هست مطلق ار عقلیت هست

زانکه هستی‌های موهومت شده ناگاه نیست

گر لب و زلفت بود زنار می ای مغبچه

سجده پیش ابرویت هیچم کنون اکراه نیست

زاهد اندر سجده دور از حق فتاده رند را

دست بردن سوی ساغر جز به بسم الله نیست

فانیا در کشتزار عشق بر خوردن ز وصل

جز به رخسار چو کاه و ناله‌ای جانکاه نیست

شمارهٔ ۵۵ - تتبع خواجه

ز بس که مستی عشقم ز شرح بیرون است

می است اشک جگرگون مگر که او چون است

شراب را بود آن گونه زان گل‌رخسار

نه گونه رخ او از شراب گلگون است

کمال عشق من و حسن بی‌نهایت او

ازان چه خلق تصور کنند بیرون است

صبا سلاسل آن طره را مزن بر هم

که آن مقام دل صد هزار مجنون است

به وعظ شیخ نخواهم ز عشق و باده گذشت

چرا که آن گهی افسانه و گه افسون است

بیار باده که این پنج روزه مهلت عمر

چو بنگری یکی از مکرهای گردون است

درون میکده آشوب می غنیمت دان

که در برون همه آشوب عالم دون است

به چار صفه میخانه شد گدا ساکن

فزون به کوکبه از شاه ربع مسکون است

خلاف امر به لاف فنا کند فانی

طرق بندگی ای دون مگر که ایدون است

شمارهٔ ۵۶ - مخترع

ساقیا می ده که از هشیاریم دیوانگی است

میکند مجنون و ما را از تهی پیمانگی است

عاقبت بیگانه اند این آشنایان خرم آن

کش طریق آشنایان جهان بیگانگی است

مرد آن نبود که آرد چار زن را در نکاح

کز زن و زن سیرتان بستن نظر مردانگی است

ای دل ار ویران شدی از جور دوران غم مخور

زانکه اندر راه عشق آبادی از ویرانگی است

هست زهد و عافیت افسانه وزین هم خوشم

گه بکوی عشق در رسواییم افسانگی است

عرش پروازند رندان همایونفر ز عشق

شیخ در خلوت فرو رفته چو مرغ خانگی است

خلق روشن چشم ازان شمع شبستان وصال

در گداز و سوز ما را منصب پروانگی است

مست در کوی او فتادم کرده ترک خانمان

در میان راه خواب سگ ز بی‌کاشانگی است

فانی آنانی که در عالم به هیچی قانعند

نیست از عجز و زبونی بلکه از فرزانگی است

شمارهٔ ۵۷ - تتبع خواجه

جفا و جور توام بر دل است و لطف عنایت

به شکر آن نتوانم ادا چه جای شکایت

پی صبوح شب تیره ره به میکده بردم

مگر که همت پیر مغان نمود هدایت

ربود هوش دلم را به عشوه مستی ساقی

چه می که گفتیش و ناچشیده کرد سرایت

شراب تلخ بسی خورده‌ام ز ساغر دوران

ولیک جام می هجر مهلک است به غایت

ز حدت غم و دردم ز عشق یار که آگه

که نه بدایت آن ظاهر آمد و نه نهایت

قدح چه پر کنی ای شوخ میْ‌فروش به قصدم

مرا که جرعه‌ای از ساغر تو هست کفایت

هجوم لشکر هستی چو گشت قاتل فانی

به جز شراب فنا همدمی نکرد حمایت

شمارهٔ ۵۸ - تتبع شیخ

می آینه گون صاف و قدح آینه فام است

جز عکس رخ یار درو دان که حرام است

چو ساقی مهوش قدحت عشوه‌کنان داشت

تقوی چه حکایت بود و زهد کدام است؟

از آب می و دانه نقل است همانا

مرغان نشاطم که به بزم آمده رام است

سر مستیم از دایره عقل برون کرد

گویا که میم تا خط بیرونی جام است

در جلوه قد چابکت افکند ز پایم

الله از این راه و روش وین چه خرام است

در میکده‌ام عربده از حد شده زان رو

نظارگیان کرده هجوم از در و بام است

فانی چو کشی جام فنا باد حلالت

ور شربت کوثر خوری از زهد حرام است

شمارهٔ ۵۹ - تتبع خواجه

گوشه میخانه امن و مستی یاران خوش است

چون صراحی گریه‌های تلخ میخواران خوش است

واعظ افسرده از غوغا رماند مرغ حال

از هجوم عشق فریاد دل‌افکاران خوش است

جام لعل کامکاران نیست آن مقدار خوش

در سفال کهنه خوناب جگرخواران خوش است

ای که داری تندرستی شکر صحت را گهی

از ترحم پرسش احوال بیماران خوش است

جام جم اهل فنا نوشند کاندر میکده

نشئه رطل گران بهر سبکباران خوش است

چند خواب ناز اگر باید چو شمعت روشنی

دان که شب‌ها گریه پرسوز بیداران خوش است

فانیا چون در خرابات آمدی از خانقه

زهد را بگذار کاینجا رسم خماران خوش است

شمارهٔ ۶۰ - تتبع خواجه

در دلم آتش محبت اوست

آب چشمم ز دود فرقت اوست

نیست دود دلم به هیئت سرو

از دلم رسته سرو قامت اوست

لب لعلش که شد می‌ْآلوده

چشمم آلوده خون ز حسرت اوست

رخشش ابرو باد و لمعه نعل

درگه پویه برق آفت اوست

گر ذلیلم به عشق و می ای شیخ

این مذلت هم از مشیت اوست

بنده پیر دیرم ای زاهد

که فراغم ز درد صحبت اوست

فانی و دلبر خراباتی

که فنا حاصلش ز خدمت اوست

شمارهٔ ۶۱ - تتبع خواجه

قدم به کلبه‌ام از لطف بیکرانهٔ توست

که بنده بنده تو بود و خانه خانهٔ توست

شب به کوی وی ای دل چه‌ها فتاده که روز

به شهر و کوه و دمن خلق بر فسانهٔ توست

گدایم و تو غنی ای جوان باده‌فروش

زکاتی از همه خم‌ها که در خزانهٔ توست

ز خاک پای تو شد روشنم نظر که مرا

سواد دیده چو گل میخ آستانهٔ توست

درآمدی به دلم مست و تیغ ظلم به دست

کنون بهر سوی دل بنگرم نشانهٔ توست

صدای نغمه‌ات ای مطرب او فتاد به دیر

که پای‌کوبی رندان ازان ترانهٔ توست

ز هر مراد که دورند بیدلان ای چرخ

چون بنگرند به یک حیله یا بهانهٔ توست

به عشق مغبچگان تا فتادی ای فانی

سرود راه فنا نغمه مغانهٔ توست

شمارهٔ ۶۲ - تتبع شیخ

می‌رود یار جدا زو کار بر من مشکل است

داغ هجرم بر تن و نیش فراقم بر دل است

باده دور از وی کجا آرد نشاطم ای رفیق

زانکه آب زندگی بی‌او چو زهر قاتل است

یا دلم را سوخته یا در گرفته از دلم

جای آتش‌هاش در صحرا که در هر منزل است

هست آن خورشید زیبایی مرا عمر عزیز

کی عجب باشد به رفتن گر چنین مستعجل است

گر دوصد صبر و شکیبم نقش گردد در ضمیر

در زمان از موج سیلاب فراقش زایل است

می‌نماید سعی دور از وی هلاکم را اجل

گوییا از کشتن بیدار هجرش غافل است

هست این غوغای رستاخیز اندر قافله

از دل چاکم نه از بانگ درای محمل است

تا کدامین محفلش جا گشت باری در غمش

داستان عشق من افسانه هر محفل است

رفت جان همراه جانان فانی ار میرد چه عیب

زنده بودن چونکه بی‌جانان و بی‌جان مشکل است

شمارهٔ ۶۳ - تتبع خواجه

رندان همه در کوی مغان گشته خرابت

ای مغبچه شوخ چه مست است شرابت

لطف و کرمت تیر کشیدست به تنها

ارباب وفا جان دهد از ناز و عتابت

هستی تو پری زانکه درآیی بدل و جان

در آمدن خانه کسی نیست حجابت

پرسی که چو من نیست به خوبی مه و خورشید

روشن بود ای ماه چو خورشید جوابت

در دیده اهل نظر آن چهره عیانست

جز تیره گی هستی ما نیست نقابت

در بادیه عشق ببازی نتوان رفت

کانجاست بسی صدمت و بسیار مهابت

فانی ننهی پای به سر منزل مقصود

تا نیست به جز باده هستی خور و خوابت

شمارهٔ ۶۴ - ایضا له

در میکده صلاح و ورع در شماره نیست

آنجا جز آنکه باده بنوشند چاره نیست

حال مآل دردکشان گرچه شد نهان

احوال اهل صومعه هم آشکاره نیست

شد این کنار بحر سرشکم کنار من

وین طرفه تر که آن طرفش را کناره نیست

گر پاره ساخت تیغ جفای فلک دلم

کو دل که از جفای فلک پاره پاره نیست؟!

خواهی چو قلب لشکر عشاق را شکست

هویی بس است حاجت طبل و نقاره نیست

بر خود مخند عقل خرف از برای آنک

در شهر عشق پیر خرد هیچکاره نیست

فانی به یک نظر به تو چشم از حیات دوخت

حاجت به چشم دوختن اندر نظاره نیست

شمارهٔ ۶۵ - ایضا له

در دهر هر که دامن پیر مغان گرفت

بهر نجات دامن او می توان گرفت

نبود دگر ز خفت دور فلک غمش

آن کاو به کوی میکده رطل گران گرفت

دل داشتم نگه ز وی اما به عشوه ای

دانم گرفت لیک ندانم چسان گرفت

آنک او متاع هر دو جهان داد وصل یافت

گفتن توان که در ثمین رایگان گرفت

در خانقاه غیر ریا چون ندید دل

شد سوی دیر و مذهب رندان ازان گرفت

خون دلم که روی زمین را گرفته بود

نبود شفق که دامنه آسمان گرفت

فانی به وصل دوست ازان روز راه برد

کو ترک هوش و عقل و دل و خانمان گرفت

شمارهٔ ۶۶ - ایضا له

رفتی اگرچه از بر من کی گذارمت

تا بازت آورد به خدا می‌سپارمت

کارم چو از ازل به تو افتاده تا ابد

گر صد رهم گذاری و من کی گذارمت

دامان تست و دست من ار افکنی سرم

ممکن مدان که دست ز دامن بدارمت

گویی که ترک جان کن و از دل برونم آر

در جانت جا دهم اگر از دل برآرمت

چون غیر نامرادیم از عمر امید نیست

ساقی بیار باده که امیدوارمت

باید شبی که صبح قیامت صباح اوست

غم‌های خویش تا به سحرگه شمارمت

گویی که فانیا به دلم آر روز هجر

کی زو برون شدی که درون باز آرمت؟

شمارهٔ ۶۷ - ایضا له

از تاب می دگر به سرم شعله در گرفت

می باز سوز آتش ما را ز سر گرفت

اندر سفال میکده بود این مگر که دوش

در کنج دیر مغبچه ام جام زر گرفت

یک جام تا به حشر بسم بود طرفه بین

کز روی ناز و عربده جام دگر گرفت

هر کو چنین دو جان فنا زد ز بیخودی

نارد بروز حشر سر از خاک برگرفت

ای من غلام همت رندی که بهر می

نقد و خراج ملک جهان مختصر گرفت

ای شیخ اگر تو عیب کنی بت پرستیم

پیر مغان به مذهب کفر این هنر گرفت

ای رند جرعه نوش که میپرسی از ریا

فانی طریق زاهد و خودبین مگر گرفت!

شمارهٔ ۶۸ - ایضا له

کسی که دل ز سر زلف مشک‌سای تو بست

امید جان به لب لعل جان‌فزای تو بست

غریب کوی تو شد دل بپرس گه گاهش

چرا که رخت سفر از وطن برای تو بست

نگر تموج خون خواست نقش بند ازل

چه نقش هاست که بر لعل گون قبای تو بست

کشای چشم ترحم به سوی مقتولت

که دیده از چمن دهر از جفای تو بست

به باغ وصل مکن دلکشای بیش ای گل

چو غنچه هر که گره در دل هوای تو بست

چراست پای تو خون مرغ نامه بر گویا

سپهر نامه خونین دلم به پای تو بست

به شام هجر چو پروانه سوختی فانی

مگر که شمع سپاه از پی فنای تو بست

شمارهٔ ۶۹ - تتبع مولانا شاهی

پیش جام پر می رخشنده مه را تاب نیست

ساغر خورشید را گر تاب هست این آب نیست

می ستایی واعظا کوثر ز دست حور و عین

خود ز دست ساقی گلرخ شراب ناب نیست

هست قلاب محبت از دل یاران کشش

حاجت پولاد و آهن سر این قلاب نیست

درگه پیر مغانست آنکه رندان سر نهد

گر سجود آنست زین به بهر او محراب نیست

می مده بیهوش دار و ده مرا ساقی که باز

چند شب شد کز غم هجران به چشمم خواب نیست

ای مغنی چون خراش سینه ام خواهی به لحن

کش بروی تار ناخن حاجت مضراب نیست

تا نشستی فانیا از عشق بر خاک سیه

شاه وقتی بر بساطت حاجت سنجاب نیست

شمارهٔ ۷۰ - تتبع خواجه

آن کاکل مشکین که به رخ گشت حجابت

آهست مرا کار پی رفع نقابت

گنجی است ترا حسن کزو دهر شد آباد

لیکن دل دیوانه من گشت خرابت

ساقی می روشن که دل غم‌زده تیرست

از گردش دوران ز سر زلف به تابت

گر ماه نه‌ای چون شده از دور گذارت؟

گر عمر نه‌ای در شدن از چیست شتابت!

گویی ز لبم کام تو چه بود که دهی جام

هم گوی خود ای جان که درین چیست جوابت؟

افسانه خود چون به تو گویم پس عمری

چون بخت من آن لحظه رود چشم به خوابت

فانی ز غم مغبچگان چند وه و آه

شد در نظر پیر مغان وقت انابت

شمارهٔ ۷۱ - تتبع مخدومی

تیره گشتم هر که آب اندر شراب ناب ریخت

چیست غیر تیره گی آن کو بآتش آب ریخت

وه که ممکن نیست دیگر چشم را دیدن به خواب

کز خیال لب نمک آن مه به جای خواب ریخت

یار شد مهمان من وز گریه شادی دو چشم

در رهش یاقوت رمانی و لعل ناب ریخت

در دو جامش بود کام من خطا بود از طبیب

اینکه از بهر دوا در ساغرم جلاب ریخت

آن جوان یارب که گردد پیر گرچه بیحساب

خنجر مژگان کشید و خون شیخ و شاب ریخت

از حیاتم گر اثر نبود چو فانی دور نیست

خون بیحد چون ز زخم این پیکر بی‌تاب ریخت

شمارهٔ ۷۲ - ایضا له

دم نقد است مرا کوی مغان باغ بهشت

می کوثر به کف مغبچه حور سرشت

لوح رخسار تو آمد سبقم روز ازل

کلک قدرت چو سواد خط سبز تو نوشت

باده ده زانکه ز هر خانه سوی حق راهست

اگر از گوشه مسجد و گر از کنج کنشت

گر فلک خاک مرا خشت کند نیز خوشست

شاید از دور کند جا به سر خم آن خشت

کار چون کشته درودن بود آن شد دهقان

که درین مزرعه جز دانه انصاف نکشت

زال گردون چه کند جلوه گری ز اطلس چرخ

خوب از حله و افسون نشود زاهد زشت

فانیا از دم رندان شودت دل روشن

که زغال از اثر آتش تیزست انگشت

شمارهٔ ۷۳ - تتبع مخدومی

در شوق لعل تو که دلم خون ناب ریخت

شور آبه ایست آنکه بر آتش کباب ریخت

نقش سواد زلف تو بر صفحه دلم

شد چون سیاهی‌ای که به روی کتاب ریخت

رستست در بهار رخت لاله‌ها مگر

از اشک خونفشان منش ابر آب ریخت

در دیر روشنی و صفا بین که مغبچه

یاقوت ناب در قدح آفتاب ریخت

شادم به معنی دگرش اینکه محتسب

گویند سوی میکده رفت و شراب ریخت

گو در حساب عمر نویس آنکه سیم و زر

بهر نشات مطرب و می بیحساب ریخت

در میکده به کهنه سفالی گدا نیم

هر کس که باده ریخت ز بهر ثواب ریخت

گلبوی گشت باده مگر از خوی عذار

ساقی درون باده گلگون گلاب ریخت

فانی به پیری اشک به رخ ریختن خوشست

می در قدح خوش آنکه به عهد شباب ریخت

شمارهٔ ۷۴ - تتبع خواجه

از رفتن یارم بود آشوب قیامت

یارب مبرش جایی و دارش به سلامت

در هجر تو افتد به سرم انجم و گردون

ای شام فراق تو مرا روز قیامت

ای ساکن جنت گل اگر بر سر طوبی

مرئی نشدت بین سوی آن عارض و قامت

ای شیخ ریاضت کش اگر جانب رندان

تشریف نیاری بودت محض کرامت

هر دم ز خیال تو به خون در سخن افتم

گو عقل برو کاین ز جنون است علامت

چون بود تو نابود شد از برق تو ای دل

چه سود کنون از مژه باران ندامت

دل ز اندوه دوران همه اطراف جهان گشت

در گوشه میخانه شدش جای اقامت

بی وجد می ار شیخ درآمد به خرابات

گو خرقه و سجاده گرو کن به غرامت

فانی چو شدی جرعه کش حافظ و جامی

جمشید گدایی کند از جرعه جامت

شمارهٔ ۷۵ - ایضا له

در دلم تیرگی از فرقت مشکین‌خالیست

که ازو هر نفسم آمده مشکل خالیست

مرغ دل کش نبود بال به سوی تو پرد

چه عجب از غم این دلشده فارغ بالیست

دود اندوه ملامت دل پر خون مرا

از غم طره مشکین عذار آلیست

از غم دهر به یک جام حمایت نکنی

ساقیا جانب رندان عجبت اهمالیست

صبح در دیر مغان مغبچه باده فروش

جام می داد صباحم چه همایون فالیست

بین سوی پیر زن عشوه گر دهر که چون

رستمانند زبونش چه عجایب زالیست

هجر آن ماه دو هفته کشدم ای فانی

«ما هم این هفته شد از شهر و به چشمم سالیست»

شمارهٔ ۷۶ - ایضا له

زهی از تاب می گل گل شگفته باغ رخسارت

ز هر گلخار خاری در دل عشاق بیمارت

بدان رخسار و قامت گر نمایی جلوه در گلشن

قیامت افتد از قامت ز رعنایی رفتارت

به دام زلف هر سو دانه خالت عجب نبود

اگر مرغان باغ قدس را سازی گرفتارت

بدان سان حسن و استغنای خوبی گر نگه داری

حق یاری امیدم آنکه باشد حق نگهدارت

مرا شد عشق و قسمت شد ترا زهد و ریا ای شیخ

به کار من مرا بگذار و رو تو هم پی کارت!

برون از دورت ای گردون محقر کلبه ای خواهم

که می بارد غبار درد و غم از طاق زر کارت

درم بگشای پیر دیر که اینک آمدم سرخوش

به عذر توبه و تقوی بگردن بسته زنارت

گدای عشق را اندک تفقد گر کنی امروز

بود ای پادشاه حسن فردا اجر بسیارت

تو ای فانی که در سر هرچه بودت رهن می‌کردی

عجب نبود که سر مانی کنون چون نیست دستارت

شمارهٔ ۷۷ - تتبع خواجه

زیر نه طاق فلک غیر کجی کار کجاست؟

راستی در خم این گنبد دوار کجاست؟

دلم از خانقه و زهد و ریایی بگرفت

راه میخانه کجا ساقی عیار کجاست؟

مسجد و شیخ مرا جانب عجب افکندند

دیر کو مغبچه شوخ قدح خوار کجاست؟

سر توحید چو خواهی ببر از درد دلت

جز خرابات مغان محرم اسرار کجاست؟

کجی و کوتهی دیر ملولم دارند

راست خواهم الف قامت دلدار کجاست؟

باده عشق چو خوردی خبر از خود مطلب

کندرین میکده از خویش خبردار کجاست؟

در سر کوی وفا خاک شد اینک سر من

تا برو رخش جفا جلوه دهد یار کجاست؟

فانی آن رو نتوان بی مژه و زلفش یافت

گل بیخار کجا مخزن بی مار کجاست؟

شمارهٔ ۷۸ - تتبع شیخ

شام هجران مرا عکس رخ یار کجاست؟

بهر آن عکس می آئینه کردار کجاست؟

پی می داشتنم ساقی گل عارض کو

بهر بزم طربم ساحت گلزار کجاست؟

باعث رونق و سرمایه این بزم نشاط

مونس جان من آن دلبر دلدار کجاست؟

صبح وصلم به کجا وعده دهی ای همدم

شام هجران مرا از سحر آثار کجاست؟

ساقیا یک دو قدح بر ده و بیهوشم ساز

زان که در هجر چو می همدم و غمخوار کجاست؟

فانیا دیده به یاران ریایی مفکن

بایدت یار حقیقی تو بگو یار کجاست؟!

شمارهٔ ۷۹ - تتبع خواجه

بیا که عرصه میخانه عشرت آبادست

ز ساحتش خس اندوه رفته بر بادست

کتابه در عالیش این رقم کین در

بآنکه از دو جهان رو نتافت نکشادست

ز تاق مرتفعش این صدا رسید به گوش

«بیا که قصر امل سخت سست بنیادست »

به سوی مغبچه رندانش را خطاب که خیز

«بیار باده که بنیاد عمر بر بادست »

سرور نغمه گرش اینکه داد عیش دهید

به نقل و باده که کار زمانه بیدادست

سبو ز غلغل می کرده این ندا که بنوش

قدح که دیر کهن را بسی چو تو یادست

به جلوه ز آئینه جام چهره مقصود

که هست کشته باو چشم هر که افتادست

بدار ساقی ازان جام می که شد عمری

کز اشتیاق ویم کار آه و فریادست

که مست گشته کنم ترک خویش چون فانی

هرانکه مست خراب این چنین شد آبادست

شمارهٔ ۸۰ - ایضا له

منم که کنج خرابات خانقاه منست

می صبوح زدن ورد صبحگاه منست

نبسته تیره گی کفر کله بر سر دیر

ز عشق مغبچه بر چرخ دود آه منست

ز عشق ماه وشان داغهای تازه ببین

سراسر از اثر اختر سیاه منست

بجرم زندگی از هجر آن گل رعنا

حصار امن و امان من و پناه منست

برون ز میکده نایم که از حوادث چرخ

سرشک سرخ و رخ زرد عذرخواه منست

به دیر پیش بتی سجده آرزو دارم

خیال زهد ندارم خدا گواه منست

روم به میکده گاه خمار چون فانی

که باده دافع این حالت تباه منست

شمارهٔ ۸۱ - ایضا له

ما را به جز گدایی میخانه کار چیست؟

کاری که قسمت ازلست اختیار چیست؟

چون بیوفاست غمکده دهر می بیار

بودن درین سرای دمی هوشیار چیست؟

آغاز کار دهر که دانست کان چه بود

تا کس کند قیاس که انجام کار چیست؟

در روزگار چون نرسد غیر تفرقه

بودن اسیر تفرقه روزگار چیست؟

نشکفت چون ز گلشن دوران گل مراد

بر گوی بلبل این همه افغان زار چیست؟

گفتی که باده از کف یارست مغتنم

اول بگو که باده چه چیزست و یار چیست؟

فانی منال از غم و بین کار اهل فقر

غیر از رضا به خواسته کردگار چیست؟

شمارهٔ ۸۲ - تتبع شیخ

ملک آفاق به جز دیر مغان این همه نیست

مایه عیش به جز رطل گران این همه نیست

واعظا این همه از باغ جنان قصه مگوی

که من و کوی کسی باغ جنان این همه نیست

دوش گفتست ز بس نعره و آشوبم باز

هست او ورنه علالای سگان این همه نیست

جاه و اقبال جهان جمله حباب است و نمود

بود این سلسله شعبده سان این همه نیست

این همه حسن و لطافت که پریزاد مراست

گر سوی جنس بشر بنگری آن این همه نیست

از زمان هر نفسم صد غم بیداد رسید

ور نه جور و ستم اهل زمان این همه نیست

خاک کویش مگر از چشم ملائک شده نقش

ورنه از چهره عشاق نشان این همه نیست

فانیا جان ده و از محنت هجران واره

حاجت ناله و آشوب و فغان این همه نیست

شمارهٔ ۸۳ - ایضا له

مرا که جز به خرابات عشق راهی نیست

به غیر درگه پیر مغان پناهی نیست

ز بهر سجده بتی گر طلب کنم چه عجب

به غیر بت چو سرم را حواله گاهی نیست

به قتل من چه کشد غمزه ات صف مژگان

ز بهر مور کشی حاجت سپاهی نیست

ز اهل حسن خلاص است ملک دل بی تو

سپه چه کار کند در میان چو شاهی نیست

به صدق دعوی عشقم طلب مکن دو گواه

که اندرین سخنم جز خدا گواهی نیست

وفا ز جسم تو گر دل نخواست عیب مکن

به کس چنین طمع از ترک دل سیاهی نیست

مجو به دشت فنا سبزه و گل ای فانی

چرا کز آتش آهم درو گیاهی نیست

شمارهٔ ۸۴ - ایضا له

مانده در کوی مغان تا ابدم عاشق و مست

که شدم شیفته مغبچگان روز الست

سر نهم پیش قدح همچو صراحی هر دم

در خرابات مغان تا شده ام باده پرست

رفتم از دست ز تشویر خمار ای ساقی

لطف باشد به یکی جرعه گرم گیری دست

آن میان هست در آغوش و کسی گوید نیست

وان دهن نیست به گفتار و تو پنداری هست

دلم ای مغبچه مشکن که درین دیر کهن

هست بد مست هر آن شوخ که او جام شکست

قامتم خم شده از خدمت رندان در دیر

پیر از بس سبوی باده بدوشم که نشست

زاهدا چند ریاضت کشی اینک فانی

خورد یک جام فنا وز خودی خود وادست

شمارهٔ ۸۵ - ایضا له

در میکده آنرا که به کف جام شراب است

عیبش مکن ار شام و سحر مست و خراب است

برداشتن از می نتواند سر خود را

از باده هوا در سر آن کو چو حباب است

سر رشته کارش کشد آخر به خرابی

هر مست که افتاد درین دیر خراب است

میکشی می کوثر ز کف حور بهشتی

در دوزخ مخموریت ای دل که عذاب است

در دیر فنا جام یقین جوی که مطلوب

از پرده پندار تو بر بسته نقاب است

ای مغبچه چون روی تذروست عذارت

زانروی که چون خون تذروت می ناب است

این دور به یک چشم زدن گشته دگرگون

ای عمر به رفتن ز بر ما چه شتاب است؟

در میکده گر غرق میم توبه شکسته

ای شخ ز ما در گذران عالم آب است

فانی چه شوی شیفته دهر که کونین

در دشت فنا جمله نمودار سراب است

شمارهٔ ۸۶ - تتبع خواجه

ز بحر چرخ به کشتی عمر صد خلل است

دواش بحر شراب و سفینه غزل است

می رقیق چو نقد حیات بی‌مثل است

بت شفیق چو عمر عزیز بی‌بدل است

به وصل او ندهم راه احتمال ای عشق

اگرچه پیش خرد این فسانه محتمل است

حدیث رند خرابات نیست جز تسلیم

که اهل خانقه است آنکه سربه‌سر جدل است

رو ای فقیه که باشد فنا نتیجه عشق

ولیک عشق به دل نشئه می ازل است

امید قطع کن ای مرغ دل ز گلشن دهر

که دام طایر قدسی ز دشته امل است

ز قطع راه فنا وصل یافتی فانی

بلی مراد درین راه در خور عمل است

شمارهٔ ۸۷ - تتبع خواجه

هرگز گدای میکده از شاه غم نداشت

کز التفات پیر مغان هیچ کم نداشت

تنها نه من به خاک مذلت فتاده‌ام

هرگز فلک بر اهل خرد جز ستم نداشت

دارم سفال کهنه میخانه پر شراب

کین آیینه سکندر و این جام جم نداشت

در هجر گو بمیر هر آنکس که در وصال

جور و جفای دلبر خود مغتنم نداشت

جز قامتت که سوی اسیران خرام کرد

در باغ دهر سرو سهی این قدم نداشت

آن طفل شوخ مرغ دل خلق صید کرد

با آنکه دام طره پر پیچ و خم نداشت

فانی به فکر آن دهن ار مرد نیست عیب

کی بود کو عزیمت ملک عدم نداشت؟

شمارهٔ ۸۸ - تتبع خواجه

یارب آن مُغبَچهٔ شوخ ز میخانهٔ کیست؟

مست در میکده از ساغر و پیمانهٔ کیست؟

سوی مسجد شده و غیرت آن می‌کشدم

پیش من گرچه یقین است که در خانهٔ کیست

گنجِ حُسن است و سوی اهلِ محبت گذرش

وه که تا میلِ دلش جانبِ ویرانهٔ کیست؟

خلق دانست که آن رشکِ پری یارِ من است

دلِ سودازده ناگفته که دیوانهٔ کیست

شهرتِ رِندی‌ام ار نیست یقینت بنگر

که به هر انجمنِ میکده افسانهٔ کیست؟

گویی‌ام: چشمِ سیاهِ تو که را قاتل شد؟

شوخِ خونریز ببین نرگسِ مستانهٔ کیست!

قصدِ مرغِ دلِ فانی اگر آن چشم نکرد

طُرّه و خالِ تو بس دامِ که و دانهٔ کیست؟

شمارهٔ ۸۹ - در طور خواجه

بود آب زده ساحت میدان خرابات

بزم طرب آماده در ایوان خرابات

بنشسته در و پیر خرابات قدح نوش

در خدمت او صف زده رندان خرابات

جا کرده برش مغبچه شوخ به مستی

در کشور حسن آمده سلطان خرابات

هر لحظه پی بردن دل طرفه مغنی

با لحن مغانه زده دستان خرابات

از سر خرابات به رندان شده ظاهر

در هر قدحی نکته پنهان خرابات

می ده که به صد خلعت شاهی نفروشد

یک جرعه می سایل عریان خرابات

هر وصف که از کوثر و از روضه شنیدی

اندر حق می آمد و در شأن خرابات

فانی به خرابات فنا در شد و وارست

از ننگ خودی گشت چو مهمان خرابات

شمارهٔ ۹۰ - تتبع خواجه

دل چو پروانه ز شمع رخ جانانه بسوخت

وه چه پروانه که از شعله او خانه بسوخت

موی خال تو بران شعله عارض عجب است

نشود سبز چو هر گه به زمین دانه بسوخت

عشق در سینه ام افتاد کزان سوخت دلم

آتش افتاد به ویرانه که دیوانه بسوخت

شوق در هجر نشد دفع و به دل آتش زد

شمع را شب بنشاندند و ازان خانه بسوخت

خرقه پر می شد و در خلوتم افتاد آتش

شعله در رخت در افتاد که کاشانه بسوخت

شعله شمع رخت شاند به خاک سیهم

گرم خاکیست چو بال و پر پروانه بسوخت

ماند عریان و ذلیلم که ز جرم تو به

پیر میخانه مرا خرقه به جرمانه بسوخت

فانی ار دردکش میکده شد نیست عجب

باده پالاش چو از آتش میخانه بسوخت

شمارهٔ ۹۱ - تتبع خواجه

دید آن که پی من به خرابات فنا رفت

سرها چو حباب آمد و بر باد فنا رفت

در هجر تو آه دل من بوده که تا صبح

گفتند خلایق که مگر باد صبا رفت

در راه به زهاد بسی عربده کردست

آن کافر بد مست که دوش از بر ما رفت

غایب چو شد از ما دگر از ماش مجوئید

او بود پری رفت و ندانیم کجا رفت

سر منزل عشق تو بود کوی فنا زانک

هر چند که شاه آمد ازان سوی گدا رفت

رفت آن مه و گفتا که بیایم به برت زود

آن شوخ بلای دل غمگین چه بلا رفت

آن روز که می شد صفت مردمی از خلق

گویا ز همه بیشتر آئین وفا رفت

از صوفی رعنا چه صفا چشم توان داشت؟

کش عمر گرامی همه در زرق و ریا رفت

هر کس طرفی زد قدم از حادثه دهر

زین حادثه فانی به خرابات فنا رفت

شمارهٔ ۹۲ - تتبع خواجه

هر دل که نه صاف است برو فیض خرام است

مرآة رخ دوست دل آئینه فام است

در آئینه جام بدیدم رخ ساقی

آن دوره آئینه مگر دوره جام است؟

از آب حیات قدحم کام به ذوق است

عمری می تلخ است و مرا عمر به کام است

کی لخلخه صندل احمر خوشم آید

که قلقله ظرف میم عطر مشام است

از میکده عشق چو شد باده حلالم

نانم دگر از خانقه زهد حرام است

هم باد به خود آمد و هم آب ز خود رفت

در گلشنت ای سرو سمن بر چه خرام است؟

از خویش برون رفتن و در دوست رسیدن

فانی ره فقر ار چه درازست دو گام است!

شمارهٔ ۹۳ - تتبع خواجه

بیا که هاتف میخانه دوش پنهان گفت

به من حکایتی از سر می که نتوان گفت

چو گشت واقف ازین حال پیر باده فروش

میم به تهنیه داد و به لطف و احسان گفت

که ای گدای خرابات ناامید مباش

چرا که هاتف غیب آنچه بایدت آن گفت

ازان زمان که دلم نشاء یافت از می عشق

به خویشتن همه دشوار دهر آسان گفت

براه از سخن پیر دیر افتادم

که شیخ خانقه این نکته ها دگر سان گفت

از آن به لاله دلم خون شده درونم سوخت

که درد خون دل و رنج داغ هجران گفت

حدیث بستن زنار و بت پرستی من

به خلق عاقبت آن شوخ نامسلمان گفت

چو دل ز زلف وی آشفته بود از خاکش

هر آنچه پرسه نمودم همه پریشان گفت

کسی خلاص ز گرداب غم شد ای فانی

که زیر دور فلک ترک اهل دوران گفت

شمارهٔ ۹۴ - تتبع خواجه

من و میل الف قامت آن حورسرشت

بر سرم چون که قضا در ازل این حرف نوشت

چشم دارم که دهد پیر مغان از سر خم

چو به رندان لحد زیر سرم باید خشت

مطلب نخل وفا از چه که دهقان قضا

هرگز این تخم عجب در چمن دهر نکشت

منم امروز و می و مغبچه و دیر مغان

شیخ و فردا طلب کوثر و رضوان بهشت

نتوان یافتن از غفلتش اندر مسجد

در حضور طلبش هست چه مسجد چه کنشت

خوب و زشتی تو وابسته به رد است و قبول

آن چو مخفی است چه دانی که که خوبست و که زشت؟

نیک و بد نیست چو در دست کسی باده بیار

فانی ار زشت خصال آمد و گر خوب سرشت

شمارهٔ ۹۵ - تتبع خواجه

تا کوثر و فردوس ره دور و دراز است

وان عیش غنیمت که در میکده باز است

از ناز مران رخش پی قبله که هر سو

بر خاک ره افتاده سر اهل نیاز است

بنگر به حباب می گلرنگ که در دور

چون دیده محمود به دیدار ایاز است

زلف تو مگر هست شب هجر و ره عشق

کان تیره و این جمله نشیب است و فراز است

بر دوش من آن داغ سبوی می رندی

بر دوخته از شقه اقبال طراز است

گر دیده بود پاک نظر بر رخ شاهد

از سالک ره عین حقیقت نه مجاز است

در خانقه از نکته توحید چه گویم

چون رند خرابات مغان محرم راز است

افلاک به یک صدمه که در عشق ازل دید

سرگشته چنین تا به ابد در تک و تاز است

فانی نشده غرقه به می بت چه پرستی

در میکده ناکرده طهارت چه نماز است؟

شمارهٔ ۹۶ - نعت

زهی صد پیر کنعانی مریدت

دو صد یوسف غلام زر خریدت

گلت بشکفت اندر گلشن قرب

نسیم باغ وحدت چون وزیدت

شدی افلاک رو چون مژده وصل

رسانید آسمان پیما بریدت

چه باک از رنج عالم پیکرت را

چو دل در مأمن قرب آرمیدت

به بام کعبه پایت نارسیده

لوای قدر بر گردون رسیدت

مقفل چون بود درهای رحمت

چون زلفین آمده پیچان کلیدت

دران در فانیا گویی گدایم

ز خیل آن سگان کو که دیدت؟

شمارهٔ ۹۷ - تتبع خواجه

گفتم شراب لعل تو یاقوت احمر است

یاقوت و لعل نیست ندانم چه جوهر است

طوبی برابر قدت ار گوید اهل زهد

گفتن بود گیاه به طوبی بر ابر است

ماییم در حریم خرابات و جام می

محروم آنکه طالب فردوس و کوثر است

بنگر گدای میکده بر کف کهن سفال

همچون شهی که در کف او ساغر زر است

ای میفروش خرقه چو شد رهن می کنون

جام دگر بیار که نوبت به دفتر است

ای شیخ اگر بدیر فنا بگذری شبی

جز شید و حیله هر چه تو خواهی میسر است

جامی چو دو کشی بودت عالم دگر

از رنج عالم ای که ضمیرت مکدر است

مرغی که هست طایر بستان لامکان

کی قبض و بسطش از اثر چرخ و اختر است

از خود گذشت فانی و عشق بتی گزید

زان رو که بت‌پرست نکوتر ز خودپرست

شمارهٔ ۹۸ - تتبع خواجه

زان لعل می آلود شدم مست خرابت

ای مغبچه شوخ چه مستست شرابت

ای عشق هوایت چه بهار است که بادا

بر خرمت ما تیره دلان برق سحابت

با عارض نسرین وش اگر باده بنوشی

بر چهره چه گلها شگفاند می نابت

در نور صفا چونکه ز خورشید فزونی

هرگز نشود حایل رخسار نقابت

زان خلعت تو حله گلگون شده ای سرو

کز خون دل و دیده همه داده شد آبت

ای مغبچه بس تو به شکستی و گنه بود

گر توبه مرا شکنی هست ثوابت

فانی چو غریب آمده در بحر معانی

نبود عجب اندر سخنش رنگ غرابت

شمارهٔ ۹۹ - مخترع

لعل تو نبات و سخنت آب حیاتست

تب خاله بران گوشه لب حب نباتست

از دیر سوی مسجد ازانم حرکت نیست

کان مغبچه در میکده شیرین حرکاتست

از صومعه خود را به خرابات فکندیم

کانجا ز خودی بیشترم روی نجاتست

آن حور پریزاد که در جمله صفاتش

آمد ملکی شیوه ندانم که چه ذاتست

هندوی دو زلف تو چه هندوست که در فال

صد بار مبارکترم از قدر و براتست

آنکس ببرد گوهر مقصود که چون ماه

از صاعقه حادثه اش رسم ثباتست

شهراه سوی جنت فردوس که جویند

فانی به یقین دان که خیابان هراتست

شمارهٔ ۱۰۰ - تتبع خواجه

زاهدا در روضه گر می از کف دلدار نیست

روضه ای خوشتر مرا از کلبه خمار نیست

عاشقانرا هیچ جنت نیست چون گلزار وصل

کوثر و طوبی مثال لعل و قد یار نیست

دل پر از خار جفایت گشت همچون خار پشت

نیست جایش زانکه بیرون کرده سر زو خار نیست

بر تنم در هر بن مویش که نیش هجر تست

یک سر مو نیست جایی کاندرو افکار نیست

چشم شوخت کی نظر بر حال زارم افکند

طرفة العینی ز خواب ناز چون بیدار نیست

در محبت از غم جانان بود منت به جان

در دل احباب از جور حبیب آزار نیست

ای که گویی زو دل بسیار بسیارت جفاست

اندک اندک چون نمود از وی به دل بسیار نیست

ساقیا رطل گرانم ده که در هجران یار

گر اجل آید گرانم لیک آن مقدار نیست

فانیا در عاشقی هر غم که آید شاد باش

زان که اهل عشق را از رنج و خواری عار نیست

شمارهٔ ۱۰۱ - مخترع

حسنی که دیده دید دل آن سوی مایل است

فریاد دل ز دیده و آه من از دل است

خواهم که آتش افتد از آن چهره در نقاب

گو از چه رو بچشمم ازان روی حایل است

در ظلمت فراق چو نوشم زلال خضر

آب حیات نیست که آن زهر قاتل است

هر چند دلفروز بود آفتاب می

آن هم به زیب گلشن حسن تو داخل است

آب خضر چه جویم و انفاس عیسوی

آن لب به دستم ار فتد این هر دو حاصل است

لعلت ز جان و غنچه ات از دل دهد نشان

گویا که خلقت تو نه از آب و از گل است

فانی به کوی عشق بتان چون در آمدی؟

غافل مباش از آنکه خطرناک منزل است

شمارهٔ ۱۰۲ - مخترع

باز دل تفرقه در توبه و طامات انداخت

ساغر می زده خود را به خرابات انداخت

این طرف غلغله از خیل خرابات افکند

آن طرف دغدغه در اهل مناجات انداخت

هادیش همت رندان شد اگر نی خود را

که تواند بدر از آن همه آفات انداخت

سر که انداخت بر پیر خرابات مغان

نه به تکلیف که از فخر و مباهات انداخت

شکر مستی می عشق حریفی که بگفت

دور از رنج خمارش به مکافات انداخت

بنده مغبچه باده فروشم که نظر

طرف دردکشان بهر مراعات انداخت

پیر دیرو کرمش دید چو فانی دیگر

دیده کی بر روش شیخ و کرامات انداخت؟

شمارهٔ ۱۰۳ - تتبع خواجه

تا گدایی در میکده آیین منست

رخنه‌ها از مژه مغبچه در دین منست

زان دم از یاری می می‌زنم ای شیخ که او

همدم فیض‌رسان دل غمگین منست

تا که در دیر شدم جرعه کش پیر مغان

در حرم طنطنه حشمت و تمکین منست

آن دهم بی‌تو چنانست که سودی نکند

گر همه جنت و حور از پی تسکین منست

یک دم خوش به وصال تو زدم گردش چرخ

وه که صد تیغ بلا آخته در کین منست

تا که در میکده وصف لب لعلت کردم

ورد رندان جهان نکته شیرین منست

زان وزین بگذر و در راه قدم زن فانی

نیست آیین فنا آن منست این منست

شمارهٔ ۱۰۴ - ایضا له

کافر عشقم و سودای بتان دین منست

خاک بتخانه شدن شیوه و آیین منست

اثر نعل سم رخش تو و پای سگت

در شب تیره هجران مه و پروین منست

چون ز میخانه برون آیم و هشیار شوم

چرخ از وسوسه عقل چو در کین منست

بلبل لال مگو فصل دی از فرقت گل

دور از روی تو مرغ دل غمگین منست

خسته عاشق دیوانه رسوایی قتل

این صفت‌ها که نمودی پی تعیین منست

سجده پیر مغان پیش بت و جام صبوح

در مقامات طریقت همه تلقین منست

رست فانی ز خود و رفت به صحرای فنا

اینکه می‌بینمش از دیده خودبین منست

شمارهٔ ۱۰۵ - تتبع مخدوم

من درد زهر هجران درمی‌کشم به یادت

تو صاف عیش در کش کاب حیات بادت

ما از خمار مردیم در کنج نامرادی

ساغر تهی مبادت از باده مرادت

ای کز ریا غمت بود وز باده شاد گشتی

غمگین مباد یا رب هرگز درون شادت

گر خانقاه تقوی در بسته شد چه باک است

دیر فنا کشادست زو باز شد کشادت

از خرقه می آلود غم نیست در خرابات

گر در طریق رندی پاکست اعتقادت

در هر چه قسمت تست راه رضا نپویی

در حیرتم که آیا با کیست این عبادت

فانی اراده ات را خواهی اراده دوست

باید که سر درآری در حلقه ارادت

شمارهٔ ۱۰۶ - تتبع خواجه

اگر چه پیر مغانم پیاله داد به دست

به عشوه مغبچه ام کرد مست و باده پرست

ز شیخ و خانقه و حور و روضه ام فارغ

مرا که پیر و جوانی چنین میسر هست

ببین بلندی چرخ برین و پستی خاک

نگون شدن چو نخواهی بساز خود را پست

خوشم ز مستی جام فنا به شکر همین

که نیستم ز می عجب و خود پرستی مست

بهر شکست که در زلف دلکش افکندی

هزار دل که درو بسته بود یافت شکست

دلا در آتش می سوز نقش هستی خویش

که هر کسی که نکرد این عمل ز خویش نرست

مده به رند خرابات عهد می ای شیخ

که قسمت این شده از ساقیان عهد الست

بیار باده بی اختیاری ای ساقی

که اختیار درین کارگه به دل نه نشست

وصال بایدت از خویش بگسل ای فانی

که هر که او ز خودی شد جدا باو پیوست

شمارهٔ ۱۰۷ - مخترع

آمد بهار دلکش و گل‌های تر شکفت

دلها از آن نشاط ز گل بیشتر شکفت

دل از صباحت رخ خوبت گشاده شد

مانند غنچه ای که به وقت سحر شکفت

می آید از گل چمن عشق بوی خون

گویا که غنچه هاش ز خون جگر شکفت

گر خنده زد ز گریه چشمم عجب مدان

چون ابر اشک ریخت گل تازه برشکفت

ساقی بهار شد قدحم ریز لب به لب

خاصه که از شکوفه چمن سر به سر شکفت

زان نخل ناز خنده به عشاق و وصل نی

همچون گلی که از شجر بی ثمر شکفت

فانی عجب مدان اگر آن گل شکفته است

از اشک ابرسان تو بشکفت اگر شکفت

شمارهٔ ۱۰۸ - تتبع شیخ

نیست یکدل کز جفای چشم او بیمار نیست

یا که چشمی کز غم دل تا سحر بیدار نیست

گرچه ناهمواری گردون برون از غایت است

در جفا چون آن مه بی مهر ناهموار نیست

وصل خاصان را بود کنج غم و مرغ دلم

تا بود ویران مقام جغد در گلزار نیست

نبود اندر عشق با فرهاد و شیرین نسبتم

زانکه با اهل خرد دیوانگان را کار نیست

گر شبی از شدت هجران ز عشق آیم به تنگ

باز تا وقت سحر کارم جز استغفار نیست

تار ادبارم بگردن زهد و دین از من مجوی

ای مقیم دیر دان کین رشته زنار نیست

نیست شد فانی دران کو از خیالش ای رقیب

دست کوته کن تو هم او را همان پندار نیست

شمارهٔ ۱۰۹ - تتبع بعضی یاران

تنم از رنج در بیچارگی سوخت

دلم از عشق در آوارگی سوخت

دلم را پاره پاره سوختی عشق

ولی هجر آمد و یکبارگی سوخت

ز نعل رخشش آتش جست گویا

ز آهم نعل سم بارگی سوخت

اگر سوزم به می خوردن عجب نیست

سمندر هم از آتش خوارگی سوخت

نظر کن کز رخش یک لمعه افتاد

هزاران هر طرف نظارگی سوخت

بده زان آب آتش رنگ ساقی

که ما را چرخ در مکارگی سوخت

چو فانی چاره در عشقت ندانست

ببین بیچاره در بیچارگی سوخت

شمارهٔ ۱۱۰ - ایضا له

گاه خندیدن لبت آب حیات و قند ریخت

نطق شیرین روانت هم بدان مانند ریخت

رسم مردن شاید ار روزی ز عالم برفتد

جان شیرین بس که زان لب‌های شکرخند ریخت

تا شنیدم بسته‌ای با مدعی پیوند و عهد

زین سخن یکبارگی پیوندم از پیوند ریخت

در غم یوسف رخی چون گریه من خود نبود

گرچه اشک خونفشان یعقوب هم یکچند ریخت

بهر منع باده لعلت یکی در گوش نیست

قیمتی درها که شیخ نکته دان از پند ریخت

رست فانی از خمار امید کوثر باشدش

هر که جامی بهر آن مخمور حاجتمند ریخت

شمارهٔ ۱۱۱ - تتبع مخدومی

باز در دیر مغان عربده مستانست

سخن از گنج فشانی تهی دستانست

مطرب از همت حاتم چه سرود آراید

که فلک پست ترین منزل سر مستانست

دادن جان و ستاندن ز لب ساقی پرس

تا شبانگاه بدین سان بده و بستانست

سرو اگر چند بلند است ز اشجار چمن

پیش نخل قد رعنای تو از پستانست

وادی کعبه اسلام چه پویم ای شیخ

که بت کافر من جانب ترکستانست

مستی و رندیم ار چرخ به دستان‌ها گفت

چه کنم بهر من این نوع صدش دستانست

فانی ار نیستی ات هست به مطلوب رسی

که به وصلش سببی نیست اگر هست آنست

شمارهٔ ۱۱۲ - تتبع مخدومی

خط بر فراز لعل تو از مشک ناب چیست؟

بر آب زندگیت ز ظلمت نقاب چیست؟

ای دل چو مرغ وصل به سویت نمود میل

یک دم قرار پیشه کن این اضطراب چیست؟

هر شامش ار نه رنج خمارست از صبوح

لرزان به خاک در شدن آفتاب چیست؟

کاری برون ز امر قضا نیست گر ترا

رنجی رسد با نجم و گردون عتاب چیست؟

صوفی اگر نه مغبچگانش زدند راه

افتادنش به میکده مست خراب چیست؟

گر عکس روی شاهد مقصود بایدت

جز جام باده آئینه بی حجاب چیست؟

فانی مگو گذشته ام از خواب و از خیال

کین نقش کون غیر خیالات و خواب چیست؟

شمارهٔ ۱۱۳ - تتبع شیخ

باشدم خرمی از هر چه درین عالم ازوست

از غمش نیز دلم شاد بود کین هم ازوست

نبود هیچ تفاوت ز نشاط و غم دهر

به وصالم چو نشاط و به فراقم غم ازوست

زخم هجرش به دلم مرهم وصلش بر وی

خوشم آید که مرا زخم ازو مرهم ازوست

جان اگر رفت و غم ودست به جایش بنشست

از چه خوشحال نباشم مگر اینم کم ازوست؟

نیستم آدمی ارشاد نباشم ز غمش

چون غم و شادی انواع بنی آدم ازوست

از غم یار ملولم اگرم باده دهد

نه ز می خرمیم دان که دلم خرم ازوست

فانیا ماتم و سور همه یکسانست ازانک

سور در وصلم ازو هجر چو شد ماتم ازوست

شمارهٔ ۱۱۴ - تتبع مخدوم در طور خواجه

بیا که پیر مغان در سبو شراب انداخت

هوای مغبچه دل‌ها در اضطراب انداخت

نه ساقی از خوی رخسار خود چکاند به جام

پی نشاط دل من به می گلاب انداخت

بجست اهل طرب را پی نشاط صبوح

ولی چو دید مرا خویش را به خواب انداخت

ز چرخ کار به جز تاب و پیچ نیست خوش آن

که پیکرش را به گرداب می به تاب انداخت

گهی فغان که کند ابر لرزه دان به یقین

که آه سرد من آن لرزه در سحاب انداخت

اگر نه رند ز جلاد غم گریخته بود

چرا به میکده خود را به صد شتاب انداخت

چه غم ز خاک مذلت چو خویش را فانی

به خاک درگه شاه فلک جناب انداخت

شمارهٔ ۱۱۵ - مخترع

اگر ز عین جفا چشم او دلم بشکست

چه مردمی متوقع بود ز کافر مست

مرا که مرغ دل از قید دام فارغ بود

به حلقه موی یکی طره شد دگر پا بست

چو نخل قد تو در باغ سینه بنشاندم

به سینه تیر تو چون نخل دیگرم ننشست

خودی فروخته رندان می مغانه خرند

نه خود پرست چو شیخ است رند باده پرست

ز اوج میکده نایم به بام چرخ فرو

که همتم نکند میل سوی منزل پست

ز دست مغبچه می نوش سازم ای زاهد

که هست کوثر و حور این دو در جهان گر هست

به باده هستی خود را بشوی ای فانی

که از هزار بلا رست آنکه از خود رست

شمارهٔ ۱۱۶ - در طور خواجه

بیا که پیر مغان جام پر ز صهبا ساخت

ز بهر دردکشان بزم می مهیا ساخت

مرا به مجمع رندان رسید صف نعال

ازانکه مغبچه در رو بروی من جا ساخت

سبوکشان دهم صاف باده قسمت کرد

نه بهر صدرنشینان قدح مصفا ساخت

سبو مکرر و در پیش چند جام و تغار

همه پر از می و عاری ز باده پالا ساخت

ز خیل مغبچگان نیز چند ساقی را

ز بهر خاطر رندان باده پیما ساخت

مغنیان خوش الحان به وقت رقص و سرود

به نقد دین حریفان ز بهر یغما ساخت

چو گشت مغبچه ساقی و دور گردان شد

مرا هنوز قدح نارسیده رسوا ساخت

به بردن دل و دین مجمعی بدین آئین

نیافتم ز کجا پیر دیر پیدا ساخت

ازین شراب کسی کام یافت ای فانی

که رسم خویش فنا ساخت بلکه افنا ساخت

شمارهٔ ۱۱۷ - در طور خواجه

صبح ساقی بهر رندان ساغر گلفام ریخت

چون که در گل شبنم می را به گلگون جام ریخت

یافت آرامی دلم کاخر دلارامی چنین

می به بی آرامش دلهای بی آرام ریخت

صبح دولت شد عیان از مطلع اقبال او

کافتاب می چو صبح صادق اندر کام ریخت

صاف می در جام جم شه را که در دیرم بس است

در سفال کهنه آنچش رند درد آشام ریخت

شام و صبحش فرخ و فرخنده باشد هر که او

باده عشرت ز صبح اندر قدح تا شام ریخت

مردم و کام دلم برنامد از تیغ جفاش

خون مردم را چنین کان قاتل خودکام ریخت

پیش رندان سرخ رو شد فانی از یک جام می

گرچه در میخانه آب روی ننگ و نام ریخت

شمارهٔ ۱۱۸ - مخترع

سیم خوش باشد که سازی با حریف ساده خرج

لیک غیر آنچه خواهد شد به نقل و باده خرج

قلب روی اندود من خرج سگان یار شد

وه چه سازد این دم این راز دل از کف داده خرج

ما و عریانی و سر بر خاک ماندن ای حریف

بهر می چون گشت وجه خرقه و سجاده خرج

شیخ سیم وقف را با می نداد اما خرید

کفش و دستار و عصا بودست مرد لاده خرج

یک قدم نه گرچه رندان مفلسند ای مغبچه

هستشان لیکن ز نقد دین و دل آماده خرج

نقد جان شد یک درم وابستگان سیم را

نیست یک جو گنج قارون گر کند آزاده خرج

جوهر جان خرج فانی شد چو مهمان گشت یار

آنچه دارد می‌کند درویش کار افتاده خرج

شمارهٔ ۱۱۹ - تتبع خواجه

کسی که ملک دلش کرد خیل غم تاراج

پی عمارت آن غیر باده نیست علاج

جنون و عشق بتان باعثم به رسوائیست

کجاست می که مهیا شدست مایحتاج

به کوی عشق میان گدا و شه فرق است

که پیش یار خود آن یک سرافکند این تاج

عوض به جام می لعل چیست ملک دلم

چه جوهر است که هستش بها به ملک خراج

بیا به میکده زاهد که می معالج شد

ترا به خبط دماغ و مرا به ضعف مزاج

چو فانی آمده محتاج و تو به حسن غنی

زکات را به سپارش نباشدش محتاج

شمارهٔ ۱۲۰ - مخترع

نسیم صبح نمود از تغار صهبا موج

چو باد شرطه که آرد ز روی دریا موج

به باده زورق می را گر افکنی باشد

چو کشتی ای که به دریا روان بود با موج

پی هلاک حریفان ز حله دختر رز

نموده هر طرف از لاله رنگ خارا موج

شبی که بود برش غیر مردم از غیرت

ازان سبب که فکندم به بحر سودا موج

ز چین ابرو و چاه ذقن فرو گشتم

چرا که هست ز گرداب غرقه ها تا موج

مگر برآوردم از بحر باده موج کرم

غریق را نبرد بر کنار دریا موج

نگر به بحر فنا شرح حال فانی خوان

ازان خطوط که سازد ز لجه پیدا موج

شمارهٔ ۱۲۱

چیست دانی ناله مرغ سحر هنگام صبح

با حریفان صبوحی می‌دهد پیغام صبح

یعنی اول می چو بگرفتند شوخان چمن

لاله از یاقوت و نرگس نیز از زر جام صبح

باده گلرنگ را در جام چون خورشید نوش

شسته شد از چشمه خور خون رخ گلفام صبح

چون بخندد همچو غنچه صبح کاینک دم به دم

غنچه‌آسا زعفران آید برون از کام صبح

صبح هم جام صبوحی زد که جیبش گشت چاک

ورنه چون چاک گریبان از چه شد اندام صبح

از چمن اکنون سوی میخانه باید زد علم

گشت چون ظاهر ز روی کوهسار اعلام صبح

یک سحر آن گل صبوحی کرد با من زان نفس

پیرهن چون گل درم هرکس که گیرد نام صبح

با حریفان یک سحر تا شام شوم است خراب

چون به شامت عاقبت خواهد کشید انجام صبح

صبح چون فانی صفای وقت از طاعت بیافت

باری اولی آنکه می ندهد ز کف هنگام صبح

شمارهٔ ۱۲۲ - تتبع خواجه

چون حیات‌آساست روشن روزگارم از قدح

تا دم آخر کنون سر بر ندارم از قدح

من که غرق می شدم باید سرم دادن به باد

چون حباب از سرخوشی گر سر برآرم از قدح

چون که یاقوت مفرح خشک می‌سازد دماغ

باد قوت روح لعل آبدارم از قدح

بود ساقی چون قدح بر لب گر از دریای می

پر بود یک قطره باقی کی گذارم از قدح

چون که هستم در قدح بی‌اختیار از عاشقی

همچنان در عاشقی بی‌اختیارم از قدح

نی زلال کوثرم باید نه آب زندگی

بخشد ار یک جرعه شوخ باده‌خوارم از قدح

همچو فانی در هوای دیدن آن مغبچه

بر سر کوی مغان دیوانه‌وارم از قدح

شمارهٔ ۱۲۳ - مخترع

به خوبی شد چنان آن سیم بر شوخ

که در خوبان چو او نبود دگر شوخ

چسان هوشم به جا ماند که هستند

دو چشم مستت از هم بیشتر شوخ

ترا شوخی چنان باشد که باشد

به تمکین تر کسی پیش تو هر شوخ

نگیرد دل بآن ظالم ز بیداد

ز شوخی مانده کشتن نیست بر شوخ

چه تسکین یابد از پند پدروار

که بیحد هست آن زیبا پسر شوخ

بهر صورت مرا دیوانه دارند

پری رویان به تمکینند اگر شوخ

بود فانی هلاک جان پیران

اگر افتاد طفل سیمبر شوخ

شمارهٔ ۱۲۴ - مخترع

بود گرچه جام می لاله‌گون تلخ

ولی جام هجرست از وی فزون تلخ

گر این هر دو تلخ است لیکن به اغیار

بود یار می خوردن از حد برون تلخ

ز هجران بدانگونه تلخست عمرم

که آید برون گر زنی زخم خون تلخ

در آن بین که چون شربت هجر تلخست

مگو ساغر عشرتت گشت چون تلخ

ازان تلخ کامم گه باده خوردن

که ریزد می از جام چرخ نگون تلخ

اگر عیش من تلخ شد عیب نبود

کند عیش اهل وفا چرخ دون تلخ

به فانی نه بد تلخکامی چو شد یار

یقین دان که شد کام عیشش کنون تلخ

شمارهٔ ۱۲۵ - در طور خواجه

صبح چون رایت به فرق خسرو خاور کشید

باده خوش باشد ز جام خسروانی در کشید

کو کله کج نه به مستی هر که در وقت صبوح

لاله‌سان در جام یاقونی می احمر کشید

زیبدش در باغ رعنایی نمودن هرگه او

چون گل رعنا می گلگون ز جام زر کشید

تا بهار دیگرش بس هر که یک صبح بهار

جام گلرنگ از کف ساقی نسرین بر کشید

در شبستان فلک افتاده همچون سایه باش

زانکه ترک سر کند چون شمع آنکاو سر کشید

سر فرو نارد که نوشد آب خضر از جام جم

درد نوشی کز سفال میکده ساغر کشید

سر بزیر سنگ خست آن کاو مرصع کرد تاج

یا ز بهر سرفرازی منت افسر کشید

دست در دامان پیر دیر نتوانم رساند

زانکه ذیل رفعت از نه چرخ بالاتر کشید

شد سوی دیر مغان فانی ز کنج خانقه

رخت ازین عالم بسوی عالم دیگر کشید

شمارهٔ ۱۲۶ - تتبع خواجه

سر وحدت که درو خلوتیان حیرانند

گر ز رندان خرابات بپرسی دانند

دفتر و خرقه ما وجه خماری نه بس است

گرچه بر هر طرف میکده می گردانند

با همه بیخبری درد کشان می عشق

راز گردون ز خط دور قدح میخوانند

بلعجب مغبچگانند که در دیر مغان

نقد هر دین ز پی جرعه می نستانند

عاجزند اهل نظر آنکه به جور از رخ یار

چشم گویند که پوشیم ولی نتوانند

طلب گنج سعادت ز دل آنها کن

که درین دشت ز سیلاب فنا ویرانند

در دلت عشق وز عقلست حدیثت فانی

نیست مانند تو دیوانه عاقل مانند

شمارهٔ ۱۲۷ - تتبع خواجه

هر که در کوی مغان رفت گرفتار بماند

پای در لای میش بر در خمار بماند

دل بشد تا خبر از جانب دلدار آرد

بیخبر گفت که زود آیم و بسیار بماند

آمدند اهل تماشا ز سوی مغبچگان

دل ما بود که در دیر مغان زار بماند

زخم عشاق همه روی برآورد ز وصل

دل مهجور من شیفته افکار بماند

از خمار ار سرو تن برهنه ام عیب مکن

زانکه در میکده نی خرقه نه دستار بماند

بت من رفت ولی در دل من نقش به بین

که درین بتکده چون صورت دیوار بماند

شاید ار دفع تحیر کندش دور قدح

هر که در حیرت این گنبد دوار بماند

راقم هیأت نه دایره مینایی

چه طلسمات که در گردش پرگار بماند

خواست فانی که به وصل تو نویسد ورقی

روی بنمودی و دست و دلش از کار بماند

شمارهٔ ۱۲۸ - تتبع خواجه

باد با طره دلدار بهر تار چه کرد

زیر هر تار به دلهای گرفتار چه کرد؟

صورتش کرد چو آراسته مشاطه صنع

وه که در گونه آن عارض و رخسار چه کرد

با همه سنگدلی رحم کنی گردانی

که شب هجر تو با روز من زار چه کرد؟

روح بخش است لبت خازن حکمت یا رب

درج در جوهر آن لعل شکربار چه کرد؟

عکسی از لمعه لعل لب شیرین چو به کوه

پرتو افکند به فرهاد جگر خوار چه کرد؟

منع ازان زلف مکن شیخ که در گردن جان

پیر دیرم بجز آن حلقه زنار چه کرد؟

عقل در وضع فلک پی نبرد بین که حکیم

حل این نکته باندیشه بسیار چه کرد؟

همه ذوقست و صفا تعبیه معمار قضا

وه که در چار حد کلبه خمار چه کرد؟

فانی آمد به سوی میکده چون اهل صلاح

گر نشد رهن به می خرقه و دستار چه کرد؟

شمارهٔ ۱۲۹ - تتبع میر

بوی شراب عشق تو بیهوشی آورد

رنگش ز رنگ عقل فراموشی آورد

باشد تکلم تو زبان بند اهل عشق

کش استماع مایه خاموشی آورد

لعلت عجب می است که کیفیتش به دل

بیحالی او فزاید و مدهوشی آورد

پیر مغان که فیض کفش مستدام باد

هر چند ساغر کرمش نوشی آورد

شوخی که وقت قتل قلندروشی نمود

وای آنزمان که رسم قباپوشی آورد

چون هر سفال میکده جام جهان نماست

گر روی در طریق فنا کوشی آورد

شمارهٔ ۱۳۰ - تتبع خواجه

مرا دل از خرابات مغان بیرون نخواهد شد

چه سوی خانقاهش ره نمایم چون نخواهد شد

به طوف گلشن و گل رند عاشق را کجا جویی؟

که جز با روی گلرنگ و می گلگون نخواهد شد

به صحرای جنون هر کو قدم زد چون مرا بیند

پی تعلیم سودا جانب مجنون نخواهد شد

ته هر وصله ای از خرقه ام کز یکدرم باشد

به جز وجه شراب و شاهد موزون نخواهد شد

ز جام وصلش از یکقطره بویی هم نخواهد یافت

دلم تا در هوایش قطره قطره خون نخواهد شد

چه سوی کهنه اوراق علوم آرم نظر زانرو

که مالیت ندارد باده را مرهون نخواهد شد

من آن رند خراباتم که پیش همتم در دیر

عوض یک جرعه می را گنج افریدون نخواهد شد

چو پیر دیر را شأن از نهم گردون بلند آمد

ز قبض و بسط گردون شاد یا محزون نخواهد شد

بر کامل جهان و اهل او را وزن خس نبود

غمین و خوشدل از احوال دون جز دون نخواهد شد

چنان رنجور کردی از بلای هجر فانی را

که جز وصل تو از عمر ابد ممنون نخواهد شد

شمارهٔ ۱۳۱ - تتبع خواجه

بیا که لشکر دی خیل سبزه غارت کرد

بسوی باده ز یخ شوشه ها اشارت کرد

ز باده جوی حرارت که رفت آن کآتش

بگرم رویی خود دعوی حرارت کرد

بریم دفتر و سجاده بهر می سوی دیر

«که سود کرد هرانکس که این تجارت کرد»

خوش آن کسیکه درین فصل توبه چون بشکست

گناه خود بشکست خودی کفارت کرد

شراب گشت به ما باعث خرابی ها

خداش خیر دهاد ار چه پر شرارت کرد

هوای میکده عشرت فزاست باده فروش

مگر بآب می این خانه را عمارت کرد

ز لوث زهد ریای معاشری شد پاک

که بهر سجده به ابریق می طهارت کرد

چو سر بکوه و بیابان نهی دلی دریاب

که یافت حج قبول آنکه این زیارت کرد

ز لفظ بگذر و معنی طلب کن ای فانی

که اهل معنی ابا ز آفت عبارت کرد

شمارهٔ ۱۳۲ - تتبع خواجه

دوش در میخانه جانان همدم عشاق بود

تا سحر غوغای رندان را به جان مشتاق بود

زهره را آورده بود او از سر مستان به رقص

کان صدا اندر خم این گنبد نه طاق بود

گرچه زو صد ناز و از ما بوده صد چندان نیاز

در طریق حسن و عشق از روی استحقاق بود

از صفا و نور مجلس گر نهان بود آفتاب

بهتر از وی لمعه جام می براق بود

مستی رندان ز می هم بود لیکن بیشتر

از نوازش‌های آن ماه نکو اخلاق بود

ز اهل آن هنگامه من بیهوش‌تر بودم ازانک

با منش از جمله رندان بیشتر اشفاق بود

مست شو گر مخلصت باید که هرگز وانرست

از جفای اهل آفاق آنکه در آفاق بود

اندر آن شب هر کرا یک جرعه زان می‌شد نصیب

تا قیامت در جهان رند علی الاطلاق بود

فانی اندر سیر اطوار طریقت هرچه دید

بود نیکو لیکنش زهد ریایی شاق بود

شمارهٔ ۱۳۳ - در طور شیخ کمال

ملمع خرقه‌ام از وصله‌ها بادپالا شد

بدان هیأت که گویی داغ‌های باده هرجا شد

وز آنها پاره ای دیگر بسان جامه کعبه

به بین کش دوخته بر روی محراب مصلا شد

چه عالی رتبه شد دیر مغان کز نام او مستی

اگر یک پایه بالا جست بر نام مسیحا شد

مر زان مغبچه زاهد که ترک عشق فرمودی

چو دیدش سبحه و سجاده زنار و چلیپا شد

جوانی دل ز دستم برد و عشقش می به دستم داد

مرا پیرانه سر اسباب رسوایی مهیا شد

بآئین صلاح و تقویم آراست شیخ آوه

همه بر باد رفت از دور چون آنشوخ پیدا شد

چه پرسی در خراباتم که نقد صبر و هوشت کو

هم اول روز ز آشوب می و شاهد به یغما شد

مرا در خانقه زهد و خرد بس تیره میدارد

خوش آن رندی که در دیر مغان سر مست شیدا شد

نبوده وادی عشق و محبت را کران ای دل

که شد آواره‌تر فانی درین دشت بلا تا شد

شمارهٔ ۱۳۴ - مخترع

آن قلندروَش که سویش دل به پاکی می‌کشد

پاکبازان را به کوی دردناکی می‌کشد

هر الف کو می‌کشد بر سینه از مستی و حسن

راستان را دل به سوی سینه چاکی می‌کشد

زین سبب شادم که شاید تیغ او بر من رسد

چون برش بر هرکس از بی‌وهم و باکی می‌کشد

چون طبیب عشق خواند نام بیماران هجر

زین مرض بر نام من خط هلاکی می‌کشد

هرچه از دورانت آید شکر بهتر ز آنکه چرخ

جمله تیغ ظلم بر دل‌های شاکی می‌کشد

بلای عشق ز مردم گریخت ای فانی

ولیک روی به ویرانه رهی آورد

شمارهٔ ۱۳۵ - تتبع خواجه

آن بیوفا چه شد که نظر سوی ما کند

وعده کند وفا و به وعده وفا کند

آنکاو ز جور مغبچگان در شکایت است

باید به پیر دیر مغان التجا کند

شوخی که التفات به سوی شهان نکرد

با من که مست و رند و گدایم کجا کند

ساقی که بعد عمری اگر داردم شراب

من ناگرفته جام وی از کف رها کند

هر چ آیدت به پیش چو بی اختیار تست

درویش با که شکوه ز چون و چرا کند

عشاق را ز بهر دل خویش رحم کرد

شاید بدین غریب ز بهر خدا کند

می ده که جرم ما به دو صد زاری و نیاز

زان زهد که به شیخ به عجب و ریا کند

روحم بکوی دوست شد و نیستش علاج

مرغی که سوی گلشن اصلی هوا کند

فانی که خواست ملک بقا فتح گرددش

نبود عجب که میل به دشت فنا کند

شمارهٔ ۱۳۶ - مخترع

لبت که برگ گل تر به باده آمیزد

دگر عجب که مسیحا ز باده پرهیزد

به عشوه نرگس شوخت به طرفة العینی

هزار فتنه ز هر گوشه ای برانگیزد

دلم ضعیف و می تندوش مگر ساقی

گلابی از خوی رخسار بر قدح ریزد

دل از خیال میان تو هر زمان خود را

چو لولیان بلاغت ز ریشه آویزد

صفا ز باده دوران مجو چنین که سپهر

غبار فتنه ز پرویزن بلا بیزد

عجب که زهره پس کار خویش بنشیند

بناز شاهد ما چون برقص برخیزد

نه ایستد خرد حیله گر به کشور عشق

چو شیر شد یله رو به ز رخنه بگریزد

دلم ز کثرت شغل صراحی می سوزد

بنور شمع چو پروانه ای که بستیزد

هر آنکه مغبچه و باده خواست چون فانی

به خاک دیر مغان خون دل برآمیزد

شمارهٔ ۱۳۷ - تتبع خواجه

رندان که عزم سیر به کوی مغان کنند

دین بهر می و چو مغبچه جوید چنان کنند

ایمان چو باختند به زنار زلف او

آنگه سبک نشاط به رطل گران کنند

سرخوش چو بهر عیش کله گوشه بشکنند

نقل طرب ز انجم هفت آسمان کنند

می از سفال دیر چو مستانه در کشند

خورشید زرنگار سپهرش کمان کنند

شمارهٔ ۱۳۸

باده خور تا زنده ای کز بعد مردن روزگار

خانه نسیان به مهجوران خاکی می‌کشد

فانی آنکس را فنا باشد مسلم کو به دهر

درد و داغ عشقبازی را به پاکی می‌کشد

شمارهٔ ۱۳۹ - تتبع خواجه سلمان

هر که را دل مبتلای چون تو جانانی بود

هم فدا سازد گرش هر مو بتن جانی بود

چون خیال آرم کشیدن آن تن نازک ببر

منکه هر سو کرده سر از سینه پیکانی بود

ای مسلمانان چه خوانیدم به مسجد چون به دیر

رخنه در دینم فکنده نا مسلمانی بود

کی من مجنون توانم دید روی آن پری

کش بدیدن عقل کل مدهوش حیرانی بود

اشک خون پیدا برویم راند وان کاندر دلش

از فراق لاله رویی داغ پنهانی بود

زو جدا گشتم ندانستم که از بی طاقتی

آه و اشکم در غمش هر لحظه طوفانی بود

منع فانی کرد ناصح از جنون و عاشقی

کی بود باور که او این نوع نادانی بود

شمارهٔ ۱۴۰ - تتبع خواجه

دوران نشان ز بخت جوانم نمی‌دهد

جامی ز دست پیر مغانم نمی‌دهد

از هر که نوشداروی جان می‌کنم طلب

جز از شرابخانه نشانم نمی‌دهد

در هجر او که گریه شده در گلو گره

فریاد ازو که راه فغانم نمی‌دهد

عمرم سبک خرام شدست ای حریف از آنک

ساقی دور رطل گرانم نمی‌دهد

دارالامان میکده می‌بایدم که چرخ

جای دگر ز غصه امانم نمی‌دهد

یک قطره آب را به لبم چرخ تار چشم

صد قطره خون دل بچکانم نمی‌دهد

فانی ز کام و عیش که گردون دهد به خلق

هیچم چو می‌نیاید از آنم نمی‌دهد

شمارهٔ ۱۴۱ - تتبع خواجه

ز سر آب حیاتم می آگهی آورد

به کوی میکده خضرم به همرهی آورد

چنان که کشتی سایل سپهر بین ز هلال

ببزم دردکشان ساغر تهی آورد

می صبوح کشان جان به باد خواهم داد

که بوی دوست نسیم سحرگهی آورد

چه میکده است که درد سفال او در سر

گدای را هوس افسر شهی آورد

برهن خرقه اگر عاقلی بیا می نوش

که شیخ جانب دیرش ز ابلهی آورد

چو خورد باده به خرگاه ماه من ناهید

ز بهر بزم وی آهنگ خر گهی آورد

کمند زلف تو عشاق را به سلسله بست

به یک گره سوی ما رو به کوتهی آورد

شمارهٔ ۱۴۲ - تتبع خواجه

در دست پیر میکده گلرنگ باده بود

یا عکس روی مغبچه در می فتاده بود

رفتم به دیر و شوکت رندان بساحتش

از هر چه در خیال درآید زیاده بود

پیر مغان نشسته به صد حشمت و جلال

گردون بقد خم به درش سر نهاده بود

رندان مست هر یکی از رتبه رفیع

با اهل عرش چشم حقارت گشاده بود

هر سو ز حسن مغبچه شوخ و ساده رو

نقش دوصد خیال به دل‌های ساده بود

پیر مغان اشارت جام میم نمود

از حاصل حیات خود اینم اراده بود

فانی صفت به مغبچه جان ساختم فدا

پنداشتم که مادر دهرم نزاده بود

شمارهٔ ۱۴۳ - تتبع خواجه

گلی که شرح غمم پیش او صبا بکند

خوشست یک بیکش گر چو من ادا بکند

ز غمزه تو نیاید طریق دلجویی

جز اینکه قصد دل زار مبتلا بکند

به تندخویی آن مست بین که زاید تیغ

گه خرام اسیری گرش دعا بکند

بکشته غم هجر تو جز وصال چه سود؟

هزار بار مسیحا گرش دوا بکند

ز شیخ شهر طریق فنا نیافت دلم

مگر به پیر خرابات التجا بکند

شمارهٔ ۱۴۴ - تتبع مولانا صاحب بلخی

عشق اجزای وجودم را به راهت خاک کرد

سنگ بیدادت ازان خاکم برون آورد کرد

گرمی و سردی ندیدم گرچه اندر راه عشق

کرد ازان عیبم مبرا اشک گرم و آه سرد

چند تعویذم نویسی از پی دفع جنون

زاهد این افسانه ها پیچ پیچت در نورد

ناصبح بیدرد از درد دل ما غافل است

زانکه نبود واقف از درد کسی جز اهل درد

در خیالت کار دل بیهوشی و غم خوردن است

وای بیماری کش این باشد به عالم خواب و خورد

روی زردم را اگرچه سرخ سازد خون اشک

خون شود زرداب از تأثیر رنگ و روی زرد

گر هوای وصل آن خورشید داری چون مسیح

فانیا از مردم دوران مجرد باش و فرد

شمارهٔ ۱۴۵ - تتبع مخدوم

باز تیغ ظلم بر کف تندخوی من رسید

ریخت هر سویی دو صد خون تا به سوی من رسید

هر چه از طوفان اشک من رسید اندر غمش

بر همه روی زمین اول به روی من رسید

سنگباران فلک صد جا سرم را هم شکست

سنگ بیدادش نه تنها بر سبوی من رسید

گرچه من دیدم ملالتها ز گفت و گوی خلق

خلق را هم بس ملال از گفت و گوی من رسید

اینکه بر هر تار موی من زدی تیغ ظلم

آن همه بر پیکر چون تار موی من رسید

حکم کشتن هر کرا فرمود آن سلطان حسن

شحنه عشق از برای جست و جوی من رسید

فانیا در ضعف هجران تیغ آن بی‌باک بود

قطره آبی که ناگه بر گلوی من رسید

شمارهٔ ۱۴۶ - تتبع خواجه

از رخت عکس مگر در می گلفام افتاد

یا گل از گوشه دستار تو در جام افتاد

چون گل خشک بود بسته به گلدسته تر

شکل داغ تو که بر جسم گل‌اندام افتاد

گر نه آن مغبچه از دیر برون آمد مست

چیست این آفت و یغما که در اسلام افتاد

فرق‌ها هست به رسوایی عشق ای زاهد

کز تو نام نکو افتاد و ز ما نام افتاد

سر فتنه است در ایام تو خوبان را لیک

چشم فتان تو سرفتنه ایام افتاد

پرده‌دار است شب و پرده‌دری شیوهٔ روز

زین سبب عیش نهانی طرف شام افتاد

دل فانی ز گل روی تو شد بسته به زلف

مرغی از گلشن قدس آمد و در دام افتاد

شمارهٔ ۱۴۷ - تتبع مخدوم

قدح به خلوت یارم بهانه‌ای باشد

مرادم از دو سرا کنج خانه‌ای باشد

ز تیر عشق تو زخمی به سینه می‌خواهم

که هرکجا روم از تو نشانه‌ای باشد

غرض ازین که بهر آستانه مالم روی

به چشم روشنی از آستانه‌ای باشد

ز ماه روی تو آن خال شد مراد دلم

ز خرمنی غرض مور دانه‌ای باشد

شرار شعله عشقت نه برق باشد و بس

که از وی آتش دوزخ زبانه‌ای باشد

گه خرام سمندت که تک زنم در پیش

به فرقم آرزوی تازیانه‌ای باشد

مراد فانی ازین رنج بیکرانه خلق

همین که از همه مردم کرانه‌ای باشد

شمارهٔ ۱۴۸ - اختراع

از فراقت رنج بی اندازه بر جانم رسید

بر دلم درد آنچه کردن شرح نتوانم رسید

وه که نتوان دوخت چاک پیرهن بر زخم زار

زانکه صد بار از گریبان تا به دامانم رسید

پیکرم گشته گلستان جنون از خون و زخم

سنگ ها کز کودکان بر جسم عریانم رسید

ز آه و اشکم نی زمین بلک آسمان شد هم ز جای

آفرینش را چهار بنگر ز طوفانم رسید

ای مسلمانان یکی گفتن نیارم از هزار

آنچه بر اسلام و دین زان نامسلمانم رسید

از ملالت های حسنش بود لرزان جان و دل

بر دل و جان آنچه زو بودی خطر آنم رسید

جام دورم ساقیا برتر ز دیگر عاشقان

زانکه رنج پر ز عشق و اهل دورانم رسید

هر گه اندر وادی هجرت نشاط آمد به دل

کاروان غم پیاپی زان بیابانم رسید

دم مزن از وصل فانی شکرها آور به جای

کز خیال دوست مقصود دلت دانم رسید

شمارهٔ ۱۴۹ - تتبع بعضی عزیزان

در میخانه کزو عقل پریشان آمد

حلقه اش حلقه جمعیت رندان آمد

نخرامد سوی باغ نظرم سرو قدش

که گلش خون دل و خار ز مژگان آمد

بنده پیر مغانم که گدایان درش

هر یک از وسعت دل قیصر و خاقان آمد

از می دور مناز وز خمارش مخروش

کار دوران چو بهر لحظه دگر سان آمد

باز در شهر چه غوغاست همانا که دگر

مست آن کافر بی باک به میدان آمد

رند و رسوا شو و آنگه سوی رندان بخرام

که به تقوی طرف میکده نتوان آمد

جانب اهل ریا صومعه را طوف مکن

زانکه هر کس که شد آنسوی پشیمان آمد

بدرای از خود و احرام حرم بند از آنک

نتوان جانب این بادیه آسان آمد

فانیا دیر فنا جای عجب دان که در او

کافر عشق شد آن کس که مسلمان آمد

شمارهٔ ۱۵۰ - مخترع

سوی گلشن رفتم و سرو خرامانم نبود

گریه زور آورد کان گلبرگ خندانم نبود

ابرسان خود را هوایی یافتم هر سو بباغ

زانکه غیر از گریه و آشوب و افغانم نبود

خواستم دلرا به سر حد شکیبایی کشم

لیکن از اندوه هجران طاقت آنم نبود

ز اضطراب دل اگر کارم به رسوایی کشد

قوت آنم که کردن صبر بتوانم نبود

سوی مسکن آمدن بایست بی آشوب لیک

این تحمل در دل بی صبر و سامانم نبود

با نگهبانان قاتل سر عشقم شد عیان

زانکه از بدحالی آن ساعت غم جانم نبود

فانیا در هجر آن رشک پری معذور دار

کین چنین دیوانگی ناکردن امکانم نبود

شمارهٔ ۱۵۱ - مخترع

سوی میخانه به رندان خبرم باز آید

گر سوی خانه مه نوسفرم باز آید

آن جگر گوشه اگر باز نیاید چه عجب

بارها گر سوی چشم از جگرم باز آید

پرتو مهر فتد بر سرم و سایه سرو

اگر آن نخل خرامان به سرم بار آید

وارهاند ز خمارم به در دیر اگر

می به کف مغبچه عشوه گرم باز آید

محتسب آمد و در صومعه مستم دانست

رخت در دیر مغان گر نبرم باز آید

من که در چشم کشم خاک خرابات فنا

نقد کونین کجا در نظرم باز آید؟

به غضب گر بشد آن مه ز برت ای فانی

باد باقی اگر از راه کرم باز آید

شمارهٔ ۱۵۲ - تتبع شیخ

ز خاک کوی تو بوی عبیر می‌آید

که سوی دلشدگان دلپذیر می‌آید

شهی که ملک جهان را به ظلم کردی اسیر

هنوز ناشده سویت اسیر می‌آید

حلال گشت به چشم تو خون من گرچه

هنوز از دهنت بوی شیر می‌آید

به کوی عشق که خود قتلگاه عشاق است

کآن طرف ز اسیران نفیر می‌آید

همی‌پرد ز طرب چشمم ای فلک هش دار

مگر که شاه به سوی فقیر می‌آید

چه روزگار نکو بود وصل ای فانی

که گه‌گهم به خیال و ضمیر می‌آید

شمارهٔ ۱۵۳ - تتبع خواجه

میل سروم ز هوای قد دلجوی تو بود

بودنم واله گلبرگ هم از روی تو بود

در خم طاق فلک هیأت قوسی هلال

از پی زیب کمانخانه ابروی تو بود

مردم از رشک و دگر زنده شدستم از شوق

که سحر نگهت گل را به چمن بوی تو بود

در خرابات مغان دوش علالا تا صبح

از می لعل تو و سلسله موی تو بود

بود در راه طلب روشنی دیده و دل

توتیا رنگ هر آن گرد که از کوی تو بود

کعبه و دیر تفاوت نکند چون همه جا

دیده بر روی تو و میل دلم سوی تو بود

فیض قدسی رسد از نکته فانی هر دم

که حدیثش صفت لعل سخنگوی تو بود

شمارهٔ ۱۵۴ - تتبع خواجه

بند گیسوی تو از دست رها نتوان کرد

گر جدا سازیش از بند جدا نتوان کرد

دم نگه دار مسیحا که به جز نوش وصال

درد مهلک چو شد از هجر دوا نتوان کرد

چو خرامی سوی ما گر نه فقیرم بینی

جان چه باشد که به پای تو فدا نتوان کرد

قیمت لعل تو کردن نتوان جوهر روح

جوهر روح بلی خاک بها نتوان کرد

مستم آن نوع که درد دل خود را بر یار

آنچه در دل گذرد نیک ادا نتوان کرد

سجده در پیش بتان فوت نمودن نتوان

زاهدا این نه نمازست قضا نتوان کرد

باده عشق ور بخیلی نبود راست ولیک

جز به رندان خرابات صلا نتوان کرد

ای دل از نور یقین می‌طلبی سرمه چشم

به جز از خاک در میکده‌ها نتوان کرد

طلب وصل حرم هر که کند چون فانی

روی دل جز به بیابان فنا نتوان کرد

شمارهٔ ۱۵۵ - تتبع خواجه

هر که در دیر مغان جام شرابی دارد

رسدش گر به فلک ناز و عتابی دارد

آنکه در میکده بگرفت به کف رطل گران

چرخ بر روی میش حکم حبابی دارد

روضه و حور به کوثر چه کند یاد آنک او

شاهد و منزل امن و می نابی دارد

در گدایان خرابات نیامد به حساب

هر که از سلطنت دهر حسابی دارد

آتش روی عرقناک تو چون چشمه مهم

باز در حسن عجب آبی و تابی دارد

صوت بلبل ز چه معنی نبود فیض رسان

که ز اوراق گل تازه کتابی دارد

کشور حسن وی آباد ز آسیب زوال

کز وفا پرسه احوال خرابی دارد

می و معشوق رسان یاربش از لطف بآن

کز خمار اندوه و از هجر عذابی دارد

فانی از چرخ و نجوم از چه بنالد که به دهر

شاه خورشیدوش عرش جنابی دارد

شمارهٔ ۱۵۶ - تتبع خواجه

شب که آمد مست آن مه توبه کاران را چه شد؟

من اگر مردم بگو شب زنده داران را چه شد؟

چون برون آمد نه دل بگذاشت نی عقل و نه دین

گر به رندان زد بلا پرهیزکاران را چه شد؟

مردم از مخموری و جام شرابم کس نداد

زاهد ار معذور باشد میگساران را چه شد؟

ظلمت هجرم عجب تیرست در دشت فراق

لمعه های برق وصل کوهساران را چه شد؟

یک گل خندان که امسالم ز باغ دل نروست

گریه بر حالم نکرد ابر بهاران را چه شد؟

شعله ای نفتاد در دلهای ما افسردگان

صیحه مستی رسان هوشیاران را چه شد؟

فانیا از جور یاران زمان غمگین مباش

یار خود کی بودت ار گویی که یاران را چه شد؟

شمارهٔ ۱۵۷ - تتبع خواجه

ای خوش آنانکه سحر دامن یاری گیرند

قدح باده پی دفع خماری گیرند

رفعت پیر مغان بین که فلک را به نجوم

ز آتش غیرت او دود شراری گیرند

خاک آن شاه و شانم که گه کشتن خلق

ترک صد خون ز فغان دل زاری گیرند

ما به رندی چو علم بر در میخانه زدیم

نه که ارباب نصیحت پی کاری گیرند

اول آنست که رندان ز جهان دامن خویش

در نوردند ولی دامن یاری گیرند

گفتمش جان ز پی بوسه ای گیرند بتان

زیر لب خندزنان گفت که آری گیرند!

خلق زیر فلک آن روز بگیرند قرار

فانیا کز روش افلاک قراری گیرند

شمارهٔ ۱۵۸ - تتبع میر

حسن روی حور جنت را فلک اظهار کرد

چون رخ خوب تو دید از کعبه استغفار کرد

وه چه کافر بود آن کز دیر مست آمد برون

بهر قیدم رشته تسبیح را زنار کرد

باغبان تا کرد تشبیه دهانش غنچه را

در دلم از زخم پیکانها فزونتر کار کرد

کلک قدرت حل آن در دوره ساغر نهاد

مشکلاتی را که در نه گنبد دوار کرد

رندیش بادا حلال آن کو به عشق مغبچه

خرقه سجاده رهن کلبه خمار کرد

لعل جان بخشش ز مردم جان به آسانی گرفت

سخت‌خوانی‌های من این قصه را دشوار کرد

بر سر بازار حسنش خود فروشی را گذاشت

یوسف و پیش رخش بر بندگی اقرار کرد

دوش چون میمردم از هجران صراحی خون گریست

شمع نیز از سوز دردم خودکشی بسیار کرد

مست و عاشق فانی از دیر مغان آمد برون

هر دو ثابت شد باو گرچه بسی انکار کرد

شمارهٔ ۱۵۹ - تتبع خواجه

طریق شیوه رندی کسی بجا آورد

که روی دل سوی میخانه فنا آورد

نداشت نور صفا شام هجر ما آن مه

ز چهره نور رسانید و می صفا آورد

حیات بخش دلم شو چو آهویی ای عمر

دمی مرو که ترا این طرف خدا آورد

بلای عشق مرا بر سر آمد از ره چشم

ندید روز خوش ار بر سرم بلا آورد

درون میکده در بزمگاه رندان ریخت

ز سیر کوی مغان هر چه این گدا آورد

قضا نشد متغیر خوش آنکه داد رضا

بهر چه بر سر برگشته اش قضا آورد

نگوید آنکه سوی فانی آمد آن مه لیک

به خود رقیب سیه روی را کجا آورد

شمارهٔ ۱۶۰ - تتبع خواجه

چه عجب گر خوی آن چهره دل ما ببرد

کوه را سیل چنین گر رسد از جا ببرد

به تماشای چمن رفتن آن سرو خوش است

نیست این خوش که رقیبش به تماشا ببرد

دل مجنون شده چون صید غزال لیلست

سود نبود عربش گرچه ز صحرا ببرد

دل که بی عاشقی افسرده نماید ای کاش

که سمومیش درین دشت به یغما ببرد

اندر آن کوی مگو نام تو شیدا چون شد

پیش او کیست که نام من شیدا ببرد

یار مهمان و مرا ضعف که آیا بی می

طرف میکده تسبیح و مصلا ببرد

فانیا گشته ز دیرش مگر آرند برون

دل آن را که می و ساقی ترسا ببرد

شمارهٔ ۱۶۱ - در طور شیخ

دو زلف کان مه نامهربان به تاب افکند

نقاب بر مه و برقع بر آفتاب افکند

به طرف مصحف عارض نمود حلقه زلف

نشانه را پر طاوس در کتاب افکند

معاشران همه بیدار کرد بهر صبوح

مرا چو دید روان خویشرا بخواب افکند

به دست جام مرادش همیشه پر می باد

مرا به دیر مغان آنکه در شراب افکند

بآب خضر مگر کرد زهره را ممزوج

کسی که آب خضر در شراب ناب افکند

وگر به لعل می آلود ساقی سرمست

بجانم آتش و در چشم اضطراب افکند

ز عشق با جگری سوخته بود فانی

چو مفلسی که در آتش جگر کباب افکند

شمارهٔ ۱۶۲ - تتبع حضرت شیخ

چشمم چو بر آن روی چو رشک قمر افتاد

از چشم دوید انجم و بر روی در افتاد

از خوی به رخت اختر دری به شفق نیست

کز شبنم فردوس به گلبرگ تر افتاد

خون دلم از دیده ز بس کرد غمم فاش

هر چند جگر گوشه نمود از نظر افتاد

شامم که ز هجران تو شد روز قیامت

چون روز شدم وعده به روز دگر افتاد

از ناله من تا به سحر خواب نبردش

وین تهمتی در گردن مرغ سحر افتاد

در حسرت بوسی که به جانم ز لبت بود

زان لعل چه خونها که مرا در جگر افتاد

فانی بره سعدی اگر زد قدمی چند

با او سخنش بین که چو شیر و شکر افتاد

نی نی چه حد آنکه درآید به مقابل

کز پرتو اکسیر وی این خاک زر افتاد

شمارهٔ ۱۶۳ - تتبع خواجه

هوای می به سر هر که چون حباب رود

عجب نباشد اگر در سر شراب رود

چو بخت خفته سوی ما به صد حیل آمد

ولی چو عمر گرامی به صد شتاب رود

ز بیدلان همه شب بشنود فسانه دل

چو نوبت من بیدل رسد به خواب رود

نظر فکنده به اغیار لب مگز پنهان

روا مدار که بر جان من عذاب رود

چو رند میکده روشن درون بود چه عجب

که در درونش می همچو آفتاب رود

خوش آنکه صبح به دیر مغان ز مخموری

خراب آید و شام از قدح خراب رود

خمار در لبش افکند اضطراب چه عیب

اگر به میکده فانی به اضطراب رود

شمارهٔ ۱۶۴ - تتبع خواجه

گدای دیر ز شاه زمان چه غم دارد

که از سفال خرابات جام جم دارد

منش به تهمت رندی جزا دهم بر عکس

به زهدم آنکه درین دیر متهم دارد

ردای سرخ ز می بر سر عصا بندم

گدا که غرقه به می شد چنین علم دارد

نظر به کعبه مقصود باشدم از دیر

چرا که روزنه ای جانب حرم دارد

بیا به میکده و غمگساری از می بین

اگر دلت ز جفای زمانه غم دارد

نشانی از دهنش یابد آنکه چون فانی

هوای نیستی اندر ره عدم دارد

شمارهٔ ۱۶۵ - تتبع خواجه

علی الصباح مغان قفل دیر باز کنید

دو جام باعث گفتار اهل راز کنید

گر گر اهل زهد و ریا بگذرند معاذالله

به وقت نکته ز نامحرم احتراز کنید

نیاز ما ز شما کشتن است ای خوبان

ز غمزه خواه شما قتل و خواه ناز کنید

بابروی بت خود سجده کرده جان دادم

اگر برآیدتان این چنین نماز کنید

چو جلوه گر شود ای اهل روضه طوبی را

فدای قامت آن سرو سرفراز کنید

چو عاشق آمده فانی به گاه کشتن خلق

میان مجرم و بی جرم امتیاز کنید

شمارهٔ ۱۶۶ - تتبع خواجه

رندان که میل باده به دیر فنا کنند

آیا بود که جام اشارت بما کنند

رنجم خمار گرچه بود مهلک ای حکیم

باید که هم به جام شرابش دوا کنند

ماییم و خاک دیر حجابش کنند رفع

آنانکه چشم روشن ازین توتیا کنند

ندهند نیمه جان مرا می به میکده

چون قطره اش به جان گرامی بها کنند

از کلک صنع زانچه رقم شد صواب دان

فکر خطا بود که خیال خطا کنند

رندان که تیره اند ز بد مستیم به دیر

یک شیشه می برم برشان تا صفا کنند

زهاد اگر کشاد ندیدند در ورع

فانی صفت عزیمت دیر فنا کنند

شمارهٔ ۱۶۷ - در طور مخدومی

از غم یک شب که در هجرش دلم زاری کشید

با کسی مانم که او یک سال بیماری کشید

سال‌ها اندوه شام فرقتم داند کسی

کز غم هجران شبی تا روزی بیداری کشید

عشق بهر وصل جستم پیشم آمد هجر وای

کآنچه من آسان گمان بردم به دشواری کشید

دار گو معذور در دیوانگی و مستیم

آنکه در دوران بلای عقل و هشیاری کشید

چید آنکس از گلستان حیات خود گلی

کز کف ساقی گلرخ جام گلناری کشید

من که می مردم بغیر از التفات اندکش

کی بمانم زنده چون اکنون به بسیاری کشید

ساقیا زنگ دلم بردار از یک دور جام

زانکه زهر غم بسی از چرخ زنگاری کشید

جانم ای یاران فدای آنچنان یاری که او

محنت و اندوه یاری از سر یاری کشید

فرد شو فانی که این بار گران سنگ خودی

مرد یا افکند یا خود از سبکباری کشید

شمارهٔ ۱۶۸ - مخترع

ساقی ما که به گردش می گلفام افکند

ای بسا فتنه که در گردش ایام افکند

هوش رندان بشد از جام می او گویا

داروی بیهوشی آمیخته در جام افکند

آتشین می که به من داشت ولی داد به غیر

آتشم در دل بی طاقت و آرام افکند

سوخت مرغ چمنم وقت صبوح از افغان

چون نظر جانب آن سرو گلندام افکند

نیست بر آب شمر موج ز تحریک نسیم

که اجل از پی مرغان طرف دام افکند

مگر آن مغبچه مست برون رفت از دیر

کین همه تفرقه در کشور اسلام افکند

شیخ شد مست به دیر و بربت مصحف سوخت

تهمتش بر من دیوانه بدنام افکند

شاید از خوبی انجام رسد ز آغازش

هر که ز آغاز نظر جانب انجام افکند

چاره ای نیست به جز دادن دین فانی را

چون که دل در کف آن کافر خودکام افکند

شمارهٔ ۱۶۹ - تتبع میر در طور خواجه

خوش آن رندی که بهر باده در دیر مغان افتد

ز شور مستیش هر لحظه شوری در جهان افتد

چو دارد مغبچه جام می و پیر مغان لعلش

گه این را گرد سر گردد گهی در پای آن افتد

ازین دیر کهن رانم سخن کافزایدش حیرت

مسیح ار پهلویم در مجلسی هم‌داستان افتد

ز استغنا ز خاک ره تکبر بینمش صد ره

فلک را کار اگر با این ضعیف ناتوان افتد

ز ضعفم گر کشی ای مغبچه هم بر سر کویت

مبادا جز سگان دیر را این استخوان افتد

ز سر وحدتم در دیر جو رمزی نه در مسجد

نمیخواهم که این راز نهان در هر زبان افتد

شفقگون باده ام را گر به خون گردون مبدل کرد

شفق سان شعله آهی کشم کآتش در آن افتد

من از ساقی گلرخ باده چون ارغوان خواهم

کجا در باغ چشمم یا به گل یا ارغوان افتد

نشد حاصل چو در زهد و ورع مقصود فانی را

عجب نبود که در دشت فنا بی‌خانمان افتد

شمارهٔ ۱۷۰ - تتبع میر در طور خواجه

چه عکس ساقی خورشیدوش در ساغرم افتد

شراب از ساغر خورشید خوردن در سرم افتد

چو عقد دختر رز خواستم هر شب بخواب خوش

عروس آفتاب از آسمان در بسترم افتد

درون مهر صد گل از کواکب بشکفد هر گه

ز می گلها بروی ساقی مه پیکرم افتد

مرا جان برد صد ره از برای وعده بوسی

ز مستی و جنون دیگر چو گوید باورم افتد

ز لعل آتشینش سوختم شاید که بارد خون

چو گردد ابر از آن بادی که در خاکسترم افتد

ز بام دیر از مستی مده بیمم ز افتادن

چه باک آن مست را کز بام دیر اندر حرم افتد

رسم از دشت هرمان جانب مقصود چون فانی

دران صحرا اگر خضر هدایت رهبرم افتد

شمارهٔ ۱۷۱ - در طور شیخ

کس نخل ناز چون قدت ای سیمبر ندید

چون لعل می پرست تو گلبرگ تر ندید

جان از لب تو راند سخن لیک ازان دهن

ظاهر نکرد هیچ تکلم مگر ندید

با حسن و دلبری چو تو فرزند نازنین

مادر به مهد ناز ترا و پدر ندید

بس کن خدای را تو مؤذن فغان خویش

کس شام نامرادی ما را سحر ندید

ور حسن حالتیست کزان نطق عاجز است

کانرا بغیر مردم صاحب نظر ندید

ساقی خمار می کشد جام می بیار

چون کس خلاص بی می ازین درد سر ندید

فانی طریق رندی ما را مدار عیب

زاهد که کس بما به جز این خود هنر ندید

شمارهٔ ۱۷۲ - مخترع

جان بخشد ار ساقی می گلرنگ در جام افکند

لیکن کشد چون جلوه در رخسار گلفام افکند

گل در نظر خار آیدش از سرو صد عار آیدش

هر کاو نظر بر حسن آن سرو گلندام افکند

چون عاشقان را باعث آرام و صبر دل شود

صد اضطرابم در دل بی صبر و آرام افکند

هر شب من و دیر فغان تا روز آشوب و فغان

آن مغبچه این حالتم از جلوه هر شام افکند

سالم نماند دین مرا کان شوخ کفر آئین مرا

صد رخنه از مژگان خود هر دم در اسلام افکند

چشم ار شود روشن ولی سوزد دل و جان سر به سر

ساقی چو عکس آتشین‌رخساره در جام افکند

فانی چو از زهد ریا در دوست نتواند رسید

به باشد ار مردانه در راه فنا گام افکند

شمارهٔ ۱۷۳ - در طور میر

مه آتش پرستم آتش اندر جان غمکش زد

در آتشگاه رسوایی به خان و مانم آتش زد

عجب نبود اگر غش کرده تا محشر فتد آنکاو

ز دست ساقی مهوش دو جام صاف بیغش زد

گر از دور جنون شد روزگارم تیره نبود عیب

که این آتش به من سودای آن شوخ پریوش زد

چو مرکب تاخت آن چابک سوار شوخ در میدان

به خلق دهر آتش از شرار نعل ابرش زد

دهد آب میش تسکین و لطف خنده ساغر

اسیری را که دوران شعله در جان مشوش زد

خوش آن رندی که در دیر مغان گر ساغر گردون

ز دست مغبچه در دست او افتاد یک کش زد

خوشی آن یافت ای فانی که دوران هر می ناخوش

که دادش او به فال فرخ و اندیشه خوش زد

شمارهٔ ۱۷۴ - تتبع میر خسرو

یاران که یک‌یک از من بیدل جدا شدند

کس را وقوف نیست که هر یک کجا شدند

بیگانگی چو بوده در آخر طریقشان

اول چرا به هجرکشان آشنا شدند

ای کاش خاک وادیشان بودمی چو گرد

از باد مرگ چون که فراز هوا شدند

صد حیف دان ز کوه و قاران خاک‌وش

کز تندباد حادثه هرسو هبا شدند

آرام رفت از دل من تا ز باغ دهر

آرام ناگرفته به سان صبا شدند

گل چون گیا نمایدم از گلشن جهان

ز اندوه اینکه آن همه گل‌ها گیا شدند

بودند از وفا همه چون عمر بس عزیز

عمر عزیزوار همه بی‌وفا شدند

غایب ز دیده‌اند و به دل جمله در حضور

از دل نرفته‌اند گر از چشم ما شدند

فانی از آن طریق فنا کرد اختیار

کان همرهان شدند به راه فنا شدند

شمارهٔ ۱۷۵ - تتبع مولانا کاهی

نقد جان در میکده آرند قوت جان برند

جانفشان آنجا قدم نه کانچه آرند آن برند

چون روم در میکده با خرقه زهد و ورع

دیگرم زانجا بصد دیوانگی عریان برند

این چنین کز تیرباران بلا گشتم هلاک

صد سپه بهر خدنگ از خاک من پرسان برند

دل ربایان بیدلان را دل به دشواری دهند

لیک هر کامی که دل خواهد برد آسان برند

گر بود خوبان دوران را سر خون ریختن

سر بسر تعلیم ازان سر فتنه خوبان برند

جان ز چشم او نهان بردم ز لعل جانفزاش

زانکه هر جا دزد باشد نقد را پنهان برند

تا که ویران گشت فانی بین که معماران صنع

چون کنند آباد جایی خاک ازان ویران برند

شمارهٔ ۱۷۶ - تتبع خواجه

هر که در کوی خرابات ز رندان دم زد

باید اول قدم خود به سر عالم زد

نزد رندان خرابات که صد جان به جویست

نتوان بیش ز انفاس مسیحا دم زد

ناصح ار مرهم پندم به دل ریش نهاد

وه که بر زخم دو صد نیش ازان مرهم زد

بهر بی تابی ما بود که مشاطه صنع

تاب ها در سر آن طره خم در خم زد

صرصر عشق چو بر مزرع آفاق گذشت

خرمن صبر و شکیبایی ما برهم زد

بر در میکده عشق ملک راه نیافت

حاجبش دست چو بر سینه نامحرم زد

فانیا بار خودی زان بفکندم از دوش

که بآن بار در این راه قدم نارم زد

شمارهٔ ۱۷۷ - تتبع خواجه

اگر به میکده ام یکشب انجمن باشد

چراغ انجمن آن به که یار من باشد

چه میل باغ کنم با وجود قد و رخش

که صد فراغتم از سرو و یاسمن باشد

ز زلف پرشکنش صید دل چسان برهد

که صد کمند بلا زیر هر شکن باشد

شهید عشق تو از خاک چون برآرد سر

چو لاله غرق می و داغ بر کفن باشد

ز روضه دیر مغان آرزو کنم در حشر

غریب را دل محزون سوی وطن باشد

کجاست می که بشوید ز لوح خاطر پاک

گرت ز محنت دوران دو صد سخن باشد

اگر به دشت فنا خاک ره شود فانی

به باد سوی تواش میل آمدن باشد

شمارهٔ ۱۷۸ - تتبع خواجه

صبح تاب مه کزین عالی رواق افتاده بود

با مه خویشم صبوحی اتفاق افتاده بود

وه چه باشد هر کرا هرگز چنان صبحی دمد

کافتابم در صبوحی هموثاق افتاده بود

گاه چشمم بر رخش از عین حیرت مانده باز

گه سرم بر پایش از روی وفاق افتاده بود

از نشاط این چمن وصلی که ما را داد دست

در حریفان های و هوی طمطراق افتاده بود

نی غلط گفتم خیالست اینکه دیدست این مراد

چون فلک با نامرادان در نفاق افتاده بود

گر دل سوزانم از فرقت همیشه تیره ماند

کی سیاهی هرگز از داغ فراق افتاده بود

همچو داغ تازه فانی را ازان خورشیدروی

کوکب اقبالش اندر احتراق افتاده بود

شمارهٔ ۱۷۹ - تتبع خواجه

گدای کوی خرابات تاجدارانند

خرابات جام می عشق هوشیارانند

قرارگاه دل آن طره را چسان سازم

در آن سلاسل مشکین چو بیقرارانند

به گلشن رخش از بلبلی چو من چه حساب

که بیحساب تر از من دو صد هزارانند

به حسن لاله رخان شباب بین ای چشم

که پنجروزه چو گلهای نو بهارانند

به دیر مغبچه مست من چو جلوه کند

ز خیل جان به ته پاش خاکسارانند

سمند ناز چو رانی نظاره کن هر سو

که جانفشان به سر راه دلفگارانند

برون نیایم از آنجا چو فانی از مستی

معاشران گرم از مجلس فنا رانند

شمارهٔ ۱۸۰ - تتبع خواجه

دوشم از سوز فنا با قد خم یاد آمد

شمع در گریه شد و چنگ به فریاد آمد

با همه سنگدلی رحم کنی گر دانی

کز غم هجر توام دوش چه بیداد آمد

رسم تاراج خرابی چو بدید ابر بهار

گریه اش ناله کنان بر گل و شمشاد آمد

از خزان ریخت جوانان چمن سرو مگر

کز چنان تفرقه از راستی آزاد آمد

اجل از هجر تو میخواست که قتل آموزد

از پی کسب هنر جانب ارشاد آمد

دوش رفتم به خرابات و به جامی شد دفع

آنچه از دور زمان بر دل ناشاد آمد

فانیا قطع بیابان خودی دشوار است

مگر آن کس که به توفیق خداداد آمد

شمارهٔ ۱۸۱ - تتبع خواجه

اقبال ره به کوی مغانم نمی‌دهد

ادبار آنچه طالب آنم نمی‌دهد

گویا نیافتست ز مطلوب کس خبر

زانکس به جستجوی نشانم نمی‌دهد

از نقد جان بهاش گرانست عجب مدان

گر می فروش رطل گرانم نمی‌دهد

یک بوسه‌ام ازان کف پا وعده کرد لیک

بر پاش تا که جان نفشانم نمی‌دهد

دارالامان میکده با من نشان دهید

کز رنج و غصه دور امانم نمی‌دهد

از وصل او مراد دلم وعده کرد چرخ

دارم امید اگر چه که دانم نمی‌دهد

آیین عشق ناطقه را لال بودنست

فانی از آن مجال امانم نمی‌دهد

شمارهٔ ۱۸۲ - تتبع خواجه

چند دل را غم و اندیشه دنیا ببرد

می صافی مگر این تیرگی ما ببرد

بام دیرم ز پی کسب هوا به که فلک

بزم عیشم ز بر بام مسیحا ببرد

چند آن مغبچه از دیر برون آمد مست

نقد هوش از دل بی‌صبر و شکیبا ببرد

دل بی‌عشق هلاکست چه باشد که از غیب

قابلی جلوه کند وین دل ما را ببرد

کافر من بود آن نوع که تا در پیشیش

برهمن نام بت و دیر و چلیپا ببرد

کس اگر جا همه در کعبه کند چون که ز دید

سیل می موج زن آید دلش از جا ببرد

خاطر نازک آن شوخ نرنجد فانی

به که از کوی وی این یارب و غوغا ببرد

شمارهٔ ۱۸۳ - تتبع خواجه

صبح رندان صبوحی در میخانه زدند

در خرابات مغان ساغر مستانه زدند

می رنگین به خم عشق که بد مالامال

دوره کرده قدح و جام به پیمانه زدند

رازهایی که شنیدن نتوانست ملک

می ز پیمانه بآن نکته و افسانه زدند

چونکه من دیر رسیدم به لبم یکجرعه

ریخته دم به دم و طعنه جرمانه زدند

شکر باری که ازان باده نماندم محروم

که دران انجمن آن زمره فرزانه زدند

ز آتش شمع نه تنها دل پروانه بسوخت

کاتش شمع هم از شعله پروانه زدند

دل عشاق فتادند بخاک ره دیر

طره مغبچگانرا ز چه رو شانه زدند

خوشم از شادی طفلان پریوش گرچه

سنگ بیداد و ستم بر من دیوانه زدند

فانیا بیش مکن ناله ز ویرانی ازانک

گنج معنی طلبان خیمه به ویرانه زدند

شمارهٔ ۱۸۴ - تتبع خواجه

غزال زر ز فلک در مقام ما افتد

که چون تو آهوی وحشی به دام ما افتد

به روز وصل تو جمشید نوشد آب خضر

اگر به ساغرش از درد جام ما افتد

مراد چرخ شود فوت اگر پس عمری

ز دور جام مرادی به کام ما افتد

ز روز هجر بتر تیره شد به ما شب غم

چه شد که پرتو آن مه بشام ما افتد

خرام آن مه اگر ز اوج رفعتست چسان

به دست دامنش از اهتمام ما افتد؟

ز باده ای که خوری با حیات و جان با هم

چو بوی آنقدح اندر مشام ما افتد

چو نام رفت ز ما فانیا چه سود اکنون

ازانکه قرعه دولت بنام ما افتد؟

شمارهٔ ۱۸۵ - تتبع مولانا کاتبی

تا خرقه و سجاده ام افتد در می چند

خواهم طرف میکده رفتن قدمی چند

درکش قدحی چند و فلک را عدم انگار

در خاطرت از دور چو بینی المی چند

در گلشن دوران همه در دور قدح کن

چون نرگس آزاده چویابی درمی چند

پروانه و بلبل به کجایند که گویم

از فرقت آن شمع گلندام غمی چند

همدم به جز از باده مسازید حریفان

از عمر گرانمایه چو باقیست دمی چند

حال دل عشاق جگر خوار چه پرسی؟

در میکده با عشق و جنون متهمی چند

ای پیر مغان فانی مفلس چو برت شد

دیدی کمی ای چند و نمودی کرمی چند

شمارهٔ ۱۸۶ - در طور خواجه

خوش آن رندی که از دوران دلش چون زنگ غم گیرد

سفال میکده بر کف به جای جام جم گیرد

چو ساقی از پی ساغر گزک هم لب بلب بخشد

من دیوانه میخواهم که ساغر دم به دم گیرد

شود چون عاشق و می نوشد از من خوارتر بینی

کسی کو در حریم زهد خود را محترم گیرد

چو دارم سیم و زر مجموع حق میفروش است آن

و گر آن صرف شد باید گرو را خرقه هم گیرد

نباشد در عجم واندر عرب چون ماه من شاهی

که چون ماه عرب طالع شود ملک عجم گیرد

بدان ماند که یوسف را به سیم قلب سازد بیع

کسی کاو گوهر معنی دهد و آنگه درم گیرد

چو فانی هر که خواهد دولت باقی مگر آنکس

وجود خویش کرده مرتفع راه عدم گیرد

شمارهٔ ۱۸۷ - مخترع

نه از می لعل آن مه پیکر آلود

کز آب خضر گلبرگ تر آلود

مه اندر آسمان از شوق رویش

بود دیوانه ای خاکتر آلود

نباشد لاله زار اندر بهاران

کز اشک خونینم دشت و در آلود

شفق نبود که از خونین سرشکم

گذشت آنسان که روی دیگر آلود

کسی کاحوال فانی خواند ز اوراق

به خون دیده روی دفتر آلود

شمارهٔ ۱۸۸ - تتبع میر

از شهد نگویم لب آن سیمبر آلود

از شیره جانست که گلبرگ تر آلود

از خون دلم بود رخ آلوده مژگان

چون خواستم از اشک بشویم بتر آلود

از هجر لبت خون که همی رفت ز چشمم

زان زخم همی آیدم این دم جگر آلود

شب سجده کنان بوده ام اندر سر کویش

بینند سحر سربسر آن خاک زر آلود

هر جرعه که زد نوع دگر گشت مرا زانک

هر بار لب از باده بنوعی دگر آلود

زاهد به صمد سجده نکرد و به صنم کرد

در دیر به می خرقه زهدش مگر آلود

فانی طرف دشت فنا لاله ستانیست

کان دشت ز خون دل ما سربسر آلود

شمارهٔ ۱۸۹ - تتبع خواجه

در سرم ذوق می عشق همان است که بود

سر همان خاک ره دیر مغان است که بود

چون نشان پرسیم از دل که به صحرای فنا

به همان قاعده بی نام و نشان است که بود

غمم از حد متجاوز شده از مخموری

که باین غمزده ساقی نه چنان است که بود

دل دیوانه بود شاد که آن رشک پری

همچنان از نظر غیر نهان است که بود

کی تواند دلم از دیر مغان بیرون شد

که همان مغبچه ای را نگران است که بود

دست در دامن پیران طریقت چه زنم

که دلم واله آن طرفه خوان است که بود

فانی اش جست به میخانه و گفتند که هست

لیکنش در دل دیوانه گمان است که بود

شمارهٔ ۱۹۰ - در طور خواجه

صوفی ز میم واقف اسرار نهان کرد

من نیز چو نوشم به کنم آنچه توان کرد

جاوید سرافراز شد آنکس که سر خود

در دیر فنا خاک ره پیر مغان کرد

از خوابگه آمد بدرو گشت قیامت

دل را که ز غرب آمده خورشید گمان کرد

پیر عجب آمد می دوساله که هر پیر

کش همدم او یک دو نفس گشت جوان کرد

بر سوگ عروسان چمن ابر بهاری

چون صرصر دی دید به صد لرزه فغان کرد

گفتم به دل افغان بکنی چونش به بینی

هر چیز که گفتم نکنی دید و همان کرد

قطع ره هستی که عجب دور و دراز است

فانی نه گر از خویش برون رفت چه سان کرد

شمارهٔ ۱۹۱ - تتبع خواجه

باده صافست و خرابات صفایی دارد

روم آن سو که عجب آب و هوایی دارد

جامه سرخ ببر کرد و دلیلست به خون

زانکه از خون کسان رنگ قبایی دارد

جلوه ابرویت از می سرم افکند بزیر

گو بکن سجده که خوش قبله نمایی دارد

سگ وفادار و جفاجو به جهان سگ منشان

من سگ آن کسم ای دل که وفایی دارد

دل که از حسرت رخسار و لبت رنجور است

ز گل و قند همانا که دوایی دارد

سگ او خون دل من خورد و من غم او

زین که رنج و الم آلوده غذایی دارد

فانیا درد کشانند بلاکش گو رو

سوی میخانه طمع آنکه بلایی دارد

شمارهٔ ۱۹۲ - تتبع خواجه

واعظان تا چند منع جام و ساغر می‌کنند

چون دماغ خویش را هم گه گهی تر می‌کنند

از قدح آنانکه گاه نشئه می‌یابند فیض

زین شرف چون منع محرومان دیگر می‌کنند

چون صفا از توبه اهل زهد را ظاهر نشد

چون بدین تکلیف رندان را مکدر می‌کنند

می‌فروشان باده را روزی که می‌سازند صاف

مجمر روحانیان زان بو معطر می‌کنند

از پی نظاره بلبل خوشست اوراق گل

باد و باران آن صحایف از چه ابتر می‌کنند

جرعه پیر مغانم ده به دست ای مغبچه

رغم آنانی که وصف خود و کوثر می‌کنند

ساده‌دل واعظ که گوید هرچه آید بر زبانش

ساده‌تر آنانکه این افسانه باور می‌کنند

آن چه چشمانند کز مژگان دو صف آراسته

عالمی در طرفة‌العینی مسخر می‌کنند

خازنان روضه از اشعار فانی لعل و در

برده بر رخسار و گوش حور زیور می‌کنند

شمارهٔ ۱۹۳ - تتبع خواجه

دل اگر میل سوی ساغر صهبا می‌کرد

بهر عکس رخ آن ساقی زیبا می‌کرد

آن چه روی است که چون عکس به می می‌انداخت

عکس خورشید در آب خضر افشا می‌کرد

همچو می مست و چو آن عکس همی‌شد بی‌خود

هرکه آن عکس در آن باده تماشا می‌کرد

بود او مهر فلک رتبه و ما خاک زمین

خاک از مهر چه سان وصل تمنا می‌کرد

بنده پیر مغانیم که با مغبچه‌اش

بزم در دیر فنا بهر دل ما می‌کرد

کافر شوخ گه ساغر دور اندر بزم

نقد ایمان دوصد غمزه یغما می‌کرد

وقت را دار غنیمت که خطا بود که شیخ

نقد امروز پی نسیه فردا می‌کرد

رفت فانی طرف دیر به سجاده سحر

شام تبدیل به زنار و چلیپا می‌کرد

شمارهٔ ۱۹۴ - تتبع خواجه

ساقی ار عکس مه چهره به جام اندازد

باز در دور قمر شین تمام اندازد

هوسم هست که با من شود او رام ولیک

کس چسان طایر خورشید به دام اندازد

چهره شاهد مقصود مشاهد شودش

دیده هر کاو به می آئینه فام اندازد

گل بریزد همه در خاک و رود سرو ز دست

سرو خود را چو گل من بخرام اندازد

صوفی صبح چو بر سر فکند پرده نور

کس نباید که نظر بر می و جام اندازد

در شبستان افق چرخ کهن نوش کند

از شفق می که سراپرده شام اندازد

فانیا رو که به سر منزل مقصود رسد

هر که مردانه درین بادیه گام اندازد

شمارهٔ ۱۹۵ - تتبع میر

گل نو شکفته من که ز رخ بهار دارد

ز دل رمیده بلبل نه یکی هزار دارد

ز می شبانه در باغ سحر به سر گرانیست

مکنید ناله مرغان که بسر خمار دارد

به شب فراق دل نقد حیات اگر نگه داشت

بامید روز وصلت ز پی نثار دارد

من و چشم تیره سودن به غبار مرکبت وه

چه سپاه فرخ آنکاو چو تو شهسوار دارد

به فغان دل که دیدنش ای که منع کردی

تو چنان خیال کردی که وی اختیار دارد

ز می طرب فزا گو دل خویشرا جلا ده

ز کدورت زمان هر که به دل غبار دارد

به حیات و جاه ده روزه مناز زانکه هر دو

چو خیال و خواب نی اصل و نه اعتبار دارد

طلبد چو دوست جان را ز تو فانیا ده آن را

که ترا به کار ناید اگر او به کار دارد

شمارهٔ ۱۹۶ - مخترع

سحر وزید نسیم طرب فزای بهار

که گشت باعث می خوردنم هوای بهار

سپه کشید سوی باغ و بین به لاله که شد

به میل و شقه یاقوت گون لوای بهار

به از بهار چو فصلی برای عشرت نیست

ز مدح فصلی سازم ادا برای بهار

بهار نقد لطافت فدای یاران کرد

که نقد جان چو ما بیدلان فدای بهار

بهار گرچه زداید غم از دل اما هست

تموّج می سوهان غم زدای بهار

گشاد غنچه به گلبن ز حد برون چو سحر

وزید سوی چمن باد دلگشای بهار

اگر به مرده دمد جان عجب مدار که هست

نسیم روح در انفاس مشکسای بهار

غنیمت است بهار جوانی از پی عیش

که تا بهار جوانی بود چه جای بهار

بهار عمر غنیمت شمار ای فانی

فناش ار چه که زودست چون فنای بهار

شمارهٔ ۱۹۷ - مخترع

شد بلا چشم تو ای گلرخسار

نقطه زیر بلا خال عذار

اینکه در جان و دل آتش زده‌ای

دل ازین هست به جان منت دار

باده لعل لبت پیش نظر

از چه شد چشم تو در عین خمار

جلوه سرو روان تو حیات

دهد اما کشدم در رفتار

ساقیا ساغر عیشت چو پر است

نوش و نوشان به زمین برمگزار

بلبل ار شیفته گلشن گشت

دید در هر گلش اما صد خار

فانیا از چمن دهر ببر

شاخ امید که آن نارد بار

شمارهٔ ۱۹۸ - تتبع خواجه

غیر ازو نیست مرا در دو جهان یار دگر

جز ویم یار دگر جز غم او کار دگر

من نه آن بلبلم ای گل که دو صد خار جفا

گر خلد از تو کنم روی به گلزار دگر

نکنم کفر قبول ار کندم پیر مغان

به جز از طره آن مغبچه زنار دگر

قدح دور بما چون برسد ای ساقی

تا به لب چونکه شود ریخته مقدار دگر

ناصحا پند تو یکبار قبولم نفتاد

گفته پندار ازین موعظه صد بار دگر

جم وقتم که گرفتم ز سر خرقه رهن

جام دیگر به دو صد زاری و زنهار دگر

فانیا درد طلب گر طلبی پیدا کن

دل ریش دگر و سینه افکار دگر

شمارهٔ ۱۹۹ - مخترع

دل صدپاره‌ام از لعل تو خونست دگر

هر دم از رهگذر دیده برونست دگر

دل مجنون که دران زلف شد ای باد صبا

گو که در حلقه آن سلسله چونست دگر

ز سر نو مگر آراسته مشاطه صنع

که رخت چون مه و خط غالیه گونست دگر

آن پری عشوه کنان جام میم داد به دست

در سرم آتش مستی و جنونست دگر

دل که پیرانه دم از بازوی تقوی میزد

در کف عشق یکی طفل زبونست دگر

رسته بودم ز غم عشق چو یار آمد وای

کان غمم از حد و اندازه فزونست دگر

ای طبیب از سر فانی مگذر زان که ز هجر

ضعف بیرونش به اندوه درونست دگر

شمارهٔ ۲۰۰ - تتبع میرشاهی

هردم رسد به دل چو ز عالم غمی دگر

غم نیست چون ز من بودت عالمی دگر

دارد گدای میکده از باده قدح

آیینه سکندر و جام جمی دگر

گویم به نزد پیر مغان جور مغبچه

چون نیستم به دیر جز او محرمی دگر

نابود شد دلم ز غم هجر کاش حق

بخشد نشاط وصل و دل خرمی دگر

این دم غنیمت است برآنکس که نبودش

غیر از حریف مشفق و می همدمی دگر

فانی ز سیل اشک تو غمخانه سپهر

خم یافت آنچنان که فتد از نمی دگر

شمارهٔ ۲۰۱ - مخترع

کیف و جان بخشدم آن لب می نابست مگر؟

روح صافی کندم لعل مذابست مگر؟

خواب در چشم، ندارم ز خیال مژه‌ات

خیل هندو زده صف رهزن خوابست مگر؟

حمرت بیضه من هست و به خوناب سرشک

آمده بر می گلرنگ، حبابست مگر؟

آب کوثر ز کف حور ندارد مستی

در کف ساقی گلچهره شرابست مگر؟

تنگ و تاریک دلم کز غم او گشت خراب

کنج ویران من خانه خرابست مگر؟

ندهد عشق و میم نشاء به پیری گفتم

گفت پیر خردم عهد شبابست مگر؟

سیل می کشور هوش و خردم کرد غریق

فانیا در عجبم عالم آبست مگر؟

شمارهٔ ۲۰۲ - تتبع خواجه

نوبهاران به قدح آب طربناک انداز

ابرسان غلغله در گنبد افلاک انداز

چند از دور فلک چون کره سرگردانی

فتنه از دور قدح در کره خاک انداز

پاک بازی اگر از ایزد پاکت هوس است

چشم بر عارض پاک از نظر پاک انداز

تنم افسرده شد از زهد ریایی ای عشق

برق آهی سوی این خرمن خاشاک انداز

مست تا کی فکند رخنه بدین ها یا رب

رحمی اندر دل آن کافر بی باک انداز

یا رب این زاهد خودبین که نشد قابل فیض

عکسی از جام در آئینه ادراک انداز

گل صد برگ جمال تو که صد لمعه دروست

پرتو آن همه در این دل صد چاک انداز

فانی از جرعه حافظ شده مست ای ساقی

«خیز و در کاسه زر آب طربناک انداز!»

شمارهٔ ۲۰۳ - مخترع

اگر چه نیست امید وصال او هرگز

ولی نبوده دلم بی خیال او هرگز

مگو به مثل ویی دل ده و ازو وا ره

نبود و نیست ز خوبان مثال او هرگز

چنانکه لازم بحرست نقطه گاه رقم

نشد ز دیده برون نقش خال او هرگز

اگر چه قد تو بیرون ز اعتدالم گشت

کم و زیاده نشد اعتدال او هرگز

ملالت دل من بین و باده ده که جز این

نبوده واقع رنج و ملال او هرگز

ز درد هجر تو فانی فتاده بی حالست

چه شد که پرسه نکردی ز حال او هرگز

شمارهٔ ۲۰۴ - تتبع خواجه

کوثر و حور ز گلزار جنان ما را بس

باده و مغبچه از دیر مغان ما را بس

طوبی نسیه ترا زاهد خودبین که به نقد

سایه رفعت آن سرو روان ما را بس

عالم از اهل عنان گیرد و از کهنه و نو

باده کهنه و آن تازه جوان ما را بس

چند گویی که ز افلاک به جان آفت‌هاست

غمزه شوخ مهی آفت جان ما را بس

ما کجا وصل کجا اینکه دل و جان باشد

به غم هجر تو خرسند همان ما را بس

آتش عشق تو چون ز اهل محبت جویند

بر جگر داغ وفای تو نشان ما را بس

چه غم آلودگی می چو درآید در موج؟

بهر غفران تو یک قطره ازان ما را بس

ای صبا هر یکی از اهل وفا را یاریست

یاری و مهر فلانی به جهان ما را بس

فانی از خلق بریدن سبب خوشحالی‌ست

باش خوشحال که این سیرت و سان ما را بس

شمارهٔ ۲۰۵ - مخترع

ز من ای دل کف آن نازنین بوس

اگر خود دست ندهد آستین بوس

گر اینم نیست بوسی بر زمین زن

ز من یعنی رسان آنجا زمین بوس

کف پای سگش بوسیدنم بین

ترا هم گر دهد دست این چنین بوس

زنم در باغ بی آن قامت و رخ

بپای سرو و روی یاسمین بوس

دراید مهر از روزن که گیرد

ز پای آن مه خرگه نشین بوس

غلام آنم ای روح الله از جان

که دستش را دهد روح الامین بوس

اگر آن مه فتد در دست فانی

به پایش کار او باشد همین بوس

شمارهٔ ۲۰۶ - تتبع مخدوم

یارب چه بلایی‌ست که آن شوخ قدح‌نوش

هر باده که با غیر خورد من روم از هوش

از بسکه سبوی در میخانه کشیدم

شد چون کف دست شترمست مرا دوش

آن چشم سیه را نبود حاجت سرمه

در سوگ قتیلان غمش گشته سیه پوش

بود ارچه مرا وعده وصل تو ببازی

هرگز نکنم لذت آن وعده فراموش

پنهان سخنم هست به آن شوخ ولیکن

کو زهره آنم که برم لب سوی آن گوش

فانی اگرت دعوی آیین فنا هست

از رفته تأسف مخور از نامده مخروش

شمارهٔ ۲۰۷ - مخترع

لب لعلت که گویم جان پاکش

به خنده جان پاکان شد هلاکش

دلم چون غنچه زان شد غرقه در خون

که کردی از جفا هر سوی چاکش

دل ار چه ذوقناک از وصل شد لیک

ز بیم هجر هستم هولناکش

هر آنکس را که سوزد شعله هجر

ز تاب آتش دوزخ چه باکش

برهنه زان نهد بر خاک ره پا

که جان پاکبازان گشته خاکش

چو در باغ مغان عریانم از می

چو آدم ستر سازم برگ تاکش

کشد یک سو جنون یک جانبم عشق

چو فانی مانده‌ام اندر کشاکش

شمارهٔ ۲۰۸

تا که یک شام به بزم طربش در شد شمع

کشته و مرده آن شوخ ستمگر شد شمع

در شب وصل رخ آن بت مهوش کافیست

شمعها خوش نبود زانکه مکرر شد شمع

شعله آتش رخسار تواش در گیرند

یعنی از نور جمال تو منور شد شمع

با همه سرکشی و شعله حسن افروزی

کی به قد و مه روی تو برابر شد شمع؟

ساقیا بزم مرا شمع نباید امشت

کز می روشن و زان چهره میسر شد شمع

پای در بند به فانوس و به گردن زنجیر

زانکه دیوانه آن سرو سمن بر شد شمع

فانی اندیشه افسر ز سرت بیرون کن

بین که چون افسر زر داشت دران سر شد شمع

شمارهٔ ۲۰۹ - در طریق مخدوم

نهاد پیر مغان بر کفت چو باده صاف

به عذر توبه دگر خویشرا مدار معاف

ز چاک پیرهنم دوختن چه سود ایدل

مرا که گشته ز تیغ فراق سینه شکاف

شکست قلب همه اهل عشق مژگانت

ازان سبب که صف آراسته چون اهل مصاف

به درس عشق در آ صوفیا چو مطلوبت

نگشت فتح ز مفتاح و کشف از کشاف

تمام دفتر آداب عشق یک حرف است

سخن دراز کشید از نزاع اهل خلاف

مرا رضای تو و دیر به ز کعبه و زهد

که گفته اند که بالای طاعتست انصاف

طریق بیخودی از فانی و خودی از شیخ

که این زلا همه گه نکته راند آن از لاف

شمارهٔ ۲۱۰ - تتبع خواجه

اگر تو جرعه فشانی کمی بریز به خاک

مرا ز خاک شدن در طریق عشق چه باک

به می فتاده‌ام اما ز ضعف جسم درو

نیم غریق و روانم بر آب چون خاشاک

باشک دیده بشستم ز غیر رخ بنمای

که جز پی نظر پاک نیست منظر پاک

فغان که جان و دلم سوخت ساقی گلچهر

گهی ز آتش می گه ز روی آتشناک

سرم زدی و خوشم بر امید پابوسَت

اگر ببندیش ای شهسوار بر فتراک

وزد چو صرصر عشق آن زمان رود به عدم

به سان اخگر و خاکستر انجم و فلاک

ز غنچه و گل باغ فنا مگر فانی

نشان دهد با دل چاک و خرقه صد چاک

شمارهٔ ۲۱۱ - تتبع میر

می‌رود سرو من و رفتار می‌ماند به دل

وز گل رخسار او صد خار می‌ماند به دل

جان چو از تن شد برون در دل نمی‌ماند فغان

در فراق او فغان زار می‌ماند به دل

نیش‌های تیر هجرانش ز بهر یادگار

نی چو پیکان بلکه چون مسمار می‌ماند به دل

راست چون تیری که ز خمش ماند چون از دل گذشت

می‌رود قدش وز آن آزار می‌ماند به دل

چون مسافر کو درم در خانه مدفون کرد و رفت

داغ پنهانش از او بسیار می‌ماند به دل

هم به زخم هر یکی شادم اگرچه در شدن

خارها زان سرو گل‌رخسار می‌ماند به دل

باده صافم ده ای ساقی که زهر غم بسی

از غم آن شوخ شیرین‌کار می‌ماند به دل

آن پری از خانه چشمم به صورت گر رود

نقش او چون صورت دیوار می‌ماند به دل

فانیا زان کافرت نبود خلاصی کِت ز هجر

از خیال کاکلش زنّار می‌ماند به دل

شمارهٔ ۲۱۲ - تتبع خواجه

ساقی از رنج خمارم بد حال

به کفم نه قدح مالامال

قدحی کاو بزداید از دل

گر ز دورانش بود رنگ ملال

کشم آن نوع که باشد به قدح

از رطوبت اثر باده مجال

تا دمی مست شوم لایعقل

نایدم عالم هستی به خیال

ای خوش آن باده که از بود و نبود

کندت یکنفس او فارغ بال

گر عزیزت کند احسان کسان

در برابر بنگر ذل سؤال

فانیا علم و عمل مهجورست

هست شهراه فنا سوی وصال

شمارهٔ ۲۱۳ - اختراع

به مخموری پیاپی می‌تپد دل

مگر از مژده می می‌تپد دل؟

لبالب ساغرش سازد مگر دفع

چو زینسانم پیاپی می‌تپد دل

مگر ساقی مهوش خواهم داشت

قدح کز شادی وی می‌تپد دل

تپد دل از میم نی ز آب حیوان

نه پنداری ز هر شی می‌تپد دل

به گل شبنم چه تسکینم دهد ز آنک

ازان رخسار پر خوی می‌تپد دل

تپش دل را از آن مهوش مغنی است

مگو کز نغمه نی می‌تپد دل

دل فانی تپد بی ساقی و جام

ز خور و کوثرم کی می‌تپد دل؟

شمارهٔ ۲۱۴ - مخترع

زهی از جلوه بالای رعنایت بلا بر دل

ز هر یک تار مشکین طره‌ات صد ابتلا بر دل

چنان کز کثرت باران نیسان بشکند غنچه

کشاید از تو هر چند آیدم تیر جفا بر دل

چو روز آید شود طغیان او در عشق صد چندان

اگر چه منع را هر شب کنم صد ماجرا بر دل

دل و چشمم هلاکت گشته و تو جلوه گر در چشم

روا نبود که این بیداد را داری روا بر دل

فلک اهل وفا را چون همیشه دارد آزرده

خوشم زان بی‌وفا آزار گر آید مرا بر دل

ز روی مردمی رطل گرانم دار ای ساقی

که از نامردمان دهر دارم غصه‌ها بر دل

به چشم رحمت و دلسوزیم بینی اگر دانی

که از هجرت چه‌ها بر چشم من آمد، چه‌ها بر دل

عجب نبود رسیدن در حریم باقی ای فانی

اگر خود گفته‌ای قطع بیابان فنا بر دل

شمارهٔ ۲۱۵

منور است به روی تو دیده جانم

معطر است به بوی تو کنج احزانم

ازان زمان که ترا یار خویش دانستم

به یاریت که دگر خویشرا نمیدانم

صبا مساز پریشان شکنج طره یار

که از تخیل آن دل شود پریشانم

چسان برون روم از دیر ای مسلمانان

که حرف مغبچگان گشته نقد ایمانم

مبین به میکده ام مست و آستین افشان

که آتسین به کریمان عالم افشانم

جنون و بیخودی عشق عالمی دگرست

به عقل یافتن آن نباشد امکانم

کجاست گردش ساغر درون میخانه

که من به گردش این کارخانه حیرانم

حدیث توبه و تقوی ز من مجو ای شیخ

چگونه دعوی کاری کنم که نتوانم

مجو به خانقه زاهدانم ای فانی

که من به دیر فنا خاک پای رندانم

شمارهٔ ۲۱۶ - در طور مخدوم

در دیر مغان شیفته پیر و جوانم

خاک قدم مغبچه و پیر مغانم

ایام قدح خواریم ای شیخ چه پرسی

از غایت مستی چو شب از روز ندانم

من بیخود و پرسند که چونی چه جوابست؟

این مسأله را چونکه ندانم که چسانم

چون بوسه به پای تو زدم کرد دلم ضعف

کز پای تو برداشتن سر نتوانم

سیر ملکوت از قدح پر کنم آری

این نوع سبک روح از آن رطل گرانم

زان روی به میخانه کنم عزم که یک دم

از رنج خودی خاطر خود را برهانم

فانی به بیابان فنا رفت چو شد مست

امید ازو چونکه شوم مست نمانم

شمارهٔ ۲۱۷ - مخترع

چو با صد حسرتش از دور بینم

چه راه آنکه با آن مه نشینم

ز اشکم آستانش نیز تر شد

چو آب او گذشت از آستینم

براند تندباد قهرش از خشم

اگر چون گرد بر کویش نشینم

پی یک دیدنش وانگاه مردن

شده عمری که هر سو در کمینم

نیازم صد هزار و هر یکی را

فزون زان ناز به آن نازنینم

به امیدی که شاید پا رساند

به راهش سده شد عمری جبینم

چه سازی منع فانی زاهد از عشق

تو در قسمت چنان و من چنینم

شمارهٔ ۲۱۸ - مخترع

ز هجرت ای مَهِ بی‌مهر دل نابود شد تن هم

چه بودی گر بدان دو رفته همره بودمی من هم

اگر میرم نخواهم دوخت زخم تیغ آن قاتل

ز مریم رشته گر آرند و از عیسیش سوزن هم

ز عشق صد گره در کار بود از هجر یار اینک

گره افتاد بر چاک گریبان بلکه دامن هم

جدا زان زلف و رو سال و مه از بس رنج مهجوری

ملول از شام تیره گشته‌ام وز روز روشن هم

مرا تا بار سر برداشتی از گردن ای قاتل

سرم شد زیر بار منت تیغ تو گردن هم

ز هجرت خانه دل تیره بود ای مه خوشم اکنون

که در وی تیغ و تیرت رخنه‌ها افکند و روزن هم

سرم گرد سرت گردد چو خواهی دورش اندازی

ز بس سنگ جنون خوردن شد او سنگ فلاخن هم

شه و بزم نشاط ایدل گدا و کنج میخانه

چو نبود صاف ساغر بد نباشد دردی دن هم

ازان بد عهد دل را گر توانم کندن ای فانی

کنم شرطی که دیگر دل به عهد دلبران ننهم

شمارهٔ ۲۱۹ - تتبع خواجه

عکس رخسار چو بر ساغر صهبا فکنم

گونه ای زردوشی در می حمرا فکنم

ای گدایان در میکده همت که به جهد

خویشتن را اگر از صومعه آنجا فکنم

وه که آن مغبچه پروا نکند گر خود را

بر در دیر ز ایوان مسیحا فکنم

اهل دین تو به دهندم ز می ایدل چه عجب

خویش را گر به میان مغ و ترسا فکنم

دل واله شده چون بید بلرزد هر گه

چشم بر جلوه آن قامت رعنا فکنم

فانی آن صید شد از دست چه سود ار خود را

سگ دیوانه صفت جانب صحرا فکنم

شمارهٔ ۲۲۰ - تتبع بعضی عزیزان

بگفت عشق که می نوش و رو به ملک عدم

بگفتمش که بده جام می دمست و قدم

ردا بروی تغار می است و شعله آه

مراست کشور رندی کنون به طبل و علم

درم درم که شده داغ من به سجاده ده

چه سود چون نشود رهن می به نیم درم

مبین به توبه ام ای پیر دیر و جامم ده

ز من اگر یکی آید تو باش اهل کرم

حدیث دوست برندان بگوی نی به ملک

که اهل عشق بود سر عشق را محرم

عمارت دل ویران ریش فانی اگر

ز لای باده کنی هم گل است هم مرهم

شمارهٔ ۲۲۱ - تتبع مخدوم

باز در دیر مغان آه و فغان آورده‌ام

عالمی را از فغان خود به جان آورده‌ام

از گناه توبه با زنار گبر خویش را

دست و گردن بسته در دیر مغان آورده‌ام

هرچه میخواهی به این رسوا بکن ای مغبچه

کانچنان کِت خواستی دل آنچنان آورده‌ام

لطف پیر دیر هست افزون ز جرم من از آن

ار کند شرمنده سر بر آستان آورده‌ام

ساقیا رطل گرانم ده که از شرمندگی

سر به زیر افکنده خود را سرگران آورده‌ام

گرچه از نام و نشان آزادم اما داغ عشق

بر جگر از بی‌نشانی‌ها نشان آورده‌ام

لایقالی گفته سر عشق را چون پیر دیر

فانیا چون گویم ار صد داستان آورده‌ام

شمارهٔ ۲۲۲ - تتبع خواجه

اینکه خود را به در میکده عریان کردم

خرقه را رهن شراب از پی رندان کردم

دوش یک جرعه ام احسان ننمودی هر چند

اشک چون شمع فشاندم سپس افغان کردم

عمرها آنچه دل از علم و عمل جمع نمود

همه را در سر آن زلف پریشان کردم

خم چوگان فلک دست امیدم بکشید

دست هر گه سوی آن گوی زنخدان کردم

بیم آتش مده از جرم می ام ای زاهد

کانچه قسام ازل امر نمود آن کردم

خرقه چاک مرا بر صف تکمه شدست

آن گره ها که به دامان و گریبان کردم

پرتو مهر وصال از درو بامش افتاد

خانه دل که بسودای تو ویران کردم

دل که گمره شده بود از هوس جنت و حور

بازش از یاد وصال تو پشیمان کردم

وصل اگر بایدت از خود بگذر ای فانی

بین که چون قصه مشکل به تو آسان کردم

شمارهٔ ۲۲۳ - مخترع

من که مخمور سحرگاه به میخانه روم

شام سرمست و غزل‌خوان سوی کاشانه روم

روز از ساغر می چون که ببندم پیمان

نا شده شب به سر ساغر و پیمانه روم

آشنایان خرابات مرا نشناسند

بسکه از خود به سوی میکده بیگانه روم

طایر قدسم و خال رخ یارم هوس است

سوی گلزار جمالش پی آن دانه روم

شب ملولند مغ و مغبچه از من که به دیر

همه با عربده و نعره مستانه روم

جانب باغ روند اهل تنعم چو ز عشق

منکه ویران شده ام جانب ویرانه روم

فانیا جز به فنا ره نتوان برد به دوست

این محال است که من عاقل و فرزانه روم

شمارهٔ ۲۲۴ - تتبع خواجه

کنج تاریک غمت را تا به کی مسکن کنم

باشد از شمع رخت آن خانه را روشن کنم

گر توان کردن می گلرنگ در کوی تو نوش

خار در چشمم اگر یاد گل و گلشن کنم

دشمن جان خودم کز تو به لاف دوستی

دوستان خویش را با خویشتن دشمن کنم

بنده آزادگانم زان سبب در باغ دهر

طوف پای سرو میل قامت سوسن کنم

ساقیا می ده زمانی تا کشم لحن نشاط

تا بکی از محنت اهل زمان شیون کنم

زهد عجب افزود این دم کز پی کسب فنا

می پرستی پیشه سازم عشق بازی فن کنم

فانیا از لاف مردی به بود افتادگی

چاره این لاف از یک جام مردافکن کنم

شمارهٔ ۲۲۵ - تتبع میر در رنگ خواجه

چون عکس روی مغبچه خواهم تماشا بنگرم

آیم درون دیر در مرآت صهبا بنگرم

زانسان درون چشم و دل جا کرده آن شوخ چگل

کو رو نماید متصل خواهم چو هر جا بنگرم

ابرو و رخسار تو وه در چشم دل ناکرده ره

نی سر نهم در قبله گه نی در مصلا بنگرم

مه بینم اندر آسمان گل بنگرم در بوستان

هر دم چو نتوانم که آن رخسار زیبا بنگرم

ز اندیشه دنیا مگو می در قدح ریز از سبو

آن جام جم ده تا درو اوضاع دنیا بنگرم

چو رو نمود آن مه جبین ای دل مگو در وی ببین

فرصت کجا یابم چنین یک لحظه تا جا بنگرم

فانی کجا باشد روا در خدمت اهل فنا

گر مانده نقد وقت را در حال فردا بنگرم

شمارهٔ ۲۲۶ - تتبع مخدوم

از باده تبرا چه کنم چون نتوانم

اندیشه تقوا چه کنم چون نتوانم

ز آشفتگی باده و درماندگی عشق

با این دل شیدا چه کنم چون نتوانم

مخمورم اگر کوثرم آری که بنوشش

جز ساغر صهبا چه کنم چون نتوانم

چون بینمش از حال روم وه که غم دل

در پیش وی افشا چه کنم چون نتوانم

دادن سر مویت که ستاند همه کونین

این بیهده سودا چه کنم چون نتوانم

آن مه شد و بی طاقتم این جان حزین را

در هجر شکیبا چه کنم چون نتوانم

فانی بره عشق نظر بر رخ خوبان

جز آن رخ زیبا چه کنم چون نتوانم

شمارهٔ ۲۲۷ - تتبع خواجه

چه خوش باشد که باشد در بهارم

کنار جوی و سروی در کنارم

گهی باشد به سبزه افت و خیزم

گهی باشد به ساغر گیر و دارم

بود چون آب چشم و آتش دل

تذروان بر کنار جویبارم

ز دست ساقی گلرخ دمادم

می گلگون کند دفع خمارم

همینم گر بود ارزانی از چرخ

توقع شوکتی دیگر ندارم

بلندان را چو آخر خاکساریست

بحمدالله کز اول خاکسارم

ز بت گردید سوی قبله‌ام رو

ز پیر دیر ازین رو شرمسارم

خودی از خود بیفکندم چو فانی

سبک‌تر شد براه عشق بارم

شمارهٔ ۲۲۸ - تتبع خواجه

بهاران گر به گلشن طرح جام و ساغر اندازیم

بیا این سقف بشکافیم و طرح نو در اندازیم

سیاهی گرانمایه غم که سازد وقت ما تیره

به یک برق شعاع جام بنیادش بر اندازیم

ز رعنایان دو رنگی تا بکی دیدن درین بستان

یکی ما هم شراب لعل در جام زر اندازیم

بیارائیم بر طرف گلستان بزم شاهانه

ز مستی شور و غوغا در رواق اخضر اندازیم

به رقص آریم هر سو شاهدان شوخ را وانگه

به دستان مطربان را نیز در یکدیگر اندازیم

گه مستی شهان گر پا نهند از حد خود بیرون

فریدونرا سراندازیم و جم را افسر اندازیم

بنه زانو که می نوشیم و از ترکان یغمایی

تماشای عجب در اهل این نه منظر اندازیم

بدین آئین قدح نوشان و پاکوبان و سرمستان

به رندان خویش را سوی خرابات اندر اندازیم

شبی هر کس که چون فانی بدین سان مست خواب افتد

سزد جام صبوحش گر به صبح محشر اندازیم

شمارهٔ ۲۲۹ - تتبع خواجه

دل سوزد از غم رخ آن شوخ مهوشم

ساقی کجاست باده که بنشاند آتشم؟

دیوانه گر به دیر مغان رو نهم چه عیب

چون من اسیر مغبچگان پریوشم

گر نیست وجه باده‌ام اما پی پسند

مستان شوم ز هر خم اگر جرعه‌ای چشم

هستم گدای دیر ولی نقد احتراف

پاشم به پای مغبچه آنگه که سرخوشم

بی‌خود شوم ز عشوه ساقی به رویم آب

از می زنند بو که رهاند ازین غشم

رنج خمار و انده دهرم خراب ساخت

کو چاره‌ای جز آنکه دو پیمانه درکشم

فانی ز زلف حور چه خوش دل شوم که من

ز آشفتگی طره شوخی مشوشم

شمارهٔ ۲۳۰ - تتبع خواجه

مستم آنسان که گر از دیر مغان برخیزم

افتم ای مغبچه خود گو که چسان برخیزم

سر گرانم ز خمار اینکه نیارم برخاست

لطف کرده چو دهی رطل گران برخیزم

مگس روح نشسته به لبت چون گویم

خیز گوید که چسان از سر جان برخیزم

یک زمان نیست که صد رنج به دل ننشیند

به که از انجمن اهل زمان برخیزم

گفت مستی و نشستن نتوانی برخیز

چون به وقتی که نشستن نتوان برخیزم

هر زمانی که بر پیر خرابات دمی

بنشینم همه با بخت جوان برخیزم

فانیا گوی ازان بزم چرا برخیزی؟

غیر با دوست نشیند من ازان برخیزم

شمارهٔ ۲۳۱ - تتبع خواجه

نبینم سوی او گرچه به رویش آرزومندم

چو در مجلس بود آن مه بدین مقدار خرسندم

ز هجرت گریه‌های تلخ زهرم در مذاق افکند

چه باشد کام جان شیرین کنی از یک شکرخندم

به چشم آن لحظه بنشاندم نهال سرو قدت را

که از بستان دل نخل خیال غیر برکندم

خوشم با قطره خون کز جگر آید همانا هست

جگر پرگاله‌ها فرزند و چون فرزند فرزندم

شکاف تیغ هجرش را به سوزن اینکه می‌دوزی

رها کن شاید از مژگانش آید ناوکی چندم

ز زلف کافری زنار بستم بر میان لیکن

دروغی تهمت اسلام و دین بر خویش می‌بندم

سگ دیوانه بگریزد ز آشوب جنون من

چه نادانی تو ای ناصح که می‌خوانی خردمندم

مگر می قطره قطره در گلو ریزم که آساید

ز تیغ محنت هجران دل برکند برکندم

من از دیوانگی رسوای عالم گشتم ای فانی

ز من دیوانه‌تر آن کاو درین حالت دهد پندم

شمارهٔ ۲۳۲ - تتبع شیخ

به دو چشم یار اسیرم که همی زنند تیرم

به من غریب رحمی که به کافران اسیرم

چو بکوی و قد او شیفته ام اگر چه واعظ

دهدم ز روضه و حور فسانه کی پذیرم

اجلم رقیب و عمرم شده آن لب روان بخش

نه از آن بود گریزم نه ازین بود گریزم

من از آرزوی آن تیغ هلاک و او کشد غیر

بکشید جای آنست ز غیرت ار نمیرم

به من از تو جور ناید به کجا رسد وصالت

که ترا جناب عالی من زار بس حقیرم

چو به میهمانم آیی کشم آه و نیم جانی

که جزین متاع نبود ز قلیل و از کثیرم

پی یک نظر به کوی تو درآمدم چو فانی

نظری نهفته گه گه تو ز حال وامگیرم

شمارهٔ ۲۳۳

باز در دیر بتی عشوه‌نما می‌بینم

کاهل دین را ز وی آشوب و بلا می‌بینم

زاهدا منع مکن چون نگرم در رخ او

عیبِ این چیست که در صُنع خدا می‌بینم

من و مایی نبود در رَهِ وحدت هُش دار

که من این ما و من از عین خطا می‌بینم

بی‌وفایی مگر این مه ز تو دارد تعلیم

که فلک دشمن ارباب وفا می‌بینم

گر گدای در میخانه شدم عیب مکن

که بر آن در همه شاهان چو گدا می‌بینم

کافرا کز پی ایمان ریایی مخلص

منزلی خوب‌تر از دیر فنا می‌بینم

فانیا جام فنا چون بکشم حافظ‌وار

که همه در روش حافظ و جامی بینم

شمارهٔ ۲۳۴ - تتبع خواجه

ما به میخانه پی دفع گناه آمده‌ایم

یعنی از زهد ریایی به پناه آمده‌ایم

سر به کونین نیاریم فرو از دو قدح

چو بگوییم پی حشمت و جاه آمده‌ایم

روی چون بر ره میخانه نهادیم مزن

طعن بی‌راهی ما چونکه به راه آمده‌ایم

پیر میخانه مگر دست بگیرد به کرم

ور نه در بحر ریا غرق گناه آمده‌ایم

خس و خاشاک غم و غصه چه سنجد چون ما

مست و بی‌خود شده با آتش و آه آمده‌ایم

روزگار سیه آورد به چشم سیهت

ما سیه‌خانه به آن خانه سیاه آمده‌ایم

منت خاک درت مانده به چشم فانی

بار برداشته با پشت دوتاه آمده‌ایم

شمارهٔ ۲۳۵ - مخترع

ای کافر بد مست که بردی دل و دین هم

جان نیز فدایت مگذر غافل ازین هم

آن طره بگوش تو سخن گوید و ابرو

خم بهر شنیدن ز کمین حال چنین هم

نقش عجب و صورت مشکل که ز حسنت

نقاش ختا هم زد و صورت گر چین هم

ای پیر مغان بار دگر توبه شکستیم

یک رطل گرانم ده و در جرم مبین هم

صد حلقه انگشتری از تیر تو در دل

دارم ز خط مهر تواش نقش نگین هم

فانی چه غم از جور چو عشاق بلا کش

دارند عوض وصل گمان بلکه یقین هم

شمارهٔ ۲۳۶ - تتبع خواجه

نیست دل اینکه منِ زارِ بلاکش دارم

از تو در سینه خود پاره‌ای آتش دارم

ساقیا جرعه میْ ده که به امید وصال

درکشم چند دل از هجر جفاکش دارم

روکشا جمعیتم را که من سودایی

دل چو آن طره آشفته مشوش دارم

هر طرف چابک رعنای من اندر جولان

من سر خویش چو خاک سم ابرش دارم

به قد خم شده چون ماه نو انگشت‌نما

این همه شهرت ازان چابک مهوش دارم

گر رسد ناخوشی از خلق خوشم چون فانی

زانکه با ناخوشی اهل زمان خوش دارم

شمارهٔ ۲۳۷ - تتبع شیخ کمال

گفت راهم را بروب آن سیمبر گفتم به چشم

گفت دیگر ره بزن آبش دگر گفتم به چشم

گفت اگر روزی ز زلف دور ماندی و جدا

گریه می‌کن ز اول شب تا سحر گفتم به چشم

گفت اگر بر یاد لعلم باده گلگون خوری

کاسه‌ها پر ساز از خون جگر گفتم به چشم

گفت اگر خواهی به رویم چشم خود روشن کنی

از همه خوبان بکن قطع نظر گفتم به چشم

گفت اگر یابد ز شام هجر چشمت تیرگی

ساز از شمع رخم نور بصر گفتم به چشم

گفت با چشمت بگو کز خاک ره توسنم

نور یابد سرمه را منت مبر گفتم به چشم

گفت فانی چونکه اهل عشق سوی مهوشان

بنگرند آن دم تو سوی ما نگر گفتم به چشم

شمارهٔ ۲۳۸ - مخترع

در دیر زار مغبچه شوخ مهوشم

کز هجر او چو خال عذارش بر آتشم

شام فراق از طرف کوی او وزید

باد صبا و کرد چو زلفت مشوشم

نقد دلی که بود چو ترکان ظلم خوی

از کف کشید و بردمان شوخ دلکشم

مجروحم از سپهر و غشی های او بدار

ساقی برغم او قدح صاف بیغشم

طعنم ز زاهدی مزن ای پیر می فروش

هر چند پر کنی قدح باده در کشم

گردون اگر بود خوش و ناخوش چه غم چو من

ز اقبال فقر هر چه به پیش آیدم خوشم

فانی اگر ز آدمیان گشته‌ام ملول

عیبم مکن که واله شوخ پریوشم

شمارهٔ ۲۳۹ - تتبع خواجه

تا از هوای مغبچگان ناتوان شدم

در دیر خاک درگه پیر مغان شدم

خاک ره من اهل نظر سرمه میکنند

زاندم که خاک درگه آن آستان شدم

پیرانه سر اگر نه جوانیست در سرم

بهر چه عاشق رخ آن دلستان شدم

ز اقبال درد عشق منم عالمی دگر

ورنه ز چشم و دل ز چه دریا و کان شدم

در عشق آن پری که نشانش پدید نیست

اندر میان اهل جنون بی نشان شدم

از بیم خیل غم وطنم گشت میکده

غم نیستم کنون که بدارالامان شدم

وارستم از بلای خودی تا به دست عشق

آواره رمیده بی‌خانمان شدم

فانی زیاده زین نتوانم عیان نمود

کآشفته این چنین ز هوای فلان شدم

شمارهٔ ۲۴۰ - مخترع

گرچه دوش از داغ هجران آتشین تب داشتم

سوز این آتش فزونتر بود کامشب داشتم

درد و ضعفم هر دو مهلک بود گر میآمدی

پرسه را اسباب جان دادن مرتب داشتم

از تو و خود در زمان هجر و ایام فراق

روح را بی‌قالب و بی‌روح قالب داشتم

گر تقرب جستم اندر شرب با مستان دیر

عیب نبود چون به ایشان قرب مشرب داشتم

در خیال خار مژگانش نبودم خواب دوش

ز آنکه اندر پیرهن صد نیش عقرب داشتم

در تب غم فانیا سوز درونم کم نشد

زانکه از تبخاله بود آبی که بر لب داشتم

شمارهٔ ۲۴۱ - تتبع خواجه

چون بیاد لعل او میل می گلگون کنم

ساغر دوران ز خوناب جگر پر خون کنم

از پی دفع خمار مفلسان میکده

گر ندارم وجه می سجاده را مرهون کنم

طرح آبادی به می گر افکنم باشد چنانک

کز پی عشرت بنای خانه بر جیحون کنم

من که همواره قدح گردان بود باشد عجب

التفات ار سوی ناهمواری گردون کنم

نیستم رند ار ز آشوب حوادث دهر را

وضع دیگرگون شود من حال دیگرگون کنم

خلق را حزن از پی جاهست و من در میکده

فانیا دارم قدح خود را چرا محزون کنم؟

شمارهٔ ۲۴۲ - تتبع مخدوم

مسلمانان دل آزرده دارم

تنی سیلاب محنت برده دارم

علاج دل مکن جز مرهم وصل

که از نیش فراق آزرده دارم

تنی بی سوز دل از جان خود سیر

بعینه چون چراغ مرده دارم

رفیقان را که از عشق آتشینند

ز آه سرد خویش افسرده دارم

گل امید خود چون گلشن دهر

ز عین تشنگی پژمرده دارم

چو فانی نقش غیر از صفحه دل

به تیغ بیدلی بسترده دارم

شمارهٔ ۲۴۳ - تتبع میر

حشمت جم رسد صبوح از کرم الاهیم

جام جهان نماست مهر از می صبحگاهیم

ایکه به می فتاده و غرقه نیم عجب مدان

جسم چو کاه برگ من بین و عذار کاهیم

شیخ ز عشق و باده ام طعنه زنان و طرفه آنک

من به همین دو کار خود در دو جهان مباهیم

گر بورع ملک شوم پاک ز هر گناه و جرم

جرم و گناه بس بود دعوی بی گناهیم

ز آتش می چسان شود سرخ عذارم ای رفیق

چونکه ز دود معصیت آمده رو سیاهیم

نیک و بدم مبین به لطف از بد و نیک من مپرس

نیست به جز بدی ز من گر تو نکو نخواهیم

منکه چو فانیم گدا درگه پیر دیر را

دل نکشد به جانب مسند ملک شاهیم

شمارهٔ ۲۴۴ - تتبع مخدوم

من بیدل که بهر قامت آن سیمتن میرم

گه از رفتار رعنا گه ز اندوه بدن میرم

مگر چین و شکست صفحه عمر و حیاتم شد

که در رنگ قبای او بهر چین و شکن میرم

بهر تیر جفایش سینه خود را سپر سازم

مرادم اینکه از تیرش بهر آئین و فن میرم

به جرم عشق اگر قتلم کند جانم فدای او

و گرنه نیش تیغش من به عشق خویشتن میرم

عزای وامق و فرهاد و مجنون داشتم اکنون

نماند چون منی صاحب عزا روزی که من میرم

باستغنای زهد از صاف کوثر جان همی جستم

فنای عشق بین فانی که بهر درد دن میرم

شمارهٔ ۲۴۵ - تتبع خواجه

من که دُردی‌کش آن مغبچه خمارم

جام جم کهنه سفال در او پندارم

بزم او حلقه جمعیت مخصوصان است

من که مردودم و آشفته نباشد یارم

چو کشم جانب رندان سبوی باده به دوش

طعن زاهد شنوم لیک به خویشش نارم

پشت از بار جفای فلکم گشته نگون

دوش زیر سبوی بزم مهی انگارم

زاهدا کفر خود و دین تو دیدم نشوم

راضی ار پهلوی تسبیح نهی زنارم

شیخ شهرم چو دهد توبه ز می نیست ولیک

پیر دیر ار شنود کار جز استغفارم

گرچه آیین فلک شیوه ناهمواری‌ست

فانیا زو ستم و ظلم رسد هموارم

شمارهٔ ۲۴۶ - تتبع خواجه

بر در دیر مغان هرروز خدمت می‌کنم

صد تفاخر زین شرف بر اهل دولت می‌کنم

پیر دیرم گر به هر عمری دهد یک جام می

سال‌ها از مستی آن باده عشرت می‌کنم

تا ندانندم که از عشق که مجنونم چنین

هر پریوش را به مهر خویش تهمت می‌کنم

خو گرم با جور منما لطف بی‌حد زانکه من

می‌فتم در رنج اگر این طور عادت می‌کنم

گرچه در دیرم گدا لیکن به یک پیمانه می

با صد افریدون و جم اظهار حشمت می‌کنم

وه چه عشق مفرط است این زانکه در هر چند روز

در دگر نوع جنون در شهر شهرت می‌کنم

گر مسلمانان بسوزندم جزا نبود هنوز

من که بهری کافری تغییر ملت می‌کنم

اینکه گه مغرور زهدم گاه پیر میکده

از تلون‌های حال خویش حیرت می‌کنم

خلوت زاهد پی مقصود باشد فانیا

لیک چون من یافتم مقصود خلوت می‌کنم

شمارهٔ ۲۴۷ - تتبع خواجه

در خرابات ار شبی میل قدح کمتر کنم

عذر آن را روزها اندر سر ساغر کنم

خواهم از داغ جفا وز زخم گردون لاله‌وار

خاک و خون بر سر کنم وز خاک و خون سر بر کنم

تا که در آتشگه دیر مغانم شعله‌سان

گاه مردن بستر راحت ز خاکستر کنم

هردم از کیفیت می چون فتم در عالمی

مست باشم چونکه میل عالم دیگر کنم

بس که دارم خار غم زین گلشن نیلوفری

کی به گلشن میل بر گل‌های نیلوفر کنم

من که و نام وصال این بس که در دیوانگی

جان فدای عشق آن حور پری‌پیکر کنم

کار بی‌تقدیر چون ممکن نباشد ای حکیم

کی نظر بر سیر چرخ و گردش اختر کنم

فانیا چون سرخ‌رویی بایدم در راه فقر

خرقه و سجاده زان رهن می احمر کنم

شمارهٔ ۲۴۸ - تتبع خواجه

من که هردم ز فلک صد الم آید پیشم

غیر بیهوشی و مستی چه صلاح اندیشم؟

گر به زنار میان چست کنم عیب مدار

من که در خدمت آن قاتل کافرکیشم

نکند سود مرا کسوت درویشانه

زانکه در خرقه فقر آمده نادرویشم

صاف عشرت ز چه رو کم رسدم از عشاق

چونکه در دُردکشی از همه رندان پیشم

خون اکشم عجبی نیست چو آن لؤلؤوَش

زده بر مردمک دیده ز مژگان نیشم

مهوشان گرچه بلایند چه غم ای فانی؟

من چو در عشق گرفتار بلای خویشم

شمارهٔ ۲۴۹ - تتبع خواجه

ای شه صف‌شکنان خسرو ناوک‌فکنان

صد شکست از صف مژگان تو بر صف‌شکنان

تلخ‌کام از شکر لعل لبت نوش‌لبان

زهرخند از لب شیرین تو شیرین‌دهنان

از قدت پست شده سایه شمشادقدان

وز تنت لرزه چو سیماب به سیمین‌بدنان

خط سودای تو بر جبهه‌کشان سبزخطان

سنگ بیداد تو بر سینه‌زنان جورفنان

لب نهان کن ز رقیبان که نهان اولی‌تر

خاتم ملک سلیمان ز بر اهرمنان

بنده پیر مغانم که گه اهل نشاط

هست دُردی‌کش جام کرمش برهمنان

دوش از حالت پروانه سؤالی کردم

کز چه بر آتش سوزنده روی چرخ‌زنان؟

جام می گریه‌کنان گفت که دانی چه شود

جلوه‌گر در نظرت شعله جان‌سوز چنان؟

فانیا لاله‌صفت غرقه به خون رو که بسی است

هر طرف چون تو در این بادیه خونین‌کفنان

شمارهٔ ۲۵۰ - تتبع خواجه

در خرابات مگو کام چه خواهد بودن

در رخ مغبچه و جام چه خواهد بودن

ساقیا جام می آغاز بکن چون کس را

نیست معلوم که انجام چه خواهد بودن

صبحدم جام چو خورشید به دستم ده ازانک

روشنم نیست که تا شام چه خواهد بودن

ایکه گویی ز کف ساقی گلچهره مگو

چه بود جز می گلفام چه خواهد بودن

جام می خواه که یک لحظه به کامی برسی

دانی آخر که بناکام چه خواهد بودن

من دعا گویم و گوید که مرادت چه بود

به جز از یک دو سه دشنام چه خواهد بودن

گویی از کعبه خیالت چه بود ای فانی

جز سوی کوی تو اسلام چه خواهد بودن

شمارهٔ ۲۵۱ - تتبع امیر سهیلی

توان دلیر به خورشید آسمان دیدن

ولیک ماه رخش را نمیتوان دیدن

صدش رقیب و هزارش هراس چون دیدم

به دل رسید بلا صد هزار زان دیدن

کند جنون مرا لحظه لحظه در طغیان

رخ پریوش خود را زمان زمان دیدن

مرا ز هجر رخش خارها به دیده به است

هزار بار ز گل های بوستان دیدن

به سوی ابروی اود بنگرم بگوشه چشم

بدان مثال که در گوشه کمان دیدن

چنانکه نقطه موهوم دیدنست محال

به نزد عقل چنان آمد آن دهان دیدن

خیال فوت مکن بهر دیدنش ایدل

بروز دور به خورشید آسمان دیدن

ز عشق خود به غلط افکنم رقیبان را

به چشم ازو ستده سوی این و آن دیدن

ز چشم خویش نهان ساز غیر او فانی

که روی یار ز اغیار به نهان دیدن

شمارهٔ ۲۵۲ - تتبع خواجه

بپوشان روی خویش از خرقه پوشان

به رندان باده نوش آنگه بنوشان

در آتشگاه سودای تو سوزند

ریایی دلق خود را خرقه‌پوشان

ردای رهن ما برمی‌فکندند

ز بهر باده‌پالا می‌فروشان

خروش از می خوش است ای دل ازان بیش

که کم کردیم در کوی خموشان

فتاد اندر دل دُردی‌کشان جوش

چو درد باده در خم گشت جوشان

خمارم سوزد ای ساقی کرم کن

ز آب باده این آتش‌فروشان

ز رندان منصب فانی به هر بزم

به دوش خود کشیدن شد سبوشان

شمارهٔ ۲۵۳ - تتبع شیخ

ز آتش عشق تو چون خاک شود منزل من

علم قبر بود شعله دود دل من

رنگ از خون دل و آب ز پیکان تو یافت

غنچه های غم و محنت که دمد از گل من

تیغ بر غیر زنی تا شوم از غصه هلاک

روح بخش دگران میشوی و قاتل من

مشکل من دهن تست پی دشنامم

تا دهن وا نکنی حل نشود مشکل من

بهر می ساکن میخانه شدم بوده مگر

از می و خاک در میکده آب و گل من

کرده سر خیل خرابات مرا پیر مغان

که شد آن مغبچه مست مه محفل من

تا به فکر دهنش کم شدم ای فانی نیست

یک قدم بیش سوی ملک فنا منزل من

شمارهٔ ۲۵۴ - تتبع مخدوم

ساقی حیات بخشد چون باد نوبهاران

چون ابر رخت هستی کش سوی کوهساران

خاطر سخن شنو کن دفتر به می گرو کن

در طور فقر نو کن آئین کامکاران

باد از مسیح دم زد لاله به که علم زد

خوش باد کو قدم زد آنسو به خیل یاران

می کن به می پرستی دیوانگی و مستی

کو شو ز رنگ هستی شرمنده هوشیاران

ز هاد را نشانه در محنت زمانه

از باده مغانه خوش وقت میگساران

بودم به روز خرم وز روزگار بی غم

کو ای رفیق همدم آن روز و روزگاران

فانی بود به شیون کز دور چرخ پر فن

هم دوست گشت دشمن هم جمله دوستداران

شمارهٔ ۲۵۵ - تتبع خواجه حسن

گرچه بلای خمار کرد فزون حزن من

مغبچه و می ولیک اذهب عن الحزن

هر شکن زلف او جای هزاران دلست

طرفه که آن بند زلف هست شکن بر شکن

شبنم خوی بر گلش بر شفق آمد نجوم

نی شفق و نی نجوم خون دل و اشک من

بر تن او پیرهن هست گران از حریر

نیست عجب گر ز رشک پاره کنم پیرهن

ز آتش آه دلم هست زبانه زبان

لب شده پر آبله بین اثرش در دهن

سینه من کوه غم میکنم از ناخنش

بار دلم بی ستون من به تهش کوهکن

خسرو و حافظ ترا فانی اگر هادی اند

پیروی جامی ات هست به وجه حسن

شمارهٔ ۲۵۶ - در طور مخدوم

من هلاک از هجر و آن مه دلستان دیگران

زنده بودن کی توان ممکن به جان دیگران

حال خود را کی بود خود عرضه دارم زان که هست

اعتمادم بیش بر شرح و بیان دیگران

باشدم صد گونه تهمت وه که رنجورند خلق

از زبان خویشتن من از زبان دیگران

آزمون دیگران را تیغ بیدادم زنی

دیگر سوزی ز بهر امتحان دیگران

دیگران مقبول و من مردود کز قسم ازل

محنت آمد زان من عشرت ازان دیگران

دیگران را وصل و من جویای قد و عارضش

عشق سرو و گلم از بوستان دیگران

کام جان یابد ز وصلت دیگران فانی نکوست

گر برون آیی پی قتل از میان دیگران

شمارهٔ ۲۵۷ - مخترع

هست الف گفتیم آن بالا برید از ما سخن

پیش آن بدخوی نتوان گفت الف بالا سخن

یک سخن گوید ز وصلم با هزاران انتظار

گرچه ناید زو در آئین وصال الا سخن

مرده بودم یک سخن گفتی و جانم تازه شد

کی مسیحا این چنین گفتست روح افزا سخن

خوش نمی آید سخن از کس به گوشم در خمار

ساقیا دیگر مگو در گردش صهبا سخن

در سخن معنی و در معنی سخن گفتن خموش

پیش رندان تا به کی اظهار معنی در سخن

فانیا تنها به خلوت یک سخن دارم که یار

زانکه چون خلوت شود نبود مرا تنها سخن

شمارهٔ ۲۵۸ - تتبع خواجه

می بایدت به دیر مغان آی و نوش کن

ایمان فدای مغبچه می فروش کن

دارم سخن به گوش تو پنهان ز مدعی

های ای جوان نصیحت این پیر گوش کن

در خلوت وصال برابر بنوش می

تا کس سخن برون نبرد ترک هوش کن

در گفتگوی عشق زبان دگر بود

زاهد تو این ترانه ندانی خموش کن

چون قول پیر دیر به عیشت دلالت است

ای خواجه استماع نداری خموش کن

عکس تو ساقیا به رخت لاف زد ز حسن

منکر شود بگیر می و رو بروش کن

ای مغبچه گشا رخ و فانی صفت به دیر

عریان ز ستر هوش دوصد خرقه پوش کن

شمارهٔ ۲۵۹ - اختراع

تو گشتی کج کلاه جمله شاهان

غلط گفتم که شاه کج کلاهان

چه حسنست اینکه خون هر که ریزی

نهد سر پیش رویت عذرخواهان

چو عشقت دعوی خونم نموده

دو چشم خونفشانم شد گواهان

زنخدانت چو یابم بر کنم دل

ز سیب روضه نی سیب سپاهان

ز هجرت خون رود از مردم چشم

به عشقم سرخ رو زین رو سیاهان

ز محرومی گناه خود نداند

چو ریزی خون خیل بی‌گناهان

به فانی بین که اندازند گاهی

نظر سوی گدایان پادشاهان

شمارهٔ ۲۶۰ - تتبع مخدوم

رندی که پا برون نهد از دیر سرخوشان

هست از علوشان برهش فرق سرکشان

مجنون وشان وصل کجا زانکه پا نهند

با صد هراس و بیم به کوی پریوشان

خوش آنکه شد ز دنی و عقبی به میکده

دامن کشان ازین و ازان آستین فشان

چون در کشید یکدو قدح وانگهش نماند

نی از می و نه میکده نی از خودش نشان

مخفی است سر کار ازان شد دلیل جهل

بر اهل بحث و مدرسه دعوی علمشان

روح الله اش ز طارم مهرست جرعه خواه

بر بام دیر پیر مغان بین قدح کشان

فانی براه فقر و فنا خاک اگر شوی

بالای چرخ جای کنی از علوشان

شمارهٔ ۲۶۱ - تتبع خواجه عصمت

چو خاک راه توام ای تو شاه جرعه کشان

ز نیم خورد میت جرعه ای به خاک افشان

هزار شرم ز دینم که هر شب از مستی

مغان برون فکنندم ز خاک دیر کشان

سحر ز رنج خماریم ناخوش ایساقی

به سازمان بدو جام می صبوح خوشان

ز جام وصل تو سیراب صاف نوشانند

چه شد به دردکشان نیز جرعه ای بچشان

غلام پیر مغانم که خاک دیرش را

به بال خویش بروبد ملک ز رفعت شان

چه حد نام تو بردن که من به عشق توام

غلام ماه وشان ای که شاه ماه وشان

مجو نشانه فانی که تا بشد عاشق

ازو بدشت فنا کس نیافت نام و نشان

شمارهٔ ۲۶۲ - تتبع خواجه

صبح است فیض اگر طلبی ترک خواب کن

تا چند مست خواب قدح پر شراب کن

ما را به شیشه می فکن و از عتاب و لطف

نی سنگ خاره افکن و نی لعل ناب کن

مردم در انتظار تو ای عمر نازنین

یکره بآمدن نه به رفتن شتاب کن

روزی مقدر است نگردد زیاد و کم

گر تو وقار ورزی و گر اضطراب کن

ای مه ترا همی رسد از مستی و غرور

خواهی به چرخ ناز و به انجم عتاب کن

فانی شب وصال میی بی حساب دار

وانرا به ما به عمر مخلد حساب کن

شمارهٔ ۲۶۳ - مخترع

کهنه سفال میکده کآئینه صفاست این

پر می صاف اگر شود جام جهان نماست این

جام جم است اگر بود و آئینه سکندری

این چو بجای هر دو شد بین شرف کجاست این

من به فراق جان دهم او به وصال خلق جان

در ره عشق این چنین ظلم کجا رواست این

وصل نداشت مغتنم دل به فراق اسیر شد

هر که نگفت شکر آن عاقبتش سزاست این

من به بلای مهر او خاک ولیک هر دم او

گشته بلای دیگری وه چه عجب بلاست این

جان به بهای بوسه ای برد چو خواستم بگفت

روزی ادا بخواهمش کرد عجب اداست این

فانی اگر قدم زند شیخ مرو به ناز عجب

صومعه ای ریا مدان بادیه فناست این

شمارهٔ ۲۶۴ - تتبع خواجه

آن گل که نوشد می با رقیبان

بینند و میرند مسکین غریبان

ای گل به گلشن چون جلوه سازی

افغان مکن عیب از عندلیبان

چون بلبل و گل بی‌هم مبادا

عشق محبان حسن حبیبان

بی‌یار از ما طاقت مجویید

زان رو که هستیم از ناشکیبان

چون زخم سینه پوشیده دارم؟!

سازد چو ظاهر چاک گریبان

فانی نصیبی زان مَهوَشَت نیست

خوش با نصیبی از بی‌نصیبان

شمارهٔ ۲۶۵ - تتبع میر

ای رند درد آشام جز دیر مغان مأوا مکن

دل را به غیر از مغبچه‌ای جای دگر شیدا مکن

ساقی به صد فرخندگی چون بایدت پایندگی

گر یابی آب زندگی در جام جز صهبا مکن

در طوف باغ ای سیمبر گلرنگ می در جام زر

افکنده در وی کن نظر میل گل رعنا مکن

در دین و دل آتش زده کردی چو عزم میکده

هر لحظه از می عربده بر زمره تقوا مکن

چون ملک دل یغما کنی جور و ستم با ما کنی

صد ناز و استغنا کنی در ناز استغنا مکن

دلرا چو بینی سوی خود مجنون و زار روی خود

هر دم مران از کوی خود دیوانه را بیجا مکن

از عشق فانی دم مزن گلبانگ در عالم مزن

حال مرا بر هم مزن بیشم ازین رسوا مکن

شمارهٔ ۲۶۶ - اختراع

نیست در دیر مغان بدمست بی‌باکی چو من

از گریبان تا به دامن پیرهن‌چاکی چو من

آنچنان کاندر کمال حسن پاکی چون تو نیست

یافت نبود در کمال عشق هم پاکی چو من

غم چو نبود از غم عشقت به عالم صعب‌تر

شد یقین این هم که نبود نیز غمناکی چو من

درخور ادراک حسنت هرکسی را عاشقی است

نیست در عشاق زارت اهل ادراکی چو من

گر رباید صرصر عشقت چو حسن عشاق را

نیست در دشت غم و اندوه خاشاکی چو من

گل اگر باید پی تعمیر کوی عاشقی

بهر آن آبی چو اشکم نبود و خاکی چو من

قطع دشت فقر اگر در شیوه چالاکی‌ست

فانیا در قطع این ره نیست چالاکی چو من

شمارهٔ ۲۶۷ - در طور خواجه

شب چو شکست توبه ام شوخ شرابخوار من

صبح دعاست کار من تا شکند خمار من

هست دلیل اینکه آن مست شبم نواختست

چشم و رخ کبود من روی و سر فگار من

باد چراست جانفزا گرد ز چیست سرمه گون

گر نه به طوف دشت شد جلوه شهسوار من

تیغ و جفای قاتلم چند فتد به خاک و خون

از دل زخمناک من وز تن خاکسار من

بردن بار درد را جانب کشور وفا

بارکشی نبوده است از دل بردبار من

کشته آن قد و رخم هست مناسب ایفلک

اینکه ز سرو و گل کنی شمع سر مزار من

زخم دلم ز مرهم صبر کجا شود نکو

هر نفس آن چو می فتد از دل بیقرار من

من که و در کنارم آن طفل نشستن آرزو

منزل طفل اشک شد چون همه گه کنار من

مغبچگان مست در دیر همی کنند هزل

از پی علم و دین نگر فانی خسته کار من

شمارهٔ ۲۶۸ - تتبع خواجه

مژده وصل میرسد در دل من قرار کو!؟

هم نفسم به ناله بیخودی اختیار کو؟!

دفع جنون عشق را خواهیم ای حکیم عقل

تا بکشی به سلسله حلقه زلف یار کو؟!

گفتمی ار غمی رسد دست بگیردم خرد

عشق رسید عقل را پیش وی اعتبار کو؟!

چون گل خوش نسیم من بزم مرا چو روضه کرد

مطلب خوشنوا کجا باده خوشگوار کو!؟

پیر مغان به خاک اگر جرعه فشاند از قدح

تشنه دلی به میکده چون من خاکسار کو؟!

خانه تیره دلم بر خس و خار هجر شد

شعله شمع وصل را آتش آن عذار کو؟!

سال دگر که آگه از هستی ما بیار می

گوی حریف و میکده جرعه کشان یار کو؟!

شرح فراق را مگو گرچه رقم نمیکنی

طبع سخن طرازم از محنت روزگار کو؟!

لاف فنا همی زند فانی وگرنه این خطاست

سینه آتشین کجا دیده اشکبار کو؟!

شمارهٔ ۲۶۹ - تتبع خواجه حسن

چون شده شرمنده روی آفتاب از روی تو

باشد آن پوشیدنش رو در سحاب از روی تو

گل اگر نبود رخت پس وقت تعجیل خرام

از عرق بهر چه ریزان شد گلاب از روی تو

لعل و رویت را چو دیدم گشته‌ام مست خراب

مست از لعلت شدم لیکن خراب از روی تو

شمع رویت در شبستان دید چون مرغ دلم

سوخت چون پروانه با صد اضطراب از روی تو

رو نمودند انجم گردون چو افکندی نقاب

کی نماید آن زمان کفتد نقاب از روی تو

می به رویت نوشم ای ساقی که هرگز نبودم

ذوق می عکس ار نیفتد در شراب از روی تو

فانی از جان شد حسن را بنده‌ای به زانکه گفت

«ای منور گشته روی آفتاب از روی تو»

شمارهٔ ۲۷۰ - تتبع میر وفایی

هست رویت چون گل و خال لبت بالای او

چون حریر آل کز عنبر بود تمغای او

مرغ دل را زان به سوی گلشن وصلت هواست

تا نگردد رنجه خاک آن چمن در پای او

با قبای لاله گون در جلوه شد گویا که آب

خورده در جوی جگر نخل قد رعنای او

از خیالش دیده و دل را بود نور و سرور

زانکه گاهی دیده و گاهی دل آید جای او

باعث قید جنون آمد ترا زنجیر زلف

زانکه آرد هر شبم آشفتگی سودای او

پیر دیرم زان به من دلرا ز غمها کرد چاک

کز ردای زهد پاکان شد قدح پالای او

دین فدا کردم به عشوه مغبچه سویم ندید

کش هزاران دین فدای ناز و استغنای او

دل ز رعنایان باغ دهر برکندم که نیست

جز دو رنگی و دورویی در گل رعنای او

همچو فانی بنده شاهم کز آرایش جهان

چو نموداری‌ست از باغ جهان‌آرای او

شمارهٔ ۲۷۱ - مخترع

چو آتشی است لب لعل پر فسانه او

زبان به عشوه برآوردنش زبانه او

بهانه در دم قتلم اگر کنده چه زیان

به نقد می کندم قتل چون بهانه او

شهی است باده فروش و خزانه میخانه

ز لعل پر خم بسیار در خزانه او

خوش است بحر می آنسان که عقل یارد شد

ازین کرانه او تا بآن کرانه او

مطیع پیر مغان گرد پس مگو که چه کرد

هوای مغبچه و باده مغانه او

مشو فریفته زلف و خال شاهد دهر

که جست طایر زیرک ز دام و دانه او

چو فانی آنکه نشانی به دوست برد ایدل

درین جهان نتوان یافتن نشانه او

شمارهٔ ۲۷۲ - تتبع خواجه

ای که گشتی سوی میخانه به رندان پیرو

وجه می گر نبود جان گرو و جامه گرو

در خیالات خط سبز کمان ابروی خویش

«مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو»

بی‌خود افتادم و بازم چو به هوش آمد دل

«یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو»

خانه دل ز غم گردش گردون تیره است

آفتاب می اگر بفکند آنجا پرتو

ای دل آواز مغنی شنو آنگه واعظ

گرچه فریاد کند گوش بگیر و مشنو

ای که از ناز کله گوشه حسنت بشکست

از شکست دگرش یاد کن و غره مشو

فانیا با خودی خویش به جانان نرسی

خودی از خویش جدا افکن و بی‌خویش برو

شمارهٔ ۲۷۳ - مخترع

نگار ترک تاجیکم کند صد خانه ویرانه

بدان مژگان تاجیکانه و چشمان ترکانه

مرادم این بود تا چشم خود بر زلف او مالم

اگر خواهی که او را سازم از مژگان خود شانه

بخواهد مرغ دل را سوخت آخر بال و پر یک شب

ز بس گرد سر آن شمع می‌گردد چو پروانه

بنای عشق را در دل شکاف سینه در باشد

الف‌ها پهلوی هم بر درش خط‌های دندانه

کشم خود را ز بهر سایه هردم زیر دیواری

چو افتاد از نم تف‌های آهم سقف کاشانه

گرت تیره است خلوت رو سوی پیر مغان ای شیخ

که باشد از فروغ باده روشن کنج میخانه

به جرم دین بتی بربسته گرداند به زنارم

چو بخشد نقد دین را گیردم از بهر جرمانه

به من پیمانه ده ساقی چو با رندان دهی ساغر

خم می را ولی بهر دل من ساز پیمانه

نصیحت گوی فانی هم ز آیین خرد دور است

کسی کش عقل باشد کی درآمیزد به دیوانه

شمارهٔ ۲۷۴ - تتبع خواجه

سرگران گشتم ازان نرگس خواب‌آلوده

جگرم خون شد ازان لعل شراب‌آلوده

لبش آلوده به می گشت و حیاتم بخشید

جوهر جان که به یاقوت مذاب آلوده

گفتمش کوی تو آلود ز اشکم گفتا

بد نباشد چمن از اشک سحاب آلوده

سرخ شد چشم تو از خون دل سوزانم

همچو مستی که به خوناب کباب آلوده

زاب ابریق ریای تو نشویم ای شیخ

خرقه خود که شد از باده ناب آلوده

گو برای پیر مغان مست خرابم از دیر

ز اشک خونم چو شد این دیر خراب آلوده

بنده پیر مغانم که ز بحر کرمش

شسته شد جرم و نگردید به آب آلوده

دفتر خون دلم هرکه بخواند گردد

زآب چشمش همه اوراق کتاب آلوده

فانیا راه روانست که در دشت فنا

میرد ار تشنه نگردد به سراب آلوده

شمارهٔ ۲۷۵ - اختراع

پیمانه می جویان رفتم سوی میخانه

بیرون نروم زانجا پر ناشده پیمانه

شیخان مناجاتی رندان خراباتی

جویند ترا جانا در کعبه و بتخانه

در میکده سر مستم از ننگ خودی رستم

نوشم قدح باده با نعره مستانه

شد جام میم قاتل جز این چه کند حاصل؟

چون یار قدح دارد با عشق دیوانه

واعظ بسر منبر گوید همه از کوثر

من مست و برد خوابم زین بلعجب افسانه

تو هم گل بستانی هم شمع شبستانی

هم روز منت بلبل هم شب شده پروانه

فانی سخنم بشنو جویای خرابی شو

در گنج نشد معمور کس ناشده ویرانه

شمارهٔ ۲۷۶ - تتبع خواجه

گر حکم قتلم فرمود دلخواه

جان مژده دادم الحمدلله

ای شیخ جاهل در دیر و اهل

ما را که نبود سوی حرم راه

ساقی مستم می ده به دستم

کز توبه ام شد بودن به اکراه

آورده بلبل افسانه گل

مائیم و صد آه از هجر آن ماه

ما را براندند و آخر بخواندند

زهاد عاقل رندان آگاه

ای شیخ سرکش پاکی زهر غش

بادا پناهت پاکان درگاه

نبود به فانی زهد نهانی

رندست و عاشق والله بالله

شمارهٔ ۲۷۷ - تتبع سلطان حسینی

از من آواره در کویت فغانی مانده

بی نشانی رفته و از وی نشانی مانده

خان و مان در کوی تو درباختم بنگر کنون

خان و مان گم‌گشته و بی‌خانمانی مانده

گرچه مردم در سر کوی وفا اینهم بس است

طعنه گر بهر سگانت استخوانی مانده

ناسح افسانه فرهاد و مجنون شد دلم

زانکه در هر کوی از وی داستانی مانده

همرهان رفتند و من نالان به حال خویشتن

چون سگ گم گشته ای کز کاروانی مانده

مرهم وصل از قدح خواهم که در پیرانه سر

داغ هجرم در دل از عشق جوانی مانده

ساقیا هر می که پیمودی به فانی در نیافت

لطف فرما کین زمان رطل گرانی مانده

شمارهٔ ۲۷۸ - تتبع شیخ کمال

به عشقت من خسته را سوختی

خسی را به برق بلا سوختی

ز شوق لب و خال‌هایت به رو

به جان حزین داغ‌ها سوختی

دلم را چو آواره کردی به ظلم

نمی‌دانمش تا کجا سوختی

دلم را که از دردت آزرده بود

همانا ز بهر دوا سوختی

ز عشقت نیاسود بیچاره دل

که تا کردیش مبتلا سوختی

چه‌ها آمد از چشم و رویت به دل

که یا ساختی خسته یا سوختی

به هرکس که آتش زدی سوختم

در آتش زدن‌ها مرا سوختی

به جورم چو از خود جدا ساختی

به داغ جدایی جدا سوختی

ازان فانی از خویش یکباره رست

که او را به داغ فنا سوختی

شمارهٔ ۲۷۹ - مخترع

ای شب غم چند در هجران یارم می‌کشی

زنده می‌دارم ترا بهر چه زارم می‌کشی

خونم ای گردون بحل بادت اگر از روی لطف

زیر پای رخش آن چابک‌سوارم می‌کشی

اختیارم نیست در جان دادن اندر پیش تو

گرچه از مستی تو هم بی‌اختیارم می‌کشی

روی از می کرده گل گل می‌نمایی با خسان

من که نالان بلبلم زان خار خوارم می‌کشی

ساقیا هر چند کز می‌توانی زنده ساخت

لیک ز استغنا در اندوه خمارم می‌کشی

آتش دل نیز خواهی کشته کرد و زان سبب

مردم ای قاتل به تیغ آبدارم می‌کشی

از برای کشتنم داغ فراقت بس نبود

کز پی وصلت به داغ انتظارم می‌کشی

اینکه ماندم زنده بی‌روی تو جانا زین حیات

چونکه دانی پیش رویت شرمسارم می‌کشی

از تو شد ای عشق فانی زان فنا کندر فراق

سوزیم پنهان و در وصل آشکارم می‌کشی

شمارهٔ ۲۸۰ - تتبع خواجه

باز در کوی مغان عاشق مستم جایی

نی ز خویشم خبر و نی ز کسم پروایی

ای که رسوایی من میطلبیدی خوش باش

که ز عشقت نتوان یافت چو من رسوایی

مست در دیر بهر نغمه که از عشق کشند

دستی افشانم ازان حالت و کوبم پایی

خواریم بین که به بزم دگران باید شد

آرزو گر شودم صحبت بزم آرایی

پیر و برنا اگرم طعنه زنانند چه عیب؟

من که پیرانه سرم شیفته برنایی

یار با غیر کشد باده بگو من چه کشم

جز به بد حالی خود ناله واویلایی

فانیا نیست به جز تفرقه ز ابنای زمان

گر کشی رخت به سر حد فنا آسایی

شمارهٔ ۲۸۱ - تتبع میر

اگر فرهاد و شیرین هر دو در دوران من بودی

یکی شرمنده از من آن یک از جانان من بودی

اگر مجنون به دشت عشق همراهم شدی یکره

به جان ز آشفتگی های دل ویران من بودی

مگو کز اشک در کوی وفا روید نهال وصل

که گر بودی چنین از دیده گریان من بودی

چو گل چاک گریبانم نگشتی هر سحر ظاهر

چو در اشک اگر آنشوخ در دامان من بودی

هزاران شب به بیداری به روزم نامدی در هجر

شبی گر آن مه نامهربان مهمان من بودی

ز ناز و غمزه گاهی چشم اگر وا کردی آن مهوش

ز حیرانی که دارم در رخش حیران من بودی

وفا را در دل خوبان اثر گر بودی ای فانی

نبودی یار از آن بی‌وفایان زان من بودی

فصول اربعه

فصول اربعه: سرطان : باز آتش خور ساخت سمندر سرطان را

فصول اربعه: خزان : دگر شد بهر سنجیدن برابر عدل دوران را

فصول اربعه: بهار : وزد باد بهار احیای اموات گلستان را

فصول اربعه: دی : ز خرگه فلک آتش نهفت دود سحاب

فصول اربعه: سرطان

باز آتش خور ساخت سمندر سرطان را

افروخت چو آتشکده گلزار جهان را

هم کرد عیان باد سموم آه حزین را

هم ساخت بیان نار حجر سر نهان را

از شعله و دود سحر و شام جهان سوخت

مریخ و زحل کی کند این نوع قران را

خورشید پی شعبده‌بازی چو مشعبد

از شوره و از طلق تر آراست دکان را

گلریز نگر هر طرف از خط شعاعش

آتش بازی کرده همه سیرت و سان را

انجم قطرات قلعی آمده هر سو

در طاس فلک تافته از خور ذوبان را

در دود مپسند از شرر کز دم فاسد

گشتست عیان سرخچه اغضای دخان را

زآتش نه زبانست که از فرط حرارت

کردست برون از دهن کوره زبان را

بر خاک اگر پویه زند کس نتوان یافت

از پاشنه یا خود سر انگشت نشان را

گویا کوره نار ته افتاده ز جایش

و افکند به دور کره ارض مکان را

گشتست هوا شعله به بین در حجر و طین

خواهی نگری اخگر و خاکستر آن را

در چشمه که جوشیده براید ز زمین آب

چون جوش ز گرماست ببینش جریان را

گاه جریانش نه حبابست که گشته

پا آبله از تاب زمین آب روان را

گرما و عرق ساخته چون ماکث حمام

از چین بدن پیر همه شخص جوان را

در تافته ریگش بنگر خار سم اینک

بشکافته و سوخته آهوی دوان را

ورنه ز چه ناساید از جستن مفرط

ره داده در انفاس و وجودش خفقان را

از آرزوی شوشه یخ جا بتوان داد

در سینه تفسیده لب‌تشنه سنان را

در کوزه گردون شده خورشید چو آتش

ذرات شرارست همی شعله آن را

آتش که زبان آوری او ز زبانه است

کس عالم نی معنی آن صوت و بیان را

گویا که چو حمی شده مفرط به مزاجش

کردست عیان گاه تکلم هذیان را

نز جور فلک خون شده از لعل دل کوه

کافتاده ز گرما اخگر سینه کان را

آن رفت که از آتش عشق و دل محرور

کس نکته سگال آمده ابنای زمان را

کز گفتن آتش به خلاف مثل اکنون

سوزد که زند آبله اطراف زبان را

مانند سیه سینه شود داغ وجودش

هر مرغ که بر خاک نهد جسم تپان را

شد آنکه دم صبح ز انفاس مسیحی

دادی به تن خاک همی مژده جان را

آن واقعه آمد که هوا از دم مهلک

زایل کند از سنگ سیه تاب و توان را

زین گرمی خورشید برست آنکه پنه ساخت

ظل شرف رایت جمشید زمان را

سلطان فلک قدر حسین آن شه غازی

کز عدل چو فردوس جنان ساخت جهان را

شاهی که ز یک کنگر قصرش به دگر یک

صد ساله پریدن فکند مرغ کمان را

از چاوشیش قدر و بها کسری و جم را

وز چاکریش عز و شرف قیصر و خان را

از صولت او مور تنی شیر عرین را

وز شوکت او پشه و شی پیل دمان را

بذلش به خیال خرد افکنده طمع را

احسانش و از نفس طمع برده هوان را

آید چو نسیم کرم از گلشن خلقش

سازد به نظر نار سقر ورد جنان را

ور زانکه شراری جهد از آتش قهرش

خاکستر بی وزن کند کوه گران را

ای فیض رسانی که به جز فیض پذیری

کاری نبود پیش تو یک فیض‌رسان را

هم ابر ز دست تو کند کسب کرم را

هم چرخ ز خاک در تو رفعت شان را

بر کسوت عمر عدو از ماه لوایت

آن آمده کز پرتو مهتاب کتان را

کو قطره خون عدوی تیغ ترا بین

نادیده عقیق یمن و برق یمان را

در وادی عدل تو ز افراط سیاست

کلبی است نگه دار رمه گرگ شبان را

از تربیتت سرو قدی آمده گل خد

در طرف چمن چون نگری سرو چمان را

زرپاشی دستت نه چو ابر است که گاهی

روشن کند از صاعقه یک سوی جهان را

کآن روز که چو مهر فشاند زر احسان

پر زر کند آفاق کران تا به کران را

بر رای منیر تو چو نظاره کند مهر

زایل کندش حمرت خجلت یرقان را

چون بر چمن حلم و وقار تو وزد باد

از دل برد آن تازه هوایش ضربان را

آن روز که از ابر بلا قطره پیکان

بارد که زند آب فضای میدان را

دو صف چو دو کوهی که بود رسته ز آهن

بنمده چو برگ و شجرش تیغ و سنان را

زان کوه و جنان پشته یلان عربده آیین

بینند چو در طعمه خودی شیر ژیان را

هر گرد به همچون خودی آویخته در رزم

انگیخته در کینه‌وری برق جهان را

از خون که بهر سو شده چون سیل روانه

صحرای وغا کرده عیان لاله‌ستان را

منقارصفت کرده ز زهر گوشه دهن باز

چون میل سده خوردن خون زاغ کمان را

بر بختی کف ریز غریو خم رویین

آن نوع نطاق فلک افکنده فغان را

کز جذر اصم پرده مغز از تعب رنج

انگشت به گوش آمده فریاد امان را

آن لحظه اگر پاشنه بر ران سبک خیز

جنبانی و تحریک زنی کوه گران را

زانسان فرع اکبر از آفاق برآید

کافلاک به خود یابد از آن ورطه زیان را

هر سوی که روی آوری گر خصم بود کوه

چون کاه چه قوت بودش حمل جنان را

در یک نفس آثار نماند ز اعادی

چون از اثر برق خس باد پران را

کار عدو و رزمگه آورده فراهم

تابی چو سوی بزمگه عیش عنان را

کج کرده به فرق سر خود تاج کیانی

ز اقبال قدم زیب دهی تخت کیان را

ملکی که ز شاهی بگرفتی به گدایی

بخشی چو دهی جلوه کف ملک‌ستان را

اندر خور بذل و کرمت نقد رسانی

نبود به یقین حوصله نی بحر و نه کان را

یابد ز سها تا فلک اعظمت احسان

یعنی ز عطا مایه دهی خرد و کلان را

رد بزم نوال تو دو قرصند مه و مهر

چون پهن کند خادم احسان تو خوان را

وین طرفه که در دور تو محتاج نه سایل

تا بشکند از خوان جنین نان جنان را

زان رو که گدایان سر خوان تو بخشند

بسیار به شاهان ز چنین مایده نان را

دین‌داری‌ات آن گونه که یک نکته که گویی

بالخاصیه سازی چو حرم دیر مغان را

شاها چو ز اول به دو صد عیب خریدی

این بنده بی‌فایده هیچ مدان را

بهتر ز توام کس نشناسد ز بدو نیک

از نیک و بد من چه یقین را چه گمان را؟

نشنیدنت اولیست ز تعریف و ز تعریض

اندر حق من نکه بهمان و فلان را

از عیب و هنر هرچه تو گویی که جنانی

من بنده قبول از دل و جان کرده همان را

تا در سرطان از اثر گرمی خورشید

خورشیدوَشانند خریدار کتان را

بادا همه مأمور تو وز مخزن لطفت

آماده کتان در سرطان خلعتشان را

فصول اربعه: خزان

دگر شد بهر سنجیدن برابر عدل دوران را

ز کافور و ز مشک روز و شب دو پله میزان را

ولیکن مشک افزون‌تر شود گرچه هوا از برد

کند کافور کاری هر نفس کوه و بیابان را

شد از یبس دماغ دهر سودا غالبش آن نوع

که سازد در سواد شب نهان اعضای عریان را

نگر سودایی مجنون شده هر سو شجر از چه

لباس از بر فکنده بر کشد از باد افغان را

بشو خان شجر بنگر که از بیماری مفرط

عیان گردند هرسو زعفرانی رنگ بستان را

به جوی آب چون گل خورد آن زردی ببین یا خود

فلک در آب افکندست عکس برگ اغصان را

اگر گل خوردنش خواهی که گردد بر دلت روشن

نشانه در لبش یابی گل در کام پنهان را

همه زردی نکو کز روز بازار نشاط دی

خزان آراسته اجناس رنگارنگ دکان را

خزان نبود مگر شوخان گلشن را بهار آمد

که ظاهر کرده هر یک در لباس خویش الوان را

کف خود را حنا بسته چنار از محض رعنایی

کزین در اضطراب افکنده خوبان گلستان را

شکسته سرو بهر دست او مانند مشاطه

نگار از برگ و ظاهر کرده نقش و هیئات آن را

چنار آتش ازآن سازد عیان کز غایب شوخی

ز تری نگار بسته سازد خشک دستان را

سپیدار از حریر لیمویی وز حله اصفر

بسی شرمندگی آورده خورشید درخشان را

نه برگ توت کز مومست کرده نخل بندیها

ز صنعت نخل بند دهر زیب باغ و بستان را

بدان هیأت که طوبی را تو گویی برگ‌ها رسته

ز شکل ثابت و سیار حسن باغ رضوان را

چمن از برگ رمان شعله افروزد ولی سازد

درو اخگر مثال حقهای لعل رمان را

بهر یک حقه بینی صد هزاران لعل رمانی

اگر آری برون زان حقه گوهرهای پنهان را

ز رشک از قطره‌های خون که ظاهر کرد ازو گردون

همانا گر همان دم کرده خون آلوده پیکان را

سماق آتش زده در پشته خود تا که برهاند

ز سرما پشته پروازان اطراف کهستان را

در اوراق رزان نقاش صنع از خامه حکمت

به روی زر ورق از رنگ لعلی ریخت افشان را

مگو لعلی مگر از باده لعلست آن افشان

پی ترغیب می درین چنین فصلی حریفان را

به باغ از بلبل دستان سرا گرچه اثر نبود

مغنی گو بدین مطلع مزین ساز دستان را

خزان زوراق به ز اکنون که زینت داد بستان را

خوش آید سرخ رویی از شراب زرد مستان را

بده ساقی می اصفر به رنگ شعله آذر

که باشد روشنائیها می رنگین دهقان را

عجب مدفون که از جوی زرش دهقان چو بگشاید

ز خاک آرد برون گویی خواص آب حیوان را

چه زیبا بکر شوخی کو چو بیرون آید از پرده

درو صد پرده از کافر و شیها اهل ایمان را

چه خورشیدی که چون از مشرق ساغر شود طالع

برافروزد به شام عیش صد شمع شبستان را

وگر از روی آتشناکش افتد پرتوی در دل

چو نار موسی افروزد دل ارباب عرفان را

وگر از لطف بنماید طریق مجلس‌آرایی

دهد آرایش فردوس اعلی بزم سلطان را

ولیکن نیک ناید جز به باغی کش خزان سازد

ز اوراق نجوم آساش روشن کاخ ایوان را

به برگ زعفرانی آبکش خط‌های شنگرفی

نشان خون اشک افتد رخ عشاق گریان را

کند برگ مرود از لعل فامی ناظران را هست

مگر می در کدو آورده بود آیین بستان را

اگرچه نیست آن موسم که از گل‌ها شود گلشن

چه صورت‌خانه مانی ظهور صنع یزدان را

فصول اربعه: بهار

وزد باد بهار احیای اموات گلستان را

ز انفاس مسیحی تازه سازد عالم جان را

کند گل جلوه و افغان کشد بلبل وزان هر دو

رسد برگ و نوا محزون‌دلان بیت‌الاحزان را

نهد هر لاله کوهی پر آتش عنبر سوده

فرو پوشد به کسب عطر بر کوه ابر دامان را

دهان غنچه را دندان و تاج لاله را زیور

چو می یابد ازان در پاش سازند ابر نیسان را

بود از پر زدن مقصودش این کآتش برافروزد

ز اخگرهای برگ گل سحر مرغ سحرخوان را

فراز این چنین آتش ز تحریک صبا هر صبح

چنار از غایب سرما گشاید دست لرزان را

کشند اهل صبوحی باده گلگون به پای گل

نواها با هزار آیین مزین کرده دستان را

بهاری این چنین رفت و خزانی این چنین آمد

همیشه خود جزین کاری نباشد چرخ گردان را

شده گلچهره معشوق جنان و چرخ آورده

به رنگ عاشقانه عاشق مهجور پژمان را

اگر نشمردی آن را مغتنم این را شمر باری

که این را هم نیابی تا بجویی همچنان کان را

به روی شاخ زرد این دم که برگ لعلگون بینی

بباید ریختن در جام زر لعل بدخشان را

بهار عمر را دیدن که چون رفت و خزان آمد

خزان هم بگذرد تا بنگری این کاخ ویران را

اگر خواهی بهار بی خزان بینی ورا بنگر

بهارستان خلق خسرو ایران و توران را

مگو خسرو که تا هفتم پدر سلطان بن سلطان

چه سلطان بلکه تا هفتاد والد خان بی‌خان را

ابوالغازی سپهر سلطنت سلطان حسین آن شه

که از دریای جودش قطره یابی بحر و عمان را

ز نطقش بستگیها نکته عیسی و مریم را

ز رایش تیرگیها پنجه موسی و عمران را

کمینه چاکر رومیش بین در خیل قیصر را

کمینه بنده چنیش دان در پیش خاقان را

شهنشاهی که صد خاقان و قیصر بنده‌سان باشند

چو اندازد به فرق اهل عالم ظل احسان را

فلک جاهی که در بانان درگاهش دمی صد ره

ز نعل موزه جنبانند مغز فرق کیوان را

چو نعل زر بیک دو میخ کوکب رخش را بندد

بپا تا افتد و یابد گدایی مهر رخشان را

چو اندر حکمت اسرار خلقت فکر بگمارد

بیابد آنچه مخفی مانده افلاطون یونان را

زهی شاهی که از رای تو باشد روشنی هر روز

به گردون مهر را زانسان که از وی ماه تابان را

بود جزمت بهر کاری که باید کرد تا حدی

که از خاطر به باد تیر بستان داده نسیان را

به بحر و کان ز ابر و آفتاب آن در و یاقوتی

که خواهند ار نیابند از کفت یابند تاوان را

فلک همچون کواکب گردد از دوران خود راجع

برجعت گر رساند قاصد امر تو فرمان را

شوند افلاک و انجم گر به چشم تربیت بینی

به روز پار خرگه را در و گل‌های کمسان را

به بحر و بر غرض قصد درخت عمر خصم تست

نهنگ ار اره را در کار دارد پیل دندان را

دو صد میدان جهد چون کوهی هرکه چابک عزمت

به طرف گنبد گردون رساند نوک چوگان را

ز قعر تیره چاه تخیل حکمت رأیت

برون آید نه صد ماه مقنع ماه کنعان را

بود بند و کشاد کائنات از امر و نهی تو

خرد بر چرخ انجم بندد این بیهوده بهتان را

بسی نان چون مه و خورشید سایل را شود روزی

به بزم ار گسترد اقسام جود و حشمت و خوان را

تخیل گر نبندد نقش چون ذات تو موجودی

درین مبحث خرد هر دم نماید منع امکان را

به رفع سحر اعدا گر قدم مانی زمان فهمد

هم از ذات تو موسی را هم از مرح تو ثعبان را

به روز رستخیز کین که گردان دغا خواهند

فرو شاندن بآب تیغ و پیکان گرد میدان را

غریو کوس حربی هر زمان در اضطراب آرد

به مجرای میاه اندر عروق ارض شریان را

سنانها را نیستان بلا بینی ز انبوهی

ز بس گلگون علم آتش فتاده آن نیستان را

عیان گردد قیامت از تحرک در دو کوه صف

که امید حیات آندم نماند نوع انسان را

ز گرد رزمگه ابر بلا رو بر سپهر آرد

فلک زان ابر بر اطراف ریزد تیر باران را

ز بس غلظت غبار صرصر آفت کند تیره

همه چشم ز ره را سر بسر بل رنگ خفتان را

کشیده تیغ کین چون آفتاب آنروز هر جانب

به پویه افکنی چون اشهب افلاک یکران را

برون آری دمار از روزگار خاکی و آبی

نگویم پور دستانرا که بل سام نریمان را

بهر ضربی که اندازی چه از خنجر چه از رویین

ز تن آری برون خوان را به خون آمیخته جان را

بهر نیزه که بربایی سوار و افکنی بر چرخ

نیاید بر زمین نسپرده اندر آسمان جان را

که گر کوشش نمایی فتح اقلیمی بهر حمله

گه بخشش بیک سایل ببخشی حاصل آن را

چو از میدان رزم و جیبش برگشته به فیروزی

پی آیین بزم عیش زینت‌بخشی ایوان را

فراز تخت جمشید و فریدون افکنی مسکن

فرو شسته ز خورشید دو عالم گرد میدان را

پی خوشحالی اهل طرب از نکته جان‌بخش

سکندروَش فرو ریزی بساغر آب حیوان را

به دورت ساقیان ماه پیکر باده گردانند

کشیده مطربان زهره آیین صورت الحان را

ترا با آن توانایی و ضرب تیغ عالم‌گیر

دهد روی عالم دیگر که ریزی اشک غلتان را

خیال درمندی‌های عشقت اوفتد در سر

کز آه اشک ظاهر سازی اندر بزم طوفان را

ز آه سرد اهل بزم را در دل زنی آتش

که دیده برد کو ظاهر کند چون برق نیران را

به بذلت بحر وجودت کان نیارد تاب ازان معنی

که سازی خشک ظرف بحر را خالی کنی کان را

شها از عهده مدح تو بیرون آمدن سازد

مرا عاجز چنان کز وصف خیر الناس حسان را

همان بهتر که نارم بر زبان غیر از دعا گویی

نسازم منفعل از مدحتت طبع پریشان را

همیشه تا که بعد از رفتن فصل بهار آید

خزان و شأن این باشد دورنگی‌های دوران را

بهار باغ جاهت باد از باد خزان ایمین

مبیناد از کمال آئین اقبال تو نقصان را

ز ملک آرایی و عدلت جهانرا باد معموری

خصوصا ملک ایران را درو خلق خراسان را!

فصول اربعه: دی

ز خرگه فلک آتش نهفت دود سحاب

درا به خرگه و آتش فروز از می ناب

نمونه بهر مشمع نمود قوس قزح

پی لفافه خرگاه آسمان ز سحاب

اگر نه ابر لفافست بهر خرگه چرخ

ز تار قطره چرا هر طرف کشید طناب

ز بسکه سیم فشان گشت ابر سیمابی

ز سیم برف زمین شد چو قلزم سیماب

ز بحر دی اگرت آرزو بود در عیش

بیا و کشتی دریای لعل را دریاب

شهیست گلخنی از شعله وز خاکستر

که هست آن یکش الطایی این دگر سنجاب

به سوی مغرب نارد شدن ز مشرق مهر

اگر نیفکند از ابر پل به روی خلاب

درامدن به رکابست و بردن سرما

در فنا شده گویا به پای خلق رکاب

هوا خزیده ز گرما در آهنین گنبد

به روی آب که یخ بسته قبهای حباب

مگو حباب که از شدت برودت دی

چو فرش سیم شده سطح مهره گرداب

فروغ عارض خوبان به گاه یخماله

بود چو بر فلک آب رنگ نور شهاب

چو بوم شعله شود پر زنان ز شدت برد

ز گال وار درو اوفتند خیل غراب

ز بس بیاض که بر چشمها رسید از برف

بسان سرمه عزیز آمده سواد تراب

مگوی سرمه که چون مشک ناب خاک سیاه

بزیر پرده کافور گون شده نایاب

ز پرده بین که سرشتست عنکبوت آسا

که در دهانش همه تار سیم گشته لعاب

به لرزه جثه مفلس ز شوق آتش تیز

مشابه دل مخمور از هوای شراب

شده چو جرز اصم گوش مفلسان ز سماع

که دو کتف شده بر رهگذار گوش حجاب

به جسم شخص تحرک نمانده جز لرزه

چو میت متحرک ز قدرت وهاب

در آب ماهی بی حس چو میخ رفته به خاک

به خاک مار فتاده بسان بسته طناب

گذشته چون ملخ از پشت هر طرف زانو

هر آنکه بوده بهم دست سای همچو ذباب

چو دیده شعله به رنگ پر ملخ جسته

درو بسان ملخ کرده خویش را پر تاب

درون حلقه چشم اشک بسته چون عینک

ولی به چشم ازان نی فروغ کسب و نه تاب

ز باد قاتل دی مرده آتش زردشت

که گشته از دم عیسیش زندگی نایاب

درین زمان که ز سوراخ سوزنی صرصر

چنان وزد که شود زو بنای عمر خراب

چو نار خانه طلب کن گرفته روزن او

درو چو دانه اش اخگر چو آب او می ناب

مغنیی و حریفی و ساقی دلکش

کزین سه چار نیاید عدد فزون به حساب

نشاط کن که مغنی ادا کند این شعر

بیاد مجلس شاهنشه رفیع جناب

که ای ز عارض و لب گاه میل بزم شراب

در آب ساخته آتش عیان در آتش آب

به غیر روی و دهانت ندیده کس ذره

درون دایره آفتاب عالمتاب

گه خرام قدت گو بیا معاینه بین

هر آن کسی که ندیدست عمر را به شتاب

نقاب مانع نور رخ تو نیست که نیست

چهار پرده گردون بافتاب حجاب

کشم خیال ترا رشتهای جان بسته

ز بهر وصل همینم مرتب است اسباب

چو راه چشم ببستم به پاره های جگر

درون خیال رخت مانده بود و بیرون خواب

به بوی وصل نهد رو به درگهت فانی

چنانکه اهل عبادت به گوشه محراب

میسر ار شودم رو به درگه شاهی

نهم که کحل مرا دست خاکش از همه باب

به کلک صنع ابوالغازیش لقب گشته

لقب که گفته قضا کان احسن الالقاب

نجوم کوکبه سلطان حسین دریادل

که بحر رفعت او را فلک شدست حباب

سپهر چتر معلاش را به ته سایه

چرا که قبه او گشته مهر عالمتاب

نجوم رخش سبگپاش را به نعل سیام

چرا که پویه او را سپهر گشته تراب

زهی به پایه رفعت ترا مکان جایی

که لا مکانش چو تحت الثرا شده به حساب

خهی بذوره حشمت ترا محل اوجی

که عرش گشته به خاک حضیض او نایاب

سمند عزم ترا سرعت آنچنانکه بطو

نموده چرخ سریعش چنانکه خربه خلاب

رکاب حلم ترا آن ثبات کندر چشم

نموده ارض کرانش چو آسمان بشتاب

ز دست جود تو شد بحر و کان چنان خالی

که کوه توده خاشاک گشته بحر سراب

ز لطف عام تو گر نیک و بد جهان منعم

که کس سوال نیابد به صد هزار جواب

نسیم گلشن خلق تو چون وزید به روح

دم مسیح نموده چو دود نار عذاب

شرار شعله قهرت چو جسته جرم سپهر

هزار برق بلا کرده بر زمین پرتاب

شده ز تیغ تو ویران عمارت تن خصم

شود چنانکه عمارت ز آب تیز خراب

دل عدوت ز پیکان ناوکت مرده

چنانکه شعله نار کهن ز قطره آب

ز سهم تیر تو فتح هزار حصن حصین

بلی غمام ز باران نموده فتح الباب

پی فزونی عشرت به بزم حشمت تو

که آن ز مد کمانچه است یا نوای رباب

فلک ز گیسوی ناهید بندد آنرا موی

قضا ز پر ملایک باید دهد مضراب

سپهر قدر تو بحری که بهر غرقه خصم

بود هزار چو گردون دایرش گرداب

دران زمان که ز باد فتن غبار بلا

کشد نقاب به رخسار مهر عالمتاب

غریو کوس دغا آن قیامت اندازد

که بگسلند ز هم اشتران چرخ طناب

دو صف بهیأت دو کوه آهن از پی قتل

که رسته در وی از تیغ و نیزه صورت غاب

پی شکار تذرو حیات و طوطی روح

پرد خدنگ ز زاغ کمان به بال عقاب

درم بسکه ملک عدم رسد از گرز

چو بر بشیزه جوشن زنند چون ضراب

بسان تیغ همه از فواد خون لیسند

چنانکه گاه غذا از جگر زبان ذباب

چو حمله جانب خصم آوری در آن ساعت

کشیده تیغ ز ظل لوای فتح مآب

چنان ز جا رود از صد مه تو صف عدو

که کوه خار و خس از پیش تندرو سیلاب

وزد نسیم ظفر بر لوای منصورت

بهر طرف که توجه کنی برای صواب

ظفر پناه سپاه ترا بهر جمله

ندای فتح مبین بشنود ز غیب خطاب

ز رزمگه چو بایوان بزم رانی رخش

هزار کسری و کیخسروت روان به رکاب

درون قصر فلک رفعت جهان آرا

نهاده بزم کیانی کنی چو میل شراب

یقین که در خور آن رزم باشد این بزمت

که دور چرخ ندیدست مثل هر دو به خواب

به سعی هر چه ز شاهان گرفته باشی ملک

کنی عطای گدایان به مدح بی اطناب

همیشه تا به شتا پوشد ابر کافوری

ز برف پره کافور گون به جرم تراب

به مجلس می کافور طبع مشکین عطر

به عیش باد مقوی به رنگ لعل مذاب

هزار بار جوانمردیت چو برمک و طی

هزار سال جوان بختیت چو عهد شباب

ستهٔ ضروریه

دیباچه : بیت القصیده همه خیل سخن وران

شمارهٔ ۱ - روح القدس : زهی به خامه قدرت مصور اشیا

شمارهٔ ۲ - عین الحیات : حاجبان شب چو شادروان سودا افکنند

شمارهٔ ۳ - تحفة الافکار : آتشین لعلی که تاج خسروانرا زیورست

شمارهٔ ۴ - قوت القلوب : جهان که مرحله تنگ شاهراه فناست

شمارهٔ ۵ - منهاج النجات : زهی از شمع رویت چشم مردم گشته نورانی

شمارهٔ ۶ - نسیم الخلد : معلم عشق و پیر عقل شد طفل دبستانش

دیباچه

بیت القصیده همه خیل سخن وران

شه بیت جنس نظم همه مدح گستران

حمد و ثنای پادشهی دان که از رهش

یکپاره سنگ شد گهر عالی افسران

تقدست کبریاه عن ادراک المتعلقین و تنزهت آلامه احصار المتکلمین الالاله الخلق و الامر تبارک الله رب العالمین.

حسن کلام قافیه سنجان سحر فن

لطف ادای نکته وران شکر شکن

نعت شهی سزد که بتأئید ذی المنن

بنموده ماه معجزش از مطلع سخن

صلی الله علیه و آله صواحب دیوان النبوة و نواظم ارکان المروة. اما بعد معروض رای صایب مرفوع فکر ثاقب ارباب خرد و خبرت و اصحاب ذکا و فطنت که شکوفه ریاض عالم بلکه شجره بنی آدمند به آنکه چون رشته خلوص ارادت و کمند رسوخ اطاعت این کمینه بی بضاعت بحبل المتین تصرف و اقتدار حضرت هدایت منزلت و ولایت منقبت.

در یکتای بحر نیک نامی

امام زمره اقطاب جامی

قدس الله تعالی روحه متصل بود و خاطر شکسته بامتثال اوامر و نواهی آن جناب متوسل. همواره فرمان لازم الاشاعه و امر واجب الاطاعه آن حضرت این کمترین را بدان مأمور می داشت که گاهی عنان سخن را از وادی ترکی بصوب فارسی منصرف گرداند و زمام نظم را از ادای ترکانه بجانب لغت فرس منعطف سازد و اگرچه انقیاد امر ایشان بر سر و چشم لازم بود و اتباع آن به جان و دل متحتم اما بر حسب الامور مرهونته باوقاتها در ایام حیات با برکات آن حضرت بحسب تقدیر بران امر مجال مبادرت نبود و ایام نافرجام به هیچ حال مساعدت ننمود تا آنکه از لسان کریم البیان حضرت سلطان سلطان نشان ملا ذالثقلین کهف الخافقین.

سایه حق مهر سکندر جناب

کآمده هم سایه و هم آفتاب

بازوی ملت قوی از جهد او

دین علم افراخته در عهد او

السلطان بن السلطان معز السلطنت و الخلاقة ابوالغازی سلطان حسین بهادر خان خلد الله تعلی فی الثریا اعلامه و نفذ بین الخافقین او امره و احکامه که ربقه عبودیت و رابطه چاکری این کمینه بارستان رفیع الشأن آن حضرت ارثا و اکتسابا متحقق است و علاقه تلمذ و شاگردی در صنعت شعر و اسلوب نظم به نسبت طبع سخن شناس و ذهن خرد اقتباس آن حضرت متیقن هم بدان نوع مأمور گشت و بعد از امداد توفیق و سعادت تأید در تاریخ اثنین و تسعمایه (نهصد و دو هجری برابر با هزار و چهارصد و نود و هفت میلادی) تسوید قصیده چند که تصدیر این چنین نظم بدان لایق بود و تسطیر آن در مبادی این اسلوب مناسب می نمود بر وفق عدد جهات سته اتفاق افتاد.قصیده اول که سخن گذاری مبتنی بر ادای محامد حضرت باری بود تسمیه اش را «روح القدس » نازل گشت و ثانی که از رشح زلال نعمت نبوی و فیض سرچشمه مدح مصطفوی مترشح بود به «عین الحیات » اتسام یافت و ثالث که بر طریقه «بحرالابرار» امیرخسرو دهلوی بر تحفه نثار حضرت مخدومی قطب الانامی محتوی بود از لسان فکرت به «تحفة الافکار» موسوم شد و رابع که مواعظ سودمند و نصایح دلپسندش اهل دل را سرمایه فتوح و ارباب ریاضت را بمثابه غذای روح بود به «قوت القلوب » نامزد گشت و خامس که بشرف مدحت گذاری حضرت شهریاری که شکر نعمتش مستلزم سعادت ابدی و دعای دولتش مستتبع نجات سرمدی است مزین به «منهاج النجات » تسمیه پذیرفت و سادس که بامداد نسایم ریاض فضل و عطا شرف تتبع قصیده «مرآت الصفا» یافته بود به «نسیم الخلد» مخاطب گشت و مجموع آنها به «سته ضروریه » نامور آمد. رجا واثق و اهل صادق که اگر روزی چند دست اجل صحیفه امل را منطوی نگرداند و باد نیستی چراغ کلبه هستی را فرو ننشاند هر چه در مسوده است پریشان از این اسلوب رقم ثبت یابد و خاطر شکسته بجمع شتابد.مأمول از محاسن عادات کرام و مکارم اخلاق انام آنکه اگر خللی بینند ذیل اصلاح بران گمارند و آنرا از قبیل سهو داشته از مقوله غباوت و جهل نشمارند و السلام من اتبع الهدی.

شمارهٔ ۱ - روح القدس

زهی به خامه قدرت مصور اشیا

هزار نقش عجب هر زمان از او پیدا

چه خامه‌ای‌ست که در کارگاه کن فیکون

نگشته بی‌رقم او ز قطره تا دریا

چه قدرتی‌ست که در بارگاه چرخ بلند

نگشته بی‌سبب او ز ذره تا بیضا

مطیع امر تو گر سفلی است اگر علوی

عیال جود تو گر امهات اگر آبا

قوی به لطف تو گر خود ضعیف اگر اضعف

زبون به حکم تو گر خود قوی وگر اقوا

ذلیل عشق تو مجنون ز چهره لیلی

خراب حسن تو وامق ز عارض عذرا

به نور روی تو پروانه گشته سرگردان

ولیک شمع شبستان نهاده نام او را

به نار شوق تو بلبل شده چو خاکستر

ولیک زیب گلستانش کرده وصف ادا

کسی به جاه و غنا نیست از تو مستغنی

تویی غنی و مسلم‌تر است استغنا

چو ساز کردی ز ترکیب جسم انسانی

ز خاک تعبیه ساختی به زیب و بها

چو از زمینش برداشتی به صد اعزاز

به مرتبه گذراندی ز طارم خضرا

به خاک جسمش باران رحمت افشاندی

کزان ملایمت آورد طینتش پیدا

به دست حکمت خود کرده طینتش تخمیر

سه ضد دیگرش افزوده از عجایب‌ها

چهار ضد را کردی به یکدگر ترکیب

که خاک و آتش بود آنگه آب بود و هوا

ز استخوان و ز مخ و ز عروق تا اعصاب

ز لحم و خون و رباطات و معده تا امعا

دگر دماغ که آن شد مقر پنج حواس

که باطنی به لقب گفته‌اندشان حکما

دگر طحال و کبد باز قلب و باز ریه

دگر مثانه و غضروف و مره باز کلا

به یکدگر همه پیوست و چار طبع آمد

که خون و بلغم و صفراست بعد از آن سودا

چو گشت پیکرش آراسته به زیبایی

نخفت فیه من روحی آن بدش مبدا

حواس ظاهریش نیز چون که کردی راست

ز نور عقل به کاخ دماغ تافت ضیا

غریب کشوری آراستی ز شهر بدن

که ملک تا ملکوت آنچه هست هست آنجا

در او نشاندی دل را به تخت سلطانی

که شد به رسم سلاطین خدیو ملک‌آرا

خرد وزارت آن شاه را معین شد

گدای شاه و وزیران کمینه بنده ترا

بس آنگهی به علومش چو رهنمون گشتی

نخست کردی تعلیم علم الاسما

ز علم معرفتش چون که بهره‌ور کردی

ملایکش به سجود آمدند عبد‌آسا

ز آفرینش خود آنچه کرده‌ای موجود

عیون و بحر و جبال و نجوم و ارض و سما

دران عجوبه نموداری از همه کردی

امانتت را هم دادیش به رسم خفا

چو گشت مظهر کل بعد از آن لقب دادیش

میان ما خلق الله عالم کبرا

چهار طبع نهادی به وضع گلشن دهر

یکی ربیع و دگر صیف بس خریف و شتا

وزید چون به گلستان دهر باد ربیع

نمود نکهتش اموات باغ را احیا

نسیم نامیه ز انفاس عیسوی بر کرد

سر گیاه چو یوم النشور از غبرا

که دید پیر فرو ریخته به خاک زمین

که سر برآورد اطفال‌سان به نشو و نما

رسد ز طفلیشان تا شباب زیب و جمال

ز شیر دایه ابران همه به قوت و غذا

چو چند روز برین رفت دادی آرایش

ز شاهدان ریاحین به گلشن دنیا

فروخت گل چو جوانان لاله‌رخ عارض

کشید سرو چو خوبان نخل قد بالا

بنفشه بر گره طره بست مرغوله

سمن به جلوه درآورد عارض زیبا

به زلف مشکین افکند تاب‌ها سنبل

کز آن سلاسل بی‌تاب شد دل شیدا

ز نصف پوست نارنج بهر نرگس شوخ

پیاله کردی و او مست گشت بی‌صهبا

ز برگ نسترن آن سان نجوم بنمودی

که شد کواکب شعری به نزد او چو سها

چمن ز قامت سرو ار نمود رعنایی

دوروی کردی او را هم از گل رعنا

ز وضع غنچه نرگس نمودی آن حقه

که بهر مرغ نظر گشت بیضه‌سان مأوا

مگر که قاصد گلزار شد همیشه بهار

که رنگ‌های زرش تعبیه است پیک‌آسا

رخ چمن را از خامه قضا کردی

ز لون لون ریاحین چو گونه‌گون دیبا

ربیع نوبت خوبی باغ چون گذراند

چو بر نخورده عروسی ز حسن و لطف صفا

فکند آتش ایام صیف در عالم

چو برق آه ز انفاس عاشق شیدا

نمود دل ز ریاحین سوی فواکه میل

چو از سراب صور سوی لجه معنا

لباس برگ چو اشجار باغ را پوشید

شد از نمایش هر یک چو گنبد مینا

شمال چون به تحرک فکندشان آمد

به چشم عقل نمودار سیر و دور سما

طیور هر یک از آن چرخ را چو انجم شد

ز شاخ بر شاخ آینده برج برج‌آسا

و لیک انجم ثابت شده فواکه او

به برج شاخ ثوابت مثال پابرجا

نموده مثل شهاب آنکه او ز اوج بلند

خط طویل کشان او فتد سوی غبرا

چو از حرارت مهر او فکندی اندر دهر

به سان نار سقر شعله‌های تن‌فرسا

پی علاج وی از میوه‌های بار رطب

مزاج انسان را ساختی قرین شفا

زهی حکیم که با حکمت تو افلاطون

بود به نزد افلاطون چو به قله الحمقا

بسا کسان که ز پاشندگان تخم امل

هزار خرمن وادی ز مزرع دنیا

ولیک بستیشان حلق و بهره پیش گرفت

همی پگاه غذا خوشه‌چین و دانه‌ربا

ز خوان صیف معموره جهان چو رسند

نعم به شاه و گدا لایعد و لایحصا

بدین غنایم مفرط ز ترکتاز خریف

سپاه برد رسانیدی از پی یغما

چمن ز الوان شد کارگاه رنگریزی

هزار رنگ ز هر جنس شد در او پیدا

زمین ز بستان افروز گشت خون‌آلود

ز تیغ کفر بدان سان که تاریک شهدا

خزان به بستان افروز قتل کرد آن نوع

که تاج از سرو سر شد همی ز جسم جدا

دورنگی گل رعنا پدید شد به خزان

چو ساختی قلقلی لاله خطایی را

دلیل آنکه دور گیست کار گلشن دهر

چه در بهار و خزان و چه در صباح و مسا

دو رنگ و ده رنگ چه بود که هر ورق از برگ

نگاشته به دو صد رنگ شد ز کلک قضا

چو نخل موم شد از برگ‌های رنگارنگ

بساط باغ بدان سان که کارگاه خطا

رساندی از عقبش تاختاز صرصر دی

که رفت یک یک از آن حله‌ها به باد فنا

سحاب سیم‌فشان پرده‌های سیمابی

چنان کشید ز دور افق به روی هوا

که مهر گوی هرگز نبود گر هم بود

حرارت از اثرش ذره نبود اصلا

نه بلکه بود یکی پاره یخ مدور شکل

درون ساغر بسته ز شدت سرما

ز برف شد کره ارض بیضه کافور

در او فرو شده گم گشت بیضه بیضا

شده به گلشن اشجار هر طرف عریان

چو هندوان همه از ترکتاز چین به جفا

شب از سواد و درازی چو گیسوی خوبان

به قتل عاشق کرده عین ید طولا

چنان رساندی شدت ز برد دی که بمرد

از آن فسردگی آتش چنانکه اهل وبا

شتا چنان که در او میرد آتش از شدت

چه ممکن اهل جهان را بود نشان بقا

دگر ز باد بهاری حیاتشان دادی

که رفت روح نباتی به پیکر موتی

چنین که سلسله بستی به حلق و گردن دور

همی بدرو و تسلسل کشید این اجزا

به صنع نه فلک آراستی سریع و رفیع

درو کواکب سایر ز مهر تا به سها

مقیم منزل اول نگار سیم‌تنی

که زو رسد به شبستان دهر نور و صفا

گهی چو عارض خوبان مدور و رخشان

گهی چو قامت عاشق همی نحیف و دوتا

به حجره دوم اندر قلم زنی چابک

نشاندی آمده بر سر با ملی و انشا

ملایمی که برآید به رنگ هر که رسد

به سان آب که ظاهر شود به لون انا

به منظل سیمین شاهد ترنم‌ساز

مقیم کردی و او لیک در مقام نوا

به ساز کرده عیان نغمه‌های داوودی

ولی به نطق مثال مسیح روح‌افزا

به ملک چارمی مه‌پیکری فرستادی

که مه گدای از او کرده نقد نور و ضیا

اگر به وضع چو آیینه سکندر شد

ولی به شاه و شی حکم رانده بر دارا

مکان پنجمی دادی به تیغ زن کردی

که از مهابت او بست خون دل خارا

دم قتیلش گلگونه عذار اجل

جسام قاتلش آیینه جمال بلا

ششم مکان را با پاک‌سیرتی دادی

به نور شمع سعادت منورش سیما

به رشته‌های طهارتش دانه تسبیح

ز حله‌های سعادتش طیلسان و ردا

بکو توالی هفتم حصار کردی امر

بدیع پیکر قطران نهاد قیر لقا

چو شخص حلم کران جنبش آنچنان که شده

ز برج حصنش تا دیگری به مدت‌ها

پی فروغ شبستان هشتمین کردی

هزار لعبتی در جلوه جمله مه‌سیما

فراز جمله نهم قلعه چون بنا کردی

به دور قلعه فکندی بروج را مروا

چو حصن را به عدد ساختی دوازده برج

که هر یکی به دگر نوع گشت جلوه‌نما

از آن دوازده شد اولین چراگاهی

که از برای حمل گشت ساحتش مرعا

دگر یکی به گل و لاله مرغزار نزه

که ثور چرخ خرامد در او ز بهر چرا

چو خنگ چرخ برارستی ز بهر خرام

به زیر زینش کشیدی ز پیکر جوزا

ز بهر آنکه همی کجروی‌ست شیوه چرخ

چو چرخ رتبه خرسنگ ساختی والا

کنام دیگری آراستی به شوکت و زیب

مقر شیر ولی منزلی ز گاو جدا

به مزرع دگر از خوشه دانه افشاندی

نجوم گشت همان دانه‌ها بر دانا

پی کشیدن او راست ساختی کفه

به راستی که غلط نیست بر خدای روا

به برج دیگر عقرب به جنبش آوردی

چو کژدمی که کند خانه در قدیم بنا

فراز برج دگر ساختی کمانخانه

که چرخ تیر بلا افکند سوی دنیا

ز سهم ناوک او جدی را رمانیدی

که چست چون بز کوهی به اوج از آن پیدا

به دلو یوسف خورشید را ز چاه افق

برون کشیده نکردی در آن مضیق رها

به حوت یونس مه را رسانده کردی امن

ز حادثاتش هر چند بود رنج و عنا

برون ز چرخ هزاران هزار خیل ملک

پی عبادت و تسبیح خوانده حمد و ثنا

ز عرش و کرسی و لوح و قلم عجوبه بسی

پدید کردی و بر عقل از آن نظاره عما

رسید کار به جایی که شهسوار رسل

براق تاخت بر آن اوج در شب اسرا

بدادی از کرمت قرب قاب قوسینش

که کوفت کوس جلالت به اوج او ادنا

به وصل خویش رساندی جمال بنمودی

بدادی آنچه طلب کرد بی رهین و بها

نود هزار سخن گفته باز گرداندی

که گرم بود ز سیر چنین هنوزش جا

ظلام کفر ز روی زمین برافکندی

به او چو روشن کردی شریعت غرا

به حکمت تو شدش جمله ملل منسوخ

چه دین آدم و چه نوح و عیسی و موسی

به اوج قربت خویشش چو راه بنمودی

به خلق عالم شد رهنمای دین هدی

سبب محبت او و ظهور صنعت بود

که خلق ما خلق الله ساختی افشا

چنانچه هر چه بپوشید خلعت خلقت

پدید گشت به یک امر کن که کردی ادا

بنهی کمتر از آن می توانیش که کنی

چنان نبود که نبود اثر از او پیدا

عجب‌تر آنکه دگر صد هزار عالم اگر

بنا کنی و توانی که سازیش حقا

وگر به نیم نفس خواهیش که نیست کنی

رود به کمتر از آن نیز سر به سر به فنا

ز بودشان نه تفاوت به کارخانه صنع

نبودشان هم یکسان جلال و قدر ترا

بزرگوار خدایا به حق تسبیحت

که ذاکرند بدان خیل عالم بالا

به ذات پاکت کش مثل نبود و مانند

به فیض قدست کش شبه نبود و همتا

به حرمت نبی الله که هست چون خورشید

به فر مکرمتش خیل ذره جمله گوا

که تا مقید دار فنا بود فانی

به دار سیرت او در طریق فقر و فنا

چو مرغ روح وی از محبس بدن پرواز

کند نموده توجه به سوی ملک بقا

به روز حشر که شاه رسل برافرازد

پی شفاعت اهل خطا به عرش لوا

به لطف خویش چنان کن که ار فتد نظرش

به سوی بنده عاصی چو چشم شه به گدا

بس آنکه از وی باشد طلب ز تو بخشش

ز بنده کسب حصول مراد بینهما

ز اقتضای قضا این قصیده شد تحریر

عجب نباشد تاریخش از حساب قضا

به فکر نام چو رفتم سحرگه از هاتف

خطاب اسمش «روح القدس» شد از اسما

امید آنکه به انفاس قد سیم بختی

تکلمی که سرایم پی تو حمد و ثنا

شمارهٔ ۲ - عین الحیات

حاجبان شب چو شادروان سودا افکنند

جلوه در خیل بتان ماه سیما افکنند

صد هزاران کرم شبتاب از شبستان سپهر

لمعها بر پرده شبگون غبرا افکنند

هر زمان صد گونه اشکال بدیع از کلک صنع

نقش بندان قدر بر طاق خضرا افکنند

اشک ریزان نعش بر دوش بنات از سوک مهر

جمله بر سرها پرند عنبراسا افکنند

قطب چون پیر به تمکین و اختر و انجم سماع

چون مریدان گرد پیر پای بر جا افکنند

سیمبر ترکان قاتل از مجره بسته صف

تا بملک عافیت در دهر یغما افکنند

بوالعجب ترکان که هر دم هندو آسا از شهاب

حربهای سیمگون هر سوی عمدا افکنند

در چنین حرب از برای طعمه نسرین فلک

گاه بگشایند و گاهی بالها را افکنند

رسته بیدارند درج در ز شاخ گاو گنج

دیده آنانی که بر ثورو ثریا افکنند

نسر واقع در دل آیدشان ز روی اعتبار

چشم اگر بر نقطهای شین شعرا افکنند

ماه نو باشد میان خیل اطفال نجوم

استخوانی کش ببازی شب بصحرا افکنند

گرد شمع ماه خفاشان سیمین نجوم

خویش را پروانه آسا زیر و بالا افکنند

زهره را بر چنبر دف پوست از شکل قمر

مطربان چرخ بهر لحن خنیا افکنند

تیر رمالی که بهر غیبت مهر اختران

بر بساطش مزد رمالی درمها افکنند

مهر را یابند گاهی جانب شرقش خبر

شش رونده چون سراغش را بهر جا افکنند

چابک گردون بنوک نیزه بردارند اگر

حلقه دور جدی بر دشت و هیجا افکنند

زاهد افلاک را سجاده نور و صفا

در شب زینسان عجب از بهر احیاء افکنند

کو توال حصن گردون چون نماید رسم پاس

از مشاغل روشنی در چرخ والا افکنند

بر چنین هنگامه خیل لعبتان ثابتان

چشم از هشتم غرف بهر تماشا افکنند

خیل انجم ز اختیار چرخ اعظم دم بدم

خویش را از پایه اعلی بادنی افکنند

چرخ با آن چشم بازی انجمش با آن سپهر

رقعه های چشم بندی سوی دنیا افکنند

اختران از عین بیخوابی و نا آسودگی

خواب آسایش بچشم پیر و برنا افکنند

غیر عشاق بلاکش کز غم هجران چو من

نعره واحسرتا بر چرخ مینا افکنند

خلق بی عشق و وفا مانده بخواب اما سگان

در وفاق عاشقان تا صبح غوغا افکنند

ای خوش آنانی که کرده خواب را بر خود حرام

در چنین شب بر فلک آه شب آسا افکنند

زاب چشم حسرت اول داده طاهر را وضو

آتش از باطن بجان ناشکیبا افکنند

خویش را بر گوشه محراب تقوا افکنند

سر بخاک درگه ایزد تعالی افکنند

زاه حسرت پرده بر رخساره اختر کشند

ز اشک مهجوری خلل در طاق خضرا افکنند

چون بطوف روضه خلوتگه دل رو نهند

برقع نامحرمی بر روی حورا افکنند

بر بساط قرب وصل ار لحظه ساکن شوند

دیده بر خیل ملایک از مواسا افکنند

بر سپهر عز و تمکین گر دمی منزل کنند

از تزلزل رعشه گردونرا بر اعضا افکنند

گر سوی نزهتگه جمع وصل آرند روی

خاک نسیان بر سر دنیا و عقبی افکنند

هست امید فانی این دولت که گردد خاک راه

هر کجا این ره روان گرم رو پا افکنند

نصف این وادی ظلمت را چو نوبت بگذرد

نوبتی داران شه در کوس آوا افکنند

از غریو کوس و بانگ نای و غوغای نفیر

رستخیز اندر خم طاق معلا افکنند

چشم نگشاید ز غفلت مردگان خواب را

گرچه صور حشر از فریاد صرنا افکنند

باز بهر بت پرستیدن بگه خیزان کفر

ناله ناقوس را در دیر ترسا افکنند

راهبان مست مصحف سوز این دیر کهن

در میان آئین زنار و چلیپا افکنند

کاملان کفر لالات و لالا اله

توأمان دیده در الا الله محاکا افکنند

مؤذنان صبح سبحان الله از غیرت زنان

غلغل الله اکبر بی محابا افکنند

باز رندان خرابات مغان جام صبوح

در میان آرند و طرح دور صهبا افکنند

وقت خوش حالی ز باده عاشقان پاکباز

دیده پنهان گه گهی بر یار زیبا افکنند

گلرخان گل گریبان چاک و چون مرغان باغ

عاشقان بیخود از مستی علالا افکنند

تا که معماران گردون قصر چرخ تیره را

فرش سیم از پرتو صبح زر اندا افکنند

شام را چون قطع در زلف سمن سا افکنند

رد سمن بویان صبح آئین غوغا افکنند

روشنی در عرصه عالم که از شب تیره بود

از تلالاهای صبح عالم آرا افکنند

طیلسان صوفی روز از ته شبگون لحاف

کرده بیرون بر سر دوشش بپهنا افکنند

ژاله انجم که باشد در شبستان سپهر

در گداز از مشعل سوزان بیضا افکنند

گر صداعی باشد از سودای شب آفاق را

صندل پیشانیش از ابر حمرا افکنند

خواسته پرتو ز شمع یوسف مصری جمال

نور در زندان شام وحشت افزا افکنند

آفتاب پردگی را جانب روز آورند

یوسف گم گشته را سوی زلیخا افکنند

سربسر از خواب غفلت چشم بگشایند خلق

چون قیامت مژده احیاء بموتی افکنند

عاجزان شهوت و تردامنی با صد شتاب

خویش را در آب از کسوت معرا افکنند

حق پرستان کمتر از تحقیق و از تقلید پیش

سوی مسجد رفته خود را بر مصلا افکنند

اهل قیل و قال هر سو از پی الزام خصم

چشم را از خواب ناشسته بر اجزا افکنند

دیو مردم یعنی اهل بیع بهر رهزنی

هر یکی خود را بسوق اندر بمأوا افکنند

در زمان بیع چون طغیان کند انصافشان

بوریا را تهمت زر بفت کالا افکنند

کافران درگه قاضی پی یک حبه سیم

خان و مان صد مسلمان با بفتوا افکنند

ظالمان صاحب دیوان بنوک کلک تیز

قاف را از عین اگر یابند از پا افکنند

بی حمیت وش زبونان خویش را از حرص شوم

بر در همچون خودی بهر تمنا افکنند

از حیل طفلان مکتب را بدلها اضطراب

نکته بی تقریب رانده دیده هر جا افکنند

پای بندان عیال از بهر کسب رزقشان

پا بشهر و کوی هر سو آشکارا افکنند

بار بندان سفر کرده سوی منزل خرام

بار نگشاده مراکب را بمرعا افکنند

جان گدازان آتش اندر جان شیدا افکنند

برق سان خود را فراز خار و خارا افکنند

با نیاز و عجزی از ریگ بیابان بیشتر

رود سیل اشک سوی ریگ بطها افکنند

نقد جان بر دست و سیم اشک بر عارض فشان

سر بخاک قبله گاه دین و دنیا افکنند

خواجه کونین و فخر انبیا کاصحاب او

سایه بر خورشید بل عرش معلا افکنند

گرد راهش اختران در دیده روشن کشند

خاک پایش روشنان در چشم بینا افکنند

مدعا باشد بهشت آئین درش را روفتن

حوریان بر چهره چون زلف مطرا افکنند

قصدشان جز سایه افکندن نباشد درویش

خلدیان در جلوه چون قدهای رعنا افکنند

در شب معراج پای انداز رخشش اهل عرش

از در اختر مکلل سبز دیبا افکنند

چون فلک پیما براق اندر رکاب او کشند

غاشیه از مهر بسته زین ز جوزا افکنند

قبل چندین سال بینند آفتابش زیر ابر

چون حریفان بار در دیر بحیرا افکنند

نقشبندان قضا طرح هزاران آفتاب

کاه پویه بر زمین از پای قصوا افکنند

هم رسالت هم نبوت بوده خاص ذات او

پیش ازان کاوازه ارسال و انبا افکنند

از ره عزت شتر مرغان پر پرتوی

بر ملایک سایه رفق و مدارا افکنند

مصحفت را دوخته از حله جنت غلاف

تکمها از جوز هر بر رحل جورا افکنند

حاجبان درگه قدرت گه قرب وصول

بر در بارت عصا در پیش موسی افکنند

نه فلک یابند راکع نوبت خمس ترا

دیده را گر بر حساب حرف طاها افکنند

هم برابر دان بشر زی چارده معصوم را

زانکه در عصمت خلل در کار یحیی افکنند

هست مشهور اینکه نجم الدین و شان امتت

جز ببخشند از یقین بر سگ نظر تا افکنند

آستانت را سگان باشند کندر یک نظر

صد خلل در کار نجم الدین کبرا افکنند

زیر تابوت شهید تیغ شوقت خویش را

هر نفس بهر شرف صد چون مسیحا افکنند

کودکان ناوک انداز قضای حکمتت

صد کمانچه در بن ریش اطبا افکنند

نصر و فتح ایزدی باشد قرین جیش تو

بر صفش گر چشم چون سطر اذاجا افکنند

رأیت جیش تو چون دوزند خیاطان صنع

شقه اش را زینت انا فتحنا افکنند

از غبار تیره خیلت دماغ و چشم را

عرشیان هم توتیا هم مشک سارا افکنند

ناید از کوه بلا آن کاید از یک مشت خاک

کش ظفرجویان تیغت سوی اعدا افکنند

هست تا دامان حشرت ملک در توقیع دین

منشیان صنع چون دامان طغرا افکنند

از احادیثت صحیحی را روات اندر رقم

با رباب از حد بطحا تا بخارا افکنند

دانه آدم بود بی دام شیطان هر یکی

استخوانهایی که خدامت ز خرما افکنند

عرش پروازان بیندازند خود را در رهت

همچو مرغانی که خود را پیش عنقا افکنند

یا رسول الله بحالم بین که مهر و ماه نور

هم بردانی افکنند ار چه بر اعلی افکنند

پادشاهان دیده روز جشن بر شیران نر

افکنند و بر سگانت دل همانا افکنند

تا بکی خیل شیاطین دم بدم صد وسوسه

دل دل آشفته ام پنهان و پیدا افکنند

عیسی انفاسان عجب نبود که چشم مرحمت

گه گهی بر حال ترسایان مرضا افکنند

لیک معلولم چنان کامکان نباشد زیستن

صد مسیح ار سایه ام بهر مداوا افکنند

هم مگر رشحی ز شربتخانه احسان تو

در گلوی این علیل ناتوانا افکنند

وان زمان هر دم دو صد مرده ز نطق عیسوی

روح خود در پایم از بهر تولا افکنند

تا بدان انفاس نعمت را سرایم آنچنان

کش ملایک روح ایثارش ز بالا افکنند

حرفی از نعتت که بنویسم ملایک نقطه اش

از سواد دیده های نوم فرسا افکنند

از زلال این چنین نعتی اگر لب تشنگان

قطره بر حلق خشک رنج پیما افکنند

بعد ازان اموات جان یابند اگر آب دهن

بر فرامش گشتگان خاک غبرا افکنند

گر نهم «عین الحیاتش » نام شاید زانکه خلق

از نسیمش جان نو در جسم موتی افکنند

در عدد یابند بیتش توأم آب بقا

در حساب او نظر گر سوی املا افکنند

یا رب آنروزم شفاعت از حبیب خود رسان

کاهل عصیانرا بدوزخ بی محابا افکنند

شمارهٔ ۳ - تحفة الافکار

آتشین لعلی که تاج خسروانرا زیورست

اخگری بهر خیال خام پختن در سرست

شه که یاد از مرگ نارد زوست ویرانی ملک

خسرو بی عاقبت خسر بلاد و کشورست

قید زینت مسقط فرو شکوه خسرویست

شیر زنجیری ز شیر بیشه کم صولت تر ست

لازم شاهی نباشد خالی از درد سری

کوس شه خالی و بانگ غلغلش درد سرست

با دهان خشک و چشم تر قناعت کن ازانک

هر که قانع شد بخشک و تر شه بحر و برست

خواجه دل در وجه و سر افکنده پیش از فکر اخذ

صدر از بهر طمع بنشسته چشمی بر درست

تا بود شیخ ریایی نکته گو دلراست رنج

تا شتارایخ بود عریان ز سرما مضطرست

عقل خندد آنچه گویند اهل زرق از واقعه

خنده آرد هر که خواب اندر فسانه گسترست

واعظ و طامع گدای نان بود فرقش همینست

کین بزیر منبر آمد آن فراز منبرست

تخم رسوایی دهد بر دانه تسبیح زرق

آری آری دانه جنس خویش را بار آورست

فقه را چون علت مکر و حیل سازد فقیه

نی فقیه است آنکه حرف علت فقه اندرست

قاضی پر حیله آید با سجل پر گواه

محض کذبست از برای جرگه گویی محضرست

جانب جور ار بگیرد اهل بیشک جاهلست

جاهل ار یابد خلاص از جهل علمش مظهرست

ره روان بار کشرا سهل دان آشام فقر

در دهان ناقه خار خشک خرمای ترست

لاف بی وجه حکیم آمد بنزد اهل دل

آفت بیحد بر افلاطون اگرچه افسرست

نکته نادان ز بهر ریش خند او نکوست

مهره خر در خور تزئین افسار خرست

هر شب اختر بین چو بومی چشم بر سر دوخته

تا چه کذب آرد برون گر خود همه بو مشعرست

چرخ معلولیست کز وی واجب آمد احتراز

کش بر اعضا هر طرف خال سفید اخترست

گنبد خضرا که خونریزیست کارش دور نیست

برگ حنی اخضر آمد لیک رنگش احمر ست

دشمنست از داغ آزار آنکه هستت لقمه خوار

خنجرست از نقطه ای آنرا که گویی حنجرست

سفله گر مرد پی اکسون و اطلس دور نیست

هست از بهر کفن کرمی که ابریشم گرست

ره روان را فاقه و نعمت کند منع سلوک

اسب ره آنست کو نه فربه و نه لاغرست

چین برویی افکند شدت که شخصش راست حلم

موج از آبی ناورد صرصر که نامش مرمرست

نیش تر دامن بود هر موی مرد گرم رو

جان بط را هر پری از بال شاهین خنجرست

مرد پر معنی چه گر بینی حقیرش پیشواست

پیش او کم بل دو مروارید را یک مضمر ست

مرد ره بین را ز دل مخفی نماند آن جام جم

خضر را آب حیات آینه سکندر ست

گر شرف نز اشک و سوز دل بود بر همسران

شوشه یخ شمع کافوریست بل صافی ترست

توأمان بد بود مانند خون نحس و نجس

زاده نیکو مشابه چون عبیر و عنبرست

ملک دل پیر و جوانرا هست آبادان ز عشق

بانی مرو کهن سنجر ز نو هم سنجرست

رنگ زرد عاشقی فانی بود از تیر عشق

همچو صفری کش الف مسند بپهلو اصفرست

نیست سرگردان بحر عشق را حاجب بقید

کشتی گرداب را گرداب نیکو لنگرست

دل ز بی عشقی سیه باشد ز عشق آتش فشان

هست از سردی ز کال آنکو ز گرمی اخگرست

مسند اقبال عاشق گلخن دیوانگیست

فرش سنجاب سمندر توده خاکسترست

ناظر قصر بتان عشاق را از هر طرف

چون اسیران عرب گرد حصار خیبرست

عقل و گنج نیک نامی عشق و هر دم عالمی

خانه داری کار زن لشکر نصیب شوهرست

مرد را خط نجات امواج خوناب دلست

رند را حرز قدح ارماق دور ساغرست

خواره خارا اسیرانرا ببالین متکاست

جامه خونین شهیدانرا بپهلو بسترست

مرد را یک منزل از ملک فنا دان تا بقا

مهر را یک روزه ره از باختر تا خاورست

سفله را هر نقد کندر دست دارد باقی است

خفته را هر عیش کندر خواب بیند باورست

دله پر حیله کش هر سوست شوخی جلوه گر

لعبتک بازیست اینکه خیمه او چادرست

دیو رهزن دان نه زن آنکو بچشمت چون پریست

دور کتف او دو بال افکنده عطف معجرست

بر سر اموال مدفون ظالم نقشین قبا

بر فراز گنج با خلد منقش اژدرست

تاج زر بگذار ای موذی و نزدیکی گزین

قرب می ماند چو شد عینی که عقرب را سرست

زربت مرد آمد اینک آنکه از زر خوانیش

بی زر ابراهیم را تا جست و با زر آذرست

برمکش تیغ زبان هر دم کزین رو شمع را

سر برندازد ازان از شعله زرین مغفرست

بی گنه را ساختن آزرده از زخم زبان

ناتوان کردن رگ بی رنج را از نشترست

حاکم ناراستی را عاقبت سرگشتگی است

دور گردد بی‌الف آن را که گویی داورست

خاکیان در پایه بالاتر ز جباران که مور

به خرامد بر منابر گرچه از شیر احقرست

ظالم و عادل نه یکسانند در تعمیر ملک

خوک دیگر در شیار ملک و دهقان دیگرست

ملک را از موکب دو شه وزد باد فتر

چون ز قیصر قیصر آمد نکته حاصل صرصرست

دل که نبود جمع در مد حیاتش کوتهیست

از پریشانی قصیرش خوانی آنکو قیصرست

مرد کاسب را ز رنج کسب بر کف آبله

شد دلیل گوهر مقصود کش دست اندرست

شد صراط مستقیم سجده سازان راستی

شاهراه رهرو خامه خطوط مسطرست

از بدایت هر چه آوردی بمردن آن بری

در طفولیت چه آموزی به پیری از برست

مرد از زن کم نه در گوهر چه گر باشد حقیر

در ز بیضه کم نه در قیمت اگرچه اصغرست

محنت افلاس مفرط در گرانی قاف دان

قاف چون شد فاقه بیحد گشت و این مستنکرست

اهل همت را ز ناهمواری گردون چه باک؟

سیر انجم را چه غم کندر زمین جوی و جرست

نیست بر خوردن ز قول حیله گر چون قول راست

تره فالیز بازی گر نه برزیگرست

ذلت آمد حاصل خاین که موشان چون کنند

بیضه دزدی آن یکی زنبر کش این یک زنبرست

چشم بر مال فقیرانند اعمال ار بود

شاهرا هر مال می ماند که قوت لشکرست

معنی شیرین بود شیرین که در سادست لفظ

هم شکر باشد شکر بی نقطه گرچه سکرست

عشق اسفل را بچشم اعلی درارد جلوه گر

شمع را قامت بر پروانه سرو کشمرست

ای بسا نقصان که در ضمنش بود یک نوع سود

چون دف لولی درید از بهر میمون چنبرست

بر مپر از اوج رفعت کندرین دیر کهن

بر فراز عیسی از انجم هزاران شبپرست

عالم دل را چه حاجت زیور از چرخ کبود؟

گلشن فردوس را زینت نه از نیلوفرست

هر که دوزد چشم بر زر همچو عبهر چشم او

لایق نوک سنان مانند چشم عبهرست

چشم کاهل چشمه خضرست و باشد هر دو عین

زین دو هر یک را کسی کو یافت عمر بی مرست

آنکه دل بندد بزر از فقر باشد رزق محض

وانچه در رزقش بود از فقر فقر بی فرست

از شرف دندانه فرش گدای فقر دان

کنگر ایوان شه کز کاخ کیوان برترست

بهر مصحف کنگر رحلی که سازند اهل جاه

رخنها دان کش بدیوار حصار دین درست

مانع فقرست شه را مدعا اینک ز سر

آنچه نو در دارد اندازد بخاکش بودرست

ره سوی حق بیحد اما هست اقرب راه فقر

بهر آنک الفقر فخری گفته پیغمبرست

اندرین ره آنکه دارد گام بر گام رسول

عرش پروازیست کو هم راه رو هم رهبرست

حامی شرع نبی جامی که جام فقر را

داشته بر کف لبالب از شراب کوثرست

آنکه از علم فزون از حد نبی را وارث است

بلکه از قول نبی پیغمبران را همبرست

روضه رای منیرش گلشنی دان کش ز لطف

قطره رخساره هر برگ مهر انورست

گلشن طبع رفیعش روضه ای دان کز شرف

تکمه پیراهن هر گل سپهر اخضرست

چرخ از علمش فتد یکسو کجا جام حباب

ظرف دریا را پی سرپوش بودن درخورست

خاطرش درهای معنی را بود شایسته درج

چرخ بهر اخگر انجم مناسب مجمرست

زاید از کلکش همه ابکار معنی گوئیا

ام که در خامه است بکر معنی اش را مادرست

بکر معنی حالت جانبخش اگر زادش چه دور

شد نبیره عیسی آنکس را که مریم دخترست

علم رایش از دلم سر زد بدانسان کبر سوخت

آتش اندر پنبه نز آئینه کز تاب خورست

عاجز از تعداد اوصاف کمال اوست عقل

انجم گردون شمردن کی طریق اعورست

دین پناها اهل دوزخ را چو امید بهشت

جان خاکی را هوای وصل آن خاک درست

ژاله سان کندر درون غنچه افتد مدتیست

کارزوی درد فقرم در دل غم پرورست

پادشاهی کش گدای فقر گشتن آرزوست

چون گدائی باشد آنکس پادشاهی در سرست

آرزوی مردنم در ظلمت جانبخش فقر

زارزوی مرده سوی زندگانی اکثرست

تخم ادبارم دمادم درد دل بار آورد

عیب نبود گر بدینسان دانه را زینسان پرست

بر تن از نعل و الف تنها نه در دم شد عیان

بس جراحت زان کمان و تیرم اندر پیکرست

یک نظر افکن که مستثنی شوم زبنای جنس

سگ که شد منظور نجم الدین سگانرا سرورست

شمع همت غرفه غم را بمقصد مومیاست

نور اختر کشتی شب را بساحل رهبرست

در تتبع کردن این نظم آزادم ز طعن

تابع سنت بود هر کو نبی را چاکرست

ز التفات خاطرت این نکته شیرین مراست

همچنان کز پرتو خورشید نی را شکرست

در عدد ابیات او صد کم یک آمد گوئیا

هر یکی را رونق از یک نام حی اکبرست

می سزد هر بیت او گر گویمش بیت الله است

از متانت وز لباس اسودش کندر برست

لیک جنب چرخ کو باشد خصاصا پر نجوم

حقه چبود گر گرفتم پر ز در ازهرست

«تحفة الافکار» اگر نامش نهم نبود عجب

تحفه نزدت چون ز بحر فکرتم این گوهرست

گشت یوم جامع شهر رجب تاریخ آن

طرفه تر کین ماه و روز اتمام او را مظهرست

طالبان ربع مسکونرا ز ظل عالیت

فیض بادا تا مقام مهر چارم منظرست

شمارهٔ ۴ - قوت القلوب

جهان که مرحله تنگ شاهراه فناست

درو مجوی اقامت که راه شاه و گداست

کجا محل اقامت که قاطعان طریق

بنقد دین و دل اندر کمین پی یغماست

چه مرحله است که پا نانهاده بهر شدن

ز بام مرحله کوس رحیل را غوغاست

عجب رهی که نه مبداء بود درو ظاهر

غریب بادیه ای کس نه مقصدی پیداست

درو نکرده مکان مرد و زن همی گذرند

ازان زمان که گذرگاه آدم و حواست

چو کار ام و اب اینست بس بفرزندان

همی بارث رسد کان عبارت از تو و ماست

هزار سال درین کهنه دیر اگر مانی

که مدتش بیکی لمحه گر نهی نه سزاست

چرا که وقت شدن بعد طول این مدت

اگر به نیم نفس گیریش نیاید راست

درین مکان نه امید نشستن است بکس

که از تهتک او ناشسته باید خاست

عجب نگر که مکانی چنین مضیق بتست

چنان وسیع که گویی که لامکانش فضاست

عجبتر آنکه ترا با هزار رنج در او

ز چرخ صد غم و از اختران هزار جفاست

ز چرخ این رسدت دوره شبانروزی

که صبح عیش تو هر رزو ازو بشام عناست

بجام اخضر گردون اگر نکو نگری

ز بهر قتل تو دانی که پر ز زهر فناست

بدور مهرش اگر بنگری شود معلوم

که از شعاع بقصدت دو صد سنان بلاست

ز چرخ نیز بدان اختیار این گردش

که او هم اندر گردش زبون دست قضاست

چه اختیارش باشد که در هزاران قرن

که دست قدرتش افکنده در ته و بالاست

بکام خویش نیارست یک دم آسودن

چنین که چون من سر گشته حال بی سر و پاست

بقدر مهر نگویم که قدر یک ذره

ز حال خود نه فزایش گشته و نه کاست

ز سعد و نحس نجومش که در جهان اثرست

همه بامر خداوند قادر یکتاست

هر آنکه کون و فساد جهان بچرخ و نجوم

نهاده دیده حق بینش را رسیده عماست

کس ار بفسحت غبر او رفعت چرخست

که این زبونی با وی ز چرخ تا غبراست

دلش زکان شده صد پاره خون و بر سر خاک

اگرچه کوه به قدر رفیع گردون ساست

نه بیشه شیر کشنده نه موش مرده به کوی

ز جور مور ضعیفش چنان که رنج و عناست

به بین به پیل فلک هیکل قوی پیکر

که بر تن از سر خرطوم پشه اش چه بلاست

همان پلنگ که خواهد بمه زند پنجه

به پوشت باز شده پنجه اش چه سان ته پاست

به تلخکامی چینها به روش بین گرچه

که از تلاطم امواج بحر قله زداست

نهنگ اگرچه بود قهرمان کشور بحر

بکرم آبی ای از خود فزون همیشه غذاست

باژدها چه نگه میکنی به گنج به بین

که مانده هر یکی از حرص چند اژدرهاست

سخن نگوی ز عنقا که هر که قانع شد

فراز قاف قناعت بدان که او عنقاست

نگر با بر بهاری و اشک و فریادش

که چون سیاه لباس از برای خود بفزاست

دگر بصرصر بنیاد کن نگر که چه نوع

ز خاکسارئی در دشتها جهان پیماست

عقاب گرگ فکن بین که در کف صیاد

بجز دو بال و دمش خرد رو به صحراست

به بند طغرل و شاهین نگر چو کشتنیان

ببسته چشم پی قتلشان زمان دغاست

چو ز آفرینش ظالم وشان برین نهجند

طریق ظلم کشان هم بجنب این پیداست

اگرچه آهوی چین راست نافه پر مشک

چو نافه پوست کنندش بگوی کش چه خطاست

نه طوق مشکین دارد تذرو بر گردن

نشان چنگل بازش بمانده بر اعضاست

درین که قهقه زن کبک خون خورد دایم

نشان حمرت منقار و رنگ پنجه گواست

دلیل آنکه فصیحان نکته شیرین هست

زبون محبس ظاهر ز طوطی گویاست

نشان آنکه صبیحان پاک عارض شد

اسیر خاری آثارش از گل حمراست

بنعلهای مذهب مبین پر طاوس

که نعلهاش بر اعضا ز تیغ رنج و عناست

فتاده بلبل بیدار درون خاکستر

درون باغ ملاهت ز آتش سوداست

عجبتر اینکه گل دلربای آتش رنگ

بخون نشسته ز اندوه و چاک کرده قباست

اگرچه نیست ز سرگشتگی به پروانه

بغیر سوز و گدازی که واله و شیداست

بشمع سوختن و مردنش نگر که چه سان

پی عزای خودش گاه ناله گاه بکاست

ز مور اگرچه همی شرزه شیر در رنجست

چه سود چون که خودش پایمال در ته پاست

ز پشه گرچه به پیل دمان رسد آزار

ز دود یک سر گین دود سانش رو بقفاست

اگرچه جوهر علویست آتش روشن

چه لرزه ها ز تب محرقش که بر اعضاست

هوا ممد حیاتست خلق را لیکن

نگر که چون ز تعفن ازو بدهر وباست

اگرچه هست من الماء کل شی حی

غریق او را موتست ازو کجا احیاست

مگو که خاک بود منبع سکون و قرار

ز باد چرخ زنان پیکرش نگر که سباست

بهیچ شی ز اشیا جنس مخلوقات

اگر قوی و ضعیف و اگرچه شاه و گداست

بدهر کامی بی محنتی میسر نیست

بغیر قادر بیچون که خالق اشیاست

هر آنچه شد ز ازل آفریده تا بابد

زبونیش همه بر آفریدگار گواست

چو شد یقین که چنین است کار خالق خلق

بغیر آن نشود هر چه هست او را خواست

پس آنچه کرده ترا امر و نهی ما امکن

بباید از پی آن خویش را گرفتن راست

نخست هر چه ترا فرض و واجب است بشرع

نوافل و سنن آن جمله را طریق اداست

بیان معتقداتت که نام شد ایمان

که گفتنش بزبان داشتن بدل شد راست

نخست داشتن ذات پاک حق میدان

بدین طریق که باقیست بلکه عین بقاست

وجود اوست که او هست و بود و خواهد بود

بنسبت احدیت بخورد حمد و ثناست

صفات او نبود منحصر بچون و بچند

حیات و علم و ارادت بقدرت و اسماست

دگر که فاعل مختار اوست فعل ازوست

وجود گیرد نیک و بد آنچه کرده فضاست

دگر ملایکه میدان مسبحان سپهر

که ذکر هر یک تسبیح نام پاک خداست

دگر بود کتب او که هر چه آنجا هست

همه حقست و کلام مهیمن داناست

دگر بود رسل این نوع کو فرستادست

بخلق و هریکشان رهبر طریق هداست

محمد عربی پیشوای خیل رسل

اگر بخلق موخر ولی بذات اولی است

دگر بزندگی بعد مرگ یوم نشور

عقیده کردن باشد که هست آن همه راست

دگر وجود همه خیر و شر که از قدرست

بدان صفت که بتقدیر خویشتن آراست

ز بعد معتقداتت که نام شد ایمان

ز پنج رکن مر اسلام را همیشه بناست

بیان اشهد ان لا اله الا الله

محمد آنکه رسالت بذات او برپاست

صلوة خمسه دگر پنج گنج اسلامست

معاف نبود ازین گر ذکور یا که نساست

ز بیست نیم درم بعد از آن تصدق دان

که دادنش بودت فرض کان حق فقراست

دگر ز سالی سی روز روزه داشتن است

که روزی آنکه خورد داشتن دو ماه جزاست

دگر عزیمت حج شد بشرط امن طریق

ور استطاعت آن نبودش بکس نه رواست

ز بعد معتقدات این بود عباداتت

که بس شرایط بسیار هم درین اثناست

اگرچه ظاهرشان هست جسم هر یک را

نهفته روحی باشد که نام آن تقواست

بدانچه شرع نکرده‌ست امر و اهل الله

شوند مرتکبش گونه گون ریاضتهاست

ز لا اله که مذکور گشت و الا الله

بسی کسی که بدین نوع غرق این دریاست

اگر قطار فلک جمله بگسلند از هم

غریق را ز خس موج رو کجا پرواست

شهود بین که ز زخمش کشند پیکان را

که صلوة نه واقف که رفت یا برجاست

بسا مصلی کو از پی دو رکعت شب

ز بهر ختم کلام الله ایستاده به پاست

زکوة بین که چو شد چل درم یکی دیگر

گرفته فرض کند صرف کین ز عین رضاست

بصوم بین که چهل روز را بیک نیت

نموده قطع که دل فارغ از شراب و غذاست

چه طوف کعبه که احرامش از در خلوت

ز شرق مهر صفت رو بجانب بطهاست

روندگان ره حق بدین سلوک و طریق

روند و خاطرشان پاک از خطور و ریاست

تو گر گواهی وحدت دهی بذات خدا

کنی توقع مزد و برین خدای گواست

وگر سری بسجود آوری بغیر وضو

بشهرتش چو مؤذن بعالمیت نداست

وگر ز مخزن قارونیت به نیم درم

خلل رسد همه روزت گزاف و لاف سخاست

ورت بخاطر صومست روزی از سی روز

غذای شام تو از خوان بیوه زن یغماست

ورت عزیمت حج شد مراد ازان سفرت

امید ده سی و چل سود کردن سوداست

همه که ذکر شدت شیوه مسلمانیست

ز فسق ظلم تو رانم چو نیم نکته بلاست

پیاله های پراپر خوری ز نامردی

وزان بخاطر تو دم بدم خیال زناست

چو آنت گشت میسر نکرده غسل هنوز

میان خلق بد عوی مردییت غوغاست

عجبتر آنکه زنت را بمردگی چون تو

همین معامله رفتست خود همینت سزاست

ترا ز تقوی خویش و ز عفت زن هم

وقوف لیک خیالت ز مرد و زن اخفاست

جز آنت فعل نباشد چنین که قوت و قوت

همه ز گوشت خوکیست کان ز وجه رباست

به فرق صد زکریا اگرچه اره کشند

به مخلصش چو دهی یکدرم بجانت عزاست

باین لیمی و دل مردگی مه دعویت

ز عفت زکریا و عصمت یحیی است

دلت که خیل شیاطین و دیو را وطنست

وطن نه مزبله شان گشته بل ازان اولیست

ملایک ار گذرند از فراز آن کشور

که چون تویی را در وی نشیمن و مأواست

ز متن باطن شومت همه هلاک شوند

چنانکه گویی آن خیل را فتاده وباست

بدین صفات ولی پیش خویش محبوبی

چنانکه بر همه خلق جهانت استغناست

عذاب آتش دوزخ همت بود صد حیف

که شعله را ز عذاب تو مردن و اطفاست

بزرگوار خدایا بهر چه کردم شرح

منم نه بلکه فزونیم ازان ز نفس دغاست

حیات خویش که آن یکنفس اگر باشد

بیاد تو خوشتر از جهان و مافیهاست

بامرو طاعت شیطان نموده ام ضایع

کزان کنونم واحسرتا و واویلاست

نه بلکه خیل شیاطین مرا شده تابع

بدین تتبعشان دیو نیز از شرکاست

هزار فرسنگ از چون خودی چو بگریزم

بجاست لیک چو من مدبری بدهر کجاست؟

بدیو و شیطان تعلیم کرده شد نفسم

که هیچ یک نتوانست کرد آنچه او خواست

که جوانیم این نوع بود کج رویشی

بگاه پیری خود کج روی نیاید راست

هزار بار اگر خویش را کشم چه از آن

بدرد مهلک من خویشتن کشی چه دواست

ولی هزارم چندین اگر گنه باشد

به پیش رحمت عامت چو پیش چرخ سهاست

ز بحر رحمت تو قطره تواند شست

سیاه نامگی از دود معصیت که مراست

نگویم اینکه چه سانم بدارو چونم بر

بدار راضیم آخر ترا بآنچه رضاست

ز غیر خویش رهان لطف کرده فانی را

نصیب ساز طریق فنا که عین بقاست

چنان بیاد خودش محو ساز و مستغرق

که نگذرد بدلش هر چه غیر یاد خداست

شد این قصیده چو قوت قلوب اهل سلوک

ازان تعیین قوت قلوبش از اسماست

هر آنکه خواند و با این عمل کند شک نیست

که از حدیقه قلبش ثمر بهشت آساست

ازان نعیم بهشتش چو قوت قلب رسد

شکسته قلب مرا نیز ازان نعیم رجاست

چنانکه اهل طرب صاف می چو نوش کنند

ز دور ساغر شان قطره نصیب تراست

خدا بناظم و قاری و راقمش بخشد

هر آنچه مصلحت دین و دنی و عقبی است

شمارهٔ ۵ - منهاج النجات

زهی از شمع رویت چشم مردم گشته نورانی

جهانرا مردم چشم آمدی از عین انسانی

ملک را از پی آوردن خاک تو حمالی

فلک را بهر طرح ملک ترکیب تو میدانی

طلسم خلقتت را دست قدرت کرده معماری

در آنجا گنج حکمت از ملک بنهاده پنهانی

ز علم الله بتعلیم شریف علم الاسما

برآورده میان اهل دانش اسم پردانی

گهی چل روزه طفلی گفته با پیران چل ساله

نکات و درس اسرار یقین از علم ربانی

طیور گلشن علوی که قوت و طعمه شان ذکرست

به پیشت جمله بنهادند سر از بس خوش الحانی

جزان یک مرغ وحشی کو به پیشت سر فرو ناورد

که در گردن فتادش طوق لعن از قهر یزدانی

ترا در عالم ملک و ملایک از ره رفعت

مسلم شد خلافت بر گروه انسی و جانی

حریف خیره سر چون از سریر ملک شد خارج

ترا هم سروری هم سرفرازی گشت ارزانی

همه کروبیانرا سر بنزدت ذل خدامی

از آن معنی که گشتی سر فراز از ظل سبحانی

ز تاب کوثر می ساقیان بزم جاهت را

هزاران گل برخ چون لاله زار باغ رضوانی

نمیدانم چه شد با آنکه حق لا تقربا فرمود

گرفتی با رفیقت نکته آن دشمن جانی

چرا باید دو معصوم بهشتی را بیک افسون

شدن با آن کمال زهد دو مردود عصیانی

مگر زان روز گندم سینه خود چاک زد زین غم

که از چه دشمنت فرمود ترک بنده فرمانی

چو دادی زلف حور از دست زاندم روزگارت را

چو زلف حور شد هم تیره روزی هم پریشانی

چو رسوایست کان نوع آدم کامل ز باغ خلد

شود در دشت غم سرگشته چون غول بیابانی

سیه رویی و درگه راندگی و غربت و محنت

چه بود این جمله را باعث همین یک حظ نفسانی

بچندین سال انابت کردن و رو بر زمین ماندن

جهانرا غرقه در خون ساختن از سیل مژگانی

که دل ز افغان زارت مرغ و ماهی را بدرد آمد

غلط گفتم که سنگ خاره را زان داغ هجرانی

بهر نوعی که بد باری قبول افتاد آن توبه

که شد مردود چندین سال از استغنای سلطانی

اگرچه سوی تخت کشور اصلی نبردندت

ولی ملک جهانرا یافتی حکم جهانبانی

چنان والی با رفعت که بودش آن همه مکنت

بیک جرمش چها آمد به پیش از مکر شیطانی

چه سان عرض نیاز آورد تا شد رفع آن عقده

پس آنگه بندگی کردن بصد هول و هراسانی

تو ای غافل که بشماری یکی خود را ز اولادش

کنی صد جرم هر ساعت ولیکن بی پشیمانی

نخستت هست این ظاهر که جز حق خالقی نبود

اساس دهر را ناظم بنای چو خرابانی

بدنیسان آفریننده تو نفست را گزیننده

پرستش را که خاکت بر سر این نفس ظلمانی

جهان روشن ز نور آفتاب اما تو چون خفاش

همه در پرده های ظلمت شب جسته کتمانی

زبون نفس کافر گشته زانسان که می ترسم

چو گویی لا اله الا الله از دنبال نتوانی

چو لالا آلهت لای لات آمد آله آنجا

چه گنجایش پذیرد گرچه تو خواهی که گنجانی

درون ذره سرگشته چون پنهان شود خورشید

میان قطره گندیده بحر آب حیوانی

چه اسلامست این کز سستیش کفار اگر خندد

برو شاید که آخر شرم آید زین مسلمانی

صنم کش خود تراشد بنگر آرد بندگی برجا

صمد را بندگی نیکو ندانی کرد تا دانی

شهادت گر ه باشد بر زبانت لیک در تصدیق

مکدر کرده مرآت دلت را زنگ نسیانی

وجود پاک طاوسان قدسی آشیانرا هم

نهی از روی عقل خود برون از حد امکانی

ولی بهر ملون مرغکی بازیگر چرخی

معلقها زنی چون چرخ تحتانی و فوقانی

کتاب ایزدی کز عظم پشتش بر زمین چسپد

اگر یک حرف ازان بنوشته بر پشت فلک مانی

ز خفت کاه برگی نشمری هر حرف صوتش را

که باشد وقت کهگل ساختن مزدور کهدانی

شهان ملت و اعجاز نپسندی که نپسندند

دعای رب هب لی کردن از ننگ سلیمانی

ولیکن دانه پوسیده را از سستی همت

اگر خود دست یابی از دهان مور بستانی

قیامت قامت خوبان شماری جنت و دوزخ

وصال و هجرشان گویی ز فرط ناقس ایمانی

زهی کوری بباغ آفرینش کز سر غفلت

فلک را نیلفر دانی و طوبی را گیه خوانی

وجود خیر و شر زانروی بر پای قدر بندی

که پایت را ز بند امر و نهی شرع برهانی

ولی در گردنت آن بند چون حبل الورید آمد

بود دشوار از گردن برون کردن به آسانی

نمازی را که مأمور آمدی بهر عبودیت

که در کردن نئی معذور ار آدابی و ارکانی

بیادت ناید ار آید کنی زانسان که در بردن

بسوزاند ملک را بال و پر از فرط نیرانی

قبول عام را از مسجد آئی دیرتر بیرون

کزین مسجد گزینی خوبتر صد بار رهبانی

کند رهبان بهر سجده وضوی پیش بت بنگر

که تو بی غسل پیش حق نهی بر خاک پیشانی

زکاتی را که خواهی دادگاه کیسه وا کردن

گره بربند کیسه افکنی هم بند همیانی

نیاری بذل کرد از چل یکی هم صاحبانش را

چل درچل گر اموال تو باشد جمله تالانی

نداری روزه ماه صیام آنسان که حق فرمود

اگر داری بود آن هم برای صرفه نانی

کجا نان ریزه ات موجود گردد ذره سان گر خود

گه افطار باشد قرص مهرت گرده خوانی

نداری روزه ور داری نکرده سجده را رنجه

وگر کردی وضو را آب جو از خود نرنجانی

وگر از غایت اسلام میل حج کنی ناگه

متاع مکه پرسی از گرانی یا خود ارزانی

اگر سود نکو امید باشد بار بربندی

درین حج فرق کی باشد در اسلامی و نصرانی

وگر سود امید نفع نیکو باشدت صد عذر

ز خوف راه و کم سرمایگی و ضعف جسمانی

بود ایمانت آن اسلامت این ای مؤمن مسلم

جز این هم کافریها باشدت در پرده پنهانی

درشتیهای چرخت بخشد اندامی مگر زینسان

که ظاهر کرده از راه مجره شکل سوهانی

ولی ز انصاف ناهمواری نفست اگر بینی

درشتی فلک با آن برابر هم نگردانی

پی مشکین غزالان حله کتان بیارایی

ولی خود را فزون گیری ز غزالی و کتانی

چو قارون گر دهد دستت که سازی گنجها پنهان

نخواهی بهر آن در ملک دنیا غیر ویرانی

هزاران بت درون خرقه ات پنهان و افزونتر

نمایی خویش را در خارق عادت ز خرقانی

نپاشی در زمین دل به جز تخم امل هرگز

چه سان امید برخوردن بود زین دانه افشانی

نهی در مزرع جان خرمن حرص و هوس هر سو

که آتش اوفتد در خرمن ار اینست دهقانی

در آن خرمن چو بحر قهر آتش زد نیارد کشت

اگر ظاهر کند سیل سرشکت موج طوفانی

فرشته فی المثل در شکل انسان گر شود ظاهر

نماید راه شیطانت که جویی بهر مهمانی

لبالب راح ریحانش داری تا کنی مستش

سرشته داروی بیهوشی اندر راح ریحانی

فلک ایمن نماند از تو با این دیو فعلیها

نمی ترسی ز قهر ایزدی ایمن چه سان مانی؟

گه اخذت بود سنگین کز استنجا شده رنگین

ز دست صاحب خون شکم لعل بدخشانی

به گاه بذل اگر خود قطره بولست از استغنا

چنان باشی که می پاشی به عالم در عمانی

به نفست گرچه فرعونیست ور پیدا شود فرعون

به خود نپسندی اندر خدمت او را غیر هامانی

چه فرعون و چه هامان گر دهد دستت چنان خواهی

که صد فرعون و صد هامان ترا باشد به دربانی

نترسی موسی ار آید که از کوی سر فرعون

عصای سر کجش هر دم نماید لعب چوگانی

نمودن در ید بیضا چو سایه از عصای او

فتد بر خاک از او آید به دفع سحر ثعبانی

عروس ساحر چرخت بدرهای کواکب هست

چو چشم از خواب غفلت واکنی کمپیر دندانی

کنی همچون عروسان جامه سرخ و زرد به باشد

بر مردان ازان پوشیده ها صد بار عریانی

اگر پایان و بالای جهان آن تو شد یک سر

ز مغروری شعار خود کنی چون صبح خندانی

که تا شامت فلک هر صبح میراند زنان هر دم

ز پایان تو شلاقی ز بالای تو اپیانی

چه از لعل و در گوشت که چون گردون پی تأدیب

بمالد گوش نتوانی که گوش خود بجنبانی

کلام حق نیاید بر زبانت از ره ندرت

اگر صد ره تناورهای عشرت بر زبان رانی

ولی مصحف ترا رخسار شاهد باشد و در وی

پی زینت نهاده خالها آیات قرآنی

اگر پیش عزیزی یک درم داری پی اخذش

همه گر یوسف مصری بود سازیش زندانی

نبخشی یا رها ندهی مروت کرده گر صد ره

شفاعت یا ضمانیت نماید پیر کنعانی

وگر گنج کسی پیشت بود و او گشته محتاجت

دهی گر حبه اش ناری بخصلتهای احسانی

کسی بر آسمانت گر رساند از ره تعظیم

اگر دستت دهد او را دهی با خاک یکسانی

شوی آتش که صد سال ار مجوسش روشنی بخشد

چو یک دم در وی افتد ضایعش سازد ز نیرانی

ز بس تار لباست آنچنان کسوت کنی خود را

که نی دامانی از وی فهم گردد نی گریبانی

چو کرم قز بصد رسوائیت بیرون کشند از وی

که هم گور تو بوده هم کفن از عین پیچانی

تنی از رشته جان پرده زانسان که گر میری

شوی بی پرده از بازیچه های چرخ گردانی

گه می خوردن آنگه روح بازی با بتان کردن

بود هر حظ نفسانی برت یک فیض روحانی

عجب نبود که روحت مرده و تو زنده نفسی

به جای فیض روحانیت بودن حظ نفسانی

سگ مردان بود نفس و تو از سگ سیرتی گشته

سگ این نفس کافر آنت مردی این مسلمانی

بر مردان ز مردی چون زنی دم چون سگ ایشان

سگت کرده ز محذولی نه بل کز فرط خذلانی

تماشا بین که لاف شیرمردی هم زنی از کبر

اگر چون یوز نشینی بر فراز خنگ جولانی

گمانت اینکه آن خنگیست جولانی بزیر ران

ندانی یوز از مرکب نباشد غیر پالانی

ز می تر دامنی وز بیخودی سازی گریبان چاک

مگر گشتت گریبان چاک ازین آلوده دامانی؟

نه تنها دامنت تر شد بلای باده از بیرون

بلائی از درون هم باعث این گشت تا دانی

بدینسان دامن تر هر طرف دامن کشان تا کی؟

نخواهد گشت دامن گیر یک راهت پشیمانی

ترا هر چند این گمراهی آمد از پدر میراث

هم از غوغای نفسانی هم از وسواس شیطانی

ولی لاحول و آنگه بازگشتت نیز مور وثیست

ظلمنا ربنا گویان بمهجوری و گریانی

عجب نبود که صد چندین گنه را پاک شوید گر

شود ظاهر بروی بحر رحمت موج غفرانی

خداوندا منم آن بنده ظالم به نفس خود

که صد چندین که گفتم آیدم از نفس ظلمانی

اگر صد دوزخ دیگر بسازی بهر تعذیبم

سزاوارم وگر هم بخشیم هستت بآسانی

به صد چندین که گفتم قایلم اما سه کار از من

به درگاه تو هرگز نامد از بد سیرت و سانی

بگویم تا بداند خلق عالم زانکه در پیشت

بگفتن نیست حاجب زانکه میدانم که میدانی

یکی آن بود کز من گرچه صد عصیان به فعل آمد

نکردم فخر جز با صد سیه رویی پشیمانی

ز نفسم گر خطا آمد ولی از بیم کارم بود

ز افغان آتش افروزی ز مژگان اشک غلطانی

دگر یک آنکه در شرح رسولت آن شه ملت

گل نار براهیمی و خفر آل عدنانی

رسول ابیض و اسود امام یثرب و بطحا

امید فاسق و فاجر شفیع سارق و زانی

به فعل ار قاصر افتادم ولی از روی صدق دل

همیشه بوده ام کامل ز توفیقات رحمانی

دگر در خدمت مخدوم تقصیرم اگر هر چند

نگنجد در زمین و آسمان از بس فراوانی

ولیکن گوهر صدق دعایم از برای شه

فزون شد در بهار از قطره های ابر نیسانی

چه شه آن شه که نتوان گفت اندر طارم رفعت

چو خورشیدش نشد ثانی که خورشیدش بود بانی

گه کشورستانی گوهر درج عمر شیخی

دم صاحب قرانی اختر اوج تیمورخانی

ابوالغازی شه عالی گهر سلطان حسین آمد

که آمد خان بن خان تا حریم یا فسو علانی

ز عزو مکرمت تا یافتش خاقانی و شاهی

ز ارث سلطنت تا آدمش خانی و قاآنی

زهی از روی رفعت پایه پستت فلک قدری

زهی از راه شوکت رتبه ذاتت جهانبانی

ز انجم کثرت خیلت فزون از نسبت عقلی

ز گردون رفعت قدرت برون از حد امکانی

نه درک دقتت مغز خرد را میل مبهوتی

نه نطق دلکشت ذکر ملک را رنگ هذیانی

بی سنجیدن بر تو بودن کفه گردونرا

بود دو نیمه ارزن پوست را آئین میزانی

به نزد رای پاکت هم بسی روشن شوند از خود

به جرم مه رسد قیری به قرص مهر قطرانی

چو بهر شمسه خرگاه جاهت زر ورق جویند

نیابد صفحه خورشید آنجا قدر کمسانی

بود هر دوره ای را چرخ اعظم نقطه مرکز

به قصر حشمتت چون گسترند اطباق سلانی

اناری باشد از طاس فواکه بزم جاهت را

قضا گر جوف گردونرا کند پر لعل رمانی

چو دود آتش مهرت بود چرخ دگر باشد

شرار آنجا به بهرامی ز کال آنجا به کیوانی

بتان هر سو چو انجم انجمش چون کرم شب تابست

چو گردد مهر رایت مایل بزم شبستانی

نفاذ امر را چون بشکنی طرف کله نبود

قدر را غیر مأموری قضا را غیر هامانی

ز خنک چرخ سیرت نیمه نعل کهن افتد

سزد کین کهنه گنبد را کند طاقی و ایوانی

شها مدح تو نبود حد من زانرو گه الکن

رسول الله را گفتن نیارد نعت حسانی

ولیکن داشتم طبع آزمایی را هوس یکره

که گویم چند بیتی موعظت در طور خاقانی

نمیدانستم آن تا در چه رنگم رو دهد و اکنون

رسید از مبداء فیض آنچه بنمودم سخن رانی

مسلسل ز ابتدای آفرینش تا بدین ساعت

سخن در یک قصیده راندم از روی سخن دانی

بهر بیتش کتابی درج کردم سر به سر حکمت

بهر یک درج پنهان ساختم صد گوهر کانی

بیان حال خود ز انصاف کردم وانگه اوصافش

بود هم بهره گیرد از تو جهای وجدانی

چنان بیدار کردم اهل عالم را ازین گلبانگ

که ناید خوابشان تا حشر از اندوه و پژمانی

چو منهج شد نجات خلق را از تیه گمراهی

نهادم نام منهاج النجات از لطف سبحانی

سخن هر چند جان پرور بود خواموشی اولیتر

طریق اولی ار داری نگه ساکت شو ای فانی

همیشه تا که در عرض سخن گرچه بود قانع

ممل افتد ادا مقصود را افتد چو طولانی

بود طول حیات شاه چندانی که در عرضش

عطارد عاجز آید گر کند صد دور کیوانی

شمارهٔ ۶ - نسیم الخلد

معلم عشق و پیر عقل شد طفل دبستانش

فلک دان بهر تأدیب وی اینک چرخ گردانش

دبستان بین معلم را که باشد از ره معنی

عناصر چار دیوار و رواق چرخ ایوانش

عجب کج مج زبان طفلی که استادی بدین دقت

به عمری یک سبق آموختن نتواند آسانش

عجبتر آنکه بعد عمری ار دانست در ساعت

ز لوح خاطر خود پاک شوید زاب نسیانش

چه گویی طفل کان پیر خرف دعوی دانائی

رساند آنجا که گفتند اهل درد و شوق نادانش

ازان استاد و شاگردی نتیجه کی شود حاصل

که آن شد نور و این ظلمت بهم آمیخت نتوانش

که تعلیمی که گوید این معلم سر به سر یابی

مصون از نقص جهل و کامل از آئین عرفانش

نماید ره به سوی گلشنی کز غایت نزهت

بود طوبی قد حورا و کوثر لعل رضوانش

مگو طوبی که باشد سروهای آن چمن یک سر

الفهائی که یابی جلوه گر در باغ ایمانش

ز بس زیب و نضارت از کلام پاک سبحانی

شده جناب تجری تحتهاالانهار در شانش

زلال چشمه خضر آمده یک ساغر از حوضش

مثال صفحه خورشید یک ورد از گلستانش

نسیم عیسوی انفاس سکان خوش آئینش

زبور لحن داودی ز مرغان خوش الحانش

ز سنگ ریزه انهار از بس جوهر و قیمت

خجل صد ره در عمانی و لعل بدخشانش

به فراشی او خس رفته از دم عیسی مریم

به دربانی به کف کرده عصا موسی عمرانش

چنین گلشن نباشد غیر باغ معرفت ای دل

که کرد آراسته از بهر کامل صنع یزدانش

چه کامل آنکه از تعلیم های این معلم یافت

شرف ویرانه ظاهر ذخایر گنج پنهانش

ازان ویرانه هر جغد آمده زانسان همایون فر

که اندر سایه بهر کسب دولت رفته سلطانش

وزین گنج کیانی کمترین گوهر بدان قیمت

که گر غایب شود ملک جم و کی نیست تاوانش

خوشا جمعیت باطن بدانسان سالکی فانی

که حفظ این چنین گنجی کند ظاهر پریشانش

خوشا معموری ملک دل آن رهرو کامل

که شد شهر بدن از بهر پاس گنج ویرانش

به ظاهر خار در پای برهنه رفته در معنی

برون آورده حور از نوک سوزنهای مژگانش

به ذکر باطنی دایم ولیکن خرقه صد چاک

گل جنت که بر اوراق باشد بیت قرآنش

ز سر تا پا ملامت لیک ذات واحدش در دل

الف سان در ملامت آمده شمع شبستانش

به قطع راه هستی خوی فشانش چشم مستعجل

چو ابر رحمت و درها بحر فیض بارانش

به باطن غرق دریای وصول اما به ظاهر دست

به جسم مکتسب کشتی رهان از بحر عمانش

به طی ارض از مشرق و مغرب طرفة العینی

نه در روزی خرام از کاهلی مهر فلک سانش

برش از همت عالی و ترک حظ نفسانی

فلک چون شاهد مردود و خال چهره کیوانش

کهن خرقه که در وجد و سماع افکنده از گردن

به دامانی چرخ افتاده خوش طوق گریبانش

شده از بس حقارت چرخ اعظم نقطه سان مرعی

چو گاه وجد در دور آمده پر گار دامانش

مگس مانند غوغا در ملایک آمده هر سو

چو گشته پهن خوان وحدت اندر ذکر مهمانش

مسیحا صبح فطرت فیض یاب از پاس انفاسش

خضر در شام ظلمت جرعه نوش از آب حیوانش

نه باکش زانکه غرقاب حوادث سر کشد بر چرخ

چه غم سکان گرد عرش را از نوح و طوفانش

تو ای دل گر همی خواهی کز اطوار چنین کامل

که از عهد الست افتاده با حق راست پیمانش

نسیبی باشدت وان فی الحقیقة گر میسر نیست

مدد ناگشته توفیق اله از لطف و احسانش

ولی آن هم که طبع بد منش بر شیوه نیکان

شود مایل نشانی باشد از توفیق سبحانش

اگر مرد رهی از نفس ناپاکت گذر وانگه

درا در شارع دشتی که پیمودند پاکانش

ولی اول برآور غسلی از اشک پشیمانی

خوش آنکو حق نسازد زین پشیمانی پشیمانش

پس آنگه گر توانی مرشد کامل به دست آور

که ره دورست و پربیم و مسافر کش بیابانش

عجب وادی که دوزد پای رهرو را بهر گامی

به منع وصل مقصد بر زمین خار مغیلانش

گرفتار آمده نسرین گردون چون مگس هر سو

به دام تارهای عنکبوت از برگ و اعضانش

بهارش را بود سیلاب هر جانب سراب آنگه

سموم ازبس ملون تازه گلهای بالوانش

فضایش را بهر گام آمده صد آفت مهلک

که یابی اژدها در قطع آن از جان هراسانش

دو صد کوه بلا در وی کشیده تیغ خونریزی

به دامن سنگ بر هر سو ز بهر سنگ بارانش

هزارش بحر آفت غرق هر گرداب صد گردون

به عواص خرد نی ساحلش پیدا نه پایانش

نهنگش را چو ماهی زمین هر روز دو طعمه

ولی از التهاب جوع دیگ معده تفسانش

هزاران بیشه در وی لیک بر هر برگ بنوشته

ز خط آبکش جز حرفهای یاس و حرمانش

ولی در بیشها افتاده آتشهای جانسوزی

که فوق سبزه گردون کشیده شعله نیرانش

به هر منزل بلند و پستی آن دشت تا حدی

که افتاده ثری بالا ثریا مانده پایانش

رهی زینسان که شرح آمد چو پیش راه رو افتد

یقین است اینکه بی رهبر نمودن قطع نتوانش

بود آن راهبر از روی معنی مرشد کامل

که در قطع چنین راهست هر دشواری آسانش

نخست آن مرشدت اندر ره دین هر چه فرماید

همی باید قبولش کردن و پذیرفتن از جانش

بود فرض اولت مأمور کردن نفس کافر را

پس اندر حضرت سلطان دل کردن مسلمانش

نفرموده ریاضتهای گوناگون کجا گردد

ملایم آنچنان کافر که آری زیر فرمانش

ز فرق پیر هندو کم نموده ضربه چنگک

چو مورش گر زبون گردد کند با خاک یکسانش

به چوب سخت و زنجیر مکرر شیربان گر خود

نرنجاند کجا گردد ملایم شیر درانش

نه شیر این خرس رو به باز بل روباه خرس آئین

که شیران جهان آمد زبون مکر و دستانش

رهی این گونه پر آفت ترا این نوع همراهی

که شاگردان بود در رهزنی صد دیو و شیطانش

به وادی چنین هایل نشاید شد بهمراهی

که تابع هست در هر گام صد غول بیابانش

فراغ ره چه سان باشد درون پرهن افعی

فرو رفته ته هر موی بهر قتل دندانش

چه افعی کرم شومی مهلکی مقصود را مانع

نبرده ره به مقصد تا بکشته شاه کرمانش

چو گشته دشمن آدم که مسجود ملایک بود

برون کرده ز بهر دانه ای از باغ رضوانش

پدر را کرده چون مغلوب بر اولاد مور وثیست

بر اعضا سنگ بیدادش به سینه نیش خذلانش

کسی کو بر چنین دشمن شود غالب توان گفتن

که در مردانگی رستم نباشد مرد میدانش

تو از امر چنین مرشد اگر ننهی قدم بیرون

زبونت گردد و دیگر خلافت نبود امکانش

ولی مأمور شد بودنت زانسانی که می باید

ز هر چه صعبتر زان نبود این دان صعبتر زانش

ترا گوید که چون از مکر و شید نفس وارستی

همی دار از پی آسایش جان زار و رنجانش

وضوی دایمی را ورد خود کن کشور هستی

اگر خواهی که سازی زان پر آفت سیل ویرانش

فنا و روشنی را از قیام و گریه شب دان

که شمع این کرد تا دادند جای مهر رخشانش

خاطر بحر دل را همچو امواج پیاپی دان

که بس کشتی که گردد غرقه از آسیب طغیانش

کرا یارای تسکین چنین امواج باشد جز

سلیمان احتشامی آنکه باد آمد بفرمانش

به دل نفی و ثبوت لا اله آور با لا الله

به دانسان کامده تعلیمت از مرشد بدانسانش

مرا از لا الهت ما سوی الله باشد اندر دل

زدن نفی الوهیت ز تحقیقات وحدانش

ز الا الله معبود حقیقی باید مقصود

که نص قل هو الله احد شد شاهد شانش

ولی آن ذکر باید آنچنان در خاطر آوردن

که جز مذکر نبود آگه از دعوی و برهانش

الفها بایدت مسمارها تا دوزیش در دل

بدان اثبات و نفی آنسانکه ماند عقل حیرانش

دلت چون از ره باطن به حق شد واصل مطلق

به ظاهر هم رعایت شرع را واجب همی دانش

صلوة خمسه کامد پنجه اسلام را قوت

ادا می ساز مرعی داشته آداب و ارکانش

زکوة از بیست یک شد لیک چون شد بیست را داده

بلی شکرانه را دادند کرده قرض مردانش

به صومت جمله اعضا را ز نامشروع شد مانع

ولیکن صوم دل آمد ز منع یاد رحمانش

پس آنگه استطاعت شرط حج میدان و امر ره

که نتوان پا نهاد از روی ظاهر در بیابانش

ولی بس راهرو سر پا برهنه مهرسان روزی

شده این راه و پا بوده به چارم چرخ گردانش

به رفتن مور چون آزرده گردد در ته پایی

که هر مور اژدها آمد ز رشک وصل جانانش

ازان بر چشم لاغر ژنده پشمین کشد سالک

کا ناهمواری نفس خشن را هست سوهانش

هزاران داغ از سنگ ریاضت بر تن صوفی

بود یک سوی و بس یک سوی در دل داغ حرمانش

اگر جرم تو در میزان محشر کوه قاف آمد

به یک آه ندامت می توانی کرد پرانش

ترا صد بحر طاعت گر بود لیکن ریا آلود

چه گوئی بحر طاعت به که گویی بهر عصیانش

درون تیره از نقش درمها هست مدخل را

ز بیرون پر درم زانسان که گویی شکل همیانش

اگر صد جان بها داده خریدستی طریق فقر

خدایت دارد ارزانی که بگرفتستی ارزانش

عدو گر قصد جانت کرد چون قادر شدی بر وی

ز تقدیر حقش میدان یقین پس دل مرنجانش

خوری خاکستر اولی زان بود کز سفله نان جویی

اگر خود قرص مه باشد ته خاکستری نانش

ز حق جوهر چه جویی بلکه از حق هم مجو زانرو

که بی جستن هر چاو نموده قسم انسانش

بلائی کز حقت آید به جای نعمتش میدان

بجا گر شکر آن نعمت نیاری هست کفرانش

دل روشن که در چاه ریاضت افکنی بینی

به تخت مصر عزت عاقبت چون ماه کنعانش

به ترک زرق شیخ حیله گر را نیست جز نقصان

چه باید سود بازاری که شد بر بسته دکانش

تو سر حق اگر داری نهان نبود عجب گاهی

که سر بت نهان دارد درون سینه رهبانش

بتی کت هست محبوب مجازی داریش پنهان

به محبوب حقیق آنشب آمد سرو کتمانش

رضای دوست جستن آن بود کت هر چه پیش آید

شوی راضی و از تقدیر دانی سود و نقصانش

به پند واعظ غافل میفکن گوش و زان بگذر

که در خوابست از غفلت همان افسانه هذیانش

مشو مشعوف امر خارق عادت درین وادی

همه گر وا نماید طی ارضت سیخ خرقانش

بود آئین درویشان کامل این روش بنگر

چه زیبا آید ار ظاهر کند شاهان دورانش

ز شاهان نیز نبود لایق این رتبه جز شاهی

که درویشی ز شاهی بر ترست از عین عرفانش

شه درویش وش سلطان فقر آئین که از ایزد

فراز تخت شاهی فقر و درویشست در شانش

ابولغازی سپهر سلطنت سلطان حسین آمد

که تا آدم بود اجداد سلطان ابن سلطانش

مگو سلطان که سلطانان عالم هست خدامش

ازان معنی که ثابت گشت نسبت خان بن خانش

به گاه ملک داری بندگان دارا و دارابش

گه سامان کشور چاکران ساسان و سامانش

پی آرام باغ ملک داری گلشن دهرش

درو دو موضع بزم آمده ایران و تورانش

گه آئین ثنای ناپسند آئین جمشیدش

بوقت ملک بخشی مختصر ملک سلیمانش

جنابش آنچنان عالی که گر چوب از کف حاجب

فتد باشد پس از صد قرن جابر فرق کیوانش

خطابش آنچنان نافذ که بر کوه ار شود وارد

سراب دشت نابودی شود اجزای لرزانش

یکی از چاوشان کمترش گودرز بن کشواد

یکی از چاکران لشکری سام نریمانش

بود بستان خلق او که سازد مرده را زنده

نسیم روح بخشی کاید از نسرین و ریحانش

هوای جود او باشد که در فصل بهار او

صدف چون چرخ صد پر در شود از ابر نیسانش

چو اطباق فلک باشد هزاران گسترانیده

کشیده چون شود در روز بار عام شیلانش

دو صد حاتم و برمک برد صد سال ازان روزی

چو روز جشن باشد بر زمین نانریزه خوانش

بروی کسروان نور سجود خاک درگاهش

به پشت قیصران خط نشان چوب دربانش

هوا را قطره باران بدان نوعی که بشکافد

بدان سان بگذرد از جسم خارا نوک پیکانش

بود تیغش چو جلادی که پوشد کسوت احمر

ز خون خصم چون پوشیده گردد جسم عریانش

چنان گر ابر بارنده دراید برق در خارا

دل سنگین دلانرا پاره سازد چشم گریانش

شها در مدحت این نظم مرا هر کس که برخواند

نگردد ملتفت با شعر خاقانی و خاقانش

پس از وی ساحر هندی چنان این نظم خود آراست

که مرآت الصفا شد نام از طبع سخن دانش

دگر شد عارف جامی جلال الروح را ناظم

مشرف ساخته از نعت فخر آل عدمانش

نسیم الخلد کردم نام او در مدح شه زانرو

که جانرا هست هر بیتی نسیم از خلد و رضوانش

ز روح این دو استمداد کردم نزد حق لیکن

دلم هر چان ز حق میخواست فایض شد بدانسانش

به جامی گر ندارم راه دعوی اندر این معنی

که هست استاد من وین نظم گشته زیب دیوانش

به خسرو حاجت دعوی نباشد زانکه خواننده

شود واقف چو آید در نظر هم این و هم آنش

اگر جوهر فروشان بهر سودا سوی هندوستان

برند این تحفه را یا تاجر دریا به شروانش

ز روح خسروم آید دو صد انصاف و صد تحسین

ز خاقانی ملالتها که کردن شرح نتوانش

همیشه تا که در مرعای دشت دلکش عالم

رعیت چون رمه سلطان عادل هست چوپانش

درین مرعا رعیت صد هزاران باد بیش آن نوع

که هر یک را بود چاکر هزاران خان و قاآنش

قصاید

فصول اربعه

ستهٔ ضروریه

مقطعات

شمارهٔ ۱ : ز آشنایان آن قدر رنج و الم دیدم که نیست

شمارهٔ ۲ : صحت ار خواهی مکن میل طعام

شمارهٔ ۳ : هر که او راست گشت و روشن دل

شمارهٔ ۴ : توکل هر که سازد پیشه خویش

شمارهٔ ۵ : درین منزلگه فانی شهان را

شمارهٔ ۶ : هر کرا گفتی انیس و ساختی مأیوس طبع

شمارهٔ ۷ : تتبع کردن فانی در اشعار

شمارهٔ ۸ : ای فلان سوختی خلایق را

شمارهٔ ۹ : جوانمرد از کرم مفلس نگردد

شمارهٔ ۱۰ : به نزد عقل ز حیوان کم است انسانی

شمارهٔ ۱۱ : هست عاشق به نمودار چو خاک

شمارهٔ ۱۲ : دشمنت گر حسود شد نیک است

شمارهٔ ۱۳ : گر کسی یار موافق دارد ای دل باک نیست

شمارهٔ ۱۴ : کتاب آن کس که از کس عاریت جست

شمارهٔ ۱۵ : یا رب چه بناست اینکه باشد

شمارهٔ ۱۶ : خوش آنکو اندرین دیر مخالف

شمارهٔ ۱۷ : نکوئی با بدان کمتر کن اما

شمارهٔ ۱۸ : از عوام تیره پر حرص دنیا دور باش

شمارهٔ ۱۹ : بلبلا مشعوف عشق گل مشو

شمارهٔ ۲۰ : کاتبی کز نقطه‌ای بی‌جا گهش

شمارهٔ ۲۱ : چو عالم از پی بالا نشستن

شمارهٔ ۲۲ : سرائی دهر که هر لحظه کاروان دگر

شمارهٔ ۲۳ : ز حوض ماهیان دزدند ماهی

شمارهٔ ۲۴ : صحبت شاه را چو آتش دان

شمارهٔ ۲۵ : معنی شیرین و رنگینم به ترکی بیحد است

شمارهٔ ۲۶ : دلا در دور گردون گوشه ای گیر

شمارهٔ ۲۷ : چو عزت بایدت ترک طمع کن

شمارهٔ ۲۸ : فانیا گر شادیت باید طمع بگسل ز خلق

شمارهٔ ۲۹ : ز نظم نکته را نان سلف هست

شمارهٔ ۳۰ : هر آنکه از همه اشخاص پر مشقت دهر

شمارهٔ ۱

ز آشنایان آن قدر رنج و الم دیدم که نیست

میل آن اکنون که با خود نیز باشم آشنا

دل خراش و جان عنا بیند از ایشان گوئیا

هست یک نصف از خراش دل دگر نصف از عنا

شمارهٔ ۲

صحت ار خواهی مکن میل طعام

تا نباشد اشتهای غالبت

لیک باید دست ازو وقتی کشی

کش بخوردن نفس باشد طالبت

شمارهٔ ۳

هر که او راست گشت و روشن دل

در سیه روز دهر بد روز است

شمع کو راست است و بزم افروز

تا دم مردنش همه سوز است

شمارهٔ ۴

توکل هر که سازد پیشه خویش

ز بار منت مردم خلاص است

که نبود بار مردم را دران بزم

که او بر خوان نعمت‌هاش خاص است

شمارهٔ ۵

درین منزلگه فانی شهان را

به لشکرگه که هر سو کوس و پیل است

بدان لشکر پگه در وقت شبگیر

ز طبل نوبتی کوس رحیل است

شمارهٔ ۶

هر کرا گفتی انیس و ساختی مأیوس طبع

از غمش صد داغ بر جان جفاکش بوده است

انس با هر کس گرفتم سوخت جانم را ز جور

سهو کردم آنکه گفتم انس آتش بوده است

شمارهٔ ۷

تتبع کردن فانی در اشعار

نه از دعوی و نی از خودنمایی‌ست

چو ارباب سخن صاحبدلانند

مرادش از در دل‌ها گدایی‌ست

شمارهٔ ۸

ای فلان سوختی خلایق را

ملک را شدت تو ویران کرد

آتشی را که چون تو سوزنده است

جز به کشتن علاج نتوان کرد

شمارهٔ ۹

جوانمرد از کرم مفلس نگردد

سخی را از عطا چین نیست در چهر

به پاشیدن چه نقص آید بدریا؟

بافشاندن چه کم گردد زر مهر؟

شمارهٔ ۱۰

به نزد عقل ز حیوان کم است انسانی

که نبودش اثر از دلپذیری آواز

در اشتران عرب بین چه نوع پاکوبان

به وجد و حال روند از حدی اهل حجاز

شمارهٔ ۱۱

هست عاشق به نمودار چو خاک

لیک معشوق بود چون آتش

این هم افتاده بود هم پامال

آن هم افروخته و هم سرکش

شمارهٔ ۱۲

دشمنت گر حسود شد نیک است

که به رنج آید او ز فعل بدش

فعل او یار و دشمنش باشد

از پی قصد جسم و جان خودش

شمارهٔ ۱۳

گر کسی یار موافق دارد ای دل باک نیست

گر ز دوران مخالف خان زاری باشدش

در دو غم نبود کسی را از جفای دهر اگر

درد را همدرد و غم را غمگساری باشدش

شمارهٔ ۱۴

کتاب آن کس که از کس عاریت جست

مکن ز اهل خرد دیگر شمارش

که هست آن مونس محبوب کس را

گهی اندر بغل گه در کنارش

چه ابله مردکی باشد که گوید

به من ده چند روزی مستعارش

شمارهٔ ۱۵

یا رب چه بناست اینکه باشد

بالای نهم فلک رواقش

گردون بهلال و بحر با چنگ

دو تا و کشند زیر طاقش

شمارهٔ ۱۶

خوش آنکو اندرین دیر مخالف

به کس یاری نه افتاد اتفاقش

که گر بر طبع دوران اوفتد یار

بلای دل بود هردم نفاقش

و گر طبع ترا افتد موافق

هلاک جان شود داغ فراقش

شمارهٔ ۱۷

نکوئی با بدان کمتر کن اما

به نیکان بیشتر کن نیکی خویش

به نیک و بد برابر گر کنی لطف

فتد با نیکوان کم با بدان بیش

شمارهٔ ۱۸

از عوام تیره پر حرص دنیا دور باش

گر همی‌خواهی که گردد صد مشقت از تو رفع

دور بودن به ز غوغای مگس زانرو که هست

بی‌حدت رنج از هجومش لیک نی امکان نفع

شمارهٔ ۱۹

بلبلا مشعوف عشق گل مشو

یاد کن از شدت خار فراق

زانکه بندد بار گل در پنج روز

سالی افتد بر دلت بار فراق

شمارهٔ ۲۰

کاتبی کز نقطه‌ای بی‌جا گهش

خوب شکل چوب گیرد نیک ننگ

باید آن ننگ خلائق را شکست

هم به چوب انگشت‌ها هم سر به سنگ

شمارهٔ ۲۱

چو عالم از پی بالا نشستن

بهر مجلس رود خوش پای‌کوبان

نه عالم جاهلش دان زانکه او را

نماید خوش به جز بالای خوبان

شمارهٔ ۲۲

سرائی دهر که هر لحظه کاروان دگر

در او نزول کند بهر خوردن و خفتن

مقیم ناشده طبل رحیل کوبد باز

بدین جهت شودش کاروان سرا گفتن

شمارهٔ ۲۳

ز حوض ماهیان دزدند ماهی

که از خلق اوفتاده بر کرانه

کسی کو حفظ سازد ماهیانرا

مقرر سازم او را ماهیانه

شمارهٔ ۲۴

صحبت شاه را چو آتش دان

که برافروزدت حرارت او

لیکن از وی به یک شرر سوزی

در تو گر اوفتد شرارت او

شمارهٔ ۲۵

معنی شیرین و رنگینم به ترکی بیحد است

فارسی هم لعل و درهای ثمین گر بنگری

گوئیا در رسته بازار سخن بگشوده ام

یک طرف دکان قنادی و یک سو زرگری

زین دکان‌ها هر گدا کالا کجا داند خرید

زان که باشد اغنیا این نقدها را مشتری

شمارهٔ ۲۶

دلا در دور گردون گوشه ای گیر

که از گرداب به جستن کناری

کناره گر میسر نیست خود را

میفکن اندر این غرقاب باری

شمارهٔ ۲۷

چو عزت بایدت ترک طمع کن

گدایان را ازین معنی است خواری

مه از خورشید روشن چون ضیا خواست

سیه رو گشت از آن بی اعتباری

درفشان گشت چون بر فرق مردم

بشاهان چتر شد ابر بهاری

شمارهٔ ۲۸

فانیا گر شادیت باید طمع بگسل ز خلق

زانکه از رنج طمع دل را رسد هر دم غمی

گر بود در خاطرت رازی فرو خور دم مزن

چون ز ابنای زمان ممکن نباشد محرمی

بایدت از عالم آزادی برو آزاده باش

زانکه باشد عالم آزادگی خوش عالمی

شمارهٔ ۲۹

ز نظم نکته را نان سلف هست

اگر چه در دل مردم شکوهی

دگر هم داستان سنجان نازک

که حالا در میان باشد گروهی

اگر من شرح درد خویش گویم

نباشد خلق را جای ستوهی

به باغ ار بلبل و قمری سرایند

کشد هم چغد از ویرانه دوهی

شمارهٔ ۳۰

هر آنکه از همه اشخاص پر مشقت دهر

برید و ساخت وطن در حریم تنهایی

اگرچه هیچ ندارد مشابهت به نسب

به واحدی که مسلم به اوست یکتایی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : ای بیحد و عد هر نفست حمد و ثنا

شمارهٔ ۲ : از گوشه بام عارضت ماه سما

شمارهٔ ۳ : ای از می لعلت همه سر مستی ما

شمارهٔ ۴ : آمد ز نسیم صبح بوی تو مرا

شمارهٔ ۵ : شب تا به سحر همی‌کنم زاری‌ها

شمارهٔ ۶ : جانم بدو لعل جانفزای تو فدا

شمارهٔ ۷ : تا شد به هوای عشق آن ماه لقا

شمارهٔ ۸ : از هجر تو کارم اضطراب است امشب

شمارهٔ ۹ : در بحر سرشکم از نجوب است حباب

شمارهٔ ۱۰ : آئین طلب ز خود پسندان مطلب

شمارهٔ ۱۱ : در غربتم افتاده ز هجران حبیب

شمارهٔ ۱۲ : هر لحظه گر از چرخ جفایی رسدت

شمارهٔ ۱۳ : تا کی ستم و محنت هجران کشمت

شمارهٔ ۱۴ : دل نیست که در زلف پریشان تو نیست

شمارهٔ ۱۵ : در جام بلورین می همچون یاقوت

شمارهٔ ۱۶ : ضعفم را آن میان چون مو باعث

شمارهٔ ۱۷ : چشمت که طریق سحر ازو یافت رواج

شمارهٔ ۱۸ : ساقی به من غمزده پیش آر قدح

شمارهٔ ۱۹ : در عشق مباش پیش رندان گستاخ

شمارهٔ ۲۰ : در عاشقی آن کس که مجرد باشد

شمارهٔ ۲۱ : تو نامدی و مهر فلک جلوه نمود

شمارهٔ ۲۲ : آمد به من خسته ز دلبر کاغذ

شمارهٔ ۲۳ : آمد به چمن قافله باد بهار

شمارهٔ ۲۴ : جانا دستت یکدمم از دوش مبر

شمارهٔ ۲۵ : ساقی نه ز آب تلخ کز آتش تیز

شمارهٔ ۲۶ : ساقی بقدح می طربناک انداز

شمارهٔ ۲۷ : رفتی و بچشمم از تو تابست هنوز

شمارهٔ ۲۸ : رفتی و دل از غمت فگارست هنوز

شمارهٔ ۲۹ : یارم نشد آن بت پریوش هرگز

شمارهٔ ۳۰ : دارم ز وجود خود پریشانی و بس

شمارهٔ ۳۱ : دیدند یکی قلندر فقراندیش

شمارهٔ ۳۲ : آنروی که اوج حسن شد جلوه گهش

شمارهٔ ۳۳ : خواهی که بدت رو ندهد خوشخو باش

شمارهٔ ۳۴ : هر چیز رسد ز اهل دوران مخروش

شمارهٔ ۳۵ : خواهی که به خاصگان حق گردی خاص

شمارهٔ ۳۶ : خواهی که ترا رسد ز درویشان فیض

شمارهٔ ۳۷ : ای دل تو مگر که مشک نابست آن خط

شمارهٔ ۳۸ : ای از تو درون ناتوانم را حظ

شمارهٔ ۳۹ : در روز جدایی غم دلسوز وداع

شمارهٔ ۴۰ : تا شد بدرون آتش هجران واقع

شمارهٔ ۴۱ : ای زاتش سودای تو داغم بر داغ

شمارهٔ ۴۲ : ای قتل مرا کشیده مژگانت صف

شمارهٔ ۴۳ : یاران چو کشند در بهاران می صاف

شمارهٔ ۴۴ : مهلک بود ای رفیق ایام فراق

شمارهٔ ۴۵ : تا ماند قضا بر سر من افسر عشق

شمارهٔ ۴۶ : در دیر مغان مغبچگان چالاک

شمارهٔ ۴۷ : ای ساقی شنگ ده می آتش رنگ

شمارهٔ ۴۸ : در آتش عشق جسم و جانم مه و سال

شمارهٔ ۴۹ : سر رشته اهل زهد بگسل ای دل

شمارهٔ ۵۰ : تا اندر دل تاب و توانی بودم

شمارهٔ ۵۱ - تتبع اثیر اخسیکتی : آگاه نگشتم که درین دیر کی‌ام

شمارهٔ ۵۲ : از محنت عاشقی به جانم چه کنم؟

شمارهٔ ۵۳ : گر زهر غمم کند هلاک ای ساقی

شمارهٔ ۵۴ : در دیر گرت هواست نوشیدن می

شمارهٔ ۵۵ : بر شوخی ازین عشوه گران ای ساقی

شمارهٔ ۵۶ : در فصل خزان برگ رزان ای ساقی

شمارهٔ ۱

ای بیحد و عد هر نفست حمد و ثنا

وز صد چندین حمد و ثنات استغنا

ذکر ملکوت اندرین دیر فنا

با علم تو سبحانک لا علم لنا

شمارهٔ ۲

از گوشه بام عارضت ماه سما

خورشید گرت ندید باشد ز عما

شد عکس دو ابروت بچشمم صنما

آن نوع که در شیشه بود قبله نما

شمارهٔ ۳

ای از می لعلت همه سر مستی ما

از سرو بلندت بزمین پستی ما

کز پی بخیال تست همدستی ما

واپس باشد ز نیستی هستی ما

شمارهٔ ۴

آمد ز نسیم صبح بوی تو مرا

در روضه نمود جلوه کوی تو مرا

گل دیدم و شد نشان روی تو مرا

معلوم نشد ولیک خوی تو مرا

شمارهٔ ۵

شب تا به سحر همی‌کنم زاری‌ها

در شدت تنهایی و بیماری‌ها

از هجر فکندیم به دشواری‌ها

ای یار کجا شد آن همه یاری‌ها

شمارهٔ ۶

جانم بدو لعل جانفزای تو فدا

روحم به نسیم عطرسای تو فدا

آشفته دلم به عشوه های تو فدا

فرسوده تنم به خاک پای تو فدا

شمارهٔ ۷

تا شد به هوای عشق آن ماه لقا

اشکم دریا از جگر خون پالا

گریند به حال من درین رنج و عنا

مرغان هوا و ماهیان دریا

شمارهٔ ۸

از هجر تو کارم اضطراب است امشب

جان از پی رفتن بشتاب است امشب

تن را ز فراق پیچ و تاب است امشب

دریاب که کار دل خراب است امشب

شمارهٔ ۹

در بحر سرشکم از نجوب است حباب

نی نی که دروست آفرینش پایاب

گردون به هزار کوکب در خوشاب

افتاده بسان صدفی در گرداب

شمارهٔ ۱۰

آئین طلب ز خود پسندان مطلب

وین شیوه جز از نیازمندان مطلب

بی نقشی ز اهل زهد چندان مطلب

وین نقش ز غیر نقش بندان مطلب

شمارهٔ ۱۱

در غربتم افتاده ز هجران حبیب

از شدت ضعف گشته با مرگ قریب

یاری نه که آرد بسر خسته طبیب

زاری نه که جوید کفن از بهر غریب

شمارهٔ ۱۲

هر لحظه گر از چرخ جفایی رسدت

وز حادثه زمان بلایی رسدت

غم نیست گر از مهی جفایی رسدت

سر چون سر زلف او به پایی رسدت

شمارهٔ ۱۳

تا کی ستم و محنت هجران کشمت

باشد که شبی به بیت الاحزان کشمت

از چاک درون دل ویران کشمت

وانگاه ز دل به خلوت جان کشمت

شمارهٔ ۱۴

دل نیست که در زلف پریشان تو نیست

جان نیست که سرگشته هجران تو نیست

گویی که دلت زان منست آن تو نیست

جان آن منست گوئیا جان تو نیست

شمارهٔ ۱۵

در جام بلورین می همچون یاقوت

گر یابم و سازم شب و روز آن را قوت

تا در فلک پیر و سپهر فرتوت

چون هر دو شود حواس و عقلم مبهوت

شمارهٔ ۱۶

ضعفم را آن میان چون مو باعث

قتلم را آن طره هندو باعث

عمرم را آن قامت دلجو باعث

جانم را آن لعل سخنگو باعث

شمارهٔ ۱۷

چشمت که طریق سحر ازو یافت رواج

از بابل و کشمیر همی گیرد باج

عیار صفت ربوده گاه تاراج

از تن ها سر چنانک از سرها تاج

شمارهٔ ۱۸

ساقی به من غمزده پیش آر قدح

هر چند بود بزرگ بردار قدح

گر زانکه بود سپهر دوار قدح

در یک دو کشش کنم نگونسار قدح

شمارهٔ ۱۹

در عشق مباش پیش رندان گستاخ

چون بنده بود به نزد سلطان گستاخ

از دوست چو وصل یافت نتوان گستاخ

عاقل به ادب باشد و نادان گستاخ

شمارهٔ ۲۰

در عاشقی آن کس که مجرد باشد

به زانکه به عقل و هش مقید باشد

آن کو ز قبول دم زند رد باشد

ور دعوی نیکویی کند بد باشد

شمارهٔ ۲۱

تو نامدی و مهر فلک جلوه نمود

تو رفتی و مهر بود بر چرخ کبود

آید بر خم خون دل از دیده فرود

از آمدن دیر تو و رفتن زود

شمارهٔ ۲۲

آمد به من خسته ز دلبر کاغذ

از مسأله وفا محرر کاغذ

گریان ماندم چو دیده را بر کاغذ

چون اشک روان فرو شدم در کاغذ

شمارهٔ ۲۳

آمد به چمن قافله باد بهار

از سنبل تر نافه چین بسته بتار

از غنچه که کرده بیضه نرگس اظهار

گویا که به چشمش از رمد هست غبار

شمارهٔ ۲۴

جانا دستت یکدمم از دوش مبر

وز نکته دهان خودم از گوش مبر

رخ از رخ و گردنم ز آغوش مبر

از جسمم روح و از تنم هوش مبر

شمارهٔ ۲۵

ساقی نه ز آب تلخ کز آتش تیز

یکرطل گران سوی من آور برخیز

گر زانکه ز توبه ات شوم عذرانگیز

انداز به آستین و در حلقم ریز

شمارهٔ ۲۶

ساقی بقدح می طربناک انداز

عکس رخ پاک در می پاک انداز

بس شور و شغب در من بی باک انداز

زان غلغله در گنبد افلاک انداز

شمارهٔ ۲۷

رفتی و بچشمم از تو تابست هنوز

چشمم ز خیال تو پرآبست هنوز

تن زاتش عشق تو کبابست هنوز

باز آ که دل از غمت خرابست هنوز

شمارهٔ ۲۸

رفتی و دل از غمت فگارست هنوز

وز شوق تو چشمم اشکبارست هنوز

واگرد که جان ز هجر زارست هنوز

باز آی که دل در انتظارست هنوز

شمارهٔ ۲۹

یارم نشد آن بت پریوش هرگز

زو شاد نگشت این دل غمکش هرگز

بی او ز دمم کم آمد آتش هرگز

یعنی نزدم باو دم خوش هرگز

شمارهٔ ۳۰

دارم ز وجود خود پریشانی و بس

وز جمله کرده ها پشیمانی و بس

از عقل نصیبم شده نادانی و بس

بر نادانی خویش حیرانی و بس

شمارهٔ ۳۱

دیدند یکی قلندر فقراندیش

از منزل و خانمانش دوری شده کیش

گفتند که پیوسته کجایی درویش

گفتا که درون خرقه کهنه خویش

شمارهٔ ۳۲

آنروی که اوج حسن شد جلوه گهش

نظاره نموده ام ز زلف سیهش

نسبت نتوان کرد بخورشید و مهش

زانرو که نظر فکنده ام ته بتهش

شمارهٔ ۳۳

خواهی که بدت رو ندهد خوشخو باش

با اهل دو کون یکدل و یکرو باش

هر سو که رود خلق تو دیگر سو باش

یعنی که مباش با کسی با او باش

شمارهٔ ۳۴

هر چیز رسد ز اهل دوران مخروش

وز قسم ازل زیاده را بیش مکوش

بر بند ز ناشنیدنی پرده گوش

وز هر چه نه گفتنی زبان دار خموش

شمارهٔ ۳۵

خواهی که به خاصگان حق گردی خاص

اول ز عوام خویش را ساز خلاص

وانگاه در آ براه صدق و اخلاص

تا خاص کنندت و پذیرندت خواص

شمارهٔ ۳۶

خواهی که ترا رسد ز درویشان فیض

تو نیز رسان ز جود با ایشان فیض

اینگونه گرت رسد به دل ریشان فیض

شاید که ترا در رسد از پیشان فیض

شمارهٔ ۳۷

ای دل تو مگر که مشک نابست آن خط

زآنرو که ز زنگ در حجابست آن خط

کز شام رقم بر آفتابست آن خط

نی نی غلطم نقش بر آبست آن خط

شمارهٔ ۳۸

ای از تو درون ناتوانم را حظ

وز حسن تو چشم خون فشانم را حظ

از قد خوشت روح روانم را حظ

وز لعل روان بخش تو جانم را حظ

شمارهٔ ۳۹

در روز جدایی غم دلسوز وداع

وان آتش هجر شعله افروز وداع

صد غصه مهلک غم اندوز وداع

نابود نمودند مرا روز وداع

شمارهٔ ۴۰

تا شد بدرون آتش هجران واقع

وانگه ز برونم اشک غلطان واقع

شد سعی بدانچه بود امکان واقع

آن شعله بآب کشت نتوان واقع

شمارهٔ ۴۱

ای زاتش سودای تو داغم بر داغ

در شام غم از سپهر افزون تر داغ

بگذشته درون هم از برونم هر داغ

آیا به کجا نهی کنون دیگر داغ؟

شمارهٔ ۴۲

ای قتل مرا کشیده مژگانت صف

هر تیری ازان جان مرا کرده هدف

جز آنکه دران ورطه شود عمر تلف

زان صف نتوان رفت برون هیچ طرف

شمارهٔ ۴۳

یاران چو کشند در بهاران می صاف

من گرچه ز زهد و توبه پیش آرم لاف

دارندم اگر ز می بدان هرزه معاف

در عالم یاری نبود از انصاف

شمارهٔ ۴۴

مهلک بود ای رفیق ایام فراق

آمیخته ز هر هجر در جام فراق

گر صبح وصالم دمد از شام فراق

نامم مبر ار دگر برم نام فراق

شمارهٔ ۴۵

تا ماند قضا بر سر من افسر عشق

در دهر دلم ساخت نهان گوهر عشق

زان افسرم افتاد بکف کشور عشق

زان گوهرم افروخت به دل اخگر عشق

شمارهٔ ۴۶

در دیر مغان مغبچگان چالاک

کردند مرا به باده مست و بی باک

مخموریم افکند چو بر خاک هلاک

وانگه نگرفتند به می خرقه چاک

شمارهٔ ۴۷

ای ساقی شنگ ده می آتش رنگ

کو آب کند اگر چکانیش بسنگ

افتاده گران سنگ غمم در دل تنگ

شاید سبکش کنم بدین حیله و رنگ

شمارهٔ ۴۸

در آتش عشق جسم و جانم مه و سال

آن نوع رساند ورزش خود بکمال

کندر دوزخ اگر فتم باشد حال

کز دوزخ هجر سوی فردوس وصال

شمارهٔ ۴۹

سر رشته اهل زهد بگسل ای دل

در دیر فنا بساز منزل ای دل

جز مطرب و می مجوی حاصل ای دل

یک یک گفتم گوش کن ای دل ای دل

شمارهٔ ۵۰

تا اندر دل تاب و توانی بودم

تا در بدن از روح نشانی بودم

دل مایل حسن دلستانی بودم

جان واله آشوب جهانی بودم

شمارهٔ ۵۱ - تتبع اثیر اخسیکتی

آگاه نگشتم که درین دیر کی‌ام

یا خود چی‌ام و از چی‌ام و بهر چی‌ام

معلومم نی که آدمی یا زمی‌ام

یا خاک زمین ز من چه سان آدمی‌ام؟

شمارهٔ ۵۲

از محنت عاشقی به جانم چه کنم؟

دیوانه و رسوای جهانم چه کنم؟

صبرست مرا چاره و دانم چه کنم؟

دانم چه کنم چون نتوانم چه کنم؟

شمارهٔ ۵۳

گر زهر غمم کند هلاک ای ساقی

تریاک میم دهی چه باک ای ساقی

دل شد چو ز توبه جرمناک ای ساقی

آن جرم به باده شوی باک ای ساقی

شمارهٔ ۵۴

در دیر گرت هواست نوشیدن می

با مغبچگان بلحن چنگ و دف و نی

ممکن نبود اگر چه باشم جم و کی

بی همت پیر دیر و بی رخصت وی

شمارهٔ ۵۵

بر شوخی ازین عشوه گران ای ساقی

پنهان به تو هستم نگران ای ساقی

پر ساز سبک رطل گران ای ساقی

بیهوشم کن چون دگران ای ساقی

شمارهٔ ۵۶

در فصل خزان برگ رزان ای ساقی

شد کارگه رنگرزان ای ساقی

زان می که خوری دهم ازان ای ساقی

تا نوشم از آن مزان مزان ای ساقی

دیوان اشعار فارسی

غزلیات

قصاید

مقطعات

رباعیات

مسدس - غزل حضرت مخدوم [جامی] است که بحکم عالی مسدس کرده شده است

مرثیه حضرت مخدوم نورا [نورالدین عبدالرحمن جامی] : هر دم از انجمن دهر جفایی دگر است

مسدس - غزل حضرت مخدوم [جامی] است که بحکم عالی مسدس کرده شده است

کردمی در خاک کوی دوست مأوا کاشکی

سودمی رخسار خود بر خاک آن پا کاشکی

آمدی بیرون ز کوی آن سرو بالا کاشکی

برقع افکندی ز روی عالم آرا کاشکی

دیدمی دیدار آن دلدار رعنا کاشکی

دیده روشن کردمی زانروی زیبا کاشکی

کوی آنمه تا بود جنت نمی باید مرا

تا بود جنت به دوزخ دل فرو ناید مرا

پیش لعلش کی دهن با کوثر آلاید مرا

تا بود آن سرو طوبی خوش نمی آید مرا

خاطر اندر سایه طوبی نیاساید مرا

سایه کردی بر سرم آن سرو بالا کاشکی

دی شدم افغان کنان تا کوی آن سرو بلند

تا جمالش بنگرم هر گه برون راند سمند

منتظر می بود تا امروز جان مستمند

چون برون آمد بروی خویشتن برقع فکند

گرچه امروز از جمال او نگشتم بهره مند

وعده این دولت افتادی بفردا کاشکی

در دل زارم هوس دیدار آن گلچهره بود

عازم قصرش شدم چون آن هوس در دل فزود

مانع آمد حاجبم وانگه بصد گفت و شنود

جانب گلزارم از بهر تماشا ره نمود

عاشقانرا رخصت گل چیدن و دیدن چه سود؟

بودی آن گلچهره را اذن تماشا کاشکی

با وجود آنکه دلرا نیست زان گلرو نصیب

نی گل آن رو که خاری از سر آن کو نصیب

نی به جان یک نکته زان لبهای شیرین گو نصیب

نی به چشمم جلوه ای زان عارض نیکو نصیب

کاشکی گویم مرا گشتی وصال تو نصیب

بی نصیبان را نصیبی نیست الا کاشکی

نیست اهل زهد را آگاهی از اسرار عشق

نقد دین بی قیمت افتادست در بازار عشق

از طریق عاقلی بیزار باشد زار عشق

دین همی بر باد باید داد در اطوار عشق

با وجود عقل و دین سامان نگیرد کار عشق

در هجوم این شدی آن هر دو یغما کاشکی

آنکه شرح حرف هجرش کام جانرا ساخت مر

از زبور عشق دان هم بیناتش هم ز بر

بسکه وصف او بود ورد زبان عبد و حر

گشته است از در نظم اهل طبق آفاق پر

نظم جامی را که شد در وصف لطف او چو در

جا نبودی غیر گوش شاه والا کاشکی

خسروی کز شمع رایش میبرد خورشید نور

ماه نو بهر غلامانش سزد نعل ستور

بندگان او گه رزم آوری خاقان تور

چاوشان او همه شاهان گه عیش و سرور

شاه ابوالغازی که میگوید شه انجم ز دور

بودیم در سلک نزدیکان او جا کاشکی

آنکه گردون نیست در سرعت بسان عزم او

عقل کل انگشت حیرت در دهان از حزم او

لرزه در اندام بحر آمد ز عزم جزم او

هر چه راند باد مغلوب از بساط رزم او

هر چه خواهد باد حاصل در حریم بزم او

وز حریم بزم او صد ساله ره تا کاشکی

مرثیه حضرت مخدوم نورا [نورالدین عبدالرحمن جامی]

هر دم از انجمن دهر جفایی دگر است

هر یک از انجم او داغ بلایی دگر است

روز و شب را که کبود است و سیه جامه درو

شب عزایی دگر و روز عزایی دگر است

بلکه هر لحظه عزائیست که از دشت عدم

هر دم از خیل اجل گرد فنایی دگر است

هست ماتمکده ای دهر که از هر طرفش

دود آهی دگر و ناله و وایی دگر است

آه او هست به دل تیرگی افزاینده

وای او نیز به جان یأس فزایی دگر است

گل این باغ که صد پاره ز ماتم زدگیست

هر یکی سوخته خامه قبایی دگر است

آب او زهر و هوایش متعفن چه عجب

که درین مرحله هر روز وبایی دگر است

اهل دل میل سوی گلشن قدس ار دارند

هست ازانرو که درو آب و هوایی دگر است

نزد ارباب یقین دار فنا جایی نیست

وطن اصلی این طایفه جایی دگر است

زان سبب مست می جام ازل عارف جام

سرخوش از دار فنا سوی وطن کرد خرام

ای حریم حرم قرب الهی جایت

طرف جنت فردوس کجا پروایت

چون شدی از حرم ملک به سیر ملکوت

بود در انجمن خیل ملک غوغایت

طوطیان حرم قدس به حرم مشتاقت

بلبلان چمن انس به جان شیدایت

سیمیا کار قضا مهر دگر داد طلوع

چرخ را از اثر روشنی سیمایت

نه فلک چرخ زنان آمده بر اطرافت

بوده گویا به سر هر یک ازان سودایت

شور در عالم ارواح بیفتاد از آن

که بنوشند به جان نکته روح افزایت

روح اقطاب رسیدند باستقلالت

جان اوتاد فتادند به خاک پایت

دست بر دست ربودند ترا تا جایی

که در این غمکده هم خواستی آنرا رایت

تو شدی واصل مقصود حقیقی و بماند

تا قیامت به جهان شیون و واویلایت

در فراق تو غمین ماند دل غمزدگان

تیره زین گوشه ماتمکده ماتم زدگان

تو برفتی و دل خلق جهان زار بماند

تا قیامت به فراق تو گرفتار بماند

زاتشین آه دل سوختگان تا به ابد

دودها در خم این گنبد دوار بماند

اهل توحید که بی مرشد کامل گشتند

صدشان مشکل حل ناشده در کار بماند

سالکانرا که کمال از تو رسیدی به سلوک

عجزها در روش و نقص در اطوار بماند

امرا را که شدی مشعل مهر از تو منیر

تیره شد مشعل و تا حشر شب تار بماند

صد خلل راه بدین یافت که دین دارانرا

سبحه بشکست به کف رشته زنار بماند

سر حق رفت پس پرده کتمان که ز اشک

به گل اندوده و در مخزن اسرار بماند

نه که صد خار الم در دل احرار خلید

که دو صد بار ستم بر تن ابرار بماند

طالبان را روش راه فنا رفت ز دست

هر یکی در پس صد پرده پندار بماند

چه تزلزل که ز فوت تو در ایام افتاد

زان تزلزل چه خلل ها که در اسلام افتاد

زین عزا در همه عالم نه گدا ماند نه شاه

که کشیدند به سوگ تو دو صد ناله و آه

ابرسان گریه کنان نعره زنان سایه فکند

بر سر نعش تو خورشید کرم ظل الله

گر میسر شدیش نعش کشیدی بر دوش

چون من سوخته دل جانب مدفن همراه

شهریاران جهان چاک زده جامه به تن

پیش تابوت تو پویند به احوال تباه

سر بلندان زمان در پی نعشت شده پست

همه گریان و کشان بار تو با پشت دو تاه

شده هر پایه مهد تو بدوش یک قطب

لیک هر چار شده ندبه گرو وا اسفاه

عالمی را به سوی عالم دیگر بردن

نتوان جز به چنین بار کسان آگاه

جزعه اکبری افتاد که با این همه چشم

چرخ گردون نتوانست بدانسوی نگاه

گرچه شام تو شد از نور چو مهتاب سفید

هیچکس لیک ندیدست چنان روز سیاه

به نمازت که هزاران ز بشر پیوستند

صد هزاران ز ملایک به هوا صف بستند

همه بردند به افغان و دل چاک ترا

جای کردند چو گنجی به دل خاک ترا

خیل ارباب ارادت همه را خاک به دل

هر یکی خواست کشیدن به دل چاک ترا

سر پاکان جهان بودی ازان ای گل پاک

پاک آورد و دگر برد همان پاک ترا

غرقه بحر وصالی که بچشم همت

روضه چون گلخن و طوبیست چو خاشاک ترا

روح پاکت چو به بالای نهم چرخ شتافت

زینکه تن زیر زمین رفت کجا باک ترا؟

همه پاکان جهان را به تن پاک رسید

آنچه بر پیکر پاک آمد از افلاک ترا

چون تو گنجی که فلک داشت نهان کرد بخاک

نه پی حفظ که از غایت امساک ترا

عقل کل بودی از ادراک معانی زان رو

نتواند که تعقل کند ادراک ترا

قسم یاران ز تو گر زاری و غمناکی شد

لیک زاری نبود چون من غمناک ترا

زده صف خیل اکابر که برا ای مخدوم

مخلصان را مکن از دیدن رویت محروم

دوستان در همه فن نادره عالم کو؟

افضل و اعلم اولاد بنی آدم کو؟

در بیابان تمناش خلایق مردند

به دوای همه آن خضر مسیحا دم کو؟

دل اصحاب شد از تیغ فراقش صد زخم

آنکه بودی بهمه خلق خوشش مرهم کو؟

حجره خالی و پریشان شده اوراق و کتب

صاحب حجره کجا ناظم آن هم کو؟

در سرا نیست به جز خودکشی غمزدگان

آنکه تسکین دهد اینرا و خوردشان غم کو؟

خامه رو کرده سیه سینه خود را زده چاک

که خداوند من آن بر علما اعلم کو؟

در خراسان نتوان گفت که کس خرم نیست

کس که در روی زمین یافت شود خرم کو؟

نه که در خانقه زهد فتاد این ماتم

در خرابات فنا نیز به جز ماتم کو؟

گذراندن به فنا عهد کنم باقی عمر

کاندرین دیر کهن عهد بقا محکم کو؟

عشقبازان ز غم آتش به دل افروخته اند

جان گدازان هم ازین آتش دل سوخته اند

ای که در پیش گرفتی سفر دورو دراز

که بدین نوع سفر هر که بشد ناید باز

نه که از نوک قلم باز به بستی ره سحر

بلکه از بند زبان بردی از آفاق اعجاز

نفس قدسیت از کس نتوان یافت دگر

وحی را بعد نبی زانکه نشد کس ممتاز

شاه را ماند بجان زاتش هجران تو سوز

بنده را در دل صد پاره ز داغ تو گداز

نه شه و بنده که تا روز قیامت در دهر

هر که باشد بود از ماتم تو نوحه طراز

گرچه رو در تتق وصل نهفتی که شوی

تا ابد جلوه کنان در حرم عزت ناز

مدد از روح پر انوار خودت نیز رسان

که خرابند ز هجر تو بسی اهل نیاز

هر که صد قرن بماند به جهان هم به فسون

برباید ز جهانش فلک شعبده باز

ای رفیقان همه را عاقبت کار اینست

فکر انجام کسی به که کند از آغاز

شاه معنی را اگر صورتی افتاد چنین

باد تا حشر شه صورت و معنی آمین!

امیرعلیشیر نوایی

دیوان اشعار فارسی