معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ قطران تبریزی

شرف‌الزمان حکیم ابومنصور قطران عضدی تبریزی (زادهٔ سال نامعلوم در در روستای شادباد مشایخ از توابع تبریز، درگذشته به سال ۴۶۵ هجری قمری مدفون در مقبرة الشعرای تبریز)، شاعر ایرانی سدهٔ پنجم هجری، هم‌دوران با شدادیان و روادیان است.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : ای روا بر شهریاران جهان فرمان ترا

شمارهٔ ۲ - در مدح ابوالمظفر فضلون : بهر چیزی بود خرسند هرکش قدر بی بالا

شمارهٔ ۳ - در مدح ابوالخلیل جعفر : تا داد باغ را سمن و گل بنونوا

شمارهٔ ۴ - در مدح ابو نصر مملان : تا دل من در هوای نیکوان گشت آشنا

شمارهٔ ۵ - در ستایش استاد قوام الدین ابوالمعالی فخرالملک

شمارهٔ ۶ - در مدح ابوالهیجا منوچهر بن امیر اجل ابو منصور و هسودان

شمارهٔ ۷ - در مدح ابونصر مملان : چو بگشاید نگار من دو بادام و دو مرجان را

شمارهٔ ۸ - در مدح ابوالخلیل جعفر : سرخ گل بشکفت وزو شد باغ و بستان بابها

شمارهٔ ۹ - در مدح ابوالمظفر فضلون : کنون دانم که با مردم بدل میلست گردون را

شمارهٔ ۱۰ - در مدح ابونصر مملان : مرادی رسول آمد از نزد یارا

شمارهٔ ۱۱ - در مدح ابونصر مملان : نگار ناردانی لب بهار نارون بالا

شمارهٔ ۱۲ - در مدح ابوالیسر سپهدار اران در عید نوروز و فطر

شمارهٔ ۱۳ - در مدح امیر اجل ابومنصور گوید : بنفشه زلفی و سیمین برو عقیقی لب

شمارهٔ ۱۴ - در مدح ابومنصور : دارد آن وشی رخ و وشی برو وشی سلب

شمارهٔ ۱۵ - در مدح ابوالمظفر سرخاب : شده است بلبل داود و شاخ گل محراب

شمارهٔ ۱۶ - در مدح امیر جستان و ابوالمعالی در عید قربان

شمارهٔ ۱۷ - در مدح فضل بن قاورد : کنون که شد حضری بلبل و غراب غریب

شمارهٔ ۱۸ - در مدح شاه ابوالمظفر سرخاب : لاله داری شکفته بر مهتاب

شمارهٔ ۱۹ - در مدح ابونصر مملان : ز پی آفت هر چیز پدید است سبب

شمارهٔ ۲۰ - در مدح میر سید ابوالفضل جعفربن علی : نسیم آب بماند ببوی عنبر ناب

شمارهٔ ۲۱ - در مدح ابونصر مملان : اگرچه جانان کسرا عزیز چون جان نیست

شمارهٔ ۲۲ - فی المدیحه : ای میر جهانگیر چو تو دادگری نیست

شمارهٔ ۲۳ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر : تا دیده سوی دوست دلم را دلیل گشت

شمارهٔ ۲۴ - فی المدیحه : تا ملک با شاه جستان یار و هم دیدار گشت

شمارهٔ ۲۵ - در مدیحه : خدایگانا جان منا بجان و سرت

شمارهٔ ۲۶ - در مدح ابوالیسر سپهدار اران : سرشگ ابر بکردار لؤلؤ لالاست

شمارهٔ ۲۷ - در مدح شاه ابوالخلیل : کاخ ملک خوبتر ز خلد برین است

شمارهٔ ۲۸ - در مدح سید الوزراء عمیدالملک ابونصر : نگار من به لطیفی بسان پاک هواست

شمارهٔ ۲۹ - فی المدیحه : ملکا تنت ز جان آمده جانت از خرد است

شمارهٔ ۳۰ - قصیده : ایا به تیغ و قلم رنج خصم و دشمن گنج

شمارهٔ ۳۱ - در مدح ابونصر محمد ( مملان ) : آباد بر این بر که و این طارم آباد

شمارهٔ ۳۲ - در مدح ابوالمعمر : آمد نوروز و گشت مشگ فشان باد

شمارهٔ ۳۳ - در مدح ابوالحسن علی لشکری در عید اضحی : ای نگار خند خندان یک زمان با من بخند

شمارهٔ ۳۴ - فی المدیحه : ای خداوندی که یزدان خاصت از داد آفرید

شمارهٔ ۳۵ - در مدح میر ابونصر مملان : بابروان چو کمانی بزلفگان چو کمند

شمارهٔ ۳۶ - در مدح ابوالمعمر : ببین آن روی اگر بر سرو بستانت قمر باید

شمارهٔ ۳۷ - در مدح ابونصر محمد ( مملان ) : تا ز آمدن دوست بر من خبر آمد

شمارهٔ ۳۸ - در مدح میر ابوالهیجا منوچهر : چون شمال مهرگان اندر هوا پویا شود

شمارهٔ ۳۹ - در مدح ابودلف هنگام شکست دادن دشمن در قلعه نخجوان

شمارهٔ ۴۰ - در مدح ابومنصور وهسودان : دل بدو دادم که جان از روی او شادان شود

شمارهٔ ۴۱ - فی المدیحه : دیر آمدن شاه برآورد ز من دود

شمارهٔ ۴۲ - در مدح ابومنصور و هسودان : زمانه روی زمین را چو رنگ دیبا کرد

شمارهٔ ۴۳ - در مدح ابوالیسر : همی ستیزه برد زلف یار با شمشاد

شمارهٔ ۴۴ - در مدح ابوالمظفر فضلون : ابر آزاری بلؤلؤ باغرا قارون کند

شمارهٔ ۴۵ - در مدح امیر ابوالحسن علی لشکری : باد نوروزی همی آرایش بستان کند

شمارهٔ ۴۶ - در مدح عمیدالملک بونصر : بوستان را مهرکانی باد زر آگین کند

شمارهٔ ۴۷ - در مدح ملک جستان : تا زمین را آسمان پر لؤلؤ عمان کند

شمارهٔ ۴۸ - فی المدیحه : روی مرجانی ز چشمم دوست پنهانی کند

شمارهٔ ۴۹ - در مدح میر ابوالهیجا منوچهربن وهسودان : هرکه جانان را بمهر اندر عدیل جان کند

شمارهٔ ۵۰ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر : آن پری نشگفت اگر از خوبرویان سر بود

شمارهٔ ۵۱ - در مدح ابومنصور وهسودان بن مملان : تا بجان در عقل باشد تا بتن در جان بود

شمارهٔ ۵۲ - در مدح ابوالمظفر فضلون : تا ترا گرد مه از مشک سیه پرهون بود

شمارهٔ ۵۳ - در مدح ابوالخلیل جعفر : گه بهار همه خلق جفت یار بود

شمارهٔ ۵۴ - در مدح ابوالیسر سپهدار اران : هرکه او را میل خاطر سوی ارزانی بود

شمارهٔ ۵۵ - در مدح ملک جستان و ابوالمعالی قوام الدین

شمارهٔ ۵۶ - در مدح ابوالفتح علی : اگر بتگر چنو داند نگاریدن یکی پیکر

شمارهٔ ۵۷ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : ای دلارام و دل آشوب و دلاویز پسر

شمارهٔ ۵۸ - فی المدیحه : ای کرده تیره روز معادی بتیغ و تیر

شمارهٔ ۵۹ - در مدح ابوالخلیل جعفر : ای ماه خوش حدیث و نگار نکو کنار

شمارهٔ ۶۰ - در مدح شاه ابونصر جستان و پسرش ابوالمعالی شمس الدین

شمارهٔ ۶۱ - در مدح ابونصر محمد ( مملان ) : باشد بجهان عید همه ساله بیکبار

شمارهٔ ۶۲ - در مدح ابوالخلیل جعفر : با ماه تو تا مشک شد برابر

شمارهٔ ۶۳ - در مدح ابومنصور : بتا گل رخ تو کرده از بنفشه سپر

شمارهٔ ۶۴ - در مدح ابودلف : بتی سرو بالا و سرو سمنبر

شمارهٔ ۶۵ - در مدح ابوالمعمر : بتی که راستی از قد او رباید تیر

شمارهٔ ۶۶ - در مدح ابومنصور : بلای غربت و تیمار عشق و فرقت یار

شمارهٔ ۶۷ - در مدح ابوالخلیل جعفر : بفرخ فال و خرم بخت و میمون روز و نیک اختر

شمارهٔ ۶۸ - در مدح ابودلف شاه نخجوان : تا بیشتر زند بدلم عشق نیشتر

شمارهٔ ۶۹ - در مدح ابومنصور : تا سپاه گل هزیمت شد ز خیل ماه تیر

شمارهٔ ۷۰ - در مدح شمس الکفات ابوعلی حسن : چون او بتی شمن نستاید بصد بهار

شمارهٔ ۷۱ - در مدح شاه ابومنصور : چون رخ معشوق خندان شد بصحرا لاله زار

شمارهٔ ۷۲ - در مدح شاه ابوالخلیل : چون روز بر کشید سر از قیرگون حریر

شمارهٔ ۷۳ - در تهنیت عروسی گودرز و منوچهر دو فرزند ابوالحسن علی لشگری که از سلاطین شدادیان گنجه بوده است

شمارهٔ ۷۴ - در مدح ابونصر مملان : چون کمانم چفته دارد عشق بالائی چو تیر

شمارهٔ ۷۵ - در مدح ابوالخلیل جعفر و امیر مملان : دگر فکار نباشد دلم ز هجر نگار

شمارهٔ ۷۶ - در مدح ابومنصور : رخ چو لاله شکفته بر گل سور

شمارهٔ ۷۷ - در مدح ابوالخلیل جعفر : ز روزنامه شاهان چنین دهند خبر

شمارهٔ ۷۸ - در مدح بوعلی : سرشگ ابر آزاری زمین را کرد پرگوهر

شمارهٔ ۷۹ - در مدح ابومنصور وهسودان : شد ز فر ماه فروردین جهان فردوس وار

شمارهٔ ۸۰ - در مدح ابونصر : شنبه شادی و اول مه آذر

شمارهٔ ۸۱ - در مدح ابومنصور وهسودان : عشق دارد هر کسی را مستمند و خوار و زار

شمارهٔ ۸۲ - در مدح ابونصر مملان : گرد کافور است گوئی بیخته بر کوهسار

شمارهٔ ۸۳ - در مدح ابوالیسر سپهسالار اران : گلستان شد چون بهار از فر ابر نوبهار

شمارهٔ ۸۴ - در مدح میر ابومنصور : گل شکفته نماند مگر بصورت حور

شمارهٔ ۸۵ - در مدح لشگری : که را پشتی کند گردون چه باشد پشتی لشگر

شمارهٔ ۸۶ - در مدح ابوالیسر سپهسالار : مگر نگارگر چین شده است باد بهار

شمارهٔ ۸۷ - در مدح ابومنصور مملان : مه نیسان برون آورد بر صحرا یکی لشگر

شمارهٔ ۸۸ - در مدح ابوالیسر : نگار کرد رخ من بخون دیده نگار

شمارهٔ ۸۹ - در مدح ابوالمعمر : نگه کن روی آن دلبر چو نقش لعبت بربر

شمارهٔ ۹۰ - در مدح ابوالخلیل جعفر : هم مساعد یار دارم هم مساعد روزگار

شمارهٔ ۹۱ - در مدح ابوالخلیل جعفر : همیشه بد بود اندوه و درد فرقت یار

شمارهٔ ۹۲ - در مدح ابونصر مملان : یاقوت سرخ شد ز می از ابر در بار

شمارهٔ ۹۳ - در مدح شاه ابونصر محمد در تهنیت عید : از غم هجر طراز همه خوبان طراز

شمارهٔ ۹۴ - در مدح ابوالیسر : بهشت وار شد از نوبهار گیتی باز

شمارهٔ ۹۵ - قصیده : خسروا بیم است کز گیتی برآید رستخیز

شمارهٔ ۹۶ - در مدح ابونصر سعدبن مهدی : ز چین زلف مه نیکوان چین و طراز

شمارهٔ ۹۷ - در مدح امیر ابونصر مملان : صبر من کوتاه گشت از عشق آنزلف دراز

شمارهٔ ۹۸ - فی المدیحه : نهاد روی بما دولت و سعادت باز

شمارهٔ ۹۹ - فی المدیحه : ای آفریدگار چو تو نافریده کس

شمارهٔ ۱۰۰ - در مدح ابونصر سعدبن مهدی : تا مهر بر فروخت ببرج حمل چراغ

شمارهٔ ۱۰۱ - در مدح ابونصر مملان : تا خزان آورد روی خویش سوی باغ و راغ

شمارهٔ ۱۰۲ - در مدح ابراهیم ابن شریف : دوشم شبی خجسته بد و مجلسی ظریف

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح ابوالخلیل جعفر : ای رخ رخشانت چون آئینه نادیده زنگ

شمارهٔ ۱۰۴ - در مدح شمس الدین و ابوالمعالی : با درنگ از درد دل در بوستان دی داد رنگ

شمارهٔ ۱۰۵ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : کافور بار شد فلک و کوه سیمرنگ

شمارهٔ ۱۰۶ - در مدح میر ابوالهیجا منوچهر : گشت کوه و باغ در زیر گل بیجاده رنگ

شمارهٔ ۱۰۷ - در مدح ابوالمعمر : ابر درافشان بگردون بر همی بندد کلل

شمارهٔ ۱۰۸ - در مدح ابونصر محمد (مملان) : از پار مرا حال بسی خوشتر امسال

شمارهٔ ۱۰۹ - فی المدیحه : ایا شهریاران پاکیزه دل

شمارهٔ ۱۱۰ - قصیده : ای بهنگام سخا ابر کف و دریا دل

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح شمس الدین : ای مشک فشان زلفین ای غالیه گون خال

شمارهٔ ۱۱۲ - فی المدیحه : ای میر بی نظیر و خداوند بی عدیل

شمارهٔ ۱۱۳ - در زلزلهٔ تبریز و مدح ابونصر مملان : بود محال مرا داشتن امید محال

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح ابوالخلیل جعفر : تا شمر چون درع داودی شد از باد شمال

شمارهٔ ۱۱۵ - در مدح ابوالخلیل جعفر : تا عدیل دوست گشتم با طرب گشتم عدیل

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح ابومنصور : تنم به گونه نال و دلم به گونه نیل

شمارهٔ ۱۱۷ - در مدح ابوالخلیل جعفر : چه بود بهتر و نیکوتر از این هرگز حال

شمارهٔ ۱۱۸ - در مدح ابوالیسر : خیال شام فراق بتان بروز وصال

شمارهٔ ۱۱۹ - در مدح عمیدالملک ابونصر : نگارینا تو از نوری و دیگر نیکوان از گل

شمارهٔ ۱۲۰ - قصیده : ای آنکه ترا بوده بر اندام جهان دام

شمارهٔ ۱۲۱ - فی المدیحه : ایا درفش تو باز سپید و خصم تو بوم

شمارهٔ ۱۲۲ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : تا جهان از گل خرم شده چون باغ ارم

شمارهٔ ۱۲۳ - در مدح ابوالخلیل : تا شد از گل بوستان سیمگون بیجاده فام

شمارهٔ ۱۲۴ - در مدح ابوالمعمر : خلاف بود همیشه میان تیغ و قلم

شمارهٔ ۱۲۵ - در مدح ابوالیسر : ربود جان و دل من بزلف غالیه فام

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح شاه ابوالخلیل : هرکه دائم با نگار خویشتن باشد به هم

شمارهٔ ۱۲۷ - در مدح ابونصر مملان : اگر باران نباشد در بهاران

شمارهٔ ۱۲۸ - در مدح امیر ابوالفتح : اگر نجست زمانه بلای خلق جهان

شمارهٔ ۱۲۹ - در مدح شرف الدین ملک جستان : اگر بخواهد جانم بجای دل جانان

شمارهٔ ۱۳۰ - بهاریه و خطاب به ابر : الا ای پرده تاری به پیش چشمه روشن

شمارهٔ ۱۳۱ - در تهنیت عروسی ابوالحسن لشکری : الا ای ماه مشکین‌مو به پیش آر آن می مشکین

شمارهٔ ۱۳۲ - در مدح ابوالمعمر : آنچه هست اندر دل من نیست کسرا در دل آن

شمارهٔ ۱۳۳ - در زلزله تبریز و مدح ابونصر مملان و پسرش

شمارهٔ ۱۳۴ - فی المدیحه : آن کجا کاوس کرد او نیت جادوستان

شمارهٔ ۱۳۵ - در مدح بختیار بن سلمان : ای ببالا بلای آزادان

شمارهٔ ۱۳۶ - در مدح ابونصر مملان : ای جان من از آرزوی زلف تو پیچان

شمارهٔ ۱۳۷ - در مدح امیر عضدالدین : ای جان من خریده بدیدار خویشتن

شمارهٔ ۱۳۸ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : ای سهی سرو روان از تو بهشت آئین چمن

شمارهٔ ۱۳۹ - فی المدیحه : ایکام دل دوست و بلای دل دشمن

شمارهٔ ۱۴۰ - در شکایت از معشوق : ای مرا دیدار تو جان و جهان

شمارهٔ ۱۴۱ - در تعریف برکه و مدح امیر جعفر : ای برکه مبارک این بزمگاه میمون

شمارهٔ ۱۴۲ - در مدح ابوالمعمر : باد نوروزی همی بر گل بدرد پیرهن

شمارهٔ ۱۴۳ - در مدح شرف الدین : بتی بمهر چو لیلی بچهر چون شیرین

شمارهٔ ۱۴۴ - در مدح ابونصر جستان : بت پیمان شکن دائم شکسته زلف چون پیمان

شمارهٔ ۱۴۵ - در مدح ابومنصور وهسودان : بتی چون رامش اندر می مهی چون دانش اندر جان

شمارهٔ ۱۴۶ - در مدح شاه ابوالحسن و شاه ابومنصور : بتی که سجده برد پیش او مه گردون

شمارهٔ ۱۴۷ - در مدح امیر وهسودان : بتی که لاله چند از رخانش لاله ستان

شمارهٔ ۱۴۸ - در مدح امیر شمس الدین و ابوالمعالی : بزلف غالیه رنگی بروی آینه گون

شمارهٔ ۱۴۹ - در مدح ابومنصور : بقد سرو رسائی بزلف غالیه گون

شمارهٔ ۱۵۰ - در مدح ابوالخلیل جعفر : بهشت عدن شد گیتی ز فر ماه فروردین

شمارهٔ ۱۵۱ - در مدح امیر ابوالحسن و امیر ابوالفضل : بهشت وار شد از نو بهار و بخت جوان

شمارهٔ ۱۵۲ - فی المدیحه : تا باد گذر کرد بگلزار و ببستان

شمارهٔ ۱۵۳ - در مدح ابونصر مملان : تا بپوشید بلؤلؤی ثمین باغ سمن

شمارهٔ ۱۵۴ - در مدح ابوالخلیل جعفر : تا باد ماه آبان بگذشت در چمن

شمارهٔ ۱۵۵ - در مدح امیر ابونصر و تهنیت عید فطر : چه دید تشرین گوئی ز نرگس و نسرین

شمارهٔ ۱۵۶ - در مدح امیر ابوالفضل : چه روز است آنکه هست او را شب تاریک پیرامون

شمارهٔ ۱۵۷ - فی المدیحه : چه سرو است این میان بزم نازان

شمارهٔ ۱۵۸ - در مدح امیر جستان : حور حریر سینه کام روان حوران

شمارهٔ ۱۵۹ - فی المدیحه : خداوندا ترا زیبد خداوندی جهان کردن

شمارهٔ ۱۶۰ - در مدح ابومنصور جستان : دل ببرد از من پری روئی گرامی تر ز جان

شمارهٔ ۱۶۱ - در مدح ابونصر مملان : دمید لاله سیراب در بنفشه ستان

شمارهٔ ۱۶۲ - در مدح ابوالهیجا منوچهر بن وهسودان : ز ابرو باد آزاری بشد آراسته بستان

شمارهٔ ۱۶۳ - در مدح میر ابونصر مملان : شد برگ رزان زرد ز آذر مه و آبان

شمارهٔ ۱۶۴ - در مدح ابی الهیجا : شگفتهای جهانرا پدید نیست کران

شمارهٔ ۱۶۵ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : غالیه دارد کشیده بر شکفته ارغوان

شمارهٔ ۱۶۶ - در مدح ابومنصور وهسودان : گر نگار من دو زلف خویش بسپارد بمن

شمارهٔ ۱۶۷ - در مدح ابومنصور وهسودان : کسی کش دل برد دلبر کسی کش جان برد جانان

شمارهٔ ۱۶۸ - در مدح شاه ابوالحسن علی لشگری : گشت گیتی چون بهشت از فر ماه فرودین

شمارهٔ ۱۶۹ - در مدح امیر ابوالقاسم عبدالله بن وهسودان

شمارهٔ ۱۷۰ - در مدح ابومنصور وهسودان : که بست از مشک چندین بند گرد آن گل خندان

شمارهٔ ۱۷۱ - در مدح عمیدالملک ابونصر : لب است آن یا گل حمرا رخست آن یا مه تابان

شمارهٔ ۱۷۲ - در مدح شرف الدین و شمس الدین : مجلس است این مگر بهشت برین

شمارهٔ ۱۷۳ - در مدح ابونصر مملان بن وهسودان : من آن کشیدم و آن دیدم از غم هجران

شمارهٔ ۱۷۴ - در مدح ابونصر مملان : منم غلام خداوند زلف غالیه گون

شمارهٔ ۱۷۵ - در مدح امیر ابوالفتح : مه نیسان شبیخون کرد گوئی بر مه کانون

شمارهٔ ۱۷۶ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر : مهر جانان چون روان اندر تن من شد روان

شمارهٔ ۱۷۷ - در مدح شرف الدین و شمس الدین : نشاط دل کن و از لعل یار پروردین

شمارهٔ ۱۷۸ - فی المدیحه : هر آنچه هست نهان از منجمان جهان

شمارهٔ ۱۷۹ - در مدح شاه ابومنصور مملان : هرکه را دلبند باشد مهرجوی و مهربان

شمارهٔ ۱۸۰ - در مدح شاه جستان و امیر شمس الدین : هلا شادی کن و می خور که بستان شد بهشت آئین

شمارهٔ ۱۸۱ - در مدح ابونصر مملان : هوا همی بنکارد بحله روی چمن

شمارهٔ ۱۸۲ - فی المدیحه : ایا بهار من و عید نیکوان سپاه

شمارهٔ ۱۸۳ - فی المدیحه : ای بفر و خرد و خوبی خورشید سپاه

شمارهٔ ۱۸۴ - فی المدیحه : ای روی تو از چشمه خورشید سما به

شمارهٔ ۱۸۵ - در مدح امیر جستان و امیر ابوالمعالی : بتی که پیش رخ او چو میغ باشد ماه

شمارهٔ ۱۸۶ - در مدح شاه ابومنصور : فغان من همه زان زلف تابدار سیاه

شمارهٔ ۱۸۷ - فی المدیحه : آدینه و مهرگان و ماه نو

شمارهٔ ۱۸۸ - فی المدیحه : مرا هجران آن آهوی آمو

شمارهٔ ۱۸۹ - در مدح عمادالدین ابونصر : ایا خوشتر ز جان و دل! همه رنج دل و جانی

شمارهٔ ۱۹۰ - در مدح ابونصر مملان : ایا سروی که سوسن را ز سنبل سایبان کردی

شمارهٔ ۱۹۱ - در مدح امیر جوانشیر : ای آنکه تو بر ساعد اقبال سواری

شمارهٔ ۱۹۲ - در مدح ابونصر مملان : ای ترا کرده خدا بر ملکان بار خدای

شمارهٔ ۱۹۳ - در مدح شاه ابوالحسن : ای شکنج زلف جانان بر پرند ششتری

شمارهٔ ۱۹۴ - در مدح فخرالامراء امیر ابوالمعالی : ای ماه شبه زلف مشک خالی

شمارهٔ ۱۹۵ - فی الرثاء : ای میر بسان مصطفی بودی

شمارهٔ ۱۹۶ - در مدح ابونصر محمد : ای نگاری که ز دل کفر و ز رخ دین آری

شمارهٔ ۱۹۷ - فی المدیحه : بار خدایا بسی عذاب کشیدی

شمارهٔ ۱۹۸ - در مدح ابونصر مملان : بتی را که بودم بدو روزگاری

شمارهٔ ۱۹۹ - در مدح ابوالخلیل جعفر : پوشیده مشگ ز ابر سیه چرخ چنبری

شمارهٔ ۲۰۰ - در مدح امیر ابونصر جستان : خریدم به دل دلبری رایگانی

شمارهٔ ۲۰۱ - در مدح ابونصر مملان : دلا تا تو اندر هوان و هوائی

شمارهٔ ۲۰۲ - در تهنیت عید : دماری تو ای چشم و دل را دماری

شمارهٔ ۲۰۳ - در مدح ابونصر مملان : دهد روی آن سرو سیمین نشانی

شمارهٔ ۲۰۴ - در مدح امیر جوانشیر : روزی که تو آن زلف پر از مشک فشانی

شمارهٔ ۲۰۵ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر : ز بوی باد آزاری ز نقش ابر نیسانی

شمارهٔ ۲۰۶ - در مدح امیر ابوالفرج : غزالی شدم من ز عشق غزالی

شمارهٔ ۲۰۷ - در مدح ابوالخلیل : که را مهربانی نماید نگاری

شمارهٔ ۲۰۸ - فی المدیحه : کمر بستند بهر کین شه ترکان پیکاری

شمارهٔ ۲۰۹ - در مدح ابونصر مملان و تهنیت عید اضحی : مرا به ناله و زاری همی‌بیازاری

شمارهٔ ۲۱۰ - در مدح ابونصر مملان : ندانی درد هجر ای گل مرا زان زار گردانی

شمارهٔ ۲۱۱ - در مدح ابونصر مملان : نیازم ز گیتی به تست ای نیازی

شمارهٔ ۲۱۲ - در مدح ابوالمظفر فضلون و شکایت از درد نقرس

شمارهٔ ۲۱۳ - در مدح شاه ابومنصور : هنری مرد نباشد بر هر کس خطری

شمارهٔ ۲۱۴ - فی المدیحه : بخد و قد تو ای شهره ترک کاشغری

شمارهٔ ۱ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

ای روا بر شهریاران جهان فرمان ترا

هرچه باید خسروانرا داده آن یزدان ترا

هرکجا ماهی است یا ساقیست یا دربان ترا

هرکجا شاهی است یا بندی است یا مهمان ترا

دشت همچون محشر است از خیل گوناگون ترا

شهر همچون جنت است از نعمت الوان ترا

ساقیان ما هروی و چیره بر مردان ترا

مطربان چرب دست و چیره بر دستان ترا

دولت پاینده همچون گنبد گردون ترا

خانه آراسته چون روضه رضوان ترا

هرچه باری صعب تر اندیشه و دشخوارتر

دولت و تأیید تو گرداند آن آسان ترا

آفرین خواند چو در مجلس بوی مجلس ترا

تهنیت گوید چو در میدان بوی میدان ترا

لشگر جنگی ترا یاران فرهنگی ترا

حشمت هنگی ترا فرهنگ با سامان ترا

همچو ار من گشت خواهد نعمت شکی ترا

همچو اران گشت خواهد ملکت شروان ترا

ملک ایران نیاگان ترا بود از نخست

گشت خواهد چون نیاگان ملکت ایران ترا

در نیای تو منوچهر است و نوشروان شها

باز فرزندی منوچهر است و نوشروان ترا

هم نشاط دل بیفزاید بکردار این ترا

هم بقای جان بیفزاید بگفتار آن ترا

باز گودرز آنکه جفت ناز دارد دل ترا

اردشیر آن کو عدیل کام دارد جان ترا

ملک فرزندان بدادی و بباید داد هم

ملک فرزندان فرزندان فرزندان ترا

هرچه شاهان را بباید ایزدت داده است پاک

من نخواهم نیز الا عمر جاویدان ترا

شمارهٔ ۲ - در مدح ابوالمظفر فضلون

بهر چیزی بود خرسند هرکش قدر بی بالا

بهفت اقلیم نپسندد کسی کش همتی والا

ز خاک و باد و آب آتش شرف دارد فزون زیرا

که چون باشد سوی پستی بود میلش سوی بالا

ندارد هیچ مخلوقی بعالم قدرت خالق

ندارد هیچ مولایی بگیتی همت مولا

همیشه همت مولا فراز شیب و گل باشد

همیشه همت مولا فراز گنبد اعلا

اگر خسرو فزونی جست و رنجش آمد از جستن

برنج اندر بود راحت بخار اندر بود خرما

نه کاوس از فزون جستن ز چرخ افتاد بر ساحل

نه نمرود از فزون جستن ز ابر افتاد در صحرا

نه باد و دام و دیو و دد بفرمان بد سلیمانرا

بتدبیر از فزونی گشت دور از مسکن و مأوا

بطمع روم شد شاپور زندانی بروم اندر

که بستاند ز قیصر ملک روم و کین دل ز اعدا

پیمبر بود چون خسرو که سختی برد و دین پرورد

بداد ایزد پی سختیش این دنیا و آن دنیا

نه از تابوت مرسل گشت و از صندوق خسرو شد

یکی موسی بن عمران و یکی دارا بن دارا

نه یوسف را نگون در چاه افکندند اخوانش

نه بفروختند سیاره اش میان مصر چون مولا

فراوان بود در زندان بمصر ایزد ببخشیدش

بدو بخشید ملک مصر و ملک شام تا صنعا

شدیم از گریه نابینا چو یعقوب از غم یوسف

زلیخا وار گشته پیرو این خود بود حق ما

کنون گشتیم بینا چشم و برنا جسم باز از پس

که باز آمد بدارالملک شادان خسرو برنا

شهنشه بوالمظفر کاوست یوسف روی و یوسف خو

نکو منظر نکو مخبر نکو پنهان نکوپیدا

ملک فضلون که گسترده است فضل او وجود او

ز جابلقا بجابلسا ز جابلسا به جابلقا

بدستش دسته شمشیر همچون دسته سوسن

بگوشش شیهه اسبان چو دستان هزار آوا

بیفزاید بمهر او روان را راحت و رامش

بیاراید بمدح او سخن را مقطع و مبدا

نگردد در ضمیر او گه کوشش قرین او

نگنجد در زبان او بهنگام سخا فردا

زبان یکتا بهر وعدی و جان پاک از همه عیبی

تنش پاکست همچون جان دلش همچون زبان یکتا

ازیرا قد دو تا دارد بخدمت پیش او هرکس

که با هرکس بود یکتای چون یزدان بیهمتا

عطای او بترک و هند اگر چه ملک او ایدر

نهیب او بروم و سند اگر چه جای او اینجا

سنانش مایه مرگست و کلکش مایه روزی

ز دستش نگسلد رادی ز تیغش نگسلد هیجا

ز روی و خوی او کردند خوبی و خوشی گوئی

ز تیر و تیغ او کردند تأیید و ظفر مانا

چو مهر مهر او خواند شود کانا چو فرزانه

چو کان کین او کاود شود فرزانه چون کانا

عدوی او بود نادان درستست این مثل آری

که باشد مردم نادان عدوی مردم دانا

نه هرگز دوستاران را دهد بالای بی مرکب

نه هرگز خواستاران را دهد دینار بی دیبا

ز شادی بهر خصمانش ز دولت بهر اعدایش

بود چون از سماع و شمع بهر کر و نابینا

ز زر و سیم بخشیدنش روز بزم او بینی

زمین را زرگون زیور سما را سیمگون سیما

بجای مجلس او خلد باشد کنده دوزخ

بجای خاطر او کند باشد خار کندا

بصف دشمنان اسبش چنان تازد گه کوشش

که پنداری که در میدان همی بازی کند عمدا

عدو را پیکر پروین بروز پاک بنماید

ولی را چشمه خورشید بنماید شب یلدا

بدستان خانه آبا جدا کردند وز خصمان

بمردی باز دست آورد رفته خانه آبا

ولی را کرد رخ احمر عدو را کرد رخ اصفر

یکی را کرد گور اخضر یکی را کرد سر خضرا

که را یاری کند یزدان و یار او بود گردون

نباشد هوشیاران را نمودن کین او یارا

نزیبد بخت را هر تن نشاید تاج را هر سر

نه هر سرخی بود مرجان نه هر سبزی بود مینا

نه هر سنگی بود بر که یکی یاقوت رمانی

نه گردد در صدف هر قطره باران لؤلؤ لالا

نباشد قیمت اعراض چون پیدا شود جوهر

کجا کل آمده باشد نباشد پایدا اجزا

یکی شاه و دو صد مهتر دو صد کبک و یکی شاهین

یکی رود و دو صد چشمه دو صد ظرف و یکی دریا

نیابد آفرین آنکس که گردونش کند نفرین

نیابد مرغوا آنکس که یزدانش کند مروا

شه از نسل سلیمانست لیکن از همه فضلی

نظیرش نافرید ایزد ز نسل آدم و حوا

شود هزمان سپهرش تخت و انجم خیل و مهر افسر

شود خنجرش ماه نو کمر شمشیرش از جوزا

نه کیوان را بود بالا ز عالی همتش صد یک

نه صد یک باشد از کافی کف او چرخ را پهنا

بجود اندر دو صد دریابدشت اندر تنی مفرد

بجنگ اندر دو صد تنین بزین اندر تنی تنها

فدای جان و تن بادش تن و جان پرستاران

که جانشان پاک پاینده ز جود اوست در تن ها

الا تا خوردن انده دهد گوینده را گنگی

الا تا خوردن صهبا کند هر گنگ را گویا

همیشه پیشه خصمانش بادا خوردن انده

همیشه قسمت یارانش بادا خوردن صهبا

شمارهٔ ۳ - در مدح ابوالخلیل جعفر

تا داد باغ را سمن و گل بنونوا

بلبل همی سراید بر گل بنونوا

رود و سرود ساخته بر سرو فاخته

چون عاشقی که باشد معشوق او نوا

مشک و عبیر بارد بر گلستان شمال

در و عقیق کارد در بوستان هوا

بر نیلگون بنفشه فشاند شکوفه باد

همچون ستارگان زبر نیلگون سما

پیش از همه گلی گل رعنا نمود روی

یکروش از نشاط و دگر روش از عنا

روئی چو روی عاشق و روئی چو روی دوست

این برده رنگ بد و آن لون کهربا

بر سرخ لاله باد دریده نقاب سبز

ابرش کنار کرده پر از در پر بها

چون طفل هندوان نگران اندر آئینه

ماغان همی کنند بحوض اندر آشنا

خیری چو روی عاشق بیچاره از فراق

لاله چو روی دلبر میخواره از حیا

هامون ز سبزه و گل پر طوطی و تذرو

گردون ز میغ دارد پیرایه قطا

تابان چو ناردانه سرخ از بر پرند

بیجا ده رنگ لاله ز پیروزه گون گیا

اکنون که شد هوا خوش و باغ ایستادء کش

دارد هوای هجر مرا زار در هوا

اکنون مرا که خلق خورد بر شقاق می

باید بجام هجران خوردن می شقا

اکنون که جفت در بهائی شود درخت

خواهیم گشت فرد ز یاقوت پربها

بیگانه گشت خواهم از آن چشم نرگسین

اکنون که باغ گردد با نرگس آشنا

اکنون که نوبهار جهان را نوا دهد

من گشته خواهم از دل و دلبند بینوا

اکنون که هرکسی ز جدائی جدا شود

از کام دل بمانم بی کام دل جدا

زان چون گل و بنفشه رخ و زلف بگسلم

چون از گل و بنفشه نسیم آورد صبا

هنگام سنبل و سمن و گل بری شوم

زان گلرخان سنبل زلف و سمن لقا

اکنون که شد درخت دو تا از وصال گل

گردد تنم ز هجر گل روی تو دو تا

روز وصال عشق بلا باشد ای عجب

اندر فراق عشق بتر باشد آن بلا

دوری ز دوست روی نهادن براه دور

از درد و غم چگونه شود جان من رها

این راه جز بکشتی نتوان گذشت از آنک

طوفان همی نماید چشم من از بکا

ترسم کز آب چشم من اندر فراق یار

بانگ آید از سپهر علی الجودی استوا

طوفان لجه کم نتوان کرد از زمین

الا بتف تیغ جهان سوز پادشا

جعفر که زر جعفری از دست وی کساد

چونان که عدل گستری از تیغ او روا

از مردمی ندارد کالای کس حلال

وز راستی ندارد رنج عدو روا

از دست او شکوه برد نیل و هیرمند

وز تیغ او ستوه شود پیل و اژدها

دریا ستاند از کف بخشان او سلف

خورشید خواهد از رخ رخشان او بها

خالی شود ز خیر کسی کش کند خلاف

راضی شود ز بخت کسی کش دهد رضا

بریان شود به نیل در از تیغ او نهنگ

گردان شود ببادیه از دستش آسیا

زرین شود ز خدمت او خوان خادمان

بهتر ز خدمتش مشناس آنچه کیمیا

بر ز ایران چو عاشق بر دوست شیفته

بر سائلان چو مفلس بر مال مبتلا

بس یاد کف رادش بر راست دل دلیل

بس باد روی خویش بر خوی خوش گوا

روی موافقان شود از مهرش ارغوان

مروای حاسدان شود از کینش مرغوا

گردد هزار شاه رهی زو بیک خلاف

گردد هزار گنج تهی زو بیک عطا

داناست بی معلم و داهی است بی دسیس

راد است بی سپاس و کریمست بی ریا

یابد عطا فزونش کسی کش فزون هنر

بیند عفو فزونش کسی کش فزون خطا

یک نقطه نیست بر دل او خالی از کرم

یک موی نیست بر تن او فارغ از صفا

ز آزار او حذر کن و آزرم او بجوی

کآزار او فنا بود آزرم او بقا

ای فخر آل آدم و شاهنشه عجم

چون جان مصطفی دلت آئینه صفا

از سیرت تو تازه شد آئین کیقباد

وز داد تو نواخته شد رسم مصطفا

هم مشتری بطالع و هم مشتری بفال

هم مشتری سعادت و هم مشتری لقا

جوینده ای به در صدف در آفرین

خرنده ای بگوهر کان گوهر ثنا

ایزد کناد ملک ترا ایمن از زوال

یزدان کناد عمر تو را ایمن از فنا

آن را که بر خلاف تو گردن کشی کند

گردون کشد بر آتش تیمار گردنا

بر دشمنان ضیا شود از تیغ تو ظلم

بر دوستان ظلم شود از تیغ تو ضیا

ایزد تو را ز جمع ملوک اختیار کرد

چونانکه مصطفی را از جمع انبیا

دشمن چگونه گردد چون تو بزر عزیز

اعمی چگونه گردد بینا ز توتیا

ناهید پیش همت توپست چون زمین

خورشید پیش طلعت تو خرد چون سها

هر رنج را امیدی و هر ناز را سبب

هر بند را کلیدی و هر درد را دوا

در مدحت تو موی موالی شود زبان

از هیبت تو روی معادی شود قفا

از بسکه داد چرخ ز هر دانشیت بهر

بخری تو نزیبد فرزند برخیا

ترسان اجل ز تو چو امل ترسد از اجل

لرزان قضا ز تو چو قدر لرزد از قضا

تا وصف غرقه گشتن فرعونیان بود

تانعت کربلا بود و آن همه بلا

بادند دشمنانت چو فرعونیان غریق

خصمانت گشته مرده چو کفار کربلا

نوروز بر تو فرخ و گلگون ز باده رخ

امر تو گشته نافذ بر خلخ و ختا

شمارهٔ ۴ - در مدح ابو نصر مملان

تا دل من در هوای نیکوان گشت آشنا

در سرشک دیده ام کرد این دل خونین شنا

تا مرا بیند بلا با کس نبدد دوستی

تا مرا بیند هوی با کس نگردد آشنا

من بدی را نیک تر جویم که مرد مرا بدی

من بلا را بیشتر خواهم که مردم را بلا

گر بلای عاشقی بر من قضای ایزدیست

تن نهادم بر بلا و دل ببستم بر قضا

از بتی نارسته گشتم بر نگاری شیفته

وز بدی ناجسته گشتم بر بلائی مبتلا

ماه روئی قد او ماننده سرو سهی

سرو قدی روز او ماننده ماه سما

نسبتی دارد همانا جان ما با چشم او

گوهری دارد همانا زلف او با قد ما

کان چو این دائم نژند است این چو آن دائم دژم

وان چو این دائم نوانست این چو آن دائم دوتا

گر بری گردم ز مهرش دل ز من گردد بری

ور جدا گردم ز چهرش جان ز تن گردد جدا

روی نیکو بر منش فرمان روا دارد همی

باشد آسان کام راندن چون بود فرمان روا

من دلی دارم بسان آسیا گردان ز غم

وز سرشک من بگردد بر سر کوه آسیا

از هوی و مهر آن دلبر دگرگون شد دلم

تا ز مهر و ماه آبان گشت دیگر گون هوا

کوه دیگر باره سیمین گشت و زرین شد چمن

آب دیگر باره روشن گشت و تیره شد هوا

گشت خامش فاخته تا شد چمن پرداخته

گشت بلبل بی نوا تا بوستان شد بی نوا

باد سرد آمد چو آه عاشقان هنگام هجر

بانک زاغ آمد چو از معشوق پیغام جفا

تا زمانه شاخ آبی را چو چوگان چفته کرد

گشت پیدا بر کرانش گوی های کهربا

نار چون بر حقه زرین نگینهای عقیق

سیب چون بر چهره سیمین نشانهای نکا

راست گوئی کیمیا دارد همی باد خزان

باغ را چون کرد پر زر گر ندارد کیمیا

باد خوارزمی کنار باغ پر دینار کرد

چون کنار زایران را ابر دست پادشا

خسرو صاحب نسب و نصر مملان آنکه هست

جسم او صافی ز هر عیبی چو جان مصطفا

دوستانش را همیشه بدره باشد بی نیاز

دشمنانش را همیشه درد باشد بی دوا

تا عدو دارد ندارد هیچ شغلی جز نبرد

تا درم دارد ندارد هیچ کاری جز عطا

عادت او بی تکلف وعده او بی خلاف

کوشش او بی تغیر بخشش او بی ریا

آتش شمشیر او الماس بگدازد همی

زآب جود او بالماس اندرون روید گیا

خاک پایش مغز را زینت دهد چون غالیه

گرد اسبش دیده را روشن کند چون توتیا

گاه شادی پیش رویش تیره باشد افتاب

گاه مردی پیش تیغش خیره گردد اژدها

از فلک خیزد بدی وز طبع او ناید بدی

وز جهان آید خطا وز دست او ناید خطا

جفت گشتی با سلامت چون برو کردی سلام

بر گذشتی از عطارد چون گرفتی زو عطا

فضل او را کس نیارد گفت پایان و کنار

جود او را کس نشاید دید حد و منتها

تیر او ماننده روزی که بر مردم رسد

تیر دشمن باز گردد سوی ایشان چون صدا

از اجل غمگین کسی گردد که کرد او را خلاف

وز عطا خوشنود آن گردد که کرد او را رضا

ای تو پیش چرخ چون پیش سها اندر سهیل

ای جان پیش تو چون پیش هسیل اندر سها

پادشاه پارسائی وز تو مردم شاد دل

خوش زید مردم بوقت پادشا پارسا

گردد از مهر تو نفرین بر موالی آفرین

گردد از کین تو مروا بر معادی مرغوا

نیم از آن لشگر نباشد هیچ شاهی را که هست

بر در تو مهتر و سالار و سرهنک و کیا

آفرین بادا بر آن شمشیر جان آهنج تو

آن روان دشمنان دین و دولت را روا

از ضیا دیدنش بر دشمن ضیا گردد ظلم

از ظلم رفتنش بر ملکت ظلم گردد ضیا

پرنیان رنک است و آهن را کند چون پرنیان

گند نا رنک است و سرها بدرود چون گندنا

گوهرش پیدا بسان در اندر آفتاب

پیکرش تابنده همچون آفتاب اندر سما

ای خداوندی که کردی در و دیبا را کساد

ای خداوندی که دادی دین و دانش را روا

تا تو باشی تاج شاهی را نباشد کس پسند

تا تو باشی تخت شاهی را نباشد کس سزا

گر تو بفروشی مرا چون بندگانت حق تست

زانکه صد بارم دیت دادی و صد بارم بها

بانیاز و بی نوا و بودم چو کردم خدمتت

گشتم از تو بی نیاز و گشتم از تو بانوا

تا شمار است و عدد در خیل و ملک ما پدید

تا زوالست و فنا در عمر و مال ما روا

خیل بادت بی شمار و ملک بادت بی عدد

مال بادت بی قیاس و عمر بادت بی فنا

شمارهٔ ۵ - در ستایش استاد قوام الدین ابوالمعالی فخرالملک

تا خلد بباغ داد رونق را

خوش گشت نوا مرغ مطوق را

از ناله بلبل و نسیم گل

بفزود هوی دل مشوق را

در باغ هوا به کمترین نقشی

انگشت گزان کند خورنق را

داده است صبا بفرق کوه از گل

طاوس بدل خروس افرق را؟

مانند بباغ بلبلان از گل

خوبان متوج و مفرطق را؟

در پشته بنفشه نیز مانند است

از دور یکی ستور ابلق را

در باغ دور رویه گل چه آمد وه

یکروی بغازه زد مطبق را؟

وز تازه بنفشه مرزها یکسر

مانند بساطهای ارزق را

ماننده زلف زنگیان آمده

در باغ شکوفه شاخ فندق را؟

از میغ هوا کلنگ را ماند

ماند چمن از سمن ستبرق را

از شاخ شکوفه شاخ سیب و به

مانند عروسان مجنق را؟

با بوی شمال کس نخواند خوش

مشگ و می و نافه مفتق را

از سرخ ورقهای گل افزون شد

بازار می سرخ مروق را

ابر آمد همچو زورق تازان

ماند کف استاد موفق را

عالی دل و رای بوالمعالی کو

خون شیر کند تن مخلق را؟

رادی که کند یکی عطای او

آرام و دو صد دل معلق را

از فضل بیک حدیث او الکن

بگشاید صد در مغلق را

هرگز نکند قرار بد خواهش

تا ننمایدش چاه مطبق را

بد خواهش زیبق است پنداری

در چاه بود قرار زیبق را

فرش بکران کشد بیکساعت

از بحر زمانه مرد مغرق را

ماننده حاتم است مجلس را

ماننده رستم است فیلق را

ضایع نکند ز جود خدمت را

باطل نکند ز راستی حق را

زو برده سپاه شاه قوت را

زو برده سریر میر رونق را

بر هرکس هست دست او مطلق

کس پای نداشت دست مطلق را

نادان چه شناسد ز گفتار او را؟

چه شناسد خر ز عود خربق را

گردد دل دشمنان مشفق زو

بشکافد تیغش آن مشفق را؟

کنده است بگرد ملک شاه اندر

تدبیرش صد هزار خندق را

دارد سخا و فضل صاحب را؟

چونانکه به تک پلنگ خرنق را

شهمات کند به لعب خصمان را

هر گه که فرو کشند بیدق را

تا هرچه بهی بودش چون بنهی

با حشو شفق شعر مطابق را؟

دین است هواش مرد دانا را

کیش است و غاش مرد احمق را

او را که دهد بمردم عالم

گوهر که دهد بدل مرفق را؟

از صدق خود آفرید یزدانش

طعنه نتوان زدن مصدق را

نتواند گفت صد یک از مدحش

گر زنده کند فلک فرزدق را

با بخت جوان زیاد و با شادی

تا بوی بود می معتق را

شمارهٔ ۶ - در مدح ابوالهیجا منوچهر بن امیر اجل ابو منصور و هسودان

تا فزون شد مهر و بالا رفت مهر اندر هوا

عاشقان را بر بتان بفزود مهر اندر هوا؟

مشک ساید هر زمانی بر هوا باد از زمین

در ببارد بر زمین هر ساعتی ابر از هوا

چون بهم در عقیقین گشته با مینا رفیق

قطره شد بر گل نشسته گل شکفته بر گیا

سبزه بر صحرا رها گشت از بروز بهمنی

چون حواصل کز کنار او شود طوطی رها؟

از گل بادام پر در بها گشته است باغ

هرکه خواهد زو برد درهای بی مر و بها

آتش سوزان ضیا دارد نهان زیر ظلم

لاله سوزان آتشی کورا ظلم زیر ضیا

شه زمین رنگین چو رومی دیبه از ابر بهار

شد شمر پرچین چو چینی جوشن از باد صبا

رسته لاله چون بمرجان در نهفته غالیه

کفته نرگس چون بلؤلؤ در گرفته کهربا

در فراق دوست شاید گر دو تا گردد کسی

شاخ گل باری چرا شد در وصال گل دو تا

بلبل و قمری بیکجا ساخته آوای خوش

چون دو مطرب ساخته هر دو بهم زیر و دو تا

از سما بارد ستاره هر سحرگه در چمن

وز چمن پرد شکوفه هر شبانگه بر سما

از بنفشه دشت همچون نیلگون کرباس گشت

هر زمان بارد برو از نیلگون کرباس ما

بر بنفشه باد نوروزی شکوفه ریخته

همچو بر دیبای ازریق ریخته در بها

کشت زار از گل ببوی و گونه عود و بقم

می در او خوردن ببانک عود بفزاید بقا

بینوا گلبن چو از بلبل نوا بشنید کرد

زرد می در جام یاقوتین و شاهی بی نوا؟

بی نوا بر کف نگیرد شاخ گلبن جام می

همچو خسرو جام می بر کف نگیرد بی نوا

میر ابوالهیجا منوچهر بن و هسودان که هست

باهش هوشنگ و بافرهنگ و فر مصطفا

داد و دین از وی قوی بی داد و کفر از وی ضعیف

زر و سیم از وی کساد و مدح و شکر از وی روا

بی نیازی دوستان بر خبشش او بس دلیل

چنگ و دست بهمنی بر کوشش او بس گوا

رای او همچون گمان انبیا نبود غلط

تیر او همچون قضای ایزدی نکند خطا

صاعفه بایتر او ریحان بود روز نبرد

آسمان با دست او سائل بود گاه عطا

بر سپهر از طلعت او تیره گردد آفتاب

در مصاف از حمله او خیره ماند اژدها

جمله زهره است از شجاعت جمله حلم است از کرم

جمله دست است از سخاوت جمله چشم است از حیا

بر نتابد هیبت او را قضای آسمان

در نیابد همت او را دعای انبیا

دوست و دشمن را ز مهر کین او دائم بود

رخ ز می جفت شقایق دل ز غم جفت شقا

شاید ار گاه خطب همچون پدر او را لقب

زانکه دارد چون پدر گفتار و کردار و لقا

از بنان و تیغ او خیزد همی رزق و اجل

وز سنان و کلک او زاید همی خوف و رجا

چون هنر جوید چنو لشگر شکن باشد کدام

چون سخن گوید چنو شکر شکن خیزد کجا

روز کوشیدن نداند با عدو کردن فسون

ور هماوردش بود خضر اندرش یابد فنا

نیک خواهش را ببزم اندر سریر اندر سریر

بد سگالش را برزم اندر عنا اندر عنا

چون ملا شد ساغر او گنج از زر شد تهی

چون تهی شد ترکش او دشت از خون شد ملا

نازد از جانش خرد همچون سخندان از خرد

ترسد از خشمش با همچون هنرمند از بلا

از وفا با ناصحان او نیامیزد وفات

بر وفات حاسدان او ندارد کس وفا (کذا)

دست او از دوستان چیزی نجوید جز کنار

چشم او از دشمنان چیزی نبیند جز قفا

در سلام تو سلامت در وغای تو وبال

مهر تو مهر حیات و کین توکان و با

چون فلک گردد بجولان اسب تو از گرد او

دیده ای را آهک است و دیده ای را توتیا

خدمت تو زایران را خانمان زرین کند

من بگیتی در ندانم نیک تر زین کیمیا

آتش تیغ تو جان بیگانه گرداند ز تن

هرکه را یکبار دل با کین تو گشت آشنا

کی توان هرگز سلامت یافتن از کین تو

کی توان دریای عمان را گذشتن باشنا

اندر آمیزد بدیده دیدن تو چون قدر

وندر آویزد بدشمن هیبت تو چون قضا (کذا)

با رضای تو فلک نکند موالی را خلاف

با خلاف تو جهان ندهد معادی را رضا

هرکه از صد جزؤ جیؤی مهر تو در دل گرفت

از جهان پاداش یابد وز جهانداور جزا

شهر خوش میراث تست آنرا تو بایستی ولیک

ناسزا مردم نسازد با مل مرد سزا

هرکجا باشی تو کام خویشتن یابی مدام

هرکجا گوران بوند آنجا بود آب و گیا

بل جزاشان خوش تر آید از وطن این است رسم

باز بخشادت وطن یزدان بی چون و چرا

تا نجوید هیچکس نفرین بجای آفرین

تا نگیرد جای مروا هیچکس را مرغوا

دشمنانت را همیشه نام با نفرین قرین

دوستانت را همیشه حاجت از مروا روا

شمارهٔ ۷ - در مدح ابونصر مملان

چو بگشاید نگار من دو بادام و دو مرجان را

بدین نازان کند دل را بدان رنجان کند جان را

من و جانان به جان و دل فرو بستیم بازاری

که جانان دل مرا داده است من جان داده جانان را

چو نار کفته دارم دل بنار تفته آگنده

از آن گاهی که دل دادم نگار نار پستان را

من از مژگان بیارایم به مروارید و مرجان رخ

چو از سی و دو مروارید بردارد دو مرجان را

نشاند اندر دل من دوست زهرآلود پیکانی

که جز با جان ز دل نتوان کشیدن نوک پیکان را

من آن مرجان جانان را به جان و دل خریدارم

مگر نازان کند روزی بدو این جان رنجان را

وصال و هجر او اصلی است دائم رنج و راحت را

بجنگ و آشتی مایه‌ست دائم درد و درمان را

بلای خلق را رضوان ز خلد اینجا فرستاده

ستیزه بود پنداری به دل با خلق رضوان را

به کفر ایمان تبه گردد ولیکن رنج مردم را

زمانه با دو زلف او بکفر آراست ایمان را

دل من چون سپندان است و آن او چو سندانی

نمی‌دانم که با سندان بود طاقت سپندان را

از آنگاهی که پنهان کرد از من روی پیدا را

سرشگ روی زردم کرد پیدا راز پنهان را

من آن بت را پرستیدم وزین رو درد و غم دیدم

که هرگز عاقبت نیکو نباشد بت‌پرستان را

به نزد بخردان عیب است هرکس را پرستیدن

مگر پاکیزه یزدان را و شاهنشاه مملان را

خداوند خداوندان ابونصر آن کجا یزدان

ز کین و مهر او کرده است نصرت را و خذلان را

به سان دجله گرداند به کفِّ راد، هامون را

به سان موم گرداند به تیغ تیز سندان را

پریشان می کند سامان مجموع اعادی را

کند مجموع بر احباب سامان پریشان را

همه روزه پی سائل گشاده دارد او کف را

همه سال از پی مهمان نهاده دارد او خوان را

بدان دارند دربان را دگر شاهان به درگه بر

که تا ناخوانده زی ایشان نباشد راه مهمان را

ز بهر آنکه مهمان را سوی ایوان او آرد

گه و بیگاه دارد شاه بر درگاه دربان را

اگر یاری کند یک بار شیطان را و مالک را

وگر خصمی کند یک راه حورا را و رضوان را

کند مانندهٔ رضوان خدای از تور مالک را

کند ماننده حورا خدای از حسن شیطان را

کند شادان به گفتاری هزاران طبع غمگین را

کند غمگین به پیکاری هزاران جان شادان را

اگر با خان و با قیصر زمانی کینه‌ور گشتی

بکندی قصر قیصر را ببردی خانهٔ خان را

اگرچند آل سامان را نبود اندر هنر همتا

هم آخر بود سامانی پدیدار آل سامان را

در آب افروختن شاید به نام میر آتش را

بر آتش کاشتن شاید بفرّ شاه ریحان را

جهان طوفان نگشتی آتش تیغش اگر بودی

که خوردی آتش تیغش به یک روز آب طوفان را

اگر پیغمبری آید مر او را زود بنماید

به کف راد معجز را به تیغ تیز برهان را

بدان معجز کند عاجز دم عیسی مریم را

بدین برهان کند حیران کف موسی عمران را

ز بیم و شرم او باشد کنون دیو و پری پنهان

اگر فرمان همی‌بردند آنگاهی سلیمان را

اگر یابند از او فرمان که گردند آشکار ایشان

برون آیند طاعت را کمر بندند فرمان را

چنان بیند فراز خویش کیوان همت او را

که بیند خلق بر گردون فراز خویش کیوان را

به بزم اندر کند پامال دستش جود حاتم را

برزم اندر برد از یاد جنگ پور دستان را

همانا لوح محفوظ است پنداری دل پاکش

که در وی ره نبوده‌ست و نباشد هیچ نیسان را

همی باشد پرستیدنْش فرض آن مرد دانا را

که می‌باشد پرستنده ز روی صدق، یزدان را

بود فرمان یزدان و شهنشه مر به هم توام

برد فرمان یزدان کو برد فرمان سلطان را

الا تا در بهاران گونه‌گون گل‌ها و ریحان‌ها

بیارایند چون فردوس اعلی باغ و بستان را

بود سرسبز چون ریحان رخش بشکفته همچون گل

بدست اندر می گلگون که دارد بوی ریحان را

شمارهٔ ۸ - در مدح ابوالخلیل جعفر

سرخ گل بشکفت وزو شد باغ و بستان بابها

خلد بگشاده است گوئی سوی بستان بابها

بید را از باد بالش سرو را از آب کش

مرغ را از لاله بستر مرغ را از نم نما

شاخ گل گشته دو تا چون عاشقان از بار هجر

ساخته بلبل بر او چون عاشقان زیر و دو تا

گل چو شمع افروخته بلبل بر آن دلسوخته

گل ز گلبن با نوا شد بلبل از گل بانوا

سرخ لاله چون بمشگ آگنده جام بهرمان

زرد گل همچون زبرجد گشته جفت کهربا

باغ شد پیروزه پوش و شاخ شد بیجاده پاش

زر زیور شد زمین و سیم سیما شد سما

بوستان چون بزمگاه و گل شکفته سرخ و زرد

همچو یاقوتین و زرین رطلها از مل ملا

وان دو رویه گل چو روی عاشقان پرخون دل

یا که بر زرین وقها ریخته ابر بکا

پیر وقت گل صبی گردد ز صهبای صبوح

چون نسیم آرد ز بستان سوی او باد صبا

بلبل اندر فصل گل هر شب نوا آرد همی

چون کسی کش جان و دل باشد ز هجر اندر نوا

من چو بلبل داشتم بسیار فریاد و فغان

لیکن آنگاهی که بود آرام جان از من جدا

در فراق آن نو آئین بت فراوان داشتم

چشم جام و اشک باده زار نالیدن نوا

در وصالش هر زمانی مجلسی سازم کنون

نارش از رخ نقلش از لب طیبش از زلف دو تا

تا شد آن خورشید خوبان آشنای جان من

با نشاط و ناز شد جان و دل من آشنا

آن چراغ جان و دل محراب خوبان چگل

زد لبش جان را چرا خود نیش بی چون و چرا؟

گرد بادام اندرش دو رسته تیر خدنگ

زیر یاقوت اندرش دو رشته در بابها

پیش موی او ظلم همچون ضیا پیش ظلم

پیش روی او ضیا همچون ظلم پیش ضیا

او سزای ما بصحبت ما سزای او بمهر

مهر ورزیدن صواب آید سزا را باسزا

تا جهان باشد نباشد جان من بی مهر او

تا زمین باشد نباشد چهر او بی چشم ما

عیش ما زو خوش بسان دین از آئین ملک

جان ما زو تازه همچون دین ز داد پادشا

خسرو ایران و خورشید دلیران بوالخلیل

چون خلیل و چون سلیمان پادشاه و پارسا

در زی او بی محل دینار زی او بی خطر

بخشش او بی تکلف دانش او بی خطا

عقل او نفی عقیله فضل او دفع فضول

طبع او خالی ز طمع و رای او دور از ریا

بیم از آن کو مذهب منسوخ باشد خلق را

هیچ شاهی نیست بخشنده حصیر و بوریا

مهر او مهر سعادت کین او کان غضب

عدل او جفت سخاوت عهد او یار وفا

بخل ازو گیرد فساد و جود ازو گیرد صلاح

مال ازو گیرد کساد و مدح ازو گیرد روا

روی او خورشید رامش لفظ او ماه طرب

رای او دریای دانش دست او ابر سخا

زاب جود او بگردد آسیا در بادیه

زاب تیغ او بگردد در بهامون آسیا

راست چون تدبیر گردونست تدبیرش صواب

راست چون فرمان یزدانست فرمانش روا

تا درم دارد ندارد جز به بخشیدن هوس

تا عدو دارد ندارد جز بکوشیدن هوا

گر هوا را حلم او خوانی شود همچون زمین

ور زمین را طبع او گوئی شود همچون هوا

شور بخت آنکس بود کو شاه را جوید خلاف

بختیار آنکس بود کو شاه را جوید رضا

هرکه دارد ذکر کین او نیابد زو گریز

هرکه گیرد راه جنگ او نگردد زو رها

پیش روی او بسان ذره گردد آفتاب

پیش تیغ او بسان مور باشد اژدها

لاف زن خواهد که آرد در برش کردار خوب

خوی خوب شاه بس کردار خوبش را گوا

فضل و فر او فراوان جد و جود او بزرگ

سالش اندک زاد خرد این است فعل کیمیا

همت عالیش بر گردون بد آنجائی رسید

کاندر او ابدال نتواند رسیدن با دعا

چون نیای او ملک هرگز نبود اندر جهان

او بپوشیدن نیاز خلق بگذشت از نیا

رنجها بی خدمت او سر بسر باشد هدر

لفظها بی مدحت او سر بسر باشد هبا

دشمنان را هست خشم و کین و جنگش روز و شب

رنج بی راحت بد بی نیک و درد بی دوا

دوستان را هست مهر و مدح جودش سال و ماه

کام بی دام و رجا بی خوف و راحت بی عنا

چون سخن گوید جهان از مهر او گردد جوان

چون قدح گیرد بهار از چهر او گیرد بها

میر بی ثانی است اندر دانش و فرهنگ و جود

باشد آسان گفتن اندر میر بی ثانی ثنا

در بقای او است باقی عدل و فضل اندر جهان

تا جهان باقی بود بادش به پیروزی بقا

روی زرد سائلان چون لاله گرداند بلفظ

زانکه در لفظش نگنجید و نگنجد نی و لا

تا ستم هرگز نخواهد خویشتن را مستمند

تا بلا هرگز نخواهد خویشتن را مبتلا

دشمنانش را مبادا جان زمانی بی ستم

حاسدانش را مبادا تن زمانی بی بلا

شمارهٔ ۹ - در مدح ابوالمظفر فضلون

کنون دانم که با مردم بدل میلست گردون را

که بر تخت شهی بنشاند شاهشناه فضلون را

یکی سر بود میران را یکی تاجست شاهان را

یکی مه بود ماهان را یکی مهر است گردون را

یکی از هفت گردونست عالی همتش برتر

یکی بخشیدنش بار است مر هفتاد گردون را

که را یاری کند ایزد بوی میمون کند سلطان

هم ایزد کرد مهرافکن مر آن سلطان میمون را؟

یقین دانم که بی دادی ز گیتی پاک برخیزد

زمانه باز بر ضحاک بگمارد فریدون را

فریدون همتست این شاه و دارد داد نوشروان

دهد داد از پی بی داد بدخواهان مغبون را

ز بهر آن که درویشان بملک اندر بوند ایمن

فدای گنج سلطان کرد مال و گنج قارون را؟

نداند تیغ تیز او نهنگ و پیل و ثعبان را

ندانددست راد او فرات و نیل و جیحون را

چراغ آل شداد است و شمع آل بقراطون؟

بدانش نام گم کرده است بقراط و فلاطون را

ز دیده روی بدخواهانش پرخونست روز و شب

همی شوند هر ساعت کنون از روی خود خون را

ندارد دوست سیکی غیر صهبای صبوحی را؟

چنان چون شاه دارد دوست شبهای شبیخون را

بنوک تیر اگر خواهد مه از گدون فرود آرد

بنوک نیزه گر خواهد ز دریا بر کشد نون را

چو ذوالنون در دل نونست بدخواهش بچاه اندر

رهائی نیست او را گرد رهائی بود ذوالنون را

کند چون حنظل و افیون بدشمن مر طبرزد را

کند چون رود در خانه بحاسد مر طبر خون را؟

بتن در بفسراند خون بساعت گر خوری افیون

ز آب تیغ او دادند گوئی آب افیون را

بدانش خلق اهرون را همی کردند شاگردی

اگر باز آمدی فضلون شدی استاد اهرون را

صلاح هرکسی که کرد پیدا چرخ شاهی را

پدید آورد چرخ او را صلاحی داد گردون را؟

بچه و چون یزدانی نتاند کس چنو داند

ولیکن گاه بخشیدن نیندیشد چه و چون را

اگر کار بد اندیشانش مقرونست با دولت

پراکنده کند کارش بساعت کار مقرون را

معادیش از درون شهر گفتندی حصین دارد

بتدبیر از درون گفتی حصین کرده است بیرون را

خدای عرش بر خصمان نهاد او را ظفر چندان

که بر فرعون و بر هامون ظفر موسی و هارون را

ز بس مدحت کجا خرد روائی داد دانش را

ز بس خلعت کجا بخشد کسادی داد اکسون را

ایا گردون ترا بنده زمین از فر تو زنده

پراکندی تو زر در خاک و سیم و در مکنون را

دل را دان و دانایان بمهر تو شده مرهون

رهائی نیست از مهر تو مر دلهای مرهون را

تو بنشستی بملک اندر بفرخ فال و نیک اختر

نیارد بیشتر زین پیش گیتی مردم دون را

همه خصمانت مجنونند و هم مجنون خلاف تو

خدای عرش فرموده است نبود بخت مجنون را

از آدم باز تا اکنون شهان کردند زر مسجون

بدست تو رهائی داد ایزد زر مسجون را

بر افزون درم کوشند و قصان جمله شاهان

تو نام نیک را کوشی نه نقصان و نه افزون را

سخنهای تو موزونند بستن سخت ناموزون

تو دانی داد دادن نیک ناموزون و موزون را

کنی خندان به رزم اندر ببازو تیغ هندی را

کنی گریان به بزم اندر بکف دینار مخزون را

چنان چون دوست داری تو خداوندان دانش را

ندارد هیچ شاعر دوست داعی را و مادون را

همه خلق جهان بودند مفتون بر تو نادیده

بزر و سیم دادی کام جان خلق مفتون را

ایا میر همه میران بهار مشگبوی آمد

چو مینو کرد بستان را چو مینا کرد هامون را

ز بوی باد نوروزی بعنبر خاک شد معجون

بدیبا در گرفت از گل زمانه خاک معجون را

پر آلتهای مدهونست باغ ور اغ و باد و ابر

بمروارید و مشگ آگند آلتهای مدهون را

نگه کن گل که چون ماند رخ میخوار شادان را

ببین خیری که چون ماند رخ بیمار مسجون را

میان بوستان بلبل خوش افسونها همی خواند

نهاده گوش و دل خوبان بدان خوش خوانده افسون را

بقالی داد پر نون دشت سامان را کنون آمد

بکاخ خسرو از سامان بدل قالی و پرنون را؟

ستاک گل ز بار گل فتاده بر بنفشستان

چو کرده بچه فغفور بالین زلف خاتون را

بهنگام گل رنگین میان گلستان بنشین

ببین گلهای میگون را بخور می های گلگون را

الا تا در مه نیسان بود بازار نیسان را

الا تا در مه کانون بود مقدار کانون را

کناد از بهر خصمانت چو کانون چرخ نیسان را

کناد از بهر یارانت چو نیسان دهر کانون را

شمارهٔ ۱۰ - در مدح ابونصر مملان

مرادی رسول آمد از نزد یارا

که نز یار یادآوری نزد یارا

دیار تو اینجاست لیکن تو گفتی

که دائم دیارم بود نز یارا

خوشا روزگارا که ما را بیک جا

خوشی بود و شادی شب و روز کارا

تو ماننده روزگاری که هرگز

نه پائی بیک حال چون روزگارا

من اندر غم وعده دیدن تو

کنم در دل خویش دائم شما را

تو از مهر من یکزمان یاد ناری

مگر مهربانی نباشد شما را

ز عشق توام عبهری گشت لاله

ز هجر توام چنبری شد چنارا

بچشم اندرون آب دارم چو آبی

بجان اندرون نار دارم چو نارا

چو مجنون ز نادیدن روی لیلی

کنم نوحه از دل بلیل و نهارا

مرا چند داری بدرد جدائی

دل اندر نهیب و تن اندر نهارا

من اینجا بزاری تو آنجا بشادی

منم زار و زار و توئی شاد خوارا

به پیغمبر دلبر خویش گفتم

که با من مکن بیش از این کارزارا

چو ز اندوه من کار او زار بینی

مر نیز ز اندوه او کار زارا

یکی تا رگشتم ز نادیدن تو

تو چندین بلا بر یکی تار ما را

تنم جای درد است و دل جای انده

به تن خوار و زارم بدل تار و مارا

تو او را بگو کای بهار دل من

که چون تو نباشد بت اندر بهارا

مرا بی تو همچون شرنگ است شکر

مرا چون خزانست بی تو بهارا

چو بوس و کنار تو یاد آورم من

کنم زاب دیده چو دریا کنارا

اگر یکدم از آتش دل برآرم

بگردون ردس دود دریا کنارا؟

ز غم جان برفتی ز تن گر نبودی

مرا شادی از خسرو نامدارا

سر شهریاران ابو نصر مملان

که نامش همی گم کند نام دارا

همیدون عدو را گل دولت او

ز محنت نشانده است در دیده خارا

اگر جود و فضل مجسم ندیدی

دو دیده بدیدار او برگما را

نه با دست او مال یابد محابا

نه با تیغ او چرخ دارد مدارا

اگر برگ گل بر خلافش ببویی

بمغز اندر آید ز گلبرگ نارا

مدار جهان آسمانست لیکن

ز فضل وی است آسمان را مدارا

ایا تاجداری که تا بود گردون

نیاورد مانند تو تاجدارا

هر آن سر که بر درگه تو نساید

سزا باشد ار باشدی تاج دارا

کسی کو خورد باده از هیبت تو

مر آن باده را مرگ باشد خمارا

ز جود تو و خوی تو روی گردون

بزرین نقابست و مشکین خمارا

پیاده شود دشمن از اسب دولت

چو باشی بر اسب سعادت سوارا

بر اسب سعادت سواری و داری

بدست اندرون از سعادت سوارا

بجز تخم رادی و نیکی نکاری

همیدون بمان و همیدون بکارا

که چون کار با آفریننده باشد

بجز تخم نیکی نیاید بکارا

چو خشم آوری آسمان را ببندی

ز دود دل بد سگالان بخارا

چو تو مجلس آرائی و جام گیری

ز تبریز زرین کنی تا بخارا

ایا شهریارا که مثلت نیاید

بر ادی و مردی بصد شهریارا

کزین بیش نتوانم اینجا نشستن

بطمع معاش و امید عقا را

که در مجلس طمع بسیار خوردم

بجام امید عقارش عقا را

الا تا بود گل چو رخسار دلبر

الا تا بنالد چو بیدل هزارا

تو مگذر ز گیتی و بگذار خرم

چنین عید میمون و خرم هزارا

شمارهٔ ۱۱ - در مدح ابونصر مملان

نگار ناردانی لب بهار نارون بالا

میان لاله نعمان نهفته لؤلؤ لالا

دلش یکتائی اندر مهر و بالا چون دلش یکتا

بدان بالای یکتائی مرا درد دو تا بالا

همی غارت کند صبرم بدان دو نرکس شهلا

همی شکر کند زهرم بدان دو زهره زهرا

ز مهر سیم سیمائی مرا دینارگون سیما

همی نالم ز درد او چو سعد اندر غم سما

چو مارا یک هوای اوست او را صد هوای ما

ببارد دیده او خون چو بارد دیده ما ماء

مرا خورشید بنماید وصال او شب یلدا

بروز پاک بنماید فراق او مرا جوزا

اگرچه صورت مردم بدیبا در بود زیبا

چو دیبا پوشد آن دلبر ازو زیبا شود دیبا

مگر بگذشت بر صحرا نگارین روی من عمدا

که گشت از لاله و سنبل چو روی و موی او صحرا

گل اندر باغ پیدا گشت و شد بلبل بر او شیدا

ز مهر گل نهان دل کند در شاعری پیدا

هوا چون پشت شاهین شد زمین چون سینه ببغا

ز صلصل درد من غلغل ز بلبل در چمن غوغا

هزار آوا میان گل گرفته مسکن و مأوا

فزوده بر هزار آواز مهر گل هزار آوا

زمین از سنبل و سوسن شده پر عنبر سارا

ز گلنار و گل و خیری شده یاقوت گون خارا

شکفته لاله در سبزه چو مرجان رسته در مینا

نشسته ژاله بر لاله چو کفک افتاده بر صهبا

چمن چون مذبح عیسی هوا چون چادر ترسا

زمین گشته فلک پیکر هوا گشته زمین آسا

می بویا فراز آور که مرغ گنگ شد گویا

ببانگ مرغ گویا خور بباغ اندر می بویا

زمین تیره روشن شد چو طبع خسرو والا

جهان پیر برنا شد چو بخت خسرو برنا

ابونصر آنکه با نصرت گرفته تیغ او دنیا

بپای همت عالی سپرده گنبد مینا

سخارا اول و آخر و غا را مقطع و مبداء

نشاط اولیا دستش سنانش آفت اعدا

بهمت چون فلک عالی بصورت چون قمر رخشا

فلک چون او بود هرگز قمر چون او بود حاشا

وعد را آتش تیغش ز تن بیرون کند گرما

شنیدی آتشی کورا بود سرمایه از سرما

چنو رادی ز جابلقا نباشد تا بجابلسا

چنو مردی ز جابلسا نباشد تا به جابلقا

چو ابر آمد گه بخشش چو ببر آمد گه هیجا

برومش هول و او ایدر بچینش بیم و او اینجا

اگرچه مهتر معطی و گرچه مهتر دانا

ز جودش کمترین سائل ز فضلش کمترین مولا

چو عالی همت او نیست هفتم چرخ را والا

چو کف کافی او نیست هفت اقلیم را پهنا

بمردی صد هزاران تن بهمت یک تن تنها

برویش بنگر و بنگر که یزدانست بی همتا

ز ابر جود او پیدا شود ماننده دریا

ز تف تیغ او دریا شود ماننده بیدا

اگر او را دهد یزدان به یک روز این همه دنیا

ببخشد یکسر امروز و نباید یادش از فردا

ایا شاهی کجا هرگز نگردد بر زبانت لا

تو مولائی بهر شاهی و شاهان دگر مولا

کسی را کو هنر بسیار و دل پاک و منش والا

محال روزگار آید بر او پیدا کند همتا

ولیکن صبر مردان را یکی کیش است بی همتا

بیابد آرزوی دل بصبر آزاده در دنیا

می حمرا بشادی خور و زو کن روی را حمرا

که صفرای رخ من بس نباید روی تو صفرا

مبین اندیشه امروز و بنگر شادی فردا

که رنج است اول شادی و خار است اول خرما

الا تا قصه دارا و اسکندر کند دانا

تو باشی همچو اسکندر معادی باد چون دارا

شمارهٔ ۱۲ - در مدح ابوالیسر سپهدار اران در عید نوروز و فطر

اگرچه من نکنم عاشقی بطبع طلب

کند طلب دل من عاشقی ز مهر . . . ب

گهی ز دیده خروشم کز اوست دل بعذاب

گهی ز دل کنم افغان کز اوست جان به تعب

ز دیده جیحون باران ز دل جحیم نشان

ز هول هر دو بلا جان من گرفته هرب

بهیچ چیز نباشند عاشقان خرسند

نه شان بهجر شکیب و نه شان بوصل طرب

بروز هجر بودشان ز بهر وصل خروش

بروز وصل بودشان ز بیم هجر کرب

یکی منم همه ساله ز هجر و وصل بتان

دلم خلیده تاب و قدم خمیده تب

دلم ببست بزلف و تنم بخست بچشم

مهی سهیل بناگوش و مشتری غبغب

ز خضر جان بستاند بسحر بند دو چشم

بسنگ خاره دهد جان بطعم و رنگ دو لب

سرشگ من سبب سرخی دو عارض اوست

چو هست سرخی گل را سرشگ ابر سیب

سرشگ ابرو نسیم شمال بستان را

بدر شهسوار آراست و عنبر اشهب

فشانده شاخ گل زرد بر بنفشه شگفت

فشانده باد گل سرخ بر شکوفه عجب

یکی چو ریخته دینار بر کبود پرند

یکی چو بیخته یاقوت بر سپید قصب

درست گوئی حورا ببوستان بگذشت

بگل سپرد حلی و بسبزه داد سلب

چو گلستان را باد بهار خلعت داد

نثار کرد بشادی فلک بر او کوکب

شکفته لاله بر اطراف جوی چون عناب

رونده آب بجوی اندرون چو آب عنب

چو رأی پاک سپهبد همی فزاید روز

چو بخت تیره خصمش همی بکاهد شب

سپهر دانش و خورشید رای ابوالیسر آنکه

بیمن و یسرش فتح و ظفر کنند نسب

زمانه بی خردان را بدو دهنده خرد

ستاره بی ادبان را بدو کننده ادب

بسبزه و گل ماند بوقت حلم و رضا

بسیل و صاعفه ماند بوقت خشم و غضب

بدان که رای کند ز عجم بدین نسب؟

بدان که رای کند زی عرب بدین حسب؟

بدین جهان همه ملگست و مال بهر عجم

بدان جهان همه خلد است و حور بهر عرب

گر آب جود کف او کند ببادیه راه

ببادیه نتوان کرد راه بی ربرب

وگر عصا به بعصیان شاه بندد شیر

برون کند به عصای بلا ز شیر عصب

ببرج ناصح او مشتری گرفت مقام

ببرج حاسد او بر زحل نهاد ذنب

چو او میانه مجلس روان کند ساغر

چو او میانه موکب جهان کند مرکب

ولی ببالد همچون ز آفتاب سمن

عدو بریزد همچون ز ماهتاب قصب

ایا بلای تن دشمنان بزخم پرند

ایا شفای دل دوستان بشیر عنب

ز بحر بهر تو در است و آن خصم نهنگ

ز نار قسم تو نور است و آن خصم لهب

کسی که گر بتو گردد بکام دل برسد

بعالم اندر از این به کجا بود مکسب

اگر بدولت با چرخ نرد بازی تو

ز دست تو نبرد دستی از هرا ندب

رضای تو بدل اندر خزنده چون عقل است

خلاف تو بتن اندر گزنده چون عقرب

همیشه تا نکند کس خسک بحله قیاس

همیشه تا نکند کس رطب ز خار طلب

چو حله بادا در پشت دوستانت خسک

چو خرا بادا در کام دشمنانت رطب

خجسته بادت نوروز وعید روزه گشای

بنام تو همه آفاق راست کرده خطب

شمارهٔ ۱۳ - در مدح امیر اجل ابومنصور گوید

بنفشه زلفی و سیمین برو عقیقی لب

بروی مایه روز و بموی مایه شب

سلبش سرخ و می سرخ در فکنده بجام

لبش برنگ می و عارضش برنگ سلب

بلای تن بدو زلف و جفای جان بدو رخ

هلاک دین بدو چشم و نشاط دل بدو لب

مرا بطمع لبانش بخست مژگانش

چنانکه خرا خلد مرد را بطمع رطب

سیاه زلفش بر سرخ رخ فتاده مدام

هم آنچنان که بناب در فتاده عنب

بنور روی دل ریش من فکنده بتاب

بتاب زلف تن زار من فکنده بتب

اگر ببندد زلفش دلم مدار شگفت

وگر خلد جگرم جعد او مدار عجب

ز بهر آنکه عجب نیست بستن از زنجیر

برای آنکه عجب نیست خستن از عقرب

اگر کند طلب روی او دلم نه شگفت

که روی او را حور و پری کنند طلب

دلم بدوست بجای و تنم بدوست بپای

مرا از اوست نشاط و مرا از اوست طرب

خدای ما سبب عشق گردد و رخ او

چو جود راد و کف شهریار کرد سبب

مکان نصرت میر اجل ابومنصور

که کردخلق جهان را رها ز رنج و تعب

ز مهر و کینش غمگین عدو و شاد ولی

ز دست و تیغش بیدار جود و خفته چلب

بتیره شب بنماید بدوستان خورشید

بروز پاک نماید بدشمنان کوکب

ز بهر آنکه نسب زی عجم کند سوی ام

ز بهر آنکه گهر زی عرب کشد سوی اب

ستوده اند بفرزانگی ملوک عجم

گزیده اند بمردانگی ملوک عرب

بجز رعیت او هرچه آدمی بعذاب

بجز ولایت او هرچه آدمی بشغب

اگر بدیدی حاتم یکی عطیه او

بساعت اندر گشتی بطبع چون اشعب

برون ز خدمت او نیست در زمانه شرف

برون ز مدحت او نیست در جهان مکسب

بامر او بکند میش گر گرا چنگال

بفر او بکند کبک باز را مخلب

بابر ماند و خورشید گاه مهر و رضا

بشیر ماند و تنین گاه خشم و غضب

همه بمژده او سوی خسروانش خطاب

بنام او بود اندر جهان همیشه خطب

در افکند بسر دوستان عصابه فخر

برون کند ز تن دشمنان بنیزه عصب

چو زر پخته شود با رضاش خام رخام

چو عود تر بشود با رضاش خشک خشب

بقای خلق بکام از بقای اوست مدام

ز بهر خلق بماناد جاودان یارب

ایا ولی ز تو نازان چو زافتاب نبات

عدو گد ازان همچون ز ماهتاب قصب

خدای عرش گزیده است مر ترا ز ملوک

هم آنچنانکه ستوده است مر ترا بنسب

ز تف تیغ برانی بدجله بر گردون

بآب جود برانی بریک بر ربرب

هم آفتاب سخائی هم آفتاب سخن

هم آفتاب لقائی هم آفتاب لقب

بطبع رادی قلزم بدست چشمه زم

بدل چو رود فراتی بکف چو رود فرب

زمین ز لفظ تو پر نظم لؤلؤ شهوار

هوا ز خوی تو پر بوی عنبر اشهب

همیشه تا رخها همچو گل ز ناز و ز نوش

همیشه تا چو ذهب رویها ز تاب و ز تب

رخ موافق تو باد سال و ماه چو گل

رخ منافق تو باد روز و شب چو ذهب

شمارهٔ ۱۴ - در مدح ابومنصور

دارد آن وشی رخ و وشی برو وشی سلب

رادگاه غمزه چشم و زفت گاه بوسه لب

لؤلؤ لالا شرا از لاله نعمان صدف

لاله نعمانش را از عنبر سارا سلب

چشم او مخمور و من خوردم بجام مهر می

زلف او لرزان و من دارم ز داغ هجر تب

زلف شبرنگش مرا ناهید بنماید بروز

روی رخشانش مرا خورشید بنماید بشب

مهر من بروی همه زان نرگسان مهره باز

عجب او بر من همه زان کژدمان بوالعجب

از دل و چشمم همی خیزند جیحون و جحیم

وز لب و زلفش همی خیزند عناب و عنب

بس مرا از عاشقی کز عاشقی خیزد بلا

بس مرا از نیکوان کز نیکوان آید شغب

تاکنون کردم طلب پیوند مهر نیکوان

تا توانم خدمت صاحب کنم زین پس طلب

آفتاب مهتران دهر ابومنصور کاوست

از کریمان اختیار و از سواران منتخب

گر نسب دارد عرب را فخر دارد بر عجم

گر سخن گوید عجم را فخر باشد بر عرب

روز کوشش آسمان از تیغ او دارد شگفت

روز بخشش آفتاب از دست او دارد عجب

آن یکی بارد بجان دشمنان اندر بلا

واین یکی کآرد بطبع دوستان اندر طرب

پادشاهی را نظام و پادشاهی را قوام

نیک نامی را دلیل و شادکامی را سبب

ای که مهرت ابر فروردین و احبابت چمن

ای که خشمت آتش سوزنده و اعدا حطب

دست تو چون آفتاب است و موالی چون نبات

تیغ تو چون ماهتابست و معادی چون قصب

زان که زیر سایه کلک تو خلق ایمن زیند

ایمنی را شیر دارد جایگاه اندر قصب

آنکه بر دارد تعب در خدمت تو یک زمان

جاودانه رسته باشد جانش از رنج و تعب

جان دشمن دائم از تیغ تو باشد پرخروش

گنج گوهر دائم از دست تو باشد پر شعب

آنچه تو کردی بجان من ز جود و مردمی

نیست هرگز کرده با من خال و عم و ام و اب

تا پدید آرد فلک سنگ و عقیق از یک زمین

تا پدید آرد جهان خار و رطب از یک خشب

بهره دشمنت بأدا سنگ و آن تو عقیق

قسمت دشمنت بادا خار و آن تو رطب

شمارهٔ ۱۵ - در مدح ابوالمظفر سرخاب

شده است بلبل داود و شاخ گل محراب

فکنده فاخته بر رود و ساخته مضراب؟

یکی سرود سراینده از ستاک سمن

یکی زبور روایت کننده از محراب

نگر که پردر گردید آبگیر بدانکه

شکن شکن شده آب از شمال چون مضراب

شکوفه ریخته از شاخ نار زیر درخت

چنان نبشته درم پیش ریخته ضراب

صبا بساط حواصل ز بوستان بنوشت

چو مشگ بید بپوشید بر سمن سنجاب

شکفته سرخ و سیه لاله چون رخ و دل و دوست

بنفشه رسته چو زلفین او ببوی و بتاب

عقیق و مرجان با رنگ آن ندارد پای

عبیر و عنبر با بوی این ندارد تاب

ببوی و گونه گل هست خاک روی چمن

ببوی عنبر ناب و بگونه گل ناب

شکفته گشت بباغ اندرون بنفشه و گل

ببوستان شده آب غدیر همچو گلاب

ز ژاله لاله چو لؤلؤ شده رفیق عقیق

نوای صلصل و بلبل چو چنک و تار و رباب

خروش رعد بابر اندرون چو ناله دعد

فروغ لاله بجوی اندرون چو روی رباب

ز ابر گشته بکردار روی و شی خاک

ز باد گشته بکردار موی زنگی آب

میان بستان نرگس بیاد میر خطیر

بجام سیمین اندر فکنده زرد شراب

ابوالمظفر سرخاب کو بتیغ کبود

دل سیاه بد اندیش کرده پر ز ذباب

گناه دشمن بگذارد از کرم بعفو

خطای دوست بپوشد ز مرد می بصواب

دهنده سائل خواهنده را هزار عطا

دهنده سائل پرسنده را هزار جواب

بجای قدرش گردون بود بجای سریر

بجای دستش دریا بود بجای سراب

مخالفان را بر تن بود همیشه جرب

موافقان را پر زر از او همیشه جراب

بگیتی اندر داد آنچنان بگسترده است

گه کرده یزدان ایمن روان او ز عقاب

چنانکه میش کند بچه در نشیمن شیر

چنانکه کبک نهد خایه در کنام عقاب

بداد کرد همه شهرهای شاه آباد

بجود کرد همه گنجهای خویش خراب

چه سنگ باشد با تیغ تیز او چه پرند

چه زر باشد با دست راد او چه تراب

کسی که راست زند دست در کتاب ثناش

بروز حشر دهندش بدست راست کتاب

خمار باشد بهر عدوی او ز نبیذ

چو دود باشد بهر حسود او ز کباب

ز تاب تیغش جان عدو بفرساید

چنانکه کتان فرسوده گردد از مهتاب

خدای گوئی از دوستان او برداشت

بدان سرای عذاب و بدین سرای حساب

ز طبع حاسد او رتفه از نهیب شکیب

تن مخالف او گشته از عذاب مذاب

همیشه باد دل و طبع این رفیق نهیب

همیشه باد تن و جان آن عدیل عذاب

کسی که طالع گیرد نبرد خصمان را

کند ز روی چو روی مخالفان صلا

بمگر که سوختن آتش ز تیغ او آموخت

چنانکه رادی آموخت از دو کفش آب

چنانکه خاک بحلمش نسب کند بدرنک

چنانکه باد بطبعش نسب کند بشتاب

بکاه ماند بدخواه و خشم او بشمال

بدیو ماند بدساز و خشت او بشهاب

بروی خوبتر است از مه دو هفته بشب

بلفظ نوشتر است از شراب وقت شباب

گه بهار ز خلقش برد نسیم صبا

گه خزان ز نوالش برد سرشک سحاب

چنان خوش آید آواز سائلانش بگوش

که گوش عاشق میخواره را خروش رباب

خراب گردد پیش سنان او خاره

سراب باشد پیش بنان او دریاب

سرای پرده جاه و جلال او را کرد

همی ز مدت گیتی هماره چرخ طناب

همیشه تا تن سیماب و چشمه خورشید

یکی بلرزد و دیگر فروغ دارد و تاب

دل موالی رخشان چو تافته خورشید

تن حسودش لرزان ز بیم چون سیماب

شمارهٔ ۱۶ - در مدح امیر جستان و ابوالمعالی در عید قربان

فراز ماه بتا زلف مشگبوی متاب

متاب زلف و دل ما بداغ مهر متاب

و گر بتابی زلف و دلم بتابد روی

بجای دل تن و جانم بتاب و زلف متاب

رخت بگونه عناب خورده آن عنب

دهانت پرده عناب کرده عنبر ناب؟

بپیش عارض تو روی من چنان باشد

که پیش چشمه خورشید داری اسطرلاب

لبت برنگ می و بوسه خوشتر از مستی

رخت بلون گل و خوی در او بسان گلاب

می لبان تو پرورده ام میان روان

گل رخان ترا داده ام ز خون دل آب

شود بلور ز عکس رخت بلون عقیق

چو او فتد ز قدح بر رخت شعاع شراب

در سرای تو محراب من شده است چنان

که هست در گه جستان ملوک را محراب

ملک مسدد بو نصر سید الامرا

گه گشت عمران از عمر او جهان خراب

سر مخالف ملک اندر آورد بنشیب

چو او نبرد کند با مخالفان بنشاب

ز خوی خوبش جزؤیست عنبر سارا

ز لفظ پاکش بهریست لؤلؤ خوشاب

دو گام ناز ده باشد بپیش او زوار

عطاش رفته بود پیششان دو صد پرتاب

رخ معادی گردد ز بیم او پرچین

دل مخالف باشد ز کین او پرتاب

چنان دهد به ثناگوهر او کجا ندهد

بزر سرخ درمهای تیره گون ضراب

ز طعن و ضربش جان عدو چنان ترسان

که مرغ جسته ز مضراب ترسد از مضراب

کند صواب معادیش روزگار خطا

کند خطای موالیش کردگار صواب

بدشمنان همه پیکان دهد بجای سلام

بسائلان همه گوهر دهد بجای جواب

نهیب خلق ز میران نهیب میران زو

بلای کبکان بازو بلای باز عقاب

ز مهر و کین وی ایزد کند بروز شمار

عقاب دوست ثواب و ثواب خصم عقاب

چو میش باشد با تیر و با حسامش شیر

چو آب باشد با خشت و با سنانش باب

اگر ببندد حساب بارنامه جنگ

بساعتی ببرد شصت بار بار حساب

مخالفانش اگر چه بهیبت فلکند

ز بیم و هیبت او شان بشب نیاید خواب

امر جستان گیتی گشا چو کاوس است

ابوالمعالی رستم مخالفان سهراب

قوام دولت و دین شهریار شمس الدین

کزو نبیند دشمن مکر عنا و مصاب

لقب خرند بدینار خسروان دگر

ز دانش و هنر خویش یافت او القاب

اجلش زیر سنان و املش زیر قلم

بقاش زیر نگین و فلکش زیر رکاب

ایا سپهبد شاه جهان و میر جهان

روان خصمان شیطان و هیبت تو شهاب

بگیتی اندر هول و هوان هیبت تو

چو آفتاب بگسترد ایزد وهاب

مخالف تو نیاید بروزگار خلاص

دلش ز درد بلا و تنش ز رنج عذاب

اگر سداب بکارند وز تو یاد کنند

سداب مردی در تن فزون شود ز سداب

کسی که جنگ تو جوید کشد عذاب و عنا

کسی که کین تو ورزد خورد عنا و عذاب

یکی نهاده بود گوش بر امید سرود

یکی چشیده بود داغ بر امید کباب

بنزد مردم دانا پرستش تو بود

ز عشق خوشتر و شیرین تر از شراب شباب

بناز باد ترا در جهان درنگ دراز

که جز تو خرد نداند مر این جهان بشتاب کذا

چنان کنی همه کاری که کس نداند کرد

ز روزگار نیابی بهیچگونه عتاب

سئوال سائل گوش ترا بسی خوشتر

که گوش عاشق سرمسترا خروش رباب

ببانگ کوس دلت روز جنگ شاد شود

جنانکه شاد شود دعد از سرود رباب

بحار پیش دلت چون چمانه پیش بحار

سحاب پیش گفت چون سراب پیش سحاب

تو مهتری و همه مهتران ترا کهتر

تو صاحبی و همه صاحبان ترا اصحاب

سپاه خصمان با خیل تو بروز نبرد

ندارد ای ملک خسروان عالم تاب

بروز کین بتن دشمنت در آویزد

کمند تو چو بتاک رز اندرون لبلاب

همیشه تا قصب از تاب مه بفرساید

چو ز آب باران گل شاد گردد و شاداب

ولی بگونه گل باد و مهرتان باران

عدو بسان قصب باد و کین تان مهتاب

خجسته باد شما را خجسته عید خلیل

زهر دو ایزد خشنود تا بروز حساب

چنان که هست ز قربان خضاب مکه به خون

ز خون دشمن تان باد دشت و کوه خضاب

شمارهٔ ۱۷ - در مدح فضل بن قاورد

کنون که شد حضری بلبل و غراب غریب

بعید شد گل نار و گل بنفشه قریب

هزار دیبا در باغ گسترید صبا

نگارهاش بدیع و طرازهاش غریب

شده چو مذبح عیسی ز بلبل و گل باغ

درخت گل چو بپیروزه و عقیق صلیب

جهان پیر صبی وار پر حلی و حلل

هواش دایه و پستانش ابر و غیث حلیب

رقیب لشگر گلها شده است سرو سهی

فکنده بر سر گلها نقاب سبز رقیب

نقیب وار بیاید میان باغ شمال

فرو کشد ز رخ هر گلی نقاب نقیب

ز بوی گلها در بوستان هزار نسیم

ز بانگ مرغان در گلستان هزار نسیب

هزار دستان در پیش گل خروش کنان

چو لابه کردن عاشق بپیشگاه حبیب

گشوده سوی چمن نیم خفته نرگس چشم

چنان محب که دزدیده بنگرد بحبیب

خروش قمری چون راست کرده چنک و رباب

نسیم نسرین چون می بمشگ کرده ربیب

دمیده نرگس و بویش دمان چنانکه کسی

میان مجمر سیمین نهد بر آتش طیب

نوای بلبل بر شاخ گل چنانکه کند

فراز منبر خطبه بنام میر خطیب

ابوالمظفر پر فضل فضل بن قاورد

که بر معادی با رد قضای بد بقضیب

نواخته دل خواهنده جود او بنشاط

گداخته تن بدخواه خشم او چو قصیب

منجمان بدو صد سال کرد نتوانند

قیاص جود و حساب سخای میر حسیب

بگوش عاشق گرچه نسیب خوش باشد

سئوال سائل خوش تر بگوش او ز نسیب

بمهر چهرش کرده ملوک فتنه قلوب

مخالفانش مقلوب در فتان بقلیب

کسی که خدمت او کرد نام و نان اندوخت

چو خادمش نبود کس در این زمانه کسیب

بسان محتشمان یافته ولیش مراد

بسان ممتحنان حاسدش نشسته مریب

کسی که صلب ندارد بمهرش اندر دل

شودش موی بر اندامهاش مار صلیب؟

تمام گفت که داند مدیح او بجهان

تهی که داند کردن شعاب راز شعیب کذا

ایا بصورت و سیرت چو آن کجا کردند

برادرانش منسوب ذنب خویش بذیب

کسی که مهر تو جوید گهر برد بجوال

کسی که مدح تو گوید درم برد بجریب

مخالفان تو خوارند چون لباس لبس

منافقان تو خوارند چون سلیم نشیب

نجیب ابن نجیب ار عجیب باشد سخت

چو بنگری بملوک دگر بود نه عجیب

ولیک بر سر تو این مثل دروغ شده است

کنون نجیبی ماند نخست جد بحسیب؟

مخالفان تو رفتند جمله زیر تراب

رمیده جان و شکسته دل و شکسته تریب

ز جود دست تو آموخته است ضرب ضراب

به طعن و ضرب کنی به رعد و چو زر ضریب

ز آفرین و ثنای تو میر خالی نیست

زبان مرد زکی و دهان مرد لبیب

کسی که خسته تیغ تو گشت به نشود

اگرش خضر بود خادم و مسیح طبیب

به پیش همت والای تو سپهر برین

چنان نماید چون پیش کوه قاف کتیب

کسی که خورده بود شربتی شراب هوات

بر او شرنگ شود خوشتر از شراب شریب

بهر اشارت کرده ترا زمانه مصاب

بهر مراد ترا کرده روزگار مصیب

سلب چو پوشی روز بلای شیر دلان

بجای مغفر و درع آرزو کنند سلیب

چو تو جهان ایادی نپرویده جهان

چو تو خدای مهیمن نیافریده مهیب

ایا مهیب ملوک کیان و فر کیان

ز هیبت تو همه سال بد سگال کئیب

زبانت سائل پرسنده، را بفضل جواب

بیانت دعوت خواهنده را بجود مجیب

بود بفضل و ادب بر جهانیانت فخر

چو تو به شاهی فاضل نیامده است و ادیب

همیشه مدح توام بر زبان چو ذکر خدای

همیشه مهر توام در بدن چو باده زبیب

بطبع خواهم ز ایزد که پیش تو شب و روز

به پای باشم چون بو نواس پیش خصیب

عزیز داری شعر رهی و نیست عجب

ادب عزیز نباشد مگر بپیش ادیب

همیشه تا بود از ناز پیش خلق غزل

همیشه تا بود از غم نصیب خلق نجیب

مخالفان ترا باد غم ز گیتی بهر

موافقان ترا ناز از زمانه نصیب

همیشه شادان بادی به روی میر اجل

کتاب شادی با طبع هر دو شاه کتیب

شمارهٔ ۱۸ - در مدح شاه ابوالمظفر سرخاب

لاله داری شکفته بر مهتاب

مشگ داری گرفته بر مه تاب

مشگ چون موی تو ندارد بوی

ماه چون روی تو ندارد تاب

پیل با عشق تو ندارد پای

شیر با هجر تو ندارد تاب

گر بهجر اندرون درنگ آری

جانم از تن برون شود بشتاب

صنمان را رخ تو محراب است

چون شمن را صنم بود محراب

زی لبت زلف رفته چون طوطی

کرده منقار جفت پر غراب

رخ تو پر ز خوی ز کشی و شرم

دل من پر ز خون ز درد و عذاب

این چو در کهربا نشانده عقیق

آن چو بر سرخ گل فشانده گلاب

چشم تو جای خواب و معدن سحر

چشم من جای خون و معدن آب

پر ز مشکم بود بروز کنار

گر بشب بینم آن دو زلف بخواب

گرچه زرد است ز آرزوت رخم

چون رخ دعد ز آرزوی رباب

سرخ گرد اندش بدیدن روی

بوالمظفر شه جهان سرخاب

زین میران دهر امیر خطیر

که کنندش ملک ملوک خطاب

دشمنان را کند به تیغ سؤال

سائلان را دهد ببدره جواب

خلق خوشنود از او درم بگله

عالم آباد از او خزانه خراب

هر که یکروز جست کینه او

نکند زندگی بعمر حساب

گوش داده بود بطمع سرود

داغ خورده بود بطمع کباب

رود و دریاست بر سحاب عیال

دست او را شده عیال سحاب

طاقت دست او ندارد اگر

سیم گردد که و فلک ضراب

شود از خشم او شراب شرنگ

شود از یاد او شرنگ شراب

تیره با رأی پاک او خورشید

خشگ با دست راد او دریاب

هم سخندان و هم سخن یاب است

خدمتشرا بجان دل دریاب

گر شیاطین شوند خصمانش

تیر او بس بود بجای شهاب

اصل زر از تراب خیزد و باز

زر از او خوارتر بسی ز تراب

تازه گردد ز بانگ سائل جانش

همچو عاشق ز بانگ چنگ و رباب

صلح و جنگ و رضا و خشمش هست

شادی و انده و ثواب و عقاب

او شده مالک رقاب ملوک

داده فرمانش را ملوک رقاب

میر نامان بسند چون تو ولی

تو چو بحری و دیگران چو سراب

چون تو والا کجا بوند بنام

پیر برنا کجا شود بخضاب

هرکه را مهر تو بسنجد دل

خار سنجد شود بر او سنجاب

بخشش اخترانت زیر نگین

کوشش آسمانت زیر رکاب

شیر چون تیر تو ندارد یشک

پیل چون تیغ تو ندارد ناب

تیغ تن سوز تو چو آتش تیز

خوی جان تو ز تو چو عنبر ناب

چه بچشم تو خیل شیر ژیان

چه بچشم هژبر خیل کلاب

بر سر تو نهاده دولت تاج

بر دل تو کشاده دانش باب

دوست داری مدیح کویانرا

همچو فرزند روزبه را باب

زائران را درم دهی بجریب

شاعران را گهر دهی بجراب

نکند چون اجل سنانت خطا

تیر تو چون قضا شود بصواب

از تو آمد پدید مردی وجود

چون بعنوان بود پدید کتاب

بخردان را ثنا و مدحت تو

خوشتر از عیش روزگار شباب

شد حقیر از تو زر همچو زریر

خوار گشت از تو سیم چون سیماب

گر بنامت سداب کارندی

آب مردی فزون شدی ز سداب

تا ز عناب زینت مه مهر

تا ز شمشاد رونق مه آب

سر تو سبز باد چون شمشاد

رخ تو سرخ باد چون عناب

شمارهٔ ۱۹ - در مدح ابونصر مملان

ز پی آفت هر چیز پدید است سبب

سبب آفت من فرقت آن سیم غبب

گر سوی دیده من خواب نیاید نه شگفت

ور طرب سوی دل من نگراید نه عجب

کاندر آن بستد اندوه و غمش معدن خواب

وندرین در برگرفت انده او جای طرب

دل من غافل بی آنگه مرا گیرد خواب

تن من لرزان بی آنکه مرا گیرد تب

من ز نادیدن آن ماه بر آن کوبم سر

من در اندیشه آن حور بدان خایم لب

که یکی بار دل او طلب من نکند

که دلم باشد صد بار ورا کرده طلب

ای بناکام من و خویشتن از من شده دور

خویشتن را و مرا کرده گرفتار تعب

سبب شادی و غم چشم و لب تست چو هست

مرگ و روزیرا شمشیر و کف میر سبب

میر ابو نصر محمد که خداوند جهان

بگزیدش ز جهان هم بحسب هم بنسب

نسبش از عجم و قدوه شاهان عجم

حسبش از عرب و قبله میران عرب

دل او بحری موجش همه دینار و درم

کف او ابری سیلش همه دیبا و قصب

آفت و راحت خلق است به شمشیر و قلم

که ز پولاد بود آفت و راحت ز قصب

کف او ابر گهر بار بود وقت سخا

تیغ او شیر روان خوار بود گاه غضب

از پی آنکه ذهب خوار بود بر دل او

روی خصمانش بود زرد همیشه چو ذهب

مهر او مهر درخشنده و خواهنده نهال

کین او آتش سوزنده و بدخواه حطب

ای بشیرینی چون جان و بخوشی چو جهان

وی پسندیده چو تدبیر و ستوده چو ادب

گر کند بولهب از مهر تو در دوزخ یاد

برهد جان و تن بولهب از نار لهب

ور بکوه اندر عاصی شود اندر تو پلنگ

میش با فر تو بیرون برد از تنش عصب

لقب و نام یکی دارد هر میر و ترا

بکریمی و وفا هست دو صد نام و لقب

خلق در امن تو همواره تو در امن خدا

خلق در طاعت تو پاک و تو در طاعت رب

بنشین خرم و خندان و مهان را بنشان

بستان از کف عناب لبان آب عنب

تا شب و روز همی آید پیدا ز فلک

تا گل و خار همی آید پیدا ز خشب

باد بر ناصح تو خار ببویائی گل

باد بر حاسد تو روز بتاریکی شب

شمارهٔ ۲۰ - در مدح میر سید ابوالفضل جعفربن علی

نسیم آب بماند ببوی عنبر ناب

سرشگ ابر بماند بلؤلؤ خوشاب

گرفت باز کنون لاله برک جای ترنج

گرفت باز کنون عندلیب جای غراب

خروش بلبل بر شاخ گل بوقت سحر

چنانکه عاشق و معشوق در شده بعتاب

هرآنچه بلبل گوید کندش قمری رد

هر آنچه قمری گید دهدش سار جواب

اگر شگفتی خواهی بشاخ بید نگر

که برخلاف همه عالم آمده بی تاب

بگاه سنجاب او را لباس بصری بود

بگاه بصری کرد او لباس خود سنجاب

ببار بر گل رعنا چو عاشق مهجور

بخون دیده رخ زرد خویش کرده خضاب

چو دست داماد از روی نوعروس بشرم

همی فرو کشد از روی لاله باد نقاب

شکفته لاله چو جام شراب و ژاله برو

چو کفک رخشان اندر میان جام شراب

چو جان عاشق بخروشد ابر بر گردون

چو ناف خوبان در پیچد آب در گرداب

ز بس شکوفه شده سیم رنگ شاخ درخت

ز بس بنفشه شده مشگبوی روی تراب

ز خون آهو بیجاده رنگ چنگ پلنگ

ز خون تیهو یاقوت فام چنگ عقاب

زمین ز دیبا آذین زد و ز بهر نثار

برو همی گسلد عقدهای درسحاب

سرشگ باران بر برگ نو بنفشه پدید

چو بر زنند بزلف بتان ز مهر گلاب

درخش تابان هر بار ز ابر گوهر بار

چو تیغ بران از دست میر دشمن تاب

امیر سید ابوالفضل جعفربن علی

که گاه خشم چو نار است و گاه مهر چو آب

سپه کشی که همه وعده هاش هست وفا

عدو کشی که همه رأیهاش هست صواب

از آنکه هست چو زوبین او شهاب از دور

بود گریزان همواره اهرمن ز شهاب

سراب گردد با کف راد او چو بحار

بحار گردد با تف تیغ او چو سراب

شتاب باد بود با شتاب او چو درنگ

درنگ خاک بود باد رنگ او چو شتاب

بروز کوشش بانگش بگوش گردان در

بود بهول چو تندر بفعل چون سیماب

اگر ندیدی عقل و نیافتی دانش

مقاله هاش ببین و حدیثهاش بیاب

ندیده هرگز بر گنج او کسی گنجور

ندیده هرگز برباب او کسی بواب

اگر پیمبر محراب کاخ او گفتی

نتافتی بجهان هیچکس رخ از محراب

سبیل دارد بر هر که خیره جوید گنج

گشاده دارد بر هر که بارد خواهد باب

ایا شهی که تو را هست چرخ زیر نگین

ایا کسی که تو را هست دهر زیر رکاب

همه بروزی با جود تو بکار شود

اگر ستاره شود سیم و آسمان ضراب

همیشه تا ز پس هر فراز هست نشیب

همیشه تا ز پس هر عقاب هست ثواب

موافقان ترا بی نشیب باد فراز

مخالفان ترا بی ثواب باد عقاب

شمارهٔ ۲۱ - در مدح ابونصر مملان

اگرچه جانان کسرا عزیز چون جان نیست

مرا جهان و سرو جان بجای جانان نیست

نباشد انده جانان چو آمد انده جان

مراست انده جانان و انده جان نیست

شفا و راحت جان من آن دو مرجان بود

چگونه باشد جانم کش آن دو مرجان نیست

در ابر زلف نهان بوده ماه عارض دوست

کنون بگردوی آن ابر هیچ گردان نیست

نهان نبود ز من تا در ابر پنهان بود

نهان شده است ز من تا در ابر پنهان نیست

بگلستانی ماند نگاهبانش دو مار

رخان او که چنو در جهان گلستان نیست

همی چدیم گل آنگه که با نگهبان بود

کنون همی نتوان چد که با نگهبان نیست

رخان جانان بستان سنبلشان بود

اگرچه کس را بستان سنبلستان نیست

ز بیم طمع کسان کردمش تهی و اکنون

فراق سنبل هست و وصال بستان نیست

برفت و راه بیابان گرفت دلبر من

وزاب دیده من در جهان بیابان نیست

ز هجر آن لب و دندان بدست رویم نیست

بسان موی که بی زخم دست و دندان نیست

ز درد هجران نالم همی و معذورم

که هیچ درد بسختی درد هجران نیست

ز آب دیده من بیم سیل و طوفانست

وز آتش دل من بیم سیل و طوفان نیست

بدین که کرد بتا عاشقت پشیمانست

مباد شاد بروی تو گر پشیمان نیست

ز بهر کاستن خویش در تو نقصان خواست

فزود مهر تو و در تو هیچ نقصان نیست

بگرد جانم جولان عشق بیشتر است

کنون که زلف ترا گرد روی جولان نیست

نبود گوی دلم تا ترا دو چوگان بود

چو گوی گشت دلم تا ترا دو چوگان نیست

بدان زیم بفراق تو درهمی که مرا

فراق خدمت میمون میر مملان نیست

خدایگان جهان آفتاب جان داران

که شغل او بجز از رزم و بزم و میدان نیست

ز جود او درم ارزان شد و مدیح گران

اگر بجان بخری خدمت وی ارزان نیست

بحکم یزدان ماند بلند همت او

که هیچ چیزی برتر ز حکم یزدان نیست

کدام فضل شنیدی که وی نداند آن

کدام دانش دیدی که نزد وی آن نیست

بهیچ چیز من او را صفت ندانم کرد

که او را بدان صفت اندر هزار چندان نیست

هزار بهتان در مدح او بگوی رواست

که گر نگاه کنی فضلش هیچ بهتان نیست

هر آن دلی که بدو در نشان کینه اوست

بدان درست که در وی نشان ایمان نیست

چه ز آن شگفت که فرهنگ او فراوانست

چه زان شگفت که سالش بسی فراوان نیست

چنانش میلان بینم همی بسائل مال

که سفله را و دنی را بمال میلان نیست

سپهر گرد جهانا بکام او گردی

که جز بدولت او هیچگونه سامان نیست

ایا شهی که چو از فضل تو قیاس کنم

سخا و جود کفت را قیاس و پایان نیست

ز نحس کیوان کیهان چنان تهی کردی

که ظن برند که بر چرخ هیچ کیوان نیست

اگر تو دعوی پیغمبری کنی بمثل

ز تیغ و دست تو بهتر دلیل و برهان نیست

کسی که کین تو جوید بدانکه دانا نیست

کسی که مهر تو ورزد بدانکه نادان نیست

بنام نیک فکندی ز جود بنیانی

چگونه بنیان کش بیم ز ابر و باران نیست

بهر دیاری زر و درم بزندانست

کجا تو باشی زر و درم بزندان نیست

کدام منعم کو مر ترا بطاعت نیست

کدام مفلس کو مر ترا بفرمان نیست

همه بزرگان در خانه تو مهمانند

درم یکی شب در خانه تو مهمان نیست

بدانکه نیست گرو کان بدست تو در می

دلی نماند که در دست تو گرو کان نیست

کدام شاعر در مدحت تو خرم نیست

کدام زائر از نعمت تو شادان نیست

کدام کس که بر او مر هزار فضلت نیست

کدام کس که بدو مر هزارت احسان نیست

همیشه ملک سلیمان و عمر نوحت باد

که هیچ مردی چون نوح و چون سلیمان نیست

شمارهٔ ۲۲ - فی المدیحه

ای میر جهانگیر چو تو دادگری نیست

چون تو بگه کوشش و بخشش دگری نیست

ناداده ترا گردش گردون شرفی نیست

نسپرده ترا طایر میمون هنری نیست

بر روی زمین رزمگهی نیست که تا حشر

از سم سمند تو بر او بر اثری نیست

ناداده کف راد تو صد بار بمردم

در کنج ملوکان زمانه گهری نیست

بی رخنه گرز تو بحصنی بدنی نه

ناسفته ز تیر تو بحصنی سپری نیست

بی شکر تو در دهر گشاده دهنی نه

بی امر تو در گیتی بسته کمری نیست

مانند تو در مجلس دینار دهی نیست

برسان تو در میدان لشگر شکری نیست

از جمع امیران جهان چون تو ندیدم

وز جمله شاهان چو تو اندر خبری نیست

بی مدح و ثنای تو گزیده سخنی نیست

بی تیغ و سنان تو ستوده ظفری نیست

نزدیک تو کس رنج نبرده است بخدمت

کز دولت گنج تو بر او تازه تری نیست

دانا و توانا بسفر گردد مردم

از قصد بدرگاه تو بهتر سفری نیست

هرچند بدرگاه تو من قصد نکردم

چون من بجهان نیز تو را مدح گری نیست

وقفیست ز دو میر دهی خرد بمن بر

در ده بجز از جفت من و برزگری نیست

یک روز مرا باشد و یک روز مرا نه

زیرا که در این نعمت پیوسته سری نیست

هر کار گذاری که بدین ناحیت آید

گوید که مرا برده تو بر گذری نیست

چون راست شود کارش و ایمن بنشیند

گوید که مرا جز بده تو نظری نیست

در قسم نشد گویم در قسم شده گیر

در نیمه من کسرا آن داد وری نیست

هرچند بگویم سخن من ننیوشد

گوید که در این معنی ما را نظری نیست

غم نیست بگیتی که غمی نیست فزون زان

بد نیست در آفاق که زان بد بتری نیست

من باز نمودم بتو ای میر همه حال

کز گفته من هیچکسی را ضرری نیست

آن را خطری نیست بر تو به جهان را؟

کان را ببر من که رهی ام خطری نیست

خالی نکناد ایزد گوشت ز بشارت

زیرا که بجود تو بگیتی بشری نیست

باد از تو و یاران تو بیداد فلک دور

کاندر همه آفاق چو تو دادگری نیست

شمارهٔ ۲۳ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر

تا دیده سوی دوست دلم را دلیل گشت

بی خواب گشت و جای خیال خلیل گشت

دیده بخفت ز اول از آن کاو دلیل بود

راهی که گم شد اول ثانی دلیل گشت

هاروت وار گشتم از آن زهره رخ کجا

بادام او بسرمه بابل کحیل گشت

مژگان چو نیش نحل و میان چو نمیان نحل

بی او تنم ز نوحه و زاری نحیل گشت

تا آن بنفشه زلف جمال جمیل یافت

جانم اسیر عشق چو جان جمیل گشت

از درد عشق نارون من چو نال شد

وز داغ عشق قطره دل همچو نیل گشت

از هول آن دو چشم بد آهنگ چون نهنگ

از خون دل دو چشمم چون رود نیل گشت

با او دلم چو قدش بی بند راست شد

بی او تنم چو زلفش بی هال و هیل گشت؟

هرچند نیکوئیش رخش را رفیق شد

هرچند عاشقیش دل مرا عدیل گشت

شاید که نازد آن بت و کشی کند بدان

کز نیکوان بدل ستدن بی بدیل گشت

نه هرکه خوب گشت چنو دلربای شد

نه هرکه پادشا شد چون بوالخلیل گشت

آشوب جان خصمان آرام جان دوست

جعفر که زر جعفری از وی ذلیل گشت

امید خلق هست برزق از کفش مگر

کفش برزق خلق ز یزدان کفیل گشت

از بس بکف زر و گهر داد خلق را

زر و گهر ذلیل چو ریک سبیل گشت

آنکو پسندا وز ملک تخت و ملک بود

از بیم او بتخت پدر بر دخیل گشت

ای آنکه هر گه علت ملک تو دید اگر

مانند خضر بود فنا را عدیل گشت؟

هرچند رخ یابد گاهی ز پشه پیل

نه پیل پشه گردد و نه پشه پیل گشت

تشنه سراب دیده ز مهر تو یاد کرد

بروی سراب یکسر چون سلسبیل گشت

آن کو بهشت کین تو از دل بر او بهشت

چونانکه بر پیامبر ما سبیل گشت

وانکو بدیت کفت و بچشم بدت بدید

دست قصیر بر سوی جانش طویل گشت

دندان بکامش اندر چون کفته خشت شد

مژگان بچشمش اندر چون تفته میل گشت

بس میر کو ببزم تو اندر ندیم شد

بس شاه کو بشهر تو اندر وکیل گشت

گیتی بفضل واصل تو را بایدی و لیک

گردون عدو فاضل و خصم اصیل گشت

آن کش نزول مهر تو در دل طریق شد

روز نزول او همه روز رحیل گشت؟

بر تو صهیل اسب بود چون صفیر مرغ

وز بیم تو صفیر بر اعدا صهیل گشت

آنکو ره سلامت در سایه تو جست

بر دوستان پیامش سیف سلیل گشت

بس کهتری غمی که بجای تو رنج برد

از جاه و دولت تو امیر جلیل گشت

بس خسروی جلیل که با تو ببست فصل

بسیار خوارتر ز سگان فصیل گشت

ناصح که مهر جوی تو باشد بروز و شب

با فر و بر زو زور تن جبرئیل گشت

آن کو بنفس دون و بهمت حقیر بود

چون خدمت تو کردش او را دو جلیل گشت

از مدح تو بشعری شاعر رساند سر

با فر قد از عطای تو فرقش عدیل گشت

رنجی قلیل را ز تو گنجی کثیر یافت

وین رنج و گنج زی تو کثیرش قلیل گشت

با دانش تو حکمت لقمان فتاده شد

با لفظ تو کلام عرب قال و قیل گشت

تا وصف در مسیل کنند و حدیث نوح

کز معجزات نوح بآخر قبیل گشت

بادت بقای نوح که بدخواه ملک تو

در بند رنج و محنت چون در مسیل گشت

عید خلیل خرم بگذار با خلیل

کز بس خلیل عدو و عدوی خلیل گشت

شمارهٔ ۲۴ - فی المدیحه

تا ملک با شاه جستان یار و هم دیدار گشت

گوهری کآن خفته بود از کان کین بیدار گشت

دوستانش را ز نعمت دست گوهر بار شد

دشمنانش را ز محنت دیده گوهر بار گشت

گرچه از یک گوهرند و در خور یکدیگرند

در خوری و مهر گوهرشان درست این بار گشت

گر گهی اندر میانشان کینه و آزار بود

هر دو را از کینه و آزار دل بیزار گشت

وانکه شان آزار جستی از پی بازار خویش

از خوشی بیزار گشت و جانش پرآزار گشت

بس کسا کز جنگ ایشان روزگار آسان گذشت

روزگارش تلخ شد آرامشش دشوار گشت

چند گاه از خلق بدشان در میان آزار بود

از میان رفت آن بدی وین هر دو بی آزار گشت

در میان از تیغ ایشان هرکسی زنهار یافت

باز شد زینهار خواه آنکس که بی زینهار گشت

دوستی بسیار باشد دشمنی بسیار را

دشمنی بسیار بود و دوستی بسیار گشت

از نشاط عهد ایشان وز نگار زر و سیم

بوستان بزاز گشت و آسمان عطار گشت

ماه گردون از پی آن گشت همچون آفتاب

ماه کانون از پی این چون مه آزار گشت

راستی بیمار بود از عهد ایشان شد درست

کاستی از وصل ایشان خسته و بیمار گشت

هر دوانرا دل ز روی یکدیگر پر نور شد

دشمنان و حاسدان را جان و دل پر نار گشت

هرکه مصلح بود این بشنید بی تیمار شد

هرکه مفسد بود این بشنید و با تیمار گشت

هر دو اندر چرخ دولت همچو خورشیدند و ماه

میر مملان در میانشان مشتری کردار گشت

طالع او مشتری و روی او چون مشتری

مشتری ویرا ز دل دو شاه گیتی دار گشت

بس کسا کو پست بود از دست این بالا گرفت

بس کسا کوبنده بود از فر آن سالار گشت

هرکه بود از خواب غفلت خفته زین بیدار شد

هرکه بود از باده خم مست از آن هشیار گشت

هرکجا دیدند جنگ و هرکجا بینند خیل

نام خیل از جنگ ایشان یکسره با عار گشت؟

از سخاشان دوستان را جامه پر دینار شد

وز وغاشان دشمنان را روی چون دینار گشت

لؤلؤ شهوار بر خصمانشان چون سنگ شد

سنگ بر یارانشان چون لؤلؤ شهوار گشت

بس کسا کش کار ایشان تازه کردن بود کام

مهر ایشان تازه گشت و کام او بی کار گشت

فتنه ها را در ببست و فرها را در گشاد

جورها پوشیده گشت و عدلها دیدار گشت

یار خصمان رنج گشت و رنج یاران باز شد

عار خویشان فخر گشت وفخر خصمان عار گشت

گرگ مردم خوار شد با میش سوی آبخور

از پی دیدار ایشان گرگ مردم خوار گشت

شیر جفت میش گشت و مار جفت مرغ شد

مفسدان را از پی این موی بر تن مار گشت

از سخای هر دوان هم با کهان و هم با مهان

سیم بی قیمت نمود و زر بی مقدار گشت

داده ده گشتند هر دو ایزد دادار را

داد دهشان از پی این ایزد دادار گشت

از پی دیدار ایشان در میان کوه و دشت

سنک چون یاقوت گشت و خاک چون گلنار گشت

آنکسی را کش نیامد خوش بباغ و راغ او

سرو شد همچون گیاه و لاله همچون خار گشت

شمارهٔ ۲۵ - در مدیحه

خدایگانا جان منا بجان و سرت

که جان بشد ز برم تا جدا شدم ز برت

چو موی گشت تنم تا خبر شنیدن تو

چگونه باشم آندم که نشنوم خبرت

اگرچه خواب و خور من چو زهر گشت رواست

بهر کجا که توئی نوش باده خواب و خورت

ز خورد و خواب ندارد خبر تنم شب و روز

ز هجر طلعت فرخنده چو ماه و خورت

اگر توانم بودی براه رفتن در

بسر بیامدمی همچو ناله بر اثرت

کسی که با تو بود در سفر بود به بهشت

چو دوزخ است بمن بر ز دوری حضرت

جهان نبینم ازین بیشتر ز گریه بچشم

اگر بچشم نبینم ز عید پیشترت

چه حال بود ترا ره گذر بخوزستان

چرا بدیده من بر نبود رهگذرت؟

خطر ندارد زی خلق بنده بی سالار

کنون بجان و دل آگاه گشتم از خطرت

در این سفر چو سکندر بکام خود برسی

ز بهر آنکه چنو بس دراز شد سفرت

بسی کشیدی درد و بسی کشیدی غم

دهاد گیتی ازین بیش کردکار برت

نیافرید بمردی و مردمی جفتت

نپرورید برادی و راستی دگرت

هزار طبع شود تازه از یکی سخنت

هزار دیده شود روشن از یکی نظرت

گهر بر تو سفالست و زر به پیش تو سنگ

بدان که بیشتر است از همه شهان گهرت

هزار گنج بود یک عطای ماحضرت

هزار نکته بود یک حدیث مختصرت

هنرت گوئی هست از هنر فزون خردت

خردت گوئی هست از خرد فزون هنرت

بسی نمانده که تا کردگار هر دو جهان

دهد ز هر دو فزون بر جهانیان ظفرت

بود ستاره بجنگ مخالفان سپهت

بود زمانه به پیکار آسمان سپرت

مرا بباید رفتن بر پدر دشوار

اگر نه بینم شادان بخانه پدرت

اگرچه هست حذر عاجز از قضای خدا

همیشه باد قضا گشته عاجز از حذرت

شمارهٔ ۲۶ - در مدح ابوالیسر سپهدار اران

سرشگ ابر بکردار لؤلؤ لالاست

نسیم باد بکردار عنبر ساراست

سپاه برف رمید و سپاه لاله رسید

خروش زاغ نشست و خروش فاخته خاست

بهر کجا نگری پیش چشم تو گهر است

بهر کجا گذری زیر پای تو دیباست

سما شبانگه گوئی که پر شکوفه ز می است

زمین سحرگه گوئی که پر ستاره سماست

اگر نسیم صبا بشنوی ندانی کان

نسیم عنبر ساراست یا نسیم صباست

ز لاله های دگر گونه باغ چون مینوست

ز سبزه های دگرگونه راغ چون میناست

هزار گونه نگار است هرکجا وادی است

هراز گونه بهار است هرکجا صحراست

کسی که یافت کنون بوستان بهشت نجست

کسی که دید کنون گلستان سپهر نخواست

شکفته لاله بکردار آتش است ز دور

که دود او ناپیدا و نور او پیداست

شمال روی زمین را همه بمشگ اندود

سحاب روی چمن را همه بدر آراست

هزار گوئی از یار خویش مهجور است

که همچو عاشق مهجور با هزار نواست

سپید روز چو بخت موافقانش فزود

شب سیاه چو بخت مخالفانش بکاست

یمین دولت شاه جهان ابوالیسر آن

که بر یمین و یسارش همیشه علم و سخاست

نه دولتست و چو دولت ستوده و زیباست

نه ایزد است و چو ایزد بزرک و بی همتاست

ز مار بهر عدو زهر و بهر او مهره است

ز نار سهم عدو دود و سهم میر ضیاست

فریشته سیر است و فریشته هنر است

فریشته نظر است و فریشته سیماست

چنو جواد کجا و چنو سوار کدام

چنو کریم کجا و چنو رحیم کجاست

مظفریرا آهنگ سال و ماه بدوست

اگر سزا را آهنگ سال و مه بسزاست

روان او ز هزیمت بروز رزم بریست

زبان او ز توانی بروز بزم جداست

هرگز وعده بفردا نکرد بخشش را

مگر نداند کامروز را ز پی فرداست

ثبات خلق بدریا و کوه باشد و او

بحلم چون کوه است و بجود چون دریاست

اگر بمردی و رادیش بر گوا خواهی

بر آنش تیغ نشان و بر اینش دست گواست

ایا براست سنان کرده پشت دشمن کژ

ایا بکژ کان کرده کار ملکت راست

جهانیان بتو خواهند نیکی از یزدان

مگر که نام تو بر خلق مستجاب دعاست

بروز بخشش کف تو آفتاب سخا

بروز کوشش تیغ تو اژدهای بلاست

چراغ رادی از کف راد تو افروخت

درخت مردی از تیغ تو پیراست

چنانکه کام زمانه رواست بر همه کس

همیشه کام و هوای تو بر زمانه رواست

کجاست ناموراندر جهان چنانکه توئی

که راست نیکوئی اندر جهان چنانکه تراست

گریبختن نتواند عدو زنیزه تو

مگر عدو قدر و نوک نیزه تو قضاست

همیشه تا ز پس هر امید بهیست

همیشه تا ز پس هر عذا امید و فاست

مخالفان ترا بر بهی نوید بدی است

موافقان ترا بر جفا امید وفاست

شمارهٔ ۲۷ - در مدح شاه ابوالخلیل

کاخ ملک خوبتر ز خلد برین است

با همه دیدارهای خوب قرین است

پیکر او آفت بضاعت روم است

صورت او کاهش صناعت چین است

گوئی خاک اندر او بزر نهفته است

گوئی باد اندر او بمشگ عجین است

زینت خلد برین ز باده خلد است

مردم را آرزوی خلد برین است

باده او خوبتر ز باده خلد است

ساقی او خوبتر ز حورالعین است

خلد برین بخردان برین نگزینند

از پی آن کان بشک و این به یقین است

روی زمینش ز بوسه دادن میران

یکسره پر نقش روی و نقش جبین است

شاه چو مهر است و پیشگاه سپهر است

میر چو شیر است و پیش قصر عرین است

شاه جهان بوالخلیل کز کرم او

روی زمین از خوشی چو خلد برین است

حصن حصینش بکار ناید هرگز

دولت او خود هزار حصن حصین است

ناصح او شاد و کامکار و عزیز است

حاسد او زار و مستمد و حزین است

یک صلت او هزار گنج روانست

یک سخن او هزار در ثمین است

جان و دل دوستانش پرطرب و ناز

پشت و رخ دشمنانش پر خم و چین است

او بیکی زین همی هزار سوار است

دشمن او بار اسب و آفت زین است

ناز و نشاطش همیشه جفت یسارند

دولت و بختش همیشه یار یمین است

در همه کاری وفا و جود گزیده است

از پی آن کز ملوک دهر گزین است

خواسته خوار است ازو و فضل گرامی

زفتی از او لاغر است و جود سمین است

جود به نزدیک او برابر جان است

داد به نزدیک او برابر دین است

خواسته نزدیک او قرار نگیرد

گوئی با خواسته بطبع بکین است

هست هلاک سپاه خصم کمانش

مرگ بگرد کمان او به کمین است

پاسخ سائلش روز بخشش هان است

پاسخ دشمنش روز کوشش هین است

تیغش مانند بحر خونین موج است

دستش مانند ابر در آگین است

از پی جود و وفا و حلم و بزرگیش

جان همه کس بدوستیش رهین است

همچو زمان و زمینش باد بقا کو

ماه زمانست و آفتاب زمین است

شمارهٔ ۲۸ - در مدح سید الوزراء عمیدالملک ابونصر

نگار من به لطیفی بسان پاک هواست

مرا بدو چو خرد را بجان پاک هواست

اگر چو ابر شد از اشگ چشم من نشگفت

که چون هوا شدم از عشق و جای ابر هواست

بدر و زر دیبا آراستم دو چشم دوزخ

کساد گشتم بر دوست گرچه هر دو رواست

اگر کساد شدم من بنزد او شاید

ورا بنزد دل و جان من رواست رواست

میان شکر و بادام آن نو آئین بت

دلم همیشه گرو کان و جان همیشه نواست

مرا بخلوت بر روی آن بهشتی روی

سرشگ دیده شرابست و زار ناله نواست

سرشگ دیده بعشقش مرا بس است گوا

اگر چه هیچکس از کس گواه عشق نخواست

گوا چه باید در عشق آن نگار مرا

که روی خوبش بر هستی خدای گواست

اگرچه سنبل مشگینش سایبان گل است

وگرچه گوهر سرخش نقابدار لقاست

چراش چندین کشی چراش چندین ناز

بروی نیکو چندین بزرگوار چراست

نه آفتاب سما و نه پادشاه زمیست

نه ایزد است بحق و نه سید رؤساست

عماد دین پیمبر عمید ملک خدای

که چون روان پیمبر تنش ز عیب صفاست

مکان نصرت و ارکان سعد بونصر آن

که کان دانش و دینست و گنج جود و وفاست

دلش ز جور نگیرد بهیچوقت ملال

ز بهر آنکه تن و جان او ز فضل ملاست

همیشه باد بلا جوی بد سگالش لال

کجا بلا و بدی را جواب او همه لاست

بجای همت والای او سما چو زمیست

ز فر مجلس میمون او زمین چو سماست

اگرچه هرگز مر سنگرا نما نبود

زنم ابر کف راد او امید نماست

چون او بتخت مهی بر بخرمی بنشست

ز جان دشمن او دود داغ و درد بخاست

بخلق عالم یکسر سخای او برسید

ضمان رزق بنی آدم است این نه سخاست

بود دلیل فنا با سنان میان سلاح

چنانکه با قدح اندر قباد لیل لقاست

چو آفتاب بگسترد نام در همه جای

که آفتاب نوالست و آفتاب لقاست

نصیب ناصح او ز آسمان همی طربست

چو قسم حاسد او در جهان همیشه عناست

برون ز مدحت او قول خلق بهتانست

جدا ز خدمت او کار روزگار هباست

دل ملوک ز لفظ لطیف او شکفد

دل ملوک گل و لفظ او نسیم صباست

روان ملک بمردی و مردمی پرورد

دل زمانه برادی و راستی آراست

کدام راست که با کین او نگردد کژ

کدام کژ که با مهر او نگردد راست

بنان و تیغش دائم برای نیک و بد است

سنان و کلکش دائم دلیل خوف و رجاست

چنو کریم نبود و نه نیز خواهد بود

خلاف باشد گفتن چنین کریم کجاست

مطیع اوست اجل چون امل مطیع اجل

اسیر اوست قضا چون قدر اسیر قضاست

امید و بیم جهانش بزیر تیغ و قلم

نیاز و ناز زمانش بزیر خشم و رضاست

بدیع دهر بدانش غریب عصر بجود

بدست راد دلیل سلامت غرباست

بکامگاری ماننده سلیمانست

یکی سخاش دو صد باره به ز ملک سباست

از آنکه دارد با کردگار یکتا دل

ز بهر خدمت او قامت ملوک دوتاست

سؤال سائل در گوش او بمشغولی

درست گوئی آواز زیر و بانگ دوتاست

همیشه سائل خواهنده را نواز کفش

همیشه سائل پرسنده را دلش بنواست

بپای فضل رونده بدست علم دراز

بچشم فکرت بینا بگوش دل شنواست

مجوی خدمت آنکس کجا سزا نبود

همیشه خدمت او کن بجان و دل که سزاست

همیشه خادم او را دو فایده زد و جای

ز روزگار مکا فاز کردگار جزاست

بسان در بهائی بود همه سخنش

ولیک یک سخنش را هزار در بهاست

کجا تهدد او شد همه بلا و بدیست

کجا تفضل او شد همه بهی و بهاست

کسی که کینش بفزود و دشمنیش نمود

نشاط خویش نهان کرد و عمر خویش بکاست

مدام راحت و خنده است کار و بار ولیش

همیشه پیشه خصمان او بلا و عناست

هزار علم فلاطونش در یکی سخن است

هزار گنج فریدونش یک زکوة و عطاست

که بحر گوئی چون دست اوست هست صواب

که هست گوئی دستش بسان بحر خطاست

بطبع تیر عدو زی عدوش باز شود

عدوش گوئی کوه آمده است و تیر صداست

چنانکه بر در بهرام گور بر در او

بعرضه کردن بر خلق خورد و بر دنداست

ولیش گرچه بود دیو جاودان باقیست

عدوش گرچه بود خضر زود اسیر فناست

کشیده باد بر آتش بروی خصم و عدوش

که رأی او همه ساله عدوی روی و ریاست؟

همیشه تا بود از خاک و آب رسته گیاه

بقاش بادا چندان که خاک و آب و گیاست

عدوش جفت عنا باد و یار یار نشاط

همیشه تا بجهان اندرون نشاط و عناست

شمارهٔ ۲۹ - فی المدیحه

ملکا تنت ز جان آمده جانت از خرد است

اورمزدی تو و فرخنده سپندارمذست

شادمان بنشین و ز دست دلفروز بتان

باده بستان که جهان با دل خصمانت بداست

وعده عمر تو از یزدان صدبار ده است

وعده ملک تو از باری ده بار صداست

بخت فیروز تو پاینده تر است از که قاف

بخت خصمان تو چون آب میان سبد است

در بر بخشش تو بخشش پرویز هبا

بخوشی لفظ تو دستان زدن بار بداست

دشمن خود بود آنکس که بود دشمن تو

آن کجا دوست ترا دوست تن و جان خوداست

بزمی بر تو چنانی که بگردون بر مهر

بجهان در تو چنانی که بجان در خرد است

هست مقراضی منسوج بچشم تو چنان

که بچشم دگران کهنه پلاس نمداست

بهمه کاری توقیع همی زن که فلک

بهمه کار تو تا محشر توقیع زد است

هرکه او دست بکین تو فشاند شب و روز

بر تن و جانش ز بخت بد دائم نکداست

باد چندانت به پیروزی در ملک بقا

که به آفاق درون مرد و زن و دام و دد است

شمارهٔ ۳۰ - قصیده

ایا به تیغ و قلم رنج خصم و دشمن گنج

تن عدوی ترا داده روزگار شکنج

بناز دست ولی کرده یار با بگماز

برنج روی عدو کرده جفت با آرنج

ز دیده خون دل افتاده بر رخان عدوت

چو نار دانه نشانده بقصد در نارنج

بسان موسی عمران ز دست فرعونان

همه جهان بگرفتی به تیغ تو بی رنج

هر آنچه زان نیاکانت بود بگرفتی

وز آنچه بود طمعشان خدای دادت خنج

بروز بخشش نوک قلمت جان پرورد

بروز کوشش نوک سنانت جان آهنج

مخالفان ترا قول هست و نیست عمل

چنانکه خورد نشان تا خلنج کاسه خلنج

بسا کسا که بر کس به نیم ذره نجست

شد از عطای تو دینار پاش و گوهرسنج

چنانکه تازی سوی و غا بروز مصاف

بروز صید نتازد عقاب زی سارنج

ز نیکی آید نیکی چنانکه عادت تست

همیشه نیک سکال و همیشه نیک الفنج

خدا یکانا گنجور تو چه دیده ز من

که تو بگویی پنجاه ده نیارد پنج

به من برنج دل و جان رسید رنج سخن

چو گنج مال به گنجور تو رسیده به گنج

ترا جواهر گنج سخن فرستم من

مرا فرستد گنجور تو سوانح رنج

بقات بادا چندانکه کام تست بکام

که چون تو کس ندهد داد زین سرای سپنج

شمارهٔ ۳۱ - در مدح ابونصر محمد ( مملان )

آباد بر این بر که و این طارم آباد

وز هر دو خداوند جهان کامروا باد

این برکه افروخته چون چشمه خورشید

وین طارم آراسته چون قبله نوشاد

با آن نبرد هیچکس از ماء معین نام

با این نکند هیچکس از خلد برین یاد

از آب روان آن همه ماننده دجله

از نقش و نگار این همه چون حله بغداد

آرایش این تابان چون چهره شیرین

فواره آن باران چون دیده فرهاد

این را همه دیبا و پرند آمده پوشش

آن را همه ار زیز و رخام آمده بنیاد

پیرامن آن کاشته سرو سمن و بید

بر دامن این رسته گل و لاله و شمشاد

این طارم شاهانه و این قصر نو آئین

در برکه جهان باده به بالین ترا باد

چون رأی ملک روشن و چون طبع ملک خوش

چون دولت شه محکم و چون ملک شه آباد

خورشید همه میران بونصر محمد

کایزد همه فرهنگ و همه فضل بدو داد

هم مردی و هم رادی و همدانش و هم دین

هم بخشش و هم کوشش و هم دولت و هم داد

با هوش دل پیران با داد جوانان

هرگز نبود خلق بدین هوش و بدین داد

پیش کف کافیش چه سنگست و چه یاقوت

پیش شل هندیش چه مومست و چه پولاد

ای شاه نهاده دل شاهی به جهان کیست

کو پیش تو بر خاک به سجده سر ننهاد

بادست تو دینار بود خوارتر از خاک

با تیغ تو پولاد بود نرم تر از لاد

روی تو روان پرور و رای تو دل آرای

آباد بر این روی و برین رای تو آباد

آنکس که ترا کشت همه فر و خرد کشت

آن کس که ترا زاد همه فر و خرد زاد

گیتی چو نیام است و تواش باشی شمشیر

عالم چو عروس است و تواش باشی داماد

در هفتم مرداد بپیروزی موجود

بگذار به پیروزی سیصد مه مرداد

تا شادی و غم پیدا از نیک و بد آید

وز هر دو نباشند جدا بنده و آزاد

بی بد به زیاد آنکه دلش نیک تو خواهد

در غم بزیاد آنکه دلش نیست ز تو شاد

شمارهٔ ۳۲ - در مدح ابوالمعمر

آمد نوروز و گشت مشگ فشان باد

ساحت باغ از نسیم باد شد آباد

چون دل تیمار دیده برگ بنفشه

چون زره زنگ خورده خوشه شمشاد

چون برخ دوست بر فتاده سر زلف

برگ بنفشه ببرد لاله بر افتاد

دشت بخندد همی ز لاله سیراب

باغ بنازد همی بسوسن آزاد

دشت بخندد همی چو چهره شیرین

ابر بگرید همی چو دیده فرهاد

کوه چو خر خیز گشت و دشت چو تبت

باغ چو فرخار گشت و راغ چو نوشاد

چرخ بکهسار هدیه کرد ستاره

دریا گوهر بباغ تحفه فرستاد

دشت شد از باد پر ظرائف عمان

باغ شد از ابر پر طرائف بغداد

لاله بصحرا شکفته چون قدح می

کبک چو مطرب نهاده دست بفریاد

جز قدح می منه بوقت چنین پیش

جز طرب دل مکن بروز چنین یاد

بر طرف جوی رسته تازه بنفشه

پیش در افکنده سر چو دشمن استاد

شمع بزرگان ابوالمعمر کو کرد

جان و دل ما ز بند درد و غم آزاد

پولاد آنجا که عزم اوست چو وشی

وشی آنجا که حزم اوست چو پولاد

رادان باشند با سخاوت او زفت

ز فتان گردند با سیاست اوراد

روزی در وهم او نگردد ناحق

گاهی در طبع او نگنجد بیداد

بر کس بیداد خویشتن نپسندد

کس ز تن خویشتن چنو ندهد داد

ایدل مردم بچشم عقل گشاده

چشم کریمی ز دست راد تو بگشاد

علم همیشه ز نوک کلک تو زاید

گوئی علم جهان سراسر از او زاد

صاحب میزان فضل و عقل بتو ماند

حاتم نام سخا و جود بتو داد

رادی وشادی ز طبع پاک تو خیزد

شاد مباد آن کجا بتو نبود شاد

تا نبود لاد پایدار بر برق

تا نبود کاه پایدار بر باد

هیبت تو باد باد و دشمن تو کاه

خشم تو چون برق باد و خصم تو چون لاد

شمارهٔ ۳۳ - در مدح ابوالحسن علی لشکری در عید اضحی

ای نگار خند خندان یک زمان با من بخند

تا کی این خشم تو تا کی چند از این ناز تو چند

شرم بردار از میان و جام می بر دست گیر

بند بگشا از میان و لب ز خندیدن مبند

گر مرا بی‌بند خواهی بند بگشا از میان

ور مرا بی‌گریه خواهی شاد بنشین و بخند

سرخ می مانا به جام زر همی‌دادی مرا

آن لب و می مر مرا اندیشه‌ای در دل فکند

کاین چرا آمد برون زو لفظ‌های همچو زهر

وان چرا چون زهر کرده حرف‌های همچو قند

حرف چندین در جهان یک شب نشد آن غمگسار

فرق چندین در میان یک شب نشد آن دلپسند

بهر این خواهم لب جام و لب جانان به هم

تا بود گردد دلم دائم ز شادی دستبند

ای عدیل نرگس پرکین تو مشکین کمان

وی رفیق لاله رنگین تو پروین کمند

مار کردار است زلفت زان قِبَل شد پیچ پیچ

کژدم‌آیین است جعدت زین سبب شد بند بند

دل زبون دارم ز مهر رویت ای ماه آنچنانک

دشمنان دارند جان از بیم شاه شیر بند

خسرو توران و ایران میر میران بوالحسن

آن چو خسرو بر سریر و آن چو بهمن بر سمند

تیره باشد پیش روشن رای او روز سپید

پست باشد پیش عالی قدر او چرخ بلند

کیقباد ار مانده بودی مهر او جستی به جان

زرد هشت ارزنده بودی مدح او خواندی بزند

کافران زو پند نشنیدند بسپردند جان

برگزید از بیم او کافرستان امروز پند

گاه بخشیدن ندارد رأی او روی و ریا

گاه کوشیدن ندارد طبع او دستان و فند

لشکری را کشت کو را مرگ نتوانست کشت

قلعه‌ای را کند کو را چرخ نتوانست کند

ز آتش شمشیر او دارند جان در تن چنانک

هست نالان و تپان مانند بر آتش سپند

لشکر فضلون همانجا شد فکنده کز قضا

شاه خصمان را فکند و خصم یاران را فکند

بد رسد گویند شاهان را ز دستوران بد

جز کنون این داستان را کس نیابد دلپسند

ای جهانت پیشکار ای روزگارت زیر دست

ای سپهرت رهنما ای کردگارت یارمند

باد هر روزیت عید و فتح بادت زین سپس

سوی کس بی‌نامه‌های فتح نفرستی نوند

گوسفند و گاو کشتن فرض هست این عید را

کاندرین آمد رضای ایزد بی‌چون و چند

ایزد از هر عید هست این عید راضی‌تر ز تو

زانکه کافر کشته بر جای گاو و گوسفند

تا بود کرم از گزند و تا بود رامش ز سود

تا بوند از سور خرم همچو از ماتم نژند

بدسگالت جفت ماتم نیکخواهت جفت سور

دوستت انباز سور و دشمنت جفت گزند

شمارهٔ ۳۴ - فی المدیحه

ای خداوندی که یزدان خاصت از داد آفرید

وز همه عیبی تن پاک تو آزاد آفرید

روی تو نیکو سرشت و رأی تو نیکو نهاد

دولت تو تیز کرد و دست تو راد آفرید

گرچه شد گیتی همه ویران ز بی داد ددان

نعمت تو یکسر از داد تو آباد آفرید

دوستانت را نشاط و نازش پرویز باد

دشمنانت را بلا و رنج فرهاد آفرید

کوشش تو کرد از آتش بخشش تو کرد از آب

حلمت از خاک آفرید و طیبت از باد آفرید

گرچه از گودرز و گشوادت گهر یکموی تو

بهتر از هفتاد گودرز وز گشواد آفرید

بخشش هارونت داد و دانش مأمونت داد

وز پی تو او ز می مانند بغداد آفرید

چرخ هفت و نجم هفت و بحر هفت اقلیم هفت

فضل تو بر هر یکی افزون ز هفتاد آفرید

خاد چون باشد بپیش باز هنگام شکار

مر تو را باز آفرید و خصمر اخاد آفرید

شاید از شاهان همه پیش تو شاگردی کنند

کایزد اندر هر هنر طبع تو استاد آفرید

گاه کوشیدن تن سخت تو از پولاد کرد

گاه بخشیدن دل نرم تو از لاد آفرید

آفرین باد ابر آن شاهی که گاه مهر و کین

ایزد اندر خلقت اولاد و پولاد آفرید

خسروا غمگین پسندی هرگزت جان کسی

کایزدش نزد همه خلق جهان شاد آفرید

نزد من هر ساعتی خار مغیلان پرورد

آن زمینی کایزدش گلنار و شمشاد آفرید

طبع پاکم چون کشد بی داد از آنکس کش خدا

بیش طبع و بیش چشم و بیش بنیاد آفرید

مفسدان شهر از بهر سگی کردند قهر

کش خدای از فتنه و آشوب و بی داد آفرید

بنده را فریادرس شاها ز خصمی آنچنان

کایزد از خصمان ترا بیداد فریاد آفرید

من بفرمان تو قصری ساختم نو شادوار

از پی باغی کش اجدادم مر اولاد آفرید

گر نیابم داد بگذارم بجای آن قصر زود

ورچه ایزد قصر من خوش‌تر ز نوشاد آفرید

خدمت تو هم به شهر اندر کنم بر جان غم

گرچه ایزد جان من در شادی آباد آفرید

شمارهٔ ۳۵ - در مدح میر ابونصر مملان

بابروان چو کمانی بزلفگان چو کمند

لبانت سوده عقیق و رخانت ساده پرند

پرند لاله فروش و عقیق لؤلؤ پوش

کمان غالیه توز و کمند مشگین بند

شکفته نرکس داری بزیر خم کمان

دمیده سنبل داری بزیر بند کمند

بخط جادوئی آراسته پرند بمشگ

بدست نیکوئی آمیخته عقیق بقند

دو چشم و دو لب و دو عارض و دو زلفت هست

نشاط و انده و ناز و نیاز و سود و گزند

هوات بر دل من چند گونه دام نهاد

بلات بر تن من چند گونه بند افکند

میان دامم و چشمم همی نبیند دام

بزیر بندم و چشمم همی نبیند بند

برنگ روی تو اندر هزار حیله و رنگ

ببند زلف تو اندر هزار چنبر و بند

بسان پشت منست آن دو زلف مشک آگین

بسان جان منست آن دو چشم سحر آگند

اگر نه پشت منست آن چرا شده است دو تا

و گرنه جان منست آن چرا شده است نژند

تو ایدری و شم زلف تو رسیده بشام

رواست گر شمنان پیش روی تو بشمند

چو نور قبله زردشت نور دو رخ تو

نوشته گرد وی اندرز مشگ و غالیه زند

دلم ز چشم ببردی بزلف بسپردی

اگر بجان نگرانم بدل شدم خرسند

ز هیچ بند نترسم که طبع من بگشاد

عطای خسرو کشور گشای دشمن بند

بلند رأی و بلندی فزای بو نصر آن

که پست باشد با قدرش آسمان بلند

ملک نهاد و ملک سیرت و ملک دیدار

ملک نژاد و ملک همت و ملک پیوند

نهال مردی در باغ مردمی بنشاند

درخت زفتی از بوم سفلگی برکند

بسا کسا که وی از بند شاه پند آموخت

که روزگار ندانست دادن او را پند

چنان ببالد از آواز سائلانش جان

که جان مادر ز آواز گم شده فرزند

عدو ز خنده تیغش همیشه نالا نال

ولی ز ناله کلگش همیشه خندا خند

بهیچ وعده او در نیوفتد تأخیر

بهیچ لفظ وی اندر نیوفتد ترفند

چو دست بر نهد او روز کین بدسته تیغ

بجای تیغ یلان آرزو کنند کمند

هر آنچه داود آن را بسالها پیوست

هر آنچه قارون آن را بعمرها آگند

یکی برزم سنانش بساعتی بکسست

یکی برادی دستش ببزم بپراکند

هر آن چه باید ایزد بخلق باز دهد

بنام نیک بکرده است از این میانه پسند

به رای او نرسد و هم هیچ زیرک باز

بفضل او نرسد فهم هیچ دانشمند

نه انجمست دلش نور و چون بتابد چون

نه قلزمست کفش مال چند بخشد چند

چنان ستوده بود در جهان بفضل و خرد

که هرچه گوید او بگروند بی سوگند

اگر بخواهی کز تو بلا گسسته شود

هوای او را با جان خویش کن پیوند

ایا نو آئین شاهی همیشه بخت تو نو

ز بهر خدمت تو این فلک بسان نوند

بماه مانی با جام می فراز سریر

بشیر مانی با تیغ کین فراز سمند

بسا کسا که خدایش جهان بداد تمام

نداد مال و نخورد و نه بوی یافت نه گند

تو را بداد خدای این جهان و نیکودار

بدان که کرد ترا ز آنچه داد روزی مند

بداد دادن میلان بهیچ کس نکفی

بداوری تو چه بیگانه و چه خویشاوند

همیشه تا نکند کس قیاس قند بزهر

همیشه تا نکند کس قیاس مار ببند

جو بند بادا بر دست دوستان تو مار

چو زهر بادا در کام دشمنان تو قند

شمارهٔ ۳۶ - در مدح ابوالمعمر

ببین آن روی اگر بر سرو بستانت قمر باید

ببین آن زلف اگر بر ماه مشگینت کمر باید

لب و دندان او جوید رخ و زلفین او خواهد

که را مرجان لؤلؤ پوش و مشک گل ببر باید

دو زلف دو رخش بوید دو چشم و دو لبش بوسد

کسی کو را گل و شمشاد و بادام و شکر باید

کسی کش زعفران باید ز روی زرد من جوید

ز روی و لعل او جوید کسی کش درو زر باید

همیشه مهر او جوید کسی کس درد دل باید

همیشه وصل او خواهد کسی کش درد سر باید

بهر تار سر زلفش رباید خود دل و جانی

مرا هر روز با زلفش دل و جان دگر باید

ایا از مه گذر کرده بخوبی مهرت آن جوید

که جانش هر شبی ده بار بر آتش سپر باید

چنان چون بر دل من هست چشمت را ظفر دائم

مرا روزی ببوسیدن بدان دو لب ظفر باید

بیابد آرزوی خویش روزی هرکسی لیکن

ز یزدانش بقا باید ز استادش نظر باید

ستوده بوالمعمر کو معمر کرده گیتی را

بنیکی کار گیتی را چنو خیرالبشر باید

بجوید لفظهای او بخواند نامه های او

کسی کش بی کران علمی بلفظ مختصر باید

ز جود و لفظ او جوید ز دست و کلک او یابد

کسی کش کان روحانی و جسمانی گهر باید

که را از تیغ غم ترسد ز مهر او زره باید

که را از شیر نر ترسد ز مدح او سپر باید

کسی کو را روان باید بصر شهر اندرون فرمان

چو او را هست مرویرا بهر عامی بصر باید

بصد شهرش خرد باید بصد شهرش سخن باید

بصد شهرش گهر باید بصد شهرش هنر باید

عیان این کجا گفتم فزونست از خبر زیرا

عیان مهتران عالم افزون از خبر باید

ببین هنگام گفتارش گرت بحر سخن باید

ببین هنگام کردارش گرت چرخ هنر باید

بدانجائی رسیده است او بهر فضلی کجا خواهد

فلک باید سریر او و تاج او قمر باید

ایا دائم بداد و جود یار مردم گیتی

ترا یار از همه گیتی خدای دادگر باید

چو خوشی دید شمشیر تو از مغز بداندیشان

که در مغز بداندیشان روز و شب مقر باید

همیشه خفتنش در دل همیشه رفتنش در سر

شرابش خون دل باید طعامش مغز سر باید؟

ز هرکس بیشتر بوده است هرجائی مرا نیکی

بفضل تو ز هرجائیم اینجا نیک تر باید

بدست میر خلعتهات هر روزم همی بخشد

بدست تست نتوانم فرو بیش از تو زر باید؟

درخت بخت تو دائم بپیروزی ببر بادا

درخت بخت آزادان ز فیروزی ببر باید

شمارهٔ ۳۷ - در مدح ابونصر محمد ( مملان )

تا ز آمدن دوست بر من خبر آمد

گوئی سرم از ناز بخورشید برآمد

چون شاخ گلی بودم پیوسته بی بار

بر من ز گل شادی پیوسته برآمد

روزی همه درد و غم مردم بسر آید

ار جو که همه درد و غم من بسر آمد

شب گرچه بود تاران او را سحر آید

آخر شب تاران مرا هم سحر آمد

کان همه با رنج و عنا پرگهر آید

کانم ز پس رنج عنا پرگهر آمد

هم بگذرد اندیشه و تیمار نماند

اندیشه و تیمار مرا هم گذر آمد

پیوسته بود کار سفر ماه سما را

ما هست بتم ز آن همه کارش سفر آمد

کویندم هر روز که امروز در آید

یک روز نگویند که امروز در آمد

ور در بر من باشد دل راست ندارد

ماننده او گوید ترک دگر آمد

او بی مگر آمد بر من لیک تن من

در فرقت او پست شد و بی مگر آمد

گر آید و ناید دلم از شادی گوید

کو آمد و این اوست جز او نیست گر آمد

آن را بدهم مژده کلاه و کمرم گر

گوید که خداوند کلاه و کمر آمد

گر جان و جهان از پی او خواهم شاید

کز جان و جهان در بر من دوستر آمد

صد سال ببابل در ناید بگه سحر

هنگام سخن کو را در از خزر آمد

هم پرده کافورش مشگ آمد و عنبر

هم پرده لؤلؤش عقیق و شکر آمد

داد است که چون حور بکس رخ ننماید

کز خلد ز بهر ملک دادگر آمد

تاج گهر آزاده ابو نصر محمد

کز رادی و آزادی تاج گهر آمد

فخر بشر از گوهر او گشت حقیقت

باز او بهمه فضل چو فخر بشر آمد

پاکیزه روان آمد و پاکیزه تن آمد

فرخنده خصال آمد و فرخ سیر آمد

دلش از کرم آمد همه جانش از ادب آمد

سرش از خرد آمد همه تنش از هنر آمد

با خصم قیاس او آب آمد و آتش

با او بمثل دشمن خار و شرر آمد

تیغش چو اجل گشت و مخالف چو امل شد

تیرش چو قضا گشت و معادی قدر آمد

آباد بر آن دست عطا ده که برادی

دریا بر او کم ز شمار شمر آمد

ز آب حیوان نفع نیاید تن آن را

کز آتش شمشیر امیرش ضرر آمد

دانی که بسر باشد پایندگی تن

گیتی چو تنست او بمثل همچو سر آمد

در خانه نشاید شدن الا زره در

در خانه اقبال و سعادت چو در آمد

جان ولی از دیدن او نوش روان شد

در چشم عدو صورت او نیشتر آمد

صد لشگر جنگی شود آواره که ناگاه

گویند که شاهنشه لشگر شکر آمد

زیرا که کریمی و وفا جفت دل اوست

در معرکه ز آن دائم جفت ظفر آمد

از بخشش و بخشایش بهرام دگر بود

وز مردمی و مردی سام دگر آمد

دیدیم بدین هفته عیانش بصف اندر

کز جنگ عدو نیز چو رستم بدر آمد

در جنگ سپه گر سپر شاهان باشد

او باز گه جنگ سپه را سپر آمد

آنجا که شد او گشت بدشمن خطر جان

هم دشمن خود راز برای خطر آمد

دشتی که در او کرد نبرد از پس ده سال

گر نیل بکشتند برش معصفر آمد

عمر همه خصمان و بقای همه ضدان

آن شب بسر آمد که ملک را پسر آمد

چندانکه بگردون بر سیاره تابان

بر طالع او شأن و سعادت نظر آمد

تا هست جهان دیده فروز پدر او باد

چونانکه پدر دیده فروز پسر آمد

شمع است پدر او بمثل همچو چراغ است

شمس است پدر او بمثل چون قمر آمد

تا حشر بقای پدر و جد و پسر باد

کز این سه جهان را شرف و فخر و فر آمد

شمارهٔ ۳۸ - در مدح میر ابوالهیجا منوچهر

چون شمال مهرگان اندر هوا پویا شود

زاغ گنگ اندر میان بوستان گویا شود

نار چون بیجاده گردد سیب چون مرجان شود

آب چون پیروزه گردد خاک چون مینا شود

هست هم دینار و هم دیبا گرامی از چه رو

خوار گردد رز که چون دینار گون دیبا شود

گر گل رعنا برفت از گلستان پژمان بباغ

سیب زرد و لعل همرنگ گل رعنا شود

گر هزار آوا برفت از باغ و بستان باک نیست

بر عصیر اکنون هزاران کس هزار آوا شود

بوستان گردد پر از قندیل زرین از ترنج

وآسمان را بر سیه چون چادر ترسا شود

نقطه های سرخ پیدا بر کران سیب زرد

همچو عاشق را برخ بر خون دل پیدا شود

شب چو روز هجر مه رویان کند بالا دراز

روز چون شبهای وصلت کاسته بالا شود

لؤلؤ لالا شود همچون شبه بر تاک رز

هم شبه مانند عقد لؤلؤ لالا شود

شاخ به شد گوژ و به را کرد گرد از بهر آن

گه گهی چوکان و گوی میر ابوالهیجا شود

مهتر و مولا منوچهر آنکه مهر اندر سپهر

چهر او را هر زمانی کهتر و مولا شود

هاویه با فر او ماننده جنت شود

بادیه با جود او ماننده دریا شود

جد او را کرد والا کردگار اندر ز می

بس نماند تا چو جد خویشتن والا شود

حکمها را کردگار اندر ازل بخشیده کرد

این ملک امروز گردد آن ملک فردا شود

گر فلک ملکت بمردی بخشد و جود و خرد

او به خیل و مملکت والاتر از آبا شود

گر مرا گویند کی نازی پس از میر اجل

آن زمان نازم که نیمی از جهان او را شود

حسن یوسف دارد و تأیید یوسف زین قبل

مرد نابینا که بیند روی او بینا شود

از خلاف و کین او برنا بود پیر خرف

وز رضا و مهر او پیر خرف برنا شود

بر هواخواهان او و بر ثناگویان او

سنگ چون یاقوت گردد خار چون خرما شود

هرکجا مبداء بود با تیغ او مقطع شود

هرکجا مقطع بود با کلک او مبدا شود

مدح او گفتن کند تلقین فضائلهای او

شاعر نادان بگاه مدح او دانا شود

آفرین بر حاسدان او همی نفرین شود

مرغوا بر ناصحان او همی مروا شود

مردم کانا که دارد مهر او دانا شود

مردم دانا که جوید کین او کانا شود

او چنان تازد میان صف دشمن روز جنگ

کانکه در جنت بدیدار رخ حورا شود

روز کوشیدن بگیرد دشمن او پیش و پس

راست گوئی در میان دشمنان عمدا شود

شاد و خندانست خصم او که دور است او ز خصم

شاد باشد هرکه سوی داوران تنها شود

ای خداوندی که گر روی تو اعمی بنگرد

از فروغ روی تو بیناتر از زرقا شود

باز زی تو بنگرد شاطرتر از شاهین شود

زاغ زی تو بگذرد نیکوتر از عنقا شود

چون تو نیکوروی و نیکوصورت و نیکولقا

کس نه بیند گر ز جابلقا بجابلسا شود

بر بداندیشان تو بر دشمن خویشان تو

پرنیان چون خار گردد در چون خارا شود

باد با نام تو راهش گر بشورستان فتد

خاک شورستان از او چون عنبر سارا شود

تا سرشگ ابر از خضرا بیاید سوی بوم

تا غبار از بوم سوی گنبد خضرا شود

باد سر خضر از شادی نیکخواهان تو را

تا ز غم روی بداندیشان تو غبرا شود

باد فرخ بر تو عید و ماه مهر و مهرگان

تا دل خلق جهان در مهر تو یکتا شود

شمارهٔ ۳۹ - در مدح ابودلف هنگام شکست دادن دشمن در قلعه نخجوان

خزان ببرد ز بستان هر آن نگار که بود

هوا خشن شد و کهسار خشک و آب کبود

نگارهای نو آئین ز گلستان بسترد

پرندهای بهاری ز بوستان بربود

ز کله های بهاری نه بوی ماند و نه رنگ

ز حله های بهاری نه تار ماند و نه پود

نهفته نار پدیدار گشت و گل بنهفت

غنوده نرگس بیدار گشت و گل بغنود

لباس گردون مانند چادر ترساست

فراش هامون مانند طیلسان یهود

درست گوئی کردند نارو سیب نبرد

ز زخم در تن هر دو رخ و جگر بشخود

ز درد سیب دل نار گشت خون آگند

ز زخم نار رخ سیب گشت خون آلود

چو چشم جانان نرگس بباغ چشم گشاد

چو روی عاشق خیری بباغ رخ بنمود

چو سوگوار بداندیش شاه نیلوفر

در آب غرقه و رخسار زرد و جامه کبود

بلای مختلفان شهر یار بودلف آن

کز او عدو را شادی بکاست غم بفزود

بروز بخشش او بر درم بگرید گنج

بزوز کوشش او بر عدو بنالد خود

ز بسکه کشت عدو گوشه های تیغ بریخت

ز بسکه بست عدو حلقه های بند بسود

همیشه خوبی او گفت هرکه گفت و شنید

همیشه نیکی او کشت هرکه کشت و درود

ز گرد رنج برامش دل ولی بسترد

ز زنگ از ره بخشش غم ولی بزدود

هر آن شهی که سپه سوی او کشد بنبرد

بخون خویش و بخون سپه شود مأخوذ

ایا شهی که بود وعده های رنج تو دیر

ایا مهی که بود وعده های بر تو زود

گزیده نیست هر آنکس که مر ترا نگزید

ستوده نیست هرآنکس که مر ترا نستود

عدوت راه بپیمود و رأی جنگ تو کرد

برفت و باز دلش کیل گشت و غم پیمود

همی شکستن تو خواست خویشتن بشکست

همی غنودن تو خواست خویشتن بغنود

ز حرب شاه نگونسار باز گشت چنان

که باز گشت ز حرب خدا ما نمرود

همان کسی که نبخشود هیچ با مردم

چنان برفت که دشمن همی بر او بخشود

ز بیم آتش تیغت چه روز رفت بشب

مرادش آنکه بشب مجلست نبیند دود؟

نه نخجوان طمعش بود تاکنون اکنون

برفت و کرد بی کار نخجوان بدرود

مرا کسی کن شاها که از نشستن من

مرا زیان بود و مر ترا نباشد سود

همیشه تا به نبیداند راست خوشحالی

همیشه تا بسرود اندر است رامش ورود

مباد دست تو بی زلف یار و جام نبید

مباد گوش تو بی بانگ عود و رود و سرود

شمارهٔ ۴۰ - در مدح ابومنصور وهسودان

دل بدو دادم که جان از روی او شادان شود

جان من هست او سزد گر دل فدای جان شود

گر بر او نازد دل و جان نیست طرفه زان کجا

دل سوی دلبر گراید جان سوی جانان شود

چون گل خندانش رخ چون لاله نعمانش لب

گریه بر خلق افتد از عشقش اگر خندان شود

لاله نعمان توان چید از رخش در ماه دی

ور بخندد بزم از او پر لؤلؤ عمان شود

ور فروغ دو رخش بر لؤلؤ عمان فتد

لؤلؤ عمان برنگ لاله نعمان شود

قطره باران شود لؤلؤ و هم لؤلؤ ز شرم

گر بدندانش نمائی قطره باران شود

روز رخشان گردد از زلف سیاهش تیره شب

وز رخش چون روز رخشان تیره شب رخشان شود

ابر درافشان شود گر بگذرد بر چشم من

ور بزلف او برآید باد مشگ افشان شود

ماه میدانی نگارا آفتاب مجلسی

فتنه بر تو جان دل در هر زمانی زآن شود

دوست آن باید که او را دوستدار خویشتن

گاه در مجلس خرامد گاه در میدان شود

هرکه با تو بسته شد زو بگسلد غم چون ز رنج

دور ماند هرکه او نزدیک وهسودان شود

آنگه بی فرمان او در عهد ایزد جاودان

همچو اندر عهد او یکروز بی فرمان شود؟

از کریمی هرچه از پیمان بگردد دشمنش

چون ظفر یابد بر او هم بر سر پیمان شود

کفر گردد کین او کر در دل مؤمن نهی

مهر او کرد در دل کافر نهی ایمان شود

دشمنان ملک او گر چند روز افزون بوند

چون خلاف او کنند افزونشان نقصان شود

لاله هاشان خار گردد درشان خارا شود

نقدهاشان نسیه گردد حفظشان نسیان شود

سوی او با تیغ و تیر آیند اندر دستشان

تیغ گردد دستها سوفارها پیکان شود

هر زمینی را که در وی با عدو جنگ آورد

خاک و خار و سنگ و ریگ او بدگر سان شود

خاک او شنگرف گردد خار او زوبین شود

سنگ او یاقوت گردد ریک او مرجان شود

پیش تیر او شود سندان بسان موم نرم

پیش تیر دشمنانش موم چون سندان شود

ای خداوندی که هرکو خفت جفت کین تو

گر فرشته باشد اندر خواب جاویدان شود

از پی آن تا تو روزی گوی در چوگان نهی

گاه مه چون گوی گردد گاه چون چو گان شود

گر گهی نکبت رسد ملک ترا چون عادتست

سینه بفروزد ز غم زین دشمنت شادان شود

خسروان را دل نباید خست و رخستی بدانکه

شیر بی چنگال نبود گرچه بی دندان شود

چون کنی آهنک او زیر و ز بر گردد جهانش

از پشیمانی و غم با خویشتن پیچان شود

هرچه اندر طالع تو نکبتی بود آن گذشت

زین سپس ملک تو بیش از ملک نوشروان شود

بس نیاید تا تو در روی زمین سلطان شوی

وز همه کس چاکر تو زودتر سلطان شود

هم پشیمان گشت خصم از دیدن دیدار تو

زین پشیمانی و غم هر دم دلش بریان شود

وان کجا ترسد که حجتهای تو نادان گرفت

گرچه دانا مرد چون ترسان شود نادان شود

خسرو امیران کجا یارند دیدن روی تو

گرچه ایمن باشد آنکو با تو در ایمان شود

گرچه رو به بند و دستان بیشتر داند ز شیر

چون ببیند شیر را بی بند و بی دستان شود

ورچه از شاهین کبوتر تیزتر باشد بپر

چون ببیند روی شاهین خیره و لرزان شود

ورچه انجم صدهزار است و یکی هست آفتاب

چون برآید آفتاب انجم همه پنهان شود

وز خرد چون بنگری تو مهتری او کهتر است

عز دارد کهتری کز مهتری ترسان شود

تا جهان باشد مباد از وصل تو خالی جهان

زانکه پیش از رستخیز از هجر تو ویران شود

شمارهٔ ۴۱ - فی المدیحه

دیر آمدن شاه برآورد ز من دود

گر دیرتر آید برود جان و تنم زود

از بسکه همی دارم در سینه غم شاه

خون دل ریشم زره دیده بپالود

با پشت خم آگینم و با کام سم آگین

با چشم دم آلودم و با جان غم آلود

چون لاله رخم زردتر از چهره زر گشت

چون کوه تنم زارتر از کاه بفرسود

هرگه که حدیثی بشنیدم ز اراجیف

از درد تو بر جانم صد درد بیفزود

رنجورم و معذورم کز پادشهم دور

بی او فلکم رامش و آرامش پیمود

آنکو نبود مرده ولی نعمت خود را

جز ناله و فریاد بدو عقل نفرمود

بودند بریده ز من امید همه کس

ایزد بکرم بر من بیچاره ببخشود

هرچند بلا دیدم خشنودم از ایزد

بخشایش ایزد همه را دارد خشنود

هرکو بگه درد بایزد نزند دست

بر هرچه رود بر سر او باشد مأخوذ

این خلق ز دیر آمدن شاه چنانند

کز سبزه تهی بستان وز آب جدا رود

دلها همه پر درد و دهانها همه پر گل

رخها همه پر گرد و زبانها همه پردود

رنجور شد و بیم زده خلق زیانکار

تا شاه جهان آن ره دشخوار بپیمود

باز آمد و هزمان بشود ز آمدنش باز

این رنج همه راحت و این بیم زیان سود

با آفت بدگوی چنان باشد جانش

چون حال خلیل الله با آفت نمرود

از خصم کی آید بهمه حال که بهتر

کرد ار زر آگند ز گفتار زر اندود

پاینده همی باد بملک اندر چندان

کاین چرخ فلک باشد و این دور فلک بود

شمارهٔ ۴۲ - در مدح ابومنصور و هسودان

زمانه روی زمین را چو رنگ دیبا کرد

طراز دیبا یاقوت کرد و مینا کرد

بهاری ابر ز دریا نهاد روی بدشت

وز آب دیده همه شب برم چو دریا کرد

هوا همی بگشاید ز سنگ خارا آب

از آن ببین که همی ز آب سنگ خارا کرد

سرشگ ابر زمین را شگفت رنگین کرد

نسیم باد هوا را شگفت بویا کرد

یکی هوا را پر تنگهای عنبر کرد

یکی زمین را پر تخت های دیبا کرد

سپهر گوئی عاشق شده است بر گلزار

که شاخ گل را پر زهره و ثریا کرد

از ابر تیره هوا همچو پشت شاهین گشت

که نوبهار زمین را چو بر ببغا کرد

شمال خاک زمین را بمشگ معجون ساخت

سحاب آب روان را همی مطرا کرد

درست گوئی با عشق ساخته است بهار

خدای گوئی عشق از بهار پیدا کرد

که هرکه ناله بلبل شنید و گل را دید

دل شکیبا در عشق ناشکیبا کرد

جهان بکام دل بلبل خوش آوا باد

که عشق خوش بجهان بلبل خوش آوا کرد

بباغ رفتن باید کنون تماشا را

که باغ را فلک اندر خور تماشا کرد

ز خانه با طرب آهنگ سوی صحرا کن

که آهو از تنگ آهنگ سوی صحرا کرد

چو بخت دشمن خسرو گرفت پستی شب

بسان همت والاش روز بالا کرد

خدایگان جهان شهریار ابومنصور

که ملک را ز بد دشمنان مصفا کرد

ز روی دانش و فرهنگ شد همه نسبت

ز روی همت یزدانش فرد و یکتا کرد

بدانش و خرد و رأی نیک والا شد

گمان مبر که جهانش از گزاف والا کرد

اگر جوادی با او بود پهلو سود

و گر سواری با او بحرب پیدا کرد

بحمله ای رخ این را ز بیم صفرا داد

ببخششی رخ آن را ز شرم حمرا کرد

بود بحال دل شاه تنگ پهنا چرخ

اگرچه ایزدش از این فراخ پهنا کرد

مخالفش راگیتی بنوش زهر آمیخت

موافقش را گردون ز خار خرما کرد

نه در نهان و نه در آشکار نیز چنو

نکرد آنچه نهان کرد و آشکارا کرد

نه شیر یارد با تیغ او برابر شد

نه ابر یارد با کف او محاکا کرد

ز روی دانش وام خرد بداد چنانک

نماند وامی کو را خرد تقاضا کرد

کسی که مدحت او کیش و خدمت آئین یافت

ز روزگار بدید آنچه او تمنا کرد

بسا اذی که بدید از عدو و هیچ نگفت

بفعل خویش عدو را خدای رسوا کرد

بدی تواند کردن بدشمن و نکند

جهانش زیرا بر کام دل توانا کرد

ایا امیری کاندر جهانت همتا نیست

سخات ما را با آفتاب همتا کرد

خدای ما را جان داد و کرد بنده تو

که دست تو سبب عیش و روزی ما کرد

فلک سخا را اندر دل تو مأوا داد

ز پیش آنکه ترا نزد خویش مأوا کرد

سنانت را به وغا چون عصای موسی خواست

زبانت را به سخن آیت مسیحا کرد

خدای عرش بنام تو کرد دنیا را

امیر میران از پیش آنکه دنیا کرد

همیشه با خرد پیر و بخت برنا باش

خدای خود خردت پیر و بخت برنا کرد

بتخت بر چو سکندر بخرمی بنشین

که دشمنان ترا چرخ جفت دارا کرد

تو با بتان دل آرام باش و شاد بزی

که بد سگال ترا روزگار شیدا کرد

محب تو بجنان نعیم مأوا ساخت

حسود را بجهنم ز بغض دل جا کرد

شمارهٔ ۴۳ - در مدح ابوالیسر

همی ستیزه برد زلف یار با شمشاد

شگفت نیست گر از وی همیشه باشم شاد

گهی بپیچد و بستر بسیجد از دیبا

گهی بتازد و زنجیر سازد از شمشاد

ز قیر بر گل خندان هزار سلسله بست

ز مشگ بر مه تابان هزار نافه گشاد

گره گشاید از او باد و مشگ بارد ماه

زره نماید از او ماه و مشگ ساید باد

خجسته بر دل چون عشق و تیره چون هجران

عزیز بر دل چون داد و خوار چون بیداد

نه رنج رنج نمای و نه جور جور فزای

نه کفر کفر نشان و نه سحر سحر نهاد

درست گوئی او را صبا بنفشه سپرد

درست گوئی او را نسیم غالیه داد

چو دید چین وی آن چین خود فرامش کرد

چو دید بوی وی این بوی خود ببرد از یاد

اگر شکست مرا از غم او چگونه شکست

و گر فکند مرا در بد او چگونه فتاد

زمانه گوئی آن را بخون من بگرفت

دوتاش کرد و بدو بر ز مشگ بند نهاد

ترا همیشه نشانی دهد برنگ و ببوی

ز روز دشمن استاد و از خوی استاد

سر مهان و چراغ جهان ابوالیسر آن

که افتخار تبار است و اختیار نژاد

چنو کریم کریمی ندید و مردی مرد

چنو رحیم رحیمی ندید و رادی راد

بجود گرد برآورد کفش از دینار

بزخم دود برآورد تیغش از پولاد

اگر بکینش بسنگ اندرون کنند نگار

وگر نهبند بمهرش بر آب بر بنیاد

یکی نماند چندانکه بنگریش تمام

یکی بماند تا روز رستخیز آباد

بر آن هوا که چنو آورد هزار فری

بر آن زمین که چنو پرورد هزار آباد

ایا ز تیغ تو ترسیده میر در کشمیر

و یاز کلک تو گسترده داد در بغداد

هر آنکه پیش تو هنگام جود دست کشید

هر آنکه پیش تو هنگام جنگ پای نهاد

نشاط آن بفزودی بکف ابر نشان

روان این بربودی بتیغ برق نهاد

بکهتر تو همیشه حسد برد مهتر

ببنده تو همیشه حسد برد آزاد

بفر نام تو بیرون دمد در آذر و دی

ز روی نقره و پولاد سوسن آزاد

تو مونس همه خلقی و چرخ مونس تست

همیشه چونین باش و همیشه چونین باد

ز کف راد تو گویند گاه رادی وصف

ز تیغ تیز تو گیرند گاه مردی یاد

نخواست چون تو ز دشمن بگاه مردی کین

نداد چون تو درم را بگاه رادی راد

ز جود کف تو آنان غنی شوند همه

که فرق هفت ندانند کردن از هفتاد

زره ز تیغ تو خواهد ز خصم بر زنهار

درم ز دست تو خواهد ببد ره بر فریاد

همیشه تا ز پی مهر در بود آبان

همیشه تا ز پی تیر در بود مرداد

موافقان ترا باد نعمت پرویز

مخالفان ترا باد محنت فریاد

شمارهٔ ۴۴ - در مدح ابوالمظفر فضلون

ابر آزاری بلؤلؤ باغرا قارون کند

در چمن بیجاده از پیروزه سر بیرون کند

گر نبد کنجور قارون ابر درافشان چرا

هر بهار از گنج قارون باغرا قارون کند

گوشوار شاخ را از لؤلؤ لالا کند

روی بنده میوه را از دیبه و اکسون کند

ابر تاریک اندر آمد چون روان بیوراسپ

باغ و بستان را چو روی و رأی افریدون کند

بلبل اندر باغ تحت از بسد و مینا کند

آهو اندر دشت فرش از غالی پر نون کند

گل برنگ خون و بوی مشگ این نشکفت از آنک

آسمان در ناف آهو مشگناب از خون کند

بر کران گلستان نرکس شکفته بامداد

همچو گرد زهره پروین را فلک پرهون کند

لاله نعمان میان خوید چون عطار چین

در بن جام عقیق از مشگ و بان معجون کند

گر نه صباغ است بستان هر زمان از بهر چه

گونه دیبای بستان رنگ دیگر گون کند

چون پری داران درخت گل همی لرزد بباد

چون پری بندان همی بلبل بر او افسون کند

گر ز گردون بنگرد حورا سوی هامون کنون

از خوشی حور از گردون قصد زی هامون کند

عاشق گریان بدل سوزان بجان خندان بلب

راز نه مه داشته پنهان پدید اکنون کند

گل بشب مدح ملک خواند مگر پیش هوا

کش هوا هر شب دهان پر لؤلؤ مکنون کند

نیکبخت آنکس بود کاکنون بزیر گلستان

بر گل میگون ز گلگون می دو رخ گلگون کند

این تواند کرد هرکس نیکبخت آنکس بود

کو همیشه خدمت و مدح ملک فضلون کند

تاج شاهان بوالمظفر آنکه هر ساعت خدای

تاجش از خورشید سازد تخت از گردون کند

کلک او دینار مدفون را همی پیدا کند

تیغ او خصمان پیدا را همی مدفون کند

گه فراز تخت میران را دل افروزی دهد

گه میان بیشه شیر شرزه را محزون کند

کس نداند در جهان کو چند بخشد خواسته

کس نبیند جز هوا کو جنگ شیران چون کند؟

شاعران را جستن معنی کند مقرون برنج

زان جهتشان شعر گفتن با تعب مقرون کند

اوبصد معنی وجود داد و دین و دانش است

رنجش آن باشد که معنیهای او موزون کند

مرگ شکر خواب بر چشم بداندیشان اوست

ز آنکه شکر بر بداندیشان بخشم افیون کند

بد سگالان را عیون بر سر عیون خون شود

چون ز بهر جنگ خیل او هیون راهون کند

آن برند آور که گه چون نون بود گه چون الف

چون الف بالای شاهان جهان را نون کند

لوح پیروزه است بروی ریخته لؤلؤی خرد

دیده ها را دیدنش پر لؤلؤ مکنون کند

گاه چون آبست و گه چون آذر و بدخواه را

سوخته چونان بر آذر رنگ آذرگون کند

همچنان باشد که از میغ آفتاب آید برون

چون شهنشاه از نیامش گاه کین بیرون کند

گند گردون اگر بد می کند با دوستان

نیکوئی با مردمان ناسزای دون کند

صلح با موسیش باید کرد با فرعون کند

جنگ با هامانش باید کرد با هارون کند

بس نماند تا بفر شهریار شیر گیر

مهتری بر خسروان فضلون روز افزون کند

ای خداوندی که در سرمای کانون تیغ تو

دشمنان را جان و دل چون تافته کانون کند

از بسی دیبا که بخشیدی همی کمتر کسی

بستر از مقراضی و بالین ز سقلاطون کند

از پی آن را که فخر آل بقراطون توئی

در جهان بقراط خدمت پیش بقراطون کند؟

جغد و بوم ار بگذارد بر بوم و بام دوستانش

طلعت محمود او شان طائر میمون کند

گر ز سنگی کرد پیدا چشمه موسی چه بود

گر بخواهد او ز سنکی دجله و جیحون کند

معجزات حکمت موسی با نگلیون دراست

او بنوک کلک هر سطری ده انگلیون کند

دانش آموختی کنون گر بودی افلاطون ازو

گرچه دانش را نسب هرکس بر افلاطون کند

بس بلا کز وی بترکان بلا ساغون رسد

گر بکینه یاد درکان بلا ساغون کند

بر که و صحرا ز خون خصم روید ارغوان

گر ز بهر جنگ زین بر که نور دارغون کند

زان کجا بر خواستاران خواسته مفتون شده است

خلق عالم را همی بر دوستی مفتون کند

هرکه ورزد مهر او قارونش کرداند بجود

هرکه جوید کینش چون قارون تنش مسجون کند

نیکخواهانرا بمهر اندر عطا چونین دهد

بد سگالان را بکین اندر هلاک ایدون کند

آن درختی کش تو باری باد زریون جاودان

کو بدانش باغ دولت را همی زریون کند

دولتش پاینده باد وعمرش افزاینده باد

کو جهان را هر زمان با دیده دیگر گون کند؟

تا به نیسان گل نشان چهره لیلی دهد

تا بکانون ابر وصف دیده مجنون کند

تیغ یک زخمیت بر جان و دل دشمن کناد

آنچه با گلهای نیسانی دم کانون کند

شمارهٔ ۴۵ - در مدح امیر ابوالحسن علی لشکری

باد نوروزی همی آرایش بستان کند

تا نگارش چون نگارستان چینستان کند

مرزها را هر زمان پیراهن از مینا دهد

شاخها را هر زمان پیرایه از مرجان کند

ابر پنداری که با باد بهاری دشمن است

کابر درافشان کند چون باد مشگ افشان کند

در میان لاله زار آید برغم ابر باد

تا چو کریان کرد ابر او لاله را خندان کند

کوه و صحرا را زمانه خلعت صنعا دهد

باغ و بستان را هوا چون روضه رضوان کند

چون هوا مشگین سپر دارد شمر سیمین زره

گلبن از پیروزه تیر و بسدین پیکان کند

هرکسی اندر نشاط وصل باشد پشت راست

هر تنی افغان و زاری از غم هجران کند

چون که در هجران میوه شاخ دارد پشت راست

چون که بلبل در وصال ارغوان افغان کند

چون شب هجران خوبان روز بفزاید همی

شب چو روز وصل بت رویان همی نقصان کند

عاشق مهر است نیلوفر که چون او شد نهان

اندر آب دیده روی از هجر او پنهان کند

مرغ دستان ساز بر گلبن همی دستان زند

یار دستان باز با عاشق همی دستان کند

دلبری پر بند و دستان بر دل من چهر شد

زو همی پیچد دل و جان تا همی پیچان کند

دیده دید آن دلستان را تا بدو شد فتنه دل

چون ننالد جان ز دل دل دیده را تاوان کند

هرکه چون من دل فدای دیدن دلبر کند

هرکه چون من جان فدای صحبت جانان کند

هرچه در عالم عنا باشد عدیل دل کند

هرچه در گیتی بلا باشد قرین جان کند

دلبری کز ارغوان بر غالیه خرمن زند

لعبتی کز غالیه بر ارغوان چوگان کند

لاله نعمان حجاب لؤلؤ لالا کند

عنبر سارا نقاب لاله نعمان کند

تا دو یاقوت گهر پوشش بدید این چشم من

چون کف شاه جهان هر دم گهرباران کند

آفتاب شهریاران جهان میر اجل

آنکه تیغش با اجل هر ساعتی پیمان کند

خسرو لشگر شکن سالار شاهان بوالحسن

آنکه کمتر سائلش با معطیان احسان کند

گریه دینار او خندان کند خواهنده را

خنده شمشیر او بدخواه را گریان کند

آن نهد کردن مر او را کش جهان گردن نهد

آن کند فرمان مر او را کس فلک فرمان کند

چون شود شمشیر او عریان گه جنگ از نیام

بدسگالان را روان از کالبد عریان کند

همچو گاه نوح طوفان از تنور آرد پدید

آتش است آن تیغ و از خون عدو طوفان کند

هرچه آسانست بر دشمن شود دشوار از او

هرچه دشوار است بر ما بخت او آسان کند

دشمنانش مر کجا باشند در زندان بوند

زانکه دائم او جهان بر دشمنان زندان کند

چرخ گردون هست پنداری بفرمان دلش

کانچه اندیشد دل او چرخ گردان آن کند

چون کند شادی ز میدان روی در مجلس کند

چون کند مردی ز مجلس روی در میدان کند

میل بازی بر بداندیشان کند کیوان کزان

مشتری بر نیک خواهان سیم و زر ارزان کند

گر بدان گیتی ز حورا طبع او گردد نفور

ور بدین عالم بشیطان طبع او میلان کند

صورت شیطان قضا چون صورت حورا کند

خلقت حورا قدر چون خلقت شیطان کند

روز کوشش پیش خشت او بود سندان چو موم

چرخ پیش خشت خصمتش موم چون سندان کند

روز و شب مهمان او باشند سرهنگان و باز

دام و دد را تیغ سرهنگان او مهمان کند

هرچه غمگین است در آفاق از او شادان بود

هرچه ویرانست در عالم وی آبادان کند

فصل نیسان زآن همی آرایش کانون دهد

تا بکانون در جهان آسایش نیسان کند

بر وفای سفله گان دوران فراوان چرخ کرد

بر وفای رادمردان زین سپس دوران کند

این زمانه شد که چون خویل را شاهی دهد؟

وان ولایت شد که چون طغریل را سلطان کند

زانکه دانست او که روزه پیش فروردین بود

در پی این ملک را نوروز در شعبان کند کذا

این جهان بوده است دائم ملکت ساسانیان

باز سالارش خدا بر ملکت ساسان کند

نیست کس در گوهر ساسانیان چون لشگری

تا پس آن چون نیاکان شاهی ایران کند

همچو افریدون بگیرد ملک عالم سربسر

وآنگهی تدبیر ملک خیل فرزندان کند

روم و گرجستان بفرمان منوچهر آورد

هند و ترکستان بزیر حکم نوشروان کند

او بتخت ملک ایران بر نشیند در سطخر

کهترین فرزند خود را مهتر آران کند

تا همی فرمان داور خاک را ساکن کند

تا همی تقدیر یزدان چرخ را گردان کند

ملک او را از زوال ایمن همی گردون کناد

جان او را از فنا ایمن همی یزدان کند

شاد بنشیند بکام دل بر ایوان شهی

وز فروغ روی خویش آراسته ایوان کند

شمارهٔ ۴۶ - در مدح عمیدالملک بونصر

بوستان را مهرکانی باد زر آگین کند

رنگ بستاند ز گلها باده را رنگین کند

روی هامون را کند مانند سوزن گرد زرد

هر گیاهی را بر او چون سوزن زرین کند

دختران تاک رز را گر ببیند باده خوار

آرزوش آید کشان جان و روان کابین کند

گر بفروردین ندارد مهر خشم و کین چرا

بسترد مهر از چمن نقشی که فروردین کند

سیم نرگس را بهاری باد زر آکنده کرد

زر آبی را بهاری باد سیم آگین کند

بوستان را کرد باد از برگ چون پشت پلنگ

آسمان را ابر همچون سینه شاهین کند

گر نماند نرگس و نسرین ببستان باک نیست

چشم و روی دوست کار نرگس و نسرین کند

دین و دل نستاند از کس نرگس و نسرین ولی

چشم و روی یار ما را بی دل و بی دین کند

آفتاب روزگار است آن بت و چون روزگار

هرکجا تاند بجای مهر دل پرکین کند

پاسخ تلخ از لب شیرین برون آرد کجا

تلخ باده روزگار از شربتی شیرین کند

چون بخندد مشک و مروارید بارد از لبانش

راست گوئی هر شبی مدح علاء الدین کند

قبله شاهان عمیدالملک بونصر آن کجا

شاه چین خواهد که از سنگ درش بالین کند

از تهدد گر که پیغامی فرستد سوی چین

پشت و روی خسرو چین پر خم و پر چین کند

ور حدیث خوش بگوید با فر و تر چاکری

قدر او برتر ز قدر خسروان چین کند

ناشنیده هر چه علمی هست و باشد داند او

جبرئیلش هر شبی گوئی همی تلقین کند

چون مدیح او کنی کردار او معنی دهد

چون دعای او کنی روح الامین آمین کند

سائل از دستش بیک بخشش برد صد کان زر

با عطای دست او گر دست زی کند

از بداندیشان بزین اندر نماند هیچکس

چون بروز حرب بر اسب شجاعت زین کند

طین قسطنطین نماند از شهر او خیلی بجای

گر ز بهر جنگ قیصر قصد قسطنطین کند

طین بدست نیکخواهان بر کند چون مشک و بان

مشگ بر دست بداندیشان بسان طین کند

زود بالد خصم او مانند یقطین لیک او

آن کند با خصم کآذرماه با یقطین کند

هرچه بنمایدش از بد دیر تأخیر آورد

هرچه یاد آرندش از نیکوئی اندر حین کند

مرد مسکین را رضا و مهر او قارون کند

مرد قارون را خلاف و کین او مسکین کند

راستی و رادی و عهد و وفا آئین اوست

هرکه را ایزد بود یار این چنین آئین کند

بد سگالان را شکر بر دل شرنگ آسا کند

نیکخواهان را خزان بر دل بهار آئین کند

گر ز چوب خشک موسی گاه معجز ناز کرد

او بمشت و تازیانه گاه کین تنین کند

هین خون ریزد ز حلق دشمنانش بر زمین

چون گه کین بندگان خویشتن راهین کند

نام شاهین بر زبان او نگنجد روز جود

چون سخن گوید روان پاک را شاهین کند؟

تف تیغ او کند چون بادیه نیل و فرات

ابر دست او سراسر بادیه پرهین کند

هرکه یک ساعت ببندد ز آفرین او زبان

جاودان بر جان او چرخ برین نفرین کند

تا ز لاله مرد شادان گرد خود خرمن زند

تا ز لؤلؤ مرد غمگین پیش رخ آذین کند

دوستانش را بگاه اندر جهان شادان کند

دشمنانش را بچاه اندر فلک غمگین کند

شمارهٔ ۴۷ - در مدح ملک جستان

تا زمین را آسمان پر لؤلؤ عمان کند

کوه و صحرا را صبا پر لاله نعمان کند

بوستان پیراهن از پیروزه گون دیبا کند

گلستان پیرایه از بیجاده گون مرجان کند

باد نوروزی بشاخ گل برآید بامداد

لؤلؤ مرجان ببستان اندرون ریزان کند

چون سحرگاهان بنفشه دور لاله بشکفد

از هوای آن بنفشه پشت چون چوگان کند

این برنگ خویشتن یاقوت را خواری دهد

وان ببوی خویشتن کافور مشک ارزان کند

باد هر ساعت صنوبر را در افغان آورد

ابر هر ساعت بگریه باغ را خندان کند

هر نگاری کان بچین مانی همی دشوار کرد

باد نیسان در میان گلستان آسان کند

هر زمان بستان و صحرا را به نیرنگ ابر و باد

رنگ دیگرگون فزاید نقش دیگر سان کند

هرکه را باید بهشت آشکار اندر زمین

خانه را ماند بجای و روی زی بستان کند

بس خوش آید بانک بلبل بامداد از بوستان

وز خوشی گوئی مگر مدح ملک جستان کند

آن امیری کآسمان در گلستان از بهر او

بلبلان را آفرین گوی و ستایش خوان کند

گر کند بلبل بالحان خوش او را مادحی؟

باز او را گل خدای عرش در قرآن کند؟

گر کسی با وی خلاف آرد بروز کارزار

موی در اندام او ماننده ثعبان کند

از کرم وز مردمی با هرکسی همتا شود

از سخا وز راستی با هرکسی احسان کند

هرچه با دشمن بگوید از جفا نکند چنان

هرچه با زائر بگوید از سخا چونان کند

باد جاویدان خداوند جهان و شهریار

کو همه کاری ز بهر نام جاویدان کند

هرکه را دل با کژی بسته است و جان بر خشم او

تیغ شمس الدین مر او را چون تن بیجان کند

بوالمعالی آنکه او یزدان جستانست بس

خدمت جستان بسان خدمت یزدان کند

مفلسان را دست گوهربار او قارون کند

غمکنان را لفظ شکر بار او شادان کند

از بهشت عدن ناید یاد با ایوان او

گر بروز خرمی آرایش ایوان کند

دست او بر دجله و جیحون همی شبخون زند

تیغ او بازی همی با پتک و با سندان کند

گریه دینار او خندان کند گرینده را

خنده شمشیر او بدخواه را گریان کند

ذره ای با جود او در کان نماند زر و سیم

خانه خواهنده را از سیم و زر چون کان کند

تا همی رخشان زمین را باد فروردین کند

تا هوا را تیره ابر آذر و آبان کند

باد تیره روز خصم هر دو شاه خصم بند

کاین جهان را دولت ایشان همی رخشان کند

باد با سامانش عمر و باد با سامانش ملگ

کو سخا و مردمی با خلق بی سامان کند

صد هزاران جشن نوروزی بر ایشان بگذرد

کاین جهان آرامش و رامش همی ز ایشان کند

شمارهٔ ۴۸ - فی المدیحه

روی مرجانی ز چشمم دوست پنهانی کند

تا سرشک چشم من چون روی مرجانی کند

چون نبیند لعل ریحانی لبش با لعل خویش

ای بسا چون خویش بیند لعل ریحانی کند؟

چون کمان ابروش دارد قامت من چون کمان

زلف چوگانیش پشتم گوژ و چوگانی کند

هجر او چشمم ز خون چون چشمه گرداند ز غم

ز آب چشمم خانه ام مانند طوفانی کند

هیچ بارانی ندارد صبر باران فراق

وین دل بی تاب من از صبر بارانی کند؟

گر بگیتی در نباشد باد و باران باک نیست

آب چشم و موی من بادی و بارانی کند

زانکه چون لعل بدخشانیست او را روی و لب

زآب چشمم روی چون لعل بدخشانی کند

گشت گریان چشم من تا گشت پژمان چشم او

چشم گریانی کند چون چشم پژمانی کند

هیچ اندامی نماند در تنم ناسوخته

جز زبان کو شکر میرزاد ایرانی کند

آنکه جودش بخل گیتی پاک ناپیدا کند

وانکه عدلش جور عالم پاک پنهانی کند

گرچه آبادانی اندر گیتی از شمشیر اوست

دست او در گنج زر و سیم ویرانی کند

گاه جود او توانگر پیشه درویشی کند

گاه فضل او سخندان پیشه نادانی کند

کین او مر دشمنان را جفت غمگینی کند

مهر او مر دوستان را یار شادانی کند

آتش تیغش کند با دشمنان خاکسار

آنچه با برگ درختان باد آبانی کند

آنچه دشوار است از گردون ز جنگ و داد و امن

زود تیغ کلک و کف او بآسانی کند

چون نباشد نیکبخت و نیکروز و نیک فال

آنکسی کو را نظر در چشم سامانی کند

بر مهان و پیشکاران فخر دارد جاودان

آنکه روز بار تو یکروز دربانی کند

داغ و درد افزون کند هر ساعتی آن را کجا

ساعتی در خدمت تو شاه نقصانی کند

بر عدو خرمای سبحانی کند مانند خار

بر موالی خار چون خرمای سبحانی کند

مهتر احرار آفاقست و دل با دوستان

راست در هر کار همچون مهر تابانی کند

ای خداوندی که گاه جود کف راد تو

در گهرپاشی حکایت زابر نیسانی کند

گرکس دیگر کند مر خویشتن را چون تو شاه

راست همچون بنده ای باشد که یزدانی کند

از مسلمانی قوی تر دین نباشد در جهان

تا که تیغت قوت دین مسلمانی کند

باد چندانت بقا در خرمی تا در جهان

ابر نیسانی گهر با بحر ارزانی کند

شمارهٔ ۴۹ - در مدح میر ابوالهیجا منوچهربن وهسودان

هرکه جانان را بمهر اندر عدیل جان کند

گر تواند جان خویش اندر ره جانان کند

هرکه جوید رای دلبر کی رضای دل کند

هرکه خواهد کام جانان کی هوای جان کند

سرو بالا دلبر تیرافکن و پیکان مژه

بی گمان هزمان دلم را جای آن پیکان کند

روی او از ارغوان بر پرنیان خرمن زند

زلف او از غالیه بر ارغوان چوگان کند

پرده لؤلؤ کند مرجان برغم جان من

تا دو جزع من ز غم پر لؤلؤ و مرجان کند

روی من همچو ستاره است و رخش خورشید از آن

راز من پیدا شود چون رخ ز من پنهان کند

باز کردم چون دل از مهر بتان دادم بدو

گفتم این غمدیده دل را وصل او شادان کند

روزگار آورد هجران بی گنه تا اندر آن

وصل خوبان روزگار بد همی هجران کند

ماه را شاید که باشد جاودانه در سفر

سرو دیدی کو چو ماه آسمان جولان کند

کی بود کآن ماه رو از خانه زی باغ آورد

کی بود کآنماه رو از کاخ در بستان کند

هرکه دل پیوسته دارد با بتان لشگری

لشگر درد و بلا را جان و دل قربان کند

وانکه دل آسان رها گرداند از چنک هوی

هرچه دشواری بود بر خویشتن آسان کند

گر کند یکره رها جان من از بند هوی

میر ابوالهیجا منوچهربن وهسودان کند

آن خداوندی که گر خواهد بخوشنودی و قهر

خصم را بی جان کند جان در تن بیجان کند

هر کجا خذلان بود بر دوستان نصرت کند

هرکجا نصرت بود بر دشمنان خذلان کند

مرکب شبرنک چون جولان میان صف دهد

مرگ گرد جان بدخواهان او جولان کند

روز و شب مهمان پرستی فرض داند چون نماز

کفر داند گر درم را یک شب او مهمان کند

خسته او را نداند ساختن درمان فلک

خستگان آسمان را دست او درمان کند

او همی گیتی بفرمان آورد همچون فلک

من نپندارم که یک ساعت درم پنهان کند

تا درم باشد بگنج اندر نیاساید دلش

ور بماند ذره ای گنجور را فرمان کند

کف رادش بشکند زندان همی بر زر و سیم

هیبتش گیتی بخصمان بر همی زندان کند

هرچه در آرام نقصانی بود افرون کند

هرچه در آشوب افزونی بود نقصان کند

خواند در قرآن ملک چندین رهش یزدان پاک

نامور شاه آن بود کش نامور یزدان کند

از حشم نازند دیگر شهریاران وز درم

او همی ناز از کسی دارد کش او احسان کند

روز کوشش گر بپوشد روی گردون گرد خیل

تیغ او ارواح ز اجسام عدو عریان کند

گاه مردی تیغ او چندین بدن بیجان کند

گاه رادی دست او چندان درم باران کند

کاسمان را نیست طاقت گاه دوران این کند

کابرها را نیست قدرت در بهاران آن کند

آن کجا رادی نشان حاتم طائی دهد

وان کجا مردی بسان رستم دستان کند

همچنان باشد که وصف قطره با جیحون کند

همچنان باشد که نسبت ذره با شهلان کند

دوست و دشمن را صله گاه سخا یکسان دهد

با پلنک و رنک کوشش روز کین یکسان کند

این جهان ویران شد از بی دادی بدگوهران

عمر او هزمان جهان چون خانه عمران کند

کی بود گوئی فرخ که بخت و نیکو روزگار

روی بنماید بدانا پشت زی نادان کند

داشت گیتی چند گه غمگین دل آزادگان

چندگه گیتی لب آزادگان خندان کند

رسم چونین است گردون را که بر پشت زمین

هر کجا ویران کند باز از پی آبادان کند

بس نمانده تا خداوند جهان دادار حق

تاجش از برجیس سازد تختش از کیوان کند

تا مه نیسان فراش بوستان دیبا کند

تا مه بهمن لباس گلستان کتان کند

بر بداندیشانش نیسان چرخ چون بهمن کناد

بر هواخواهانش بهمن بخت چون نیسان کند

عید تازی باد فرخ بر شه پیروزبخت

تا هزاران جشن عید تازی و دهقان کند

شمارهٔ ۵۰ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر

آن پری نشگفت اگر از خوبرویان سر بود

گر بنفشه پر گر و از سنبلش افسر بود

شکر لؤلؤ نمایست آن لب رامش فزای

گر میان شکر اندر چشمه کوثر بود

اندر آن بالا و روی او پدید آید همی

آنکه در کشمیر باشد و آنکه در کشمر بود

گر ببوئی آن دو زلف و گر ببوسی آن دو لب

جاودان در کام عمرت عنبر و شکر بود

در خور آمد چون روان دیدار او وان حیرتست

گر به دلجویی گران کان چون روان درخور بود

روی او مهر است پنداری و من ما هم که راست

کاملش چندان بیابم کو مرا همبر بود کذا

آن به آئین سنگ دل باشد دل آیینه سنگ

از چه آن بی آذر این همواره پرآذر بود

چنبری شد پشت من زان زلف کو بر برک گل

گاه چون زنجیر باشد گاه چون چنبر بود

چون بمجلس در بود پیرایش مجلس بود

چون بلشگر در بود آرایش لشگر بود

بنگر آن چشم سیه وان غمرکان دلگداز

گر ندیدی نرکسی کش برگها خنجر بود

گرش بیند هر زمانی خون رود از دیده هاش

آن کسی کش آرزوی آن پری پیکر بود

تا بود بیجاده بی دلبند آن گوهرنمای؟

جزع من دایم ز بهران گهر گستر بود

در دو چشمش خار باشد چون لبش دار و بود

جور و زلفش سهل باشد چون رخش داور بود

از دو چشم من همیشه ابر پر لؤلؤ بود

از دو زلف او همیشه باد پر عنبر بود

مرد با جان آن زمان باشد که با جانان بود

مرد با دل آن زمان باشد که با دلبر بود

دل ربودی ای پسر زنهار طمع جان مکن

زآنکه جان دیگر نباشد گرچه دل دیگر بود

گرچه ترسانی مرا بر بردن جان زان دو چشم

کاین دل من زو همیشه معدن اخکر بود

گر مرا بی جان کنی در تن بجای جان مرا

مهر جان افزای خورشید جهان جعفر بود

آن خداوند خداوندان و تاج سروران

آنکه نعل پاره او تاج هر سرور بود

مرد نیک اختر شود در خدمت او هیچکس

سوی او ناید بخدمت تانه نیک اختر بود

گر عیان گردد سراسر بر تو پنهان فلک

همتش از جمله برتر بر تو پیداتر بود

زانکه شاه از کشتن زن ننگ دارد روز جنگ

آنکه در جوشن بود خواهد که در چادر شود

از پسر زادن بر ایشان شادییی بد پیش از این

شادمانیشان کنون از زادن دختر بود

گر بمیرد مؤمنی بی مهر او پیش خدای

روز محشر سر فکنده تر ز هر کافر بود

ای خداوندی که پیش خیل تو خیل عدو

همچو پیش باد تندی تل خاکستر بود

این جهان مانند اندامست و تو او را سری

باشد آن اندام بی اندام کو بی سر بود

چاکرت را زین سپس چاکر به از خاقان بود

کهترت را زین سپس کهتر به از قیصر بود

چون تو کشور گیر در گیتی نبوده است و نه هست

هم نخواهد بود وز پشت تو باشد گر بود

بیم در هند است همواره اگر تو ایدری

گرچه تو در هند باشی امر تو ایدر بود

آنکه بستائی مرا هر گاه دارم دوستر

زآنکه نام در میان خطبه و منبر بود

در میان دیگر انبازان مرا این فخر بس

کم چنان چون تو خداوندی ستایش گر بود

مردمان بی خرد گویند قطران کودک است

وانکه او را سال کمتر دانشش کمتر بود

مصطفی را شصت و سه بود اهرمن را صد هزار

وان کجا گوید جز این دیگر حدیثی خر بود

بابت و مجلس بزی تو تابت و مجلس بود

با می و ساغر بمان تو تا می و ساغر بود

تا بباشد روزگار و تا بگردد آسمان

روزگارت بنده باشد آسمان چاکر بود

شمارهٔ ۵۱ - در مدح ابومنصور وهسودان بن مملان

تا بجان در عقل باشد تا بتن در جان بود

جان و تن را از لب و جام و لب جانان بود

جان و تن را خود غذا می باشد و جانان بدانک

می غذای تن بود جانان غذای جان بود

گرچه تن باشد غمی با جام می باشد قوی

ورچه جان غمگین چو با جانان بود شادان بود

خوش بود خوردن ز دست دوست می آن را که دوست

بچه خاقان و می پرورده دهقان بود

ساغر می مستمند درد را دارو بود

روی جانان دردمند عشق را درمان بود

روضه رضوان بود با حور و کوثر دلگشای

خانه جانان بمی چون روضه رضوان بود

در تن مخمور می صافی تر از کوثر بود

در دل مهجور جانان خوشتر از ولدان بود

سرخ تر باشد ز گل در ماه بهمن جام می

در زمستان روی جانان خوشتر از بستان بود

آنکه جاویدان نماند زین دو باشد ناشکیب

چون شکبید زین دو آن کو مانده جاویدان بود

خلق جاویدان نبوده است و نباشد گر بود

میر ابومنصور وهسودان بن مملان بود

هم فرشته صورت است و هم فرشته سیرتست

زی فرشته مرگ ناید تا فلک گردان بود

این جهان یزدان بر و تا روز محشر وقف کرد

از پس او پادشاه این جهان یزدان بود

عمر او صد ره ز عمر نوح باشد بیش و باز

هرکجا او باشد از در و گهر طوفان بود

بود از آن طوفان بلا و رنج جان انس و جان

لیک زین طوفان شفای جان انس و جان بود

هرچه در وی ظن برند از دانش و فرهنگ خیر

چون بچشم دل ببینندش دو صد چندان بود

لفظ درافشان او دارد درافشان جان خلق

جان درافشان گردد از لفظی که درافشان بود

طبع او گنج وفا شد جان او کان خرد

گر وفا را گنج باشد یا خرد را کان بود

دولت شاه جهان بستست با دوران چرخ

شاه را دولت بود تا چرخ را دوران بود

گرچه روز افزون کسی باشد کزو برتافت روی

روز مال و ملک او هر روز بر نقصان بود

مرد و زن هستند مهمان کف او روز و شب

تیغ او را روز کوشش دام و دد مهمان بود

هرچه معطی خلق باشد پیش او سائل بود

هرچه دانا مرد باشد پیش او نادان بود

گاه بخشش پیش کافی کف او دریای ژرف

همچو پیش در بدریا قطره باران بود

انده یاران او چون بنگری شادان بود

نصرت خصمان او چون بنگری خذلان بود

مهر او بهتر ز ایمان کین او بدتر ز کفر

ایمنی زایمان بود چون فتنه از کفران بود

گرد شاد روانش باشد بر رخ شاهان مدام

از رخ شاهانش دائم نقش شاد روان بود

حبه حبه زر و سیم از خاک و سنگ آید برون

با دو صد دشواری و گفتن بلفظ آسان بود

با همه دشواری و سختی بهنگام سخا

زر و سیم و خاک و سنگ او را همه یکسان بود

گوشه ایوان او از فخر بگذشت از فلک

زیر او باشد فلک چون از زبر ایوان بود

زان بزرگ اندیشه والامنش نشگفت اگر

پایه ایوان او بر تارک کیوان بود

نیلگون دارد حسام و زر گون دارد قلم

نیل ازین دارد گران و زر از آن ارزان بود

زان بشهر دوستانش رامش و شادی بود

زین بشهر دشمنانش ناله و افغان بود

از ملک یزدان ملک را دوستر دارد بدانک

بر ملک پیدا بود هرچ از ملک پنهان بود

ورنه در فرمان او دارد ملکها را چرا

از ملک ها طاعت آید چون ازو فرمان بود

شمارهٔ ۵۲ - در مدح ابوالمظفر فضلون

تا ترا گرد مه از مشک سیه پرهون بود

در تمنای رخت جان و دلم مرهون بود

گر ترا یارا به جای من بود یار دگر

در دو چشم من به جای خواب هر شب خون بود

تا بود معجون به مشک ناب تار زلف تو

آب چشم من بدرد جان و دل معجون بود

ز آتش رخسار تو جانم همی سوزد ز دور

تاب زلفت را بر او پرتاب داری چون بود

گر لب چون شکرت گلگون بود شاید از آنک

گل ندارد طعم شکر بل شکر گلگون بود

هست ز آن رو زلف مشکین تو دل‌ها را چمن

زانکه گه چون جیم و گه چون میم و گه چون نون بود

از رخ و زلفت به کانون هم گل و سنبل چنم

شاید ار جانم ز مهرت تافته کانون بود

عشق تو از بس که شور انداخت در دل‌های خلق

هر زمان گویند شور رستخیز اکنون بود

هرکجا روی تو باشد تیره باشد ماه و خور

بحر باشد هرکجا دست ملک فضلون بود

آنکه بیند مجلس میمون او تا جاودان

طالعش مسعود باشد اخترش میمون بود

وآن که باشد یک زمان از درگه عالیش دور

تا بود از نقد عمر خویشتن مغبون بود

جان و دل با مدح و مهر او قرین دارد مدام

هرکه را باید که با ناز و طرب مقرون بود

هرچه او بخشد به هشیاری نداند آن چه وزن

وآنچه در مستی بگوید آن همه موزون بود

هرچه آگنده است قارون او پراکنده است پاک

هرکه مدحش گفت یک ره جاودان قارون بود

شاه دانا‌دوستر زو در جهان هرگز نبود

شاه دانا‌دوست دشمن‌کاه و روزافزون بود

چون جهان باید گرفتن دیگر اسکندر بود

چون سپه باید شکستن دیگر افریدون بود

بر زمین همچون پدر بر هر هنر شد مشتهر

هرکجا باشد پدر چونان بسر ایدون بود

آن درختی کو همایون میوه‌ها بار آورد

جاودان باید که شادان برگش آذریون بود

چون بود برخواسته مفتون بخیل تنگدست

دائم او بر خواستار خواسته مفتون بود

مدح او برخوان گر از چشم بداندیشی همی

کز بلای چشم بد مدحش ترا افسون بود

رزمه اکسون دهد خواهندگان را گاه جود

وز تپانچه روی بدخواهانش چون اکسون بود

ای خداوندی که هرکش طبع شد مأمور تو

کمترین مأمور تو کافی‌تر از مأمون بود

گردد از جود تو قارون هرکه او مفلس بود

گردد از لفظ تو شادان هرکه او محزون بود

بدسگالت را فلک پیش تو بر هامون کشد

گر به دریا در چو ذوالنون در دهان نون بود

چون عطا بخشی جهان پر زر شاپوری شود

چون سخن گویی جهان پر لؤلؤ مکنون بود

بار صد گردون بود یک بر تو هنگام جود

شاید ار تاج تو ماه و تخت تو گردون بود

از بر گردون بود جاش ارچه باشد بر زمین

آن کسی را کش عطایی بار صد گردون بود

دجله و جیحون بود با تیغ تو چون بادیه

بادیه بادست تو چون دجله و جیحون بود

گوهرآگین گنج با کین تو باشد چون سفال

آهنین دیوار با خشت تو چون هامون بود

جود توست و جنگ توست و فره و نیروی توست

گر ز حد وصف چیزی در جهان بیرون بود

دل بیفروزد ز تو دانایی آموزد ز تو

کو هما آوردت همی لقمان و افلاطون بود

چشم بد در باغ دولت ره نیابد سوی تو

تا به گرد او ز نام و ننگ تو پرهون بود

راست باشد کار یارانت چو روشن رأی تو

کار بدخواهان تو چون رایشان وارون بود

سنگ در دست ثناگویان تو باشد گهر

نوش در کام بداندیشان تو افیون بود

ساعتی مهمان نباشد نزد تو زر و گهر

نزد دیگر شهریاران سال‌ها مسجون بود

من نپندارم که با کافی کف تو زین سپس

ذره زر و گهر زیر زمین مکنون بود

بر تو فرخ باد میمون جشن و نوروز و بهار

تا جهانت بنده همچون فرخ و میمون بود

باده خور با دوستان در بوستان اکنون کجا

بوستان از گونه‌گون گل‌ها چو بوقلمون بود

از گل و شمشاد چون مدیون چینی شد چمن

از می گلگون همی باید که دل مدیون بود

تا به حوض اندر به رنگ نیل نیلوفر بود

تا به باغ اندر به رنگ آذر آذریون بود

باد گردون با بداندیشان و خصمان تو بد

گرچه دائم میل گردون با کسان دون بود

شمارهٔ ۵۳ - در مدح ابوالخلیل جعفر

گه بهار همه خلق جفت یار بود

مر از یار جدائی گه بهار بود

مرا چگونه بود در فراق یار قرار

که در وصال کنون باز بی قرار بود

کنون که خلق همه در کنار دارد یار

بجای یار مرا اشک در کنار بود

سزد ز دوری آن در شاهوار نگار

که جزع من صدف در شاهوار بود

بوقت آنکه گل کامکار بوی دهد

ز وصل یار دد و دام کامکار بود

ز نو بهار گل کامکار بهره من

بدیده و بدل اندر خلیده خار بود

مرا ز یار گسستن بوقت لاله و گل

باختیار بود کی گر اختیار بود

بنفشه وار دل من نژند و زار بود

کنون که خوردن می در بنفشه زار بود

ز نوحه کردن و زاری تنم نزاری یافت

تنی که زار بود شاید ار نزار بود

ز پیش آنکه تن من بکار زار شود

دلم ز هجرت با تن بکارزار بود

رهی دراز و دلی زار و درد و هجر دراز

همه جهان را فریاد از این چهار بود

دو کس همیشه گرفتار درد و غم باشند

ز درد وغم دل و جانشان نژند و زار بود

یکی کسی که ز دلبند خویش دور شود

دوم کسی که بداندیش شهریار بود

ابوالخلیل ملک جعفربن عزالدین

که بی رضاش همه فخر خلق عار بود

یکی زمان ندهد زینهار خواسته را

جهانش دائم در زیر زینهار بود

موافقان را زو بهره تاج و تخت بود

خلاف او نکند هرکه بختیار بود

کسی که خورد می کین او بجام خلاف

بهوشیاری دائم ورا خمار بود

کسی که دم بزند بی هوای او یکبار

همیشه تا بزید در دم دمار بود

کند سوار بنانش که را پیاده بود

کند پیاده سنانس که را سوار بود

کسی که پایه او جست جان بداد و نیافت

نجست پایه اش آنکس که هوشیار بود

بکام خویش نبیند چنین معادی را

که را خدای معین و زمانه یار بود

ندیده شاهی تا این دیار بود چو او

نه نیز بیند تا صد چنین دیار بود

بپیش قدرش گردون چو چشم مور بود

بپیش دستش دریا چو پای مار بود

ز هفت گردون بگذشت قدرش از پی آن

بهفت گردون بر یک عطاش بار بود

یکی ولی را بخشد هزار بخشش او

کند نگون سخطش گر عدو هزار بود

ترا شها ملکا روزگار هست بسی

همه مراد برآید چو روزگار بود

اگر چه کام دل خویش دیرتر یابی

چو یافته بود این کام پایدار بود

بگاه دشمن تو هست مستعارشها

نه پایدار بود هرکه مستعار بود

شکار زائر و سائل بود خزینه تو

ولایت ملکان مر ترا شکار بود

بمان بفر و بملک اندرون تو چندانی

کجا به نیک و به بد چرخ را مدار بود

شمارهٔ ۵۴ - در مدح ابوالیسر سپهدار اران

هرکه او را میل خاطر سوی ارزانی بود

او برنج و خواری ارزانی و ارزانی بود

من بچشم یار از آن خوارم که ارزان یافتست

چون ببینی خواری هرچیز ز ارزانی بود

بر جفای صد شبش ناید پشیمانی شبی

بر وفای یک شبش صد شب پشیمانی بود

چون مرا شادان ببیند جفت غمگینی شود

چون مرا غمگین ببیند یار شادانی بود

تا بود یاقوت رمانی مر او را کان در

جزع من پر در و پر یاقوت رمانی بود

جان برنج اندر ز درد دل گرفتاری بود

تن بدرد جان ز درد اندر گروکانی بود

تا نباشد پیش چشم من بخانه در مقیم

چشم من چون جشمه باشد خانه ام خانی بود

در دل من عشق او دائم با فزونی بود

در دل او مهر من دائم بنقصانی بود

سرو دیدستی که بارش ماه گردونی بود

ماه دیدستی که قدش سرو بستانی بود

هست چون روز زمستانی شب وصلش مرا

روز هجرانش چو شبهای زمستانی بود

تا زمستان اندر آمد شب چنان بالا گرفت

کانکه در وصلش بود شبهای هجرانی بود

کوهسار اکنون پر از کافور قیصوری بود

شاخسار اکنون پر از لؤلؤی عمانی بود

لاله زیر خاک تا یکچند متواری بود

خاک زیر برف تا یکچند پنهانی بود

باد چون سوهان شده است و آب چون سندان شده است

باد سوهانی بود چون آب سندانی بود

گوسفند و هیزم و گندم همی باید مرا

ور می روشن بود میری و سلطانی بود

گرچه این دشوار یابد هرکسی بوالیسر اگر

دست بگشاید ببخشش بس بآسانی بود

آفتاب مهتران دهر استاد خطیر

آن که دشمن در همی زو جفت پژمانی بود

اوست بی همتا و هرگز خلق بی همتا بود

اوست بی ثانی و هرگز خلق بی ثانی بود

گنج و ملک شاعران و زائران آباد از اوست

کرچه گنج و ملک دشمن زو بویرانی بود

او همه دانست و داند هرچه خواهد بود و هست

اینچنین باشد کسی کش فر یزدانی بود

او بدان نیکی که دادش کرد کار ارزانی است

نیکی آنکس را دهد یزدان که ارزانی کند

فیلسوفان جهان عاجز شدند از شعر او

شعر بردن نزد او ما را ز نادانی بود

شعر او پیش آورم با شعر استاد عرب

پیش از آن کو را بطبع اندر سخندانی بود

شعر او طبعی است و آن او همه طمعی بود

شعر او نامی است و آن او همه نانی بود

تا نگوید کس مرا کان نیکتر باشد از این

کو خراسان دیده باشد یا خراسانی بود

تا بماند قصه نوح و سلیمان در جهان

عمر او نوحی بود نامش سلیمانی بود

شمارهٔ ۵۵ - در مدح ملک جستان و ابوالمعالی قوام الدین

اگر ببرد ز بستان خزان نسیم بهار

بساز بزم چو بستان ز زلف و روی نگار

چو زلف او ندهد بوی هیچ اسپر غم

چو روی ندهد هیچ روزگار نگار

نسیم آن ببهار است و آن این همه روز

نگار این همه سالست و آن او ببهار

رخان دوست همی بین اگر بشد نسرین

لبان دوست همی بوس اگر بشد گلنار

بجای لاله ببینش دو خد دیبا گون

بجای مشگ ببوی آن دو زلف عنبر بار

بجای سوسن بس باد دوستان بر دوست

بجای نرگس بس باد چشم دل بر یار

اگر نثار نیارد بنفشه زار رواست

کند دو دیده من بر دو زلف یار نثار

سحرگهان بشنو زاری من ار نکند

تذرو زاری در سبزه کبک در کهسار

بجای ناله بلبل بس است ناله زیر

بجای لاله نعمان بس است جام عقار

اگرباصل خزان از بهار بهتر نیست

چرا شود بخزان بوستان بسان بهار

چرا نثار کند در بهار شاخ درم

نثار شاخ چرا در خزان بود دینار

چو روی دلبر من گل بخفت خار بخاست

بدست بادی چون آه عاشق غمخوار

بناف جانان ماند فراز شاخ بهی

ز مشگ مشگین زلفش بر او نشسته غبار

بسیب سرخ و بزرد آبی اندرون نگری

دلت طلب نکند گلستان و نرگس زار

چو صره های درخشنده نارها و چنانک

دریده یک یک صره کفیده یک یک نار

فراز تاک رزان خوشه ها سیاه و سپید

چو زنگ و روم بهم در شده معاشر و یار

یکی گرفته رخ خویشتن بزرد نقاب

یکی نهفته تن خویشتن بسرخ ازار

یکی چو زر گر آب زریز زاید زر

یکی چو قار کر آب عقیق بارد قار

نشسته زاغ سیه بر درخت گوئی هست

بدار بر سر خصمان شاه گیتی دار

خزینه بخش و ولایت ستان ملک جستان

دمار جان بداندیش و آفتاب تبار

جهانش گشته برادی و راستی خوشنود

زمانه داده برادی و راستیش اقرار

قرار خلق جهان از قرار دولت اوست

بدولت و طربش باد جاودانه قرار

از او شده است کریمی بلند و زفتی پست

وز او شده است گرامی مدیح و خواسته خوار

بصلحش اندر شادی بجنگش اندر غم

بمهرش اندر منبر بکینش اندر دار

بنانش هست زمینی که روزی آرد بر

سنانش هست درختی که مرگ دارد بار

نشاط و ناز و خوشی باد کار او هر سال

که با سعادت او رنج و غم ندارد کار

همه جهانش بزنهار تیغ تیز ولی

درم نیابد از دست رادا و زنهار

دل موافق با مهر او جدا ز نهیب

تن موالی با فر او بری زنهار

موالیانش بلیل و نهار در طربند

معادیانش ندانند لیل را ز نهار

ز بیم خصم سراسر جهان حصار کنند

همی کشند بدنیا و بر فلک دیوار

اگر حصار ندارد ز خصم باکش نیست

بس است در کف شمشیر پیش خصم حصار

قوام ملک و دل و دین و تاج و فخر ملوک

ابوالمعالی دشمن گداز و شیر شکار

ز خسروان جهان بیش هست مقدارش

از آنکه خواسته را نیست نزد او مقدار

بدین جهان دل خصمانش فارغ است ز نور

بد آن جهان تن یارانش ایمن است ز نار

چو خشم گیرد بر دشت و می خورد بسرای

ازو سوار پیاده شود پیاده سوار

اگر مخالف با کین او کمر بندد

ز کین او کمرش بر میان شود زنار

بتن جوان و ولیکن به رای و دانش پیر

بسال اندک و لیکن بداد و دین بسیار

ز شاعران بخرد آفرین بسیم حلال

ز زائران بستاند دعا بزر عیار

چو او ستاند باقی سخن بعامش خیر

کجا کسی سخنش را خرد کند معیار کذا

نیافرید برادی چو او فلک مخلوق

نپرورید بمردی چو او فلک دیار

ز وصف خویش خالی نماند آنچه زمین

ز نام جودش فارغ نماند آنچه دیار

نه ز آب خیزد آتش نه از زبانش بدی

نه ز آتش آب بریزد نه نام نیکش عار

از او هزار عطا وز ولی سؤال یکی

یکی پیاده ازو وزعد و هزار سوار

اگر بجوید آرام از او زمانه سزد

کزو نیافته است ایچ راد مرد آزار

اگرچه زار کسی مدح او کند ز سخاش

چنان کند که نماند کس از نژادش زار

بمدح او نرسد رنج مدح گویان را

که طبع تیز نباشد ز تیزی بازار

بداد و دانش و دین و بفر و بخت و ظفر

چو کردگار ز همت جداست میر از یار

مخالفش نشناسد که چون بود شادی

موافقش نشناسد که چون بود تیمار

ز یک عطاش توانگر شود دو صد درویش

شود درست ز یک دیدنش دو صد بیمار

همیشه بادی از ملک خویش خرم و شاد

همیشه بادی از عمر خویش برخوردار

شمارهٔ ۵۶ - در مدح ابوالفتح علی

اگر بتگر چنو داند نگاریدن یکی پیکر

روا باشد اگر دعوی خلاقی کند بتگر

نه چون او پیکری آید نه حورالعین چنو زاید

نه گر باشد پری شاید چنو هرگز پری پیکر

بدو رخ چون شکفته گل بدو لب چون فشرده مل

یکی بندیست بر سنبل یکی مهریست بر گوهر

بگل بر تافته زلفش بهم بربافته زلفش

بعنبر یافته زلفش بشم و زیب و رنگ و فر

پری خوبی ستاند زو و مه خیره بماند زو

همی فریاد خواند زو روان مؤمن و کافر

بدل ماننده آهن زو شی کرده پیراهن

بپای اندر کشان دامن همی آید بر چاکر

قبای زرد پوشیده برخ بر ماه جوشیده

خمار و خواب کوشیده هم اندر دل هم اندر سر

دو چشم از خواب شبگیران بسان چشم نخجیران

دو رو چون شعله نیران شکسته زلف چون چنبر

نگار مجلس افروزی دلارای روان سوزی

همی دارد مرا روزی ز غم سالی برنج اندر

هرآنگه کم بیاد آید همه تدبیر باد آید

از او بی داد و داد آید بدین و داد من ایدر

شرنگ آمیز شد کامم ز کام خویش ناکامم

که شاید بر دهد کامم جدا گشته ز خواب و خور

بتا هم ناز هم نوشی بلاجوئی بلاکوشی

ندارد سود خاموشی کنون از عشق تو دیگر

بخوبی شمع بازاری ز تو بازار بازاری

نه بگذاری نه باز آری دل بی یار و بی یاور

تو خورشیدی و من ماهم تو افزونی و من کاهم

برخ ماننده کاهم گشاده بر رخ از غم در

بدان با دام شیرافکن سپاه صبر من بشکن

چو صف لشگر دشمن سنان خسرو خاور

سرگردان ابوالفتح آنکه روز رزم زو گردان

بوند اندر زمین گردان بخون اندر نهاده سر

علی کز همت عالی جهان کرد از بدی خالی

بپیروزی و برنائی شده بر خسروان سروان سرور

جهان را پای پیش او مهان را جای پیش او

ندارد پای پیش او بروز رزم شیر نر

می آراید ایران را همی مالد دلیران را

چو روبه کرد شیران را بنوک نیزه و خنجر

بدشمن تاختن خواهد ازو کین آختن خواهد

جهان پرداختن خواهد بشمشیر از بلا و شر

همه جود است گفتارش همه جنگست کردارش

کسی کو دید دیدارش نخواهد زینت و زیور

ولی و بد سگال او همی یابند مال او

فزونتر باد سال او ز قطر بحر و ریک بر

چو بر بالای میمون او برزم اندر نهد یون او

بود فرخ فریدون او عدو ضحاک بد اختر

چو او در کارزار آید عدو را کارزار آید

درخت کین ببار آید چو او مغفر نهد بر سر

بداندیش از کمند او نبیند تنگ بند او

ز بیم جان بجنگ او زمین اندر زند مغفر

چو او تیر و تبر گیرد قضا راه قدر گیرد

زمانه زو حذر گیرد چو او بیرون کشد خنجر

از او رادی پراگنده وز او زفتی سرافکنده

سعادت پیش او بنده سیاست پیش او چاکر

ایا دارنده کیهان که هم دردی و هم در مان

کند دولت همی پیمان که از تو برنتابد سر

عدو اندر دریغ از تو سر از بدخواه و تیغ از تو

ندیده کس گریغ از تو بروز رزم در لشگر

سعادت باد یار تو سر دشمن شکار تو

بناز اندر قرار تو بهر جائی و هر محضر

مرا تا بنده خواندی تو به پیش اندر نشاندی تو

بهر دولت رساندی تو سرم را تا بماه و خور

همی نازم بفر تو همی نازم بزر تو

رسیدم زیر پر تو بنام و عز و کام و فر

ایا چون تندرستی خوش بکردار جوانی کش

شه دشمن کش و کین کش گشاده کف گشاده در

الا تا در بهاران خوش نیاید در جهان آتش

الا تا آب و تا آتش بیکجا ناید اندر خور

بباغ اندر نگاه گل پدید آید سپاه گل

بنفشه در پناه گل چو زلف اندر رخ دلبر

به پیروزی بقا بادت همه کامی روا بادت

از انده جان جدا بادت بتو پیوسته و فخر و فر

شمارهٔ ۵۷ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

ای دلارام و دل آشوب و دلاویز پسر

عهد کرده بوفا با من و نابرده بسر

غم عشق تو روانم بلب آورده بلب

درد هجر تو توانم بسر آورده بسر

شمنان چون تو ندیدند و نبینند صنم

پریان چون تو نزادند و نزایند پسر

تا فراق تو خبر بود عیان بود تنم

تا فراق تو عیان گشت تنم گشت خبر

گر بنالم کنم از تف جگر دریا خشک

ور بگریم کنم از آب مژه هامون تر

تو بزر اندر پوشیده همی داری سیم

من بسیم اندر پوشیده همی دارم زر

من بیارایم هر روز رخان را بسرشگ

تو بیارائی هر روز میان را بکمر

نه همی کم شود از تف جگر آب مژه

نه همی کم شود از آب مژه تف جگر

قمر از چرخ دو صد بار مرا سجده برد

گر یکی بار کنم وصف رخانت بقمر

بدو بادام تو اندر همه احکام سرور

بدو یاقوت تو اندر همه احکام ثمر

من بخیلی نکنم هرگز با تو بروان

تو بخیلی چکنی با من چندین بنظر

نکنی شکر مرا گرت ببوسم بلبی

که بر او کرده بود مدح خداوند گذر

آفتاب همه شاهان جهان لشگری آن

که گه خشم شرنگست و گه جود شکر

بوالحسن آن دل احسان که ز گفتارش نور

علی آن گنج معانی که ز کردارش در؟

نه درم را بر او هست گه جود محل

نه عدو را بر او هست گه جنگ خطر

تخت راز و محل آمد چو فلک را ز نجوم

ملک را زو شرف آمد چو صد فراز درر

ای همه سال مظفر شده بر خیل عدو

بر تو نایافته یک روز عدوی تو ظفر

نیک خواهان ترا شر همی گردد خیر

بد سکالان ترا خیر همی گردد شر

درم از دست تو باشد هم ساله بفغان

اجل از تیغ تو باشد همه ساله بحذر

بگه رزم چه مردم شکری و چه شکار

بگه بزم چه دریا شمری و چه شمر

تو همه جنگ سگالی و بداندیش گریز

تو همه تیر فشانی و بداندیش سپر

قیمت تاج بسر باشد و اکنون که توئی

تاج اشرار بتاج است همه قیمت سر

برده از جود تو افضال همه ساله حشم

برده از گنج تو ارزاق همه ساله حشر

شاعران سوی تو آرند همه گنج ثنا

زائران پیش تو آرند همه کان هنر

بدل گنج ثناشان تو دهی گنج درم

عوض کان هنرشان تو دهی کان گهر

درمت هست بسی لیک نه در خورد سخا

گهرت هست بسی لیک نه در خورد گهر

نوک خشت تو بجسم اندر سازد چو روان

نوک تیر تو بچشم اندر تازد چو بصر

رهیان تو بر تو رهیان تو بوند

نبوندت رهی ارشان بکنی دور زبر

من رهی سر بتو افرازم و فخر از تو کنم

گر بر تو بوم و گر بر شاهان دگر

تا ز تاریکی همواره نشان دارد ابر

تا ز رخشانی همواره اثر دارد خور

باد تاریکی بر حاسد تو کرده نشان

با درخشانی بر ناصح تو کرده اثر

شمارهٔ ۵۸ - فی المدیحه

ای کرده تیره روز معادی بتیغ و تیر

آمد بخدمت تو گرانمایه ماه تیر

بنشین بناز شاهی و باده دریده خور

لب را ز نوش بهره و جان را ز باد تیر

رفتی بتاختن بسوی شهر دشمنان

تا چون کجا رود ز کمان سوی صید تیر

آن خیلها شکستی کش تیر دل گذار

آن قلعه ها گرفتی کش سرفراز تیر

پژمرده شد ز تیر تو جان مخالفان

چونانکه لاله پژمرد از باد ماه تیر

اکنون که خیلها بشکستی تو شکر کن

واکنون که قلعه ها بگرفتی تو پند گیر

ار جو که تو بگیری ملک همه جهان

چونانکه ملک ایران از دشمن اردشیر

این کارها که بر تو گشاده شود همی

باشد دلیل آنکه شوی بر ملوک میر

در دشمنانت گرچه کثیرند خیر نیست

چونانکه گفت یزدان لاخیر فی کثیر

گردون ترا مطیع و زمانه ترا سمیع

یزدان ترا ظهیر و زمانه ترا نصیر

باشد میان ترکان قد تو راست زآنک

نبود ترا شبیه و نباشد ترا نظیر

چونان کجا ز سندان تیر تو بگذرد

سوزن بجهد نگذرد ازو شی و حریر

در کام دشمنانت شود شهد چون شرنگ

در دست حاسدانت شد زر چون زریر

گردون بجای همت تو پست چون زمین

دریا بجای دو کف تو خرد چون غدیر

چون در عرین هژبر بوی از بر سمند

چون بر سپهر مهر بوی از بر سریر

از کف و تیغ تست همه اصل صاعقه

وز زهر خشم تست همه اصل زمهریر

گیتی بدانش و هنر خویش یافتی

کس پادشه نگردد بر خلق خیر خیر

تا بانگ نای زیر کند گوشها چو گل

تا زخم تیغ و تیر کند چشمها چو قیر

چشم عدوت باد پر از زخم تیر و تیغ

گوش ولیت باد پر از بانگ نای وزیر

تا این جهان پیر بود باش تو جوان

وز خیل دشمنانت مباد ایچ خلق پیر

شمارهٔ ۵۹ - در مدح ابوالخلیل جعفر

ای ماه خوش حدیث و نگار نکو کنار

با شاخ زی من آر یکی نازه کو کنار

کرده تهی ز دانه زمانه میان او

کرده پر آب لاله همه تنش روزگار

ماند بمانده ناری بر شاخ نار بر

بگداخته بنار درون دانه های نار

زان آب نار و لاله بپیمانه می خورند

آزادگان بنام شهنشاه تاجدار

خورشید روزگار جهاندار بوالخلیل

جعفر که هست مفخر میران روزگار

چون او نیافرید خدا هیچ تاج بخش

چون او نپرورید جهان هیچ نامدار

آنکس که هست ناصح او تاجدار باد

وآنکس که هست حاسد او باد تاج دار

خرم شود ز زائر چون مفلس از درم

شادان شود ز سائل چون عاشق از نگار

مجلس چنو ندید ببزم اندرون جواد

میدان چنو ندید برزم اندرون سوار

در حلق دشمنانش زانده بود کمند

در دست دوستانش ز شادی بود سوار

تا آفریدگار جهان را بیافرید

چون او نیافرید بفضل آفریدگار

مانند چرخ علم دو گیتی نگاشته است

بر طبع او جهان چو بپولاد بر نگار

چونانکه گاه مردی شاهان شکار او

گنجش بگاه رادی خواهنده را شکار

مردی و مردمی بجهان گشت زو پدید

رادی و راستی بزمین زو شد آشکار

تا شاد کام باشد با ناز و نوش جفت

تا سوگوار باشد با درد و رنج یار

خیل موافقانش باشند شادکام

قوم منافقانش بادند سوگوار

بر شاه باد خرم و فرخنده فرودین

چشم عدوش دائم چون ابر نوبهار

شمارهٔ ۶۰ - در مدح شاه ابونصر جستان و پسرش ابوالمعالی شمس الدین

باد فروردین بگیتی در کند هر شب سفر

اوفتاده است از سفر کردنش بر گیتی ظفر

بوستان شد چون بهار چینیان از رنگ و بو

کوه چون یاقوت و چون پیروزه سرو غاتفر

بلبل اندر گلستان هر ساعتی دارد نفیر

وز نفیرش در گلستان گل همی نازد بفر

آن شقایق همچو در منقار طوطی مانده قار

وان گل دو روی چون بر زر سوده معصفر

ابر تاری در میان او عیان گشته درخش

چون سپاه زنگ تیغ آهیخته گرد تتر

باغ و راغ از بوی گوناگون و نقش گونه گون

این بسان تبت است و آن بسان شوشتر

نرگس اندر بوستان ماند بدست لعبتان

ساعد از مینا و انگشتان ز سیم و کف ز زر

عاریت دارند گوئی چون برآرد باد جوش

آبگیر از باز سینه گلبن از طاوس پر

بر کنار جوی بر سبزی بنفشه جای جای

چون فشانده بر پرند سبز عمدا نیل تر

عرض کرده در با یاقوت و لؤلؤ باغ و راغ

عرض کرده سیم با مرجان و مینا کوه و در

همچو روی او میان از ابر رنگین شد چمن

همچو موی زنکیان از باد پرچین شد شمر

خویشتنرا باغ چون جنت بیاراید همی

تا شه پیروز گر در وی کند رامش مگر

دادگر بونصر جستان خسرو گیتی ستان

کز همه کس برگزیدش کردگار دادگر

گر سخا نازد بدریا اوست دریای سخا

ور هنر نازد بگردون اوست گردون هنر

از پی خواهنده و مهمان همیشه دارد او

هم نهاده خوان دولت هم گشاده دست و در

او ولایترا نگهبانست و مردم را مدار

کز پی مردم گهر بخشد بکردار مدر

حله با کینش شود بر دشمنان همچون خسک

زهر با مهرش شود بر دوستان همچون شکر

در خیال آب جود او هزاران گونه خیر

در شرار آتش جنگش هزاران گونه شر

عمر از او اسپری و ملک از او خالی مباد

زانکه هست از آفت آفاق مردم را سپر

تا بود عالم در او ناید دگر مثلش پدید

عالمی باید دگر تا چون امیر آرد دگر

علم افلاطون بود با نعمت قارون بود

در حدیث مختصرش و در سخای ماحضر

چون سخن گوید بپیش دوست و دشمن باشد او

دوستان را نوش بهر و دشمنان را نیشتر

او برادی بی قرینست و بمردی بی نظیر

خسرو نیکو فعالست و شه فرخ نظر

هرکه با وی سر ندارد راست دل یکتا بمهر

کام دل کم گردد او را و جهانش آید بسر

عمر بدخواهان سپردن زو نه بس کاری بود

خسروی را کش بود چون میر شمس الدین پسر

بوالمعالی شاه عالی همت و عالی مکان

از همه شاهان برآورده ببزم و رزم سر

مدحت او خوان همیشه تا غنی گردی ز مال

طلعت او بین همیشه تا جوان گردی ز سر

آنکه خوش نایدش دیدن طلعت او باد کور

وانکه نتواند شنیدن مدحت او باد کر

مجلس میمون او خالی مباد از مدح خوان

خانه بدخواه او خالی مباد از مویه گر

آنچه بخشد سیم زر و در رومی و قصب

هر دمی نارد بعمری کان کوه و بوم و بر

گاه رادی آ ز کاه و گاه کین دشمن شکار

لفظ او شکرشکن شمشیر او لشگر شکر

آن هنر دیدند از او مردان میدان روز جنگ

کز ملک محمود خیل خانیان اندر کتر

نیست مال و ملک عالم را بنزد او محل

نیست گیتی را و خلقش را بنزد او خطر

خشم او بادیست کو را رنج و غم باشد نسیم

جود او ابریست کو را گنج و کان باشد مطر

در خلاف اوست بیم و در رضای او امید

در عنان او قضا و در سنان او قدر

دست گوهربار او در بزم باشد آزبر

خشت آتش بار او در رزم باشد دار در

گر کند شادی شب تاری پدید آرد ز روز

ور کند رادی ز گل باری پدید آرد دگر

ای امیری آفرین فخر ملوک و شمس دین

افریده ایزدت با فره و فرهنگ و فر

پار و هم پیرار کردی نیکی از هر گونه ای

از کریمی کردیم امسال نیکی بیشتر

چون سرایم پر ز دینار و درم کردی بجود

من کنم گیتی بمدح تو پر از در و گهر

تا گمان بر دل نیارد چون یقین هرگز نشان

تا خبر بر دل نیارد چون عیان هرگز اثر

عمر تو بادا یقین و عمر بدخواهت گمان

ملک تو بادا عیان و ملک بدخواهت خبر

شمارهٔ ۶۱ - در مدح ابونصر محمد ( مملان )

باشد بجهان عید همه ساله بیکبار

همواره مرا عید ز رخسار تو هموار

پر بار بسال اندر یکبار بود گل

روی تو مرا هست همیشه گل پر بار

یکروز بنفشه چنم از باغ بدسته

زلفین تو پیوسته بنفشه است بخروار

یکهفته پدیدار بود نرگس دشتی

وآن نرگس چشم تو همه ساله پدیدار

نرگس نبود تازه چو بیدار نباشد

تازه است سیه نرگس تو خفته و بیدار

باشند سمن زاران هنگام بهاران

بر سنبل تو هست شب و روز سمن زار

از جعد سیاه تو رسد فیض بسنبل

کاین مایه جان آمد و آن مایه عطار

این را وطن از سیم شد آن را وطن از سنگ

این از بر سرو سهی آن از بر کهسار

با جعد تو هرگز نکنم یاد ز سنبل

با روی تو هرگز نکنم چشم بگلنار

سرو است که در باغ همه ساله بود سبز

با قد تو آن نیز بود گوژ و نگونسار

یکچند بود لاله و گلنار همیشه

تو لاله ز لب داری و گلنار ز رخسار

پیرایه گلنار تو از عنبر ساراست

وان لاله بود پیرهن لؤلؤ شهوار

گلنار یکی هفته بود بستان آرا

بر ماه دو هفته است ترا دائم گلنار

از معدن زنگار پدید آید لاله

بر لاله ترا باز پدید آید زنگار

چون حلقه پرگار خطی داری مشکین

کوچک دهنی داری چون نقطه پرگار

یا باغ همه گشته بگلنار بهشتی

پوینده چو چرخی و نگارنده چو فر خار

حوری بسپاه اندر و ماهی بصف اندر

سروی گه آسایش و کبکی گه رفتار

گر حور زره پوش بود ماه کمان کش

گر سرو غزل گوی بود کبک قدح خوار

بر تارک و فتراک تو پر خم دو کمند است

از آهوی مشگین ستده هر دو بیکبار

این بافته از چرمش و گیرنده تن خصم

وآن یافته از نافش و گیرنده دل یار

دل شیفتگان را نتوان بست بزنجیر

الا بدلارائی و شیرینی گفتار

هرچند مرا زلف چو زنجیر تو بسته است

نزد تو مرا دو لب تو کرده گرفتار

هرگز نبود خلق فرختار چو تو حور

مانا که ترا رضوان بوده است فرختار

حوری که فروشنده او رضوان باشد

او را نسزد جز ملک راد خریدار

بونصر محمد که برادی و بمردی

چون حاتم طائی بود و حیدر کرار

تا زنده اعدا و برازنده اقران

سازنده احرار و نوازنده زوار

بر ناصح او مار زبون تر بود از مور

بر حاسد او مور قوی تر بود از مار

با دانش و با رامش و با بخشش او خلق

دورند ز درویشی و بدکیشی و تیمار

ای پیشه تو ملک بداندیش گرفتن

واندیشه تو تیزتر از گنبد دوار

از تیغ تو زنهار همی خواهد پروین

وز دست تو فریاد همی دارد دینار

خواهند ز فریاد یکی رسته ز فریاد

واسلام ز زنهار یکی یافته زنهار کذا

بی هیبت تو نیست در آفاق دیاری

بیرون نتواند شدن آرام ز دیار

شد کار شود ز آب سخای تو چو جیحون

جیحون شود از آتش خشم تو چو شد کار

در بزم همه لفظ تو آگنده بدانش

در رزم همه قول توالنار ولاالعار

هر روز ز نوبر تو پدید آید فری

امروز به ازدی بود امسال به از پار

نادیده هنرهای تو گفتن بتعجب

چون بنگری اندر تو بود پاک پدیدار

گر مدح تو صد سال کسی گوید بدروغ

چون نیک ببینند نبایدش ستغفار

تو بحر بزرگی و دروغی که بگویند

از بحر بگفتار بود راست بکردار

مؤمن چو بکین تو کمر بندد یکروز

جاوید بود با کمر کین تو در نار

چون کافر زنار بمهر تو ببندد

از نار رها داردش آن بستن زنار

چون نار بسوزاند کین تو تن خصم

وز غم دل و جانش کند آگنده پر از نار

سرخ است هر آن می که بیاد تو شود نوش

زرد است هر آن زر که ز کف تو شود خوار

آباد بر آن خد و بر آن کف زرافشان

آباد بر آن روی و بر آن دو لب میخوار

نیکت بحقیقت بود و بد بمجازی

جودت بطبیعت بود و لفظ بمعیار

قومی که نه بر رای تو یکباره بگردند

گردند دگر باره پدیدار بکردار

میرانش اسیران و بزرگانش فقیران

برناش چو پیران و در ستانش چو بیمار

هرگز نکشد بار غم و درد دل آنکس

کو یابد یکبار بنزد تو ملک بار

تا کوره بآذر بفروزاند مردم

تا باغ بآزار بیاراید دادار

بادا دل خصمان تو چون کوره پر آذر

بادا رخ یاران تو چون باغ بآزار

شمارهٔ ۶۲ - در مدح ابوالخلیل جعفر

با ماه تو تا مشک شد برابر

چون مشک بجوشم همی بر آذر

از بسکه مرا آذر است بر دل

آزار نجویم همی ز آذر

از بویه تو هر زمان بنالم

چون از پی فرزند مرده مادر

از بسکه بخواب اندرون بگردم

زین دست بد آندست دیدگان تر

آنشب که ببینم بخواب زلفت

شبگیر بود بسترم معنبر

کافر شود از غمزه تو مؤمن

مؤمن شود از بوسه تو کافر

تا کی بر تو چون هوای صافی

تا کی رخ من زرد همچو آذر

همبر نشود با نشاط جانم

تا بر نکنم با بر تو همبر

ششتر چو رخ تو ندید دیبا

عسکر چو لب تو ندید شکر

با دو رخ و دو لب تو ما را

ایوان همه ششتر است و عسکر

تو را ز دل من بخوانی از رخ

من غیب دل تو بدانم از بر

دیدار تو با دل همیشه همراه

گفتار تو با جان همیشه همسر

آن تنگ دهان و لبان نوشینت

چون یافته گلبرگ زخم نشتر

و آن خال سیه نزد آن لبانت

چون مهر ز عنبر ببهرمان بر

هست آن دهنت خزینه در

بی مهر نباشد خزینه را در

ای مال و زر مفلسان گیتی

من خالیم از مال و مفلس از زر

از روی بدینار گشته قارون

وز دیده بلؤلؤ شده توانگر

هر روز ترا بیشتر نکوئی

هر روز مرا عاشقی فزون تر

چون دانش و داد امیر عادل

چون دولت و فر شه مظفر

شاهنشه اران شه دلیران

تاج ملکان بوالخلیل جعفر

لاغرشده زو بخل و جود فربه

فربه شده زو دین و کفر لاغر

فرغر شود از دست او چو دریا

دریا شود از فر او چو فرغر

از خون دلیران بدشت شیران

از ناوک او پر کنند ژاغر

در بزم طرب خسروان ایران

بر یاد کفش پر کنند ساغر

ار فتح بر او بر هزار نامه

وز مدح بر او بر هزار دفتر

نیکیش سگالند نیک بختان

خواهند بدش مردم بد اختر

چادر بخرند از بهای جوشن

معجر بخرند از بهای مغفر

هر عید و هر آدینه ببالد

از خطبه وی چوب خشک منبر

داننده هر غیب همچو ایزد

پاکیزه ز هر عیب چون پیمبر

با داوری دین و دولت وی

از باز نترسد دگر کبوتر

گر دشمن ازو داد خویش خواهد

از داد ببر داردش برابر

جاهش بعراقین و جایش اینجا

هولش بخراسان و قولش ایدر

فرخ ملکی کافرینگرش را

همواره ملک باشد آفرینگر

در لشکر خصمان او همیشه

آید پسران را حسد بدختر

دشتی که در آب حرب کرده روزی

مرجان شود اندر میانش مرمر

عصفور اگر بگذرد کند او

منقار چو خون ز خون معصفر

گر برتر ز هرجای هست جائی

از همت او نیست جائی برتر

با رادی و راستی موافق

با مردی و مردمی برابر

یک دانش او علم هفت گردون

یک بخشش او دخل هفت کشور

صد یک ز هنرهاش گر بگوئی

نادیده بدارند خلق باور

از بر ملکان آفرین کنندم

چون من خوانم آفرینش از بر

ای آن ملک گوهری که بارد

از دست و زبانت همیشه گوهر

گوهر بر آن شاه خوار باشد

کو چون تو بود شاه و شاه گوهر

از بسکه ز دستت بدیده خواری

دینار بچهره شده است اصفر

از دست تو بر یکدیگر بنالند

آنگاه که بر افتند یک بدیگر

تا سرخ بود لاله ماه نیسان

تا سبز بود مورد ماه آذر

تا بلبل هر نو بهار خواند

وصف گل سوری بگلبن بر

چون لاله ترا سرخ جاودان رخ

چون مورد تو را سبز جاودان سر

از طلعت تو فر خجسته نوروز

فرخنده تر از جشن پور آذر

شمارهٔ ۶۳ - در مدح ابومنصور

بتا گل رخ تو کرده از بنفشه سپر

دو زلف تست دو جراره بنفشه سپر

ز تیر چشم تو ترسنده شد گل رخ تو

ز مشگناب زره کرد و از بنفشه سپر

میان زلف تو و چشم تو نبرد افتاد

ز حلقه آن مدد آورد و این ز تیر نفر

از آن شکسته شده است این دو حلقه هاش ببین

که چون هزیمتیان برفتاده است بسر

میان باغ بود سرو را همیشه مقام

فراز چشمه بود نال را همیشه مقر

تراز بهر همان سرو باغ دارد یار

مرا ز بهر همان نال چشم دارد تر

میانت را و تنم را پدید نیست نشان

دهانت را و دلمرا پدید نیست اثر

تو آن یکی بفغان دانی و یکی بهوا

من آن یکی بسخن دانم و یکی بکمر

طراز عنبر داری کشیده بر آتش

سرشک باران داری نهفته بر شکر

نه شکر تو گدازد ز قطره باران

نه عنبر تو فروزد ز تابش آذر

چرا پناه دل من بزیر زلف تو کرد

که باشد از شب تاری نفور نیلوفر

همیشه کاخ من از عارض تو چون کشمیر

همیشه باغ من از قامت تو چون کشمر

چرا همی شوی از من تو بی گناه نفور

چرا همی کنی از من تو بی بهانه حذر

مگر تو نیز شناسی که حاجب الحجاب

بمن نظر نکند چون بحاضران در

امین دولت و جان جهان ابومنصور

که اختیار نژاد است و افتخار گهر

بدو قوام جهانرا چو جسمرا بروان

بدو نظام فلک را چو چشم را بنظر

نه او نماید رأی بدو نه عقل خطا

نه او پذیرد نام بد و نه آب صور

ایا خرد بتو نازنده چون روان بخرد

ایا هنر بتو بالنده چون صدف بگهر

جهان عزیز هم از تست گرچه زوئی تو

صدف عزیر بدر است گرچه زوست درر

در امرهای تو عاصی شدن بود عصیان

بفعلهای تو منکر شدن بود منکر

زیاد تیغ تو کردن روان شود پرخون

ز نام کف تو بردن دهان شود پر زر

حدیث کردن جنک تو هم بود مردی

شمار کردن جود تو هم بود مفخر

دل سخا را نوری تن کرم را دل

سر وفا را هوشی تن نعم را سر

وغای تو بدساز و سخای تو بد سوز

درفش تو صفدار و سنان تو صفدر

قمر گرامی باشد شب نخست بدانک

بنعل اسب تو ماند شب نخست قمر

اگر نشان سنان تو بشنود خاقان

و گر فروغ حسام تو بنگرد قیصر

یکی حسد برد از بنده ای که باشد کور

یکی حسد برد از بنده ای که باشد کر

فروغ رأی تو مر سنگ را کند یاقوت

نسیم کف تو مر خاک را کند عنبر

تو بر خلاف جهان آمدی بعلم و سخا

اگر همیشه جهان بوده برخلاف بشر

گهر گرامی بوده است از آن و دانا خوار

ز تو گرامی دانا شده است و خوار گهر

ایا بمردی ملکت گشای و دشمن بند

و یا برادی گوهر فروش و مدحت خر

ز هر کسی بهمه جای بیشتر بودم

اگر بنزد تو هستم ز هرکسی کمتر

و گر براست نداری حدیث بنده همی

گوا تو خواهی از شاعران بخواه ایدر

گرم بشعر کسی همسری تواند کرد

هر آن سخن که شنیدی ز من دروغ شمر

همیشه تا پی گردون بنیک باشد و بد

همیشه تا رخ اختر بخیر باشد و شر

ز بهر دولت تو باد گردش گردون

برای ملکت تو باد تابش اختر

شمارهٔ ۶۴ - در مدح ابودلف

بتی سرو بالا و سرو سمنبر

که شمشاد دارد ببرگ سمن بر

رخش همچو ماهی که گل بار دارد

برش همچو سروی که دارد سمن بر

روان گردد از نقش رویش منقش

سخن گردد از وصف زلفش معنبر

کجا زلف او باشد و قامت من

نه چوگان بکار آید آنجا نه چنبر

برخ بر شب و روز دارد فروزان

فروزان بدل هر شب و روزم آذر

نسوزد همی زلف او ز آتش رخ

مرا ز آتش دل بسوزد همی بر

گر از کودکان دل ستانند پیران

ببادام و شکر عجب نیست بنگر

عجب ز آن بت خرد کو دل ستاند

ز پیران جادو ببادام و شکر

سخن شد چنان کم ببایست رفتن

بنزدیک آن پادشاه سخنور

پری پیکر من شد آگاه و آمد

گذشته خروش دلش از دو پیکر

فرازی من آمد خروشان و جوشان

دو دیبا پر از لؤلؤش از دو عبهر

شده سیمگون لب شده زردگون رخ

شده نیلگون تن شده نیلگون بر

زمانی همی خست مرجان بمرجان

زمانی همی سود مرمر بمرمر

ز نسرین همی کند برگ بنفشه

ز نرگس همی ریخت آب معصفر

دلش گشته از رفتنم سخت لرزان

چو از باد صرصر درخت صنوبر

مرا گفت هر سال این وقت شغلت

همی بانی و رود و می بود و ساغر

کنون شغلت از زین اسب است و پالان

حدیثت ز هامون و اسب است و استر

ز جوئی که کندی برد آب دشمن

ز تخمی که کشتی مخالف برد بر

بدو گفتم آری چنین بود دائم

یکی کند کان و یکی یافت گوهر

قضا روزی خضر کرد آب حیوان

کشیده بظلمات سختی سکندر

تو از حکم یزدان گرگر شناس این

گذر نیست از حکم یزدان گرگر

توانگر نخواهد که درویش گردد

چو درویش خواهد که گردد توانگر

من از تو به خیره نبرم و لیکن

گهی خیر باید کشیدن گهی ضر

برفت از بر من بزاری نهاده

یکی دست بر دل یکی دست بر سر

نشستم بر آن باره باد تک من

که هم کوه مالست و هم کوه پیکر

سبق برده از رخش و شبدیز مانا

که رخشش پدر بود و شبدیز مادر

ز بالا به پستی قضای الهی

ز پستی ببالا دعای پیمبر

قمر دائم از زخم گوشش منقش

زمین دائم از شکل نعلش مقمر

بآب اندرون همچو موسی عمران

بر آتش درون چون براهیم آذر

همش دم گشاده همش یال بسته

همش پشت فربه همش ساق لاغر

سمش دشتها را چنان در نوشتی

که انگشت مردم ورقهای دفتر

سر اندر بیابان نهاده من و او

همه جای دیوان و غولان سراسر

در او رسته پیوسته خار مغیلان

چو دندان افعی و چنک غضنفر

یکی همچو زوبین یکی همچو سوزن

یکی همچو پیکان یکی همچو نشتر

چو طمع تهی دست و دشنام دشمن

چو طبع هوا پیشه و جان کافر

در او دیو بستوه چونانکه باشد

بدو در سروش اهرمن را مسخر

چنان کز فسونگر گریزند دیوان

بصد میل از ایشان گریزد فسونگر

هزیمت گرفتند کآغاز کردم

بجای فسون مدح میر مظفر

خداوند کامل شهنشاه عادل

ملک بود لف خسرو بنده پرور

کجا تیغ او سست دیوار آهن

کجا دست او خشک دریای اخضر

بیک لفظش اندر دو صد علم یونان

بیک جودش اندر دو صد گنج قیصر

بود خشک پیش کفش هفت دریا

بود تنگ پیش دلش هفت کشور

تهی کرد و پر کرد گیتی بمردی

ز کردار آذر ز آثار جعفر

درخت بریده نبالد و لیکن

ز نامش ببالد هر آدینه منبر

از او بخل پوشیده شد جود پیدا

از او عدل ظاهر شد و جور مضمر

ولایت ز کردار او شد معالی

بزرگی ز آثار او شد مشهر

چنان چون صدف شد گرامی ز لؤلؤء

چنان چون عرض شد مشهر بجوهر

ز شمشیر و زوبین او دشمنان را

بدنها مشقق جگرها مجدر

شود خار با مهر او شاخ طوبی

شود زهر با یاد او آب کوثر

چو اخگر شود گر شود جفت کینش

دل تیره بد سگال و بد اختر

دل اوست انگشت و کینش شد آتش

ز انکشت و آتش چه زاید جز اخگر

از افسر بنازد سر شهریاران

چنان کز سر وی همینازد افسر

جهان همچو دریاست او همچو کشتی

زمانه چو موج و کف او چو لنگر

جهان از ستم کرد خالی و لیکن

کفش بر درم هست دائم ستمگر

برش خوار دینار و دانش گرامی

خرابست از او گنج و عالم معمر

بجنگ اندرون تیر خصمان او را

شود پر چو پیکان و پیکان شود پر

اگر علم عالم بخوانی به پیشش

بیاموزد و باز خواند مکرر

ایا شهریاری که گردون بنازد

بتدبیر و فرهنگ تو تا بمحشر

بر شاخ دولت بچنگ آرد آنکس

که یک بیت مدح تو برخواند از بر

همت راستی کار و هم رادی آئین

که هم مال بخشی و هم دادگستر

نه یارانت را با تو حاجت بخواهش

نه خصمانت را با تو حاجت بداور

ازیرا که پیدا نکرده است باری

سخای ترا حد و فضل ترا مر

چو فضل و سخای تو گویم بهر جا

ندارند تا خود نه بینند باور

امیر اجل از پی آنکه روزش

شد از طلعت فرخ تو منور

تو دلبند اویی و پیوند اویی

از او بیش بودی ز روی برادر

ازیرا که از بهر دفع معادی

ترا کرد با میر بونصر یاور

چو لشکر کشیدی بجنگ مخالف

زدی هم بر لشگر او معسگر

سپاهی گزیده ز گردان و شیران

ز گردون گردان بتازی سبکتر

بدست اندرون تیغهای مهند

به زیر اندرون باره‌های مصور

همه لاله شان تیغ و پالیز میدان

همه ترکشان بالش و درع بستر

همه بانک کردند و گفتند ما را

همه خیل عالم نیاید برابر

یکی خیل ما وین همه خیل دشمن

یکی باز تنها و دشتی کبوتر

ز بس گرد اسبان و خون سواران

هوا گشته اغبر زمین گشته احمر

ز آواز مردان و از گرد اسبان

ز باران زوبین و از تاب خنجر

همی ماند لشکر بابری که او را

شده برق و باران و تندر بهم بر

خلاف اوفتاده میان دو لشگر

بلا ایستاده میان دو کشور

ز جنگ تو آگه نبودند خصمان

وز آن تیر دلسوز و آن تیغ صفدر

چو بنهفتی آن پهلوی تن بجوشن

بپوشیدی آن سروری سر بمغفر

ز بیم نهیب تو آن خیل دشمن

چو در جنگ گوران پلنگان بربر

بیک حمله تو چنان شد که خصمان

همه عرض کردند مغفر بمعجر

سپاه تو افتاده در خیل دشمن

چو شیران جنگی چو ثعبان تندر

سر نیزه آلوده از خون عدوان

سر خصم آلوده از خون خنجر

بیک سرکشی بر شکستی بر آنسانک

رضای تو را سر نهادند یکسر

دویدند نزدیک تو خاکبوسان

همه خورده خاک و همه برده کیفر

که گر سر ز راه تو بیرون کشیدیم

بلا از حسام تو دیدیم در خور

گرفته است کافر گذر بر مسلمان

کز آهنگ کافر در این شهر بگذر

بر آن صلح کردی که چون بازگردی

کنی جنگ با کافر شوم بی فر

ایا پادشاهی که نیکوتر آمد

ز مخبرت منظر ز منظرت مخبر

رهاند از تو کافر عدو را ولیکن

رهاندی تو مر مؤمنان را ز کافر

اگر بنده هر سال ناید بخدمت

تو آن علت از ذلت بنده مشمر

که من بنده بودم بفرمان شاهی

که همچون تو میر است و سالار و در خور

مرا بود در خدمت او همیشه

تهی دل ز تیمار و پر کیسه از زر

کنون کم بداده است فرمان رسیدم

بنزد تو ای میر پاکیزه گوهر

هوای تو با جان پاکیزه بستم

گشادم ز مدح تو بر دل دو صد در

الا تا بود در جهان آذر و گل

الا تا که آزار باشد ز آذر

رخ دوستان تو بادا پر از گل

دل دشمنان تو بادا پر آذر

شمارهٔ ۶۵ - در مدح ابوالمعمر

بتی که راستی از قد او رباید تیر

بتیر غمزه ز گردون فرود آرد تیر

نه سیب سرخ بود با رخان او مر مهر

نه با درنگ بود چون رخان من مه تیر

ز خواب دیده پر آب من ندارد بهر

وز آب دیده بی خواب من ندارد سیر

اگر ببیند زلفین او بخواب شود

پر از عبیر دهان کننده تعبیر

عقیق پیش رخ تو چو زر پیش عقیق

حریر پیش بر او چو سنگ پیش حریر

بدل ربودن بادام او کند تعجیل

ببوسه دادن یاقوت او کند تأخیر

بروی همچو بسیم اندرون نشانده عقیق

بزلف همچو بمشگ اندرون سرشته عبیر

همیشه وعده او نادرست و ناز درست

همیشه او بجفا بی هژیر و روی هژیر

بلای او بکشد هرکه زوش نیست شکیب

جفای او ببرد هر که زوش نیست گزیر

ایا گلی که ترا شد چمن دل عاشق

ایا بتی که ترا شد شمن بت کشمیر

بدانکه زر بپذیری شدم بزردی زر

چنانکه زر بپذیری مرا یکی بپذیر

اگر بهجر تو اندر تن من است کمان

وگر بعشق تو اندر دل من است اسیر

چرا همیشه بود با دو چشم تو جادو

چرا همیشه بود با دو زلف تو زنجیر

سعیر باشد با روی تو مرا چو بهشت

بهشت باشد بی روی تو مرا چو سعیر

بغمزه هستی چون تیغ اوستاد اجل

بقد هستی چون رمح اوستاد خطیر

ابوالمعمر کافی کف آنکه دست ودلش

نیاز ابر مطیر است و رشگ بحر غزیر

بود کثیر عطا نزد او همیشه قلیل

بود قلیل ثنا نزد او همیشه کثیر

بعادلی بجهان اندرونش نیست عدیل

بناظری بجهان اندرونش نیست نظیر

عنای جان معادی بود میان قبا

سرور جان موالی بود فراز سریر

بطمع بخشش او آز باز کرده ز فر

ز بیم کوشش او چرخ بر گرفته ز فیر

بکردن صفت او غنی شود وصاف

ز گفتن سمر او شود بزرگ سمیر

بگاه نثر شود تیره زو روان خلیل

بگاه نظم شود خیره زو روان جریر

بدانش و هنر خویش یافت او همه نام

گمان مبر که کسی نامور شده است بخیر

همیشه ناز موالی بکلک گوهر بخش

همیشه رنج معادی بتیغ کشور گیر

یکی نه شاب و لیکن برنج برده شباب

یکی نه پیر ولیکن بعقل و دانش پیر

یکی چو چرخ که او را بجرم هست گذر

یکی چو مرغ که را صفیر هست سفیر

یکی چو خورشید اندر میان چرخ ستیر

یکی چو غواص اندر میان بحر ضمیر

یکی همیشه میان تن و روان چو نفر

یکی همیشه از او جان دشمنان بنفیر

یکی ز بازوی استاد راد گشته بزرگ

یکی ز خاطر استاد راد گشته خطیر

ایا ز جود تو بنیاد خلق کرده قرار

ایا ز کف تو دیدار جود گشته قریر

ز بیم تیغ تو گردان زره کنند ز تیغ

ز بیم تیر تو مردان قلم کنند از تیر

جلیل نیست کسی کش نکرده ای تو جلیل

حقیر نیست کسی کش نکرده ای تو حقیر

شجاعت تو بدهر افکند همی تشویش

سخاوت تو براندازد از جهان تشویر

شود ز هیبت تو تیر از کمان پرتاب

شود ز حشمت تو باز از فلک تقدیر

نشاط کن که برآمد ز دست تو کاری

که کس نکرد بدهر از همه صغیر و کبیر

بر اسب کام شد از کرده تو میر سوار

شگفت نیست که از تو همی بنازد میر

خنک مر آن پدری را که هست چون تو پسر

خنک مر آن ملکی را که هست چون تو وزیر

همیشه تا نبود جای خاک نافه مشگ

همیشه تا نبود جای شیر چشمه قیر

چو مشگ بادا در دست دوستان تو خاک

چو قیر بادا در کام دشمنان تو شیر

شمارهٔ ۶۶ - در مدح ابومنصور

بلای غربت و تیمار عشق و فرقت یار

شدند با من دلخسته این سه آفت یار

همیشه بود نشاط دلم ز دیدن دوست

همیشه بود قرار تنم بصحبت یار

برفت یار و مرا غم گرفت جای نشاط

برفت یار و مراتب گرفت جای قرار

پری ندیدم و همچون پری گرفته شدم

ز درد فرقت آن لعبت پری دیدار

بشب ز حسرت آن روی چون ستاره روز

ستاره بار دو چشمم بود ستاره شمار

مرا بزاری گوید چکارت آمد پیش

هر آن کسیکه ببیند که من بگریم زار

ز دوست دورم ازین زارتر چه باشد حال

ز یار فردم ازین صعبتر چه باشد کار

میان آتش و آب اندرون گرفتارم

که جانم آتش کانست و دیده دریابار

ز بهر آن رخ رنگین چو نقش بر دیبا

بمانده ام متحیر چو نقش بر دیوار

گمان بری که دو رخسار او نیافته باز

سرشگ دیده همی باز کردم از رخسار

ز آب دیده ندیدم کنار خویش تهی

از آن گهی که ز من آن بتم گرفت کنار

همی ندانم چاره فراق و نیست عجب

که هیچ عاقل خود کرده را نداند چار

یکی زمان ز دلم عاشقی جدا نشود

چنانکه مردمی از طبع شاه گیتی دار

خدایگان جهان شهریار ابومنصور

که اختیار ملوکست و افتخار تبار

برزم شهرگشا و بفکر دشمن بند

بتیغ ملک ستان و بدست ملک سپار

بروز رزم بگرید ز دست او شمشیر

بروز بزم بگرید ز دست او دینار

شمر خلق و شمار زمین اگر داند

بروز خواسته دادن نداند ایچ شمار

همه سخاوت بینیش بر یسار و یمین

همه شجاعت بینیش بر یمین و یسار

شب مخالف او را نکرده گردون روز

گل موافق او را ندیده گیتی خار

نه اسب و جامه بنزدیک او گرفت درنگ

نه زر و سیم بنزدیک او گرفت قرار

درست گوئی کز اسب و جامه دارد ننگ

درست گوئی کز زر و سیم دارد عار

موافقانش بلندند لیک بر سر تخت

مخالفانش بلندند لیک بر سر دار

بروی جور بر آورد عدل او شمشیر

بچشم بخل فرو کرد جود او مسمار

ایا حسام تو هنگام صید شیر شکر

ایا سنان تو هنگام رزم شیر شکار

گهی شکار طرازی گهی مصاف افروز

مگر ز بهر تو کرد آسمان مصاف و شکار

نه دشمنان را با تیغ تو بود امید

نه آهوانرا با یوز تو بود زنهار

همیشه تا بود اندر میان نار شعاع

همیشه تا بود اندر میان خاک غبار

غبار باد نصیب مخالفانت ز خاک

شعاع باد نصیب موافقانت ز نار

شمارهٔ ۶۷ - در مدح ابوالخلیل جعفر

بفرخ فال و خرم بخت و میمون روز و نیک اختر

بدارالملک باز آمد شه نیک اختر از لشگر

شکسته لشکر جنگی بسان خیل افریدون

گشاده قلعه محکم بسان سد اسگندر

چنین زی لشگر ترکان و پیکار بداندیشان

برفت و قلعه ای بگرفت در دم اژدها پیکر

چنان چون اژدهای هند پیچان بر لب دریا

رسانده زی ثری دنبال و برده بر ثریا سر

ندیدند ایچ میغی را که بارید از بر او نم

ندیدند ایج مرغی را که بگشود از سر او پر

همه گیتی همی گفتند جنگ و شغل آن دژ را

نباید تاختن آنجا بباید ساختن ایدر

ملک نشنید قول کس به رأی خویش بیرون شد

که فر خداوند است و با تأیید پیغمبر

همانا غیب ها داند که هرچه گوید آن باشد

ز ناز و رنج و مهر و کین و صلح و جنگ و خیر و شر

نه هر کاری خدایی را ز مردم مشورت باید

نه هرگز هیچ پیغمبر کسی را گشت فرمان بر

کسی کو را بود یزدان مساعد عالم او را دان

چه انس و جان و گنج و کان چه کوه و در چه بحر و بر

بدین زودی ظفر کو یافت بر محکم دزی چونین

نه رستم یافت بر گنگ نه حیدر یافت بر خیبر

جهانگیری چنو هرگز نبوده است و نباشد هم

از آدم باز تا اکنون وز اکنون تا گه محشر

بچشم دوستان اندر خیالش همچو خواب خوش

بچشم دشمنان اندر سنانش چون سر نشتر

بدست حاسدانش گل شود چون شعله آتش

به نزد ناصحانش آتش شود چون دیبه ششتر

از او راضی شده سلطان از او عاجز شده دشمن

خدای آسمان او راگشاد از ناز و نیکی در

جهان از فر او خالی نباشد جاودان زیرا

که داد از فر خویش او را خدای جاودانی فر

همیشه هست کارش راست زان کور است دارد دل

چه با دوست و چه با دشمن چه با مؤمن چه با کافر

اگر رادیش را گویی چو حاتم شایدش خادم

و گر مردیش را گویی چو رستم بایدش چاکر

همیشه تا فلک گردان و خور تابان بود باشد

خداوند فلک یزدان خداوند زمین جعفر

نبرده بوالخلیل آن کو بنوک نیزه و زوبین

ظفر جوید ز پیل مست و ببر تند و شیر نر

سپرده خدمتش را جان امیران جهان یکسان

نهاده طاعتش را سر بزرگان جهان یکسر

امیرا از تو بدخواهان غلط کردند یکسر ظن

ندانستند کت دانش مشیر است و خرد رهبر

نباشد هیچ روزی نو که فتح تو نیابی تو

نباشد هفته ای دیگر که نستانی دژ دیگر

همه نام از هنر جویی همه داد از خردخواهی

ز هرکس داد بستاند کسی کو را خرد داور

همه کردارهای تو مهان و خسروان شاها

همی بینند در عمری نباشد شان همی باور

بروز بزم در مجلس سخا باشد تو را مونس

بروز رزم در میدان فلک باشد ترا یاور

بکف راد روز مهر و تیغ تیز روز کین

بدین سازنده چون آبی بدان سوزنده چون اخگر

بروز رزم تو خصمان دهند اندر هزیمت گه

دو صد مغفر بیک معجر دو صد جوشن بیک چادر

ازانگه کآفرید ایزد جهان اندر جهان نامد

جز از تو تخت را زیبا جز از تو تاج را در خور

تو چون جمشید دانائی چو افریدون توانائی

بدانش همچو بهرامی بمردی همچو زال زر

ببانگ سائلان جانت بیفروزد چونا ناگاهان

ببانگ گم شده فرزند بفروزد دل مادر

چنان گشته است زر و سیم خوار از کف راد تو

که دارد سنگ ننگ از سیم و دارد خاک عار از زر

همت دین است و هم دانش همت رای است و هم رامش

همت بخشش همت کوشش همت منظر همت مخبر

امیرا بنده معذور است گر نامد بره با تو

که پشتش بود چون چوگان و قدش بود چون چنبر

گر از سر پای دانستی کسی کردن بدانائی

بجان پاک تو شاها که کردی بنده پا از سر

الا تا آرزو نکند کسی سوزن به سو سنبر

الا تا کس گزین نکند همی حنظل شبکر بر

بزیر و پشت بدگویانت سوسن باد چون سوزن

میان کام دلجویانت حنظل باد چون شکر

شمارهٔ ۶۸ - در مدح ابودلف شاه نخجوان

تا بیشتر زند بدلم عشق نیشتر

باشد مرا بمهر بتان میل بیشتر

اندیشه یکی پسر اندر دلم فتاد

هرگز نیامده ببر من چنو پسر

تا عشق آن پسر بسرم بر نهاد رخ

خون دلم ز دیده برخ برنهاد سر

زلفینش باژگونه و من باژگونه زو

کردارهای او ز همه باژ گونه تر

بنوازدم بناز و بیندازدم برنج

درخواندم زبام و برون راندم ز در

چون ماه زیرا بر رخ او بزیر زلف

چون ابر زیر ماه دل او بزیر بر

زلفش بسان مشگ سرشته بغالیه

رویش بسان سیم زدوده بمعصفر

با مشگ زلفگانش و با دیبه رخانش

گاهی به تبتم در و گاهی بشوشتر

از روی او همیشه کنارم چو قندهار

از قد او همیشه سرایم چو غاتفر

ای حور ترک پیکر و ای ترک حوروش

هم زینت بهشتی و هم زیور خزر

عشق تو گوهریست که جانش بود بها

روی تو آتشی است که عشقش بود شرر

تا کی بود ز عشق رخم زرد و اشگ سرخ

تا کی بود ز هجر لبم خشک و دیده تر

بیداد دور کن ز دل و داد پیشه کن

تا مهربان دلم نشود بر تو کینه ور

بیداد تو کجا کند آنکس که دیده اش

دیده سیاست ملک راد و داد گر

تاج شهان ابودلف آنکو بکف او

هم نازش گهر شد و هم کاهش گهر

هنگام جود خامه او آفتاب خیر

هنگام حرب خنجر او آسمان شر

شیرین تر از روان و نو آئین تر از خرد

نامی تر از روان و گرامی تر از بصر

گردوستیش در دل ماران کند نشان

ور دشمنیش در دل مرغان کند اثر

ماران برآورند همه بال و پر و پای

مرغان بیفکنند همه پای و بال و پر

هرگز نکرده چشم بدی سوی او نگاه

هرگز نکرده سوی دل او بدی گذر

اندر وفای اوست ولیرا نشان نفع

اندر جفای اوست عدو را دلیل ضر

ای چون خرد شریف وخرد را ز تو شرف

وی چون روان خطیر و روان را ز تو خطر

از بهر آنکه کور نیوشد ز تو سخن

از بهر آنکه کر فکند سوی تو نظر

مرگوش کر را حسد آید ز چشم کور

مر چشم کور را حسد آید ز گوش کر

از بهر آنکه سیم بود زی تو بی محل

از بهر آنکه زر بود زی تو بی خطر

اندر میان سنگ بود جایگاه سیم

اندر میان خاک بود جایگاه زر

در جود تست جود دگر مردمان چنانک

در آینه ز صورت مردم بود صور

گوهر بود بنزد همه خلق پایدار

مهمان بود بنزد همه خلق برگذر

همواره پایدار بود زی تو میهمان

همواره بر گذر بود از نزد تو گهر

علم از ضمیر تو نتواند شدن نهان

نتواند از حسام تو کردن قضا حذر

هرکو بخدمت تو زمانی سفر کند

سالی کند بخانه او مال تو سفر

دائم سرای تو حضر مردمان بود

دائم سرای ایشان باشد ترا سفر

ای فخر آل جستان ای تاج روزگار

نادیده نیست بخشش و جنگ تو جانور

آن سالها که من بسر خویش بودمی

هر گه بدرگه تو همی آمدم بسر

اکنون بخدمت ملکی مانده ام که او

نگذاردم همی زبر خویش راستر

هرچند من سفر نکنم سوی تو همی

هرچند تو همی نکنی سوی من نظر

هر سال شعر من بسوی تو سفر کند

هر سال سیم تو بسوی من کند سفر

تا جان مؤمنان نرود جز سوی جنان

تا جان کافران نرود جز سوی سقر

بر دوستان تو چو جنان باد جایگاه

بر دشمنان تو چو سقر باد مستقر

چندانکه رای تست همی زی به نای ورود

چندانکه کام تست همی زی بکام و فر

شمارهٔ ۶۹ - در مدح ابومنصور

تا سپاه گل هزیمت شد ز خیل ماه تیر

از ترنج افروخت بستان چون سپهر از ماه تیر

با منقط سیب گوئی نار کفته کرده جنگ

این بخست آنرا بتیغ و آن بخست اینرابتیر

کان بتن بر کفته دارد زخمها از تیغ مهر

وین برخ بر نقطه ها دارد ز زخم تیر تیر

روشنی برده است گوئی آبگیر از آسمان

تیرگی برده است گوئی آسمان از آبگیر

شاخ آبی گشت چون چوگان میان بوستان

گویهای کهربا بروی پر از گرد عبیر

چون دل برنا کنون بر مهر می گردد کجا

می ز باد مهر برنا گشت و گیتی گشت پیر

گشت می برنا و گیتی پیر و بس باشد دلیل

آن گونه چون عقیق و این بگو نه چون زریر

زیر برگ سبز او بین تیره خوشه چون شبه

زیر برک زرد او بین خوشه چون پروین منیر

آن چو خیل زنگیان پوشیده زنگاری پرند

وین چو خیل رومیان پوشیده گلناری حریر

از شبه دهقان کنون مرجان برون آرد بپای

چون ز چشم خصم خون آرد برون پیکان میر

میر ابومنصور منصور و مظفر بر عدو

آنکه کیهان را نگه دار است و سلطان را نصیر

آن کجا زو یافت ناورد اندرون روی گزیر

وآن کجا زو شد بیک حمله بسامیری اسیر

قیصر از بیمش بقصر اندر نیارامد همی

بر سریر از هیبت او نغنود شاه سریر

چون خرامد در سرای از وی بیفروزد سرای

چون نشنید بر سریر از وی بیفروزد سریر

دشمن از کینش نیابد همچو از مردن گریز

دوست از مهرش ندارد همچو از روزی گزیر

مشتری با طلعت میمون او باشد تمام

آسمان با همت والای او باشد قصیر

روی سائل چشم او را خوشتر از دیدار دوست

بانگ زائر گوش او را خوشتر از آواز زیر

شور بوده ملکت از دیدار او یابد قرار

کور گشته دیده از دیدار او گردد قریر

زانکه میران را ز مهر او بیفزاید خطر

خاطر اندر مهر او بستند میران خطیر

سیم نزد او دلیل و مدح نزد او عزیز

زر نزد او قلیل و شکر نزد او کثیر

از دم شمشیر تیز اوست اصل صاعقه

وز دم سرد عدوی اوست اصل زمهریر

هیچ گویا را نباشد فارغ از مدحش زبان

هیچ دانا را نباشد خالی از مهرش ضمیر

ای بتو افکنده ایزد در همه گیتی نظر

هم بمردی بیعدیلی هم برادی بی نظیر

نیکخواهان را رسانی همچو یوسف سوی تخت

بد سگالان را فرستی همچو قارون سوی بیر

هرکه جوید کین تو یابد سکالد غدر تو

دیده گرداند ز خون دل کنارش چون غدیر

وال در دریا بنالد چون کشد اسب صهیل

گوهر اندر کان بگرید چون کند کلکت صریر

ناوریده چون تو گردون مال پاش و مال بخش

نافریده چون تو یزدان دیو بند و شیرگیر

از هنرهای تو نتواند گفتن مدح تو

گر بفر تو فرزدق زنده گردد یا جریر

صد یک از مدح تو نتواند بصد دوران نوشت

گر بدیوان در دبیر تو شود گردون پیر

تا یکی نبود ببوی و نرخ هر دو مشک و خاک

تا یکی نبود برنگ و طعم هر دو شیر و قیر

باد بر دست هواجویان تو چون خاک مشک

باد در کام ثناگویان تو چون شیر قیر

شمارهٔ ۷۰ - در مدح شمس الکفات ابوعلی حسن

چون او بتی شمن نستاید بصد بهار

چون او گلی چمن ننماید بصد بهار

گوئی که هست دو لبش از بسدو عقیق

تشبیه دو لبش ز عقیق و بسد مدار

پیرایه عقیق زبرجد کجا بود

بسد کجا شود صدف دور شاهوار

زلفش بگردد و رخ رنگین شکرشکن

چون گرد لاله زار بهاری بنفشه زار

گاهی ز عشق لاله کنم ناله و فغان

گاهی بگریم از غم هجر بنفشه زار

از مشگ زلف اوست مرا چهره خون ختن

از عود جعد اوست مرا باغ چون قمار

چون آن بت خماری آمد قدح بدست

از مشگ بسته بر گل رخساره اش خمار

بر تخم کو کنار توان کوه بار کرد

کوه است عشق و هست دلم تخم کوکنار

بنگر چو تو بتی ننگارید و نافرید

چون خواجه بزرگ تبار آفریدگار

شمس الکفات شیخ زمن بوعلی حسن

کاحسانش کرد مر علما را بزرگوار

در زینهار اوست جهان سربسر ولیک

از دست او نیابد دینار زینهار

ناورد بخت بد همه گرد عدوی اوست

روی عدوش هست زناورد پرغبار

باغ است این جهان و همه خلق بار اوست

بهتر از این وزیر نیاورد باغ بار

بی امر او امارت زرق است و مخرقه

بی رأی او وزارت وزراست و مستعار

از بهر دوستانش برآید ز خار گل

وز بهر دشمنانش برآید ز خاک خار

باشند دشمنانش همه روزه خارپوش

باشند حاسدانش همه ساله خاکسار

از مهر او بدست چو شکر بود شرنگ

وز کین او بدشت چو چنبر بود چنار

بر دشمنانش گردد چون نار هر چه نور

بر دوستانش گردد چون نور هر چه نار

هرکس کند شکار بکف زر و سیم او

رامش کند ز گیتی دائم دلش شکار؟

کافر چو دید صورتش و سیرتش شنید

در هستی خدای نباشد بدل شک آر

از جود او شده است زمین گوهرین سلب

وز خوی او شده است هوا عنبرین بخار

خواهی که کینش جوئی از بهر آزمون

پیشانی پلنگ و کف اژدها بخار

هم بختیار باشد و هم شوربخت خلق

از گشت چرخ و زوست همه خلق بختیار

آنکس که اختیار کند چرخ را بر او

بر روز پاک باشد کرده شب اختیار

مردیش بی تکلف و رادیش بی ریا

خوبیش بی کران و کریمیش بی شمار

دینار پیش سائل بیش آورد بطبع

هرچند بیش گوید سائل به پیشم آر

با مهر او هلاهل نگزاید و شرنگ

با کین او گزاید شهد و شکر چو مار

بر جسم بدسگالان چون مار کرد موی

در دست نیکخواهان چون موی کرد مار

ای افتخار عالم و ای آفت درم

از خدمت تو بهتر باشد چه افتخار

از سعد روزگار موالیت یار گل

وز آفت زمانه معادیت جفت خار

روئین سفندیار نکردی بجنگ رای

گر روز جنگ تیغ تو دیدی سفندیار

شد روی دوستانت پر از رنگ چون شفق

وز خون دشمنانت شده چون شفق دیار

رأی تو نام بد نپذیرد چو آب نقش

بر دلت فضلها چو بسنگ اندرون نگار

هم با گهر بکینی و هم با درم بکین

هم بر سخا سواری و هم بر سخن سوار

روی مخالفانت چو دینار جعفری

روی موافقانت چو گلبرگ و گل انار

این همچو برگ بید کهن گشته روز باد

وان یک ز شاخ رسته نوآئین و آبدار

شیران جبان بوند ز تیغ تو روز جنگ

شاهان دوتا بوند به پیش تو روز بار

گر نامدم بخدمت بپذیر عذر من

کم هست بسته پایم در کار استوار

از دست خسروانم بر پای پای بست

وز کار چاکرانم در دست دستوار

تا همچو خار باشد زلف بتان برنگ

تا چشم خوبرویان باشد چو زلف یار

در دست دوستانت همواره زلف دوست

بر چشم دشمنانت پیوسته نوک خار

شمارهٔ ۷۱ - در مدح شاه ابومنصور

چون رخ معشوق خندان شد بصحرا لاله زار

ابر نیسانی همی گرید ز عشق لاله زار

از نسیم باد خارستان همه شد گلستان

وز سرشگ ابر شورستان همه شد لاله زار

باغ شد خرخیز بوی و راغ شد فر خار نقش

کوه شد گردون نهاد و دشت شد فردوس وار

همچو چشم نیکوان نرگس نماید در چمن

همچو جسم عاشقان شد خیزران زار و نزار

باز نشناسی سحرگه کوهسار از آسمان

باز نشناسی شبانگه آسمان از کوهسار

لاله چون ناری که باشد دودش اندر زیر نور

گرچه باشد زیر دود اندر همیشه نور نار

بانگ بلبل چون عتاب بیدلان اندر نبید

گونه گل چون رخان دلبران اندر خمار

باد بگشاید ز روزی نرگس و نسرین نقاب

ابر بزداید ز روی سوسن و خیری غبار

بلبل و صلصل سرایان سرکش آئین در چمن

سار و قمری باربد کردار نالان بر چنار

دشتها زنگارگون و کوهها شنگرف رنگ

مرزها پیروزه پوش و شاخها بیجاده بار

صابری گردد نهار و عاشقی گردد فزون

تا نهار اندر فزونی رفت و لیل اندر نهار

دوست یاد آرد ز بانک فاخته آوای دوست

یار یاد آرد ز بانگ ارغنون آواز یار

چون بساط خسروانست از طرائف بوستان

چون درفش کاویان است از جواهر میوه دار

سیم پوش روز بار است از شکوفه باغها

مشگبوی و مشگ رنگ است از بنفشه جویبار

از نسیم باد پر مشگست خاک غار و کوه

از فروغ لاله پر خونست سنگ کوه و غار

این چو مجلسگاه صاحب روز جشن و خرمی

و آن چو لشکرگاه صاحب روز جنگ و کارزار

آفتاب جود ابومنصور کو دارد جهان

بر موالی چون بهشت و بر معادی چون حصار

نیست جودش را شمار و نیست لطفش را کران

ملک بادش بیکران و عمر بادش بیشمار

مهر و ناز او ز ماه رنج بزداید خسوف

آب جود او ز دشت آز بنشاند غبار

کردگارش ناصر است و روزگارش یاور است

آسمانش چاکر است و آفتابش پیشکار

کار مردی جز بطبع او نگیرد انتظام

بند رادی جز بدست او نگردد استوار

شاعران از هر زمینی نزد او گشته گروه

زائران از هر دیاری نزد او بسته قطار

گمرهان جهل را دائم دل پاکش دلیل

بستگان آز را دائم کف رادش زوار

کردگار او را بنور خود پدید آورد باز

کرد دین و دانش و جود و وفا بر وی نثار

خانه بخشیدنش را عقل بوم و فضل بام

جامه پوشیدنش را خیر پود و فخر تار

در هزاران وعد او هرگز نبینی یک خلاف

در هزاران جود او یکره نبینی انتظار

ای شکار زائران پیوسته زر و سیم تو

وی روان دشمنان همواره تیغتر اشکار

چاره بیچارگان و یاور درماندگان

سائلان را دست گیر و غمکنان را غمگسار

هرکجا گیری قرار آنجا سخا گیرد مقام

هرکجا گیری مقام آنجا وفا گیرد قرار

ای بدانش رهنمایان سخن را رهنما

وی زرادی خواستاران درم را خواستار

هرکجا من بوده ام مدح توام بوده است شغل

هرکجا من بوده ام شکر توام بوده است کار

سال و مه از حسرت نادیدن دیدار تو

بود جان من نژند و بود جسم من فکار

صد هزاران شکر بادا کردگار عرشرا

چون بمن بنمود چهر تو بشادی کردگار

تا نگردد مور مار از گشت سعد آسمان

تا نگردد مار مور از گشت نحس روزگار

بر تن خصمان تو بادا بسان مار مور

بر دل یاران تو بادا بسان مور مار

شمارهٔ ۷۲ - در مدح شاه ابوالخلیل

چون روز بر کشید سر از قیرگون حریر

بر کوهسار زر بگسترد چون زریر

چون زردگون حریر شد از عکس او بلون

یاقوت زرد ریخته بر زرگون حریر

چون شنبلید زار میان بنفشه زار

از گوشه سپهر روان مهر دلپذیر

یا چون غدیر بود پر از آب نیلگون

از زر زورقی زبر آب آن غدیر

گوئی نشسته خسرو چین بر سریر زر

زرین سپر بداشته در پیش آن سریر

کوه از فروغ آن شده پر توده های زر

دشت از شعاع این شده پر چشمه های شیر

از ماه تا بماهی اگرچه تفاوت است

بگرفته است از اوزثری نور تا اثیر

اندرا سد ندیدم چونینش تافته

وندر حمل نیافتم ایدونش مستنیر

گسترده بد ز گاه سحر تا گه زوال

سوزنده در زمستان چون در تنور تیر

در پیش تافتنش نه کاریست بیهده

وز نور دادنش نه حدیثی است خیر خیر

از تف او جدا ز تن مفلسان ضرر

وز نور او بخواندی نقش نگین ضریر

مانا بسعد خسروی و فال مشتری

در وی نشاط زهره و تدبیر رای تیر

ایزد بکاست دیده ز بهر خزینه بخش؟

یزدان فزود عمر شهنشاه شیر گیر

چون مهر چهر خویش نهان کرد در زمین

از گوشه سپهر برآمد مه منیر

نزدیک زی میانش دو صد تیر تابناک

چون در کمان زرین سیمین نهاده تیر

اندر میان جوزا تابنده ماه نو

چون در کمر نهاده نگون تاج اردشیر

چون موی بند حورا چون یاره پری

چون ناخن بریده چو ابروی مرد پیر

چون نیم طوق فاخته از زر ساخته

یا در کنار ماه درخشان درفش میر

قطب و قرار ملک جهان میر ابوالخلیل

کز روی اوست چشم ملوک جهان قریر

از تف تیغ شاه شراریست آفتاب

وز آه دشمنانش بخاریست زمهریر

شاه سریر اگر بکشد سر ز طاعتش

گردد سریر بند گران بر شه سریر

قیصر ز قصر مملکت ار قصد او کند

دستش ز قصر ملک کند تیغ او قصیر

ور کین او سگالد سالار قیروان

قیران روزگار کند روز او چو قیر

فارغ مباد جان عدوش از عذاب عصر

خالی مباد دست وی از ساغر عصیر

جستن خطای او خطر جان و تن بود

دائم کند حذر ز خطر مردم خطیر

حاسد فتد بدام چو اسبش کند صهیل

ناصح رسد بکام چو کلکش کشد صریر

از جان دوستان غم و ناله کند نفور

وز جان دشمنان بکشد ناله و نفیر

کلک و بنان اوست همه روزی بشر

تیغ و سنان اوست بفتح بشر بشیر

خصمانش را ز دهر بود بهره زهر مار

اعداش را ز چرخ بود بهره تیغ و تیر

بر دشمنانش چو تیر کند خشم او بهار

بر دوستان خویش کند چون بهار تیر

چون خاک و نار و آب و هوایش درست خوش

دیدنش ناگزای و گزیدنش ناگزیر

بر حاسدان جهان شد از هول او حصار

بر جانشان خلافش چون نار بر حصیر

در مغز بدسگال کند تیغ او مقر

وز رأی روزگار بود رأی او خبیر

خواهد بفخر مهر که بر گیردش بمهر

خواهد بطبع تیر که پیشش بود دبیر

آن روز بد نبیند کو باشدش معین

وان راه بد نگیرد کو باشدش مشیر

ای روزگار چون تو نیاورده شهریار

شاهان ترا شکار و امیران ترا اسیر

گاه سلام و سهم چو کاوس و کیقباد

گاه کلام و فهم چو قابوس وشمگیر

هنگام رزم پیلی و هنگام بزم نیل

در نثر چون خلیلی و در نظم چون جریر

دارد چهار گوهر در طبع تو سرشت

هستی ز چار گوهر بی مثل و بی نظیر

عزم درست داری و رأی صواب و راست

عقل تمام داری و کردارها خبیر

گردون ترا مسخر و انجم ترا مطیع

گیتی ترا مساعد و یزدان ترا نصیر

از مهر تو سعیر شود بر ولی بهشت

از کین تو بهشت شود برعد و سعیر

خصمت سلیم باد و غم و رنج او سلیم

بدگوی تو ضریر و تو در کارها بصیر

ای لفظ تو بخوبی ماننده زبور

کرده مدیح تو همه خلق هان زبیر

اندر مدیح شاه جهان ظن برم که نیست

کس را بداده قدرت من ایزد قدیر

آن شاعری کند به جهان نقض شعر من

کو شعر و وزن شعر بنشناسد از شعیر

نظمم بمدح شاه بود گوهر نظیم

نثرم بذکر میر بود لؤلؤ نثیر

تا بانگ زیر باشد در بزم گاه شاه

تا گنج زر میر فراز آورد بزیر

تا هست نام مرده عدوی تو مرده باد

تا هست نام میری شاهی کن و ممیر

شمارهٔ ۷۳ - در تهنیت عروسی گودرز و منوچهر دو فرزند ابوالحسن علی لشگری که از سلاطین شدادیان گنجه بوده است

چون عروسی جلوه گر شد باغ و ابرش جلوه گر

بر نگارش هر زمان رنگی بیفزاید دگر

از بنفشه مر ز او چون شانده بر زنگار نیل

از شکوفه شاخ او چون هشته بر مینا گهر

بوستان پر حور گشت و گلستان پرنور گشت

این یکی گردون مثال وان یکی جنت صور

باد بر مینا بباغ اندر همی ریزد درم

ابر بر دیبا بکوه اندر همی بارد درر

از سرشگ این شده لؤلؤی مرجان بی بها

وز نسیم آن شده کافور و عنبر بی خطر

مرغ بر گلبن سرایان همچو مستان از نشاط

گور بر صحرا خرامان همچو خوبان از بطر

از بر باغ ایستاده ابر شبگیری چنانک

ماده گردد پرپر و آزاد بر طاوس نر

باز کرده چشم نرگس باز کرده چشم نار

باز سرافکنده آبی برکشیده لاله سر

گونه این همچو بر کافور سوده زعفران

چهره آن همچو بر مرجان دمیده معصفر

بوستان شد چون بهشت و شهر شد چون بوستان

رنگ آن بیرون ز حد و نقش این بیرون زمر

زیر دیباکوی و برزن زیر لاله باغ و راغ

زیر زیور کاخ و ایوان زیر نرگس کوه و در

آن ز فعل ابر و این از دست میر ابر دست

آن ز داد مهر و این از سور شاه دادگر

راست پنداری درختانند هنگام بهار

زان زنان مطرب چو مرغ از شاخ هنگام سحر

هست بر هر بام گوئی صد بهار قندهار

هست در هر کوی گوئی صد طراز شوشتر

گوشها دستان نیوش و دیده ها خورشید بین

دستها دینار بار و پایها دیبا سپر

بوم روشن گشته چون چرخ از نثار زر ناب

چرخ تاری گشته چون بوم از بخار عود تر

گرد فرزندان خسرو بر مدد پیچان مدد

پیش دلبندان خسرو بر نفر باران نفر کذا

مطربان نغز گوی و ساقیان ماه روی

مهتران نامجوی و سروران تاجور

رسم و راه پور آذر گشته نو از پور شاه

شهر چون بتخانه از وی کوی شد پر سیم و زر

مشتری دیدار گودرز و منوچهر رشید

چون دو ماه آسمانند و دو سر و غاتفر

از پس کاهش پدید آید فزونی ماه را

سرو را بفزاید از پیراستن بالا و فر

خسرو ارانیان را سور باشد سال و ماه

نیست جز سور و سرورش در جهان کار دگر

دل بپیوندد بکاری چون کند کاری تمام

جان بیاراید بسوری چون برد سوری بسر

شاه گیتی دار و لشگر بر پسر دارد چنان

دو بزرگ ماه دیدار و دو سر و سیم بر

چون دو سروند و دو گلبن چون دو یاقوت و دو در

چون دو بدرند و دو کوکب چون دو شمس و دو قمر

کرده سور دو پسر چونان که کس دیگر نکرد

هیچ از آن بهتر بشادی ساز سور دو پسر

از پی این سور و این شادی بخدمت آمده

مهتران نامدار از شهرهای مشتهر

بر تن و جان بشر آمد بشارت زین نشاط

زانکه بی خلعت نماند کس در آفاق از بشر

با سخا باشند شاهان و نباشدشان وفا

با گهر باشند میران و نباشدشان هنر

از وفا بیش از سخا دارد سخا بیش از وفا

او گهر بیش از هنر دارد هنر بیش از گهر

مشتری بر دوستان او همیشه مهربان

آسمان بر دشمنان او همیشه کینه ور

نز خرد باشد نمودن دشمنی با آنکسی

کو همه خلق جهان دارد خدایش دوستر

تا ببزم اندر بود کارش مبادا جز نشاط

تا برزم اندر بود شغلش مبادا جز ظفر

شمارهٔ ۷۴ - در مدح ابونصر مملان

چون کمانم چفته دارد عشق بالائی چو تیر

مهر رخساری ز مهرم سوخته دارد چو تیر

لاله از رنگ رخ او بشکفد در ماه دی

باده از باد دل من بفسرد در ماه تیر

گونه گیرد برگ گل از روی او وقت بهار

رنگ خواهد با درنگ از روی من هنگام تیر

مردم اندازند دل زی نرگسان او از آنک

نرگسانش زی روان مردم اندازند تیر

مشکر از آن زلف قیمت باده را زان لب نصیب

سرو از آن قد مستقیم و ماه ازان خد مستنیر

روی رنگینش ربوده نور ماه و رنگ گل

زلف مشگینش گرفته بوی مشگ و رنگ قیر

بر زریر از مهر او هر ساعتی بارم عقیق

بر عقیق از چهر او هر ساعتی بارم زریر

گر من اندر هجر آن گلرخ فغان دارم رواست

بلبل اندر وصل گل باری چرا دارد نفیر

از نفیر او بنالد جان عاشق زار زار

از فروغ گل بماند چشم عاشق خیر خیر

شاخ گل بر کف نهاده رطلهای سرخ می

برگشیده هم بر او عندلیب آوای زیر

مرغزار از سبزه پوشیده است زنگاری پرند

کوهسار از لاله گسترده است شنگرفی حریر

ابر چون غواص بر صحرا همیبارد درر

باد چون عطار بر بستان همی ریزد عبیر

آب چون جوشن شده است اندر غدیر از فعل باد

باغ جوشن پوش گشت از بیم باد اندر غدیر

گشت مشگین بوستان و گشت رنگین گلستان

گشت پر قیر آسمان و گشت پر می آبگیر

ابر نوروزی بباران پرورد گل را همی

ابر چون دایه است و گل چون کودک و باران چو شیر

گاهی از قمری نوا و گاهی از ساری سرود

گاهی از بلبل فغان و گاهی از صلصل صفیر

چرخ تیره زابر چون از گرد لشگرگاه شاه

باغ لعل از لاله چون از باده مجلسگاه میر

میر ابونصر آنکه سالش خرد و فرهنگش بزرگ

میر مملان آن بتن برنا و فضل و عقل پیر

پیر از او گردد جوان غمخوار ازو یابد نشاط

زو قوی گردد ضعیف و زو غنی گردد فقیر

شیر بینی و شرر آنگه که باشد بر سمند

مهر بینی و سپهر آنگه که باشد بر سریر

گر مخالف دیو گردد هست خسرو دیوبند

ور معادی شیر گردد هست دارا شیرگیر

دشمنانرا جان بنالد چون کشد اسبش صهیل

دوستانرا دل بخندد چون کند کلکش صریر

گر گذارد نظم بارد لفظ او در نظیم

ور نگارد نثر آرد کلک او در نثیر

کرد پنداری دلشرا ایزد از عقل خلیل

کرد پنداری تنشرا ایزد از جان جریر

از تف شمشیر او جزویست اصل صاعقه

وز دم بدخواه او بهریست باد زمهریر

جان مضطر گشته از گفتار او یابد قرار

چشم تاری گشته از دیدار او باشد قریر

لفظ او مانند الماس و دلش مانند موم

آن یکی دانش نگار و این یکی دانش پذیر

دشمنانشرا بود اصل مقر تحت الثری

دوستانشرا بود خاک قدم چرخ اثیر

زیر امر او جهان او زیر امر دست و دل

هست اسیر او سپهر و دست و دل را او اسیر

از خیال مهر او گردید پنداری بهشت

از مثال خشم او گردید پنداری سعیر

پست باشد پیش عالی رأی او چرخ بلند

خشگ باشد پیش کافی کف او بحر قعیر

یاد او کردن بکین با جان خطر کردن بود

وز خطر باشد گریزان خاطر مرد خطیر

نام و دست او بلند و لفظ و عقل او درست

فضل و جود او بزرگ و رأی و روی او طریر

ای خداوندی که ناوردت فلک از بن عدیل

ای جهانداریکه ناوردت جهان از بن نظیر

همچو جان بایسته ای همچون خرد شایسته ای

همچو دولت پاک رائی همچو نعمت ناگزیر

بحر با دستت سراب و ناز با خشمت عذاب

خلد با باغت خراب و چرخ با قصرت قصیر

خلق را ذمی گران باشد ز تو رنجی سبک

خلق را مدحی قلیل از تو بود گنجی کثیر

تا نشان و نعت یوسف هرکسی خواند زبر

تا حدیث و وصف قارون هرکسی خواند ز بیر

باد چون یوسف ولیت از بئر رفته سوی تخت

باد چون قارون عدوت از تخت رفته سوی پیر

شمارهٔ ۷۵ - در مدح ابوالخلیل جعفر و امیر مملان

دگر فکار نباشد دلم ز هجر نگار

دکر نباشد رویم ز خون دیده نگار

تنم ز خار رها گشت او فتاد بگل

دلم بنور بپیوست و دور گشت زنار

بوصل آن بت گلرخ کجا روا نبود

گلی بهیچ بهار و بتی بهیچ دیار

مقام من بدی اندر ز بوی او چو بهشت

بساط من بدی اندر ز روی او چو بهار

نثار مشگ ز زلفین او کنم چندان

که در فراقش کردم ز دیده در نثار

کنار من شده از روی او چو لاله و گل

که در جدائی کردم ز آب دیده کنار

سرای من شده از روی او چو لاله ستان

کنار من شده از موی او چو سنبل زار

بسی چشیدم درد و بسی کشیدم غم

بباده غم بکسارم ز دست باده گسار

بتی بروشنی مهر و دلستانی ماه

مهی بتیزی نار و بگونه گلنار

چه مهر مهری کورا بود نشاط فروغ

چه نار ناری کورا بود سرور شرار

جهان گرفته غبارش بروزگار ولیک

بساعتی نگرد خلق را بطبع غبار

بسی نیابد میخواره کام خویش چنان

که یافت شاه بتدبیر میر گیتی دار

خدایگان جهان بوالخلیل جعفر کو

بزهد و تقوی باشد چو جعفر طیار

بمهرش اندر شادی بکینش اندر غم

بصلحش اندر منبر بجنگش اندر دار

ز تخت تا بود او هیچکس نیابد بخت

ز ملک تا بود او هیچکس نیابد بار

بگاه داد چنان راست کردکار جهان

چنانکه هیچکس از هیچکس ندید آزار

ز رنج ناز پدید آورد ز غم شادی

ز درد دارو پیدا کند ز دود شرار

چنانکه با همه آفاق راست دارد دل

بداشت راست همه کارش ایزد دادار

جهان و خلق بزنهار میسپرد ولیک

درم نیابد نزدیک دست او زنهار

از آن شده است گرامی بنزد خلق که هست

ثنا گرامی نزدیک او و خواسته خوار

شود ز مهرش چون نوش زهر زود گزای

شود ز کینش چون زهر نوش زود گوار

بفضل هست تمام و بعقل هست تمام

بتیغ هست سوار و بکلک هست سوار

چو مصطفی است بخلق و چو مرتضی است بخلق

امیر مملان او را چو حیدار کرار

بمهر جوئی دارد همیشه مهر نمای

بکینه جوئی دارد همیشه کینه گذار

همیشه دشمن شان پست باد و دوست بلند

همیشه ناصح شان شاد باد و حاسد خوار

بخرمی بگذارند هر دو میر که هست

مدامشان خرد آموزگار و ایزد یار

جهان مساعد و گردون مطیع و بخت قرین

خدای پشت و خداوند بوالفوارس یار

نه روز کوشش او را پدید هست قیاس

نه روز بخشش او را پدید هست شمار

بدست ابر مثال و بتیغ صاعقه فعل

به رأی شهر گشای و به تیر شیر شکار

اگر بیابد خشمش چو کاه گردد کوه

وگر ببیند خشتش چو مور گردد مار

هر آن کسی که مر او را بدشمنی نگرد

شود بچشمش مژگان چو تافته مسمار

از آن گذشت بقدر از همه ملوک زمین

کجا ندارد نزدیک او درم مقدار

بمرد میش و بمردیش هرکسی خوشنود

براستیش و برادیش کرده خلق اقرار

نه جفت اوست بمردانگی کس از عالم

نه یار اوست بفرزانگی کس از دیار

چو شب کند بمعادی به رای عالی روز

چو گل کند بولی برد و کف کافی خار

همیشه تا بدمد گل بنوبهار بباغ

همیشه تا بکفد نار در خزان بر بار

رخان ناصح ایشان دمیده باد چو گل

دو چشم حاسد ایشان کفیده باد چو نار

خجسته باد ابر شاه نوجوان گیتی

مخالفانش خوار و معاندانش زار

عزیز باد چو دینار و دین بخاص و بعام

کز او برآید دین و فزون شود دینار

شمارهٔ ۷۶ - در مدح ابومنصور

رخ چو لاله شکفته بر گل سور

زلف چون میغ در شب دیجور

یابد از رنگ آن بهار بها

خیزد از بوی این بخار بخور

ویل کرده بر غم رنج مرا

ساج بر عاج و مشگ بر کافور

زان میان چون میان زنبورش

زرد و زارم چو زیر بر طنبور

تنگدل زان دهان چون سفته

برگ لاله بسوزن زنبور

شیره بارد همیشه دیده من

از غم آن دو خوشه انگور

می هجرانش می خورم هر شب

همه روز از دو چشم او مخمور

دهنش پر ز لؤلؤ منظوم

سخنش همچو لؤلؤ منثور

لیک با من سخن نگوید هیچ

گر بخواهم بر او هزار زبور

تن و جانم ز چشم او پیچان

دیده و دل ز زلف او رنجور

همچو از تیغ تیز میر اجل

خان و خاقان و قیصر و فغفور

تاج میران و مهتران جهان

ناصرالدین امیر ابومنصور

کین و جنگس دلیل ماتم و غم

مهر و صلحش نشان سور و سرور

نشود هیچ عیب از او پیدا

نبود هیچ غیب از او مستور

خیل ابخازیان از او مقتول

قوم قاوردیان از او مقهور

نکشد بار تیر او باره

نکند سود با سنانش سور

تیغش از لشگر و سران سپاه

کرد گرگان و کرکسانرا سور

گرچه از چه کشید بیژن را

رستم از دست تور دختر تور

در همه کارها که رستم کرد

نبود پیش رزم او مقدور

او بشمشیر میر فضلون را

بستد از کف کافران کفور

کافرانی دلیر چون رستم

میر شان چون فراسیاب غیور

پس از این هیچ نامه ای بجهان

نبود جز بفتح او مسطور

تخت شاهی از او شده روشن

همچو از نور ایزدی که طور

هرکه یک سطر مدح او بنوشت

نکشد رنج نیزه و ساطور

کشتگان نیاز و سختی را

جان دهد جود او چو نفخه صور

ای امیری که مر تو را هستند

همه میران و سرکشان مأمور

هر سرابی ز تو شود دریا

هر خرابی ز تو شود معمور

آن کسی کایزدش کند یاری

و آن تنی کش خرد بود دستور

بر سپاه مخالفان همه سال

چون تو باشد مظفر و منصور

بر زمین نام تو بمردی وجود

هست چون مه بر آسمان مشهور

جود و مردی ز تو عجب نبود

همچو از مشگ بوی و از مه نور

تو بخواهنده شادتر باشی

که بمعشوق عاشق مهجور

ناصبوری بگاه دادن خیر

باز هنگام کارزار صبور

هست چون نام تو بمردی وجود

هفت کوکب بر آسمان مشهور

مردی و رادی از تو هست پدید

نفرت و زشتی از تو هست نفور

هرچه یابی همه ببخشی پاک

نشوی غره زین جهان غرور

در دیاری بود که حرب کنی

جاودانه معصفری غصفور

بر زمینی شود که سازی بزم

سنگ چون زر و خاک چون کافور

ای بهنگام بزم چون بهرام

وی بهنگام رزم چون شاپور

دوری آن جوید از برت که بود

ببر دیو جان او مزدور

همه شادیست بهره جان ترا

شاد بادی ز کردگار غفور

همچو منشور دادیش بدهی

بدو گیتی دهادت او منشور

شکر این بنده از تو نیست عجب

که همه عالم از تو هست شکور

گر نیاید همی بخدمت تو

دار او را بمردمی معذور

که چنانست پایش از نقرس

که بر او چون قبور گشته قصور

تا بود زاری از نمودن دیو

تا بود شادی از شنودن حور

باد زاری ز دوستان تو فرد

باد شادی ز دشمنان تو دور

شمارهٔ ۷۷ - در مدح ابوالخلیل جعفر

ز روزنامه شاهان چنین دهند خبر

چنین کنند بزرگان چیره دست هنر

که شهریار زمین کرد و پادشاه زمان

امیر و سید و خورشید خسروان جعفر

اگرچه دیر همی داد داد او گردون

و گرچه دیر همی جست کام او اختر

کنون که دادش این داد و جست کامش آن

از او نتابد تأیید روی تا محشر

ز بهر خدمتش آورد شهریار اران

سپاه خویش برای نبرد بسته کمر

یکی بتیر فکندن بسان ارش نیو

یکی بدرع دریدن بسان رستم زر

بجای جامه بتنشان همیشه بر جوشن

بجای تاج بسرشان همیشه بر مغفر

بسال و ماه بود طرف زینشان بالین

بسال و ماه بود پشت اسبشان بستر

نیاید از دهن آواز سوی گوش چنانک

کجا رود ز کمان تیرشان بسوی بصر

بتیغ مغز شکاف و بنیزه دیده گذار

بتیر شیر شکار و بگرز شاه شکر

بتن چو کوه ولیکن بتاب کوهستان

بتک چو باد و لیکن بسم باد سپر

پناه ایشان در بیشه ای که بود همه

چو زلف خوبان کاندر شده بیکدیگر

بچاره کردی باد اندر او همیشه گذار

بباره کردی دیو اندر او همیشه گذر

بماه آذر از برق تیغ لشگر شاه

بغز و ایشان اندر فروختند آذر

بدان سپاه نبود او نیازمند ولیک

بدان سپاه شهان خواند تا بهر کشور

خبر دهند که چون او رود بحرب عدو

بود بلشگرش اندر شه اران و خزر

همی بفخر بخوانند جنگ بیژن  گیو

که او میان گرازی بزد بیک خنجر

بیک خدنگ ملک لشگری شکست کجا

گراز بود همیشه غذای آن لشگر

بتن موافق پیکار کین شاه جهان

بدل موافق گفتار دین پیغمبر

سپاهشان را کردند تار و مار همه

زمینشان را کردند پاک زیر و زبر

فراز نیزه اینان جگر بجای سنان

میان سینه آنان سنان بجای جگر

از آن زمینها چندان غنیمت آوردند

که از شنیدن و دیدنش عاجز است بشر

همی نداند کردن مهندس او را حد

همی نیارد کردن محاسب او را مر

عدو در اول آذر بجست کینه شاه

کشید کینه از او هم در اول آذر

همان عدوی خدا و خدایگان جهان

که گفت نیست کسی در جهان مرا همسر

همیشه افسر شاهی مرا سزد که منم

بخسروان و بشاهان دهر چون افسر

خدای داد بدست خدایگانش چنان

بجای افسر بر سر همی کند معجر

زهی مؤید و کشورگشای و دشمن بند

زهی مظفر و فیروز بخت و نیک اختر

از این ظفر که تو کردی بترک رفت نشان

از این هنر که تو جستی بروم رفت خبر

شگفت نیست گرت بندگی کند خاقان

عجیب نیست گرت چاکری کند قیصر

سر مخالف در زیر چنبر ادب است

اگر ز چنبر پیمانت کرد بیرون سر

اگر نه جست رضای تو زود کیفر برد

وگر رضات نجوید دگر برد کیفر

ایا فزوده ز تو نام لشگر اسلام

و یا شکسته ز تو فر لشگر کافر

سنان تو اجل است و سپاه خصم امل

سپاه تو قدر است و حصار خصم حذر

ایا ز بخشش تو خیل آز کشته هبا

و یا ز رامش تو خون شرم گشته هدر

یکی فرو شود از هیبت تو تا ماهی

یکی فرا رود از نعمت تو تا محور

بشعرهای دگر مر ترا همی گفتم

که ملک دشمن خواهد شدن ترا یکسر

ببود هرچه بگفتم من و دگر باشد

پدید کشت نشان اندر این نخست سفر

همه کسان سخن من بفال نیک شمرد

تو نیز هم سخن من بفال نیک شمر

همیشه نازش چاکر بود بخدمت تو

اگر زمانه شود چاکر ترا چاکر

همیشه مهر تو جوید اگر چه نیست آنجا

همیشه شکر تو گوید اگرچه هست ایدر

هزار یک نتواند ز فضلهای تو گفت

اگر ز مدحت تو میکند دو صد دفتر

همیشه تا نبود هیچ شکری چون زهر

همیشه تا نبود هیچ آهنی چون زر

بدست ناصحت اندر چو زر بود آهن

بکام حاسدت اندر چو زهر باد شکر

هزار شهر بگیر و هزار تاج ببخش

هزار شیر ببند و هزار صف بر در

شمارهٔ ۷۸ - در مدح بوعلی

سرشگ ابر آزاری زمین را کرد پرگوهر

نسیم باد نیسانی هوا را کرد پرعنبر

ز گلبن گل همیخندد ز مشگ آذین همیبندد

کنون نرگس بپیوندد بهم مینا و سیم و زر

هوا غلغلستان گردد زمین سنبلستان گردد

گلستان گلستان گردد ز دور چرخ و بخش خور

ببار آید درخت گل شود پیروز بخت گل

شود پیروزه تخت گل چو یاقوتی کند افسر

گلستان چون نگار چین پر از نقش و نگار چین

چو تخت شهریار چین درخت گل پر از گوهر

هوا چون خوی دلبندان گهی گریان گهی خندان

چو ایوان خداوندان زمین از زینت و زیور

شکفته لاله بر هامون چو مشک آمیخته با خون

دمیده بر شخ آذرگون چو عود افکنده بر آذر

برآید باد شبگیری ز نسرین و گل خیری

جهان پیراهن پیری ز تن بیرون کند یکسر

بنفشه چون دل مردی کش از هجران رسد دردی

و یا چون نیلگون گردی فراز دیبه اخضر

بنفشه بر چمن بینی فراز او سمن بینی

یکیرا چون شمن بینی یکی را چون بت آذر

چمن با ارغوان آمد سمن با این و آن آمد

تو گوئی کاروان آمد بباغ از روم و از ششتر

شمالی باد برخیزد ز هر شاخی درآویزد

چنانشان در هم آمیزد که نشناسی یک از دیگر

بهر باغی و بستانی پدید آید ز نو بانی

یکی چون نامه مانی یکی چون قبه آذر

درخت گل همی بالد بر او بلبل همینالد

صبا عنبر همی مالد بروی بوستان اندر

ببین از دور نسرین را که ماند راست پروینرا

ببین باغ و بستاتین را پر از ریحان و سیسنبر

زمینرا ابر نوروزی دهد روزی بپیروزی

چو سائل را دهد روزی کف سلطان نیک اختر

نبرده بوعلی آنکو جهان را کرد بی آهو

ز عدلش با پلنگ آهو همی آید به آبشخور

رو ابر چرخ جای او ستاره خاک پای او

فلک روشن ز رأی او زمین از روی او انور

روانش را خرد جوشن دلش را مردمی مغفر

بیک بخشش بپردازد همی گیتی ز سیم و زر

فلک شاید زمین او قمر باید نگین او

که را کشته است کین او نگردد زنده در محشر

ایا با دوست و با دشمن چو فروردین و چون بهمن

چو جان شایسته ای در تن چو هش بایسته ای در سر

پناه داد و پشت دین جهان آباد از آن و این

بگاه مهر و گاه کین عدو سوز و ولی پرور

ایا دارنده مولا به رأی و همت والا

بدان با چرخ هم بالا بدین با مشتری همبر

چو بر جای نشست تو بیارایند دست تو

بود مرغی بشست تو سر از دود و تن از آذر

بود میدان ز عاج او را بود ایوان ز ساج او را

بسر بر هست تاج او را گه از مشگ و گه از عنبر

دلش گنج گهر دارد سرش در گهر بارد

گه رفتن پدید آرد نگار مشگ بر آذر

بسامه را که کرد او که بسا که را که کرد او مه

سیاست زو بود فربه ولیکن جسم او لاغر

همیشه دشمنش آهن که بردارد سرش از تن

بخسبد باز با دشمن بیک بالین بیک بستر

از او یابد خرد هرکس از او دانش بر دهر کس

از او مفخر گرد هرکس از استاد او گرد مفخر

ایا دارنده کیهان بهمت برتر از کیوان

بکیوان بر سر ایوان بگردون بر سر منظر

همه گفتار تو موزون همه کردار تو میمون

بدین استاد افلاطون بد آن استاد اسگندر

الا تا گل همی روید الا تامل همی بوید

الا تا خور همی پوید بسوی مشرق از خاور

چو گل بادی بخندانی چو مل بادی بریحانی

چو خور بادی برخشانی همیشه جفت کام و گر

شمارهٔ ۷۹ - در مدح ابومنصور وهسودان

شد ز فر ماه فروردین جهان فردوس وار

باغها دیبا سلب شد شاخها مرجان نگار

صد هزاران فرش رنگینست در هر بوستان

صد هزاران شمع رخشانست در کوهسار

از بهاری باد گیتی گشت چون خلد برین

گوئی از خلد برین آید همی باد بهار

از سرشگ ابر لاله کرده پر لؤلؤ دهان

وز نسیم باد سوسن کرد پر عنبر کنار

از بنفشه مرزها گسترده دیبای بنفش

وز شکوفه شاخها بر بسته در شاهوار

چشم بگشاده است نرگس همچو چشم نیکوان

از شجر بیرون شود مانند یاقوت از حجار

زیر شاخ سرخ لاله زرد شاخ شنبلید

این بروی دوست مانند آن بروی دوستار

پای برده برگ نسرین زیر شاخ شنبلید

قطره شب بر شنبلید افتاده ز ابر تندبار

آن یکی زر عیار است از بر سیم حلال

این یکی سیم حلالست از بر زر عیار

با نگار خویشتن رفتم بباغ خویشتن

باغ را دیدم بسان جنت پروردگار

با هوای اوست گویی هرچه در گیتی نسیم

بر زمین اوست گوئی هرچه در عالم بهار

آن درختان اندر او مانند حوران بهشت

از زمرد جامه وز یاقوت و مرجان گوشوار

از میان جوی آن آبی روان همچون گلاب

شاخهای گل شکفته بر کنار جویبار

بود هرجا بهر نزهتگاه بان و نقل و می

گلستان در گلستان و میوه اندر میوه زار

یار من گفتا بهشت است ای شگفت ای باغ نیست

گفتمش باغیست خرم چون بهشت کردگار

این بهشتی بر زمینست آن بهشتی بر سپهر

این بنقد است آن به نسیه آن نهان این آشکار

آن مکافات نماز است این مکافات مدیح

آن عطای کردگار است این عطای شهریار

اختیار دهر ابومنصور وهسودان که هست

بندگانش را بمیران جهان بر افتخار

دست و تیغش آب و آتش مهر و کینش خیر و شر

امن و بیمش دار و منبر مهر و خشمش فخر و عار

نیک خواهانش بلند و بدسگالانش بلند

نیکخواهانش بتخت و بدسگالانش بدار

عالمش زیر رکاب است و فلک زیر نگین

آفتابش زیر دست است و زمانه پیشکار

روزگار خلق پاک از روزگار وی خوش است

تا جهان باشد بماناد این خجسته روزگار

انتظار او براه سائلان باشد مدام

سائلان با جود او هرگز ندارند انتظار

اختیار روزگار و افتخار عالم است

از همه عالم وفا و جود کرده اختیار

پیش یزدان خلق را بسیار باید ایستاد

گر کند یزدان شمار جود او روز شمار

دوستانش را برون آید ز سنگ خاره گل

دشمنانش را برون آید ز برگ لاله خار

روز کوشیدن زمین از دست او گردد تهی

روز بخشیدن زمان از دست او خواهد فرار کذا

خلد بنماید موالی را بروز بزم و لهو

حشر بنماید معادی را بروز کارزار

ای امیر نامدار شکر جوی و مدح جوی

ای خداوند کریم و حق شناس و حق گذار

چون ز شهر خویش رفتم شد عقار از من جدا

هرکسی گفتا که رفت از تو عقار و هم وقار

گر عقار از من بشد دارم خداوندی چو تو

کم ببخشیدی ببیتی شعر ده چندان عقار

دوستانم را تو کردی شادمان و تندرست

دشمنانم را تو کردی دردمند و سوگوار

گر هزارانم دهان در هر یکی سیصد زبان

شکر نیکیهات نتوانم یکی گفت از هزار

تا بهنگام بهار آرد درختی تازه ورد

تا بهنگام خزان آرد درخت نار بار

روی خویشان تو باد از می بسان تازه ورد

روی خصمان تو بادا ز غم بسان کفته نار

شمارهٔ ۸۰ - در مدح ابونصر

شنبه شادی و اول مه آذر

زخمه بر افکن بعود و عود بر آذر

باده فراز آر و دل برنج میازار

شاد دل از یار باش و باده همی خور

آن بت عیار و فتنه بت فرخار

آن بدو رخسار چون دو لاله احمر

عارض چون لاله برگ بر طرف ماه

بالا چون زیر ماه شاخ صنوبر

چون بنشیند بماه ماند و خورشید

چون بخرامد بسرو ماند و عرعر

کبکش خوانم نه سر و کبک برفتار

ماهش خوانم نه ماه حور بمنظر

کبک قدح کش که دید و سرو کمانکش

ماه به مجلس که دید و حور بلشگر

گر نه همی جادوئی کند سر زلفش

گاه چو چوگان چراست گاه چو چنبر

گرد جبینش هزار سلسله ساج

گرد رخانش هزار چنبر عنبر

نقش چو رویش نداشتند بکشمیر

سرو چو قدش نکاشتند بکشمر

دل برباید همی بجزع دو بادام

جان برباید همی بلعل چو شکر

گشته رخم لاله گون ز آذر مهرش

همچو چمن زردگون شد از مه آذر

لشگر آذر کشید چادر زرین

گرد همه بوستان و باغ و که و در

باد شده سرد و برگ بید شده زرد

چون رخ بیمار و آه عاشق غمخور

شاخ گیاهان شده چو سوزن زرین

برگ درختان نموده چون ورق زر

آبی پر گرد و زرد چون رخ بی دل

دیده و بویش چو ناف و نکهت دلبر

لاله سیراب رفته آمده آبی

سوسن آزاد خفته خاسته عبهر

سیب و ترنج آمده بباغ و از ایشان

گشته ملون درخت و باد معنبر

چون بدرخت ترنج بر گذرد باد

شاخ وی از باد و بار چفته کند سر

گوئی هنگام عرض لشگر میرند

سجده کنان پیش او بزرین مغفر

ماه ظفر آفتاب نصرت بونصر

آنگه و بیگاه بر ملوک مظفر

آن بگه بزم یادگار فریدون

و آن بگه رزم جانشین سکندر

دلش همه دانش است و دست همه جود

جانش همه رامش است و روی همه فر

کام حسودان او همیشه بود خشک

دیده خصمان او همیشه بود تر

ز آب کریمیش یک سرشگ بود خیر

زآتش خشمش یکی شرار بود شر

سایه شمشیرش ار به پیل برآید

پیل نماید بچشم خلق چو عصفر

گوهر اصلیش هست و گوهر تن هست

این دو بیکجای کم بود بجهان در

تیغ بگوهر بود که زخم برآرد

اوست چو تیغی که زخم دارد گوهر

تا بتوان یافتن بخدمت او راه

راه نگیرد خرد بخدمت دیگر

ای ملک از راستی و داد چنانی

کز تو نرفته است هیچ خلق بداور

هرکه بود نیکبخت مهر تو جوید

کین تو جوید هرآنکه هست بداختر

بخت شود پیش بندگان تو بنده

چرخ شود پیش چاکران تو چاکر

کافر اگر با رضای تو بدهد جان

مؤمن اگر برخلاف تو بنهد سر

کافر خیزد میان محشر مؤمن

مؤمن خیزد بروز محشر کافر

روزی و مرگی میان مجلس و میدان

راحت و رنجی بنوک خامه و خنجر

خشم تو بدخواه را بسوزد چون برق

فر تو بر نیکخواه تابد چون خور

تیغ تو بحر است و موج او همه آتش

دست تو ابر است و سیل او همه کوثر

نعمت بزمت فزون ز نعمت جنت

هیبت رزمت فزون ز هیبت محشر

تا همه درویش تنگدست غمی دل

پیش توانگر همیشه بوده مسخر

باد ز شادی عدوی جان تو درویش

جان تو باد از نشاط و ناز توانگر

شمارهٔ ۸۱ - در مدح ابومنصور وهسودان

عشق دارد هر کسی را مستمند و خوار و زار

خوار باد آنکس که دارد عشق و کار عشق خوار

چون گرفتار آمد اندر عشق هاروت از فلک

در چه بابل شد آوخته بتار موی یار

عشق شیران را براندازد بکوه از نیستان

عشق غرمان را فرود آرد ز که در مرغزار

از بلای عاشقی گردد بسان کبک باز

وز برای عاشقی گردد بسان مور مار

با حدیث عشق ناید هیچ پندی سودمند

با کمند عشق ناید هیچ بندی استوار

پرده بدرید از زلیخا در دو داغ عاشقی

عاشقی داود را رنجور کرد و سوگوار

آرزوی یوسف گم گشته مر یعقوب را

دیده بگرفت از گرستن در جدائی زار زار

چون زلیخا باز برنا گردم از دیدار دوست

باز چون یعقوب بینا گردم از پیوند یار

بر من ز نابوده عاشق مردم آید سرزنش

مردم نابوده عاشق را بمردم کم شمار

خوش بود معشوق هرگه خاصه یار مهربان

سخت باشد هجر هرگه خاصه هنگام بهار

یار من در چشم من هر روز نو آئین تراست

تا بهشت آئین تراست از باد کوه و دشت و غار

شد پر از لعل بدخشانی ز لاله بوستان

پر ز یاقوت کبود است از بنفشه جویبار

بوستان بیجاده گون و گلستان بیجاده رنگ

ابر مروارید بیز و شاخ مروارید بار

رود زن را خیره کرد و نای زن را تیره کرد

بانگ کبک از کوه و بانگ بلبل از شاخ چنار

نرگس آمد چون زریر زر در سیمین قدح

لاله آمد همچو در جام عقیقی سوده قار

تا ز رنگ لاله و گل خوار شد یاقوت سرخ

شد ز بوی نرگس و شمشاد مشک ناب خوار

با نسیم باد ناید یاد مشگ تبتی

با سرشگ ابر ناید یاد در شاهوار

چون بصحرا بگذری یابی نسیم اندر نسیم

چون ببستان بنگری بینی نگار اندر نگار

باده روشن گشت همچون آب اندر ماه دی

همچو اندر ماه آبان باده گشته آبدار

برق هر ساعت همیتابد چو تیغ پادشاه

ابر هر ساعت همی بارد چو دست شهریار

خسرو اران ابومنصور وهسودان که هست

ابر گاه باده خوردن ببرگاه کارزار

تا قیامت خلق فخر از روزگار او کنند

یکزمان بی روزگار او مبادا روزگار

روزگار تند هست آموزگار هرکسی

روزگار تند را هست او بتیغ آموزگار

از عطای او کنار دوستانش چون صدف

دشمنانشرا جز اشگ غم مبادا در کنار

هم سوار از تیغ او گردد پیاده روز جنگ

هم پیاده روز جود از دست او گردد سوار

بر بساط او همیشه خسروان گشته گروه

زی سرای او همیشه زائران گشته قطار

هدیه آنها سرایش کرده پر زر و گهر

بوسه اینها بساطش کرده بی گرد و غبار

یادگار است از ملوکان گذشته خلق را

این جهان از وی مبادا هیچکس را یادگار

آفتابش زیر پی بادا فلک زیر نگین

آسمانش پیشرو بادا زمانه پیشکار

چشم بد زو دور و دست هر بدی کوتاه ازو

روزگارش نیک و بختش نیک و فالش نیکبار

پیش آب آتش بود پیش سنانش هر سپاه

پیش آتش نی بود پیش حسامش هر حصار

خاکسار از تیغ او شاهان گیتی سر بسر

خاکبوس از پیش او میران عالم روزبار

تا نشان از خاک باشد همچنین باشد مدام

دوستانش خاکبوس و دشمنانش خاکسار

ای خداوندیکه با دست تو و شمشیر تو

نیل نبود آبدار و پیل نبود پایدار

دوستان از دیدن روی تو دائم شادکام

دشمنان از خواندن وصف تو دائم خوار و زار

مستعار است این جهان شاهان عالم جز تو را

عار دارد مردم دانا ز چیز مستعار

راست دارد کار تو یزدان چو کار خویش را

دشمنانت را تمامی بر نیاید هیچ کار

خسروان باشند در میدان شکار تیغ تو

همچو باشند آهوان دشت یوزت را شکار

شهریارا گر نگویم جز تو را هرگز مدیح

ای خداوند مبرا مر مرا معذور دار

من ترا گویم مدیح و کردگار پاک را

زانکه روزیم از تو است و جان پاک از کردگار

از همه میران عالم اختیار من توئی

زانکه یزدان از همه عالم ترا کرد اختیار

تا بود بی خار لاله تا بود بی خاک مشگ

وآندو را با هر دو باشد جاودانه افتخار

بهره تو باد مشگ و بهره خصم تو خاک

قسمت تو باد لاله قسمت بدخواه خار

شمارهٔ ۸۲ - در مدح ابونصر مملان

گرد کافور است گوئی بیخته بر کوهسار

تیغ پولاد است گوئی ریخته بر جویبار

تا زمین کافور گون گشت و هوا کافور بار

راست همچون طبع کافور است طبع روزگار

ابر گسترده است قاقم بر درخت اینک ببین

زاغ پیدا چون دم قاقم میان شاخسار

کوه زیر برف همچون قار پوشیده بسیم

برف زیر زاغ همچون سیم آلوده بقار

باد خوارزمی بهامون اندرون اکنون ز برف

غارها سازد ز کوه و کوهها سازد ز غار

نیکبختانرا کنون با آتش و باده است شغل

نیکمردانرا کنون با بربط و نایست کار

باده ای باید کنون چون توده یاقوت سرخ

آتشی باید کنون چون خرمن زر عیار

با همه جفتم ولیکن فردم از دیدار دوست

با همه یارم ولیکن دورم از پیوند یار

کاین همه باشد نباشد دوست باشد کار سخت

کاین همه باشد نباشد یار باشد کارزار

تا جدا گشت از کنار من نگار سیم تن

از دو دیده سیم بارم من همیشه در کنار

گل بسی چیدم گه وصل از رخان آن صنم

می بسی خوردم گه بوس از لبان آن نگار

زان گل اکنون نیست حاصل در دل من جز خسک

زان می اکنون نیست حاصل در سر من جز خمار

بر همه کس کامرانم عشق بر من کامران

با همه کس کامکارم عشق با من کامکار

عشق او تیمار گشت و طبع من تیمارکش

عشق او اندوه کشت و جان من اندوه خوار

هم ز عشقش برگزندم هم ز هجرش بر نهیب

همچو صیدش پا بدامم همچو زلفش بی قرار

چون روان من بنالد رعد هنگام خزان

چون سرشگ من ببارد ابر هنگام بهار

برق افشاند شرر مانند تیغ پادشاه

ابر بارد سیم همچون دست راد شهریار

آفتاب شهریاران میر ابونصر آنکه هست

از بزرگان اختیار و بر ملوکان افتخار

نیکنامی را قوام و شادکامی را نظام

پادشاهی را قرار و شهریاری را مدار

مردمی زو گشت افزون سفله گی زو گشت کم

آفرین زو شد گرامی خواسته زو گشت خوار

دشمنان از تیغ گوهردار او گوهر گسل

دوستان از کف گوهر بار او گوهر ببار

گوهر از دستش نیابد روز بخشیدن امان

دشمن از تیغش نیابد روز کوشش زینهار

گر نبودی اختیار مردم گیتی همه

از همه گیتی نکردی دولت او را اختیار

خسروانش زیر دست و زائرانش زیردست

مهترانش بردبار و شاعرانش بردبار

در زمینی کو بود روزی بمردی جنگجوی

در مکانی کو بود روزی بشادی باده خوار

در کشان آن زمین باشد همیشه جنگجوی؟

کشتزار آن زمین باشد همیشه میگسار

دیگرش پندارد امروز آنکه هستش دیده دی

دیگرش پندارد امسال آنکه هستش دیده پار

زانکه فضل نو دهد هر ساعت او را آسمان

زانکه فر نو دهد هر ساعت او را روزگار

آنکه باشد بختیار او را نباشد بد سگال

وآنکه باشد بد سگال او را نباشد بخت یار

بر سپهر مهر او تابنده از دولت نجوم

بر درخت بخت او بارنده از دولت نثار

رایت او آفت جان معادی روز جنگ

طلعت او راحت روح موالی روز بار

گر کند ابلیس مهرش را بجان اندر نشان

ور کند جبریل کینشرا بطبع اندر نگار

آن رود با هر عقابی در جنان روز حساب

وآن رود با هر ثوابی در سقر روز شمار

ای همیشه دوستدار خواستار زر و سیم

همچو زر و سیم را درویش سفله خواستار

نام اگر جنگ تو جوید بازگردد سوی ننگ

فخر اگر کین تو جوید باز گردد سوی عار

روز هیجا تا سپر گیرند گردان پیش تیغ

تا بزوبین صید کرده دام را گیرند زار

باد شمشیر ترا جان بداندیشان سپر

باد زوبین ترا جان بداندیشان شکار

شمارهٔ ۸۳ - در مدح ابوالیسر سپهسالار اران

گلستان شد چون بهار از فر ابر نوبهار

بوستان آراسته چون لعبتان اندر بهار

آن یکی را کرده از دیبای رومی روی بند

وین یکی را بسته از لؤلؤی لالا کوشوار

فرش دیناری نوشت از گلستان باد صبا

نقش کافوری سترد از بوستان ابر بهار

آن یکی گسترده از زنگار زنگاری بساط

وین یکی پوشیده از شنگرف شنگرفی ازار

گرچه شد دینار بار از باد آذر بوستان

ورچه شد کافور پوش از ابر بهمن کوهسار

آن یکی را باد آزاری کند زنگار پوش

وین یکی را ابر نیسانی کند یاقوت بار

برگ گلنار اوفتاده در میان شنبلید

قطره باران نشسته در میان سبزه زار

آن یکی چون مانده از خون بر رخ عاشق نشان

وین یکی چون مانده از خوی بر رخ جانان نگار

باد هر ساعت کند پرواز گرد بوستان

ابر هر ساعت کند ناورد گرد لاله زار

آن یکی مر لاله را کرده پر از لؤلؤ دهن

وین یکی مر سبزه را کرده پر از عنبر کنار

ابر هر ساعت فشاند گوهر اندر باغ و راغ

برق هر ساعت نماید آتش اندر کوه و غار

آن یکی چون کف شمع دهر خورشید زمان

وین یکی چون تیغ تاج خلق و دیهیم تبار

سرو آزاد آن سپه سالار بوالیسر آنکه هست

پیشکارش روزگار و یارمندش کردگار

آن یکی دائم مر او را یمن دارد بر یمین

وین یکی دائم مر او را یسر دارد بر یسار

گر منجم گردد از گشت فلک سنگ جبال

ور مقوم گردد از دور جهان آن بحار

آن یکی مر جود او را کرد نتواند صفت

وین یکی مر فضل او را کرد نتواند شمار

خاتمی بخشید آنرا گشت بخش آسمان

جامه ای پوشید آن را گشت بخش روزگار

آن یکی را از خرد حلقه است و از دانش نگین

وین یکی را از ظفر پود است و از تایید تار

گر ز بهر او شود دریای عمان خواسته

ور بروی او کند گردون گردان روزگار

آن یکی را کف او روزی نماید جایگیر

وین یکی را تیغ او روزی نماید پایدار

پیش کف او نباشد جود هرگز ناپدید

پیش عدل او نباشد جور هرگز آشکار

آن یکی از وی نگردد دور چون از نار نور

وین یکی با وی ندارد پای چون از آب نار

نوک کلکش را قضا باشد همیشه زیر دست

نوک تیرش را اجل باشد همیشه پیشکار

آن یکی آگه ز خیر و شر و اصل خیر و شر

وین یکی آگه ز فخر و عار و اصل فخر و عار

از پس پستی که دید از تیغ او پولاد صرف

وز پس خواری که دید از کف او زر عیار کذا

آن یکی دارد بسنگ خاره در دائم مقام

وین یکی دارد بخاک تیره در دائم قرار

کلک او ابر است و رزق دوستان او را سرشگ

تیغ او بحر است و مرگ دشمنان او بخار

آن یکی دارد روان دوستانش شادکام

وین یکی دارد روان دشمنانش سوگوار

ای ترا دائم بشادی بخت فرخ رهنمون

وی تو را دائم بدولت روزگار آموزگار

آی یکی بر کینه جویان تو دارد تیره روز

وین یکی بر بدسگالان تو دارد بسته کار

بد سگالان ترا گیتی همیشه بدسگال

دوستداران ترا گردون همیشه دوستدار

آن یکی دارد مر او را دل فکار و تن نژند

وین یکی دارد مر این را شادکام شادخوار

تا پسندیدی مرا با من سعادت گشت جفت

تا پذیرفتی مرا با من سلامت گشت یار

آن یکی بفزود جاه من بنزد مهتران

وین یکی بفزود نام من بنزد شهریار

خدمت تو مر مرا بفزود هر جائی محل

دولت تو مر مرا بفزود هر جائی قرار

آن یکی دارد مرا از بی نیازان بی نیاز

وین یکی دارد مرا بر کامکاران کامکار

جز ثنای تو ندارد هیچ شغلی آسمان

جز دعای تو ندارد هیچ کاری روزگار

آن یکی گوید که بادت با بقای من بقا

وین یکی گوید که بادت با مدار من مدار

شمارهٔ ۸۴ - در مدح میر ابومنصور

گل شکفته نماند مگر بصورت حور

خروش رعد نماند مگر بنفخه صور

همی رسد ز هوا بر زمین نثار درر

همی شود ز زمین بر هوا بخار بخور

اگرچه هست زمین جای دیو و معدن دد

اگرچه هست هوا جای حور و معدن نور

ز ابر گشت هوا جای دیو و معدن دد

ز لاله گشت زمین جای نور معدن حور

گسسته ابر بهاری طویله لؤلؤ

شکسته باد شمالی شمامه کافور

یکی ز خاک نماینده دیبئه منقوش

یکی ز تاک فشاننده لؤلؤ منثور

بسوی صحرا تازد همی ز کوه غزال

بدانکه کوه بماند همی به پشت سمور

چو تکیه گاه سلیمان شده است باغ و در او

ز بیر کرده چو داودیان شکوفه زبور

جهان مرجان خطی نوشت بر مینا

قلمش ابرو مدادش مطر دبیر دبور

زمین چو خزه ملون بگونه گونه نبات

هوا چو شعر مطرز ز گونه گونه طیور

ز لاله کوه چو از نقش ما نوی دیبا

ز گل درخت چو از نور ایزدی که طور

شکفته لاله چو رخسار دلبر می خوار

دمیده نرکس چون چشم لعبت مخمور

به رای و معنی و تدبیر در بلندی مهر

چو بخت صاحب پیروز میر ابومنصور

ز نام او نشود فال نیکبختی فرد

ز رای او نشود پای نیکنامی دور

بکار جود رغیت و بشغل حرب حریص

میان مجلس ساکن میان صف صبور

بلند ملک ز تیغ وی و معادی پست

خراب گنج ز دست وی و جهان معمور

نه هیچ غیبی با رای او بود مدغم

نه هیچ گنجی با جود او بود مستور

تن مخالف او باد جفت بند و گزند

دل موافق او بادجفت سور و سرور

بروز رزم کند شادی معادی غم

بروز بزم کند ماتم موالی سور

چو روز گردد با یادمهر او شب داج

چو خار باشد با یاد کین او گل حور

ز عدل او همه آفاق با نشاط عدیل

ز جود او همه گیتی ز فقر و بخل نفور

بدان خوشی که بسائل سپارد او دینار

کسی درم نسپارد بمشرف و گنجور

برون ز خدمت او فخر هرچه خوانی عار

برون ز مدحت او هرچه راست گوئی زور

بزور پیل و دل شیر اگرش وصف کنم

در این نباشد بهتان در آن نباشد زور

سؤال سائل باشد بگوش او چونانک

بگوش عاشق سرمست ناله طنبور

نه آن عجب که ز دزد ایمنند با عدلش

از این عجب که روند ایمن از اسود و نسور

رها نیابند از تیر او بداندیشان

اگر ز تیر بخواهند واژگونه ز مور کذا

کند همیشه سفر تیر او میان عیون

کند همیشه گذر خشت او میان صدور

ایا ز تو مدد دوستان همیشه پدید

ایا ز تو نفر دشمنان همیشه نفور

مخالفان ز خلاف تو زیر بند رقاب

موافقان ز رضایت بری ز رنج و ثبور

ز خون حلق معادی معصفری گردد

اگر بپرد در حربگاه تو عصفور

اگر سنان تو بیند بخواب در قیصر

وگر حسام تو بیند بخواب در فغفور

یکی بنالد بر روم زار و مردم روم

یکی بنالد بر خلق تور و تربت تور

ولی همیشه بلند از تو و مخالف پست

درم ز تو بشکایت مدام و خلق شکور

جهان بدنش مأمور بود مأمون را

گرت بدیدی مأمون ترا شدی مأمور

کسی که مهر تو جست از خدای عرش بیافت

در این سرای مراد و در آن سرای قصور

بداد و بخشش داد جهان همه بدهی

نیوفتاد کسی جز تو بر جهان غرور

هرآنکه سطری مدح تو خواند از بر لوح

کنند نامش با نام انبیا مسطور

گهر ز کف تو رنجور و زائران نازان

سنان ز دست تو نازان و دشمنان رنجور

میانه هست میان تو و میان مهان

چنانکه باشد مابین قاهر و مقهور

بعمر باقی کرده فلک ترا توقیع

بملک باقی داده جهان ترا منشور

هر آنچه خواهی داده است چرخت از پی آنک

بوند زی همه کس حاجبان تو معذور

همیشه تا بوزد باد در سرای زمین

همیشه تا که بزنبور زهر شد مستور

سرای جان تو آباد چون ز باد زمین

کشفته خانه خصمت چو خانه زنبور

شمارهٔ ۸۵ - در مدح لشگری

که را پشتی کند گردون چه باشد پشتی لشگر

چه باشد یاری لشگر که را دولت بود یاور

چه باید کشتن آن تخمی که بی کشتن ببار آید

چه باید کندن آن کانی که بی کندن دهد گوهر

چه باید مایه آن کس را که یابد سود بی مایه

چه باید داد آن کس را که یابد داد بی داور

چو بنده رنج بردارد چه باید رنج بر خسرو

چو کهتر کار بگذارد چه باید شغل بر مهتر

ملک چون لشگری باید بدارالملک آسوده

فرستاده بهر شهری سریری را یکی همسر

نشاط تازه هر روزه بروی لشگر تازه

سرور دیگرش هر دم بعزم دشمن دیگر

اگر بگذاشت از جیحون گروه ترکمانان را

ملک محمود زابل کرد او را گر بود سنجر

شگفتی نیست از محمود کایشان را بقهر آورد

بدان پیلان جنگ آرای و آن گردان جنگ آور

شگفت از حاجب خسرو که بی پیلان و بیگردان

سپاهی را بهقر آورد ازین کشور بآن کشور

بزخم تیر چون آرش بزخم خشت چون ماکان

بزخم گرز چون رستم بزخم تیغ چون نوذر

کجا خسرو چنین باشد نشاید جز چنان حاجب

کجا مهتر چنین باشد نشاید جز چنان کهتر

ایا شاهی که بر شاهان همی زیبد ترا نازش

ایا میری که بر میران همی زیبد ترا مفخر

بیک حاجب تو آن کردی که کرده نیست افریدون

بیک چاکر تو آن کردی که کرده نیست اسکندر

سپاهی را کجا بودند پر و بال دشمن را

بیاوردی بقهر او را شکسته بال و کنده پر

زمانی تازش ایشان بشروان اندرون بودی

زمانی حمله ایشان بآذربادگان اندر

نبود از تازش ایشان کسی بر جان خود ایمن

نبود از حمله ایشان کسی بر مال خود سرور

همیشه نازش دشمن از ایشان بود بر هرکس

کنون از طعنه ایشان نیارد بر کشیدن شر

کنون شد بار دشمن غم کنون شد روز دشمن شب

کنون شد نیک دشمن بد کنون شد خیر دشمن سر

تو چون جمشیدی و حاجب ترا ماننده آصف

تو چون پیغمبری حاجب ترا ماننده حیدر

اگر دیو و پری بودند فرمانبر سلیمان را

ترا فرمان برند آنان که شان چرخ است فرمانبر

نه با ایمان تو ماند بگیتی نقطه کفران

نه با معروف تو ماند بعالم ذره ای منکر

بگوهر بار کلک تو همی نازد دل مؤمن

ز جوهر دار تیغ تو همی سوزد دل کافر

اگر باشدت رأی روم با این لشگر دارا

وگر باشدت قصد هند با این لشگر قیصر

ز بیم تیغ تو گردد چو زندان خانه بر خاقان

ز هول تیغ تو گردد چو دوزخ قصر بر قیصر

الا تا سرخی گلنار باشد در مه نیسان

الا تا سبزی شمشاد باشد در مه آذر

وفا جویانت را همواره چون گلنار باشد رخ

ثناگویانت را همواره چون شمشاد باشد سر

شمارهٔ ۸۶ - در مدح ابوالیسر سپهسالار

مگر نگارگر چین شده است باد بهار

کز او بنفش و نگار است بوستان چو بهار

همه کرانش لاله همه میانش گل

همه هواش نسیم و همه زمینش نگار

ز بوی و رنگ یکی گشت مشک و نیل کساد

ز لون و عکس یکی گشت در و مرجان خوار

دمیده لاله بروز و چکیده ژاله بشب

بسان طوطی لؤلؤ گرفته بر منقار

فشانده باد شکوفه ز شاخ بر لاله

چو در عقیق نشانیده لؤلؤ شهوار

بنفشه بر زده سر جای جای در سبزه

چو جای جای پراکنده نیل بر زنگار

بسان مطرب قمری همی نوازد زیر

بسان عاشق بلبل همی خروشد زار

پدید گشت گل سیب و سیب گشت نهان

گرفت سبزه فزونی و برف کرد نهار

ز ابر قطره باران نشسته بر خیری

ز باد برگ بنفشه فتاده بر گل نار

یکی چو اشگ ببارد بروی بر عاشق

یکی چو زلف گذارد بچهره بر دلدار

همی بباغی ماند شکفته آذرگون

که عنبرینش زمینست و بسدین دیوار

گل دو رویه برون آمده ز غنچه بغنج

بشبه آنکه بدینار برزنی غنجار

نسیم نسترن از فاخته ربوده شکیب

خروش فاخته از عاشقان ببرده قرار

سپاه ابر سماطین زده است بر گردون

سپاه لاله مغانی کشیده بر کهسار

چو آهوان بهم اندر شده گروه گروه

چو طوطیان بهم اندر شده قطار قطار

میان باغ بهم بر شده بنفشه و گل

بسان عاشق معشوق را گرفته کنار

هوا خوش است شب و روز و می شده صافی

چو طبع راد و دل روشن سپهسالار

پناه جان و روان جهان ابوالیسر آن

که یمن و یسرش بادند بر یمین و یسار

نبود هم نبود با روان او اندوه

نرفت هم نرود بر زبان او آزار

همیشه خوش منشان را بدو قوی بازو

همیشه بدکنشانرا تباه از او بازار

درم ندارد با دست راد او قیمت

گهر ندارد با رأی پاک او مقدار

همه جهان را خوشنود کرد وین عجب است

که دخلش اندک و هستند سائلان بسیار

میان بزم بود شمع صد هزار افراد

میان رزم بود پشت صد هزار سوار

ضمیر پاکش گوئی کلید اسرار است

که مردمان نتوانند از او نهفت اسرار

اگر بخشم کند جسم بد سگال نگاه

و گر بکینهکند پیش چشم خصم گذار

چو مار گردد بر جسم بدگالش موی

مژه بدیده خصم اندرون شود مسمار

بروز بخشش چون باد بی قرار بود

کند میان مصاف اندرون چو خاک قرار

ایا بدانش بی جفت و با سخاوت جفت

ایا بدولت بی یار و با سخاوت یار

نه جز سخای تو چیزیست از شنیدن بیش

نه جز دعای تو کاریست برتر از گفتار

همیشه شادی و رامش کنی مگر خواهی

کز آفرینش بیرون کنی همی تیمار

کنند گرد تو در جنگ کرکسان پرواز

که تا کنند ز مغز سر عدو ناهار

ز بسکه خون عدو ریختی نپندارم

که رفت هیچ عدوی تو از جهان مردار

ایا نوازش تو دعوت مرا معنی

ایا فصاحت تو دانش مرا معیار

نرفت نامم بی جاه تو بهیچ زمین

نبود جا هم بی نام تو بهیچ دیار

اگر بنزد تو باشم و گر بدیگر جای

بجز بدست تو دشخوار من نگردد خوار

بسوی چاکر خود استری فرستادی

گشاده گشت بدو چند گونه کارم و بار

بدو کشیدم دینار سیصد از آدم

بسی هنوز بحمل اندر است آن دینار

همیشه تا بود اندر جهان ولی و عدو

همیشه تا بود اندر زمانه منبر و دار

سر ولی بولایت فراز منبر بر

سر عدو بعداوت فراز دار بدار

شمارهٔ ۸۷ - در مدح ابومنصور مملان

مه نیسان برون آورد بر صحرا یکی لشگر

که با فیروزه گون در عند با بیجاده گون مغفر

شبیخون برده بر خر خیز و نازش برده بر ششتر

شده پر مشک و پر دیبا از ایشان دشت و کوه و در

بخندد بوستان زیر و بگرید آسمان از بر

یکی چون دیده عاشق یکی چون چهره دلبر

ز بوی باد نوروزی جوان گشت این جهان از سر

بنفشه زلف و نرگس چشم و لاله روی سیمین بر

اگر گردون همی خواهی یکی در بوستان بنگر

و گر جنت همی خواهی یکی در گلستان بگذر

لباس گلستان خضرا و فرش بوستان عبقر

شکفته هر سویی لاله دمیده هر سویی عبهر

یکی چون عقد یاقوتین و پنهان اندر آن عنبر

یکی چون مجمر سیمین و رخشان اندر آن آذر

درختان گل اندر باغ هر یک چون بت آذر

همه با چادر اخضر همه با معجر احمر

گرفته هر یکی بر سر پر از سیکی یکی ساغر

چو اندر بزم بت رویان گرفته می ز یکدیگر

گرازان گور بر صحرا نواخوان مرغ بر عرعر

شقایق رسته از یکسو ز یکسو رسته سیسنبر

دهان لاله پر لؤلؤ کنار گل پر از گوهر

ز مرجان کرده این بالین ز مینا کرده آن بستر

ببستان اندرون بلبل نماید مدح گل از بر

چو اندر مجلس صاحب کشیده بانک خنیاگر

ابومنصور مملان کو بنوک خامه و خنجر

کندخار موافق گل کند خیر مخالف شر

بروز بزم چون حاتم بروز رزم چون حیدر

یکی بیمش بمشرق در یکی جودش بخاور در

زمانه کهترانشرا همیشه هست چون کهتر

ستاره چاکرانش را همیشه هست چون چاکر

بصد تیشه همی آید برون مثقالی از کان زر

ز یک مدحت برون آید ز کف او دو صد گوهر

ندانم هیچ کانی را ز کف راد او بهتر

ندانم هیچ بحری را ز بحر مدح او برتر

شجاعت چون سرایی گشت و تیغ تیزش او را در

سخاوت همچو جسمی گشت و کف راد او پیکر

ز دولت داد بستاند کسی کو باشدش داور

نگردد یار درد و غم کسی کو گرددش یاور

ایا آرایش مجلس و یا آرامش لشگر

ببزم اندر چو افریدون برزم اندر چو اسکندر

ز کف تو پدید آید ز سنگ خاره گوهر بر

ز خوی تو پدید آید ز خاک سوده عنبر بر

ز کفت راحت مؤمن ز تیغت آفت کافر

یکی دائم ز تو خرم یکی دائم ز تو غمخور

الا تا رنگ دارد گل الا تا نور دارد خور

از این خرم بود بستان وز آن روشن شود کشور

مبادا دست تو خالی ز زلف یار و از ساغر

بسان باده بادت رخ بسان مورد بادت سر

شمارهٔ ۸۸ - در مدح ابوالیسر

نگار کرد رخ من بخون دیده نگار

کنار کرد بیکبارگی مرا ز کنار

من از جدائی آن دلبر فریشته خوی

ز خورد و خواب جدا مانده ام فریشته وار

ز بسکه هجر همی کاهدم چنان شده ام

که مهر بر سر دیوار و کاه بر دیوار

بسان نار کفیده شده است دیده من

وز او سرشگ رونده بسان دانه نار

گرفت از آن لب چون باده جان من مستی

گرفت از آن دل چون روی رای من زنگار

همیشه رنج مرا و دو زلف او پیچان

همیشه درد مرا و دو چشم او بیمار

نشاط من بربود و بخصم داد نشاط

قرار من بکسست و بهجر داد قرار

اگر شرنگ بداری بر ابر لب دوست

وگر زریر بداری مقابل رخ یار

بساعت اندر گردد شرنگ همچو شکر

بساعت اندر گردد زریر چون گلنار

ایا مهی که ز تو خوار شد مه گردون

ایا بتی که ز تو خوار شد بت فرخار

بقد سروی گر سر و ماه دارد بر

بروی ماهی گر ماه مشگ آرد بار

ز رنگ و روی تو من بی نیازم از بزاز

ز بوی زلف تو من بینیازم از عطار

که پیش روی تو مانند قار باشد قیر

که پیش زلف تو مانند قیر باشد قار

اگر ببویم زلفین تو کنی پرخاش

وگر ببوسم رخسار تو کنی پیکار

سپاسدار نه ای کآن ببویدت زلفین

پسند کار نه ای کان ببوسدت رخسار

که دیده باشد و بوسیده صد هزاران ره

رکاب عالی و مجلسگه سهپسالار

چراغ ناموران جهان ابوالیسر آن

که یمن و یسرش هستند بر یمین و یسار

بجود بر سر گردون همی زند افسر

بجنگ بر سر شیران همی کند افسار

ولی همیشه فرازان بدو و دشمن پست

عدو همیشه فروزان بدو و خواسته خوار

ز بار انده تا رستخیز رسته شود

هر آن کسیکه بدیدار او بیابد بار

بطبع ناید چندان بصد قرون مردم

ز کان نخیزد چندان بصد قران دینار

که او بکشت گه کینه آختن یکراه

که او بداد گه بزم ساختن یکبار

ز بسکه کشت تهی کرد عالم از اعدا

ز بسکه داد تهی کرد عالم از دینار

بدستش اندر شادی بتیغش اندر غم

بمهرش اندر منبر بکینش اندر دار

ز کین او ببهار اندرون همیشه خزان

ز مهر او به خزان اندرون همیشه بهار

ستاره گشت به فرهنگ و فضل او خوشنود

زمانه داد به تدبیر و رای او اقرار

ایا نشانده بباران جود گرد نیاز

و یا نموده بخورشید فضل روز وقار

سخا ز دست تو پیدا چو ذره از خورشید

وغا بتیغ تو پیدا چو نقطه از پرگار

تو چون میانه ای و دیگران همه چو در

تو چون فذالکی و دیگران همه چو شمار

ز بخشش تو نمانده است ذره ای خواهش

ز رامش تو نمانده است نقطه ای بیمار

همیشه تا نتوان کرد خار فرد از ورد

همیشه تا نتوان کرد نور دور از نار

ز نار باد ابر جان دوستان تو نور

ز ورد باد ابر چشم دشمنان تو خار

شمارهٔ ۸۹ - در مدح ابوالمعمر

نگه کن روی آن دلبر چو نقش لعبت بربر

دو گلنارش ببین پر مار و دو مارش ببین پرپر

لبش ماننده مرجان برش ماننده مرمر

رخش پیرایه کشمیر و قدش فتنه کشمر

لبانش برده رنگ از می رخانش برده نور از خور

بشب بر دو رخش خور بین بروز از دو لبش میخور

بچین زلف چون سنبل بتاب جعد چون عنبر

چو چوگان بسته در چوگان چو چنبر بسته در چنبر

بگرد بسدش لؤلؤ بگرد نرگسش نشتر

ز پیکان زخم این بهتر ز شکر طعم آن خوشتر

دل من گشت چون نیلی بسان برگ نیلوفر

چو من سوی هوا پویم شود پایم بسان پر؟

ایا از جان گرامی تر ز بخت نیک فرخ تر

مرا دائم ز عشق تو دو لب خشک و دو دیده تر

من ار لب زمهریر آرم ز چشم آب و ز جان آذر

وی از دو رخ گل آزار و از دو لب می آذر

من از عبهر همی بارم برخ هرگونه کون گوهر

تو بر من گونه گون پیکان همی اندازی از عبهر

ز گل بر سوسنت پرده ز سنبل بر گلت معجر

خم زلفانت چون چوگان سر مژگانت چون خنجر

زبانت مهربان با من روانت باز کین آور

یکی بیدادگر میر است و دیگر دادگر داور

جگر سوزی بدو نرگس دل افروزی بدو رخ بر

چو کلک و نیزه استاد در ایوان و در لشگر

نبرده بوالمعمر کوست جمله خلق را یاور

مهیا گشت زو ملک و معمر گشت زو کشور

بگاه رزم چون رستم بگاه بزم چون نوذر

گه تدبیر چون سلمان گه پرهیز چون بوذر

بدان تیغ روان او بار از آن دست گهر گستر

عدو را گل کند بالین ولیرا گل کند بستر

کمالش ملک را پرگار و کلکش فضل را مسطر

ولی را خانه زو خرم عدو را کارازا و مضطر

ز روی او بیفروزد سر او مجلس و محضر

بفر او بماه دی شود خاک سیاه اخضر

فلک با همتش هامون و دریا با کفش فرغر

ز یک جودش ملا گردد عقاب چر خر اژاغر

بدان خشت چو الماس و بدان شمشیر چون آذر

همان خود و همان معجر همان درع و همان چادر

شود بر درگهش ظاهر همه نیک و بد مضمر

وی آتش گشت و مردم عود و عالی درگهش مجمر

بمنظر بهتر از مخبر سخنجر بهتر از منظر

ز کیوان در برش جوشن ز گردون بر سرش مغفر

ز حلم او شود درکه ز خشم او شود که در

سرای مهر و کینرا هست شمشیر و کف او در

ولی را ناز ازو فربه عدو را ناز از او لاغر

یکی را بهره زو زوبین یکی را بهره زو ساغر

ایا اعدای تو بردار و احباب تو بر منبر

که آتش با رضای تو نسوزد برگ سیسنبر

اگرچه زاد تو اینجا و گرچه جای تو ایدر

بتو ترساند اندر سند و چین فرزند را مادر

بجونش دارد و مغفرنکه تن مؤمن و کافر

نگه دارد بروز کین تن تو جوشن و مغفر

الا تا هر عرض قائم بود در اصل بر جوهر

الا تا گوهری مردم ستوده باشد از گوهر

جهان بادا بتو قائم چو از جوهر عرض اندر

کفت گوهرفشان بادا مدام و دل گهرپرور

شمارهٔ ۹۰ - در مدح ابوالخلیل جعفر

هم مساعد یار دارم هم مساعد روزگار

بخت با من سازگار و یار با من سازگار

لیکن از گفتار بدگویان من دور است دوست

لیکن از کردار بدخواهان ز من فرداست یار

دردمندم روز و شب او نیز چون من دردمند

بیقرارم سال و مه او نیز چون من بیقرار

دانه های نار دارد در میان ناردان

نار دارد بر سمن گلنار دارد بر چنار

از فراق نار و گلنار و چنار و نار دانش

اشک من چون ناردان شد چشم من چو آب نار

ز آرزوی آنکه گیرم در کنار آن ماه را

شد کنارم ز آبدیده راست چون دریا کنار

ناچشیده می هنوز از آن لب میگون او

از فراق او مرا هر ساعتی گیرد خمار

بر گل رخساره او نارسیده دست من

درد هجرانش مرا هر ساعتی خارد بخار

روزگاری خرم و خوش بگذرانم گر مرا

با مساعد یار بنشاند مساعد روزگار

گر بیاراید روان من بیک دیدار دوست

من بیارایم دو صد دیوان بمدح شهریار

شاه گیتی بوالخلیل آن در سخا و در سخن

میزبان و خوش سخن همچون خلیل کردگار

هرکه جان و تن بزنهارش ندارد تا زید

جانش یابد زو نهیب و تنش یابد زو نهار

بدسگالان در حصارند از نهیب تیغ او

خواسته بادست او هرگز نباشد در حصار

بار غم برخاسته باشد ز جان آن مدام

کو بعمر اندر بیابد نزد او یکبار بار

گنجش از دینار خالی مجلس از مهمان ملا

عدلش از رایست فره زفتی از رادی نزار

کرده گردون کار گردونی برایش بر نشان

کرده یزدان فر یزدانی برایش بر نثار

طبع او ماننده آبست از پاکی و لطف

طبعاو زفتی نگیرد آب نپذیرد نگار

کوه بگدازد ز کین او بسان پای مور

بر عدو گیتی کند خشمش بسان چشم مار

خواستاران درم را خواستار است او بطبع

همچو دینار و درم را سفله باشد خواستار

از قطار زائران بر درگهش دائم صفوف

وز صفوف دشمنان در لشگرش دائم قطار

بر نکوخواهان شرنگ از مهر او گردد شکر

بر ثناگویان خزان از فر او گردد بهار

زر و سیم آشکار از دست او گشته نهان

گشته از تیغش نهان راز گردون آشکار

او مطیع زائران و خسروان او را مطیع

او شکار سائلان و سرکشان او را شکار

پیشکاران را کند هنگام رادی پیشگاه

تاجداران را کند هنگام مردی تاجدار

تا جهان باشد جهان یکسر بکام شاه باد

دوستانش تاجدار و دشمنانش تاج دار

پیشکارانش فزون از پیشگاهان جهان

پیشگاهان جهان او را همیشه پیشکار

هرگز اندر عادت او کس نبیند اختلاف

هرگز اندر وعده او کس نبیند انتظار

از شگفتی گر بگوئی وصف جنگش پیش خلق

تا بجنگ اندر نبیند آن ندارد استوار

یک عطاش افزون ز حرص مفلسان صد زمین

یک عفوش افزون ز جرم کافران صد دیار

آتش دوزخ بپیش آتش شمشیر او

همچنان باشد که پیش آتش دوزخ شرار

تا بگیتی خوشگوار و جان ستان نوش است و زهر

آن تن و جانرا امان این دیده و دلرا دمار

باد بر یاران او چون نوش زهر جان ستان

باد بر خصمان او چون زهر نوش خوشگوار

عید فرخ باد سال و ماه شاهنشاه را

خسروانش خاکبوس و دشمنانش خاکسار

شمارهٔ ۹۱ - در مدح ابوالخلیل جعفر

همیشه بد بود اندوه و درد فرقت یار

بتر بوقت گل و صبح روزگار بهار

کنونکه باد بهاری کنار پر گل کرد

تهی شده است مرا از گل و بنفشه کنار

بهار رویش بر من حصار کرد فراق

کنون که لاله و گل سر برون کند ز حصار

ز درد فرقت آن چون چنار قامت دوست

همی بنالم چون فاخته بشاخ چنار

ز هجر سی و دو لؤلؤ همی عقیقی گشت

مرا دو جزع چو دو شنبلید لؤلؤ بار

گل وصال دلم شاد کام داشت و کنون

همی خلد دل ریشم غم فراق بخار

وصال سالی نرزد بیکشبان فراق

چنانکه مستی نرزد به نیمروز خمار

چگونه باشد از این خسته تر بگیتی دل

چگونه باشد از این بسته تر بگیتی کار

ز دوست فرد شدن با غمانش گشتن جفت

ز یار دور شدن با بلاش گشتن یار

شدن ز یار جدا درد یار باشد صعب

چگونه باشد گشتن جدا ز یار و دیار

غم فراق تو دینار کرد گلنارم

فراق داند دینار کردن از گلنار

بوصلش اندر بسیار خرمی دیدم

بهجرش اندر خواهم گریستن بسیار

اگرچه هست تنم خسته از جدائی دوست

وگرچه هست دلم تافته ز فرقت یار

فراق یار فرامش کنم چو یاد آرم

ز رفتن ملک شهر بخش گیتی دار

ابوالخلیل خداوند خسروان جعفر

که نام جعفر بسترد دستش از دینار

چه سنک باشد در دست او چو سیم حلال

چه خاک باشد در دست او چو زر عیار

همیشه ترسد از او خصم ملک و دشمن دین

چننکه مردم غماز ترسد از عیار

کسی کجاش بود بی رضای او گفتن

کسی کجاش بود بی هوای او دیدار

بکامش اندر دندان شوند چون سوزن

بچشمش اندر مژگان شوند چون مسمار

اگر جهان بستاند همی نیارد فخر

وگر ببخشد سیصد خزانه دارد عار

از آنکه نیست جهان را بنزد او قیمت

از آنکه نیست درم را بنزد او مقدار

ز زر و گوهر زی او ثناگری خوشتر

سئوال خوشتر نزدیک او ز موسیقار

بکام حاسدش اندر چو قار گردد شیر

بجام ناصحش اندر چو شیر گردد قار

بسا که روز شمار ایستاده باید ماند

اگر کنند شمار عطاش روز شمار

یکی ز لشگر شاهی چو تو ندید فلک

یکی ز لشگر شاهی چو تو ندید سوار

ز سنگ روید از آن بر پی ولیش سمن

ز آب خیزد از این بر لب عدویش خار

ایا بمسطر تدبیر کرده ملکت راست

جهان بر اعدا کرده چون نقطه پرگار

بکف راد فزائی بجانور روزی

بلفظ خوب زدائی ز طبعها زنگار

ز آب ابر سخای تو قلزمست سرشگ

ز تف آتش تیغ تو دوزخ است شرار

بخواب نوشین اندر شدند خلق بدان

که هست رأی تو بیدار و بخت تو بیدار

بشادمانی هستند خلق مست که هست

دلت به مستی و هشیاری اندران هشیار

ایا بدیدن تو چشم خلق گشته قریر

ایا بدولت تو یافته زمانه قرار

همی روی بسعادت بدرگه سلطان

جهان روشن بر بنده کرد خواهی تار

بهار من چو تو آنجا بوی بود چو خزان

خزان من چو تو اینجا بوی بود چو بهار

اگرچه بر من دوزخ شود ز فرقت تو

شود سپاهان از مقدم تو جنت وار

اگرچه مارا تیمار بی نشاط رسد

رسد بسلطان از تو نشاط بی تیمار

از آن عزیزتر اندر جهان ندارم روز

که باز گردی تو شادمان و خصمان خوار

بجای زر بنهم روی پیش تو بر خاک

بجای در کنم دیده بر سر تو نثار

چنان نثار کنم در مدیح تو دل و جان

که تا جهان بود از نام تو بود آثار

همیشه تا بر دزدان ز دار یابد رنج

همیشه تا ملکان را ز تخت باشد دار

تن موافق تو باد دائم از بر تخت

بر مخالف تو باد دائم از بر دار

کسی که قدح تو گوید ز بخت برنخورد

همیشه باش تو از ملک خویش برخوردار

شمارهٔ ۹۲ - در مدح ابونصر مملان

یاقوت سرخ شد ز می از ابر در بار

شاخ درخت دارد یاقوت و در بار

چون بربط نواخته و چنگ ساخته

قمری و فاخته بخروشند بر چنار

گل بر زمین بخندد مانند روی دوست

ابر از هوا بگرید چون چشم من بزار

گوئی مشاطه گشت بباغ اندرون صبا

کز فعل او شدند درختان عروس وار

این را حریر پیرهن و حله روی بند

آن را عقیق مخنقه و زر گوشوار

چون ابر جای جای بمانده بر آسمان

برفست جای جای بر اطراف کوهسار

گردون چو چادریست مهش تار و میغ پود

هامون چو مطردیست گلش پود و سبزه تار

لاله شکفته سرخ و سیاهیش در میان

نرگس شکفته زرد و سپیدیش در کنار

این چون درون ساغر سیمین نبید زرد

آن چون میان آتش رخشنده دود تار

بلبل گهی بگرید و گه ناله سر کند

این از نشاط گل کند آن از فراق یار

سیمین شد از شکوفه همه باغ و بوستان

مشگین شد از بنفشه همه جوی و جویبار

زیر درخت پیش فکنده بنفشه سر

چون پیش داور اندر مرد گناه کار

چون در ریخته ز بر پرنیان سبز

بر سبزه اوفتاده شکوفه ز میوه دار

وان صدهزار لاله شکفته میان کشت

گوئی میان دریا شمع است صد هزار

بر برگ لاله قطره باران نگاه کن

چون بر عقیق ریخته لؤلؤی شاهوار

چون از بر تذروان پرواز کرده باز

ابر ایستاده از بر گلزار و لاله زار

بیرون رو از حصار و بصحرا فرو نشین

می خور سحر که لاله برون آمد از حصار

بین بر زمین گروه غزال از پی گروه

بین بر هوا قطار کلنک از پس قطار

این را ز بیم یوز بسبزه درون مقام

وان را ز هول باز بآب اندرون قرار

ما را شتاب کرده دل از آرزوی صید

جای قرار کرده از بویه نگار

خر خیز وار گشته که از گونه گونه رنگ

فرخار وار شد چمن از گونه گون نگار

آن شنبلید کفته چو رخسار دردمند

آن ارغوان شکفته چو رخسار شادخوار

آن پیش سرو بید خمیده بروز باد

چون پیش شهریار بزرگان روزگار

میر بزرگوار ابونصر کز ملوک

چون او نیافریده خدای بزرگوار

رادی و راستیش برآورده زیر دست

مردی و مردمیش بپرورده بر کنار

تا یک عدو بود نبود جز دغاش فعل

تا یکدرم بود نبود جز سخاش کار

گردون بود بنزد دل او چو پای مور

دریا بود بنزد کف او چو چشم مار

هرگز ز چار طبع نیاید چنو پدید

چونان که هیچ طبع نیفزاید از چهار

گوئی صراط مال جهان کف راد اوست

کش سوی هیچکس نبود جز بدو گذار

گردون بدور او نکند هیچ بند و رنگ

گیتی بدور او نکند هیچ مکر و چار

او هست سرفراز و همه خلق پی سپر

او هست پیشگاه و همه خلق پیشکار

گر برگ بخت خواهی کار و فاش کن

ور بار سعد خواهی تخم هواش کار

از بهر خواستار کند گرد خواسته

وز بهر آن شدند بزرگانش خواستار

بی عیب و بی عوار بود جاودان چو او

آن زر فضل را که سعادت نکرد عار؟

گر آب را جدا کند ازیم کسی بطبع

یا هیچ کس بر آب پدید آورد نگار

گردد جدا ز رادی آن میر تاجور

آید پدید آرزوی میر نامدار؟

ای آنکه چون تو در همه گیتی سوار نیست

هم بر سخا سواری و هم بر سخن سوار

چون تو جوان ندیدم با طبع و باهنر

چون تو سخی ندیدم بی کبر و بردبار

فخر آورد بطالع مولود تو فلک

کسر آورد بوعده عمر تو روزگار

زائر نماند جود تو نادیده چند ره

دشمن نماند هول تو ناخورده چند بار

ای با ولی برادی سازنده تر ز آب

ای با عدو بمردی سوزنده تر ز نار

هم دوستدار خویش بود دوستدار تو

کز دوستیت راست شود کار دوستدار

تا من بدوستیت بیاراستم روان

بر من بفر دولت تو راست گشت کار

اینم همی درم دهد و آن کند محل

آنم همی گهر دهد و این کند وقار

آنجا که هیچگونه ندارد دلم امید

چون نیکوئی ببخت تو گردد امیدوار

تا نار کفته باشد بر شاخ در خزان

تا گل شگفته باشد در باغ در بهار

خندان لب تو باد بسان شگفته گل

چشم عدوت باد بسان کفیده نار

شمارهٔ ۹۳ - در مدح شاه ابونصر محمد در تهنیت عید

از غم هجر طراز همه خوبان طراز

زرد و باریکم و لرزانم چون تار طراز

بامید خبر یار و به طمع نظرش

بشبان سیه دیر و بروزان دراز

اگرم گوش بخارد نبرم دست بگوش

اگرم خواب بگیرد نکنم دیده فراز

ای برزم اندر لشگر شکن و رزم افروز

وی ببزم اندر شکر شکن و بزم طراز

چند کوشم که کنم راز تو از خلق نهان

گرچه دل جفت عذابست و روان جفت گداز

بتوان راز بوصل اندر پوشید ز خلق

بفراق اندر پوشیده کجا گردد راز

بحقیقت دل من بردی و رفتی بسفر

هر زمانم خبری باز فرستی بمجاز

خور و خواب از من شد تا تو ز چشمم بشدی

تا تو نائی باز این هر دو بمن ناید باز

همدمان را بهمه چیز نیاز است بسی

از همه چیز جهانی بتوام هست نیاز

چند از این تیر و کمان دست بباده کن و جام

چند از این رنج و ستم خیزد و بیاور می و ساز

که نیارامم تا شب ز فراق تو بروز

که نخسبم بشب از هجر تو تا بانک نماز

نه بوعد تو معول نه معول بخلاف

نه بنومیدی خط و نه بامید جواز

گرچه بندیم بغمخواری غمهای ترا

بگسارم بعطای ملک بنده نواز

میر ابونصر محمد که سر دولت او

هست چون دین محمد همه ساله بفراز

او به تبریز و شده نام بزرگیش بمصر

او بتبریز و شده هیبت تیغش بطراز

کر بخواهی که بتازد سوی تو دولت و بخت

بدل و جان بسوی درگه عالیش بتاز

ای هنرمند مکن عرض هنرهات برش

بر تازی فرسان خیره خر لنگ متاز

تن بدخواه بشمشیر چنان پاره کند

که کسی پاره کند برگ گل و بید بگاز

ای همه روی زمین یافته از روی تو نور

وی همه خلق جهان یافته از جود تو ساز

سرنگون مرد که یک روز ترا خدمت کرد

از عطای تو سرافراز شد و سینه فراز

هرکه او بر تو بدل جوید هوشش نبود

مردم بیهش بوید بدل مشگ پیاز

بهراسد ز تو هر چند هنر دارد مرد

بهراسد ز عقاب ار چه هنر دارد باز

باز از آن شد در دولت که کند خدمت تو

سوی او باز کند دولت فرخ صد باز؟

بشجاعت ز طرازی بسخاوت ز عرب

بلطافت ز عراقی بفصاحت ز حجاز

تو شهنشاه چو داماد و فلک همچو عروس

دولت و بختش پیرایه و گیتیش جهاز

تا بود شادی دهقانان از باده و باغ

تا بود خسته دل مزرعه داران ز گراز

باد خصمت بگداز غم و دلخسته مدام

تو بباغ اندر با باده و شادی بگراز

عید فرخنده فراز آمد حقش بگذار

چو بپرداختی از عید یکی بزم بساز

همه بر گاه نشین و همه با ماه خرام

همه با ساغر سوز و همه با دلبر ساز

شمارهٔ ۹۴ - در مدح ابوالیسر

بهشت وار شد از نوبهار گیتی باز

در بهشت بر او کرد چرخ گوئی باز

درم درم شده روی زمین چو پشت پلنگ

شکن شکن شده آب شمر چو سینه باز

سرشگ ابر کند هر فراز را چو نشیب

نسیم باد کند هر نشیب را چو فراز

اگر نگشت هوا جای آهوان ختن

وگر نگشت زمین جای بتگران طراز

چو آهوان ختن آن چراست مشگ فشان

چو بتگران طراز این چراست نقش طراز

ز نافه باد تهی کرد طبله عطار

ز حله ابر تهی کرد کلبه بزاز

سحاب گرد که اندر همی کشد پرده

شمال گرد گل اندر همی کند پرواز

کنون که سرخ گل از روی پرده باز گرفت

بتا گل رخت از من چرا گرفتی باز

همی ببندی خوابم بزلف عاشق بند

همی بتازی صبرم بچشم جا دو تاز

نژند کردی جانم بدان دو چشم نژند

دراز کردی عشقم بدان دو زلف دراز

تو خند خند همه سال و من گری گری

تو ناز ناز همه روز و من گداز گداز

مرا همی ننوازی مگر ندانی تو

که هست مهتر من اوستاد بنده نواز

سپهر دانش و دریای جود ابوالیسر آن

که جود و دانش یابند باز از او تک و تاز

بخشم جان آشوب و بمهر جان آرام

بتیغ جنگ انجام و بتیر جنگ آغاز

بطمع سود بداندیش او اسیر زیان

به طمع ناز بداندیش او اسیر نیاز

بساط او ز لب مهتران گرفته نگار

رکاب او ز رخ سرکشان گرفته طراز

ز عدل او بجهان اندرون نماند جور

ز جود او بجهان اندرون نماند آز

ایا همیشه ولی را بکف جان پرور

ایا همیشه عدو را بتیغ جان پرداز

روان شود بهوای تو با خرد همراه

خرد شود بمدح تو با هنر انباز

سپهر هست سرای تو و زمینش بساط

زمانه هست عروس تو و جهانش جهاز

ندیده هیچ حصاری چو تو حصار گشای

ندیده هیچ سپاهی چو تو سپاه طراز

برزم رزم گشائی ببزم بزم آرای

بتیغ تیغ گذاری به تیر تیرانداز

ستاره پیش تو اندر برد بطوع سجود

سپهر پیش تو اندر برد بطبع نماز

موالیان تو همواره با نشاط و سرور

معادیان تو همواره با گزند و گداز

تو ایدری و نهیب تو هست در بلغار

تو ایدری ونهیب تو هست در ابخاز

اگر نبوده بدانی شگفت نیست بدانک

زمانه از دل و از رأی تو نپوشد راز

همیشه تا ز پی هر گزند باشد سود

همیشه تا ز پی هر نیاز باشد ناز

تو جفت سود و بداندیش تو عدیل گزند

تو جفت ناز و بداندیش تو عدیل نیاز

شمارهٔ ۹۵ - قصیده

خسروا بیم است کز گیتی برآید رستخیز

تا تو برخیزی بشادی تندرست و شاد خیز

پا بنالیدی تو لختی دوستداران ترا

دیده ها گشتست باران ریز و دلها ریز ریز

رنج و بیماری کشیدی هفته ای آن رفت و ماند

با تو هم یار سلامت هم طرب تا رستخیز

جاودان در ملک و دولت زی که باشد بی تو ملک

همچو تن بی جان و جان بی عقل و جامه بی فریز

دوستان را نیست از تو همچو از روزی گزیر

دشمنان را نیست از تو همچو از دشمن گریز

هرکه جوید کین تو با ملک خود باشد بکین

هرکه بستیزد بتو با جان خود باشد ستیز

بستدی ملک از بداندیش از بتان ساغر ستان

ریختی خون سیاه و خون رز در جام ریز

چار چیزت داد یزدان کان بهم کس را نداد

طبع پاک و عزم نیک و کف را دو تیغ تیز

چون سخن گوئی جهان پرمشگ و پر گوهر شود

زان زبان گوهر افشان و حدیث مشگ بیز

خسروا با تندرستی و لطافت یار باش

تا لطافت در عراقست و فصاحت در حجیز

شمارهٔ ۹۶ - در مدح ابونصر سعدبن مهدی

ز چین زلف مه نیکوان چین و طراز

همیشه سلسله ساز است با دو درع طراز

گهی ز میغ زند بر مه دو هفته رقم

گهی ز مشگ کند بر گل شکفته طراز

ز زخم او همه را بیم و دست اوست سلیم

که هست گاه زره پوش و گاه تیر انداز

نه کوته است درازی او ز جنبش باد

گهیش کوته بینی بچهره گاه دراز

گهی بپیچد و گیرد دو لاله را بکنار

گهی بتازد و باد و عقیق گوید راز

دگرش بینم کیش و دگرش بینم سان

دگرش بینم دین و دگرش بینم ساز

نوان چو زاهد محراب کرده آتشگاه

دو تا چو راهب بخورشید را ببرده نماز

بگونه شبه و شب ببوی مشک و عبیر

بخم و ین چو چوگان بزخم خنجر و گاز

گهی بصورت نون و گهی بشکل الف

گهی چو پر غراب و گهی چو چنگل باز

بسان تیر شود چون فرو کشیش بچنک

شود بسان زره پوش گاه تیرانداز

اگر مثالش جان را دهد امید نشاط

همان مثالش تن را دهد امید گداز

گهی ز چاه زنخدان فرو شود بنشیب

گهی ز ماه بناگوش بر شود براز

همی بملک جهان از پی ولی و عدو

خطی دهد بولایت خطی دهد بجواز

مکان نصرت ابونصر سعدبن مهدی

که سعد نسرین دارند بر سرش پرواز

چنان کسی که نیابد جواز عدل از وی

چنان کسی که نگوید خبر سرش ز جواز

لطیف تر بمدام اندرون ز اهل عرب

فصیح تر بکلام اندرون ز اهل حجاز

بجای کوشش او کوشش سپهر محال

بجای بخشش او بخشش ستاره مجاز

کنار سائل او همچو بدره ضراب

سرای زائر او همچو کلبه بزاز

از او گریزان زفتی چو شاد خوار از غم

از او منافق لرزان چو جانی از غماز

سئوال سائل خوشترش از نوای سرود

چنانکه قصه زائر ز ساغر بکماز

ایا نیاز همه مردمان بدانش تو

بکند جود تو بنیاد آز و بیخ نیاز

ز نقش کلک تو روشن بشب دو چشم فلک

ز زخم گرز تو تاری بروز چشم گراز

چو تیغ و تیر بر اندام دشمنان دم سوز

چو شیر و شکر با طبع دوستان دمساز

عدو چو بشنود آواز تو بروز نبرد

فزون ز آهی دیگر نماندش آواز

بجنگت اندر سوک و بصلحت اندر سور

بکینت اندر رنج و بمهرت اندر ناز

جهانیان همه گشتند بنده تو بطبع

بدانکه هستی دشمن گداز و بنده نواز

به پیش فضل تو فضل جهانیان چونانکه

به پیش صنع خداوند صنع لعبت باز

هر آنکسی که بود کام وی بخدمت تو

بر آسمان برین او گذر کند چون باز

همیشه دولت و آرامش و نشاطت هست

همیشه جان تو با رامش و خرد انباز

موافقان را جود تو هست گنج آگن

منافقان را خشم تو هست جان پرداز

بروز رامش نازد بروی تو دل و جان

بگاه کین تو یازد بترک تازی تاز؟ کذا

همی فغان کند از رنج دو بنانت قلم

یکی بنه قلم و سوی ساغر می تاز

همیشه تا در ناز و نیاز و انده و رنج

بود بمردم گاهی فراز و گاهی باز

همیشه روز تو امروز خوشتر از دی باد

همیشه بادت انجام بهتر از آغاز

شمارهٔ ۹۷ - در مدح امیر ابونصر مملان

صبر من کوتاه گشت از عشق آنزلف دراز

کو گهی با گل بسیر است و گهی با مل براز

تا ندیدم زلف او کژدم ندیدم گل سپر

تا ندیدم چشم او نرکس ندیدم مهره باز

آن همی آزار دم دل کش خریدارم بجان

وین همی رنجاندم جان کش بپروردم بناز

او مرا شیرین چو جان است و گرامی چون جهان

از جهان و جان ندارد کس ببازی دست باز

گرچه غمگینم ز عشق آن دو زلف سرنگون

شادمان گردم ز مدح شهریار سرفراز

میر بونصر بن وهسودان بن مملان که هست

روز کین لشکر شکن روز طرب مجلس نواز

یک زمان خالی نباشد مجلس و میدان او

از سواران چگل وز ماهرویان طراز

خسروان ترسان ازو برسان بازان از عقاب

مهتران لرزان ازو ماننده کبکان ز باز

دست گوهر بار او بر خاتم رادی نگین

تیغ گوهر دارا و بر جامه مردی طراز

هم بتیغ او خداوندان مشرق را امید

هم بدست او خداوندان مغرب را نیاز

زو برآمد رایت جود و فروشد خیل بخل

زو تهی شد گنج دینار و ملا شد کان آز

هرکه یک ره دور شد از خدمت درگاه او

خیر و روزی دور شد از نزد او هفتاد باز

گر همی خواهی که دولت سوی تو تازان شود

گرد در کاهش بگرد و سوی ایوانش بتاز

مردم بی برگ را یک خدمتش صد ساله برگ

مردم بی ساز را یک مدحتش صد ساله ساز

با وفای او بگیتی در نبیند کس جفا

با سخای او بعالم در نیابد کس نیاز

نه فراز دوستان با مهر او گردد نشیب

نه نشیب دشمنان با کین او گردد فراز

زخم گاز از مهر او بر دوستان چون برگ گل

برگ گل با کین او بر دشمنان چون زخم گاز

همچو زور مور پیش زور او زور هژبر

همچو زخم پشه پیش زخم او زخم گراز

جود هر شاهی تکلف باشد آن تو بطبع

قول تو دائم حقیقت قول هر میری مجاز

هیچ میری نیست نابرده عطا از کف تو

هیچ شاهی نیست نابرده بدرگاهت نماز

تا ز بانک نوحه کر دائم روان باشد نفور

تا همیشه دل ببانک رود و ساز آید بساز

خانه خصمان تو خالی مباد از نوحه گر

مجلس خویشان تو فارغ مباد از رود و ساز

شمارهٔ ۹۸ - فی المدیحه

نهاد روی بما دولت و سعادت باز

ز رنج و درد بدل دادمان سلامت و ناز

گرفت سعد فراز و گرفت نحس نشیب

گرفت رنج نشیب و گرفت ناز فراز

نهفته سود در آمد ز خواب و خفت زیان

حقیقت آمد و اندر نوشت کار مجاز

برست تن ز نهار و برست دل ز نهیب

برست سر ز گزند و برست جان ز گداز

دو بهره مانده ز روز خجسته آمد عید

بدیمه اندر نوروز بخت کرد آغاز

بسا کسا که فرو برده بود سر بگریز

بسا کسا که جگر خسته بدبگرم و گداز

گرفته بود گهی چند میش موطن شیر

گرفته بود گهی چند زاغ مسکن باز

کنون بجایگه خویش شیر باز آمد

کنون بجایگه خویش باز بر شد باز

از آنکه شمس ملوک و از آنکه شمس الملک

بدار مملکت خویشتن رسید فراز

بآفتاب برآمد سر سعادت میر

سر عدوش فروشد بچاه محنت باز

مخالفانش همه سرنگون و بخت نگون

موافقانش همه سرفراز و سینه فراز

اگرچه رنج دراز آزمود بی او خلق

کنون بدیدن او شد بخواب رنج دراز

کناد وقف بر این خلق جای میر خدای

که خلق میر پرستند و میر خلق نواز

ایا فزوده جهان را بطاعت تو ولی

ز روم تا بیمن و ز عراق تا بطراز

هرآنکه را که خلاف تو افتد اندر دل

نهد هماره تن و جان خویش بر سر آز

چو عقد را بمیانه چو تیغ را بگهر

چو حلقه را بنگین و چو جامه را بطراز

بزهره راست چو شیری بزور راست چو پیل

بزخم همچو پلنگی بحمله همچو گراز

چنانکه سهم تو افتد سوی نشان عدو

نشانه را نزند سهم هیچ تیر انداز

اگر شهنشه اهواز با تو کین سازد

شودش موی بتن بر چو کژدم اهواز

سزد که مردم از این پس ترا برند سجود

سزد که مردم از این پس ترا برند نماز

بقدر خویشتن انباز کرد چرخ ترا

گمان مبر که کند چرخ غدر با انباز

چنان شدند ز روی تو شادمان که بحشر

گناهکاران یابند زی بهشت جواز

فراز گشت در بخت خلق تا که کنند

ترا ثنا که تو کردی در سعادت باز

نبود طاقت ایشان که بر زنند نفس

کنون بطاق فلک بر همی زنند آواز

همیشه تا که بتابد مه و ببالد سرو

بسان ماه بتاب و بسان سر و بناز

دریده باد دل کور دشمنانت بخشت

بریده باد سر شوم دشمنانت بگاز

شمارهٔ ۹۹ - فی المدیحه

ای آفریدگار چو تو نافریده کس

کار تو دانش و دهش و دین و داد بس

آنکس که یک نفس بزند بی رضای تو

باشد دلیل آنکه همان باشدش نفس

زی هر شهی نتازی هرگز برای جنگ

شهباز می نه پرد هرگز سوی مگس

حاجت به شحنه و به عسس نیست ملک را

زیرا که عدل و داد تو بس شحنه و عسس

را دان کنند از تو همی رادی اقتباس

چونانکه نور مه بود از مهر مقتبس

با دولت تو دولت و اقبال دشمنان

چون باد در سبد بود و آب در قفس

دوران به هر که هرچه دهد باز گیردش

هرچه آن دهی دگر نستانی تو باز پس

تو بحر بی کناری در جود و موج تو

در است و زر و موج بحار است خار و خس

چون کیقباد باشی در گنج و در بقا

چون بوفراس باشی بر صدرو بر فرس

کس در دیار تو نکند نوحه غیر جغد

کس در دیار تو نکند ناله جز جرس

هر سود کان ز دست تو ناید زیان بود

هر فضل کان ز پیش تو ناید بود هوس

نزدیک من مدیح تو خواندن فریضه تر

از زنده نزد مؤبدوز انجیل نزد قس

فریادرس توئی همه ملک زمانه را

چونانکه هست رسم بفریاد من برس

امسال ساز می بنمودند مردمان

بی می منم فتاده بدیماه در نکس

کاری بکس ندارم ور نیز دارمی

کاری است کاستوار ندارم بهیچ کس

انگور هفته ای بود ایخواجه زینهار

من بنده را ز راه کمین و درین سپس کذا

بادات جاودان زبر و زیر تاج و تخت

بادات جام و مسند پیوسته پیش و پس

شمارهٔ ۱۰۰ - در مدح ابونصر سعدبن مهدی

تا مهر بر فروخت ببرج حمل چراغ

پر شمع و پر چراغ شد از لاله باغ و راغ

دیو است زاغ گوئی مقری است عندلیب

کز بانک او ز باغ هزیمت گرفت زاغ

از بوستان کلاغ هزیمت گرفت راست

کز بادریسه کشت سر کوه چون کلاغ

از باد شد غدیر بکردار صدر باز

وز میغ گشت چرخ بکردار پشت ماغ

نرگس بیاد سوسن و شمشاد در فکند

دینار گون نبیذ به کافور گون ایاغ

در باغ بگذری ز فروغ و نسیم گل

رنگین شود دو دیده و مشگین شود دماغ

گوئی بباغ حور فرود آمد از بهشت

یا دهخدای شه بگذشته است پیش باغ

بو نصر سعد مهدی کز نصرت است و سعد

بر خاتمش نگینه و بر مرکبش جناغ

از مهر او کناغ فرازنده چون چنار

وز کین او چنار گدازنده چون کناغ

از خوی او برند گل و نسترن نسیم

وز روی او برند مه و مشتری فراغ

آموختن توان ز یکی خوش صد ادب

وافروختن توان ز یکی شمع صد چراغ

آبست جود او و دل دوست چون خوید

ناراست خشم او و تن خصم خشک تاغ

در رزم برق تیغش اندر میان گرد

تابان ز چرخ باشد چون پیش دوده داغ

از مهر جود نیست بچیزد گرش میل

وز شغل ملک نیست بچیز دگر فراغ

در باغ و راغ میر چمان باد جاودان

تا جای سرو باغ بود جای رنگ راغ

شمارهٔ ۱۰۱ - در مدح ابونصر مملان

تا خزان آورد روی خویش سوی باغ و راغ

ابر یک ساعت نجست از تعبیه کردن فراغ

از لب دریا برآمد بامدادان خیل ابر

و آسمان از وی شود پر خیل گردو دود و داغ

سرخ شد در کوه از پس لاله چید منقار کبک

سم آهو سبز شد از بس گرازان شد براغ

از فروغ لاله و کل می شود رنگین دو چشم

از شمیم بان و سنبل می شود مشکین دماغ

تا سحرگه بشکند در بوستان نرکس خمار

لاله از ژاله بود چونان که پر از می ایاغ

برق هر ساعت بتابد همچو داغ تافته

آب ریزد از سحاب اندر میان دشت و باغ

تا حواصل عرض کرده طوطی و طاووس کوه

کهربا کرده بعرض بسد و پیروزه باغ

بلبل از بستان گریخت از گلستان گلبرگ ریخت

جای این نارنگ بستد جای آن بگرفت زاغ

طرف بستان گشت پر قندیل زرین از ترنج

گر ز نرگس بود بر روی زمین سیمین چراغ

تا نثار زر بشاخ سرو سر زی زاغ کرد؟

چون برآمد ماه روی رایت خسرو ز باغ

خسرو پیروزگر بو نصر مملان آنکه نیست

از سخا و جود او را از دگر شغلی فراغ

دست و جودش ابر و باران است و آز خلق خوید

تیغ و تیزش نار سوزان است و جسم خصم تاغ

هست دولت خاتم جاه وجلالش را نکین

هست نصرت مرکب قدر و کمالش را جناغ

شیر را ماند بروز جنگ و خصم اوست میش

باز را ماند بگاه رزم و دشمن چون کلاغ

مر ولی را قامت از مهرش فرازان چون چنار

مر عدو را سینه از کینش گدازان چون کناغ

روشن از برق حسامش چرخ همچون صدر باز

دشت از گرد سپاهش تیره همچون پشت ماغ

مهتری با بذل و جود او نیامد در جهان

خسروی با عدل و داد او ندارد کس سراغ

سروری گر سرو قامت پیش بنده اش خم نکرد

پیچد اندر گرد اندامش اجل همچون فشاغ

تا بدشت اندر بروید لاله با داغ درون

همچو لاله دشمنش را باد دل پردرد و داغ

شمارهٔ ۱۰۲ - در مدح ابراهیم ابن شریف

دوشم شبی خجسته بد و مجلسی ظریف

عیشی چو روح روشن و وقتی چو جان نظیف

بگذاشتم به شادی تا روز عمر خویش

با دلبری مساعد و با باده لطیف

باده مرا موافق و نزهت مرا شریک

نعمت مرا مقارن و دولت مرا حریف

روز سپید گشته به من شد شب سیاه

خلد لطیف کشته مرا عالم کثیف

در چنگ من گرفته بدان مشک سلسله

در گوش من سماع دو بیتی بود نحیف؟

من با نکار یار وفا شادمان شده

از دولت رئیس براهیم بن شریف

فرزانه‌ای که دهر نیارد چنو کریم

آزاده‌ای که خلق نبیند چنو ظریف

از همت بلند وی آمد پدید چرخ

وز دولت مساعد او شد شرف شریف

در عالم وقار نیامد چنو بشر

وندر نبات فضل نیامد چنو خضیف

خویش بود مطهر و رایش بود رفیع

رویش بود منور و لفظش بود طریف

ای آنکه طلعت تو بود روی بخت نیک

وی آنکه صورت تو بود صورت عفیف

کردی ضعیف انده من گرچه بد قوی

کردی قوی نشاط دلم گرچه بد ضعیف

آن باده را که دوش رساندی به نزد من

چون جایعی بدم که بدو در رسد رغیف

تا گاه در میان سخن نیک و بد رسد

تا گاه در زمانه ربیع آید و خریف

در چشم دوستان تو گیتی بهشت باد

عالم بدشمنان تو بر تنک چون کنیف

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح ابوالخلیل جعفر

ای رخ رخشانت چون آئینه نادیده زنگ

زنگ بزدا از دل عاشق ببکمازی چو زنگ

آنکه رومی آرزو کرده عطایش چون عرب

آنکه ترکی آرزو کرده بساطش همچو زنگ

مادرش بوده است همچون زنگی زنگارگون

او بسان رومیان بر تن ندارد هیچ زنگ

در میان جام زرین چون گل اندر شنبلید

بر سرش کف ایستاده همچو سیم هفت رنگ

او برنگ و بوی همچون بهرمان و غالیه است

رنگ و بوی او ز دلها دور دارد بند و رنگ

بهرمان دیدی که همچون غالیه باشد ببوی

غالیه دیدی که همچون بهرمان باشد برنگ

آنکه کبک از بوی او گردد به نیروی عقاب

آنکه رنگ از زور او گردد بآهنگ پلنگ

گر بآذرمه چکانی قطره ای بر سنگ ازو

در مه دی آهوان سنبل چرند از روی سنگ

گر خورد زو زفت همچون میر گردد روز جود

ور خورد کم زهره زو چون شاه گردد روز جنگ

بوالخلیل آن چون خلیل اندر گه جود و سخا

جعفر آن ماننده هوشنگ گاه هوش و هنگ

گر پلنگان کین او ورزند و رنگان مهر او

کمترین رنگی برون آرد پلنگیر از سنگ

ای خداوند سخا کاندر جهان آئین تست

جامه بخشیدن بتخت و سیم بخشیدن بسنگ

مال گرد آورده هرکس تو گم کردی بدست

نعمت گم کرده هرکس تو آوردی بچنگ

چون بجنبانی عنان باره از خیل عدو

کس نداند زین ز پالان پاردم از پالهنگ

همچو تو دارند میران نام و نی شبه تواند

هم بمردم ماند و مردم نباشد استرنگ

روی خویشان تو باشد زین سپس چون ارغوان

روی خصمان تو باشد زین سپس چون با درنگ

غایبی از دوستان و حاضری زی دشمنان

دشمنان را آذری و دوستان را آذرنگ

دشت گشت از هول تو بر دشمنان همچون مزار

نوششان گشت از تو زهر و نامشان گشت از تو ننگ

گشتشان از گرد لشگر گشتشان از بانگ کوس

گشتشان از زخم زوبین گشتشان از ضرب سنگ

چشمها همواره کور و گوشها پیوسته کر

دستها پیوسته شل و پایها همواره لنگ

بس نماند تا تو باز آئی بدارالملک خویش

ملک بدخواهان دین آورده یکسر زیر چنگ

آوری دلخسته بطریقان روم و رو سرا

پای جفت پای بند و سر رفیق پا لهنگ

ای هوا بر دشمنان از هیبت تو گشته تار

وی زمین بر دوستان از فرقت تو گشته تنگ

تا به پیروزی برفتی دوستداران ترا

یکزمان خالی نباشد از غریو و از غرنگ

ساختی با تو خداوندا سفر چاکر بسی

گر بدانستی که سازی در سفر چندین درنگ

فتح آذربایجان امسال اینجا خوانده ام

فتح ترکستان و چین خوانم دگر سالت فرنگ

تا نباشد خلق را هرگز غرنگ اندر نشاط

از شرنگ دهر بادا دشمنانت را غرنگ

تا بود گردنده گردون بزم تو خالی مباد

از بتان شنگ و شوخ و ساقیان شوخ و شنگ

شمارهٔ ۱۰۴ - در مدح شمس الدین و ابوالمعالی

با درنگ از درد دل در بوستان دی داد رنگ

زرد و پرچین شد چو روی دردمندان با درنگ

آن چمن کز لاله و گل بود چون رنگین تذرو

شد ز برگ زرد و خاک تیره چون پشت پلنگ

آسمان چون تو زی و خز باشدی از خیل ابر

راست گشته روز و شب ماننده تیر خدنگ؟

تا چو سوزن های زرین شد گیاهان بر درخت

برگ چون زرین ورق شد آب صافی شد چو رنگ؟

رز همی ماند بخیل زنگیان خفته مست

اندک اندک خیل روم اندر میان خیل زنگ

خوش بود خون رزان خوردن بهنگام خزان

خاصه اندر بوستان با دوستان بارو دو چنگ

چرخ گشته زابر همچون زنگ بسته آینه

آب روشن گشته چون آئینه نادیده زنگ

گر نیاری گل بدست از بوستان چندی رواست

شاید ار چندی ز بلبل نشنوی آواز چنگ

مدح شمس الدین بجای بانگ بلبل گوش دار

جام می برزن بیاد او بجای جام بنگ

شه قوام الدوله تاج مملکت فخر ملوک

آفتاب روز جود و اژدهای روز جنگ

بوالمعالی کو برای و همت عالی کند

یوز را جفت گوزن و باز را جفت پلنگ

دوستانرا زاب بد پابنده چون پور ملک

صاعقه بر دشمنان بارنده چون پور پشنگ

بر عدوی شه شرار آتش شمشیر او

لاله دارد چون مغیلان نوش دارد چون شرنگ

هرکه رازی وی بیاید دل بمهر اندر زمان

رخ شود چون آذرنگ و دل چو انگشت زرنگ

روز بخشش راست گوی و روز کوشش راستکار

عادت او بی تکلف وعده او بی درنگ

روز جود از لفظ او امروز و فردا نشنوی

روز کین از حمله او ننگری تو بند و رنگ

از سخا یکسان شمارد زر و سیم و سنگ و خاک

از هنر یک جنس دارد ببر و شیر و غارم و رنگ

از بسی کز کف او دیدند خواری زر و سیم

هر دو آن پنهان شدند از شرم خلق و نام و ننگ

جای این باشد همیشه در میان تیره خاک

جای آن باشد همیشه در میان ساده سنگ

هرکه مدح او نه پیوندد چه گویا و چه گنگ

آب کز وی بهره نستانی چه دریا و چه گنگ

آورد ناگه چو بر خیل معادی تاختن

باز نشناسند گردان پاردم از پالهنگ

از فرشته خوی و فرخ دیدن و فرخنده رای

ای همه فرخندگی از دانش و فرهنگ و هنگ

بس نمانده تا چنان گردی که در مجلس بخلق

هم درم بخشی بگردون هم گهر بخشی بسنگ

روز بر دشمن شود شب رنگ و گردد تنگدست

چون در آهختند بر شبرنگ تو در جنگ تنگ

دست جور از پای زخم عدل تو برگشت شل

پای بخل از دست زخم جود تو برگشت لنگ

تا شکر ماننده حنظل ندارد رنگ و طعم

تا نهنگان را چو طاوسان نباشد طبع و رنگ

باد بر یاران تو حنظل بکردار شکر

باد بر خصمان تو طاوس بر سان نهنگ

مهرگان فرخنده بادا بر دو شاه مهربان

حاسدان جفت غریو و دشمنان جفت غرنگ

هردوان خرم نشسته بر سریر و می بدست

مجلس از فر شما آراسته مانند گنگ

شمارهٔ ۱۰۵ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

کافور بار شد فلک و کوه سیمرنگ

وز کوه کرد روی سوی دشت غرم و رنگ

کهسار سیمرنگ شد و چرخ سیمگون

آبی زریر گون شده باده عقیق رنگ

چرخ کبود مانده برو ابر جای جای

چون پر ز دوده آینه بر جای جای زنگ

از برف کوهسار شده پر سپاه روم

وز زاغ مرغزار شده پر سپاه زنگ

چون روی دوستان ملک گشت سرخ سیب

چون روی دشمنانش شده زرد با درنگ

میر ستوده بوالحسن آن آفتاب جود

شاه نبرد لشگری آن آفتاب جنگ

بادش همیشه دولت یار و نشاط جفت

بادش همیشه روی بیار و قدح به چنگ

شمارهٔ ۱۰۶ - در مدح میر ابوالهیجا منوچهر

گشت کوه و باغ در زیر گل بیجاده رنگ

ساق و سم از گل چریدن کرد چون بیجاده رنگ

ارغوان آمد بجای شنبلید زرد گون

لاله های باده رنگ آمد بجای باد رنگ

خوش بود خوردن کنون با دوستان در بوستان

باده های لاله گون در لاله های باده رنگ

تا بدید از باد نیسان خاک گلزاری بود

ز آب آذرگون کند دل مرد دانا آذرنگ

از نسیم گل شده چون عنبر و کافور خاک

وز فروغ گل شده چون بسد و یاقوت سنگ

گشت زابر قیرگون و لاله بیجاده فام

دشت چون منقار طوطی چرخ چون پشت پلنگ

بانگ بلبل هر شبان روزی بسان بانگ نای

بانگ صلصل هر سحرگاهی بسان بانگ چنگ

پشت و بانگ من چو پشت و بانگ چنگ آمد درست

تا من آن خورشید خوبان را رها کردم ز چنگ

تا بدست خویش تنگ اسب هجران سخت کرد

شد بمن چون حلقه تنکش جهان تاریک و تنگ

گر بنزدیک من آید بی درنگ آن ماه روی

میر ابوالهیجا نیابد جای چندان بی درنگ کذا

مشتری چهر و فلک همت منوچهر آنکه او

چون فریدون فر و چون هوشنگ دارد هوش و هنگ

بدره ها گریند چون بادوستان باشد بصلح

کرکسان خندند چون با دشمنان باشد بجنگ

زانکه گه گه باشد از چرم پلنگ او را جناغ

از همه ددها تکبر بیشتر دارد پلنگ

بادل و دست و سنان و تیغ او در رزم و بزم

برق سرد و مرگ راحت بحر خشک و چرخ تنگ

گرش بودی ملک در خور اسب او را آمدی

ز افسر خان نعل و میخ از موی خاتون حل و تنگ

روز بخشیدن نشاید خادمش سالار طی

گاه کوشیدن نشاید چاکرش پور پشنگ

چین انده گیرد از هولش رخان خان چین

رشک حسرت آید از بیمش روان شاه زنگ؟

بر هواخواهان کند چون روز شبهای چو قیر

بر براندیشان کند چون زهر صهبای چو رنگ

بانگ تندر پیش بانگ او بروز کارزار

همچنان باشد که پیش بانگ تندر بانگ چنگ

مدح گویان را ببزم اندر گهر بخشد بمشت

مهرجویان را بصف اندر درم بخشد بسنگ

مهر او و کین او چون رود نیل آمد درست

دوستان را زو شراب و دشمنان را زو شرنگ

دوستان را همچو یوسف می سپارد ملک مصر

دشمنان را همچو فرعون افکند کام نهنگ

آنکه در میدان کینش طوق باشد یافته

او بجای طوق سر گردنش بندد پالهنگ

گر سخن گوید بود گویای یونان همچو گنگ

گر عطا بخشد بود دریای عمان همچو گنگ

پیش او چون میش و مور و پشه باشد پیش پیل

خصم روز جنگ او باشد اگر پور پشنگ

تا بود بالا خدنگ آئین ز شادی و سرور

تا شود قامت کمان آسا ز اندوه و غرنگ

باد بالا دشمنانش را ز انده چون کمان

باد قامت دوستانش را ز شادی چون خدنگ

شمارهٔ ۱۰۷ - در مدح ابوالمعمر

ابر درافشان بگردون بر همی بندد کلل

باد مشک افشان درختان را همی بندد حلل

ساخته چون لحن مطرب فاخته دستان بسرو

خاسته چون بانگ عاشق ناله کبک از قلل

در چمن چون ساقیان گلبن همی دارد قدح

بر سمن چون مطربان بلبل همی خواند غزل

جعفری دینار داده شاخ لؤلؤ را عوض

ششتری دیبا گرفته باغ عبهر را بدل

ابر زنگاری سلب گسترده بر چهر چمن

باد شنگرفی حلل آورده بر طرف جبل

از نسیم باد گشته مشگ و عنبر بی خطر

وز سرشک ابر گشته در و مرجان بی محل

لشگری سنگین فرود آورده بر صحرا بهار

از منقش دیبه رومی مر ایشان را حلل

از جواهرشان لباس است از کواکبشان سلیح

پرینانیشان خیامست و حریریشان کلل

مشگ ساید باد همچون خوی استاد رئیس

در ببارد ابر همچون دست استاد اجل

قبله اقبال و دولت بوالمعمر کآسمان

فخر دارد روز و شب بر درگهش دارد مثل

طبع او ارکان دانش کلک او کان ادب

دست او بنیاد روزی تیغ او اصل اجل

دست و تیغش آب و آتش حلم و خشمش خیر و شر

صلح و جنگش رنج و راحت مهر و کینش عقد و حل

نام چندان بود حاتم را که او پیدا نبود

خود ترش چندان نماید کاب نتوان یافت خل

جاودان پاینده باد این مجلس عالی کجا

زائران را مسکنست و سائلان را مستغل

ذره جودش فزون از هرچه در عالم نیاز

قطره حلمش فزون از هرچه در گیتی زلل

زوست چشم حرص کور و زوست گوش جهل کر

زوست پای جور لنگ و زوست دست بخل شل

تا بود تایید او ناید بملک اندر زوال

تا بود تدبیر او ناید بخیل اندر خلل

کار گیتی پای خران در وحل کردن بود

پیشه او پای خران برکشیدن از وحل

راست ناید کار گیتی وان او هر دو بهم

چون بجائی راست ناید کار جمال و جمل

از گروه دشمنان او نباشد جز حدیث

در سرای حاسدان او نباشد جز طلل

دست او نیل روان باشد بهنگام نوال

تیغ او پیل دمان باشد بهنگام جدل

ای بتو نازنده گشته عقل چون از عقل روح

وی بتو پاینده گشته دین چنان کز دین دول

گر خسک فر تو یابد یاسمن گردد خسک

ور زحل یاد تو آرد مشتری گردد زحل

صدر نازان از تو چون از لؤلؤ لالا صدف

خانه تابان از تو چون از چشمه رخشان حمل

لفظ تو خالی ز غدر و قول تو دور از خلاف

طبع تو فارغ ز غش تدبیر تو دور از حیل

تا قدر غافل که چون آرد قضاد روی فساد

تا امل آگه که چون آرد اجل در وی خلل

هیبت تو چون قضا بادا معادی چون قدر

صولت تو چون اجل بادا مخالف چون امل

شمارهٔ ۱۰۸ - در مدح ابونصر محمد (مملان)

از پار مرا حال بسی خوشتر امسال

همواره بدینحال بماناد مرا حال

فرخنده تر امسال ز هر سال مرا عید

افزوده تر امسال ز هر سال مرا مال

من پار همین عید ز نادیدن سروی

باریک و نوان بودم چون وقت خزان نال

امسال بسی روز نشیند به بر من

آنسرو سیه زلف سیه جعد سیه خال

من پار همی روی بچنگال بکندم

زآنروی همی گل چنم امسال بچنگال

چون دال مرا پار شده بود ز غم پشت

وامسال ز زلفش گه الف سازم و گه دال

امسال طرب دیدم از آن ماه بیک روز

چندان که عنا دیدم ازو پار بیکسال

پار از غم او بال مرا بالین بودی

وامسال مرا بالداز دیدن او بال

ای مشتری و ماه بر روی تو تیره

وی غالیه و مشک بر خال تو آخال

ابدال بروز اندر اگر روی تو بیند

با روی تو روزه نگشاید به شب ابدال

ور جادوی محتال دو چشم تو ببیند

عاجز شود و توبه کند جادوی محتال

نامی تری از ملک و گرامی تری از جان

فرخ تری از دولت و شیرین تری از مال

ابروی تو ماند بمثل راست بمشمشیر

شمشیر خداوند جهاندار عدو مال

بو نصر محمد که بمردی و برادی

انگشت نمای است و چو ماه شب شوال

سوزنده اعدا و فروزنده احباب

داننده اسرار و شناسنده احوال

از صولت او در دل دریا فتد آسیب

وز هیبت او در تن کوه افتد زلزال

آجال اعادی است بشمشیرش اندر

بنوشته بشمشیرش گوئی خط آجال

آمال موالی است همی در کفش اندر

گوئی بکفش ثبت بود دفتر آمال

آن را که براند ز درش یابد ادبار

وآنرا که بخواهد به برش دارد اقبال

زو گشت یقین هرچه گمان بود باخبار

زو گشت عیان هرچه خبر بود بامثال

از خدمت او خلق خطر گیرد و اقبال

وز مدحت او مرد شرف یابد و اجلال

گر جرم بود با او صد سال بخروار

یک روز عقوبت نکند با تو به مثقال

ور مدح بمثقال بری او را یک روز

صد سال فزون یابی ازو مال بحمال

ای بار خدای همه بار خدایان

ای فال نکو بختی و ای بخت نکوفال

لفظ تو روان بر نعم است از همه الفاظ

شغل تو همه بر کرم است از همه اشغال

وصف پسر زال بمردی به بر تو

چون وصف زن زال بود با پسر زال

از خلق ثنامی بخری تو بزر و سیم

باشد دل پاکت بمیان اندر دلال

تا نام و نشان هست ز درویش و توانگر

این نالد از اندیشه و آن بالد از اموال

نالان دل اعدای تو چون نال ز اندوه

نازان تن احباب تو چون سرو ز اجلال

شمارهٔ ۱۰۹ - فی المدیحه

ایا شهریاران پاکیزه دل

ز دست شما ابر و دریا خجل

بود ابر از دستتان شرمسار

بود بحر از طبعتان منفعل

ولی را وفای شما دلفروز

عدو را جفای شما جان کسل

خورد بی رضای شما هرکه آب

چو آتش شود در دلش مشتعل

کسی کو شما را بود بدسگال

بود با خدای جهان مستحل

کسی کو بقای شما را نخواست

شود زیر پای فنا مضمحل

کسی کز جهان بیندی بند او

ز ناکام کاری کندشان بحل؟

کرت باید آسایش اندر جهان

تو از دست دامان ایشان مهل

هزار آفرین باد بر جانتان

که هم کامگارید و هم محتمل

ز آسایش دهر و کام جهان

بود قسمت خصمتان دق و سل

کسی کو جدا ماند از رویتان

شود پایش از خون دل زیر گل

کسی کو ز فرمانتان سر بتافت

بتیغ زمانه همی قد قتل

زمانه بقای شما را بدهر

به پایندگی بر نوشته سجل

از آنگه که دورم ز روی شما

نداند دل من چهار از چهل

ز هجر شما شهریاران شهر

همم بیم جانست و هم درد دل

کمر بسته بادند پیش شما

شهان طراز و مهان چگل

شمارهٔ ۱۱۰ - قصیده

ای بهنگام سخا ابر کف و دریا دل

مشتری خوار ز دیدار تو و ماه خجل

بر نوشته است بعمر ابدی ملک ترا

در ازل ایزد و در دست جهان داده سجل

ز سواران چگل خوار و خجل خیل عجم

از تو خوارند و خجل خیل سواران چگل

کین تو در دل چون مرگ بود روح گزای

مهر تو در دل چون گنج بود آز کسل

هرکه مهر تو نباشد بدل و جانش همی

هم ورا بیم ز جانست و همش درد بدل

تو و شه هر دو بهم لازم و ملزوم همید

انگبین باید تا آنکه شود نیکو خل

نتوان کردن بی کشتی در بادیه راه

گرفتد ز ابر کف راد تو در بادیه ظل

بتو داده است خداوند جهان ملک جهان

اندر او مشتری و شمس و زحل کرده سجل

عزت هرکه بجز عزت تو روزی چند

دولت هرکه بجز دولت تو مستعجل

کارهای تو جهاندار همی دارد راست

شاد بنشین و جهان را بجهاندار بهل

یک عطای تو چهل باره بود دخل جهان

باد در ملک ترا سال چهل بار چهل

هست مستقبل جاه تو و خواهد بودن

دولت و عزت و اقبال ترا مستقبل

دل و جان تو خدا از قبل شادی کرد

جان بپیوند بشادی و غم از دل بگسل

ذل و عز تو و خصمت ازلی بوده بلی

هم خداوند معز است و خداوند مذل

هرکه را لطف تو شامل بود اندر حق او

بی گمان لطف الهی است بحقش شامل

مقبل آنست که مقبول تو افتاد همی

هرکسی قابل آن نیست که گردد مقبل

تا که از عزت و اقبال بود نام همی

بکند عزت و اقبال بکویت منزل

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح شمس الدین

ای مشک فشان زلفین ای غالیه گون خال

با هر دو بود غالیه و مشک چون آخال

بندیست مرا بر دل هر ساعت از آن زلف

حالی است مرا در دل هر ساعت از آن خال

خیره شود از سنبل تو بوالعجب و نیز

عاجز شود از نرگس تو جادوی محتال

خواهی که نگردد چو شب تیره مرا روز

ز آن سنبل مفتون بکل رشته بمفتال

گر چهر تو بر قبله ابدال نگارند

خواند بنماز اندر شعر دری ابدال

دامست ترا زلف و چو دامست حقیقت

زیرا گه الف باشد و گه میم و گهی دال

کس بسته او را نتواند بگشادن

از بس که در او دائره و حلقه و اشکال

هرگه که ز رخسار دو زلف تو گشایم

زو مشک به چنگ آرم و گلنار به چنگال

قد تو چو سرو است میان تو چو جانست

از هر دو دل خلق به آرام و به زلزال

ماهی است بمشک اندر پیوسته بدان سرو

در است بزر اندر پیوسته بر آن خال

دیدار دل افروز تو چون مشتری آمد

از خوبی و رخشانی و از فرخی فال

بایسته تر از جانی و شایسته تر از عمر

نامی تری از ملک و گرامی تری از مال

جانی تو بچشم من و من خوار به چشمت

چون مال به چشم ملک راد عدو مال

شمس الدین فخرالامرا کاوست ز میران

کان گهر و گنج هنر قبله آمال

بخشند بزرگان جهان سیم به کیسه

بخشند بزرگان جهان زر به مثقال

او اسب نه وده دهد و جامه بصد تخت

او سیم بگردون دهد و زر بمکیال

ای شاه نبی سیرت ایمان بتو محکم

ای میر علی حکمت عالم بتو در غال

بینا که لقای تو نبیند به شب و روز

گویا که مدیح تو نگوید به مه و سال

بینای چنان را نکند فرق کس از کور

گویای چنین را نکند فرق کس از لال

چون حلقه شود خم کمند تو ز فتراک

سر از بی این حلقه زند بر سر اینال

خواهنده ز دست تو همی بالد گوبال

بد خواه ز تیغ تو همی نالد گونال

آرامش و رامش فلک از بهر تو آرد

جز رامش مندیش و جز آرامش مسگال

با فر تر از توری و با جاه تر از جم

با سهم ترا ز سامی و با زهره تر از زال

آن سر که ز فرمان تو بیرون ببرد سر

وآن تن که ز فرمان تو بیرون بکشد یال

در حلق یکی طوق همی گردد چون غل

در پای یکی بند همی گردد خلخال

چندان ببری مال ز صد میر و ز صد شاه

گز گنج بروزی ببرد میر ترا مال

آن بار خدایی که برادی و بمردی

انگشت نمای است چو ماه مه شوال

با جام بصدر اندر ماننده یوسف

با تیغ بصف اندر ماننده ابطال

از بیم وی از دیده شاهان بپرد خواب

وز هیبت او از دل شیران برود حال

چون خواب رود تیرش در دیده شیران

وز دیده شیران بگشاید رگ قیفال

آن کو بیکی روز بمن چاکر بخشید

از خلعت و از صلت و از نعمت و اموال

گر نیمی از آن مال بمیری رسد از ملک

تا حشر بگویند به اخبار و به امثال

من بنده غنی گشتم و از رنج برستم

دیگر نکند بیش دل ریش من اهوال

زین پس نبود بنده من برده به نخاس

زین پس نبود جامه من برده بدلال

شاهی که مر او را پسری باشد چون تو

با او بجهان اندر گردون نکشد بال

ای شاه جهاندار مرا حال تو پرورد

پرورده اویند حکیمان بهمه حال

در نعمت تو شاه دو بهره است رهی را

بهری ز پی حکمت و بهری ز پی حال

تا بر سر تدبیر همی خندد تقدیر

تا بر سر آمال همی خندد آجال

تدبیر شما باد روان بر سر تقدیر

و آجال عدو باد روان بر سر آمال

شمارهٔ ۱۱۲ - فی المدیحه

ای میر بی نظیر و خداوند بی عدیل

همنام خویش را بهمه بابها بدیل

نه گوش روزگار شنیده ترا نظیر

نه چشم کائنات بدیده ترا عدیل

شاهی نیاوریده چو تو آسمان بزرگ

میری نه پروریده چو تو آسمان نبیل

هرگز بلند کرده جاهت نگشته پست

هرگز عزیز کرده جودت نشد ذلیل

بر همت تو بخشش تو بس بود گوا

بر دولت تو رامش تو بس بود دلیل

هم درد خلق را دم شافیت شد شفا

هم رزق خلق را کف کافیت شد کفیل

چون سنگ و خاک در کف راد تو سیم و زر

چون مور و پشه پیش خدنگ تو شیر و پیل

با حلم تو ز می است بسان هوا سبک

با طبع تو هوا است بسان زمین ثقیل

باشد قلیل در نظرت بخشش کثیر

باشد کثیر در نظرت مدحت قلیل

بر سلسبیل و خلد برین راه یافته است

آن را که هست پیش دل و دست تو سبیل

از رای تو ز آینه ملک رفته زنگ

از روی تو جمال هنر شد بسی جمیل

آن کو بخشم و کین نگرد سوی روی تو

گردد مژه بچشم وی اندر نگه چو میل

گردد چو رود نیل ز کف تو بادیه

گردد چو بادیه ز سنان تو رود نیل

در خلد سلسبیل نمایند خلق را

از بهر سلسبیل کند خلق جان سبیل

بی آنکه جان سبیل کند خلق باشدش

ایوان تو چو خلد و کف تو چو سلسبیل

هنگام خوش زبانی هستی تو چون نبی

هنگام میزبانی هستی تو چون خلیل

با روی تو چو ابر بود تیره آفتاب

با تیغ تو چو پشه بود بی وقار پیل

اندر تو هیچ عیب ندانم جز آن همی

کازار یافت خیره ز تو میر بوالخلیل

از تو عزیزتر بجهان کسی بیاورد

کاندر کف تو خواسته باشد همی دلیل

نزدیک او بجز کرم اوت نیست شغل

نزدیک او بجز نعم اوت نی دلیل

با او بزی بدولت و با او بمان بعز

بد خواهتان ذلیل بداندیشتان قتیل

شمارهٔ ۱۱۳ - در زلزلهٔ تبریز و مدح ابونصر مملان

بود محال مرا داشتن امید محال

به عالمی که نباشد همیشه بر یک حال

از آن زمان که جهان بود حال زینسان بود

جهان بگردد لیکن نگرددش احوال

دگر شوی تو و لیکن همان بود شب و روز

دگر شوی تو و لیکن همان بود مه و سال

محال باشد فال و محال باشد زجر

مدار بیهده مشغول دل به زجر و به فال

مگوی خیره که چون رسته شد فلان اعوان

مگوی خیره که چون برده شد فلان ابدال

تو بنده‌ای سخن بندگانت باید گفت

که کس نداند تقدیر ایزد متعال

همیشه ایزد بیدار و خلق یافته خواب

همیشه گردون گردان و خلق یافته هال

دل تو بستهٔ تدبیر و نالد از تقدیر

تن تو سخرهٔ آمال و غافل از آجال

عذاب یاد نیاری به روزگار نشاط

فراق یاد نیاری به روزگار وصال

نبود شهر در آفاق خوش‌تر از تبریز

به ایمنی و به مال و به نیکوئی و جمال

ز ناز و نوش همه خلق بود نوشانوش

ز خلق و مال همه شهر بود مالامال

در او به کام دل خویش هر کسی مشغول

امیر و بنده و سالار و فاضل و مفضال

یکی به خدمت ایزد یکی به خدمت خلق

یکی به جستن نام و یکی به جستن مال

یکی به خواستن جام بر سماع غزل

یکی به تاختن یوز بر شکار غزال

به روز بودن با مطربان شیرین گوی

به شب غنودن با نیکوان مشگین خال

به کار خویش همی کرد هر کسی تدبیر

به مال خویش همی داشت هر کسی آمال

به نیم چندان کز دل کسی برآرد قیل

به نیم چندان کز لب تنی برآرد قال

خدا به مردم تبریز بر فکند فنا

فلک به نعمت تبریز برگماشت زوال

فراز گشت نشیب و نشیب گشت فراز

رمال گشت جبال و جبال گشت رمال

دریده گشت زمین و خمیده گشت نبات

دمنده گشت بحار و رونده گشت جبال

بسا سرای که بامش همی بسود فلک

بسا درخت که شاخش همی بسود هلال

کز آن درخت نمانده کنون مگر آثار

وز آن سرای نمانده کنون مگر اطلال

کسی که رسته شد از مویه گشته بود چو مو

کسی که جسته شد از ناله گشته بود چو نال

یکی نبود که گوید به دیگری که مموی

یکی نبود که گوید به دیگری که منال

همی به دیده بدیدم چو روز رستاخیز

ز پیش رایت مهدی و فتنهٔ دجال

کمال دور کناد ایزد از جمال جهان

کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال

چنان که باید بگذاشتم همی شب و روز

به ناز و باده و رود و سرود و غنج و دلال

به مهر بود دل من ربوده چند نگار

به فضل بود دل من سپرده چند همال

بدان همال همی دادمی به علم جواب

وزان نگار همی کردمی به بوسه سؤال

یکی گروه به زیر اندر آمدند ز مرگ

یکی گروه پریشان شدند از آن اهوال

ز رفتگان نشنیدم کنون یکی پیغام

ز ماندگان بنبینم کنون بها و جمال

گذشت خواری لیک این از آن بود بدتر

که هر زمان به زمین اندر او فتد زلزال

زمین نگشتی لرزان اگر نکردی پشت

بحکم شاه ستوده دل و ستوده خصال

چراغ شاهان مملان که پیش تیغ و کفش

یکیست شیر و شگال و یکیست سیم و سفال

ز گال گردد با مهر او برنگ عقیق

عقیق گردد با کین او برنگ ز گال

بگاه رادی رادان ازو زنند مثل

بگاه مردی مردان ازو برند مثال

بروز بزم بود کفش آفتاب نما

بروز رزم بود تیغش آسمان تمثال

جهان نباشد با جود او یکی ذره

زمین نه سنجد با حلم او یکی مثقال

بلای جان معادی توئی به روز نبرد

حیات جان موالی توئی بروز نوال

سزد که شاهان گاه ترا نماز برند

که سجده گاه سعود است و قبله اقبال

خدای تیغ ترا از ازل بزال نمود

ز بیم تیغ تو نازاده خشک شد سر زال

اگر تو خشم کنی بر هژبر گور افکن

وگر تو کینه کشی از پلنگ آهو مال

یکی بچنگال از خشم برکند دندان

یکی بدندان از دست بفکند چنگال

نهال نیک نروید مگر ز نیک درخت

درخت نیک نخیزد مگر ز نیک نهال

جمال و حسن پدر داری و عجب نبود

پدرت هم ز پدر یافته است حسن و جمال

اگرچه خیل بود روز جنگ پشت ملوک

تو پشت خیلی در روز جنگ و گاه جدال

بدست و تیغ تو آراسته است مردی و ملک

چو دست و پای عروسان بباره و خلخال

خدایگانا کار جهان چنین آمد

گهی نشاط و سرور و گهی بلا و ملال

از آن غمی که گذشته است بر تو یاد مکن

وزان بدی که نیاید بسوی تو مسگال

غم گذشته کشیدن بود محال مجاز

غم نیامده بردن بود مجاز محال

بخواه باده بر آوای مطربان جمیل

بگیر ساغر بر یاد مهتران جمال

همیشه تا نبود سرو را ز لاله طراز

همیشه تا نبود ماه را ز مشک شکال

بسان ماه بتاب و بسان مشگ ببوی

بسان لاله بخند و بسان سرو ببال

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح ابوالخلیل جعفر

تا شمر چون درع داودی شد از باد شمال

گشت چون تخت سلیمان گلبن از حسن و جمال

در ببارد از هوا هر ساعتی ابر بهار

مشگ پالد بر زمین هر ساعتی باد شمال

کرد چون عمان زمین را اشگ ابر قطره بار

کرد چون تبت هوا را بوی باد مشگ پال

گشت چون آب زلال اندر خزان خون رزان

گشت چون خون رزان اندر خزان آب زلال

لاله اندر سبزه همچون رسته در مینا عقیق

ژاله اندر لاله چون پیوسته با مرجان لئال

بر سمن قمری همی خواند ز درد دل غزل

در چمن بستر ز برگ گل همی سازد غزال

بر درخت گل زند بلبل نوا وقت سحر

بر بنفشه گل فشاند شاخ گل وقت زوال

از شقایق کشت زار شنبلید و یاسمن

بر زمین پیداست همچون زر پنهان بوده سال

سوسنش سیم حلال و سوده کافور اندر او

فرش نیسان بر بساط باغ جلباب جمال

برق تابان از میان ابر تیره با مداد

چون دم زنگی فروزان آتش از روی زگال

همچو طاوس است گاه جلوه شاخ نسترن

گر بود طاوس را از در و مینا پر و بال

بوستان دارد کنون از دیبه رومی فراش

گلستان دارد کنون از پرنیان جین جلال

بوستان خلد برین است و درختان حور عین

می ز دست حور عین باشد بخلد اندر حلال

ای هلاک دل هلا آن ساغر از مل کن ملا

آن ملی کز خوردنش هرگز نگیرد دل ملال

بوی و طعمش پیر سیصد ساله را برنا کند

وز همه پیرانش افزون تر ز سیصد بار سال

صورت او جوهری و رنگ او همچون عرض

اصل جسمانی ولی دیدار روحانی مثال

زرد و لرزان در قدح چون روز کوشیدن بدشت

دشمن از تیغ شه دریا دل و نیکو خصال

میر میران پهلوان هفت کشور شمع دین

بوالخلیل جعفر آن رستم دل حاتم فعال

وصل او صوم و صلوة و هجر او شرک و نفاق

مهر او توحید و دین و کین او کفر و ضلال

عالم او را زیر دست و دشمن او را زیر تیغ

دست او بدخواه مال و تیغ او بدخواه مال

آفریننده مر او را آفرید از آفرین

ذوالجلال او را پدید آورد از عز و جلال

آنکه رویش دید نتواند چه بینا و چه کور

وانکه مدحش گفت نتواند چه گویا و چه لال

او همه جود است و نستایند کفش را بجود

زآنکه نستایند هندو را و زنگی را بخال

آسمان عاجز شود هنگام جود کف او

کآسمان باران فشاند کف او گوهر مثال

ز آتش شمشیر و از زخم دوال کوس او

خویش را در هم کشد دشمن چو در آتش دوال

دیگران از قلعه ها نازند و او از شهرها

لاجرم او شاه باشد دائم ایشان کوتوال

گاه بخشیدن بدست او زند دریا مثل

گاه کوشیدن ز تیغ او برد گردون مثال

گر شگالان مهر او ورزند و شیران کین او

از شگالان شیر سازد شرزه وز شیران شگال

از دو چیز او را نگردد سیر روز و شب دو چیز

دیده از دیدار سائل گوش از بانگ سئوال

بدسگال او نباشد خویشتن را نیک خواه

نیکخواه او نباشد خویشتن را بدسگال

زآنکه هرگز نیکخواهش را نیاید بد به پیش

زآنکه هرگز بدسگالش را نباشد نیک حال

آسمان با دست او حیران شود گاه عطا

روزگار از تیغ او عاجز شود روز قتال

شیر و پیل او را یکی باشند در روز نبرد

زر و سیم او را یکی سنجند با سنگ و سفال

هم بساطش را کنندی سجده میران بر جباه

هم رکابش را زنندی بوسه شاهان بر دوال؟

ای عدیل فضل و از همسر چو گردون بی عدیل

ای همال جود و از همتا چو یزدان بی همال

همچو تو کی بود کی فرخنده فال مشتری

مشتری فرخنده دارد دیدن رویت بفال

روزگار آورد باز و آسمان آورد باز

دشمنانت را و باو حاسدانت را وبال

از جهان مر دوستانت را نشاط آمد نصیب

از فلک مر دشمنانت را نصیب آمد نصال

کلک تو گنج شفای دوستان هنگام جود

تیغ تو کان بلای دشمنان روز جدال

فخر باشد تاج قیصر را نعال اسب تو

باز باشد پای اسبت را ز تاج او نعال

تا بود رنج و عنای عاشق از روز فراق

تا بود غنج و دلال بیدل از روز وصال

باد جان دشمنانت یار با رنج و عنا

باد طبع دوستانت جفت با غنج و دلال

شمارهٔ ۱۱۵ - در مدح ابوالخلیل جعفر

تا عدیل دوست گشتم با طرب گشتم عدیل

بر جهان و جان بدیل آرم بدو نازم بدیل

گرچه باشم دور از او عشقش بمن باشد رفیق

گرچه باشم فرد از او مهرش بمن باشد عدیل

مهر آن مه بر دل من چون نشان آبله است

مهر دیگر نیکوان همچون نشان نقش نیل

در میان هر دو دل یک میل نبود راه بیش

در میان هر دو تن بوده است کم دریای نیل

زلف او گردان برخ همچون حساب هندوی

کش بدست اندر ز عاج و ساج باشد تخت و میل

او بماه و مشگ و نار و سیب با من هست زفت

من بملک و مال و جان و دل نیم با وی بخیل

از رخ و زلفینش بر من سوسن و سنبل مباح

وز لب و دندانش بر من شکر و لؤلؤ سبیل

بر کران سوسن او حلقه های غالیه

در میان شکر او چشمه های سلسبیل

از روان من سبیل داغ دوری گشت دور

تا بشادی یافتم بر سلسبیل او سبیل

روی پر غنجا و غنج و چشم پر تیر خدنگ

آن به نیکوئی منقش این بجادوئی کحیل

موی او تاری و تیره چون روان اهرمن

روی او تابان و رخشان همچو جان جبرئیل

گر چنو بنگاشتی آزر نگاری داشتی

طاعت آزر بسان طاعت ایزد خلیل

زهر پا شد غمزه او مشک ساید زلف او

چون برزم و بزم و کین و مهر خسرو بوالخلیل

هم قلیل و هم کثیر است او بسان نوبهار

فضلهای او کثیر و سالهای او قلیل

چه نگری سالش کمالش بین کزو عاجز شوند

شهریاران جمال و پادشاهان جمیل

از فصیل باره نازیدند شاهان دگر

تا شد از سلطان بریده اصل میران اصیل

میر سلطانرا ز شهرش بر زخیل خویشتن

باز گردانید خشنود از عطایای جزیل

آنکه سیم خام و زر پخته داند فضل کرد

آهن پاره نداند کردن و روئین فضیل

با سپاه و خیل سلطان آنچنان گستاخ گشت

راست گوئی کرد سالی بیست با سلطان رحیل

همت و دستش طویل آمد برادی و هنر

عمر و ملکش باد همچون همت و دستش طویل

گر زمین نارد نبات و ور نبارد آسمان

رزق مردم را کف کافی او باشد کفیل

پیش حلم او زمین همچون هوا باشد لطیف

پیش طبع او هوا همچون زمین باشد ثقیل

مردمیش از قطره باران بیش و از نجم سما

جودش از برگ درختان بیش و از ریک مسیل

جان یارانش نباشد فارغ از رود و سرود

جان و خصمانش نباشد فارغ از ویل و عویل

رای او یار جلال و روی او جفت جمال

نطقهای او صواب و رسمهای او جمیل

ای نهنگ روز جنگ و پیل روز نام و ننگ

ای بمردی رسته از کام نهنگ و موج نیل

هر که زور و در کشیدی رنجها خواهد کشید

با غم و انده شود یار و شود خوار و ذلیل

چون منوچهری بچهر چون فریدونی بفر

عالمی همچون علی و عاقلی همچون عقیل

هر حدیث فضلهای مردمان قیلست و قال

فضل تو هرکس همی بیند نه قالست و نه قیل

آنکه میری چون تو دارد می نخواهد شد فقیر

آنکه شاهی چون تو دارد می نخواهد شد ذلیل

دوست شادان از تو همچون بیدل از دیدار دوست

خصم نالان از تو همچون عاشق از هجر خلیل

دوستانرا دل بخندد چون کند کلکت صریر

دشمنانرا جان بکاهد چون کند اسبت صهیل

باد گنج و تیغ تو بر دوستان و دشمنان

این یکی دائم سبیل و آن یکی دائم سلیل

از جلالت بنده تخت تو میران جلال

از نبالت خادم خوان تو شاهان نبیل

خشک باشد با عنانت دجله و نیل و فرات

سست باشد با سنانت اژدها و شیر و پیل

تا علیل و کیل دارد عاشقانرا جان و پشت

آرزوی زلف کیل و بویه چشم علیل

باد جان دشمنان تو علیل از داغ و غم

باد پشت حاسدان تو ز بار درد کیل

دشمنانت را خلیده دل بخار درد و غم

بر تو فرخ روزگار دولت و روز خلیل

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح ابومنصور

تنم به گونه نال و دلم به گونه نیل

جهان ز نیلم نال و روان ز نالم نیل

چو نیل چشم منست از گریستن شب و روز

چراست جای نهنگ اندر آن دو چشم کحیل

رفیق رنجم تا عشق با منست رفیق

عدیل در دم تا هجر با منست عدیل

دلم بسان هوا آمد از هوای حبیب

تنم بسان خیال آمد از خیال خلیل

بتی که قدش چون قول عاشق آمد راست

مهی که قولش چون پشت عاشق آمد کیل

بروی خلد و بلب سلسبیل و من کردم

دل و تن از پی آن خلد و سلسبیل سبیل

بسان خضر پیمبر همیشه زنده بوم

اگر بیابم بر سلسبیل دوست سبیل

مرا بس است بدین درد روی زرد گواه

مرا بس است برین انده آب دیده دلیل

همی گریزد صبرم ز عشق آن بت روی

چنانکه خیل گریزد ز جنگ میر جلیل

جمال و جاه جهان شهریار ابومنصور

که روزگار بدیدار او شده است جمیل

بروز بخشش او و بروز کوشش او

چو قطره باشد نیل و چو پشه باشد پیل

بتیغ جان بستاند بدست باز دهد

بدین بعیسی ماند بدان بعزرائیل

رضای او بدل اندر برابر توحید

خلاف او بتن اندر برابر تعطیل

ایا زمانه تن و دولت تواش زیور

ایا سپهر سر و همت تواش اکلیل

بگاه جود ندانی که چون بود تاخیر

بگاه حلم ندانی که چون بود تعجیل

هزار زائر بر درگهت نزول کند

نکرده زائری از درگهت هنوز رحیل

اگر نبارد ابرو نبات نارد بر

برزق خلق پس آن کف کافی تو کفیل

بنزد ایزد مدح تو همچنان تسبیح

بنزد باری شکرت برابر تهلیل

اگر عدوت خورد نوش و وز تو یاد کند

بماند آن نوش اندر کلوش چون نشپیل

بهیچ دانش گردون نبوده با تو خسیس

بهیچ فضل ستاره نبوده با تو بخیل

ز دست و طبع و دل هرکسی سخاوت و فضل

بکرد سوی دل و دست طبع تو تحویل

ز بهر این همگان سائلند و تو معطی

همه کسیرا نقص آید و ترا تفضیل

بفضل و دانش پیری به رای و بخت جوان

بجود و فضل کثیری بسال و ماه قلیل

نهفته مال همه خسروان برافشاندی

درست گوئی بودند خسروانت و کیل

زمانه بر تو نیابد بهیچ باب عوض

ستاره با تو نیارد بهیچ روی بدیل

خدایگانا از آرزوی صورت تو

تنم شده است نحیف و دلم شده است علیل

همیشه مهر تو ورزم چو مؤبدان آتش

همیشه مدح تو خوانم چو راهبان انجیل

اگر بخدمت نایم بر تو معذورم

که مر مرا نگذارند از این زمین یکمیل

اگر فقیر مقصر شدم بخدمت تو

همیشه هست زبانم بمدحت تو طویل

همیشه تا خبر زهره باشد و هاروت

چنانکه قصه قابیل باشد و هابیل

عدوت باد چو هاروت و دوست چون زهره

ولیت باد چو هابیل و خصم چون قابیل

شمارهٔ ۱۱۷ - در مدح ابوالخلیل جعفر

چه بود بهتر و نیکوتر از این هرگز حال

داد پیدا شد و پنهان شد بیداد و محال

باز رفته بکنار و شده آواره غراب

یافته شیر نیستان و شده دور شگال

ماه چونان شده کو را نبود هیچ خسوف

مهر چونان شده کو را نبود هیچ زوال

آمده بار چمن یاسمن و ریخته خار

آمده سرو بپالیز و شده سوخته نال

روی یاران شده از شادی ماننده بدر

تن خصمان شد از انده مانند هلال

نبود نیز دل شاهین خسته ز تذرو

نبود نیز تن شیر شکسته ز غزال

دوستانرا بیکی روز برون رفته ز دل

غم و دردی که کشیدند ز خصمان بدو سال

همچو مسکینان در خانه همینالد زار

هرکه او گوش همیداشت بتکین و نیال

دود انده بزدود از دل احرار نشاط

رنج هجران بربود از تن اخیار وصال

دو بهار آمد در ملک بیک هفته پدید

هر دو اصل طرب و خوبی و فیروزی فال

یکی از آمدن مهر سوی برج حمل

دیگر از یافتن شاه بملک اندر هال

بوالخلیل آن بهمه چیزی مانند خلیل

از خلل گشته تن خصمش مانند خلال

بدنش پاک چو جان آمد و جانش همه عقل

نظرش راحت روح است و سخن سحر حلال

گر بخلقش نگری پاک ز جود است و ادب

ور به بخلقش نگری پاک ز حسن است و جمال

مردی و مردمی و راستی و رادی و هوش

ایزدش دانش و دین داد و همش داد فعال

با هنرهائی چندین که ورا داد خدای

نه عجب باشد اگر خلق در او گردد غال

ز کرم تا نرسد دیگر بر خلق الم

در ولایت بتن خویشتن آورد همال

طلعتش فرخ و دولت قوی و طالع سعد

ایزدش یار و فلک پشت و جهان نیک سگال

شود از هولش چون میش و بره یوز و پلنگ

شود از فرش چون زر و درم سنگ و سفال

خانه زائر از مال وی آبادانست

هست ویران شده از دو کف او بیت المال

دوست و دشمنرا از تیغ و کفش راحت و رنج

که بدان دشمن مالست و بدین دشمن مال

دل بخشنده او پاک ز عفو است و کرم

کف بخشنده او پاک ز جود است و نوال

با خلاف او گردون کشد از دهر ستم

با رضای او ژاله نکشد بیم زوال

عفو او بیش است از هرچه در آفاق گناه

جود او پیش است از هرچه در آفاق سئوال

ایزد او را کمری خواهد دادن ز دول

زهره اش زر و مهش گوهر و جوزاش دوال

حاسدش را ز شمال آید در مهر سموم

ناصحشرا ز سموم آید در تیر شمال

ز آب جود او در بادیه کشتی برود

ز آتش تیغش در نیل شود سوخته بال

ز بسی کوبگه بار دهد زر عیار

ز بسی گوبگه بزم دهد سیم حلال

زائرانش را در است بصندوق و بدرج

سائلانشرا سیم است بتنک و بجوال

ای بکین خواستن خصمان چون شیر یله

بس یلان را که گرفتی بمصاف اندر یال

ببر جود تو چون قطره بود آب بحار

ببر حلم تو چون ذره بود سنگ جبال

گرگ و کرکس را از تیغ تو روزی همه روز

دوست و دشمنرا از کف تو نعمت همه سال

هرکه را داد خداوند جهان روح بدو

تیغ بران و کف راد ترا کرد عیال

نه برزم اندر گیرد گفت از تیغ سواد

نه ببزم اندر گیرد دلت از جود ملال

گردد از خنجر تو آینه جهل تباه

گیرد از خامه تو آینه عقل صقال

گر کند بویه روی تو شود بینا کور

ور کند یاد مدیح تو شود گویا لال

خواهش سائل و خواهنده خوش آیدت چنانکه

زان معشوق دل عاشق از غنج و دلال

تو از آنانی شاها که بهنگام نبرد

کمترین رزمت برتر بود از رستم زال

با همه مرتبت و عز و شرف کآن تراست

ز تو نازند همه آل و ننازی تو به آل

آن درختی که نهال تو همه روزبهی است

آن بهاری که نسیم تو همه عنبر مال

رنج بسیار کشیدی ز سفر سیکی کش

داد بستان ز بتی لاله رخ و غالیه خال

کاین جهان سر بسر آهو است در او یکهنر است

که نپاید غم و تیمارش چون عز و جلال

چون برفتی تو ز تیمار تو بیمار شدم

دو رخم همچو بهی گشت و تنم همچو خیال

تا تو باز آمدی از شادی چون سرو شدم

برکشم هزمان از شوق تو بر گردون یال

تا نشاطی چو بقا نیست پدید از همه روی

تا وبالی چو وبا نیست پدید از همه حال

دوستانت را دائم ز بقا باد نشاط

دشمنانت را دائم ز وبا باد وبال

شمارهٔ ۱۱۸ - در مدح ابوالیسر

خیال شام فراق بتان بروز وصال

مرا گداخته دارد ز غم بسان هلال

از آن نهیب نماند بچشمم اندر خواب

وزین عذاب نماند بجسمم اندر هال

فروغ ماه نبینم همی ز بیم خسوف

شعاع مهر نیابم همی ز بیم زوال

حلال کردم بر خویشتن فراق حرام

حرام کردم بر خویشتن وصال حلال

که در وصال بود انده از نهیب فراق

که در فراق بود شادی از امید وصال

ز بسکه مویم گشتم بسان تافته موی

ز بسکه نالم گشتم بسان سوخته نال

مرا همه کس گویند خیر خیر مموی

مرا همه کس گویند خیر خیر منال

نه آگهند که من چون همیگذارم روز

نه آگهند که من چون همی گذارم سال

رفیق رفته و دل با هواش گشته رفیق

همال رفته و تن با بلاش گشته همال

نه روی اینجا بودن نه پای رفتن بر

نه رای بر یکروی و نه کار بر یک حال

برفتن اندر دلرا نهیب دوری دوست

به بودن اندر تنرا عذاب تنگی بال

بدوست باشد دل را همیشه صبر و شکیب

بمال باشد تن را همیشه جاه و جلال

هر آنزمان که من آهنگ راه خواهم کرد

بسوی من دود آن ماه روی مشگین خال

گشاده شکر شنگرف رنگرا بعتاب

نهاده نرگس نیرنگ ساز را بجدال

گهیش لاله عیان کرده در میان عقیق

گهی عقیق نهان کرده در میان لآل

ستاره پوش مه از سیل قیرگون بادام

بنفشه رنگ گل از زخم سیمگون چنگال

مرا بخوشی گوید که تا کی این رفتار

مرا بکشی گوید که تا کی این احوال

دلت خلاف زبان و زبان خلاف دلت

بدان امید پذیر و بدین فریب سگال

روا بود ز پس دوستی و نزدیکی

ز دوستان و رفیقان ترا گرفته ملال

اگرچه آب زلالست زندگانی خلق

بسی چو ماند چون زهر گردد آب زلال

وگر ز تنگی مالست رفتن تو مرو

که من ترا برسانم بگونه گون اموال

همت بچهره توانگر کنم بزر عیار

همت بدیده توانگر کنم بسیم حلال

دلم بسوزد و گویم بآن بهشتی روی

که در نگار تذرو است و در خرام غزال

که شاد کن دل خرسند و خوار و زار مکن

بر این نهادم گوش و از آن کشیدم یال

مرا بکار نه مال آید و نه سیم و نه زر

بد آنکه هست فزون زر و سیم وافر مال

گمان بری تو که بی مال باشد آنکه کند

همیشه خدمت استاد راد اعداد مال

چراغ دانش خورشید دین ابوالیسر آنکه

بدست هست درافشان بکلک در اقبال

اگر کنند بصدر اندرش سئوال بعلم

وگر کنند ببزم اندرش سئوال بمال

دهد بسائل پرسنده ز آن هزار جواب

دهد بسائل خواهنده زین هزار جوال

بنوک تیر فرود آورد ز کوه پلنگ

بنوک نیزه برون آورد ز دریا بال

ز بسکه خواسته ناخواسته همی بخشد

کسی نبیند اندر زبان خلق سئوال

اگر علی بگه جنگ همچو او بوده است

بهیچ روی نکوهیده نیست مذهب غال

دو کف اوست گه بزم مایه امید

سرای اوست گه بار قبله اقبال

ببحر مردی در تیغ او فشانده گهر

بباغ رادی در کف او نشانده نهال

سنان روشن او در دل سیاه عدو

بود چو آتش افروخته میان زگال

ایا سخای تو داده بمهر فضل فروغ

ایا عطای تو داده بتیغ علم صقال

اگر بدیدی حاتم ترا بروز سخا

وگر بدیدی رستم ترا بروز قتال

ز جود نام نبردی هگر ز حاتم طی

ز حرب نام نجستی هگر ز رستم زال

اگر بدست تو آید چو مال آب بحار

وگر بروی تو آید چو خصم سنگ جبال

نه زین بماند با بخشش تو یکقطره

نه ز آن بماند با کوشش تو یک مثقال

بود ثنای تو گفتن نشان فرخ روز

بود رضای تو جستن نشان فرخ فال

همیشه بادت ملک و همیشه بادت عز

دلت عدیل نشاط و کفت قرین نوال

شمارهٔ ۱۱۹ - در مدح عمیدالملک ابونصر

نگارینا تو از نوری و دیگر نیکوان از گل

چو سنگ از گل شود پیدا چرا هستی تو سنگین دل

مرا حقی است بر چشمت نیارم جستن از چشمت

بچشم شوخ و باطل جوی حق من مکن باطل

بزلفین کردیم بسته بمژگان کردیم خسته

گره بر بستگی مفکن مکن بر خستگی پلپل

اگر خواهی که غم در من نیاویزد ز من مگذر

وگر خواهی که بد با من نیامیزد ز من مکسل

رخ تو ماه حسن آمد دل من پر ز خون آمد

نه حسن از تو شود خالی نه خون از من شود زائل

چرا ایمه ترا منزل دل من گشته پیوسته

که هر برجی بود مه را یکی شب یاد و شب منزل

ندارد نیکوئی صد یک ز تو خلق همه خلخ

نداند جادوئی صد یک ز تو خلق همه بابل

ترا بر سیمگون رخسار مشگ است از کله ریزان

مرا بر زردگون رخسار سیل است از مژه سائل

یکی همچون بگاه فضل کلک خواجه بر کاغذ

یکی همچون بگاه جود دست خواجه بر سائل

خداوند خداوندان عمیدالملک بونصر آن

بهر فضل اندرون جامع بهر کار اندرون کامل

نگردد هرگز او عاجز ز پیدا کردن معجز

چو ناید کاهلی از شیر گاه خوردن کاهل؟

سلاسل گردد از بیمش بتن بر موی دشمنرا

پدید آید بتنش اندر ز بیم آن سلاسل سل

جهان از وی همی نازد چو جان از عقل و جسم از جان

بجسم و جان هوای او بخرد مردم عاقل

بسا راجل که روز بزم گشت از دست او راکب

بسا راکب که گاه رزم گشت از تیغ او راجل

جفا کردنش با هر کس بتاخیر و سکون باشد

وفا کردنش با هر کس بعاجل باشد و عاجل

دهد جان ایزد او روزی بمردم هست پنداری

بروزی دادن مردم کف کافی او کافل

بود با همت او پست بر چرخ برین کیوان

بود با بخشش او خشک بر روی زمین وابل

سم قاتل بیاران بر کند همچون نسیم گل

نسیم گل بحضمان برکند همچون سم قاتل

ز بیم قهر و خشم او و هول حمله های او

بشهر دشمنان اندر نباشد هیچ زن حامل

بسوی دشمنان تیرش چو مرگ غفلتی بارد

زر از اختران طبعش نباشد ساعتی غافل

ایا گاه سخا حاتم بر تو کمتر از اشعب

و یا گاه سخن سحبان بر تو کمتر از باقل

اگر باز آید افلاطون نداند پیشت از دهشت

نه نه از ده نه ده از سه نه کاه از که نه چار از چل

هژبر و پیل و ماه و مهر و ابر و نیل هر شش را

خجل کردی بتیغ و تیر و رای و روی و دست و دل

بدینار آفرین خری همیشه خود چنین باشد

مجاهد گر بود پیروز و تاجر گر بود مقبل

ز اقبال تو بر گردون رسیدند آفرین گویان

ازیرا بندگان تو چو اقبالند و چون مقبل

پیاده نزد او آیند خلق از راه دور اما

روند از پیش او با حمل و اسب و استر و محمل

ز بس نیکی که من دیدم ز کافی کف او دارم

بمدح او زبان ماهر بمهر او روان مائل

الا تا سرخ باشد می بگاه تیر در ساغر

الا تا سبز باشد نی بماه تیر در ساحل

سر تو سبز باد از فر و گور دشمن از باران

رخ تو سرخ باد از می و حلق دشمن از بسمل

ملا گردان ز مل جام و ملامت کن بدو غمرا

هلاک جان دشمن را بجام اندر هلاهل هل

شمارهٔ ۱۲۰ - قصیده

ای آنکه ترا بوده بر اندام جهان دام

چون بست ترا دست جهان دام بر اندام

ز آن پس که همی گام بکام تو زدی چرخ

چون داد به ناکام ترا چرخ زدن گام

ایام همه عالم از ایام تو خوش بود

ایام تو چون تلخ شد از گردش ایام

ای خوبتر از یوسف یعقوب ترا روی

چون بود مر او را بودت خوب سرانجام

زین دام بیابی تو بدل ناحیت روم

چون یافت وی از بند بدل ناحیت شام

تو زود خوری شام بدان شوم بداندیش

کاو خورد بدست دگران بر تو ملک شام

خود شد چو تو شاپور بروم اندر زی بند

خود شد چو تو بهرام بهند اندرزی دام

از روم بکام دل باز آمد شاپور

وز هند بناز دل باز آمد بهرام

چون راست رود دولت مادام نپاید

افکنده و خیزنده بود دولت مادام

باید که بود مرد گهی شاد و گهی زار

نیکی ببدی در شده و کام بناکام

زود از پی آرام پدید آید آشوب

زود از پی آشوب پدید آید آرام

سلطان ببناریک شنیدی که چه کرده است

کاو را بمصاف اندر بگرفته بصمصام

او عاصی و بد اصل تو با اصل و اطاعت

او دشمن و تو دوست وی از کفر و تو ز اسلام

انصاف کسی خواهد کردن که بگویند

چندانکه جهانست ز سلطان بودت نام

ما گوش سوی نامه و پیغام تو داریم

ار چه که تویی مان بدل نامه و پیغام

چشم همه خون بارد هنگام گرستن

تا می نزند بی تو ملک چشم بهنگام

چرخت برساناد سوی ملک و سوی پور

دهرت برساناد بر باب و بر مام

شمارهٔ ۱۲۱ - فی المدیحه

ایا درفش تو باز سپید و خصم تو بوم

نرفت زیر فلک چون تو خسرویرا بوم

چو بوم گردد بر دست حاسدان تو باز

چو باز گردد بر بام ناصحان تو بوم

سموم گردد بر دوستان تو چو شمال

شمال گردد بر دشمنان تو چو سموم

بکام یارت ز قوم خوشتر از تسنیم

بکام خصمت تسنیم بدتر از ز قوم

چو زر بگردد بر دست دوستان تو خاک

چو سنگ گردد بر دست بدسگال تو موم

موافقان تو زاده همه بطالع سعد

مخالفان تو زاده همه باختر شوم

سخن که هست صفت همه بود ممدوح

سخن که نیست بمدحت همه بود مذموم

مخالفان تو زان متفق شدند بهم

که مرغ شوم کند خانه بر درت از موم؟

تو شهریار کریمی و کار تو کرم است

بخور بیاد کرام و کبار آب کروم

چو عدل وجود تو اندر زمانه شده موجود

بگشت زفتی و جور از میان ما معدوم

همی ثنای تو بیرون برد ز خاطر غم

همی مدیح تو خالی کند ز قلب هموم

بباز ماند یارت از آن بود فرخ

ببوم ماند خصمت از آن بود مشئوم

مر آن یکی را باشد بدست شاه مقام

مر این یکی را باشد قرارگاه ببوم

دو خائنند دو نعمت سپرده خصم ترا

خلاف خشم توشان کرده در جهان مرقوم؟

اگر رها کنی آن نیز هر دو را بکرم

چنان بود که دو بنده بوی خریده ز روم

اگر نخواهی کاندر ولایت تو بوند

بحکم حاجت باید جوازشان مختوم؟

همیشه خصم تو محروم باد و تو محسود

همیشه باش تو محسود و خصم تو محروم

شمارهٔ ۱۲۲ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

تا جهان از گل خرم شده چون باغ ارم

آهو ایمن شده بر سبزه چو مرغان حرم

از بر سوسن بین برگ گل زرد و سپید

چو پراکنده بمینا در دینار و درم

لاله و سبزه بهم در شده از باد بهار

همچو آمیخته پیروزه و بیجاده بهم

سمن از باد همی جنبد چون پشت شمن

چمن از لاله همی خندد چون روی صنم

بوستان بر گل هر روز همی آرد گل

وآسمان بر گل هر روزه همی بارد نم

گر نخورد آب طبر خون و بقم لاله ستان

چون بیاراست چمن را بطبر خون و بقم

لاله نعمان مانند یکی جام عقیق

زده از غالیه اندر بن آن جام رقم

بلبل از گلبن با چنگ بهم ساخته نای

صلصل از عرعر با زیر بهم ساخته بم

چمن آراسته از دیبا چون کاخ قباد

گلشن افروخته از گوهر چون افسر جم

ابر با کوس وعلم بسته مصاف از بر کوه

نعره رعدش کوس است و همی برق علم

گلبنان صف زده آراسته پیرامن باغ

همچو پیرامن تخت شه استاده خدم

خسرو آدمیان تاج کیان لشگری آن

که به نیکیش زند هرچه بنی آدم دم

بقلم بحر دمانست و همه موجش زر

بسنان ابر دمانست و همه سیلش دم

از بس جودش مردم نکند یاد نیاز

وز بس دادش مردم نبرد نام ستم

مهر او جان موالی بسپارد بنشاط

کین او طبع معادی بسپارد به الم

ز سخا و کرمش مردم نشناسند چه حرص

ز نشاط و طربش مردم نشناسند چه غم

الم از تیغش بر کرگدن و شیر و پلنگ

وز کفش بر درم و دیبه و دینار الم

گر دو صد شهر بگیرد نکند فخر بدان

گر دو صد گنج ببخشد نکند روی دژم

ای جهانگیر و جهانبخش بمردی و کرم

ای جگر سوز و دل افروز بشمشیر و قلم

با رضای تو ظلم گردد مانند ضیا

با خلاف تو ضیا گردد مانند ظلم

دل میران ز غم هیبت تو یافته رنج

قد شاهان ز پی خدمت تو یافته خم

آن شهانی که همی چرخ بسایند بپای

فخر دارند که سرشان تو بسائی بقدم

جان خویشان تو از ماه طرب یابد نور

چشم خصمان تو از دود بلا گیرد نم

عید فرخنده فراز آمد و نوروز بزرگ

هر دو بگذار بکام دل و غمها کن کم

ای بمردی و جوانمردی و نام از بر لوح

به ثنای تو قلم هرگز ننویسد قدتم

ای به پیمان شفیع تو خداوند عرب

وی بفرمان تو پیوسته خداوند عجم

تا نه چون سیم بود سنگ بمقدار و بلون

تا نه چون سم بود شهد بآثار و بشم

ناصحانت را هر جای حجر باد چو سیم

حاسدانت را هر جای عسل باد چو سم

شمارهٔ ۱۲۳ - در مدح ابوالخلیل

تا شد از گل بوستان سیمگون بیجاده فام

بوی و رنگ از گل ستاند و باده و بیجاده وام

از شکوفه باد در بستان شده لؤلؤ فشان

وز شقایق سنگ در صحرا شده بیجاده فام

حور عین از خلد اگر عمدا ببستان بگذرد

خلد با بستان بچشم حور عین آید سقام

وقت خفتن سار بر مرجان نهد در باغ سر

گاه رفتن گور بر سنبل نهد در دشت گام

ابر نیلی دیده گریان چون زنان سوگوار

گل عقیقی روی خندان چون بتان شادکام

از شکوفه باغ بینی وز ستاره آسمان

باز نشناسی بواجب کاین کدام است آن کدام

لحن قمری چون کند معشوق با عاشق عتاب

بانگ بلبل چون دهد بیدل سوی دلبر پیام

نو بنفشه رسته گرد برف مانده جای جای

چون نبات لاجورد انگیخته گرد رخام

در میان برف سر بر کرده برگ شنبلید

همچو زر پخته رسته در میان سیم خام

مشگ بیزد همچو آهو در چمن باد صبا

در ببارد چون صدف بر دشت هر روزی غمام

آبگیر از باد چون گسترده دام نیلگون

باغ نازان زیر او مانند ماهی زیر دام

از ترنج و نار بستد سوسن و سنبل وطن

وز کلاغ و زاغ بستد بلبل و قمری مقام

نرگس اندر باغ همچون میگسار سبزپوش

کش ز مینا ساعد سیمین بکف زرینه جام

گر همی در باغ جوئی حور زی بستان نگر

ور همی در بزم خواهی خلد در بستان خرام

چرخ چون پر حمام و دشت چون پر تذرو

باغ پر بانگ تذرو و سرو پر لحن حمام

لاله چون جام عقیقی پر ز گلناری نبید

اقحوان چون قحف پر از زر دیناری مدام

پیر می بستان بنیسان از غلام ماه روی

گز نسیم باد نیسان پیر می گردد غلام

لحن رود آید بگوش از لحن بلبل گاه روز

بانگ کوس آید بگوش از بانگ تندر گاه شام

ز ابر تیره برق هر ساعت بتابد چون ملک

کز میان گرد لشگر برکشد تیغ از نیام

بوالخلیل آن از بدی خالی بکردار خلیل

خیل مهمانان تازه بر سر خوانش مدام

پیش جود او بود چون قطره ای دریای روم

پیش حلم او بود چون ذره ای کوه سیام

روزگار بد بدو بیداد نپسندد چنانکه

دام و دد دانند صید اندر حرم کردن حرام

هرکه را تیغش دهد هنگام کوشیدن نوید

سوی دوزخ باشد او را هم بدین گیتی مقام

بر در ایوانش باشد دائم از شادی گروه

بر در گنجش بود دائم ز سائل از دحام

دوستانرا زوجنان و دشمنانرا زو سقر

ناصحانرا زو شفا و حاسدان راز و سقام

نیکخواهانرا نعیم و نیک یاران را نعم

بد سگالانرا حمیم و بد فعالانرا حمام

در دل خواهنده نوش و بر دل بدخواه نیش

بر سر خویشان لؤلؤ بر سر خصمان لگام

شوم از او گردد همایون بوم از او گردد همای

نام از او یابد همال و رام از او یابد همام

مر سئوال سائلان را بدره باشد زو جواب

مر سجود زائران را رزمه باشد زو سلام

تنگ باشد بحر عمان پیش او گاه عطا

گنگ باشد فکر سحبان پیش او گاه کلام

راحت از محنت بمیمون ملک او دارد ملوک

بر فزونش باد دائم ناز و نوش و کام و نام

بامدادان پرگهر بیند کنار خویشتن

گر بشب دستش ببیند خواستار اندر منام

تیغ او شیر است و صدر جنگجویانش عرین

تیر او باز است و چشم کینه دارانش کنام

این بوقت جنگ جستن خون دل خواهد شراب

وان بوقت کین کشیدن مغز سر جوید طعام

ای ترا فر فریدون و جمال و جاه جم

وی ترا چهر منوچهر و حسام و سهم سام

کرده روز تاختن بر خصم چون رستم ستم

گاه تیر انداختن بر شیر چون بهرام رام

دوستانرا دل بخندد چون تو برداری قلم

دشمنانرا جان بگرید چون تو برداری حسام

از ظلام آن ظلم بر ناصحان گردد ضیا

وز ضیاء این ضیا بر حاسدان گردد ظلام

گرچه امروز از تو ترکان هر زمان خواهند باج

باز فردا نعمت ترکان ترا گردد مدام

اول اندر مصر یوسف هم چنین در بند بود

آخر او را شد مسلم ملک مصر و ملک شام

عام گر نزد تو آید چیره تر گردد ز خاص

خاص گر دور از تو گردد خیره تر گردد ز عام

ملک تو بادات چندان کش ندانی خار و گل

عمر خوش بادات چندان کش ندانی ماه و عام

شمارهٔ ۱۲۴ - در مدح ابوالمعمر

خلاف بود همیشه میان تیغ و قلم

کنون ببخت ملک متفق شدند بهم

چگونه کلک که بر دشمنان و بر یاران

از اوست راحت و محنت از اوست شادی و غم

ضعیف جسم و تن خصم از او شده است ضعیف

سقیم لون و دل دوست را شفا ز سقم

مخالفانرا چون چوب موسی عمران

موافقانرا چون باد عیسی مریم

سرش چو قیر و شب دوستان از او چو بلور

تنش چو زرد و رخ ناصحان از او چو بقم

حدیث گوید چون گوهر و بریده زبان

غذا نجوید جز عنبر و دریده شکم

طرب ندارد وزو دوستان عدیل طرب

الم نداند و زو دشمنان رفیق الم

نهان هر دل بشناسد و ندارد فهم

حدیث گوید با هرکس و ندارد فم

زبانش نی شب و روز است ترجمان عرب

نظرش نی شب و روز است رهنمای عجم

علم بجست قلم برکشید از آنکه دو کس

جهان بزیر علم یافتند و زیر قلم

یکی امیر جهان اختیار هفت اقلیم

یکی رئیس اجل افتخار صد عالم

مکان مردی استاد بوالمعمر راد

چراغ مجلس انس و وفا امام امم

ز چرخ بهر معادیش کاستی و خلل

ز دهر بهر موالیش راستی و نعم

بگاه شرع زیادت ببخشد او ز سخا

بروز حشر سیادت ببخشد او ز کرم

ز خصم جان بستاند همی بتیغ و سنان

ز دوست دل برباید همی بزر و درم

نه هیج فضل بود بر ضمیر او مضمر

نه هیچ لفظ بود بر زبان او مدغم

بلا شناسد گفتن جواب مردم لا

نعم شمارد گفتن جواب خلق نعم

عدوی خانه او جاودان عدیل عناست

حسود دولت او جاودان ندیم ندم

فلک بروی موالیش برفشاند گل

سما بجان معادیش برفشاند سم

بفضل گوهر معدوم را کشد بوجود

بجود گوهر موجود را برد بعدم

ایا بخاتم در دست ملک چون انگشت

و یا بمهر بر انگشت ملک چون خاتم

بفر و فال فریدونی و سیاست سام

بمهر و چهر منوچهری و جلالت جم

ز خلق دست بدی دور کرده چون دستان

ستم کننده براعد ای ملک چون رستم

ز روی جود ترا حاتم از شمار عبید

ز روی فضل ترا صاحب از شما رخدم

همی بتیغ کنی گردن مخالف نرم

زمین راست کنی وصلهاش را بقلم؟

بشادی آفت انده براست نفی دروغ

برادی آتش بخلی بداد مرگ ستم

بود معانی روشن پدید از قلمت

چنانکه نور مه و مشتری در ابر ظلم

توئی بگاه سخا درد آز را درمان

توئی بگاه سخن ریش جهل را مرهم

بجان تو که گر ابلیس را خبر بودی

که چون توئی بود اندر نژاده آدم

به پیش آدم صدره برخ بسودی خاک

بپیش آدم صدره بتن ببودی خم

شود چو مرجان لؤلؤ میان کام صدف

گر اوفتد ز حسام تو سایه بر قلزم

چو چشم مهر بود با دل تو چشمه نیل

بود چو بادیه پیش کف تو وادی زم

همیشه تا ز حرم ایمنی جدا نبود

همیشه تا نبود خرمی جدا ز ارم

همیشه تا ببهار است سبز و خرم باغ

همیشه تا بخزان است زرد و زار و دژم

دیار تو چو حرم باد جاودان ایمن

سرای تو چو ارم باد جاودان خرم

ز بخت رنج تو هر روز کم نشاط تو بیش

بجود نام تو هر روز بیش و مالت کم

شمارهٔ ۱۲۵ - در مدح ابوالیسر

ربود جان و دل من بزلف غالیه فام

بتی که بوی دهد زلف او بغالیه وام

همی رباید صبرم بزلف غالیه بوی

همی فزاید عشقم بجعد غالیه فام

یکی نه شست و گل سرخ را گرفته بشست

یکی نه دام و مه تام را گرفته بدام

که دید توده شود مشگناب بر گل سرخ

که دید حلقه شود عود خام بر مه تام

از آن دو کژدم بر دل نهاده دائم سر

از آن دوزنگی بر کف گرفته دائم جام

ندیده زهر نژندم چو زهر دیده سقیم

نخورده باده نوانم چو باده خورده مدام

بدان دو مشگ سیه دام کرده سیم سپید

دلم ببست بدام آن نگار سیم اندام

دلم همیشه ز بادام او فتاده برنج

لبم همیشه ز یاقوت او رسیده بکام

روان من همه ساله بشادی از یاقوت

زبان من همه ساله بزاری از بادام

چو آفتاب درخشان شود ز گوشه چرخ

بعام گوید خاص و بخاص گوید عام

که آن نگار کجا رفت و آفتاب کجا

کدام بود رخ او و آفتاب کدام

گرفت جان و دل من غمام حسرت و غم

از آن ز مشگ سیه کرده آفتاب غمام

غمام غم ز دل و جان من جدا نکند

جز آفتاب عطاهای آفتاب کرام

پناه دانش و بیناد دین ابوالیسر آن

که اختیار کرام است و اختیار انام

ثبات ملک و بد و بخت ما گرفته ثبات

قوام خیل و بدو بخت ما گرفته قوام

همیشه خنجر او را ز خون شیر شراب

همیشه نیزه او را ز مغز ببر طعام

کسیکه روزی بر وی کند سلام بطبع

سلامت دو جهانش دهد جواب سلام

اگر سعادت خواهی که با تو بنشیند

بمجلسش بنشین و بدرگهش بخرام

همیشه پیشه او خوردن است و بخشیدن

بود گشاده دل و دست او بهر هنگام

همه ببخشد امروز و ننگرد فردا

مگر نداند کآغاز را بود انجام

همه متابع مالند و او متابع فضل

همه حریض بنانند و او حریص بنام

ایا همیشه سخا را بکف راد مکان

ایا همیشه وغا را بتیغ تیز مقام

کسیکه یافته باشد بروز رزم تو رنج

کسیکه یافته باشد بروز بزم تو کام

از آن جدا نشود رنج تا بروز فنا

وزین بری نشود کام تا بروز قیام

اگرچه حکم زمانه رواست بر همه خلق

رواست بر همه احکام او ترا احکام

ز ما سئوال بود نزد تو همیشه رسول

ز ما مدیح بود نزد تو همیشه پیام

رسول تو بر ما رزمه باشد و بدره

پیام تو بر ما اسب باشد و استام

ز فضل بر در تو سال و ماه باشد حشر

ز جود بر در گنج تو ماه و سال خیام

کسیکه تیغ تو او را دهد بحر نوید

قضا بیاید و او را دهد بمرگ پیام

ایا کشیده بتایید تو سپهر سپاه

و یا سپرده بفرمان تو زمانه زمام

همی گشاده کنی کار کهتران بسخا

همی ز دوده کنی رای مهتران بکلام

همیشه نیست بیکحال گردش گردون

همیشه نیست بیک روی گردش ایام

گهی ز غار بخاره کند ز خاره بغار

گهی ز بام بخانه گهی ز خانه ببام

ز گشت بخت جهان حال من شده است تباه

ز نحس دور فلک روز من شده است چو شام

سخای تو کند امروز کار من بنوا

عطای تو کند امروز شغل من بنظام

همیشه تا نبرد کس ز شام شام بمصر

همیشه تا نبرد کس ز مصر چاشت بشام

ز شام رنج مماناد ناصح تو بچاشت

ز چاشت باز مماناد حاسد تو بشام

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح شاه ابوالخلیل

هرکه دائم با نگار خویشتن باشد به هم

دلش ناویزد به درد و جانش ناویزد به غم

پشتش از هجران نباشد چون دو زلف او دو تا

دلش از انده نباشد چون دو چشم او دژم

من بدل کردم بشادی غم بوصل یار خویش

باد شادان آن صنم کز وصل او دورم ز غم

هرکه را باشد صنم محراب باشد دوزخی

من بهشتی گشته ام تا گشته محرابم صنم

جانم از دیدار وی شاد است همچون جان ز می

طبعم از گفتار او تازه است همچون گل ز نم

تابد و نزدیک گشتم دورم از دام بلا

تا بدو پیوستم از دل رستم از اندوه و هم

بر سمن دارد ز مشگ تبتی دائم طراز

بر قمر دارد ز عود هندوی دائم رقم

بوی و رنگ از چوبها عود و بقم دارند و بس

زانکه خواند روی وزلفشرا گهی عود و بقم

مهر و نیکوئی بهم هرگز نباشد با بتان

دارد آن سیمین تن من مهر و نیکوئی بهم

زان علم گشت او بخوبی از بتان کورا بود

قد چون چوب علم رخسار چون نقش علم

فخر دارد بر بتان آن بت بنیکوئی و مهر

همچو بر میران شه اران بشمشیر و قلم

بوالخلیل آن کز کف کافی و سیف صیقلی

هست یارانرا نشاط و بدسگالان را الم

کار او رزم است تا در ملک باشد یک عدو

شغل او بذلست تا در گنج باشد یکدرم

روی او خورشید رامش رای او دریای فضل

کلک او گردون دانش دست او کان کرم

گوش او را روز کوشیدن خوش آید بانک کوس

همچو گوش مست بیدل را نوای زیر و بم

خم نیاید پشت او جز پیش یزدان در نماز

پشت شاهان پیش او هست از پی خدمت بخم

از پس عدل و عمارت کردن او در جهان

دشتها باغ ارم شد شهرها خان حرم

دوستانرا از عطای او همیشه گنج بیش

ناصحانرا از برای او همیشه رنج کم

کوه و در مشگین شود گاه بهاران از شمال

زان کجا گیرد شمال از خوی شاهنشاه دم

گر کند چون برق اندر بادیه جولان عدوش

آذرنگ تیغ اویش اورد در آذرم

آفرین بر محتشم شاهی که باشد بردبار

بردبار است و بعالم نیست چون او محتشم

از همه شاهان کریمش کرد گوئی دادگر

گوی برده است از همه شاهان بمردی لاجرم

خسروانرا روز کین خیل و حشم دارد نگاه

روز کینست او نگه دارنده خیل و حشم

از پی رزمی که کرد آن خسرو لشگرشکن

هم عجب دارد عرب زو هم عجب دارد عجم

با چنان برفی که بارد بر سر خیل ملک

بر نگردانید او از شهر بدخواهان حشم

یاورش بر هر کجا باشد سپاه خالقست

با سپاه خالقی مخلوق نفشارد قدم

روز در شهر عدو بگرفت سرما بادیه

از بسی کز درد و غم زد بر لب از دل سرد دم

زود چون عمر عدو هم بگذرد سرما و برف

زود هم گردد ز گلها دشت چون باغ ارم

هم کشد لشگر بدانجا هم کشد کین از عدو

هم کند صافی ولایت تا در بغداد هم

گرچه دشوار است شهر خصم چون مازندران

خسرو گیتی کند بر وی ستم چون رو ستم

ای شده بر دشمنان از کین تو چون سنگ سیم

ای شده بر دوستان از مهر تو چون نوش سم

دست خصمان تو چون باد است و زودی بگذرد

زآنکه چون باد اندر آید بگذرد چون زود نم

گاه مردی تیغ تو بسیار سوزانتر ز برق

گاه رادی دست تو بسیار بخشان تر ز یم

این بلند و پست سوزد و آن نسوزد جز بلند

این خس و خاشاک آرد و آن نیارد جز درم

لفظت آورده است فضل و علم را اندر وجود

دست تو برده است زر و سیم گیتی زی عدم

حاسدانت را عدیل دل بود دائم عنا

دشمنانت را ندیم جان بود دائم ندم

گاه کوشیدن توئی تنها و یک میدان سوار

چون بگاه صید شیری و همه صحرا غنم

خشم تو گر راه یابد زی جنان گردد سقر

کین تو گر بر سلامت بگذرد گردد سقم

آنکسانیرا که باشد بسته دل فضل و فهم

تا روان دارند نگشایند جز مدح تو فم

شهریاران زمین پیش تو از جمع عبید

تاجداران جهان پیش تو از خیل خدم

چون بوی با تیغ خصمان را ظلم باشد ضیا

چون بوی با جام یاران را ضیا باشد ظلم

تا بنعت نوح و وصف جم سخن گویند خلق

نعت آن گاه نجات و وصف این گاه شیم

نیکخواهان ترا باد از جهان انجام نوح

بد سگالان ترا باد از جهان انجام جم

شمارهٔ ۱۲۷ - در مدح ابونصر مملان

اگر باران نباشد در بهاران

سرشگ و آه من بس باد و باران

جهان را بس بود نالیدن من

اگر بلبل ننالد در بهاران

سحرگه بانگ من بشنو ز مطرب

بجای بانگ کبک کوهساران

بسم من سوگوار از عشق اگر چرخ

نپوشد جامه های سوگواران

وگر در بوستان پیدا نیاید

چو دیگر سالها نقش و نگاران

همه نقش نگاران داده آن بت

مه خوبان و خورشید نگاران

پری روئی که چون رویش نگارند

میان باغ لاله لاله کاران

بجای نرگس و شمشاد و سنبل

بجای لاله اندر مرغزاران

دو چشم و دو رخ و دو زلف و قدش

بسی نیکوترند از هر چهاران

لب و دندان او بنگر چو خواهی

پس از سنبل ببستان لاله زاران

ز هر دو بزمگاه شاه خوشتر

کفش بهتر ز شاخ در باران

خداوند جهان بونصر مملان

سر شاهان و تاج شهریاران

بکبکان بر چنان برافکند باز

کجا اسب افکند وی بر سواران

بجای دشمنان از کینه توزان

بجای دوستان از حق گزاران

جهانداران ز خشم او شکوهند

چو غمازان شکوهند از عیاران

ببانگ سائلان چونان شود شاد

چو فرزندان همی ز آواز ماران

ایاگردن نهاده خدمتت را

همه گردنکشان و تاج داران

بود کین جستن تو آفت جان

نجویند آفت جان هوشیاران

قرار این جهان از دولت تست

بداندیش تو بادا بیقراران

ترا شاهان ز جمع خاک بوسان

ترا خصمان ز خیل خاکساران

زمانی مهر بر موران بیفکن

زمانی کین بماران بر گماران

شوند از کین تو ماران چو موران

شوند از مهر تو موران چو ماران

همه بر کامگاران بردبارند

تو هستی کامران بر کامگاران

تو با این کامگاری بردباری

هزاران آفرین بر بردباران

تو هستی پیشکار خسروان لیک

ترا چرخ از شمار پیشگاران

بعالم در ندانم هیچ فضلی

که نسپرده است در تو کردگار آن

شوند از گنج تو غاران چو کوهان

شوند از خیل تو کوهان چو غاران

مرا مردم همه چاکر شمارند

قدیمی تر ز من چاکر شماران

ترا بودم ز گاه مشگ ساری

کنون برگشتم از کافور ساران

گنه کارم تو شاه آمرزگاری

مرا بخشای چون آمرزگاران

گنه کردم تو فرمودیم کردن

بفضل خود ز من اندر گذاران

خجسته باد نوروز و بهارت

چنین نوروز بگذاران هزاران

شمارهٔ ۱۲۸ - در مدح امیر ابوالفتح

اگر نجست زمانه بلای خلق جهان

چرا ز خلق جهان روی او بکرد نهان

اگر نخواست دلم زار و مستمند چنین

چرا نگاشت رخش خوب و دل‌فریب چنان

اگر نگشت دل من تنور آتش عشق

چرا ز دیدهٔ من خاست دم به دم طوفان

اگر نه پشت من و زلف تو ز یک نسبند

چرا چو زلف تو شد پشت من دو تا و نوان

اگر نه چشم من ابر است چهرهٔ تو چو گل

چرا ز گریهٔ من او همی شود خندان

اگر نه زلف سیاه تو گشت چوگان‌باز

چرا ز سیمش گوی است و از سمن چوگان

اگر نه یزدان درمان درد بر تو نوشت

چرا دو چشم تو درد آمده‌ست و لب درمان

اگر نه حیوان اندر لبت نهاد خدای

چرا ز بوسه کنی مرده زنده چون حیوان

اگر نه هست نشان از دهان تو سخنت

چرا به بی‌سخنی باشدت نهفته دهان

اگر نه هست اثر بر میان تو کمرت

چرا ز بی‌کمری نایدت پدید میان

اگر نه چشم تو با من نبرد خواهد کرد

چرا نهاده به تیر و کمان سر پیکان

اگر نه غالیه‌دان آمد دهان شکر

چرا ز غالیه دارد به گرد خویش نشان

اگر نه زلف سیاه تو غالیه‌ست به طبع

چرا نهاده سر خویش پیش غالیه‌دان

اگر نه جان مرا رنج خواستی و بلا

چرا نهفتی لؤلؤ میانهٔ مرجان

اگر نه باشد ایمان نهفته اندر کفر

چرا نهفت رخ تو به کفر در ایمان

اگر نه غمزهٔ تو تیغ خسرو گیتی است

چرا چو تیغ وی از تن همی رباید جان

اگر نه خسرو گیتی امیر ابوالفتح است

چرا به دولت او گشت گیتی آبادان

اگر نه خذلان از بهر دشمنان وی است

چرا ز دشمن وی هیچ نگذرد خذلان

اگر نه گردون بر کام او گذارد گام

چرا هر آنچه بخواهد بدو رسد آسان

اگر نه آتش سندان گداز شد تیغش

چرا همی بگدازد ز تیغ او سندان

اگر نه هست زمین و زمان به حلم به طبع

چرا شدند گران و سبک زمین و زمان

اگر نه دعوی پیغمبر همی کند او

چرا بیامد شمشیر و کف او برهان

اگر نه نیزهٔ او رنج خیل کفران است

چرا هیمشه به درد اندر است از او کفران

اگر نه تیغ تو ای شهریار آتش گشت

چرا عدو را تفته کند به تن خفتان

اگر نه کان جواهر ترا به مادح کرد

چرا نهاده زمانه ز مدح‌های تو کان

اگر نه بود نیای تو بهترین ملوک

چرا ستوده مر او را خدای در قرآن؟

اگر نه عمر تو دارندهٔ جهان آمد

چرا جهان را کرده‌ست عمر تو عمران

اگر نه گیتی با دشمن تو زندان شد

چرا همی لب ایشان بساید از دندان

اگر نه هست حدیث تو دانش و فرهنگ

چرا شده‌ست از او ملک رسته از حدثان

اگر نه سود و زیان زیر کلک و تیغ تواند

چرا ز کلک تو سود آید و ز تیغ زیان

اگر نه گوهر در گنج تو چو مهمان است

چرا نگیرد در گنج گوهر تو مکان

اگر نه فضل تو نزدیک هر کسی پیداست

چرا مدیح تو زی هر کسی بود آسان

اگر نداد به تو دهر فضل پیغمبر

چرا به شاعر تو داد دانش حسان

اگر نه خواهی بودن همیشه شاه زمن

چرا سپرده به تو چرخ عمر جاویدان

اگر نه بخشش و احسان تو چو خورشید است

چرا رسیده بهر مردمی ز تو احسان

اگر نه جاه همیشه عدوی فضل بود

چرا چو جاه فزون گشت فضل شد نقصان

اگر نه هست چنین این سخن که می‌گویم

چرا چو پار نجوید مرا شه آران

شمارهٔ ۱۲۹ - در مدح شرف الدین ملک جستان

اگر بخواهد جانم بجای دل جانان

بجان جانان گر زو دریغ دارم جان

اگر نه جانان از جان عزیزتر بودی

نسوختی دل و جان از جدائی جانان

زیان و سود من از هجر و وصل جانانست

سزاست گر بخرم وصل او بسود و زیان

جهان نخواهم بی او بجان نگردم ازو

که او عزیزتر است از هزار جان جهان

در فراق ببندد چو او گشاد کمر

شود گشاده در هجر چون ببست میان

بلای صبر منست او بعنبر و شمشاد

شفای جان منست او بشکر و مرجان

بقد سرو روانست و روی ماه تمام

بروی ماه تمامست و قد سرو روان

دهانش چون صدف بسدین پر از لؤلؤ

چو او حدیث کند در بباردش ز دهان

کسی که در لب و دندان او نگاه کند

ز غم شود لب زیرینش خسته از دندان

سخنش غالیه بویست و زلف غالیه رنگ

دهانش تنگتر است از دهان غالیه دان

بروی اوست مرا طبع شاد و روشن چشم

بوصل اوست مرا تن جوان و تازه روان

چو او حدیث کند باغ پر زغالیه بین

چو زلف شانه کند باغ پر ز عنبر و بان

خوش است عیش من از روی و موی و دو لب او

چو عیش خلق خوش از دولت ملک جستان

خدایگان شرف الدین سر ملوک زمین

میان بخدمت او بسته مهتران زمان

عطای او نشناسد که چون بود تأخیر

کلام او نشناسد که چون بود بهتان

ستوده نام و ستوده خوی و ستوده خرد

ز دوده رای و زدوده دل و زدوده سنان

قلمش قلعه گشایست و تیغ شاه شکن

زبانش لؤلؤ بار است و دست درافشان

ز دشمنان بستاند جهان بتیغ و قلم

بدوستان بسپارد جهان بدست و زبان

سخای او برساند سر تو سوی سما

حدیث او برهاند تن تو از حدنان

گر آزمون را پیغمبری کند دعوی

بدست و تیغ نماید بهر کسی برهان

بدستش اندر برهان عیسی مریم

به تیغش اندر اعجاز موسی عمران

ز عمر نوح نبی بیش باد عمر ملک

که هست گیتی یکسر بعمر او عمران

چنو ندانم میر رحیم در عالم

چنو ندانم شاه کریم در دوران

بجود بی عوضست و بفضل بی بدل است

اگر نداری باور ببینش دست و زبان

کدام نیکی ناکرده در تنش گردون

کدام زینت ناداده در برش یزدان

چرا نباشد زینت که میر شمس الدین

سپهبدیست ولایت ستان و دشمن ران

ابوالمعانی عالی نژاد و عالی رای

که هست فخر امیران و زینت ایوان

بمردمی و بمردی براستی و خرد

قرین او ننماید فلک بصدا قران

بمردمی تو جز او را یکی بیار خبر

براستی تو جز او را یکی بیار نشان

بسال خرد و لیکن بقدر و رای بزرگ

بعقل پیر ولیکن بروزگار جوان

همیشه باد دلش شاد و خرم و سرسبز

عدوش بادا غمگین و خسته و پژمان

موالیش همه بادند با نشاط قرین

معادیش همه گردند با ملال قران

همیشه تا که عیان نیست باخبر همسر

همیشه تا نبود با یقین همال گمان

گمان بود شهی مدعی و او چو یقین

خبر بود مهی غیر از او و او چو عیان

فراز تخت بود دوستدار او پیدا

بزیر خاک بود بدسگال او پنهان

بود مخالف او دائما نوان و نژند

بود معادی او دائما نژند و نوان

شمارهٔ ۱۳۰ - بهاریه و خطاب به ابر

الا ای پرده تاری به پیش چشمه روشن

زمانی کوه را تَرگی زمانی چرخ را جوشن

دژم روئی و گیتی را کند آثار تو خرم

سیه فامی و عالم را کند دیدار تو روشن

گهی بر گوشه گردون نهاده مر ترا گوشه

گهی بر دامن خورشید بسته مر ترا دامن

گهی بادت بود مرکب گهی چرخت بود میدان

گهی برت بود مکمن گهی بحرت بود معدن

گهی چون پشت شاهینی و گه چون سینه آهو

گهی چون سیمگون خزی گهی چون نیلگون ادکن

تو بربستی درختان را هم از بیجاده پیرایه

تو پوشیدی چمنها را هم از فیروزه پیراهن

زمین را رنگ تو دارد برنگ صدر حورالعین

هوا را لون تو دارد بلون جان اهریمن

میان هر زمینی هست گوئی صد نگارستان

میان هر درختی هست گوئی صد چغانه زن

شمال اندر میان باغ و بوستان هست زرافشان

سحاب اندر میان دشت و وادی گشته دیباتن

بهر کاخی که بنشینی ازو بینی دو صد خرگه

بهر دشتی که پیمائی در او بینی دو صد خرمن

ز مرجان ارغوان را کرد نیسان یاره در ساعد

ز لؤلؤ یاسمن را بست گردون عقد بر گردن

نهفته باغ در لؤلؤ نهفته شاخ در دیبا

سرشته شاخ در کافور و سوده آب در چندن

میان بوستان خیره بماند نرگس اندر گل

چنان کاندر رخ معشوق ماند خیره چشم من

نگاری کز فراق او بدرد اندر همی پیچم

گهی زاری کنم با دل گهی خواری کنم با تن

چو در برزن بود باشد ز رویش رنگ در خانه

چو در خانه بود باشد ز مویش بوی در برزن

دل من خانه عشق است و خورشید است عشق او

که گر من در ببندم او همی در تابد از روزن

اگر سوسن همی خواهی یکی دیدار او بنگر

وگر سنبل همی خواهی یکی زلفین او بشکن

کنار و دامن از چشمم بود همواره پر گوهر

روان من ز چشم او بود پیوسته پر سوزن

شمارهٔ ۱۳۱ - در تهنیت عروسی ابوالحسن لشکری

الا ای ماه مشکین‌مو به پیش آر آن می مشکین

ملا کن ساغر و برنِهْ به دست عاشق مسکین

از آن رخشنده خرم که عشاق را شود زو کم

ز فکرت غم ز دیده نم ز بالا خم ز چهره چین

به رنگ چهره معشوق و اشک دیده عاشق

کزین خرم شود محزون وز آن شادان شود غمگین

به مدت پیرو مردم را شود زو جان و دل برنا

به خوردن تلخ و مردم را شود زو خواب و خور شیرین

به بوی نرگس و نسرین و رنگ لاله و گلنار

به رنگ لاله و گلنار بوی نرگس و نسرین

ربودن باید اکنون جام و خوردن باید اکنون می

نشاندن باید اکنون مهر و کندن باید اکنون کین

کشیده مطربان در بزم دستان از پی دستان

زده فرزانگان در شهر آذین از پی آذین

ببینی نیکخواهان را شده دل با خوشی یکسان

ببینی بدسگالان را شده جان و دلان غمگین

بهر مرزی نثاری نو بهر برجی بهاری نو

هوا گشته نثار افشان زمین گشته گهرآگین

نشسته شاه شدادان به تخت ملک دل شادان

رخش چون لاله نیسان کفش چون ابر فروردین

از این پیمان فرخنده نگون شد رایت کفران

وز این پیوستن میمون قوی شد پایگاه دین

همانا نیکویی کرده است با نیکو دهش جعفر

که فرزندان او گشته است نیکو عاقبت چونین

روان پاکش اندر خلد پیمان بست با حورا

چو با دلبندش اینجا بست شاه خسروان کابین

گزیده بوالحسن کو را وفا طبع است و شادی خو

ستوده لشگری کو را سخا پیشه است و رادی دین

دلش پاکست با یزدان دلش راد است با مردان

که نیکو خوست و نیکودان و نیکورای و نیکوبین

خداوند زمینست او بزرگان را امید است او

چو خلق او را دعا خواند کند روح الامین آمین

از او بالنده تیر و تیغ از او نازنده جام می

از او باینده تاج و تخت از او نازنده اسب و زین

هر آن یاری که او خواهد دهد گردونش هر ساعت

هر آن کامی که او خواهد بیاید نزدش اندر حین

از آب جود او رودیست صد چون وادی جیحون

ز تف تیغ او دودیست صد چون آذر برزین

بنزد سائلان باشد پیامش بدره و رزمه

بسوی دشمنان باشد رسولش خنجر و زوبین

اگر جاهت همی باشد بجز بر درگهش مگذر

و گر نامت همی باید بجز پیوند او مگزین

حسودش باد چون فرهاد بر بستر برنج اندر

ولیش با نشاط و ناز چون پرویز با شیرین

خجسته بادش این وصلت مدامی بادش این دولت

همیشه بادش این الفت مبارک بادش این آیین

شمارهٔ ۱۳۲ - در مدح ابوالمعمر

آنچه هست اندر دل من نیست کسرا در دل آن

از جفا و جور این نامهربان سنگین دلان

هرکه من با او بسازم گردد او ناسازگار

آنکه من زو مهر جویم گردد او نامهربان

آنکسی کز من بود نازش مرا خواهد نیاز

وآنکسی کز من بود سودش مرا خواهد زیان

کرد تیر من بمانند کمان ترکی که هست

تیر با بالای او گوئی بمانند کمان

گر بپیچد جعد او بر سیم غلطد سنبله

ور بتابد زلف او بر لاله گردد صولجان

گر گمان جفت یقین خواهی نگه کن آن دهن

ور نهان جفت عیان خواهی نگه کن آنمیان

آن یکی هست آن گمان کو را سخن دارد یقین

وین یکی هست آن نهان کو را کمر دارد عیان

گر ندانی ناردان با نار سوزان ساخته

دو رخش را ناردان و دو لبشرا ناردان

هستم از طبع وفا دائم برنج اندر جفا

هستم از طبع هوا دائم نوان اندر هوان

روی زرد و اشک سرخ و رنج بیش و کار کم

چشم تر و کام خشک و صبر پیر و غم جوان

بر من و بلبل رسید از گردش گردون ستم

او ز مهر گل نژند و من ز مهر وی نوان

من بتیمار نگارم او بتیمار بهار

من باندوه فراقم او باندوه خزان

شد نگار یاسمن بو از من و زو یاسمن

شد بهار ارغوان رو از من و زو ارغوان

من بجای خویش بینم ناسزا را یادگار

او بجای خویش بیند زاغرا در بوستان

من ز جور مهر او اندوه مند و هم نژند

او ز جور مهر و آذر مستمند و ناتوان

من بفریاد و فغان اندوه بگسارم همی

او ندارد تاب آن کآمد بفریاد و فغان

تا سپاه اندر جهان آورد آذر ماه ازو

دیگر آئین شد هوا و دیگر آئین شد جهان

کاروان نوبهار از باغ و بستان دور گشت

تا خزان آورد سوی باغ و بستان کاروان

آسمان اکنون بدان رنگست کاکنون آبگیر

آبگیر اکنون بدان نوع است کانگاه آسمان

فرشهای خسروی بربود باد کوهسار

نقشهای مانوی بسترد ابر از گلستان

گر نیاید آتش از بالا سوی پستی بطبع

ور بطبع آهن نیاید بر سر آب روان

چون همی افتد ز گردون شمعها بر کوهسار

چون همی دارد ز ره بر سر فکنده ناودان

از هوا کافور بارد بر چمن ابر بلند

از چمن دینار بارد بر هوا باد بزان

نار بگرفته است جای ارغوان لعل پوش

زاغ بگرفته است جای بلبلان زند خوان

شاخ زرین گشته از رنگ و فروغ باد رنگ

مرز مشگین کشته از بوی و نسیم ضمیران

نرگس اندر باغ بر نارنگ بسته چشم ژرف

کرده برنا رنگ باغ او را همانا پاسبان

این چو زرین جام او را سیم پخته بر کنار

وآن چو زر پخته او را سیم خام اندر میان

رخ ز باده سرخ کن گر زرد شد روی زمین

خانه ز آتش گرم کن گر سرد شد طبع زمان

این ربوده عکس آن و آن ربوده رنگ این

رنگ این در جان نشان و عکس آن از جان نشان

این ترا از معجز موسی دهد دائم خبر

و آن ترا از حجت عیسی دهد دائم نشان

بام گردد در دو دیده همچو شام از رنگ این

شام گردد بر دو دیده همچو بام از عکس آن

مر هوا را بوی آن دارد بمشگ اندر عجین

مر زمین را عکس این دارد بزر اندر نهان

این ببالا بر شود بشتاب همچون لاله برگ

آن بکام اندر شود بد رنگ همچون زعفران

این بنورانی چو چشم اوستاد کامگار

وآن بنیکوئی چو خوی او ستاد کامران

بوالمعمر کآسمان این ملک بر وی وقف کرد

با نشاط بی قیاس و با بقای بیکران

از پی جاهش همی باید فلک را انس انس

از پی جانش همی باید جهانرا جان جان

گر کند نسبت بطبع او زمین گردد سبک

ور کند نسبت بحلم او هوا گردد گران

آتش بیداد بنشاند آتش شمشیر او

آتشی دیدی تو هرگز کو بود آتش نشان

از پی زائر گشاده دارد او پیوسته گنج

وز پی مهمان نهاده دارد او همواره خوان

بدسگالشرا بود خون دل اندر جایگاه

دشمنانشرا بود درد و غم اندر دودمان

تیغ او دارد بکوشش دشمنانرا سوگوار

کف او دارد ببخشش دوستانرا شادمان

گر بگویم داستان فضل او از صد یکی

بر پذیرفتن نباشد عقل کس همداستان

هر که او با دولت میمون او گردد قرین

آسمان با دولت و تایید او دارد قرآن

گردد از کینش جنان بر مؤمنان همچون سقر

گردد از مهرش سقر بر کافران همچون جنان

وانکه نتوان بیزبان گفتن ثنا و مدح او

مرد هان مردمان را چاره نبود از زبان

تا بیارایند دفتر از ثنا و مدح او

مرزبان مردمان را خامه باشد ترجمان

خفتنش بر شاخ سرو و رفتنش بر عاج سیم

نقش او زرد و زریر و خوردن او مشک و بان

روش روشن همچو آتش سرش تیره همچو دود

شخص او در دست جود و علم او بر دل قران؟

خاکی و آبی است او چون بنگری رنگین سخن

رفتن و رنگش دهد از آب و از آتش نشان؟

هرچه بندیشی بوهم اندر بداند بی خبر

هرچه زو خواهی براز اندر بگوید بیدهان

خار با مهرت پرند و شهد با کینت کبست

بوم با فرت همای و گرگ با عدلت شبان

ای بپیشت میهمان چون زی دگر کس خواسته

زی تو باشد خواسته چون زی دگرکس میهمان

روز کوشیدن بتیغ تیز هستی کان کین

روز بخشیدن بکف راد هستی کین کان

گر بخواب اندر ببیند نیزه تو شیر نر

چون شود بیدار در چشمش بود نوک سنان

از نهیب خنجر زهر آبدارت روز جنگ

زهر گردد مغز دشمن در میان استخوان

ای بکف راد راه مکرمترا رهنمون

وی بنوک کلک فضل فضلها را ترجمان

من رهیرا هست هر جا نام کاینجا هست نام

من رهیرا هست هر جا نان کاینجا هست نان

سوی آذربایگان خواهم شدن کز هر کسی

بنده را بهتر نوازد شاه آذربایگان

تا نپوید یوز با آهو بهم در مرغزار

تا نپاید باز با تیهو بهم در آشیان

برنگردد هرگز از تو دولت فرخنده فر

بر نتابد هرگز از تو نعمت باقی عنان

تا خرد نازد بناز و تا شجر بالد ببال

تا فلک پاید بپای و تا زمین ماند بمان

شمارهٔ ۱۳۳ - در زلزله تبریز و مدح ابونصر مملان و پسرش

آن غیرت یزدان نگر و قدرت یزدان

از قدرت یزدان چه عجب غیرت چندان

هرگز نرسد کس بسر قدرت ایزد

هرگز نرسد کس بسر غیرت یزدان

گه کوه و بیابان کند از باغ و بساتین

گه باغ و بساتین کند از کوه و بیابان

شاید که فرو مانی زین فکرت و غیرت

شاید که فرو مانی زین غیرت حیران

خواهی که بدانی همه را یکسر معنی

خواهی که ببینی همه را یکسر برهان

رو قصه تبریز همیخوان و همی بین

شو ساحت تبریز همی بین و همیخوان

شهری بدو صد سال برآورده بگردون

خلقی بدو صد سال در او ساخته ایوان

مردمش همه دست کشید از بر پروین

با روش همه بار کشید از سر کیوان

آن خلق همه گشت به یک ساعت مرده

و آن شهر همه گشت به یک ساعت ویران

بس صورت آراسته همچون بت کشمیر

بس خانه افراخته چون روضه رضوان

در بوم شد آنصورت آراسته مدفون

در خاک شد آن خانه افراخته پنهان

آنانکه پر از نعمت شان بد همه خانه

آنانکه پر از خواسته شان بد همه دکان

امروز همی تن بفروشند بیکدانگ

وامروز همی جان بفروشند بیک نان

شهری همه پر نان و در او خلق گرسنه

جائی همه پر آب و در او مردم عطشان

مردم بگه سختی داند محل مال

مردم بگه مرگ شناسد خطر جان

آنانکه برفتند ز تیمار برستند

وآنانکه بماندند بماندند در احزان

کس رسته نشد وانکه شد از تخمه اولاد

کس جسته نشد وانکه شد از غصه اخوان

از درد همه روی بکندند بچنگال

وز درد همه دست گزیدند بدندان

آن شهر بدینگونه بیاشفت که گفتم

وانشب که بلا داد بر این خلق نگهبان

ما در زفزع یاد نیاورد ز فرزند

عاشق ز جزع یاد نیاورد ز جانان

چون روز جزا آن نه همی خورد غم این

چون روز پسین این نه همی خورد غم آن

وز انده بی نانی و بی جامگی امروز

آجال چو آمالش نمانده شده انسان؟

زانگه که پدید آمده عالم را بنیاد

زآنگه که پدید آمده گیتی را بنیان

این زلزله نشنیند کس اندر همه گیتی

وین ولوله نادیده کس اندر همه کیهان

از کرده ما رفت همه آفت بر ما

وز کرده خود هیچ نگشتیم پشیمان

آرامش اینانرا کز مرگ رهیدند

او رسته شد و پور دل افروزش مملان

از دیدن آن با دل شادی همه ساله

در مملکت این با دل شادان همسالان

تا میر اجل با پسرش باقی باشد

هرگز نرسد بد بتن هیچ مسلمان

این هست چو مهری که زوالش نبود هیچ

وان هست چو ماهی که در او ناید نقصان

از دولت ایشان شود این شهر دگر بار

بهتر ز عراقین و نکوتر ز خراسان

دیگر نبود ناصح این دولت غمگین

دیگر نبود حاسد این ملکت شادان

صد دل بود آن را که ترا دارد دلبر

صد جان بود آن را که ترا داند جانان

شیرین تری از مال و نوآئین تری از ملک

چون چشم بجان و بخرد ملک بسامان

میر عضد آن تاج ملوک همه عالم

بو نصر مکان ظفر و نصرت امکان

بار ایت یارانش رود رایت نصرت

با لشگر خصمانش بود لشگر خذلان

بر دشمن او شهد بود زهر هلاهل

بر حاسد او لاله شود خار مغیلان

از بسکه برد قیمت زرینه گه بذل

از بسکه برد قیمت سیمینه گه خوان

خواهد که دگر باره بر خاک رود این

خواهد که دگر باره سوی سنگ رود آن

سوزنده تر از آتش و سازنده تر از آب

تیغ و کف کافیش بایوان و بمیدان

زائر کند از جود کفش زرین زیور

تیغش کند از خون عدو میدان الوان

زی وی نبود خواسته زندانی یک شب

زیرا که شناسد که نه خوش باشد زندان

مهمان بر او باشد چون جان گرامی

داند که بجسم اندر جان هست چو مهمان

از سوی خراسان مه رخشنده برآید

هرگز نرود سوی خراسان مه رخشان

با طلعت او تیره شود چشمه خورشید

با همت او پست بود گنبد گردان

طاعت نبرد طبعش و گیتیش به طاعت

فرمان نبرد دستش و گیتیش بفرمان

باشند پشیمان همه بر نعمت داده

او باشد بر نعمت ناداده پشیمان

از راستی و رادی پیوسته بتوحید

از مردمی و مردی پیوسته بایمان

در وعده تو نیست نه تأخیر و نه تأویل

در عادت تو نیست نه تبدیل و نه نسیان

کهتر ز تو مهتر شود و بسته گشاده

مفلس ز تو قارون شود و غمگین شادان

نام تو چو روز است بهر جای رسیده

جود تو چو روزی است بهر جای فراوان

در خشک بیابان ز کفت دریا خیزد

دریا شود از تیغت چون خشک بیابان

از طاقت و امکان نتوان کرد چنو هیچ

وز بنده بهر کار همیخواهد یزدان

رادیت گه بزم فزون است ز طاقت

مردیت گه رزم فزون است ز امکان

با دولت تو سندان چون موم شود نرم

بر دشمن تو موم شود سخت چو سندان

تا لؤلؤ عمان نشود خوار چو خارا

تا خار نگیرد محل لاله نعمان

چون لاله نعمان کن در باغ ولی خار

بر دست عدو خار کن از لؤلؤ عمان

بگذار چنین عید هزاران و تو مگذر

مگذر تو و بگذار چنین عید هزاران

شمارهٔ ۱۳۴ - فی المدیحه

آن کجا کاوس کرد او نیت جادوستان

وان کجا محمود کرد او نیت هندوستان

از پی پیروزی دین و ز بهر جد خویش

کرد ویران کافران را خان شه کشورستان

خون کافر ریخت چندان کش نیارد کس شمار

شهرها بگرفت چندان کش نداند کس نشان

آسمان بالا دو دژ زایشان ستد در هفته ای

که سر مردان آن دود ژبسودی آسمان

باز نتواند پریدن بر فراز آن و این

باد نتواند خزیدن در میان این و آن

هر دو را سر در ثریا هر دو را پا در ثری

هر دو خرم چون بهشت و هر دو زیبا چون جنان

هر دو تن گشتند با گردان سوار جنگجو

لیک دولتشان نبد چون دولت خسرو جوان

ز آن دو دژ پرداخته شد شهریار شیرگیر

بستد از سالار قیصر ساو و باژ و سو زیان

بس نماند تا نشاند شه بروم از دست خویش

شهرها را شهریار و مرزها را مرزبان

تا جهان باشد دهند از وی به پیروزی خبر

تا فلک باشد دهند از وی بپیروزی نشان

از همه فضلی چنو دیگر نبوده است و نه هست

از خداوندان عصر و خسروان باستان

نیست آورده عدیل او گه بخشش فلک

نیست آورده نظیر او گه کوشش جهان

هیچ عیبی نیست در پاکیزه طبع او پدید

لفظ او بی عیب و با معنی بکردار قران

ای خداوندیکه بگشاید بگفتار تو دل

ای جهانداری که بفروزد بکردار تو جان

ز آب زوبین تو جان دشمنان پر آتش است

ز آتش تیغ تو جان بدسگالان پردخان

پشت بدخواهان کنی همچون کمان از ضرب تیر

جانشان از تن کنی بربوده چون تیر از کمان

زائران را هست دست راد تو فریادرس

نیست پیش دست تو حاجت بفریاد و فغان

زهر خوردن بر گمان نه کاردانایان بود

کین تو جستن بود چون زهر خوردن بر گمان

ای امیر مهربان و کینه ور هنگام جود

کینه ور با خواسته با خواستاران مهربان

ارغوان از کین تو گردد بسان شنبلید

شنبلید از مهر تو گردد بسان ارغوان

دوستانرا دست تو چون ابر باشد در بهار

دشمنانرا تیغ تو چون باد باشد در خزان

راست کردی کار ملک و راست کردی کار دین

بستدی از کافران بس گنجهای شایگان

تا که نیکوتر گمان هرگز نباشد از یقین

تا که روشنتر خبر هرگز نباشد از عیان

تا همیشه جفت باشد پایداری با زمین

تا همیشه یار باشد کامرانی با زمان

چون زمین بادی بملک اندر همیشه پایدار

چون زمان بادی بدهر اندر همیشه کامران

شمارهٔ ۱۳۵ - در مدح بختیار بن سلمان

ای ببالا بلای آزادان

آرزوی دلی و رنج روان

تنم از عشق تو نوان و نزار

دلم از رنج تو نژند و نوان

آرزوی جوان و پیری تو

وز تو دائم بدرد پیر و جوان

زین بتنبل همی ستانی دل

زان بدستان همی ستانی جان

نکند بر تو کس روا تنبل

نکند بر تو کس روا دستان

دل من خسته زان نهفته دهن

تن من زار زان نزار میان

سر آن زلف کینه خواه و سیاه

هر زمان اندر آوری بدهان

آن یکیرا بسان غالیه دان

وین یکیرا بسان غالیه دان

گر نه عاشق تر از منست چرا

بر دهان تو هست بوسه زنان

تن من هست اسیر آن زنجیر

دل من هست گوی آن چوگان

در نوشته بساط صحبت من

چون زمستان بساط تابستان

تا زمستان بساط گستر شد

شد زمین و زمان بدیگر سان

چون رخ من شده است رنگ زمین

چون دم من شده است طبع زمان

باغ برکند پرنیان و پرند

کوه پوشید توزی و کتان

گشت صحرا تهی ز لشگر روم

گشت پر لشگر حبش بستان

دشت پوشیده چادر ترسا

چرخ پوشیده جامه رهبان

تا سردشت و کوه سیمین گشت

باد دیماه گشت چون سوهان

لاجرم در میان سونش سیم

دامن کوهسار گشت نهان

بوستان پر سیاه پوشان گشت

تا بر او گشت ماه دی سلطان

ای بدل همچو قبله تازی

خیز و بفروز قبله دهقان

باده پیش آر و پیش من بنشین

شاخ بیجاده پیش من بنشان

چون جنان خانه زان و آن چو سقر

چون سقر طبع از این و آن چو جنان

ای پدید آرد از ترنج عقیق

وآن برون آرد از شجر مرجان

آن یکی آب رنگ و خواب فزای

این یکی زر خام و سیم فشان

سر دیوانه زان شود هشیار

دل غمناک از این شود شادان

آن بسرخی دهد ز یار خبر

این بزردی دهد ز رنج نشان

آن یکی نار وصف و رنج شکن

این یکی رنج تف و نارنشان

این دماند ز روی سندان گل

آن گدازد ز تف خود سندان

هرکه این خورد پرورید روان

پرورانیده را همه خورد آن

آن یکی یادگار افریدون

وین یکی دستگاه نوشیروان

گشته مشگین ز بوی آن مجلس

گشته رنگین ز رنگ این ایوان

آن چو خوی پناه ملک امیر

این چو دست امیر خلق جهان

صاحب نیکبخت عالی تخت

بوالعلی بختیاربن سلمان

آن وفا را تن و سخا را دل

آن خرد را مکان و تنرا جان

خازنش نیست خالی از بخشش

مجلسش نیست خالی از مهمان

سیم دائم ز کف او بگله

زر دائم ز دست او بفغان

زائر از کف او شود خوشنود

شاعر از کلک او شود خندان

هرکه زو یک حدیث نیک شنید

جاودان گشت رسته از حدثان

گنج شادی از او شده گنجه

شمع شادی از او شده شروان

فضل گرد دلش کند پرواز

جود گرد کفش کند طیران

آن گران سنگ و حلمهاش سبک

وین سبک سنگ و حملهاش گران

قسمت نیکخواه از او نصرت

بهره بدسگال از او خذلان

مرگ بر دشمنش گشاده کمین

چرخ بر حاسدش کشیده کمان

فلک فضل را دلش خورشید

نامه جود را کفش عنوان

کلک او را قضا برد طاعت

تیغ او را اجل کشد فرمان

آن یکی نار فعل و آب صفت

وین یکی آب طبع و نارنشان

گوهر این چو ذره خورشید

صورت آن چو عشق در هجران

اول اینرا ز خاک بد بالین

اول آن را ز سنگ بدبنیان

آن یکی دست جود را انگشت

وین یکی کام حرب را دندان

آن یکی رزق را همیشه مقام

وین یکی مرگ را همیشه مکان

ای ز کلک تو فضل را شادی

وی ز تیغ تو خصم را احزان

دیده فضل را توئی دیدار

خانه جود را توئی بنیان

ناز دشمن کنی بوهم نیاز

سود حاسد کنی بعزم زیان

تو برادی همی دهی روزی

هرکه را جان همی دهد یزدان

جان خلقی که نان خلق ز تست

جان نباشد کرا نباشد نان

دست ادبار از آن شده بسته

که بمدح تو برگشاده زبان

گر کنی با عدو بعزم بدی

گر کنی با ولی بوهم احسان

سنگ در دست این شود یاقوت

مژه در چشم آن شود پیکان

زآتش و آب و باد و خاک کند

چرخ طوفان پدید در کیهان

تا ندیدم ترا ندانستم

که ز زر و درم بود طوفان

تا به اران توئی مدار عجب

که به اران حسد برد ایران

تا نباشد گمان بسان یقین

تا نباشد خبر بسان عیان

تو عیان باش و دشمن تو خبر

تو یقین باش و حاسد تو گمان

دوستان ترا بود شادی

دشمنان ترا بود خذلان

شمارهٔ ۱۳۶ - در مدح ابونصر مملان

ای جان من از آرزوی زلف تو پیچان

بنمای یکی روی و ببخشای یکی جان

زهره بدو رخسار تو داده همه زیور

هاروت بدو چشم تو داده همه دستان

از دو رخ تو نور برد چشمه خورشید

وز دو لب تو طعم برد چشمه حیوان

کردی تن من خسته بدو نرگس مفتون

کردی دل من بسته بدو سنبل فتان

این دل چه گنه کرده که زلفین تو او را

در چاه زنخدان تو کرده است بزندان

از دو لب چون نوش دوای دل من کن

یا چاره کن و برکشش از چاه زنخدان

چون ابروی تو گوژ مرا دائم قامت

چون قامت من گوژ ترا دائم پیمان

مانند دو سیاره دو رخساره روشنت

بر طرف دو سیاره دو جراره نگهبان

آرایش دل باشد پیدا شدن این

آرامش جان باشد پنهان شدن آن

دشوار نمائی رخ و دشوار دهی بوس

آسان بربائی دل و آسان ببری جان

نزدیک من آسانی تو باشد دشوار

نزدیک تو دشواری من باشد آسان

چندانکه ز نادیدن تو هست زیانم

از دیدن شاهست مرا سود دو چندان

سردار بزرگان ملک عالم ابونصر

سالار امیران ملک گیتی مملان

هم قوت دین آمد و هم زینت دنیا

هم مایه انس آمد و هم سایه یزدان

خدمت کن او را همه احرار بخدمت

فرمان ببر او را همه آفاق بفرمان

ای کف تو گفتار کریمی را معنی

وی طبع تو دعوی حکیمی را برهان

مدحی که بنام تو بود گرچه بود بد

آن را نکند هیچ کسی فرق ز فرقان

از بخشش بسیار تو شد دانش بسیار

از جود فراوان تو شد فضل فراوان

ملکت بتو پاینده تر از خانه به بنیاد

شاهی بتو معروف تر از نامه بعنوان

آنرا که دل از طلعت تو گردد خرم

وانرا که لب از نعمت تو گردد خندان

روزی بهمه عمر نبینندش غمگین

ماهی بهمه عمر نیابندش گریان

با تیغ تو از آب روان گرد برآید

با دست تو از خشک زمین خیزد طوفان

از شاعر و زائر خبر آرد بتو حاجب

از قاصد و سائل خبر آرد بتو دربان

گوئی که همه نعمت گیتی بتو داد این

گوئی که همه ملکت عالم بتو داد آن

کین تو مغیلان کند از برگ بنفشه

مهر تو بنفشه کند از خار مغیلان

هرچند بگیلان همه شب باران بارد

هرچند نبینند بمصر اندر باران

گر ابر سخای تو سوی مصر برآید

ور آتش خشم تو بیابند بگیلان

یکروز بده ساله بگیلان نبودنم

در مصر بخیزد بشبی ده ره سیلان

آید ملک و حور بمیدان بنظاره

چون گوی زنی با حشم خویش بمیدان

در آرزوی آنکه تو چوگان کنی آن را

هر ماه شود ماه بسان سر چوگان

در طاعت تو دارد یزدان همه کسرا

زیرا دل تو نگذرد از طاعت یزدان

شد در سخن را دل رخشنده تو بحر

شد زر سخا را کف بخشنده توکان

مه کهتر حسان نسزیدم بگه شعر

احسان تو کرده است مرامهتر حسان

خاصه که ز تبریزم فرمائی اجری

خاصه که بتبریزم فرمائی دیوان

تا پاره آهن نشود رخنه بناخن

تا پاره سندان نشود سوده بدندان

از تیغ تو رخنه شود آن پاره آهن

وز تیر تو سوده شود آن پاره سندان

شمارهٔ ۱۳۷ - در مدح امیر عضدالدین

ای جان من خریده بدیدار خویشتن

کرده مرا بمهر خریدار خویشتن

من جان و مال خویش ندارم ز تو دریغ

وز من دریغ داری دیدار خویشتن

تا گشت زیر غالیه گلنار تو نهان

چون شنبلید کردم گلنار خویشتن

دو چشم من بسان دو نار کفیده شد

تا دور کردیم تو ز دو نار خویشتن

خستی مرا بغمزه غماز خویشتن

بستی مرا بطره طرار خویشتن

گوئی ز چشم مست تو ترسیده روی تو

مشگین حصار کرده نگهدار خویشتن

رخسار خویش بردی ز دشمنان من

کردی سرشک من چو دو رخسار خویشتن

بر من بدی ز چشم آید آزار من رسید

زاری کنم ز چشم دل آزار خویشتن

مر یار خویشرا نمائی بدی که تو

هرگز بدی ندیدی از یار خویشتن

آزار او مجوی و میآزار جانش را

کازار تو خریده بآزار خویشتن

گر گل نیابم از تو من ای گلشن مراد

باری جدا کن از دل من خار خویشتن

تابم مده ز سنبل پرتاب خویشتن

خوارم مکن بنرگس خونخوار خویشتن

ز آن خوابدار نرگس وزان تابدار گل

دارم پر آب نرگس بیدار خویشتن

ما را بنفشه زار سمن زار شد چو تو

کردی بنفشه زار سمن زار خویشتن

آزار این دلی و باین جان خریدمت

جز من که داد جان بدل آزار خویشتن

چندین جفا مکن که نه نیک اوفتد ترا

گر من بنالم از تو بسالار خویشتن

میر عضد که مرکز فخر زمانه را

بنده کند بطبع ملک وار خویشتن

چون او عزیز باشد در نزد هرکسی

هرکو دلیل دارد دینار خویشتن

دادی همه جهان بفرومایه بنده ای

گر ملک یافتی بسزاوار خویشتن

ابر بهار گر بکفش بگذرد همی

ننگ آیدش همیشه ز امطار خویشتن

زیر زمین شود گهر دشمنان ملک

چون برکشی حسام گهربار خویشتن

خصمش بسی زیاد ولیکن بهیچ ملک

پرداخته مباد بتیمار خویشتن

ای آنکه دشمنان تو از بیم تیغ تو

زاری کنند بر دل بیمار خویشتن

تا تو کمر ببستی پیکار و جنگ را

قیصر همی ببرد زنار خویشتن

قارون اگر برآید با زر خود ز خاک

نشناسیش تو باز ز زوار خویشتن

هرکس کند رضای ترا جفت خویشتن

هرکو کند وفای ترا یار خویشتن

شادی کند بجود تو اندوه خویش را

آسان کند بفر تو دشوار خویشتن

ای خسروی که مدحت تو نزد دیگران

بخریده ای بنعمت بسیار خویشتن

بسیار مردمند خریدار بنده لیک

بنده ترا گزید خریدار خویشتن

من ناز بر تو از قبل آن نمیکنم

کاندر زمانه دیده نیم یار خویشتن

سردار شاه من توئی و ناز بندگان

باشد همیشه بر سر سردار خویشتن

گر من عتاب کردم با او چه اوفتاد

هرکس جدا چه سازد بازار خویشتن

ای میر بر سواران طعنه چرا زند

آن کو پیاده باشد بر کار خویشتن

وآنکس که اندر آمدش از بار دیگران

با دیگران چرا فکند بار خویشتن

گر دیگری نداند مقدار من رواست

من سخت نیک دانم مقدار خویشتن

ایشان بفضل من همه اقرار داده اند

بهتر ز صد گواست یک اقرار خویشتن

گر بیم تو نبودی بر من بیک سخن

بنمود می بر ایشان کردار خویشتن

ایشاخ جود و رادی در باغ مردمی

چندان بزی که برخوری از بار خویشتن

شمارهٔ ۱۳۸ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

ای سهی سرو روان از تو بهشت آئین چمن

روی تو ماهست و گرد ماه از انجم انجمن

مشک داری بر شقایق ورد داری بر عقیق

سرو داری بر گل و شمشاد داری بر سمن

از نسیم زلف تو همچون شمن گردد صنم

وز بهشت چشم تو همچون صنم گرد دشمن

ماه تابانی و لیکن جان عشاقت فلک

سرو نازانی ولیکن چشم مشتاقت چمن

روی تو تابان و رخشان همچو جان جبرئیل

زلف تو پیچان و تاری همچو جسم اهرمن

چشم من بیجاده بارد روز و شب چون روی تو

زلف تو پرتاب باشد سال و مه چون جان من

زانکه روی تو میان چشم من دارد مقام

زانکه جان من میان زلف تو دارد وطن

جادوانرا چشم تو بندیست پر نیرنگ و رنگ

آهوانرا از زلف تو دامی است پر پیچ و شکن

عشق تو ماننده عقل اندر آمیزد بجان

مهر تو ماننده جان اندر آمیزد بتن

چون کمربندی بجوزا در ببینم شاخ گل

باز پروین بینم اندر گل چو بگشائی دهن

گر خیال تو ببیند حور عین اندر بهشت

بگسلد پیرایه از رشگ و بدرد پیرهن

پشتم از تیر هوای تست چون زرین کمان

رویم از تیغ فراق تست چون زرین مجن

برهمن گشتم بتا تا یافتم بهر از تو رنج

از بتان جز رنج ناید هیچ بهر برهمن

عاقبت بهره نباشد مردمانرا جز دو جای

پیش یزدان یا به پیش پادشاه تیغ زن

خسرو آن سوزنده اعدا بگاه رزم و کین

پشت لشگر لشگری دریای احسان بوالحسن

اسب او دریا گذار و خشت او سندان گذر

لفظ او شکر شکر شمشیر او لشکر شکن

با دل خصمان او هرگز نیامیزد نشاط

در تن یاران او هرگز نیامیزد حزن

امر او را کار بسته شهریاران زمین

حکم او را داده گردن پادشاهان زمن

تیغ او شیر ژیان اجسام خصمانش عرین

لفظ او در ثمین ارواح یارانش عدن

پیش تیغ او قضا چون پشه پیش ژنده پیل

پیش خشت او قدر چون گر به پیش کرگدن

نارون با کین او گردد بسان خیزران

خیزران با مهر او باشد بسان نارون

از طراز خلعت او گنجه مانند طراز

وز نسیم خلق او اران بکردار ختن

مرد را یارا نباشد وصف جودش بر زبان

در نگنجد هیچ کس را نعت فضلش بر دهن

ای امیر بی خلاف ای پادشاه بی نفاق

راد بی روی و ریا و مرد بی دستان و فن

بی تو کی نازد جهان بی عقل کی نازد روان

بی تو چون ماند زمین بیروح چون ماند یدن

لشگر تو سال و مه باشد بتدبیر سلاح

بدسگالان تو روز و شب بتدبیر کفن

چون بخواهد کرد گردون دشمنترا دل کباب

آفتابش باشد آتش نیزه تو بابزن

بی خرد باشد هرآنکس شیر خواند مر ترا

زانکه تو فیل افکنی شیران بوند آهوفکن

هم سکون و هم فتن هستند در شمشیر تو

که موالیرا سکون است و معادیرا فتن

ای دل بنده همیشه زیر بار بر تو

ای رهی را جان بشکر تو همیشه مرتهن

گر کند مدح تو آنکو زان نیاید یکهنر

زر بدست آرد بکیل و در بچنگ آرد بمن

چون رهی پیش تو هر سالی بجائی رفتمی

رفتن من بودهمچون رفتن کرباس تن

هرکجا بودم رهی و بنده بودم مر ترا

گرچه بودم در سعادت گرچه بودم در محن

کردم آخر خویشرا حالی بجائی در مقیم

کرده آنجا بنده تو شاه نام خویشتن

گرچه آنجا دیر ماندم سر نهادم زی تو باز

سر سوی چنبر کشد گرچه دراز آید رسن

تا ز بوی نسترن یابد دل مردم نشاط

تا ز زخم خار بن یابد دل مردم حزن

نسترن بر دشمنانت باد همچون خاربن

خار بن بر دوستانت باد همچون نسترن

شمارهٔ ۱۳۹ - فی المدیحه

ایکام دل دوست و بلای دل دشمن

روزه شد و دیمه شد و عید آمد و بهمن

رسم اندر پیغمبر و بهمن تو بجای آر

هم سیرت پیغمبر و هم سیرت بهمن

بر سیرت آن هستی و بر کرده او نیز

بر سیرت این باش و بر آن کرده همی تن

از خصم میندیش و درافکن بقدح می

وز می برخان رنگ گلسرخ بیفکن

از شادی و از سور مپرداز بکاری

تا آنکه بپردازد بدخواه بشیون

گردون ز زمین دور کند گردن آن پست

کز کام و هوای تو بگرداند گردن

آنکس که ز دل خرمن تو سوخته خواهد

هم سوخته دل گردد و هم سوخته خرمن

بی کام تو یک مرد خراسان بقضا شد

یکره نتوانست گشاد از همه ارمن

با کام تو صد مرد خراسانی هر سال

دراعه بکردند پی فتح ملون

بدخواه تو فن دارد و تو فر خداوند

با فر خداوند فنا زاید از آن فن

خواهد که عدو از تو برد سود بچاره

کی کوه هماون بتوان سود بهاون

نتوان ستد از شیر بروباه نیستان

نتوان ستد از باز بدراج نشیمن

شاها بمثل دولت تو زرین جام است

جامی است بلورین بمثل دولت دشمن

چون بشکند آن زرگر از آن به کندش باز

چون بشکند این دیوش نتواند بستن

دولت بتو آرام کند ملک بدولت

همچون بخرد جان کند آرام و بجان تن

چونانکه ز گلشن تو سوی میدان آئی

از میدان دشمنت نیاید سوی گلشن

گر خصم تو آن چهره رخشانت ببیند

بر دیده او تیره شود عالم روشن

با مهر تو گردد بمثل ارزن چون کوه

با کین تو گردد بمثل کوه چو ارزن

نز خصم تو فتح آید و نز حاسد تو سعد

نی مرده شود زنده و نی مرد شود زن

چندانت بقا باد بشاهی و بشادی

کاتش نشود آب و نگردد شبه آهن

شمارهٔ ۱۴۰ - در شکایت از معشوق

ای مرا دیدار تو جان و جهان

بی تو هرگز نی جهان خواهم نه جان

ای جهان جان چه شادی باشدم

چون نباشی با من ای جان جهان

ای بسان حور و آئین پری

با که دیگر کرده ای آیین بسان

نیک خو بودی شدی نا نیکخو

مهربان بودی شدی نامهربان

من همانم در هوای تو ولیک

تو نئی اندر هوای من همان

دل برشوت خواستی اندر ز من

جان همی اکنون بخواهی رایگان

من بتو زین به گمان بردم همی

ای دریغا کم غلط کردی گمان

دیده پیش تو زمین کردن چه سود

کز تو دورم چون زمین از آسمان

بی گناه از من چرا جستی گریز

بی خطا از من چرا کردی کران

من همیدانم که این از تو نبود

از چه بود از گفتگوی این و آن

بر دلت کردند کارم را بهنگ

تا دل پاک تو بر من شد گران

راست گفت آن داستان گوی بزرگ

بر مبند از بهر عشق کس میان

ور میان عشق را بندی بکوش

تا سخن چین ره نیابد در میان

ای برخ چون ارغوان عشق تو کرد

رنگ رخسار مرا چون زعفران

گر نیائی یکزمان از بد خوئی

سوی من بنگر بنیکی یکزمان

بر ره هر دشمنی بیره مرو

دوستانرا بر میان ره ممان

قول حاسد مشنو و از من شنو

تا تو ایمن باشی و من شادمان

حاسد ار چه نیک پیوندد سخن

دل ندارد چون نئی همداستان

از دل من گر ندانی بنگری

چهره زرین و چشم خون فشان

گر مرا باشد ز دیدار تو سود

مر ترا ناید ز دیدارم زیان

بوستان از ابر اگر خرم شود

چشم من ابر است و رویت بوستان

چشم گریان مرا در پیش دار

تا بخندد بر رخانت گلستان

ای گل رنگین رخسار ترا

نابسوده هیچ دست باغبان

تا گل روی ترا دیدم شدم

همچو بلبل با خروش و با فغان

گشتم اندر فرقت تو شعر گوی

گشته بودم در وصالت شعر خوان

خون ز چشم من گشاید چونکه من

در غزلهای تو بگشایم زبان

من چه ام تا عشق را پنهان کنم

عشق هرگز کی توان کردن نهان

شمارهٔ ۱۴۱ - در تعریف برکه و مدح امیر جعفر

ای برکه مبارک این بزمگاه میمون

فرخنده باد دائم بر شاه افریدون

تمثالها بدو بر مانند روی لیلی

فواره ها بدو در مانند چشم مجنون

چونان کز آب خیزد فواره ها بدو در

از چشم بد سگالش فواره خیزد از خون

این دجله گونه بر که وان کرخ وار مجلس

میر اندر او بدولت شادی کنان چو هارون

از میر و دوستانش هرگز مباد خالی

با میهمان و مطرب همواره باد مشحون

پیوسته میر جعفر بر دشمنان مظفر

تا صد هزار مجلس با عیش باد مقرون

دریا به پیش آن دل چون دجله پیش دریا

جیحون به پیش آن کف چون برکه پیش جیحون

او را گشاده دارد گیتی همیشه یزدان

او را نهاده دارد گردن همیشه گردون

با خشم شاه جنت باشد بسان دوزخ

با قدر میر گردون باشد بسان هامون

میزان فضل طبعش ارکان جود دستش

گفتارهاش یکسر مانند در مکنون

قارون شده ز دستش سیصد هزار مفلس

شادان شده ز رویش سیصد هزار محزون

رویش بشادکامی دائم بگونه گل

دائم گرفته بر کف جام نبیذ گلگون

عمر ولیش باقی بخت ولیش بالا

خان عدوش ویران کار عدوش وارون

فضلش ز حد فزونتر داده است چرخ گردون

عمرش بسان فضلش باشد ز حد افزون

چون او ندیده مجلس چون او ندیده میدان

از روزگار آدم تا روزگار اکنون

چندانکه هست گیتی چندانکه هست گردون

او زر و سیم بخشد خواهنده را بگردون

بر جانش باد میمون بر تنش باد فرخ

این بزمگاه فرخ این برکه همایون

شمارهٔ ۱۴۲ - در مدح ابوالمعمر

باد نوروزی همی بر گل بدرد پیرهن

لاله را کرد ابر آزاری پر از لؤلؤ دهن

لاله گویی از سرشگ ابر دارد مرسله

ابر بر چرخ از سواد لاله دارد پیرهن

بوستان چون بزمگاه و سرو بن چون نیستان

شاخ گل چون میگسار و فاخته چون رود زن

بر چمن بارد ستاره هر سحرگه از فلک

بر فلک تازد شکوفه هر شبانگه از چمن

بر سمن عنبر فشاند هر نفس باد صباد

بر چمن لؤلؤ فشاند هر زمان شاخ سمن

آن پراکنده بنفشه بنگری بر شنبلید

وآن پراکنده شقایق بنگری بر نسترن

این یکی ماند چو بر چهر شمن پیش صنم

وآندگر ماند چو بر چهر صنم اشگ شمن

از پرند گونه گونه باغ گشته چون طراز

باد غارت کرده گوئی ملک خر خیز و ختن

عاشقان هر سو میان باغ کرده بزمگاه

همچو ملک شهریار از فر خورشید ز من

بوالمعمر قاسم آن کز وی همی قسمت رسد

نیکخواهانرا نشاط و بدسگالاتنرا محن

کف او دینار بخش و تیغ او کشورستان

رای او بدخواه بند و عزم او لشگرشکن

از کرم خواهد نشاط خویشتن با دیگران

وز سخا خواهد نشاط دیگران با خویشتن

تا نباید درد یار دشمنانش رود ساز

تا نباید در زمین دوستانش گورکن

زائران دست رادش را فلک زیبد بساط

کشتگان تیغ تیزش را زمین شاید کفن

ممتحن گردد ز کف او بساعت شادمان

شادمان گردد ز تیغ او بساعت ممتحن؟

گر نمیخواهی که گردد بخت با تو مستمند

ور همیخواهی که گردد سعد بر تو مفتتن

خاک پای اسب او چون سرمه اندر چشم کش

گرد شادروان او چون عنبر اندر تن بتن

گر کمان با دست او گه گه نگشتی متصل

کرمجن با تیغ او گه گه نگشتی مقترن

تیر او را بیش بایستی بروزی صد کمان

تیغ او را بیش بایستی بروزی صد مجن

تاج خاقانرا کند از نعل اسبش تاج ساز

نعل اسبش را زند از تاج خاقان نعل زن

گر مجن دارد نباید پیش او هرگز سنان

ور سنان دارد نباید پیش او هرگز مجن

مکر و فن بسیار دارد در همه کاری ولیک

روز بخشیدن نداند هیچگونه مکر و فن

جز بشعر من ندارد میل هرگز رای او

جز برای او نیاید نیک هرگز شعر من

تا شجن باشد همیشه بر دل و جان شمن

تا طرب باشد همیشه در دل و جان و تن

دشمنانش را شجن باشد همیشه بی طرب

دوستانش را طرب باشد همیشه بی شجن

شمارهٔ ۱۴۳ - در مدح شرف الدین

بتی بمهر چو لیلی بچهر چون شیرین

بوصل او دل من شاد و عیش من شیرین

مثل زنند بشیرین لبش و لیکن هست

حدیث کردن شیرین او به از شیرین

اگر بچین بنگارند نقش چهره او

ز نقش مانی نارند یاد مردم چین

دهان تنگش چون حلقه ای ز بیجاده

خدای کرده نگینش ز سیم نوش آگین

همیشه تافتن ماه از آسمان بوده است

ز بهر فتنه فکندیش ز آسمان بزمین

کس از بنفشه و گل یاد ناورد چو بتم

بزلف روی بیاراید و بجعد جبین

مرا دو دیده بدیدار او شود روشن

رواست گرش خریدم بچشم روشن بین

هزار غم بگسارد دلم بدیدن او

بطاعت شرف الدین قوام دولت و دین

اگر چه کینش سگالند دشمنان همه سال

یکی زمان ز کرم در دلش نیاید کین

اگر چه کین نستاند همی خدای جهان

همی ستاند کینش ز دشمن مسگین

سخاش بیعدد است و وفاش بی شمر است

عوضش نیست بدان و بدلش نیست بدین

ز فضلش آنچه بگوئید ممکنست چنانکه

هر آن خبر که ز دریا دهند هست یقین

نه هیچ گنج کند پیش او بجود مقام

نه هیچ حصن بود پیش او بجنگ حصین

هر آن خبر که دهد خلق بیند او بعیان

هر آن گمان که برد خلق داند او بیقین

بجای دو کف او هست خشک نیل و فرات

بجای همت او هست پست چرخ برین

اگر بخشم بتابد دلش ز پروین روی

شود ز بیمش پران بر آسمان پروین؟

عدو چو میش بود روز جنگ او چو پلنگ

عدو تذرو بود روز رزم او شاهین

اگرش خلق جهان جمله بدسگال شوند

کند بزیر زمینشان بلای دهر دفین

ز بدسگال کجا ترسد و کی اندیشد

که را بود پسری چون امیر شمس الدین

ابوالمعالی فرخنده روی و فرخ روز

بگاه رادی دستش چو ابر فروردین

قوام دولت و فخر ملوک تاج الملک

که روزگار نیارد بصد قرانش قرین

بماه ماند هنگام بخشش از بر گاه

به شیر ماند هنگام کوشش از بر زین

همش خراج پذیرد همش دهد جزیت

اگر بجنگ کند قصد شاه قسطنطین

بروز جنگ مر او را بامر خالق خلق

نگاه دارد روح الامین یسار و یمین

از او حسام بود وز حسود و دشمن سر

ز شیر چنگ بود وز گوزن و گور سرین

هزار لشگر سنگین شکست و فخر نکرد

هزار گنج پراکند و بود با تمکین

اگر بخواهی از چرخ بگذری ز شرف

در آستانه درگاه فرخش بنشین

چنو زمانه نیاورد و دهر هم نارد

بجز ورا مستای و بجز ورا مگزین

چو او بشادی میگیرد و درم بخشد

ولی بنازد لیکن شود خزانه حزین

دوام دولت و اقبال و حشمت او را

همی ببالد از کردگار خواست همین

منش ثنا کنم و ساکنان فرش دعا

منش دعا کنم و قدسیان عرش آمین

همیشه تا که میان دو مذهب متضاد

همی سخن بود از کیش خویش و از آئین

بتو بنازد عدل و بتو بنازد داد

ز تو ببالد کیش و ز تو ببالد دین

شمارهٔ ۱۴۴ - در مدح ابونصر جستان

بت پیمان شکن دائم شکسته زلف چون پیمان

رخش ایمان دلش از کفر زلفش کفر بر ایمان

بچین زلف دام دل برنک روی کام جان

ز پیوندش روان نازان و از دوریش دل لرزان

ز عشق آن رخ رخشان ز مهر آن لب جانان

برنج اندر مرا دائم رخ از ناخن لب از دندان

دو زلف و دو رخش شمشاد باغ و نو گل بستان

ز رنج و از هوای آن دو دل افسرده و حیران

عبیر و مشگ ارزان زان دو زلف و طره لرزان

ز آب چشم و رنگ روی من دنیا رو در ارزان

بدو بادام و دو شکر هم او درد و هم او درمان

ز دل رفتن و ز او گفتن ز جان طاعت وز او فرمان

ببالا سرو میدانی بعارض نسترن میدان

ازین افروخته مجلس از آن آراسته میدان

چو جانان جام میدارد بیفزاید مرا زان جان

ز لب هرگز نبرم من لب جام و لب جانان

دلم چون زلف او بی جان تنم چون جعد او بی جان

لبش چون اشگ من رنگین رخش چون رای من تابان

هر آن دردی که از دوریش در من بود شد درمان

بدیدار ملک بونصر تاج خسروان جستان

امیر مشتری طینت بهمت برتر از کیوان

ز فرش جانور گردد نگار و نقش در ایوان

خداوند جهانداران و خورشید خداوندان

تنش پاکیزه از هر عیب چون رای خردمندان

بگاه دانش اسکندر بگاه داد نوشیروان

غلام کهترش قیصر گدای حاجبش خاقان

بدو شادند آزادان و خرم آرزومندان

چه پیش صاعقه سوسن چه پیش تیر او سندان

گشاده دل گشاده در نهاده خو نهاده خوان

گر از زر بدره ها خواهی همیشه مدحت او خوان

نه خلای شهرش از سائل نه خالی بومش از مهمان

همه شاهان همی گویند کو باد از جهان مه مان

بدو کردن بدی دشوار و بخشد خواسته آسان

ز داد او نمیبیند کسی اندر جهان نقصان

یکی بخشیدنش باشد فزون از دخل صد عمان

یکی کهترش را زیبد هزاران ملکت نعمان

ایا گشته دراز امید از تو کوته امیدان

تو بادی شاد با شاهی تو بادی با شهی شادان

مباد ایران ز تو خالی که هستی قبله ایران

که ایران بی وجود تو بیک ساعت شود ویران

توئی شیرین بدانائی بسان مهر دلبندان

هر آن مدحی که من گویم ترا هستی دو صد چندان

نکو خلق و نکو خلقی و هستی راحت انسان

کسی کو مدح تو خواند نباید خواندنش قران

ز تو قارون شود مفلس ز تو دانا شود نادان

توئی پاینده گیتی ترا پاینده بادا جان

ندارد پای با دست تو زر و گوهر اندر کان

وفا و جود را کانی و داد فضل را ارکان

توئی فخر همه رادان توئی فخر همه گردان

ندیده است و نبیند چون تو رادی کنبد گردان

عدو از دیدنت گریان ولی از دیدنت خندان

بر اینان خانه چون جنت بر آنان خانه چون زندان

خدایت زود باز آورد و از ما دور کرد احزان

کنون هستیم زین شادان اگر بودیم غمگین زان

الا تا قطره باران شود در دریم عمان

بخوشی باش با خویشان بشادی باش با یاران

همیشه با معالی زی همیشه بوالمعالی دان

بدو آراسته بادت سپاه و ملک و خان و مان

شمارهٔ ۱۴۵ - در مدح ابومنصور وهسودان

بتی چون رامش اندر می مهی چون دانش اندر جان

بلای دل بدو سنبل شفای جان بدو مرجان

ز عنبر بر مهش چنبر ز سنبل بر گلش چوگان

دلش چون قبله تازی رخش چون قبله دهقان

دو چشمش مایه درد است و دو لب مایه درمان

دو زلفش مایه کفر است و دو رخ مایه ایمان

اگر با من بخندیدی نبودی چشم من گریان

ور از من رخ نپوشیدی نبودی راز من عریان

ترا دو زلف مشک افشان بر آن دو عارض رخشان

مرا بر دو رخ زرین دو دیده هست درافشان

لب و دندانش چون مرجان چکیده بر گل خندان

بدندان مانده انگشتم ز عشق آن لب و دندان

ببالا سرو بستانی شکفته بر سرش بستان

اگر دائم بقا خواهی از آن بستان گلی بستان

ببین دو زلف پرتابش بران دو عارض تابان

بکردار کف موسی بدو پیچیده بر ثعبان

ایا نقشی که چون رویت نباشد نقش بر ایوان

بدو رخ چشمه مهری بدو لب چشمه حیوان

دل از گفتار تو غمگین تن از رفتار تو بیجان

خیال روی و مویت را شمن گردد بت کاشان کذا

ز عشقت بس زیان دارم ولیکن بس مرا سود آن

که دیدم روی شاهنشه ابومنصور وهسودان

خدای ما که پیدا کرد از ناچیز انس و جان

ز بهر انس و جان او را پدید آورد انس جان

چنان گردن کشی گردون برون نارد بصد دوران

نه از روم و نه از تازی نه از ایران نه از توران

اگرچه نیک و بد باشد ز گشت کنبد گردان

تو خیر و شر و نیک و بد ز کلک و خنجر اودان

اگر شیطان کند مدحش شود همچون ملک شیطان

عدو زو پست تا ماهی ولی زور است تا سرطان

چو خورشید است جود او به بر و بحر بی پایان

که باشد بر که و بر مه فروغ روی او تابان

بزیر رانش اندر اسب چون باد وزان پران

بجز او هیچ کس را بوده هرگز باد زیر ران

میان مدح نام او بسان سجده در فرقان

بیاد او ولی تازه عدو از غم بود پژمان

بروز بزم چون دارا بروز رزم چون ماکان

بمهر او ولی باقی ز کین او عدو ماکان

ز تیغ و کف او خیزد ز خون و خواسته طوفان

موافقرا دهد بار این مخالف را دهد باران

اگر یک شاعری یابد ز کافی کف او احسان

چنان گردد که از اقبال برتر باشد از احسان

همه دشوارهای چرخ نزدیک ولیش آسان

سپهر از تیغ او خائف جهان از تیر او ترسان

بروز خشم چون دوزخ بروز مهر چون ریحان

بدین ریحان کند آتش بدان آتش کند ریحان

بدی را خنجر وی گنج (کذا) و نیکی را کف او کان

ولی را بهره زین گوهر عدو را بهره زان نیران

سخای او گه مجلس وغای او گه جولان

موالیرا دهد نصرت معادی را دهد خذلان

بگاه رزم چون رستم بگاه بزم چون دستان

جدا گفتارش از تنبل بری کردارش از دستان

ایا دعوی رادی را دو کف راد تو برهان

سخا از کف تو پیدا و جور از عدل تو پنهان

اگر هنگام کوشیدن به پیش آید جهانی جان

بدشت اندر جهانی جان نهی مر کرکسانرا خوان

ز گردون برترت منظر ز کیوان برترت ایوان

به منظر نایدت گردون بایوان نرسدت کیوان

برزم اندر چو نعمانی ببزم اندر چو نوشیروان

که را دربان تو باشد سزد دربان او خاقان

الا تا از مه تابان بفرساید همی کتان

الا تا از مه آبان بیفزاید همی بستان

بداندیش تو کتان باد و تیغ تو مه تابان

نکوخواه تو بستان باد و دست تو مه آبان

شمارهٔ ۱۴۶ - در مدح شاه ابوالحسن و شاه ابومنصور

بتی که سجده برد پیش او مه گردون

به نیکوئی بر او نیکوان دیگر دون

بدان دو لاله مصقول دل کند مشغول

بدان دو سنبل مفتول دل کند مفتون

اگر نوان و نگونست زلف او چه عجب

که صد هزار دلست اندر او نوان و نگون

ایا بروی چو گلنار خیز و باده بیار

چو باده ساز رخ خود ز باده گلگون

اگر نبید بهر جای و هر زمین نهی است

بگنجه نیست بر من نبید نهی اکنون

از آنکه گنجه کنون خلدعون را ماند

نبید نهی نباشد بخلدعدن درون

زمین بدیبه و زر اندرون شد پنهان

هوا بعنبر ومشگ اندرون شده معجون

همان وصال پدیدار گشت در هجران

همان بهار پدیدار گشت در کانون

ز بس نثار که کردند بر زمین گوئی

برون فکنده زمین گنج خانه قارون

کسی نماند از این وصل در جهان درویش

دلی نماند از این راز در جهان محزون

اگر بخانه شیر آمده است شیدرواست

بدآنکه خانه شیداست شیر بر گردون

کنون که گشت دو خسرو بیکدگر موصول

کنون که گشت دو کوکب بیکدگر مقرون

دو شهریار قدیم و دو جایگاه قدیم

همان دو خسرو منصور و سید میمون

امیرابوالحسن و شهریار ابومنصور

که نصرت آید و احسان از آن و این بیرون

یکی ز گوهر شداد و زو بگوهر بیش

یکی ز تخمه دارا و زو بملک افزون

ببخت این کند آن خیل دشمنان مخذول

بخیل آن کند این بخت دشمنان وارون

بدولت این بود آن را همیشه راهنمای

بنعمت آن بود این را همیشه راهنمون

یکی بگیرد چندان که داشتی مملان

یکی بگیرد چندانکه داشتی فضلون

ایا شهی که ز خون عدوت در میدان

بروز جنگ بگردد بگونه گون طاحون

نه هیچ شهر گشاده است چون تو اسکندر

نه هیچ دشمن بسته است چون تو افریدون

قضات هست زبون و اجلت هست مطیع

جهانت هست مسخر زمانه هست زبون

زمانه را نرسد بر شجاعت تو فسوس

ستاره را نرود در سیاست تو فسون

تو بی قرین و عدیلی بگاه مردی و جود

چنانکه هست خداوند بی چگونه و چون

بعمرها بمرادی رسد همه کس باز

بهر مراد که خواهی رسی بکن فیکون

هر آنکه کین تو جوید بجان بود مظلوم

هرآنکه جنگ تو جوید بتن بود مغبون

همیشه تا خبر طور باشد و موسی

همیشه تا سخن نون باشد و ذوالنون

ولیت باد چو موسی بناز در که طور

عدوت باد چو ذوالنون برنج اندر نون

شمارهٔ ۱۴۷ - در مدح امیر وهسودان

بتی که لاله چند از رخانش لاله ستان

چه لاله ای که ندیده است خلق لاله چنان

بلای دین و دل آمد بسنبل و بادام

شفای جان و تن آمد بلاله و مرجان

همی رباید دلرا بناز در وصلت

همی ستاند جانرا بناز در هجران

چرا نباشم در هجر او نوان و نوند

چرا نباشم از هجر او نوند و نوان

کسیکه دلبر باشد نباشدش غم دل

کسیکه جانان باشد نباشدش غم جان

مرا بتر که نه دل با من است و نه دلبر

مرا بتر که نه جان با منست و نه جانان

چو یادم آید زان نرگس عذاب انگیز

چو یادم آید زان شکر عذاب نشان

چنان شوم که ندارم ز هیچ چیز خبر

چنان شوم که ندارم ز هیچ چیز نشان

لبش چو مرجان لیکن بزیر او لؤلؤ

برش چو وشی ولیکن بزیر او سندان

چو روی او ندهد نور ماه و هور فروغ

چو قد او نبود شاخ سرو در بستان

مراست تاوان در هجر آن نگار بسی

که هیچ روی نیاید بر او گهی تاوان

کسیکه کار وی از فعل او تباه شود

بود پشیمان چون خصم میر وهسودان

خدایگان زمین و زمان امیر اجل

که هست زیر نگینش همه زمین و زمان

نه بی رضاش کسی شاد باشد از نصرت

نه با رضاش کسی باک دارد از خذلان

هزار بهتان در مدح او بگوید خلق

چو بنگری همه بوده است راست آن بهتان

بجز فتح نشد تیغ او جدا ز نیام

بجز بسعد نشد تیر او جدا ز کمان

ایا مظفر کشورگشای و دشمن بند

ایا موید دینار بخش و شهرستان

بناز یار شد آن کز پی تو جست نیاز

ز سود دور شد آن کز پی تو جست زیان

سخاوت تو گسسته زو عده و تقصیر

شجاعت تو بریده ز تنبل و دستان

بروز جود تو بی نام حاتم طائی

بروز حرب تو بینام رستم دستان

کسی نبیند خان تو خالی از زائر

کسی نبیند خوان تو خالی از مهمان

کدام دشمن کز بیم تو نشد غمگین

کدام حاسد کز هول تو نشد ترسان

که بود کو ببدی با تو پیشدستی کرد

که نه بپای بلاش اندرون فکند زمان

کدام شاه که یکروز با تو دندان سود

که بنده تو نگشت آخر از بن دندان

اگر گهی حد ثانی فتاد ملک ترا

چه بود پس نبود ملک خالی از حدثان

کنون نگر که ز بخت جوان و دولت پیر

همه شهان هم از آن تواند پیر و جوان

بغم گذاشت همه عمر و آخر از غم مرد

هر آنکسیکه بغمناکی تو شد شادان

رضای یزدان جستی بهر چه کردی تو

بهر چه میکنی از تو رضا شود یزدان

ترا ز خلق جهان کردگار بگزیده است

کسی که خصم تو شد خصم کردگارش دان

اگرچه شاهان گه گه ترا خلاف کنند

بدرگه تو بود بازگشتن ایشان

بود همیشه گذرگاه حبل بر چنبر

بود همیشه گذرگاه گوی بر چوگان

بدولت تو همه کار ملک نیکو کرد

نشاط جانت فرزند مهترت مملان

پسر چنین بود آن را که تو پدر باشی

گهر نخیزد نیکو مگر ز نیکوکان

مرا چنانکه تو دانی نداند ایچ کسی

هم آنچنانم دار و هم آنچنانم دان

بچشم تو که مرا از پی تو باید چشم

بجان تو که مرا از پی تو باید جان

دلم بمدح تو رخشنده چون روان بخرد

تنم بمدح تو پاینده همچو تن بروان

بمن حقوق تو بسیار حبذا آن حق

که خون منت حلالست گر کنی قربان

بهیچ وجه ندارد بطبع ظلم و لیک

بدان و بدمنشان را بریده باد زبان

چنانکه رأی تو باشد هزار سال بزی

چنانکه کام تو باشد هزار سال بمان

شمارهٔ ۱۴۸ - در مدح امیر شمس الدین و ابوالمعالی

بزلف غالیه رنگی بروی آینه گون

ز عشق هر دو مرا روی زرد و رای نگون

برنگ آب گل و می شده است دیده من

ز مهر آن لب می رنگ و چهره گلگون

نه سرو نازد چون قامت تو در بستان

نه ماه تابد چون عارض تو بر گردون

زمانه تا برخت چشم بد همی نرسد

همی نویسد گردش ز غالیه افسون

اگر کمر بندی زی میانت راهنمای

وگر سخن گوئی زی دهانت راهنمون

کس از میانت نگفتی خبر که مدحش چیست

کس از دهانت نداری نشان که وصفش چون

از آن فزاید هر روز بر تو مهر مرا

که نیکوئیت فزونست و مردمی افزون

بباغ پر گل ماند رخ تو مالامال

زمانه بسته بشمشاد گرد او پر هون

لب تو خسته مژگانت را دهد مرهم

دل من از پی این شد بمهر تو مرهون

چو موم شد دل سنگ من از هوای رخت

چو شد ز بهر ملک نرم روزگار حرون

جهان ستان چو ملوکان باستان جستان

که هست خانه فرهنگ را بفضل ستون

بشهریاری شکاری بسان اسکندر

بروزگار شناسی بسان افریدون

نه هیچ مرد بود بی نوا بدرگه او

نه هیچ خلق بود تشنه بر لب جیحون

کفش چو بحری موج گهر بخارش جود

سنانش ابری با رانش سیل و سیلش خون

بتیغ تیز دمار صناعت داود

بکف راد هلاک فکنده قارون

هزار یک بنیاید برون دریا آب

که در و دینار آید ز دست او بیرون

بگاه خشم بود دور طبع او ز شتاب

بگاه جود بود دور طبع او ز شتاب

جفا بگوید و پیش آورد همی تأخیر

سخا بگوید و پیدا کند بکن فیکون

گه مجالسه خلقش چو عنبر سار است

گه مذاکره لفظش چو لؤلؤ مکنون

ایا بدانش چون مهتر ارسطالیس

بدین و دولت چون اوستاد افلاطون

همه ببدره دهی جعفری و منصوری

همه برزمه دهی ششتری و سقلاطون

بروز رامش و رادی زبون دست و دلی

بروز کوشش و فرمان ترا زمانه زبون

ترا عدو نبود مرد طالع مسعود

ترا ولی نبود مرد اختر وارون

اگرچه عالم مامور بود مامون را

تراست بر در مامور مهتر از مامون

نکو خصال و نکوحال امیر شمس الدین

که کمترینش عطا هست بار صد گردون

باوالمعالی عالم نمای و عالم رای

که هست همت عالیش برتر از گردون

بسا مغاک کز او راست گشته با پشته

بسا حصار گز او راست گشته با هامون

هر آن هنر که ز رستم همی دهند خبر

از او همی بعیان یافتن توان اکنون

بروز بخشش قارون از او شود درویش

بروز رامش شادان از او شود محزون

ز بانک سائل شادان شود روانش چنانکه

ز بانگ لیلی خرم شود دل مجنون

نداد و هم ندهد هیچ خلق را تیمار

نکرد و هم نکند هیچ خلق را معجون

بروز بزم چو یوسف بود فراز سریر

بروز رزم چو رستم بود فراز هیون

زمین ز جود کف او میان زر پنهان

هوا ز خلق خوش او بغالیه معجون

شود چو افیون بر دشمنان او شکر

شود چو شکر بر دوستان او افیون

همیشه تا نکند با فنا بقا پیوند

همیشه تا نبود فتنه با خرد مقرون

بقا و دولت با هر دو میر مقرون باد

بر این سعادت عاشق بر آن ظفر مفتون

فزون طربشان هر روز و بختشان فیروز

خجسته عید بر ایشان خجسته و میمون

شمارهٔ ۱۴۹ - در مدح ابومنصور

بقد سرو رسائی بزلف غالیه گون

یکی همیشه فراز و یکی همیشه نگون

ز عشق آن رخ چون برف خون فشانده بر او

سرم چو برف شد و آب دیده گشت چو خون

بت عزیزی لیکن پر از هوات هوا

وفات پیشه ولیکن پر از جفات جفون

ایا بچهره چو شیرین بزهره چون فرهاد

ایا بحسن چو لیلی بمهر چون مجنون

یکی که دارد بند و شکنج گوناگون

دگر که گونه او هست چون شب شبه گون

هر آن دلی که بزلف تو اندرون افتاد

ز بند او نتواند شدن دگر بیرون

بشب نیابد کس ره در او بماند دل

مگر که باشد نور رخ تو راهنمون

نه عنبر است و طرازش بعنبر آلوده

نه غالیه است و شکنجش بغالیه معجون

گهی از او گل پوشد ز مشگ پیراهن

گهی از او مه دارد ز غالیه پرهون

گهی بجنگ بود با من او و گاه بصلح

گهیم دارد شادان دل و گهی محزون

بگو که تا من بی دوست چند باشم چند

بگو که تا من بی یار چون شکیبم چون

کنون بسنگ گرانی بود همه کسرا

بود بسنگ درون خوار لولو مکنون

تو عاشقانرا داری زبون ز چشم سیاه

چو خسروانرا دارد ملک ز تیغ زبون

ستون دولت و دین شهریار ابومنصور

که هست زیر ز نخ دست دشمنانش ستون

سخنش گاه سخا خستگان محنت را

کند درست چو کژدم گزیده را افیون

ز هفت گردون بگذشت نام قدرش از آنکه

یکی عطاش بود بار هفتصد گردون

همیشه باد نگهبان جان او ایزد

همیشه باد نگهدار ملک او گردون

اگر بدانش مامون ز چرخ بر شده بود

هزار میرش مامور بود چون مامون

همیشه باغ بلا باد جای دشمن او

که نام اوست ز بغداد تا بلاساغون

اگر بدانش مامون ز چرخ بر شده بود

هزار میرش مامور بود چون مامون

همیشه باغ بلا باد جای دشمن او

که نام اوست ز بغداد تا بلاساغون

بنزد همت او پست آسمان بلند

بجای دولت او نرم روزگار حرون

ایا بجام جم و سهم سام و زهره زال

ایا بچهر منوچهر و فر افریدون

خدای کرد یکی را چو تو بچندین گاه

بیافرید جهانی چنین بکن فیکون

چو تو نباشد ز امروز تا برستاخیز

ز گاه آدم چون تو نبود تا اکنون

از آنکه در تو بنزدیک تو نیابد راه

ترا نیارد پیش ایچ کار گردون دون؟

ز طمع نعمت خدمت زبون دهند همه

ز پیش خدمت نعمت دهی همه تو زبون

همه جهان بفنون حاشیه کشند ز خلق

تو خلق را بستم حاشیه دهی نه فنون

بدست دجله و جیحون کنی ببادیه در

ز تف تیغ کنی خشگ دجله و جیحون

همیشه مردم بر دولت تو مفتونند

از آنکه هستی بر وجود و مردمی مفتون

ترا چه ناله کوس و چه ناله ارغن

بروز جنگ تو باشی نشسته بر ارغون

بفتح نامه همیشه ترا براه نوند

بخلق خواندن دائم ترا بکار هیون

هلاک باد چو قارون عدو که هستی تو

بکف راد هلاک فکنده قارون

همیشه روز تو میمون بود خداوندا

که تو نزادی الا بطالع میمون

ز خاک خشگ برآید بفر تو گل سرخ

ز سنگ خاره بر آری بفر طالع نون

ز نعمت تو نبوده است هیچ کس محروم

ز خدمت تو نبوده است هیچ کس مغبون

اگر بخواهی بفروزی اندر آب آذر

وگر تو گوئی ز آذر بروید آذریون

یکی سخات فزونتر ز گنج اسکندر

یکی سخنت نکوتر ز علم افلاطون

همیشه تا نکند کس میان آتش جای

همیشه تا نکند کس میان آب سکون

دو چشم خصم تو بادا چو رود اسکندر

دل عدوی تو بادا چو آذر برزون

شمارهٔ ۱۵۰ - در مدح ابوالخلیل جعفر

بهشت عدن شد گیتی ز فر ماه فروردین

کنون می خوردن آئین دان و رامش کیش و شادی دین

کنون بلبل بباغ آمد ز بانگش دل بداغ آمد

پر از شمع و چراغ آمد زمین از نرگس و نسرین

شود بیدار خفته گل شود غنچه شکفته گل

همه بستان نهفته گل همه هامون گرفته طین

بنفشه برده بار خوش میان شنبلید کش

چو گو گرد از بر آتش چو زر لاجورد آگین

شکفته در چمن لاله چو روی ترک ده ساله

نشسته در سمن ژاله چو عکس ماه بر پروین

دمیده بر کران گل چو زلف دلبران سنبل

بگل بر ناله بلبل چو بانگ عاشق مسکین

هوا روی زمین شسته در او صد گونه گل رسته

گل و شمشاد پیوسته چو پرداز نگار چین

زمین رنگین حلل دارد هوا مشگین کلل دارد

گوزن اندر قلل دارد ز نسرین بستر و بالین

چو روی عاشقان ریحان نهاده زر بر مرجان

زده بر گوشه بستان گل زرد و سپید آذین

چو با دینار کاشانی درمهای سپاهانی

ز پیوند و ز پیشانی دمیده نرگس زرین؟

چو مرجان از بر مینا شقایق رسته در صحرا

شده چون نیلگون دیبا ز سبزه کوه و در رنگین

بهار تازه باز آمد بامید نیاز آمد

هوا چون پشت باز آمد شمر چون سینه شاهین

بنیسان ابر نوروزی همی بارد شبان روزی

چو گردون را دهد روزی حسام الدوله و له مجدالدین؟

شهنشه ابوالخلیل آن کو هژبر است و عدوش آهو

ملک جعفر کش از بازو گرفت اقبال و دین تمکین

ازو دل رامش آموزد وز او جان شادی اندوزد

ز دیدارش بیفروزد دو چشم مرد دانش بین

گشاده دست و دل دائم حسودش زیر گل دائم

ز دست او خجل دائم ببخشش ابر فروردین

زمانه زیر فرمانش جهان بر بسته پیمانش

بخلق و مردی ایمانش وفا و مردمیش آئین

جهان زیر نگین او رخ شاهان زمین او

همه خلق آفرین او همی خوانند چون یاسین

دلش دریای جوشیده بدو آفاق پوشیده

ز تیغش نیل خوشیده بروز کین میان زین

خدنگ او تگرگ آسا بروز رزم مرگ آسا

بگاه ضرب گرگ آسا بگاه حمله شیر آئین

بسان چرخ بین او را سعادتهای دین او را

چو خوانند آفرین او را کند روح الامین آمین

دل شادش کرم دارد کف رادش درم بارد

دل از یادش دژم دارد همیشه خصم با نفرین

ز تیر و خشت او یکدم نباشد دشمنانرا کم

ز تن چون از کمانشان خم ز رخ چون از نفسشان زین

از او جنت شود مجلس وز او قارون شود مفلس

شود زو خار چون نرگس شود چون غالیه زوطین

ایا چون یوسف چاهی بخلق و خلقت و شاهی

زر از عالم آگاهی از آن بخشی درم چندین

سر شاهان آفاقی بمان اندر جهان باقی

که باس جان و رزاقی بگاه مهر و گاه کین

بهمت میر ایوانی بحشمت تاج کیوانی

بلطفت آب حیوانی بحدت آذربرزین

ز کفت زر و سیم ارزان ز تو قارون هنر ورزان

فلک بر جان تو لرزان چو گشتاسب بر برزین

بزی ای شاه نیک اختر بمان با باده و دلبر

بیاد میر مملان خور بروی میر مملان بین

ابونصر آن مه رادان پناه و پشت آزادان

موالی زو شده شادان معادی زو شده غمگین

بسان روح بایسته بسان عقل شایسته

بهر کار اندر آهسته بکردار که سنگین

تو چون خسرو نهان گویان جهان چون معتصم جویان؟

سپهسالار تو پویان بسان رستم او افشین

امیری کو بتدبیری بگیرد نعمت میری

بنوک کمترین تیری بدوزد شهپر شاهین

یمین الدوله بوالفارس که گردون زیبدش حارس

چو او نابوده یکفارس ز ایران تا بقسطنطین

خرد را نام کانست او لطافترا مکانست او

عدو را دل درانست او بنوک نیزه و زوبین

چو با دشمن درآویزد ز شمشیر آتش انگیزد

بصحرا سیل خون ریزد چو گوید خیل خود را هین

ولی را جان بیفزاید عدو را تن بفرساید

همیشه زو چنین آید نشاط آن بلای این

بتو شد دین و دل نازان بتو شاهان سرافرازان

ز تیغ تو عدو تازان از اینجا تا حد ماچین

ایا فرخنده شاه نو گرامی تر ز ماه نو

خجسته بر تو گاه نو بر غم خسرو پیشین

الا تا قصه خسرو بشرینی است دائم تو

که کردی بیستون را گو همی فرهاد با میتین

عدوتان باد فرهادی برنجوری و بیدادی

ز دولت بادتان شادی چو خسرو از لب شیرین

بدین نوروز روزافزون کند از باده رخ گلگون

همیشه روزتان میمون همیشه عیدتان شیرین

شمارهٔ ۱۵۱ - در مدح امیر ابوالحسن و امیر ابوالفضل

بهشت وار شد از نو بهار و بخت جوان

پدید گشت گل خرمی که بود نهان

خزان دشمن کفر از نشاط گشت بهار

بهار دشمن دین از نهیب گشت خزان

سعادت ازلی را پدید نیست کنار

سعادت فلکی را پدید نیست کران

موافقانرا همرا ز گشت جان و خرد

منافقانرا کوتاه گشت دست و زبان

خدای باز بیفزود دولت اسلام

سپهر باز بکاهید قوه کفران

مخالفان دغا را گسسته شد پیوند

موافقان هدی را درست شد پیمان

ز تازه گشتن پیمان آندو شهزاده

ز مهر جستن و دیدار آن دو شاه جوان

کنون که گشت بیکجا هژبر و شیر قرین

کنونکه کرد بهم آفتاب و ماه قران

عدیل کاهش و انده شود تن اعدا

قرین شدت و حسرت شود تن خصمان

همیشه گفت همی پور رستم آن سهراب

چو سوی ایران آورد لشگر توران

که من پسر بوم و رستمم پدر باشد

دگر چه باشد دیهیم دار در کیهان

درست بودی اندیشه و سگالش او

بدانکه دولت و بختش چنین نبود جوان

بدست این دو خداوندگار گشت پدید

مراد آن سپه آرای پهلوان جهان

کنون که این دو شه بختیار یار شدند

دگر چه دارد دیهیم دار و ملکت ران

امیر ابوالحسن آن بذل و جود را بنیاد

امیر ابوالفضل آن دین و داد را بنیان

دو شهریار کریم و دو نامدار کرام

دو اختیار زمین و دو افتخار زمان

یکی بدست چو بادی نسیم او دینار

یکی بتیغ چو ابری سرشک او مرجان

یکی سخا را معدن یکی وفا را گنج

یکی نعم را مخزن یکی کرم را کان

یکی چو باده خورد زهره باشدش ساقی

یکی چو گوی زند چرخ باشدش میدان

یکی گمان موالی کند بدست یقین

یکی یقین معادی کند بتیغ گمان

همیشه دولت آن پایدار باشد از این

همیشه نعمت این برقرار باشد از آن

نه حد کوشش اینرا پدید هست کنار

نه بحر بخشش آنرا پدید هست کران

نترسد از فلک آن کس که اینش گشت امین

نترسد از اجل آنکس که آنش داد امان

نه این بخدمت آن در شرف برد خواری

نه آن بمدحت این در سخن کند بهتان

یکی بسوزد ماهی بتیغ در دریا

یکی بدوزد زهره بتیر بر کیوان

کنند کند قضا را همی بتیز حسام

کنند سست اجل را همی بسخت کمان

بدین دو میر خرابست خانه کفار

بدین دو میر بپایست رایت ایمان

بدولت اینرا چندان بگیرد آن کشور

بدولت آن را قلعه بگیرد این چندان

که کمترین رهیی را ببخشد آن تفلیس

که کمترین رهیی را ببخشد این ختلان

چو آفتاب ببرج حمل درون آید

زمین بخندد گردد زمانه زو خندان

سرور روید از آن آفتاب در ملکت

چو لاله روید از آن آفتاب در نیسان

مثل زنند که شیری کجا میان دو رنگ

فتاده جان نرهاند بچاره و دستان

سرای اینرا برج حمل شمرد قیاس

هم از قیاس مر او را چو مهر تابان دان

بگو که چون برهاند بچاره خود را رنگ

که اوفتاد میان دو شیر بیشه ژیان

از این امیر عدو ناز جست و یافت نیاز

وزان امیر عدو سود جست و یافت زیان

سرش گران و عنانش سبک شد و نشناخت

که خرمیش سبک گردد و عذاب گران

نه دور چرخ بماند همیشه بر یک حال

نه جور دهر بماند همیشه بر یکسان

همیشه دندان سودی بجنگشان اکنون

بطوع چاکرشان گردد از بن دندان

همیشه تا بود آسان برابر دشوار

همیشه تا بود افزون برابر نقصان

ز گشت گردون نقصان این شود افزون

ز بخش کیوان دشوار آن شود آسان

شمارهٔ ۱۵۲ - فی المدیحه

تا باد گذر کرد بگلزار و ببستان

از نافه تبت شده بستان چو شبستان

از بید همه باغ پر از شیشه میناست

وز لاله همه دشت پر از حقه مرجان

آن شیشه پر از غالیه وان حقه پر از مشگ

این مشگ پدید آمده آن غالیه پنهان

باد آمد و آورد همه غارت تاتار

ابر آمد و آورد همه غارت عمان

پر مشگ شده زان نفس سوسن آزاد

پر در شده از این دهن لاله نعمان

مقری شده قمری و مذکر شده بلبل

این قصه همی خواند و آن آیت قرآن

پر در و عقیق است همه کوه و بساتین

پر عنبر و مشگ است همه دشت و بیابان

گلزار چو میخواره قدح دارد در دست

بلبل چو مغنی ز برش ساخته دستان

پیرایه بستان بخزان بود بدینار

پیراهن کهسار همی بود ز کتان

آن ابر همی بارد چون دیده عاشق

وان برق همی تابد چون چهره جانان

آن قبله خلخ بدو زلفین و بدو رخ

یاقوت لب و سیم ِتن و سیب زنخدان

از غالیه پیوسته بیک ماه دو زنجیر

وز مشگ فرو هشته بخورشید دو چوگان

با رطل و قدح زو بود افروخته مجلس

با تیر و کمان زو بود آراسته میدان

گوئی که ز یاقوت همی تابد پروین

چون باز کند دو لب و بنماید دندان

ای صورت تو خوبتر از صورت یوسف

وی سیرت تو پاکتر از سیرت سلمان

فرخنده چو تأییدی و پاینده چو اسلام

بایسته چو توحیدی و شایسته چو ایمان

رضوان که خلاف تو کند گردد مالک

مالک که هوای تو کند گردد رضوان

گر بود بفرمان سلیمان پیمبر

دام و دد و دیو و پری و آدم و شیطان

پنهان ز تواند آنان از بیم و بیایند

گر امر کنی هشته سر اندر خط فرمان

از گنج تو چندان برود زر بیکی روز

کان را نتوان یافت بصد عمر ز صد کان

کین تو مغیلان کند از برگ بنفشه

مهر تو بنفشه کند از خار مغیلان

هر چند بگیلان همه شب باران بارد

هر چند نبینند بمصر اندر باران

گر ابر سخای تو سوی مصر برآید

ور آتش قهر تو بتابد سوی گیلان

یک روز بده سال بگیلان نشود نم

وز مصر بخیزد همه روزه خود سیلان

ای کشته محنت را چون عیسی مریم

وی زنده عاصی را چون موسی عمران

داده است ترا هرچه همی خواستی ایزد

فرزند ترا با تو بقا باد فراوان

شمارهٔ ۱۵۳ - در مدح ابونصر مملان

تا بپوشید بلؤلؤی ثمین باغ سمن

از گل سرخ بیاقوت بیاراست چمن

همه کهسار عقیق است و همه دشت گهر

هر دو را گشته طراز از عدن و کان یمن

گل خندان شده در بستان چون روی صنم

ابر گریان شده بر گردون چون چشم شمن

بار خر خیز و ختن باد در آورد بباغ

تا ختن کرد مگر باد بخر خیز و ختن

بچمن بار عدن ابر مگر باز گشاد

که چمن گشت همه معدن دریای عدن

نرگس بی خواب از خواب گشاده است دو چشم

گل بی خنده بباغ اندر بگشاده دهن

خاک چون روی بتان گشت پر از نقش و نگار

آب چون موی بتان گشت پر از چین و شکن

بلبل از بویه معشوق شده شعر سرای

فاخته از طرب یار شده دستان زن

گوئی این بر سر سرو است یکی مطرب نغز

گوئی آن نای همی سازد بر شاخ سمن

تن آن جفت وصال و تن من جفت فراق

دل این یار نشاط و دل من بار حزن

چند باشد جگرم خسته پیکان عذاب

ز غم فرقت آن تیره دل و تیر افکن

بعقیق اندر دیده بحریق اندر دل

بنهیب اندر جان و بنهاب اندر تن

نه ز هجرانش رهائی نه بوصلش امید

نه بدیدنش گمان و نه بنا دیدن ظن

غم آن روی چو آلوده بشنگرف صدف

روی من کرده چو اندوه بزر آب سمن

همچو هاروتم در چاه بلا مانده نگون

در غم آن بت خورشید رخ زهره ذقن

تن بفرسود ز نادیدن آن ماه زمین

چون تن دشمن خورشید امیران زمن

میر ابونصر که دین را دل او هست مقام

شاه مملان که سخا را کف او هست وطن

یک حدیثش را صد ملک بهائیست بها

یک کلامش را صد در ثمین است ثمن

هست نازنده از او تخت چو از عقل روان

هست پاینده از او ملک چو از روح بدن

تا جهان بوده جز او در که ببخشیده بمشت

تا جهان بوده جز او زر که ببخشیده بمن

گر قدح گیرد بر دست شود خانه بهشت

ور زره پوشد بر خصم شود جامه کفن

چه عجب داری اگر گوهر بارد کف او

که همش گوهر اصل است و همش گوهر تن

هیچ فن نیست بگیتی در پوشیده از او

چونکه در جود و سخا باشد نشناسد فن

سیل زر آید در بزم چو او گوید هان

موج خون خیزد در رزم چو او گوید هن

بهر مولای تو گنج طرب و کان نشاط

قسم اعدای تو گنج محن و رنج و حزن

از پی آنکه بزن تیغ نیالائی تو

روز کوشیدن تو مرد شود یکسره زن

بگذرد از مجن خصم چو سوزن ز حریر

سر خشت تو اگر باشد از الماس مجن

نه امیریست ز دست تو عطا ناستده

نه سپاهیست ز شمشیر تو نادیده شکن

از بهنگام سخا کردن چون پور قباد

وی بهنگام سخن گفتن چون پور پشن

هم بفرمان تواند ار چه بزرگند شهان

هم بچنبر گذرد گرچه دراز است رسن

تو بدینار فشاندن بفکندی همه را

شاه دینار فشان باید و بدخواه فکن

هیچ بدخواه نمانده است در آفاق ترا

همه را داد بصحرای عدم دهر وطن

از تو بر خلق همه ساله مباحست نعیم

وز تو بر خلق همه ساله حرام است فتن

تا بود جایگه مل دن و جای گل باغ

تا بجوش آید در موسم گل مل در دن

باد خندان ز طرب روی تو چون گل در باغ

باد جوشان ز محن خصم تو چون مل در دن

تو بصد اندر دلشاد و تن آسوده مدام

دام تیمار و بلا بر تن بدخواه بتن

شمارهٔ ۱۵۴ - در مدح ابوالخلیل جعفر

تا باد ماه آبان بگذشت در چمن

شد زرد و پر ز گرد به اندر چمن چو من

چون تخته های زرین بر نیلگون پرند

برگ چنار ریخته از باد در چمن

بر شاخ نار نار کفیده نگاه کن

چون صره دریده پر از گوهر و ثمن

سیب منقط آمد و نارنج مشگبوی

این جای لاله بستد و آن مسکن سمن

آن چون فشانده دانه یاقوت بر بلور

وین چون فشانده شوشه دینار بر سمن

اکنون بآفتاب خورد باده باده خوار

از بسکه باد سرد همی جسته بر چمن

از کوهسار حله ببر بر همی برد

بادی که برد تاختن از کوه تاختن

زاغ آمد و گرفت وطن در میان باغ

با درد و داغ بلبل بیرون شد از وطن

از درد هجر بلبل در باغ شاخ گل

پیرایه کرد پاره و افکند پیرهن

اندر فراق بیش کند ناله و فغان

هر کو روان بمهر کسی کرده مرتهن

بلبل گشاده است دهن در وصال گل

واندر فراق گل نگشاید همی دهن

من نیز همچو بلبل خاموش و خسته دل

آب از مژه گشاده و لب بسته از سخن

از آرزوی دیدن آن فتنه جهان

اندر فتاده سخت بهر گونه فتن

هر شب قرین مشتری و زهره داردم

آن ماه روی زهره رخ و مشتری ذقن

در چشم نم ز حسرت آن چشم پرخمار

جانم شکسته از غم آن زلف پرشکن

چون قد اوست راست مرا در هواش دل

چون عهدوی قویست مرا از هواش ظن

کردم فدای مهرش مهر هزار کس

کردم فدای جانش جان هزار تن

از جان خویش نبود هرگز عزیرتر

هست او مرا عزیزتر از جان خویشتن

عاشق بکام خویش نخواهد فراق دوست

کودک بکام خویش نبرد لب از لبن

گلنار و نار دارد بر نارون ببار

گلنار و نار طرفه بود بار نارون

نور است روی او همه چون چهره پری

وز ظلمتست مویش چون جان اهرمن

رضوان از آسمانش فرستاده بر زمین

تا شادکام گردد از او خسرو ز من

فرخنده بوالخلیل که کردش خدای عرش

از انجم سعادت بر طالع انجمن

لفظش که در مناظره در ثمین بود

دری که هست جان همه عالمش ثمن

ندهند زر و سیم بمثقال دیگران

چونانکه بهرمان دهد او خلق را بمن

گر شاه خصم گردد بر شهر دشمنان

زیشان خبر بماند و ز شهرشان دمن

نا زنده زو بزرگی چون از خرد روان

پاینده زو ولایت چون از روان بدن

بر دشمنان چو سنگ کند در شاهوار

بر حاسدان چو خار کند حله عدن

با دست او چو قطره بود دجله و فرات

با تیغ او چو پشه بود پیل و کرگدن

تیغش بروز رزم خوردمی ز خون خصم

از کاس سرش کاس کند وز بدنش دن

چون صاحب فدی که کند جان همی فدی

آید بطبع از ملکش خوشتر از بدن؟

از شهر دشمنانش دائم خسک برند

در ملک دوستانش باشد در یمن

خصمان او زنند وز شمشیرش ایمنند

زیرا که هیچ زن نکشد شاه تیغ زن

با خیل او چو دشت بود چرخ تیزرو

با تیغ او چو موم بود آهنین مجن

چنگالشان ز سم و پلنگانشان ز میش

حصارشان ز چادر و مردانشان ز زن

از تیر دوک سازند از جعبه دوکدان

از پرش خوان طرازند از نیزه بابزن

هرگز دل ولیش نپردازد از نشاط

هرگز تن عدوش نیاساید از محن

گاه سخا نداند کفش خلاف وعد

وقت وغا نداند طبعش فریب و فن

در شهر دوستانش کساد آلت سلاح

در ملک دشمنانش رواج است با دخن

با تیغ او چو موم بود کوه آهنین

با دست او چو خاک بود زر بی سخن

آن را که بند جان فکند در چه نیاز

ار جود اوش بدهد مر مشتری رسن

پای عدوش نسپرد از تن ره نشاط

در حرب حاسدانش بود اژدها فکن

آن سر سوی سمک بود آن سر سوی سماک

در هر دو سر بعجز همی پیش ذوالمنن؟

ای روز بزم ناز فزا و نیاز کاه

وی روز رزم فتنه نشان و حصار کن

از تف تیغ گرد برآری ز رود نیل

وز خون خصم تو شده در بادیه لژن

بس ممتحن که گشت ز مهر تو کامران

بس کامران که گشت ز مهر تو ممتحن

تا نسترن نباشد بر رنگ ارغوان

تا ارغوان نباشد بر بوی نسترن

با رنگ ارغوان بر تو باد متصل

با بوی نسترن بر تو باد مقترن

عیدت خجسته باد ز غم جانت رسته باد

دشمنت باد درد و جهان بسته محن

شمارهٔ ۱۵۵ - در مدح امیر ابونصر و تهنیت عید فطر

چه دید تشرین گوئی ز نرگس و نسرین

که باغ و بستان بستد زهر دوان تشرین

بنار کفته سپرده است معدن نرگس

بسیب رنگین داده است مسکن نسرین

نبرده رنج یکی هست چون دل فرهاد

ندیده ناز یکی هست چون رخ شیرین

بد از بنفشه لب جوی چون نگین کبود

وز او بمشگ همه جویبار بود عجین

کنار جوی تهی ماند از نگین کبود

میان جوی شد از آب چون کبود نگین

چو کوهسار بتو زی بداد دیبه روم

چمن بششتری زرد داد دیبه چین

ز ناف معشوق آبی گرفته بوی و مثال

ز روی عاشق برده ترنج زردی و چین

درست گوئی کز نار دیده سیب آسیب

درست گوئی با سیب نار دارد کین

ز زخم نار رخ سیب گشته خون آلود

ز کین سیب دل نار گشته خون آگین

بسیب زرد بر آن نقطه های سرخ نگر

چو اشگ خونین بر روی عاشق غمگین

چو زر و نیل شده باغ زرد و آب کبود

چو سیم و سرب شده که سپید و دشت چنین

بسان زرین قندیل بر درخت ترنج

میانش کرده نهان بر فتیله سیمین

فکنده روشنی خویشتن برابر هوا

سپرده تیرگی خویشتن برابر زمین

بکاست روز چو رنج از تن عمیدالملک

فزود شب چو نشاط دل عمادالدین

امین جان ملوک جهان ابونصر آن

که یمن و یسرش جفتند بر یسار و یمین

نه روز بخشش او دارد ایچ گنج قرار

نه روز کوشش او ماند ایچ حصن حصین

هزار شاه بود روز بزم در یک تخت

هزار شیر بود روز رزم در یک زین

موافقان را کلکش بسان آب حیات

مخالفان را تیغش چو آذر برزین

نه با سخاوت او هیچ دوست رنجور است

نه با سعادت او هیچ بنده هست حزین

چو رسم او بستائی شوی ستوده ستای

چو مهر او بگزینی شوی ستوده گزین

از ابر و دریا دست و دلش گذشته بجود

قیاس هر دو بکن تا یقین بدانی این

از آن دو خلق بموج و بهین غریق شوند

وزین دو خلق توانگر شود بمدح و بهین

بمدحتش تن آزادگان همیشه دهان

بخدمتش دل فرزانگان همیشه رهین

هواش در دل دانا چو سکه بر دینار

روان نادان کینش خلیده چون سکین

ستاره را همه رادی دهد کفش تعلیم

زمانه را همه شادی کند دلش تلقین

خردش مونس جانست و فضل مونس دل

وفاش همبر عمر است وجود همبر دین

ز سجده ملکان پیش تخمش اندر هست

همه بساط پر از شکل روی و نقش جبین

پلنگ و شیر چو نام خدنگ او شنوند

پلنگ لنگ بماند بجای شیر عرین

ز فضل کرد خداوند طبع او نه ز گل

ز جود کرد خداوند دست او نه ز طین

از او تهور باشد ز خصم و حاسد جان

ز شیر دندان باشد ز غرم و رنگ سرین

بجای طلعت او تیره آفتاب بلند

به پیش همت او پست آسمان برین

تن مخالف او کرده آسمان کمان

بجان دشمن او بر جهان گشاده کمین

بدوستان بر از او مر غوا شود مروا

بدشمنان براز او آفرین شود نفرین

سخای خواجه عیانست وان خلق خبر

عطای خلق گمانست وان خواجه یقین

ایا بمردی با اژدها و شیر عدیل

و یا برادی با آفتاب و ابر قرین

بقا ندارد پیش بنان تو دریا

پدید ناید پیش سنان تو تنین

بگاه نظم زبان تو بحر در یتیم

بگاه نثر بیان تو ابر در ثمین

اگرچه یاسین هست از شرف سورتها

بنام تو شرف آرد مدیح بر یاسین

رهی بطمع شرف کرد قصد مجلس تو

که خلق را شرفی و زمانه را تزیین

شریف مجلس تو دید و خوب طلعت تو

شریف گشت بنزد جهانیان و مکین

به مجلس تو بیاراست جان تن پرور

بطلعت تو بیفروخت چشم گیتی بین

بیامده است که فرمان دهیش تا برود

که هست مهر تواش دین و مدح تو آیین

همیشه تا نفروشد بتلخ شیرین کس

همیشه تا نفروشد بخار کس نسرین

چو خار بادا نسرین بچشم دشمن تو

مدام عیش عدو تلخ و آن تو شیرین

خجسته بادت فرخنده عید روزه گشای

بخرمی بگذاری هزار عید چنین

شمارهٔ ۱۵۶ - در مدح امیر ابوالفضل

چه روز است آنکه هست او را شب تاریک پیرامون

سپهر از بوی او مشگین زمین از رنگ او گلگون

مگر ترسید رخسارش ز زلف مار کردارش

که گرد خویشتن عمدا نوشت از غالیه افسون

دو آذرگون شدند از خون مرا دو چشم از هجرش

عجب دارم که چون روید تف آذر ز آذرگون

ایا قد تو چون سروی ز دیبا گرد او آذین

ایا روی تو چون ماهی ز عنبر گرد او برهون

چو از غم جان من پیچد چرا شد زلف تو لرزان

تو خون عاشقان ریزی چرا شد چشم من پرخون

مرا ناید ملامت زانکه با عشقت بپیوستم

که گر مفتی ترا بیند بعشق اندر شود مفتون

ز بهر آنکه طبع تو چو بوقلمون همی گردد

رخم هر ساعتی رنگی پدید آرد چو بوقلمون

ز ابر هجر بیرون آی ای ماه زمین کامد

ز ابر کاهش اندر باز ماه آسمان بیرون

بسان طبع دلگیران و یا چون ابروی پیران

چو گردد محفلی ویران فراز آری تو زرین نون

ز گردون حور عین گفتی همی بیند سوی مردم

کنار گوشواران حور پیدا گشته بر گردون

و یا اندر مه نیسان ببستان در بنفشه ستان

بیکفنده است زرین نعل اسب شاه روز افزون

ابوالفضل آنکه شر و خیر هست از مهر و کین او

کزان قارون شود مفلس وز این مفلس شود قارون

گهر بخشی کجا هامون بود با کف او دریا

جهانگیری کجا دریا بود با تیغ او هامون

بود با خشم او دوزخ چو خلد عدن با دوزخ

بود با دست او جیحون چو دشت خشک با جیحون

چو اسکندر همی گیرد جهان بی گنج اسکندر

چو افریدون همی بندد عدو بی خیل افریدون

نه زو هرگز بدی خیزد نه از بدخواه او نیکی

چو زیتون بر نیارد خار و نارد خار بر زیتون

نه چون رویش بصدر اندر سهیل و زهره و پروین

نه چون کفش به بزم اندر فرات و دجله و جیحون

خداوندا چنین آمد نهاد و رسم گیتی را

که با نیکان نباشد نیک و با دونان نباشد دون

بدانش نام کردستند گردون را خردمندان

که گردانست سال و مه بکام دون بگاه ایدون

بدان خواهد کنون گشتن که خصمان را بدست تو

گروهی را کند بی جان گروهی را کند مسجون

الا تا نار در کانون بود چون لاله در نیسان

الا تا لاله در نیسان بود چون نار در کانون

ثناگویانت را چون لاله بادا نار پیرامن

جفاجویانت را چون نار بادا لاله پیرامون

شمارهٔ ۱۵۷ - فی المدیحه

چه سرو است این میان بزم نازان

چه مشگست این بگرد ماه تابان

یکی خورده است گوئی آب وصلت

یکی دیده است گوئی درد هجران

بلای دل رخ و زلفین دلبر

شفای جان لب و دندان جانان

یکی آبست گوئی زیر آتش

یکی کفر است گوئی روی ایمان

فری آن سنبلی کش بار عنبر

فری آن نرگسی کش برک پیکان

یکی کوشد همی بر بستن دل

یکی کوشد همی بر بردن جان

رخ روشنش روزم کرد تاریک

لب خندانش چشمم کرد گریان

یکی نوش است وزیر نوش لؤلؤ

یکی سیم است وزیر سیم سندان

ز جعد او سرای من چو تبت

ز چشم من سرای او چو عمان

یکی مشگ است افکنده بر آذر

یکی جزعست افکنده بمرجان

ز سنبل دارد او بر لاله پرچین

ز عنبر دارد او بر ماه چوگان

یکی را سرو شاخ دو ماه بالین

یکی را سیب گوی و عاج میدان

دلم بیچاره کرد و چشم بی خواب

بدان چشم و لب پر بند و دستان

یکی دائم بود پیروزه را گنج

یکی دائم بود بیجاده را کان

همی بندد تن هر کس بزلفین

همی درد دل هر کس بمژگان

یکی همچون کمند رستم زال

یکی همچون سنان شاه اران

علی پیرایه شاهان عالم

که رای و همت علایش هزمان

یکی منظرش بگذارد ز گردون

یکی ایوانش بگذارد ز کیوان

چو تیغ تیز بنماید در آورد

چو کف راد بگشاید در ایوان

یکی را خشک باشد پیش دریا

یکی را نرم باشد پیش سندان

بروز بخشش آن کف گهربار

بروز کوشش آن تیغ سرافشان

یکی دارد زمین را معدن در

یکی دارد هوا را معدن جان

چو او دیگر نپرورده است گیتی

چو او دیگر نیاورده است یزدان

یکی بادا سپاهش را نگه دار

یکی بادا کلاهش را نگهبان

اگر بد شاعری خواندیش مدحت

وگر بد زائری کردیش احسان

یکی بیشی کند بر گنج قارون

یکی بیشی کند بر شعر حسان

سنان نیزه و پیکان تیرش

چون او باشد بر آن شبرنگ پویان

یکی دارد اجل را تیز چنگال

یکی دارد قضا را تیز دندان

ز نوک کلک او شد رای خرم

ز نوک خشت او شد روح پژمان

یکی رخشان و زو جان گشته تاری

یکی تاری وزو جان گشته رخشان

ز تیغ او معادی گشته غمگین

ز کف او موالی گشته شادان

یکی ریحان پدید آرد ز آتش

یکی آتش پدید آرد ز ریحان

ایا کف تو مهری روز بخشش

و یا تیغ تو ابری روز جولان

یکی را راحت زوار تابش

یکی را محنت بدخواه باران

الا تا ابر نیسانی بگردون

الا تا لاله نعمان به نیسان

یکی گریان بود چون چشم عاشق

یکی خندان بود چون لعل جانان

زمانه باد با تو وعده کرده

ستاره باد با تو کرده پیمان

یکی بر بردن از جان ولی غم

یکی بر بردن از جسم عدو جان

شمارهٔ ۱۵۸ - در مدح امیر جستان

حور حریر سینه کام روان حوران

چشمم چو بحر دارد دل جایگاه بحران

بر ماه لاله کارد بر لاله مشگ بارد

پر مشگ لاله دارد رخسار و زلفش الوان

بر سرو باغ دارد بر گل چراغ دارد

مشگین دو زاغ دارد آن باغ را نگهبان

آن دلربای جادو دارد دو چیز نیکو

زیر عقیق لؤلؤ زیر پرند سندان

جان را بلای مونس دل را بلای هرکس

شکر شکن بمجلس لشگر شکن بمیدان

از سینه حریری دارد رخم زریری

هست آن بت سریری فخر بتان کاشان

چون او رود بصحرا گردد زمینش خضرا

چون او نبوده حورا چون او ندیده رضوان

با یار باشدم خوش باشم اگر در آتش

بی او نباشدم خوش در بزم راح و ریحان

رویش بگو نه گل وز غالیه بر او غل

زان غالیه است غلغل زان کاکلست افغان

آن ماه مهر ورزد چندانکه گوئی ارزد

چون زلف او بلرزد عنبر بباشد ارزان

از رنگ لعل و رویش پر برگ لاله کویش

شهر از شمیم مویش پر عنبر است و پربان

آن ماه سیم ساعد با طبع من مساعد

از دوستیش زاهد گردد بطبع شیطان

رویش بماه ماند زلفش بمشگ ماند

مژگانش جان ستاند چون خشت میر جستان

میر ا جل اوحد فرخ ملک مسدد

زو ملت محمد محکم فکنده بنیان

آن شاه ملک و ملت پشت و قوام دولت

دارد همیشه آلت شمشیر و جام و میدان

جائی که او نهد پی شکر شکن بود وی

از وی سحاب دردی گردد چو ابر نیسان

لشگر بدو طرا زد مجلس بدو نوازد

شاهی که سر فرازد بر خسروان دوران

دست و دلش گشاده طبعش لطیف و ساده

پیوسته خوان نهاده در پیش خوانش مهمان

گسترده چرخ نامش نزدیک خاص و عامش

آن گوهری حسامش زانست گوهرافشان

با هیچ شهریاری چون او سپاه داری

هرگز نباشد آری با این دلیل و برهان

گر خود هزار لشگر با او شود برابر

باز آید او مظفر دشمن رود بخذلان

بر صد هزار دشمن بیشک برافکند تن

دارد ز فر جوشن و ز بخت نیک خفتان

ابر است گاه رادی ماه است گاه شادی

شاها همیشه بادی بر تخت شهریاران

این عید باد میمون بختش بود همایون

با عیش باد مقرون با ناز باد همسان

با عیش روز و شب کن هم عیش و هم طرب کن

ناز و خوشی طلب کن داد از نشاط بستان

شمارهٔ ۱۵۹ - فی المدیحه

خداوندا ترا زیبد خداوندی جهان کردن

که تو دانی ز بدخواهان جهان جان جهان کردن

تو دانی بدسگالان را نشان تیر کردن دل

تو دانی دشمنان را تن بکردار کمان کردن

ندانم هیچ بندی را که نتوانی گشادن تو

ندانم هیچ کاری را که نتوانی تو آن کردن

ترا چندین توانائی است از مردی و دانائی

که شاهان را همه یکسر توانی ناتوان کردن

توانی کرد هر کاری بزودی در زمان لیکن

بیک ساعت توانستی چنین سیصد چنان کردن

تو بگذاری معادی را بکام خویش یک چندی

که پندارد که نتوانی بر او دل کامران کردن

کنی زیر و زبر کاهش که داند هر که دانی تو

گرانها را سبک کردن سبکها را گران کردن

امیری از تو عاصی گشت اندر قلعه محکم

که نتواند فراز آن گذر باد وزان کردن

بزیر او بود دائم فلکها را روشن کردن

فرود او بود دائم کواکب را قران کردن

نگاه از بام بر بومش بنتوان جز بشب کردن؟

نگاه از بوم بر بامش نشاید جز ستان کردن

ز بالاش اندرون شاید نگه کردن سوی اختر

چه آسانست از بالاش حکم اختران کردن

نه در دیوار او بتوان بقوت رخنه افکندن

که بر چرخ برین نتوان بحیلت ره روان کردن

بسالی مرغ نتواند شدن بر بام او از زیر

بماهی ماه نتواند میانش را کران کردن

کشیده گرد او کنده چسان دریای موج آور

که از هر یک توان بر دشت جیحونی روان کردن

میانش نیستان گشته در او شیران نهان گشته

که شیران را نباشد جای جز در نیستان کردن

در افتادند چون شیران در آن لشگر سپاه تو

که شیران را بشیران چاره در صحرا توان کردن

بتیر و نیزه آن کردند با ایشان ببخت تو

که نتواند خزانی باد با برگ رزان کردن

بزوبین دیلم آن کردند با ایشان کجا زین پس

نیارد هیچ دشمن یاد جنگ دیلمان کردن

ز خونشان نوبهار سیل کردی در خزان آنجا

که داند نوبهار و سیل هرگز در خزان کردن

ز خونشان ریگ صحراها برنگ ناردان کردی

که داند ریگ صحراها برنگ ناردان کردن

چو گشتندی از او عاجز تو بگرفتی بقهر آن دز

که داند جز تو این هرگز چنین فتح عیان کردن

همیشه میر و مهترشان همی گفتی حدیث ما

نباشد بر شما الا بشمشیر و سنان کردن

ز شمشیر و سنان کردی همه کار و تو آوردی

ز شمشیر و سنان کارش بانگشت و زبان کردن

زبان فریاد خوان کرد از پی فریاد هر ساعت

که داند جز تو میران را زبان فریاد خوان کردن

بخان و مان محکم خصم غره گشت و عاصی شد

ندانست او که بتواند کسش بی خانمان کردن

همیش بی خانمان کردی همش بی خیل و بی نعمت

اگر خواهی تو بتوانیش بی جان و روان کردن

زیان کردند خصمانت بطمع سود بسیاری

بطمع سود در طبع است نادانرا زیان کردن

ترا هست ای ملک زین دژ گشادن فخر هر چندان

که مر محمود غازی را ز فتح هندوان کردن

خداوندا تو سر تا پا همه تایید یزدانی

نشاید جز بتاییدی چنین کاری چنان کردن

اگر نوشیروانرا از عدالت وصف کردندی

خطا باشد قیاس تو بصد نوشیروان کردن

خلاف تو کند بی هوش و بی جان شهریارنرا

رضای تو بسنگ اندر تواند هوش و جان کردن

فراوان دوستانرا رخ برنگ ارغوان کردی

توانی دوستانرا رخ برنگ ارغوان کردن

فراوان پرنیان کردی بسان خار بر خصمان

تو دانی خار بر یاران بسان پرنیان کردن

هرآنکس کو کند کاری نکرده بر گمان باشد

تو بتوانی هر آن کاری که خواهی بی گمان کردن

خدای آسمان کردت خداوند زمین یکسر

خلاف تو بود ضد خدای آسمان کردن

همیشه زائران تو برامش کردن و شادی

همیشه زرت اندر کف بفریاد و فغان کردن

مکان خواستارانست روز و شب سرای تو

نتاند خواسته یک شب بنزد تو مکان کردن

فلک همداستان کردن نداند آز را هرگز

ببخشش آز را تاند کفت همداستان کردن

خدای جاودان ملک و بقای جاودان دادت

ترا باید خداوندی و میری جاودان کردن

چنانی مهربان چندان که قدرت داد یزدانت

که بر میشان پلنگان را توانی مهربان کردن

الا تا شادمان گردد میان گلستان دلها

الا تا گلستان داند دلش را شامان کردن

جهانرا شادمان کردی همیشه شادمان باشی

که نتواند بجز تو کس جهان را شادمان کردن

شمارهٔ ۱۶۰ - در مدح ابومنصور جستان

دل ببرد از من پری روئی گرامی تر ز جان

آنکه بر دیدار او بسته است جان انس و جان

چون بگل آب آرزوی او برآمیزد بدل

چون بچوب آتش هوای او درآویزد بجان

آن چو گلنار بهاری روی او دارد مرا

اشگ چون مرجان و رخ چون با درنگ مهرگان

صولجان عنبرین بر گوی کافوریش بین

جان من چون گوی دارد پشت من چون صولجان

دو لبش چون بهرمان آمد ولی نه بهر ما

گشت اشگ دیده در هجرش برنگ بهرمان

روز من با روی و موی او بود دائم بهار

روز او با روی و چشم من بود دائم خزان

هم میانش نیش زنبور است و هم نوشین دهن

هست چون بر برگ لاله نیش زنبور آن لبان

تیر مژگانش تن من چون کمان دارد ز غم

وین کمان من ز تیر او به پیچد هر زمان

از کمان بارد همیشه تیر بر هر چیز چون

مر مرا مژگان آن بت تیر بارد بر کمان

مهربانست او بر او من مهر از آن افکنده ام

مهر خوش باشد فکندن بر نگار مهربان

نرگس خونخوار او ناساید از آشوب و شور

چون ز جنگ دشمنان بر خنجر شاه جهان

خسرو گیتی ستان منصور جستان آنکه هست

هم بمردی نامدار و هم برادی داستان

مر گرا از تیغ او گردد بکشتن ناگوار

آز را دستش بنعمتها کند همداستان

ارغوان از روی بدخواهان کند چون شنبلید

شنبلید از خون بدخواهان کند چون ارغوان

پیش کف راد او دریا بود چون بادیه

پیش تیغ تیز او آهن بود چون پرنیان

خدمت او را همه عالم کمر بندد بطوع

او نه بندد جز خدای عرش را هرگز میان

مردمانرا صلح و جنگ و دست و تیغ و مهر و کینش

عیش و رنج و شادی و غم باشد و سود و زیان

شرم او بیش از شمار و عدل او بیش از عدد

فضل او بیش از گمان و حرب او بیش از توان

آسمان آید ز بهر خدمت او بر زمین

مشتری آید ز بهر دولت او ز آسمان

تن فدای گنج و کان دارند مردم روز و شب

او فدای مردمان کرده است تن با گنج و کان

جود دارد بیکران و فضل دارد بیشمار

عمر بادش بی نهایت ملک بادش بی کران

پیش حلم او زمین همچون هوا باشد سبک

پیش طبع او هوا همچون زمین باشد گران

کی تواند برد پهلو آسمان از پهلوی

کش بود چون میر تاج الملک پور پهلوان

شاه شمس الدین قوام دولت و فخر ملوک

بوالمعالی شاه آزادان و خورشید زمان

از سخاوت بر همه میران عالم کامگار

از شجاعت بر همه شاهان گیتی کامران

خوبروی و خوب رای و خوب گوی و خوب کار

نیک بخت و نیک فال و نیک دین و نیک دان

میش و پشه کبک و هره گر نظر یابند ازو

هر یکی یابند تایید و رشادت بی گمان

میش بندد شصت شیر و پشه بندد دست پیل

کبک جنگد با عقاب و هره با ببر بیان

خدمتشرا مردم دانا کمر بندد مدام

مدح او گوید همیشه هرکه باشد مدح خوان

گر ز شکر تلخ بر دشمن حدیثی افکند

در دهانش چون شکر در آب بگدازد زبان

تا نباشد در جنان هرگز تن کس دردمند

تا نباشد در سقر هرگز دل کس شادمان

بر بداندیشان تو بادا جنان همچون سقر

بر هواخواهان تو بادا سقر همچون جنان

تا فزون از جاودان هرگز نماند هیچ کس

عمر و ملک هر دوتان بادا فزون از جاودان

شمارهٔ ۱۶۱ - در مدح ابونصر مملان

دمید لاله سیراب در بنفشه ستان

چو طوطئی که بود خفته در بنفشه ستان

بگیر باده گلرنگ بر بنفشه و گل

ز روی و موی بتان هم گل و بنفشه ستان

ز لاله بستان آراسته است پنداری

در بهشت گشاده است چرخ بر بستان

بسان مجلس پرویز گشت باغ و در او

هزار دستان چون باربد زند دستان

زمین شده ز گل سرخ چون رخ حورا

هوا از ابر سیه گشته چون دل شیطان

چو روی دلبر مخمور لاله داده فروغ

چو قد عاشق مهجور سرو گشته نوان

بهر کجا که روی تو بهشت دیگرگون

بهر کجا نگری تو گلی است دیگرسان

بسان غالیه دانی ز مشگ آذرگون

نشان غالیه مانده میان غالیه دان

دهان گشاده اندر میان باغ همی

چنانکه دوست گشاده کند بخنده دهان

ز رنگ گلها در بوستان هزار نگار

ز بانگ مرغان در گلستان هزار فغان

زمین ز لؤلؤ قارون ز ابر لؤلؤ بار

هوا ز مشگ توانگر ز باد مشگ فشان

ز روی خارا بیرون همی دمد مینا

ز روی مینا بیرون همی دمد مرجان

چمن ز مینا چون بزمگاه قیصر روم

سمن ز لؤلؤ چون باغ خسرو اران

خدایگان زمین و زمان امیر اجل

بگاه حلم زمین و بگاه خشم زمان

نه پای دارد پیش سخای او دریا

نه تاب دارد پیش سنان او سندان

همی زداید طبع ولی بنوک قلم

همی رباید جان عدو بنوک سنان

نظیر او بسخاوت نیافرید خدای

عدیل او بشجاعت نیاورید جهان

هر آن سخا که بود نزد مردمان بخبر

هر آن خبر که بود نزد مردمان بگمان

همه بدانی هنگام رزم او بیقین

همه ببینی هنگام جود او بعیان

اگر بگنج هواش اندرون بوی گنجور

اگر بکان هواش اندرون بوی که کان

بگنج را مشت اندر بود همیشه مسیر

بکان دانشت اندر بود همیشه مکان

کسی ز خدمت او نیکتر نیابد گنج

کسی ز مدحت او نیکتر نیابد کان

سخاوت و هنرشرا پدید نیست کنار

سیاست و غضبشرا پدید نیست کران

ایا بروز سخا خامه تو گوهر بخش

ایا بروز وغا خنجر تو شهرستان

ز یک عطای تو منعم شود دو صد سائل

ز یک حدیث تو دانا شود دو صد نادان

موافقانت نباشند یکزمان غمگین

مخالفانت نباشند یکزمان شادان

گوا بس است کریمیت را عطای مدام

نشان بس است سواریت را نبرد غزان

بدان نبرد که چونان کسی نداده خبر

وزان گروه نبرده کسی نداده نشان

همه بتیر فشاندن بسان آرش و گیو

همه بتیغ کشیدن چو رستم دستان

همی ز دور بتابید تیر چون آتش

همی ز دور بتابید تیغ چون سندان

سر سواران گشته علامت شمشیر

دل دلیران گشته نشانه پیکان

فروغ تیغ پدید از میان گرد سپاه

چنانکه در شب تاری ستاره رخشان

سنان گرفته واندر کمان نهاده خدنگ

مبارزان هم بر تافته ز جنگ عنان

سپاه باز دهد جان بشاه روز نبرد

در آن نبرد سپه را تو باز دادی جان

از آن زمان که جهان بود یکتن تنها

کی ایستاده بجنگ هزار سخت گمان

بدانگهی که هوای تو سوی ترکان بود

ز هیچ خلق بدیشان نبود ذل و هوان

کنونکه رای تو زایشان بگشت یکباره

پدید گشت بدیشان عدو هم از ایشان

ترا بطبع ملکشان همی نهد گردن

ترا بطوع ملکشان همی برد فرمان

چو میر و مهتر ایشان بزیر حکم تواند

چه باک باشد از این عاصیان پر عصیان

خدایگانا بر تو زیان رسید ولیک

چو تو بجائی کس ننگرد بسود و زیان

بسالها که بتلخیت زد فلک بنیاد

بسالها که بنقصانت زد جهان بنیان

دو صد خوشیت پدید آمد از یکی تلخی

دو صد مهیت پدید آمد از یکی نقصان

دلیل آنکه خدای جهان بفضل و کرم

نگاهدار تن و جان تو شد از حدثان

ز خاندانت یکی را بجان نبود گزند

ز چاکرانت یکی را بتن نبود زیان

بدین هوا که دم اندر هوا فسرده شود

ز بخت گشت زمستان بسان تابستان

خدایگانا سال نو و بساط نو است

بشادکامی بنشین و غم ز دل بنشان

ازین سپس نبود کار جز نشاط و شراب

ازین سپس نبود شغل جز کنار بتان

ترا بجای همه عالم ای شه احسانیست

بجای من رهی ات هست بیشتر احسان

مرا ز خاک برآوردی و بپروردی

مرا باحسان کردی تو بهتر از حسان

بجاه تست بنزدیک مهترانم آب

بنام تست بنزدیک خسروانم نان

همیشه تا نکند در شکر شرنگ اثر

همیشه تا نکند در خزان بهار نشان

بدشمنان تو بر چون شرنگ باد شکر

بدوستان تو بر چون بهار باد خزان

شمارهٔ ۱۶۲ - در مدح ابوالهیجا منوچهر بن وهسودان

ز ابرو باد آزاری بشد آراسته بستان

کنون داد از می و جانان ببستان اندرون بستان

پدید آمد نهفته گل بخور می برشکفته گل

بمرجان در گرفته گل همه باغ و همه بستان

چو گشتی ابر تندر بر پر از لؤلؤ بچرخ اندر

هوا پر ناله تندر چمن پر غلغل مستان

فراز سوسن و سنبل فکنده سایه شاخ گل

فراز شاخ گل بلبل زنان چون مطربان دستان

بنفشه زیر گل رسته از آب نیل رخ شسته

چو مهجوران دلخسته خمیده پشت چون چوگان

بکوه آهو گرازنده سر از کشی فرازنده

گهی بر لاله تازنده گهی بر نسترن غلطان

سمن لؤلؤ نماینده سرشگ از گل گراینده

بباغ اندر سراینده هزار آوا هزار افسان

که و صحرا پر از لاله ز مرغان باغ پر ناله

میان لاله در ژاله چو دندان و لب جانان

کنون هستی یکی روزه به از سی روز هر روزه؟

ز می همرنگ پیروزه بر او گل رسته چون مرجان

چمن چون دیبه چینی شکوفه گشته پروینی

زمین و آسمان بینی نه بینی باز اینرازان

شکفته شنبلید اندر چو زرین ساغر از گوهر

دمیده گرد او عبهر چو پروین زهره تابان

بتابد برق ز ابر آنجا چو تیغ اندر صف هیجا

ز دست میر ابوالهیجا منوچهربن وهسودان

خداوندی شهی میری گهربخشی جهانگیری

اگر خواهد بهر تیری بدوزد سینه کیوان

ز نور آمد تنش نزگل وز او هر مشکلی حاصل

ز رادی هست یکسر دل ز مردی هست یکسر جان

گه جنگ و گه رادی دلش ناری کفش بادی

از این خواهنده را شادی وزان بدخواه را احزان

چنو میری بگیتی در نه صفدار است نه صفدر

گشاده دل گشاده در نهاده خو نهاده خوان

تنش همچو روان روشن روانشرا خرد گلشن

کند گر روی در گلخن بکانون در کند نیسان

نهاده گردنش گردون فلک با همت او دون

زمین از دیدنش میمون هوا از بوش مشگ افشان

بدان گفتار در آگین کند شادان دل غمگین

سنانش هست کان کین بنانش هست کین کان

جهان از کین او عاجز چنو نارد فلک هرگز

همه گفتار او معجز همه کردار او برهان

کسی کو مهر او جوید گل بخت بقا بوید

کسی کو مدح وی گوید شود ز احسانش چون حسان

ز دستش جود شد قائم ز بختش جور شد نائم

جهان گوید همی دائم ز من طاعت از او فرمان

سخاوت دارد او پیشه شجاعت دارد اندیشه

ز هولش شیر در بیشه بود بر خویشتن پیچان

چو دولت طلعتش فرخ سپرده عالم او را رخ

نهد هزمان بطاعت رخ بزیر پای او خاقان

اگر گیتی ستر گیرا بیارد پیش گر گیرا

بدو بخشد بزرگی را فزایش برکشد از اقران

گر او بودی بملک اندر نبودی کس بسلک اندر

گرفته زیر کلک اندر بدانائی جهان یکسان

شدی میر اجل زنده عدو بودی سرافکنده

ندیدی او پراکنده یکی پرورده ایشان

ولیکن عالم و کانا بدل دارد چنین مانا

کز او غمگین بود دانا وز او نادان بود شادان

نگیرد همچنان روزی شود غم زو نهان روزی

خورندانده شهان روزی بکام و نام جاویدان؟

که هر کو را خرد گوید که باید میری او جوید

کز او میری همی بوید چو مشگ از عنبر آگین بان

ایا پیرایه میری تو داری پایه میری

بدانش مایه میری همی پیوسته با میران

بدست و تیغ در داری وفا و مرگ پنداری

شرف بی مهر تو خواری سخن بی مدح تو بهتان

بر تو زر زندانی نباشد یکزمان خانی

بداندیشت ز نادانی همیشه باد در زندان

بود بی آب چون بیدا به پیش دست تو دریا

بود بی تاب چون دیبا بپیش خشت تو سندان

معادیرا به بیدادی پدید آری غم از شادی

موالیرا گه رادی کنی دشوارها آسان

الا تا خوردن زوبین کند جان و روان غمگین

الا تا دیدن نسرین کند جان و روان شادان

ترا آماده پیوسته ز نسرین و ز گل دسته

مخالف را جگر خسته گه از زوبین گه از پیکان

شمارهٔ ۱۶۳ - در مدح میر ابونصر مملان

شد برگ رزان زرد ز آذر مه و آبان

شد آب رزان سرخ چو بیجاده تابان

دیدار رزان زرد شد و آب رزان سرخ

حکمی که خداوند کند هست صواب آن

گر آب ببرد از گل و گلزار مه مهر

پائیز بیاراست بآئین رز آبان

تا زاغ بیابانی در باغ وطن ساخت

شد بلبل خوشبانگ سوی کوه و بیابان

بیدار شده نرگس و نارنگ ولیکن

در خواب گران رفته گل و لاله خندان

آن هر دو بدیدار چو اشگ و رخ عاشق

وین هر دو بدیدار چو روی و لب جانان

تا سیب بکردار زنخدان بتان شد

بفزود مرا مهر بت سیم زنخدان

تا ابر بکافور بپوشید سر کوه

از باد بدینار بیاراست گلستان

آن حور زره پوش و بت سیم بناگوش

آن سرو خرامنده و خورشید درخشان

از مشگ فرو هشته بخورشید دو زنجیر

وز غالیه پیوسته بگلنار دو چوگان

نقش لب و دندانش بچین گر بنگارند

گردد چو دلم خون لب فغفور بدندان

ترسم که همی بکسلد از ایمان ز دل من

تا بر رخ او کفر ظفر یافت بایمان

او را بخریدم بتن و هست به از دل

او را بگزیدم بدل و هست به از جان

جان و دل من هست سزاوار بدان بت

چون ملک جهان هست سزاوار بمملان

خورشید همه میران بونصر که بسپرد

یزدان بوی و دشمن وی نصرت و خذلان

گر نعمت نعمان بیکی زائر بخشد

بر وی ننهد منت یک لاله نعمان

از هیبت او سندان بگدازد چون موم

با دولت او گل شکفد بر سر سندان

فارغ نشود درگهش از سائل و زائر

خالی نبود مجلسش از مطرب و مهمان

از بهر همه پاک گشاده است دل و دوست

وز بهر همه پاک نهاده است می و خوان

آنکس که یکی روز بداندیش تو باشد

از کرده خود باشد تا حشر پشیمان

کز هول تو بی درد دلش باشد بیمار

وز بیم تو بی بند بود تنش بزندان

پیمانه آنکس بیقین پر شده باشد

کو با تو نیارد بسر وعده و پیمان

روی تو بدل بس بود امروز جهان را

شاید که مه و مهر نتابد ز خراسان

روز و شب از آنست نگهبان وی ایزد

کوهست جهانرا بشب و روز نگهبان

تا زرد کند باد خزان برگ رزان را

تا سرخ کند گل را باران ببهاران

چون برگ رزان خصم تو از باد خزان زرد

روی تو چو گل باد ز می سرخ بباران

شمارهٔ ۱۶۴ - در مدح ابی الهیجا

شگفتهای جهانرا پدید نیست کران

هران شگفت که بینی بود شگفت بران

اگر شگفتی میبایدت بپوی زمین

وگر عجائب میبایدت بجوی زمان

هر آن گمان که بری در سفر شودت یقین

هر آن خبر که بود در سفر شودت عیان

چو یک عیان نبود در جهان هزار خبر

چو یک یقین نبود در جهان هزار گمان

سخن گزاف روانست و عقل میزانست

گزاف راست نیاید مگر که با میزان

که هر سخن بزبان در توان گرفت و لیک

درست کردن بر عقل هر سخن نتوان

بوند بر سر بهتان زبان و گوش بجنگ

هو او عقل نکنجند بر سر بهتان

نه از سرودن گوینده یابد ایچ گزند

نه از شنودن پرسنده یابد ایچ زیان

هزار ره صفت هفتخوان و روئین دژ

فزون شنیدم و خواندم من از هزار افسان

نه عقل کرد همی باو راز شگفتی این

نه رای دید همی در خور از عجیبی آن

شد استوار بر من آنچه بود ضعیف

شد آشکار بر من هر آنچه بود نهان

بدانکه دیده همی دید و هرچه گوش شنید

بدانکه عقل پذیرفت هر آنچه گفت زبان

ز قلعه ای که مرا کس چنان نگفت خبر

ز باره ای که مرا کس چنان نداد نشان

چنان بلند کجا رنجه گشت و فرسوده

ز بیخ و سرش دل ماهی و سر سرطان

بزیر سایه او در هزار چرخ سبک

بزیر پایه او در هزار جرم گران

ببامش اندر بی پایه ننگرد گردون

بزیرش اندر بی باره نگذرد کیوان

در او گزند نیارد فلک بصد نیرنگ

بر او گذار نیابد پری بصد دستان

میان او نتواند خزید دیو نژند

فراز او نتواند وزید باد بزان

بمحکمی چو کف مرد زفت بی فرهنگ

بتیرگی چو دل مرد غمر بی ایمان؟

بر او ز گنبد گردان چنان توان نگری

که از زمین نگری سوی گنبد گردان

ببام او بر نادان شود ستاره شمر

شود ستاره شمر زیرش اندرون نادان

هزار کاخ بدو در یکی هزار سرای

هزار برج بدو در یکی هزار ایوان

بنش چو دشمن خسرو گذشته از ماهی

سرش چو همت خسرو گذشته از کیوان

سر زمان و زمین شهریار ابوالهیجا

که اختیار زمین است وافتخار زمان

زدوده رای و زدوده دل و زدوده روان

گشاده دست و گشاده دل و گشاده عنان

بدرع دشمن او بر قدر بود حلقه

بتیر لشگر او بر قضا بود پیکان

ز پروریدن او نازش آورد گردون

بآفریدن او مفخر آورد یزدان

قضا نسازد با تیغ او همی چنگال

اجل نساید با تیر او همی دندان

ز تیغ او شود آرام هر کجا آشوب

ز کف او شود آباد هر کجا ویران

اگر بهمتش اندر خورنده بودی جای

جهانش مجلس بودی سپهر شادروان

عطا گرفتن و بستن دو کف بر او دشوار

جهان گشادن و دادن گهر بر او آسان

بزائران همه دیبا برزمه بخشد و تخت

بشاعران همه گوهر بگنج بخشد و کان

سنان او بدل اندر شود بسان خرد

حسام او بتن اندر شود بسان روان

ایا گشاده زبان آسمان بمدحت تو

و یا بخدمت تو بسته روزگار میان

برنده بر همه احکامها ترا احکام

رونده بر همه فرمانها ترا فرمان

بنزد همت تو هست پست چرخ بلند

به پیش دولت تو هست پیر بخت جوان

همیشه تا ز هوی خلق را بود شادی

همیشه تا ز هوان خلق را بود احزان

موافقان تو بادند پاک جفت هوی

مخالفان تو بادند پاک جفت هوان

شمارهٔ ۱۶۵ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

غالیه دارد کشیده بر شکفته ارغوان

ارغوان دارد شکفته بر منقش پرنیان

ارغوان هر روزه تازه تر بزیر غالیه

غالیه هر روز خوشبوتر بگرد ارغوان

از جفاجوئی که هست آندلبر ناسازگار

از ستمکاری که هست آندلبر نامهربان

بر دلم باشد گمان هجر او همچون یقین

بر دلم باشد یقین وصل او همچون گمان

من برنگ زعفران و او برنگ لاله برگ

من بنرخ لاله برگ و او بنرخ زعفران

روی او چون گلستان و موی او چون سنبلست

طرفه رسته سنبل او در میان گلستان

گر نه از دل خاست عشقش چون درآویزد بدل

ور نه از جان خاست مهرش چون درآمیزد بجان

از خیال روی من باشد خزان اندر بهار

وز خیال روی او باشد بهار اندر خزان

گیسویش گوئی که خسرو بافته دارد کمند

ابرویش گوئی که خسرو آخته دارد کمان

آفتاب لشگر ایران و اران لشگری

کشته زو ایران و اران خرمی را بوستان

هرکجا باشد گران از طبع او باشد سبک

هرکجا باشد سبک از حلم او باشد گران

مشتری را طالع او گفت روزی مرحبا

آسمان را همت او گفت روزی گرم ران

آسمان هر ساعتی فخر آورد بر روزگار

مشتری هر ساعتی فخر آورد بر آسمان

شاعران گنج و درم بود زو در هر زمین

زائران کان گهر دارند زو در هر مکان

آن کجا گنج درم بود از ثنا بنهاد گنج

آن کجا کان گهر بود از سخن بنهاد کان

گر ببینی ابر و کفش زان نیاری یاد از این

ور ببینی بحر و طبعش زین نیاری یاد از آن

زان که آن گه گه سرشک افشاند این دائم گهر

زان که آن گه گه بخار آهیخت این دائم روان

هرکه ناز از کین او جوید شود جفت نیاز

هرکه سود از جنگ او جوید شود جفت زیان

هست کوکب را شمار و نیست فضلش را شمار

هست گردون را کران و نیست مدحش را کران

همت پست موالی زو همی گردد بلند

دولت پیر موافق زو همی گردد جوان

ای همیشه نام تو بر نامداران نامدار

وی همیشه کام تو بر کامکاران کامران

تیغ تو شیریست کو را مغز باشد مرغزار

تیر تو مرغیست کو را دیده باشد آشیان

هم برامش بختیاری هم بمردی کامکار

هم بدانش نامداری هم برادی داستان

گر سنان گیرد عدو گردد بر او همچون زره

ور زره پوشد عدو گردد بر او همچون سنان

خدمت تو راه نیکی را همیشه رهنما

مدحت تو لفظ دولت را همیشه ترجمان

گر عدو باشد عیان از تیغ تو گردد خبر

ور ولی باشد خبر از کف تو گردد عیان

طبع شادی داری و رامش ولیکن لاجرم

شادی و رامش همیشه پیش گیری هر زمان

تا بود شادی همیشه جفت با شادی بپای

تا بود رامش همیشه یار با رامش بمان

در همه شهری بدست خویش بنشان شهریار

در همه مرزی ز دست خویش بنشان مرزبان

شمارهٔ ۱۶۶ - در مدح ابومنصور وهسودان

گر نگار من دو زلف خویش بسپارد بمن

مشگ سایم من بکیل و غالیه سایم بمن

جان من دائم دژم باشد بسان چشم او

زلف او دائم بخم باشد بسان پشت من

سنبلست آن زلف و یا زان گرد سنبل سنبله

انجمست آن روی و در گل گرد کرده انجمن

لاله چون رویش نروید هرگز اندر بوستان

سرو چون بالای او هرگز نباشد در چمن

قامتم اندر فراقش گشت چون زرین کمان

رویم از تیغ عذابش گشت چون سیمین مجن

آن لب و دندان چون لؤلؤی صاف و ناردان

آن رخ و بالاش چون گلنار سرخ و نارون

زلف او مشگست و سوده در میان غالیه

روی او لاله است و رسته در میان نسترن

ز آب دیده بر رخم هر دم بروید زعفران

ز آتش دل بر تنم هر دم بسوزد پیرهن

نرگس مخمور او تن را کند خالی ز جان

شکر مصقول او فارغ کند جان را ز تن

آن چو روز جنگ تیغ شاه شاهان زمین

این چو روز جود دست شمع میران ز من

خسرو اران ابومنصور وهسودان که هست

تیغ و دست او گه مردی و رادی بی سخن

نیک روزی را دلیل و نیک بختی را سبب

نیک نامی را مقام و نیک مردی را وطن

اهرمن گردد ز مهر او بسان حور عین

حور عین گردد ز کین او بسان اهرمن

همچنو باشد گرامی نزد خاص و نزد عام

هرکه چون او خوار دارد زر و سیم خویشتن

چون بیاراید سخا را آز بگدازد همی

چون میان بندد وغا را مرگ بگشاید دهن

پیش یک زخمش نپاید صد هزاران زنده پیل

بار یک جودش نتابد صد هزاران کرگدن

از بلا ایمن نگردد جز بشکرش مبتلا

از محن ایمن نگردد جز بمدحش ممتحن

زو چنان ترسد بلا چون مرد دانا از بلا

زو چنان ترسد محن چون مرد خوشخوار از محن

دوستانرا داد چندان مال شاه مال‌بخش

کشت چندان دشمنان را شهریار تیغ‌زن

کش یکی از دوستان دارد هزاران کوه سیم

وز هزاران کشتهٔ دشمن یکی دارد کفن

فضل جمله خواهی اینک راه بر فضلش سپار

فر ایزد خواهی اینک چشم بر چهرش فکن

جود یابی نزد او چندانکه در ناید به وهم

فضل بینی نزد او چندانکه در ناید بظن

ای سزای تخت و منبر ای پناه ملک دین

ای ستون ملک و لشگر ای امید مرد و زن

دست تو دینار‌بخش و تیغ تو گوهر‌گداز

عزم تو بدخواه بند و رزم تو لشگرشکن

مردمیت اندر زمانه کرد موجود این وجود

هیبتت از طبع مردم کند بیخ فکر و فن

پیش یک خشتت نیاید هرچه در گیتی زره

تاب یک تیرت ندارد هرچه در گیتی مجن

ملک آذربایگان و امر ترکستان و چین

جای تو تبریز و جاه تو بعمان و عدن

چون تو بنشستی ببزم از گنج برخیزد خروش

چون تو برخیزی برزم از حرب بنشیند فتن

گر بدیدی تهمتن یک حمله تو روز رزم

پیش تو هرگز نبردی نام مردی تهمتن

تا نباشد نوحه‌گر شایسته هنگام نشاط

تا نباشد رودزن بایسته هنگام حزن

خانه خصمان تو خالی مباد از نوحه‌گر

مجلس خویشان تو فارغ مباد از رودزن

شمارهٔ ۱۶۷ - در مدح ابومنصور وهسودان

کسی کش دل برد دلبر کسی کش جان برد جانان

که جانان دارد و دلبر سبک دارد دل و جان آن

مرا برگو که جان و دل بجانان دادم و دلبر

همم دل رفت و هم دلبر همم جان رفت و هم جانان

اگر باز آیدم دلبر نیندیشم بتیر از دل

وگر باز آیدم جانان نیندیشم بتیغ از جان

چه از طمع سلامت خلق عالم دوستی دارد

من از طمع وصال دوست بر دل خوش کنم هجران

نهیب هجر او دارد مرا در وصل او غمگین

امید وصل او دارد مرا در هجر او شادان

فکار مهر و کین دل بدو بادام و دو سنبل

بهار رنج و بار جان بدو نسرین و دو مرجان

هر آنگاهی که روی او نبیند چشم بی خوابم

بآب اندر نهان گردد ز تاب آن رخ تابان

رخان دوست چون ماهست چشم من چو نیلوفر

ز نور ماه نیلوفر بآب اندر بود پنهان

الا ای تاخته بر من یکی تیغ آخته بر من

یکی همچون بمن تازی یکی تازی بترکستان

یکی حمله ببر بردن یکل حمله سرش بشکن

بجام اندر فکن خونش بیاور سوی من تازان

مگر لختی بیفزاید ز خون او تنم را خون

که خون را من بپالودم ز راه دیده گریان

از آن چون قبله دهقان بسوزانی و تابانی

چو فرزند گرامی را بنازش پرورد دهقان

مرا بر یاد افریدون و نوشیروان مئی در ده

کز افریدون خبر دارد نشان دارد ز نوشیروان

چو جعد دلبران لرزان چو زلف دلبران بویا

چو اشگ عاشقان روشن چو آه عاشقان سوزان

بزردی چون رخ غمگین وزو غمگین شود خرم

بپاکی چون دل دانا وزو دانا شود نادان

بطعم زهر و زو باشد همیشه عیش چون شکر

برنگ زر و زو باشد همیشه روی چون مرجان

چو در جام است زو رخشان نماید دیده تاری

چو در جان رفت زو تاری نماید دیده رخشان

زیان دارد همیشه آب خواب از دیده مردم

چو آبست آن و لیکن هست خواب رفته را درمان

اگر چه خوردنش دائم حرام و تلخ و خوار آمد

حلال و خوشگوار آمد بیاد خسرو اران

پناه گر گر و گر زن ستون تخمه و لشگر

چراغ گوهر و کشور ابومنصور وهسودان

اگر خواهی که خدمتکار و مدحت خوان بود چرخت

همیشه خدمت او کن همیشه مدحت او خوان

ز بخت دوستان او نگردد یک زمان نصرت

ز روز دشمنان او نگردد یک زمان خذلان

اگر زاهد در این گیتی کند با کین او بیعت

وگر رهبان بدین عالم کند با مهر او پیمان

چو رهبان اندر آن عالم بدوزخ در شود زاهد

چو زاهد اندر آن عالم بجنت در شود رهبان

ورا ایزد همی دارد قوی بخت و بلند اختر

کسی او را بود دشمن که باشد دشمن یزدان

اگر بر گنبد گردان بگرداند زمانی دل

ز بیم او فرو ماند زمانی گنبد گردان

تو را خیل و رهی ای شاه بسیارند و من دائم

رهی را کی کم از قلاش و خیلی کمتر از ترکان؟

بجنگ آهنگ او کردند با پیکان بسا سرکش

بمردی باز گردانید بر اندامشان پیکان

کنون تا از سر ایشان تو سایه بر گرفتستی

نگه کن تا چه آورده است گردون بر سر ایشان

همیشه عزم ایشان بود بر تاراج و بر کشتن

چو باشد عزمشان آنگونه باشد حالشان اینسان

هلاک آنگه شود عاصی که بالا گیردش قوت

چنان چون مور کو گردد هلاک آنگه که شد پران

خداوندا من این چندان بیک لفظ تو بنوشتم

ز بهر مهر تو کردم همه دشوارها آسان

اگر شایم ترا چاکر پدید آرم یکی نیکی

و گرنه چون ترا باشد پدیداری کنم فرمان

فزون از طاقت امکان نگیرد بنده را ایزد

ندارم من بدشواری فزون زین طاقت امکان

الا تا در مه کانون نروید سبزه در صحرا

الا تا در مه نیسان بروید لاله نعمان

همیشه باد خصم تو چو سبزه در مه کانون

همیشه باد یار تو بسان لاله در نیسان

شمارهٔ ۱۶۸ - در مدح شاه ابوالحسن علی لشگری

گشت گیتی چون بهشت از فر ماه فرودین

بوستان را کرد پر پیرایه های حور عین

بر بهشت بوستان مگزین بهشت آسمان

کان بهشت بر گمانست این بهشت بر یقین

ابر گوئی کرده غارت تخت بزازان هند

باد گوئی کرده غارت طبل عطاران چین

کاین بیالاید بعنبر هر زمان روی هوا

کان بیاراید بدیبا هر زمان روی زمین

گر بسوی خلد خواهی رفت سوی باغ رو

ور بسوی چرخ خواهی دید سوی راغ بین

گلستان خلد است و حورا شاخهای ارغوان

بوستان چرخ است و پروین خوشه های یاسمین

زان بصد خوشی نواخوان بلبل شیرین زبان

زین بصد کشی گرازان آهوی مشگین سرین

آن درختان بر چمن چون لعبتان سبزپوش

هر یکی را مجمری از مشگ زیر آستین

رنگ آنان کرده هامون را بدیبا در نهان

بوی اینان کرده صحرا را بعنبر بر عجین

این همی بر دشمنان شاه نفرین خوانده باز

وان همی بر دوستان شاه خواند آفرین

خسرو لشگرشکن دریای احسان بوالحسن

کو بمردی بی عدیلست و برادی بی قرین

تا میان بزم باشد یسر دارد بر یسار

تا میان رزم باشد یمن دارد بر یمین

جان همی نازد بدو چون تن همی نازد بجان

دین همی نازد بدو تا وی همی نازد بدین

باد باشد زیر زین اسبش برفتار و جز او

تا جهان بوده است کس بر باد ننهاده است زین

تیغ او بر جامه مردی بکردار طراز

کف او بر خاتم رادی بکردار نگین

گر بخواب اندر ببیند نیزه او شاه زنگ

ور ببیداری بخواند نامه او شاه چین

گیرد اندر وقت جان شاه زنگ از بیم زنگ

یابد اندر حال روی شاه چین از بیم چین

روز رزم او نماند در زمین خصمی روان

روز بزم او نماند در زمین گنجی دفین

گر خرد خواهی که بستاید ترا او را ستای

ور جهان خواهی که بگزیند ترا او را گزین

سوی او دارند گردان روز کوشیدن قفا

پیش او سایند شاهان وقت بخشیدن جبین

ای تن آزادگان دائم بمهر تو رهان

وی دل فرزانگان دائم بشکر تو رهین

چون تو آری تیر گاه کارزار اندر کمان

مرگ بر جان بداندیشانت بگشاید کمین

بیش دان و پیش بین باشد همیشه پیش تو

بیش از آن دانی که هستی بیش دان و پیش بین

نیکخواهان ترا دائم نماید چرخ مهر

بدسگالان ترا دائم نماید چرخ کین

تا نیابد بر غزل هرگز انین را کس بدل

تا نیابد بر طرب هرگز حزن را کس گزین

نیکخواهت باد دائم در طرب جفت غزل

بدسگالت باد دائم در حزن جفت انین

شمارهٔ ۱۶۹ - در مدح امیر ابوالقاسم عبدالله بن وهسودان

گل چو بشکفت زمین گشت پر از آب روان

بگل و آب روان تازه بود جان جهان

هرکجا چشم زنی هست زمین نرگس زار

هرکجا پای نهی هست زمین لاله ستان

سبزه را باد پر از عنبر کرده است کنار

لاله را ابر پر از لؤلؤ کرده است دهان

از هوا در فکند سوی زمین ابر بلند

از زمین مشگ برد سوی هوا باد وزان

تا زره پوش شد از باد وزان آب شمر

گل نشکفته چو گوی آمد و گلبن چوگان

تا زمین گنج گل و کان سمن کرد پدید

فاخته مست شد و راز دلش کرد عیان

همه رازی که نهان بود پدیدار شده است

سزد ار عاشق مسگین نکند راز نهان

گل صد برگ بخنده بگشاده است دهن

بلبل مست بناله بگشاده است زبان

جان میخواران شادی کند از خنده این

جان غمخواران شادی کند از گریه آن

از هوا ابر همی خواند فریاد و نفیر

در زمین کبک همی دارد فریاد و فغان

باغ رنگین شده گوئی که بر او کرده گذر

میر ابوالقاسم عبداله بن و هسودان

آن جوانی که بدو بخت معادی شده پیر

تیز هوشی که بدو بخت ولی گشت جوان

آنکه رادی را بسته است همه ساله کمر

وآنکه مردی را بسته است همه ساله میان

آن همه روز گشاده ز پی زائر دست

آن همه وقت نهاده ز پی مهمان خوان

آنکه بگشاید بر جان معادیش کمین

چون گه جنگ خدنگی بگشاید ز کمان

دل یاران و عدیلان بگشاید بسخا

دل میران و بزرگان بگشاید بزبان

ای ز رادیت شده خیره کریمان زمین

وی ز مردیت شده طیره سواران زمان

چون یکی ساعت در بزم گرفتی تو مقام

چون یکی ساعت در رزم گرفتی تو مکان

درم از دست تو فریاد کند اندر گنج

آهن از تیغ تو فریاد کند اندر کان

دشمنان تو همه پاک نوانند و نژند

حاسدان تو همه پاک نژندند و نوان

شود آسوده ز تیمار بگفتار تو دل

شود آزاد ز اندیشه بدیدار تو جان

بهمه گیتی چون تو نبود نیکو دین

بهمه عالم چون تو نبود نیکودان

تن بدخواه تو همواره بود جفت گزند

دل بدگوی تو پیوسته بود جفت زیان

با کرمهای تو هرگز نبود جای مگر

با عطاهای تو هرگز نبود جای گمان

نوبهار آمد و نوروز نو آورد نشاط

ز مهی چون بت نوشاد می سرخ ستان

تا بجایست زمین با طرب و شادی زی

تا بپایست فلک با خوشی و رامش مان

شمارهٔ ۱۷۰ - در مدح ابومنصور وهسودان

که بست از مشک چندین بند گرد آن گل خندان

که چندان کاندر او بند است دل‌ها برده صد چندان

نگاری زینت مجلس بتی پیرایه لشکر

به مجلس شمع جان‌سوزان به لشکر شاه دلبندان

لبش ماننده پسته برش ماننده سوسن

به زیر پسته‌اش لؤلؤ بزیر سوسنش سندان

اگر عنبر همی‌خواهی به نزد خویش کش زلفش

وگر شکر همی‌خواهی لبش با لب بپیوندان

چه زلفست این که یک ساعت به جای خود نیارامد

بود گه بر مه روشن بود گه بر گل خندان

در آن چاه زنخدان کرده زلفش اندر اشگفتم

که یوسف هست یا زلفین زنخدان هست یا زندان

چو دندان و لبش بینم تبه گردد دل و دینم

بفرساید ز عشق او لب زیرینم از دندان

شود بر ناز هجرش پیر و پیر از وصل او برنا

چو خلق از کینه و مهر خداوند خداوندان

سر میران ابومنصور وهسودان کجا هست او

سر شاهان و جباران مه خویشان و پیوندان

اگر گیتی در ارزاق بر مردم فرو بندد

کف رادش نمی باشد برزق خلق در بندان

در آن سالی کجا روید ز سنگ خاره بر نعمت

ز خشم او بشهر خصم باشد قحط و در بندان

بمهرش جان نیفروزند جز پاکان نیک اختر

بکینش دل نیفروزند جز با سنگ و با سندان

بتارک بر نهد توقیع تو دائم شه خلخ

بچشم اندر کشد گرد بساط تو شه هندان

فنای خویشتن خواهند پیش او خردمندان

که قارون زیر خاک اندر بود دائم همی زندان

بود شاهان بملک خویشتن خوشنود در گیتی

بود گیتی بدو خوشنود و خلق از اوست خرسندان

تو با شاهان دیگر آنچنان باشی بهر بابی

که شیران همبر گوران و بازان همبر جغدان

سپاه روزه پیش آمد به کام خویش یک چندی

بگیر از سیم غبغب حور قندین بوسه چندان

به پیروزی بقا بادات چندانی که با دیده

ببینی عیش فرزندان فرزندان فرزندان

شمارهٔ ۱۷۱ - در مدح عمیدالملک ابونصر

لب است آن یا گل حمرا رخست آن یا مه تابان

گل آگنده بمروارید و مه در غالیه پنهان

کند بر گل همی جولان زره پوشیده زلف او

زره پوشیده زیباتر که باشد مرد در جولان

اگر نرگس ندیدی برک وی پیکان بهرامی

اگر سنبل ندیدی شاخ او سیسنبر و ریحان

بنرگس گون و سنبل دار چشم و زلف او بنگر

مر آن را همچو ریحان حسن وین را غمزه چون پیکان

عقیق است آن لب رنگین حریر است آن بر سیمین

عقیقش حقه لؤلؤ حریرش پرده سندان

ز نخ چون گویی از کافور و زلف از مشگ چوگانی

بر او از برگ گل وز سیم صافی ساخته میدان

ز برگ گل شود میدان ولی از سیم پالوده

چو از کافور باشد گوی و از مشگ سیه چوگان

بچشم اندر خیال او ز نیکوئی چو در شب مه

بگوش اندر حدیث او بشیرینی چو در تن جان

چو بخرامد بکوی اندر شود زو کوی بتخانه

چو بنشیند بحجر اندر شود زو حجره لالستان

بدیده عقل را رنج و بعارض رنج را راحت

بغمزه عقل را درد و ببوسه درد را درمان

شود گریان دو چشم من چو دیده روی او بیند

وگر رویش نبیند یک زمان دیده شود گریان

دو چشمم در گریستن کرده زینسان روز و شب عادت

ندارد طاقت وصل و نیارد طاقت هجران

بجزع اندر عقیق اشگ خونین در میان او

عقیقی دیده ای هرگز که باشد جزع او را کان

ندارم پای با وصل و نه با هجر از پی آنرا

که آرد وصل وی چون هجر او جانرا همی نقصان

فراوان گردد این علت که غائب گردد از قالب

روان از غایت شادی چنان کز غایت احزان

کنم با وصل و هجران صبر چندانی که بتوانم

که باشد صبر در آغاز صبر و نوش در پایان

نه وصل و هجر آن بت خدمت خواجه عمید آمد

که در شادی و در اندوه کردن صبر از او نتوان

کشم در زین گران شخصی که که با شخص آن ذره؟

بره رانم سبک سیری که مه با سیر او کیوان

بلندی آسمان او را کم از بالای خر پشته

فراخای زمین او را کم از پهنای شادروان

درنگ وی درنگ خاک و جنبش جنبش آتش

شتاب او شتاب دیو و جستن جستن ثعبان

گهی از سم او در آب خسته پهلوی ماهی

گهی از فرق وی بر چرخ رنجه سینه سرطان

نکردی رخش را رستم خطر گر سیر او دیدی

نه مر شبدیز را پرویز و نه شبرنگ را نعمان

کنم زیر سبک پایش گران راهی که ننیوشد

در او جز نعره شیر و صدای غول گوش الحان

هوای او بسوزد مرغ را چون گشت تفتیده

زمین او بگیرد مرد را چون ترشد از باران

توقف کردن اندر وی نتاند کس مگر جنی

مجاور بودن اندر وی نیارد کس مگر شیطان

شوم تا درگه آن خواجه ای کز فضل و دانش شد

کمال ملت احمد جمال دولت سلطان

عمید مملکت بونصر منصور آنکه از هولش

حریر نرم گردد بر تن بدخواه چون سوهان

نهد بر شیر نر فرمان و بر پیل دژم طاعت

گر این بگراید از طاعت ور آن بگریزد از فرمان

به تیغ هندی و گرز گرانشان با زره آرد

یکی را برکند ناخن یکی را برکشد دندان

نه بیند خلق هرگز درگه وی خالی از زائر

نیابد خلق هرگز خانه وی خالی از مهمان

بجای سرمه گویی شرم کردش دایه در دیده

بجای شیر گوئی حلم دادش مادر از پستان

چو بر بزم او گزیند رزم و لشگرگاه بر گلشن

شود در زیر وی زین تخت و خیمه از برش ایوان

گدازد مغز و بندد خون ز بیم دستبرد او

بروم اندر سر قیصر بچین اندر دل خاقان

شد از شش نامدار اندر جهان شش چیز او را ارث

که جز با وی نیابی با کس این شش چیز در کیهان

وفای ایرج و فرهنگ سلم و فر افریدون

زبان زال و سهم سام و دست رستم دستان

بماهی در سرای او شود آزاد صد بنده

بروزی از لباس او شود پوشیده صد عریان

نه هرگز لاجرم بر درگهش بینی یکی بنده

نه هرگز لاجرم بر تنش بینی جامه خلقان

بود در روضه دانش همیشه فضل او سوسن

بود برنامه حکمت همیشه نام او عنوان

چو خشم آرد از او ویران شود آباد اقلیمی

چو رحم آرد بدو آباد گردد کشور ویران

قلم در دست او ماهی است اندر بحر پنداری

اگر زرین بود ماهی و باشد بحر درافشان

بود در خانه زرینش مأوی چون بود خفته

کند بر وادی سیمین تماشا چون بود یقظان

بسان رفتن مستان همیشه رفتن او کج

ولیکن فعل ایشان را کند رفتار او بنیان

خط او تیره و روشن در او الفاظ و معنی ها

چو در تاریکی اسکندر ز آب چشمه حیوان

دل مؤمن از او شادان و غمگین زو دل کافر

ز بهر آنکه هست او را سر از کفر و دل از ایمان

شمارهٔ ۱۷۲ - در مدح شرف الدین و شمس الدین

مجلس است این مگر بهشت برین

که بنای بهشت است بر این

پیکر بومش از بدایع روم

نقش دیوارش از صنایع چین

این ز دلها همی زداید زنگ

وان ز رخها همی رباید چین

از بهشت برین گزیده تر است

تو بهشت برین بر این مگزین

در و دیوار آستانه آن

آنچنان ساخته است زرآگین

که همی ظن بری تو کان این کرد

مه و خورشید کار کرد در این

اندران می حلال خوردن آن

بی می و رامش اندرین منشین

ببهشت برین همی ماند

می حلالست در بهشت برین

اندر این خانه جاودانه بکام

شرف الدین زیاد و شمس الدین

آسمان بادشان بزیر رکاب

مشتری بادشان بزیر نگین

ز آسمان برتر است همت آن

باد بدخواه این بزیر زمین

دست این گوئی آب حیوانست

تیغ آن گوئی آذر برزین

نیکخواهان آن همیشه قوی

بدسگالان این همیشه حزین

ز می از جود آن نهفته بزر

فلک از خوی این بمشگ عجین

زائران را بروز بخشیدن

خانه از جود او شود زرین

دشمنان را بگاه کوشیدن

خشت گردد ز خشم آن بالین

پشت بدخواه آن بسان کمان

مرگ بر خصم این گشاده کمین

دست این را سراب بحر عمیق

تیغ آنرا خراب حصن حصین

آن یک خوشخوی و بلند منش

این یکی راستگوی و روشن بین

طبع این جای جود و فضل و کرم

دل آن کان داد و دانش و دین

شرف الدین پلنگ و شاهان میش

خسروان کبک و شمس دین شاهین

دل این با نشاط و ناز عدیل

تن آن با سرور و سور قرین

آن موالی نوازد از بر تخت

این معادی گدازد از برزین

رادئی کان ز معتصم خبر است

مردئی کان گمان بود افشین

آن خبر شد ز دست هر دو عیان

وین گمان شد ز تیغ هر دو یقین

تا کند باز در هوا پرواز

تا بتابد بر آسمان پروین

این بشادی زیاد در بر آن

آن برامش زیاد در بر این

خصمشان زار و بختشان بیدار

چرخشان یار و کردگار معین

شمارهٔ ۱۷۳ - در مدح ابونصر مملان بن وهسودان

من آن کشیدم و آن دیدم از غم هجران

که هیچ آدمئی نیست دیده در دوران

کنون وصال همه بر دلم فرامش کرد

خوشا وصال بتان خاصه از پس هجران

چو من بشادی باز آمدم بلشگرگاه

گشاده طبع و گشاده دل و گشاده زبان

میان هنوز نبودم گشاده کامده بود

ز ره بسوی من آن سرو قد و موی میان

چو لاله کرده رخ اندر کنارم آمد تنگ

کنار من شد از آن چون شکفته لاله ستان

بناز گفت که بی من چگونه بودت دل

بشرم گفت که بیمن چگونه بودت جان

جواب دادم و گفتم که ای بهشتی روی

بلای جان من و فتنه بتان جهان

چو حلقه جهانم بزلف چون چنبر

چو گوی کرده جهانم بجعد چون چوگان

نزار بودم دائم ز درد فرقت تو

من آنچنان که تو بودی هزار هم چندان

چنان بدم ز غم آن دو چشم تیرانداز

چنان بدم ز غم آن دو زلف مشگ افشان

کجا بود شب بی ماه و روز بی خورشید

کجا بود گل بی آب و کشت بی باران

عتاب کوته کردیم و دست ناز دراز

همی شدیم همه شب ز یکدیگر شادان

بناز گشته برم عنبرین از آن سنبل

ببوسه گشته لبم شکرین از آن مرجان

گه اوعقیق خرومن شده عقیق فروش

گه او نبید ده من شده نبیدستان

ز بوی زلفش خر خیزوار گشته سرای

ز رنگ رویش فرخار گون شده ایوان

هزار شادی دیدم بیک شب از دلبر

هزار خوشی دیدم بیک شب از جانان

هزار بازی دیدم ز ماه روی چنانک

هزار گونه ظفر دید شهریار جهان

مقام نصرتها ناصر ولی بو نصر

چراغ لشگر و خورشید مملکت مملان

بسان خرد ولیکن بجود و فضل بزرگ

بعقل پیر و لیکن بروزگار جوان

بیک عطا بعطارد برد ترا صد بار

بیک حدیث بخرد تراز صد حدثان

بماه ماند با جام باده در مجلس

بشیر ماند با تیغ تیز در میدان

نه در هزار سخا باشدش یکی وعده

نه در هزار سخن باشدش یکی بهتان

ز دستش آید برهان عیسی مریم

ز تیغش آید اعجاز موسی عمران

ز مردمی و کریمی که هست میر زمین

ز بخردی و لطیفی که هست شاه زمان

همی خرد بیکی ناز صد هزار نیاز

همی کشد بیکی سود صد هزار زبان

چو جامه ایست سخادست را داوش طراز

چو نامه ایست و غانیزه اش بر او عنوان

بدانگهی که دو لشگر بروی یکدیگر

گران کنند رکاب و سبک کنند عنان

ز گرد اسبان تیره شود رخ خورشید

ز بانگ مردان خیره شود دل کیوان

یکی کشیده سنان و یکی کشیده حسام

یکی گشاده کمند و یکی گشاده کمان

قضا میان دو لشگر همی کشد چنگال

اجل میان دو لشگر همی زند دندان

چو میر ابونصر آنجا برون کشد شمشیر

چو میر ابونصر آنجا ببر کند خفتان

اگر بدان سر باشد شکسته گردد این

و گر بدین سر باشد شکسته گردد آن

وغاش را بس پیکار اردبیل دلیل

هنرش را بس پیکار دار مور بیان

چو او بدولت و بخت جوان ز شهر برفت

بعزم رزم بداندیش با سپاه گران

هنوز او بغزامی نرفته بود که بود

سر هزیمتیان بر گذشته از سیدان

بتیر و نیزه دلیری و استواری کرد

شکست لشگر موغان و خیل سرهنگان

بهر وطن که ز دردی بیافتند اثر

بهر مکان که ز شوخی بیافتند نشان

امیر موغان آنجاش داده بود وطن

امیر موغان آنجاش داده بود مکان

ز میر فرمان ناخواسته سواری چند

بتاختند بجنگ عدوی نافرمان

بفر شاه جوان خسرو جوان دولت

نه پیر ماند ز خیل مخالفان نه جوان

بجملگی همه ز اسبان درآمدند نگون

بسان برگ رزان از نهیب باد خزان

پدر ز بیم همی خورد بر پسر زنهار

پسر بجنگ همی بست با پدر پیمان

کسی نجست و گر جست خورده بود حسام

کسی نرست و گر رست خورده بود سنان

سلاح و اسب بلشگر گه شه ارزان

بشهر دشمن ماز و ونیل گشت گران

چو جمله راست بگویم کسم ندارد راست

مگر کسی که بود آن بدیده دیده عیان

بیامدند دگر باره لشگر جنگی

بحد ریک بیابان و قطره باران

سوارشان همه هر یک چو سام بن گرشاسف

پیاده شان همه هر یک چو رستم دستان

پناه ساخته در بیشه بلند و کشن

شده بیکدیگر اندر بسان زلف بتان

که بی دلیل نیارد شدن در او عفریت

که بی وسیله نیارد شدن در او شیطان

بتیر و زوبین آهنگ جنگ شه کردند

بحمله سپه شهریار شهرستان

بسازدند بزوبین و تیرشان ایدون

که جسم و تنشان شد تیردان و زوبین دان

عدو شده بگریز آمده ملک بر دژ

سرای پرده کشیده بسان شادروان

موافقان هدی را چنین بود نصرت

مخالفان هدی را چنین بود خذلان

یکی به چنگل کندی ز سر همی زوبین

یکی بدندان کندی ز تن همی پیکان

عدو شکسته و آواره باز گشته ز جنگ

کمر بطاعت بسته سپهبد موغان

همیشه مردم آنجا که فتنه انگیزند

چنان شدند ز شمشیر شاه فتنه نشان

که گر بهر زمئی صد هزار فتنه بود

بدان زمین ندهد هیچ کس ز فتنه نشان

امیر گفت بباید باردبیل دژی

بنا کنند که جاوید ماند آن بنیان

بناش برده فراوان فروتر از ماهی

سرش کشیده فراوان فراتر از ماهان

به اند سال کند دور گرد او گردون

باند سال کند گرد او فلک دوران

که گر فرانگری سرت تیره گردد و چشم

که گر فرو نگری در دل اوفتد خفقان

بلند بالا چون قدر میر عالی رای

فراخ پهنا چون دست میر نیکودان

بفصلی اندر کرد او چنین بنا که ز برف

زمین چو سیم شده بود و آب چون سندان

همی دویدی در چشم برف چون الماس

همیوزیدی بر چهره باد چون سوهان

همی فسرده شد از باد خون میان جگر

همی فسرده شد از برف دم میان دهان

بدین بلندی و این محکمی بکرد دژی

به بیست چاکر از ماه مهر تا آبان

که دیگری نتوانست کرد صد یک از این

بلشگر قوی و روزهای تابستان

اگر چه دعوی پیغمبری کند بمثل

همین بس است مر او را دلایل و برهان

از آنگهی که پدیدار آمده است انجم

وزان گهی که پدید آمده است چار ارکان

نه هیچ کس پسری همچو میر مملان دید

نه هیچ کس پدری همچو میر وهسودان

از آن ولایت این روز و شب در افزون است

وزین مخالف آن سال و ماه در نقصان

بقای این دو ملک باد تا جهان باشد

بکام خویش رسند آن دو اندرین دوران

زهی زمانه باقبال با تو گشته قرین

زهی زمانه بتایید با تو کرده قران

منجمان خراسان همه همین گویند

مهندسان عراقی همین برند گمان

در این سفر همه از دولت تو گشت چنین

در این سفر همه از کوشش تو گشت چنان

همیشه تا نپذیرد زوال ملک خدای

همیشه تا نبود جاودان مگر یزدان

چو ملک یزدان ملک ترا زوال مباد

بملک و جاه تو باشی همیشه جاویدان

شمارهٔ ۱۷۴ - در مدح ابونصر مملان

منم غلام خداوند زلف غالیه گون

که هست چون دل من زلف او نوان و نگون

ز خون و تف همه روزه دو دیده و دل من

یکی به آذر ماند یکی بآذریون

ز تاب ماند جانم بآذر برزین

ز آب ماند چشمم برود آبسکون

چگونه یابد جان من اندر آتش هال

چگونه یابد جسمم در آب دیده سکون

همی ندانم در هجر چند باشم چند

همی ندانم کز دوست چون شکیبم چون

هواش دارد جان مرا قرین هوا

جفاش دارد جان مرا قرین جنون

ز بس کزین دل پرسوز من برآید دود

ز بس دو دیده بیخواب من ببارد خون

ز خون دیده من رست لاله در صحرا

ز تف دود دلم خاست ابر بر گردون

فروغ لاله چو عذرا بجلوه وامق

خروش ابر چو لیلی بگریه مجنون

ز خاک شوره برآورد بوی باد شمال

ز سنگ خاره عیان کرد اشگ ابر عیون

سمن بلرزد همچون پری گرفته ز ماه

بدو کند چو پری سای عندلیب افسون

شقاق غالیه گونست و نیست غالیه بوی

شکوفه غالیه بویست و نیست غالیه گون

ز باد خاک معنبر بعنبر سارا

ز ابر شاخ مکلل بلؤلؤ مکنون

ز سنگ خارا پیدا همی شود مینا

ز روی مینا مرجان همی دمد بیرون

شکوفه ریخته از باد در بنفشه ستان

چنانکه تافته لؤلؤی از براکسون

هر آنچه بست میان ارم بهم شداد

هر آنچه کرد بزیر زمین نهان قارون

سرشگ ابر پراکنده کرد در بستان

نسیم باد پدیدار کرد در هامون

همی بلرزد شاخ رزان ز باد بهار

چو جسم خصم ز تیغ امیر روزافزون

مکان نصرت و اقبال میر ابونصر آن

که هست طالع او جفت طالع میمون

زبان مهتر و کهتر بمدح او گویا

روان عاقل و جاهل بمهر او مرهون

بطبع ز انسان بر خواستار مفتونست

که سفله باشد بر گنج خواسته مفتون

عدوش دائم مسجون بود بدرد و بلا

درم نباشد روزی بنزد او مسجون

یکی عطاش همه گنجهای اسکندر

یکی سخنش همه علمهای افلاطون

ز دست او شده لؤلؤ ببحر متواری

ز تیغ او شده آهن بسنگ در مدفون

ستون دانش و دینی و از نهیب تو هست

همیشه زیر ز نخ دست دشمنانت ستون

هر آنچه قارون می کرد زیر خاک اندر

بسان خاک همی بر پراکنی تو کنون

بود روان عدوی تو با عذاب عدیل

بود روان ولی تو با طرب مقرون

نکرد هیچکس اندر جهان ترا دستان

نکرد هیچکس اندر جهان ترا مفتون

اگر ببادیه از دست تو کنند حدیث

و گر ز تیغ تو افتد خیال در جیحون

بسان گردون آنجا روان شود کشتی

بسان کشتی آنجا روان شود گردون

دهان بمدح تو گردد بگو هر آگنده

زبان بمدح تو گردد بغالیه معجون

همیشه تا مه نیسان به آید از تشرین

همیشه تا مه تشرین خوش آید از کانون

خجسته بادت نوروز و روزه و هموار

هزار روزه و نوروز بگذران ایدون

یکی بتوبه و طاعت بعهد پیغمبر

یکی برامش و رادی برسم افریدون

شمارهٔ ۱۷۵ - در مدح امیر ابوالفتح

مه نیسان شبیخون کرد گوئی بر مه کانون

که گردون گشت از او پرگرد و هامون گشت از او پرخون

اگر خواهی نشان خون نگه کن لاله در صحرا

اگر خواهی نشان گرد بنگر ابر بر گردون

ز اشک ابر نیسانی بدیبا شاخ شد معلم

ز بوی باد آذاری بعنبر خاک شد معجون

یکی بر خاک پیدا کرده پنهان کرده آذر

یکی بر دشت پیدا کرده پنهان کرده قارون

بسقلاطون چینی در درون شد باغ پنداری

که هر شب کاروان آید بباغ از چین و سقلاطون

عروس آئین همی خندد بباغ اندر درخت گل

ز بیم چشم بد بلبل همی خواند بر او افسون

اگر گنجیت باد آورد باید سوی هامون رو

که در هر گام صد گنج است باد آورده در هامون

بخندد لاله در صحرا بسان چهره لیلی

بگرید ابر بر گردون بسان دیده مجنون

نپرد بلبل اندر باغ جز بر بسد و مینا

نپوید آهو اندر دشت جز برغالی پرنون

ز آب جوی هر ساعت همی بوی گلاب آید

در او شسته است پنداری نگار من رخ گلگون

اگر یک زلف بفشاند از او صد دل رها گردد

و گر یک چشم بگمارد دو صد دل را کند مفتون

سزد گر پیش روی او بگردد رنگ روی من

که پیش آفتاب اندر بگردد رنگ بوقلمون

کسی کو بشنود وصفش بنام او شود عاشق

کسی کو بنگرد چهرش بمهر او شود مرهون

بنفشه مرزها دارد میان پر عنبر سارا

شکوفه شاخها دارد میان پر لؤلؤ مکنون

بسان زعفران رسته میان نیل نیلوفر

بسان عنبر افکنده فراز آذر آذریون

درخت ارغوان همچون فروزان آذری کورا

بکردار شرر از باد ریزان گشته پیرامون

نگاری کز پی دستان چنان و چون او هزمان

چنان کردم که نتوانم بگفتن که چه و که چون

نسیم زلف او گیتی همه مشگین کند گوئی

نسب دارد ز خوی شاه بزم افروز و روز افزون

چراغ دهر ابوالفتح آنکه یزدان کرد پنداری

بدنش از جان نوشروان دلش از فهم افلاطون

ز مهر او پدید آید بکانون اندرون نیسان

ز کین او پدید آید بنیسان اندرون کانون

نه زین را دان اکنونیست زان گردان آنگاهی

نه چون او گرد بود آن گه نه چون او راد هست اکنون

که شاید گفت رادی را که کف او بود چونین

که شاید گفت گردی را که تیغ او بود ایدون

همیشه آفرین خیزد بزر و سیم گوینده

غمین بازار داند کرد هرکس کو بود مغبون

نه گیتی با کسی باشد که او را بدسگالد خوش

نه گردون با کسی گردد که او را نیک خواهد دون

ایا پیرایه رادان پناه و پشت آزادان

ثنا گویان تو شادان بلا جویان تو محزون

بروز بزم چندانی بدادی زر کاشانی

بروز رزم چندانی بکشتی دشمن وارون

که گردون آن بصد اقران نکرد اندر جهان پیدا

که خورشید آن بصد دوران نیارد از زمین بیرون

ز بیم کف تو لؤلؤ بآب اندر شود پنهان

ز بیم تیغ تو آهن بسنگ اندر شود مسجون

ز تو بر دشمن آن آمد که بردار از اسکندر

ز تو بر حاسد آن آمد که بر ضحاک ز افریدون

همه بی دادی و زفتی بفرهنگ از جهان رفتی

که با آزادگی جفتی و با فرزانگی مقرون

اگر قارون بدانستی که گنجش بی قیاس آمد

ببخشش خود ببخشیدی نکردی در زمین مدفون

ولیکن همچو تو او را کجا بد اختر فرخ

ولیکن همچو تو او را کجا بد طالع میمون

ایا دائم کف رادت درخت جود را بستان

ایا دائم دل پاکت حساب علم را قانون

الا تا سوسن و سوزن یکی باشد بر ابله

الا تا شکر و افیون یکی باشد بر مجنون

هواخواهانت را بر دست سوزن باد چون سوسن

بداندیشانت را در کام شکر باد چون افیون

شمارهٔ ۱۷۶ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر

مهر جانان چون روان اندر تن من شد روان

از تنم بیرون نیامد مهر او جز با روان

گر بکشمر بود قبله چند گه سرو سهی

شاید ار من دل نهم جاوید بر سرو روان

کاروان بر کاروان آید ز مهرش بر دلم

همچو بر چهرش ز خوبی کاروان بر کاروان

لاله و گلنار دارد بار سیمین نارون

لؤلؤ شهوار دارد زیر رنگین ارغوان

دیده من نار کفته کرد گلنار رخانش

ناردان دو لبش دارد دلم را ناردان

نافه مشگ سیاهش هست دائم لاله رنگ

معدن مشگ سیاهش هست دائم پرنیان؟

در خزان از بوی این مغزم پر از بوی بهار

در بهار از رنگ آن رویم پر از رنگ خزان

هر که او دارد لب جام و لب جانان بهم

تازه باشد طبع او جاوید و جاویدان جوان

خوردن آن دور دارد خم ز پشت و نم ز رخ

دیدن این دور دارد نم ز چشم و غم ز جان

تا بود نیروی جانم کف ندارم دور از این

تا بود نیروی جسمم جان ندارم دور از آن

تازه گردد دل از او هرگه که گیرد جام می

تازه گردد جان ز مهر آن نگار دلستان

کاخ از آن خندان چو از گلنار کفته جویبار

بزم از این تازه چو از ماه دو هفته آسمان

راست همچون زهره باشد برده مه را پیش مهر

چون ستاند جام می را زو خداوند جهان

تاج میران جلیل آرام گیتی بوالخلیل

جعفر آنکو کرد زر جعفری را رایگان

گر بواجب کار بودی شاه گیتی خواندمش

عیب دانم خواندن او را شاه آذربایگان

گر بجود و جنگ و دانش یافت شاید مملکت

کو همه گیتی بگیرد کی شود همداستان؟

گر نبودی آفت ترکان بگیتی در پدید

بستدی گیتی همه چون خسروان باستان

زو شدندی گاه کوشیدن بصف اندر ستوه

زو زدندی گاه بخشیدن بمردی داستان

از رخ شاهان برون آرد بهیبت شنبلید

وز تن شیران برون آرد بضربت ارغوان

از کمان او تن ناصح ببالا چون خدنگ

از خدنگ او تن حاسد بچفتد چون کمان

جود او بیش از شمار و عدل او بیش از عدد

عقل او بیش از قیاس و فضل او بیش از گمان

هرکه باشد دشمن او عیب دان باشد چو دیو

او بتن بی عیب چون یزدان و چون او غیبدان

گرچه مردم را سپرده است این زمانه بر زمین

او همی کوشد بمردی با زمین و با زمان

او بکردار شبانست و دگر شاهان رمه

از بد گرگان نگه دار رمه باشد شبان

مردمان گویند شاهنشه ندارد دوست می

این نداند جز می پیر و نگار نوجوان

نیست او چونانکه شاید همتش را رسم بزم

نیست او چونانکه شاید همتش را ساز خوان

او همی خواهد بهر بزمی فشاند گنج نور

او بهر خوانی همی خواهد نهادن نان جان

این مثل شاهنشه دانا بجا آرد همی

کز نهادن گنج بی آلت تهی گردد دهان؟

گر کنونش نیست چونان دارم از یزدان امید

کو همی گیتی بگیرد زین کران تا آن کران

ور کند در بخشش و رامش کجا بهرام گور

داد اوگردد جهان را بهتر از نوشیروان

با همه عیبی که شاهان جهان را اوفتاد

زین نمونه روزگار و گیتی نامهربان

از همه میران کنون او را فزون بینم عطا

وز همه شاهان کنون او را فزون بینم توان

زو زنند اکنون بگاه لشگر افروزی مثل

زود هند اکنون بگاه خواسته بخشی نشان

هیچ گنجی روز بزم او نباشد پایدار

هیچ شاهی روز رزم او نباشد کامران

از یکی دائم همی گیرد بمردی تاج و تخت

بر یکی دائم همی پاشد برادی گنج و کان

گر شود با جام خندان خواسته گریان شود

گر شود با تیغ پیدا اژدها گردد نهان

ای خداوند زمین ای پادشاه راستین

از تو شاهان را و شیران را غریو است و فغان

دوستداران را نوازانی چو بتر ابرهمن

نیکخواهان را فروزانی چو آتش را مغان

آن زمینی کو گران تر پیش حلم تو سبک

آن هوائی کو سبک تر پیش طبع تو گران

آنکه ورزد مهر تو وانکو پرستد چهر تو

ناز بیند بی نیاز و سود بیند بی زیان

تا تن مردم نوان باشد ز بیداد و ستم

تا دل مردم بود تازه ز داد و شادمان

دوستانت را همیشه باد شاد و تازه دل

دشمنانت را همیشه باد تن زار و نوان

شمارهٔ ۱۷۷ - در مدح شرف الدین و شمس الدین

نشاط دل کن و از لعل یار پروردین

که لاله و گل پرورد باد فروردین

صبا بدشت ز عنبر همی نهد خرمن

هوا بباغ ز دیبا همی کشد آذین

چمن نهفته سراسر بنرگس و نسرین

سمن شکفته ز نرگس چو زهره و پروین

فتاده بر گل سوری بنفشه طبری

چو خوبرویان آراسته بزلف جبین

ز نرگس و سمن و سنبل و بنفشه و گل

یکی بدشت نظر کن یکی بباغ ببین

بساط جوهریانست باغ پنداری

ز سرخ و زرد و سیاه و سپید و سبز نگین

ز ابر گشته هوا چون روان اهریمن

ز لاله گشته زمین چون رخان حورالعین

نسیم عنبر یابی چو بنگری بهوا

طراز دیبا بینی چو بنگری بزمین

بنفشه گر چو دل عاشقان کبود بود

بزلف خوبان ماند ببوی نافه چین

فضای صحرا چون لعبتان باده گسار

نوای مرغ چو آواز مطربان حزین

چو بوستان نگری هست پر بدایع روم

چو گلستان نگری هست پر طرائف چین

شد از شکوفه همه شاخ میوه لؤلؤ بار

شد از بنفشه همه جویبار مشگ آگین

بدشت گور ز سنبل همی کند بستر

بباغ فاخته از گل همی کند بالین

فلک بقوه خورشید و فر دولت خویش

ز برف باغ تهی کرد و کرد پر نسرین

چنانکه ملک ز بیداد و فتنه خالی کرد

بدولت شرف الدین حسام شمس الدین

بفر خسرو جستان امیر تاج الملک

رهاند شهر بمردی ز مفسدان زمین

اگر ببست سلیمان بقهر دیوان را

خدای خاتم و ملکش همیشه داشت قرین

اگر چه ملک سلیمان بدست شاه نبود

مخالفانش بودند همچو دیو لعین

بفر شه پسر او ببست دیوان را

نداشت خاتم لیکن خدای داشت معین

نکرد رستم دستان ز بهر کیکاوس

بروز قهر بمازندران نبرد چنین

که بوالمعالی از بهر میر جستان کرد

بدشمنان ملک بهر ملک و دولت و دین

اگر نکردی رحمت ز خون بدخواهان

بشهر بودی طوفان بدشت بودی هین

اگرچه حصن حصین داشتند با مردان

نه خیل سنگین دارد بقانه حصن حصین

ز نیزه همچو عرین بود و نیستان همه شهر

بوقت کین بستاند ز شیر شاه عرین

بقای هر دو خداوند باد جاویدان

که هر دو شیر شکارند و هر دو شیر مکین

یکی نبخشد گوهر مگر بگنج و بکان

یکی نگیرد دژها مگر بجنگ و بکین

یکی بروز سخا دلفروز چون خورشید

یکی بروز و غاجان گداز چون تنین

بتیغ این تن فرزانگان ز رنج رها

بجود آن دل آزادگان بناز رهین

بروز جنگ عدو را دفین کنند بتیغ

پراکنند ولی را بگنجهای دفین

اگر سعادت خواهی بروی آن بنگر

وگر سلامت جوئی بنزد این بنشین

زمانه را بسعادت بدان مباد بدل

ستاره را بسلامت بدین مباد گزین

یکی برادی بگذشته ز آفتاب بلند

یکی بهمت بگذشته ز آسمان برین

بگاه بخشش قارون از آن شود مفلس

بگاه رامش شادان ازین شود غمگین

یکی بخسرو ماند بمجلس از بر گاه

یکی برستم ماند بمرکب از بر زین

در اوفتند بخیل عدو بجنگ چنان

کجا بخیل تذرو اندر اوفتد شاهین

حدیث هر دو بشاهین عقل سخته بود

نوالشان نشناسد که چون بود شاهین

چو جامه ایست سخاوت بنان اینش طراز

چو خاتمی است شجاعت سنان آنش نگین

زمین ز جود کف هر دوان گرفته بزر

هوا ز خوی رخ هر دوان بمشگ عجین

همیشه تا که بود عدل و ظلم و حلم و غضب

همیشه تا که بود جود و بخل و رأفت و کین

بود ز تیغ و کف آن اساس عدل قویم

بود ز دست و دل این بنای جود رزین

شمارهٔ ۱۷۸ - فی المدیحه

هر آنچه هست نهان از منجمان جهان

ز رای روشن شاه زمانه نیست نهان

هر آنچه خواهد بودن در آیدش بضمیر

هر آنچه خواهد رفتن در آیدش بزیان

ببیند او بعیان هر چه نزد عقل خبر

در آیدش بیقین هر چه نزد خلق گمان

سپه برون برد از رود ژرف بی کشتی

گهر برآورد از سنگ خاره بی کهکان

اگر چه شاه جوانست بخت او پیر است

ز عقل پیرش بختش همیشه هست جوان

چو او ز گنجه بفال بهی برون آمد

یکیش گفتی این و یکیش گفتی آن

که بی سپاه گران خصم را مدار سبک

بجنگ خصم منه روی بی سپاه گران

نبرد کس را فرمان و خیمه بیرون زد

جز آن نکرد کجا آید از خرد فرمان

ز درد زود رها گردد آنکسی که کند

باتفاق خرد درد خویش را درمان

چو بدسگال ز کردار شاه شد آگاه

دلش نژند شد از بیم و تن ز هول نوان

چو دم بخواهش نگشاد آنکه رفتش پیش

بجنگ جستن شاه جهان ببست میان

بمال و ملک سپاهی بهم فرا آورد

فزون ز برگ درختان و قطره باران

سوارشان همه گردان ارمن و ابخاز

پیاده شان همه شیران لگزی و شروان

همه بتیغ چو گیو و بنیزه چون بیژن

همه بحمله چو رستم بحیله چون دستان

برابر شه آران شدند بر کوهی

که بی دلیل نداند در آن شدن شیطان

پناه خویش گرفتند بیشه بر سر کوه

چنانکه سرش همی گفت راز با سرطان

چور ایت شه گیتی بدشت پیدا شد

نهان شدند سپه در درون یکان و دوگان

ملک بیامد آنجا بناز و فیروزی

گشاده روی و گشاده دل و گشاده عنان

دو روز خرم و خندان بگرد آن بنشست

شده بدیدن او خلق خرم و خندان

برفت وی که بسوزد زمین دشمن دین

مگر شود جگر دشمنان بدان سوزان

سران لشگر ایشان رسید بر کوهی

که هیچ خلق بدان سرکشی نداد نشان

سپاه شاه کشیدندشان ز کوه بدشت

بیامدند ز دوده دل و ز دو ده سنان

ز نیره ها همه صحرا چو نیستان شده بود

همه چو شیران در نیستان گرفته مکان

بسان طوفان از که برآمدند و لیک

بخاست بر ز می از خون حلقشان طوفان

بحمله سپه شاه خیل ایشان را

بتیغ کرد دریده دل و رمیده روان

بساعتی تنشان شد نشانه زوبین

بساعتی دلشان شد نشانه پیکان

ز هول تیر سواران تیر قد عدو

شدند گوژ و نوان اندران بسان کمان

هوا برنگ شبه شد زمین برنگ عقیق

یکی ز تیر روان و یکی ز خون روان

بجان ز شاه نرسته از آن سپاه دو بهر

بتن نرست و بمال آن کجا برست بجان

سپاهشان را کشته سپاه شاه زمین

امیرشان را کرده اسیر شاه زمان

امیر همچو شبان باشد و سپه چو رمه

شود رمیده رمه چون شود گرفته شبان

نه مهتر است و نه کهتر بدین سپاه اندر

که نیست مهتری از کافرانش وز دزدان

اگر نبودی تایید شاه شیر شکار

وگر نبودی اقبال میر شهرستان

بکار زاری از پیش لشگری چندین

چگونه گشتی آواره لشگری چندان

همیشه نازش گردنکشان از من و روم

بفتح ار کون بود و فتح ارزنگان

ولیکن ایشان ز انبوه خیل نازیدند

ملک ننازد الا بفره یزدان

بآفتاب بر آورد افسر اسلام

بزیر خاک فرو برد رایت کفران

خدایگان بزمانی ز کافران بستد

بتیغ کینه فضلون و کینه مملان

کنون هر آنچه تو خواهی بگردنش برنه

کنون هرانچه تو خواهی ز نعمتش بستان

کنون اگر پسرشرا بدو فروشی بر

بس است قلعه نشواد و ایدرش ارزان

تو بر نشاطی و هر روز خصم بر تیمار

تو بر فزونی و هر روز خصم بر نقصان

تودی برون شده بودی بشهر خصم اندر

که تا بر آتش بوم و برش کنی ویران

چنانکه موسی عمران بکوه آتش جست

پیمبری یافت از کوه موسی عمران

یکی سپاه شکستی دلیر و شاه شکن

شهی گرفتی لشگر فروز و گردافشان

همیشه تا که بود در جهان هوان و هوا

همیشه تا که بود در جهان بهار و خزان

خزان ناصح تو سال و ماه باد بهار

هوای حاسد تو سال و ماه باد هوان

شمارهٔ ۱۷۹ - در مدح شاه ابومنصور مملان

هرکه را دلبند باشد مهرجوی و مهربان

روز او دائم بود نورزو و عید مهرگان

مهربان دلبر بود خوش گر نباشد ماهروی

چون بود دلبر که باشد ماهروی و مهربان

دل بدلبر دادم و دلبر بسی بهتر ز دل

جان بجانان دادم و جانان بسی خوشتر ز جان

بی نشان آمد دهان و بی گمان آمد میان

آن ز تنگی بی نشان وین از نزاری بی گمان

آن دهان بی نشان را نام دائم در دهن

آن میان بی گمان را نام دائم در میان

عارضش چون پرنیان هفت رنگ آید همی

هفت باشد چون میانش از نیمتار پرنیان

مشتری چهری که جان و دل مر او را مشتری

ارغوان رنگی که گردد جان خلق از وی جوان

دو لبش دو نار و بسته اندر او درهای پاک

هیچکس دیده است در هرگز میان ناردان

تا بدیدم رویش اندر آبدان از عشق او

دیده کردم ناردان و طبع کردم آبدان

گر نه عاشق شد دو زلفش بر دو رخسارش چرا

چون دل عاشق نمی گیرد مکان در یک مکان

گه بود گر درخش گردان چو گرد ماه میغ

گاه تازان از بناگوشش چو از آتش دخان

گاه گردد همچو چوگان گاه گردد همچو گوی

گاه گردد همچو تیر و گاه گردد چون کمان

گاه سنبل گستر است و گاه سوسن پرور است

گاه مه را معجر است و گاه گل را سایبان

درع پوشان بر حریر و مشک پوشان بر قمر

خفتنش بر لاله برگ و رفتنش بر ارغوان

پیش قد او بود چون خار سرو جویبار

پیش روی او بود چون میغ ماه آسمان

مردمان باستان اندر حدیث حسن و عدل

هر یکی از یوسف و نوشیروان زد داستان

تا پدیدار آمد آن بت نام یوسف گشت گم

تا پدید آمد ملک بی نام شد نوشیروان

شاه ابومنصور مملان آنکه داد و عدل او

از جهان بفکند نام خسروان باستان

او برادی بی عدیل است و بمردی بی قرین

ناورد پیدا قرینش چرخ در سیصد قران

گرچه شعرم در بود چون در مدیح او بود

مردم دانا قرین دانند او را با قران

هر که را باشد روان و هر که را باشد خرد

هر که را باشد زبان و هر که را باشد دهان

رای او جوید بدان و مهر او ورزد بدین

مدح او گوید بدین و خاک او بوسد بدان

ای فنای گوهر و دیبا بقای جود و علم

وی نشاط سائل و زائر دمار گنج و کان

فضل تو بیش از شمار و مدح تو بیش از عدد

جود تو بیش از قیاس و گنج تو بیش از گمان

تا تو باشی بر زمین همچون فلک باشد زمین

تا تو باشی در جهان همچون جنان باشد جهان

گاه بزم آرای تو برتر فراوان از فلک

بزم جان افروز تو خوشتر فراوان از جنان

تیغ تو کشور ستان و دست تو دینار بخش

نیزه تو آتش انگیز و قلم آتش نشان

مردم بسیار دیدم شاه کرده نام خویش

لیکن از شاهی ندیدم جز تو در ایشان نشان

خسروان باشند پیشت چون گمان پیش یقین

سرکشان باشند پیشت چون خبر پیش عیان

تا عیان باشد نبیند کس دگر اندر خبر

تا یقین باشد نبیند کس دگر اندر گمان

هیچ بادی را نشاید خواند با طبعت سبک

هیچ کوهی را نشاید خواند با حلمت گران

با حدیث تو حدیث هرکسی باطل شود

همچو پیش آیت فرقان فسون جاودان

کس نماند جاودان اندر جهان بادا تو را

ملک افزون از جهان و عمر بیش از جاودان

نیکخواهان را کند گردون ز بهر مهر تو

خاک زیر پای مشگ و سنگ در کف بهرمان

بدسگالان را کند گیتی برای کین تو

زعفران چون خاک بر او هر دو رخ چون زعفران

تا بود وقت بهاران رنگ گل یاقوت فام

تا بود دینار گون برگ رزان وقت خزان

باد روی تو چو هنگام بهاران رنگ گل

روی خصمانت چو هنگام خزان برگ رزان

شمارهٔ ۱۸۰ - در مدح شاه جستان و امیر شمس الدین

هلا شادی کن و می خور که بستان شد بهشت آئین

که جز می خوردن و شادی نباشد در بهشت آئین

زمین همچون بدخشان شد ز رنگ ارغوان و گل

هوا همچون ملستان شد ز بوی نرگس و نسرین

ز گلبن گل همی خندد بسان دلبر نازان

بر او بلبل همی گرید بسان عاشق مسکین

بنفشه ساخت بستان را ز یاقوت کبود افسر

شکوفه بست مرجان را ز در شاهوار آذین

چمن چون پر طاوس است و لاله چون پر طوطی

هوا چون پشت باز است و چمن چون سینه شاهین

بحورالعین و می باشد بهشت آراسته وینک

بهشت راستین باغست و می بر دست حورالعین

شبانگاه آسمان بینی شده بر لاله و نسرین

سحرگه بوستان بینی شده پر زهره و پروین

تو گوئی عاریت خواهد شبانگاه این ستاره زان

تو گوئی عاریت جوید سحرگه آن شکوفه زین

شکفته نرگس اندر باغ چون اشگ و رخ عاشق

چو زهره رفته در پروین بسیمین جام زرآگین

و یا چون خاتم مینا نگینش زرد یاقوتی

ز بهر محکمی بر بسته شش دندانه سیمین

چمن چون دیبه چینی برو صد گونه گل رسته

چو اندر مجلس خاقان نشسته لعبتان چین

از آن کامسال بستانست نیکوتر ز هر سالی

ز بیم چشم بد بلبل بر او خواند همی یاسین

برآید بسد و مینا بدست از باد خردادی

هر آن گردی کجا بودی فرو شست ابر فروردین

بسان جام یاقوتین بر گلبن شکفته گل

هزار آوای بر گل بر کشیده نغمه شیرین

یکی گوئی همی دارد بیاد شاه جستان می

یکی گوئی همی خواند مدیح میر شمس الدین

یکی سازنده خویشان بسان چشمه حیوان

یکی سوزنده خصمان بسان آذر برزین

چو نوش است این موافق را چو زهر است آن مخالف را

چو برقست آن میان که چو ماهست این میان زین

یکی چون معتصم دائم درافشان است در مجلس

یکی دائم بمیدان در سرافشانست چون افشین

از این دانا شود نادان وز آن قارون شود مفلس

ازین غمگین شود شادان وز آن شادان شود غمگین

یکی در جنگ بسپارد بجان بدسگالان غم

یکی در بزم بزداید ز روی نیکخواهان چین

از این شاهی همینازد چو جان از عقل و جسم از جان

زان میری همی بالد چو ملک از داد و علم از دین

یکی چون شیر با شمشیر و چون خورشید با ساغر

یکی چون آب گاه مهر و چون آتش بگاه کین

هم ایشان یار با دولت هم ایشان یار با دانش

جهان زیشان سپهرآسا زمین زیشان سپهرآئین

بروز جنگ خصمان را همی سازند هر جائی

بتیغ از طینشان بستر بخشت از خشتشان بالین

بپیش رایت ایشان نپاید رایت قیصر

چنان چون پیش باد سرد هنگام خزان یقطین

بیکجا ساخته هر دو بتار و پود جان و تن

همانا کردشان یزدان دل از یک گل تن از یکطین

ز فر نام این کردند و قهر دشمنان آن

درفش و منبر و سکه سنان و خنجر و زوبین

همه گفتارشان باشد بشاهین خرد سخته

بگاه جود نشناسد ز زر و سیمشان شاهین

بگاه فر این گویند نام صاحب آصف

بروز جنگ آن گیرند یاد سید صفین

گر از روی معادیشان بسایه برفتد شاید

چو بر آن سایه بگماری براید روین و روئین؟

همیشه کاخ دولت را سخا و عدلشان بنیان

همیشه باغ نعمت را سنان و تیغشان پرچین

همیشه آفرین خوانم بر ایشان از دل صافی

که بر خصمان ایشان باد دائم ز آسمان نفرین

کز ایشان گشت کارم راست بختم نیک عیشم خوش

همم رامش هم آرامش همم تائید و هم تمکین

گهی رامش ببینم زین گهی آرام گیرم زان

گهی خلعت ستانم زان گهی دینار یابم زین

از ایشان یافتم نعمت از ایشان یافتم حشمت

از ایشان یافتم تشریف از ایشان یافتم تزئین

بباید سوی من کردن زمان را یک نظر دیگر

پس آنگاهی چه می باشم چو شاهنشاه قسطنطین

الا تا باد در نیسان کند بیجاده گون لاله

الا تا باد در تشرین کند دینارگون نسرین

ز شادی روی یارانشان چو لاله باد در نیسان

ز خواری روی خصمانشان چو نسرین باد در تشرین

شمارهٔ ۱۸۱ - در مدح ابونصر مملان

هوا همی بنکارد بحله روی چمن

صبا همی بطرازد بدر شاخ سمن

سمن شکفته فراز چمن چو روی صنم

بنفشه خفته بزیر سمن چو پشت شمن

زمین بخندد هر ساعتی چو چهره دوست

هوا بگرید هر ساعتی چو دیده من

هوا بدشت ز دیبا همی زند خر گاه

صبا بباغ ز عنبر همی زند خرمن

سپهر گشته چو گردان ز ابر آهن پوش

و زو درخش جهنده چو آتش از آهن

ز حله ابر تهی کرد کارگاه طراز

ز مشگ باد تهی ساخت کارگاه ختن

ز روی خاک در آورد آن هزار نگار

بروی آب بر آورد این هزار شکن

هیمشه حورالعین را فلک بد است مقام

همیشه اهریمن را زمین بد است وطن

کنون ز لاله زمین گشته جای حورالعین

کنون ز ابر هوا گشته جای اهریمن

زمین چو پیکر فرخار گشت نقش نمای

صبا چو آهوی خر خیز گشت نافه فکن

ز ابر گشت بکردار جان دیو هوا

ز لاله گشت بکردار چهر حور چمن

لباس دشت کنون گشت نیلگون و شی

لباس چرخ همه گشت نیلگون ادکن

ز باد برگ گل سرخ ماند بر سر آب

چو خون دشمن بر تیغ شاه شیرافکن

خدایگان جهان شهریار ابومنصور

که هست تیغ زن و دیو بند و شیر اوژن

همیشه آخته با خنجر جفا خنجر

همیشه دوخته با دامن وفا دامن

بدو کریمی نازنده چون بعقل روان

بدو بزرگی پاینده چون بروح بدن

هوای روشن با خشم او شود تاری

زمین تاری با مهر او شود روشن

میان هیچ دلی کین او نگیرد جای

چو آب جای نگیرد میان پرویزن

اگر بچشم بدی بنگرد کسی سوی او

بچشمش اندر مژگان شوند چون سوزن

بمرگ ماند هنگام کینه جستن باز

به ابر ماند هنگام خرمی کردن

برزم باک ندارد ز پیل مست و پلنگ

بجود باز ندارد ز دوست از دشمن

ایا گرفته سخا زیر کف تو مأوی

و یا گرفته وغا زیر تیغ تو مسکن

نه حاسد تو شناسد که چون بود شادی

نه ناصح تو شناسد که چون بود شیون

همیشه در دل زوار تو نشسته نشاط

همیشه در دل بدخواه تو فتاده فتن

همیشه تا نبود معدن شتاب درنگ

همیشه تا نبود موطن دربنگ ز من

تن تو باد طرب را و طیب را موطن

دل تو باد خرد را و علم را معدن

شمارهٔ ۱۸۲ - فی المدیحه

ایا بهار من و عید نیکوان سپاه

چو ماه ز ابر همی تابی از قبای سیاه

بصید رفتی و پدرام بازگشتی شام

برنگ و بوی رخ و زلف خویشتن می خواه

میئی که وقت سحر زو نسیم گیرد گل

میئی که گاه شب از وی فروغ گیرد ماه

اگر بسنگ نمایی عقیق گردد سنگ

وگر بکاه رسانی عبیر گردد کاه

چو آب و آتش فروز باد شکن

بطعم انده و شادی فزای و انده کاه

تباه اگر بخورد زو شود بوقت درست

درست اگر بخورد زو نگردد ایچ تباه

ایا ز چهره تو ماه و گل سیاه و خجل

یکی باول روز و یکی به آخر ماه

برنگ تو به بناگوش و طلعت و رخ و بر

قبای و جعد و سر زلف و دل برنگ گناه

بگاه خویش بود خوشگوار و خوش همه چیز

می آر کوست همی خوشگوار در همه گاه

بود حلال می اندر بهشت از کف حور

تو هستی ای بت حور و بهشت مجلس شاه

ز دوده رای شه خسروان ابونصر آن

که هست رای وی از راز روزگار آگاه

شهی که شاه خراسان و روم همبر اوست

چنان بود که ستاره بوند همبر ماه

خرد پناه ملوک او بدل پناه خرد

سپاه بهشت شهان او بتیغ پشت سپاه

اگر کسی بسریر و کلاه گشت بزرگ

بزرگ گشت بدو شاهی و سریر و کلاه

موافقان را از چاه برکشید بتخت

مخالفان را از تخت درفکنده بچاه

بجنگش اندر رنج و بصلحش اندر گنج

بکینش اندر چاه و بمهرش اندر جاه

خوشی و خوش منشی از دلش نتابد روی

بدی و بد کنشی زی دلش نیابد راه

اگر بمهر کند سوی سنگ خاره نظر

و گر بخشم کند سوی شیر شرزه نگاه

شود ز دولت او سنگ خاره چون یاقوت

شود ز هیبت او شیر شرزه چون روباه

مه درخشان با رای او بود تاری

بلند گردون با قدر او بود کوتاه

اگر ببادیه ابر سخاش برگذرد

در او پری نتواند گشت جز بشناه

ایا بطاعت ایزد همیشه رای تو راست

ایا بخدمت تو گشته پشت چرخ دو تاه

پناه تست خدا و پناه خلق تویی

خدای را بتو همچون ترا بخلق نگاه

خدای کار توزان سال و ماه دارد راست

که هم خدای پرستی و هم خدای پناه

همی نپاید بر عاصیان ملک تو ناز

همی نپاید بر داعیان ملک تو آه

همیشه تا بود آشوب دلبران در شهر

همیشه تا بود آرام خسروان بر گاه

ز دلبرانت ملا باد جاودان مجلس

ز خسروانت ملاء باد جاودان خرگاه

خجسته بادت عید و همه مدار تو عید

قرینت باد سعادت معینت باد الاه

خدای عرش بمن بر دلت رحیم کناد

بمن نمای تو آن روی خسروی یک راه

اگر خطایی کردم بس است پاداشن

وگر گناهی کردم بس است باد افراه

شمارهٔ ۱۸۳ - فی المدیحه

ای بفر و خرد و خوبی خورشید سپاه

او فرزنده ز گردون تو فروزنده ز گاه

او گهی تابان بر چرخ و گهی زیر زمین

تو بوی تابان بر گاه بگاه و بی گاه

زو نگاریده سپهر از تو نگاریده زمین

زو درخشنده نجوم از تو درخشنده سپاه

زو بود تازه بتابستان اشجار و نبات

از تو تازه دل احرار همه ساله بجاه

هست شاهانه کلاه تو فرازان همه وقت

او ببرج حمل افرازد هر سال کلاه

بهنر زو بگذشتی ببقا زو بگذر

که تو از فر اللهی و وی از فر الاه

ماه در خانه خورشید شبی یادو بود

باز خورشید بود ماهی در خانه ماه

نرسد هزمان خورشید سوی خانه خویش

تو سوی خانه خویش آی و می سرخ بخواه

که ز دیر آمدنت نیک سگالان ترا

هست رخ همچو زریر و دل جان جامه سیاه

جان من ریش و نژند است و تنم زار و نزار

جان چو گندم ز بر تابه و رخ زرد چو کاه

راهم ار بودی سوی تو بسر تاختمی

آه کامسال چو هر سال تنم بودی آه

رهی و بنده آنم که مرا مژده دهد

که به پیروزی پیمود خداوند تو راه

تا تو آنجایی من حال تباهم شب و روز

چون تو باز آئی یک شب نبود حال تباه

تو پناه همه خلقی بگه شادی و غم

بگه شادی و غم باد ترا چرخ پناه

باد نوروزت فرخنده و پیروزت روز

تو بشادی ز بر گاه و عدو در ته چاه

شمارهٔ ۱۸۴ - فی المدیحه

ای روی تو از چشمه خورشید سما به

در روی زمین یار نیابی تو ز ما به

بی مهر و هوای تو دل خویش نخواهم

گر زو چو هوا گشت تن من ز هوا به

مهر تو تهی کرد دل ریش من از درد

از درد تهی به دل و از مهر ملا به

آزاد تنی به بود از بنده تنی لیک

ز آزاد تنی بندگی مهر و وفا به

ای سروسهی قد تو از سرو روان به

وی ماه زمین روی تو از ماه سما به

زان دل بتو دادم که سزای دل و جانی

دل دیر بدست آید دادن بسزا به

خوبی و وفا هر دو بهم گرد نیایند

خوبی همه خوبست وزان نیز وفا به

هستی تو بخوبی و وفا به ز نکویان

چون از ملکان میر بمردی و سخا به

شمس ملکان تاج شهان آنکه گه جود

از ابر چو از شیر بهنگام وغا به

پشت ضعفا اوست ز بی داد بد خلق

سالار قوی باز و پشت ضعفا به

بالا و نعم باشد در خوبی و زشتی

با خوب نعم بهتر و با زشتی لابه

ای داده باقبال تو اقرار همه خلق

در حکم یک اقرار ز هفتاد گوا به

بر خلق جهان چرخ تو را کامروا کرد

آنکس که هنرمند بود کامروا به

بانک تو همه بخشش و بخشایش و جود است

این بانک بهر حال ز دستان و نوا به

آن را که دل آویخته درد و نیاز است

آن درد و را جود و سخای تو دوا به

تنها تو بهی خود ز یکی لشگر جرار

بازی ز یکی دشت پر از کبک و قطا به

پیوسته قفا بینی دشمن را در جنگ

دشمن همه کشته به و یا داده قفا به

گفتار تو دارد ز می نوش خوشی بیش

دیدار تو دارد ز مه و مهر بها به

پرمیر و کیا بینم در گاه تو دائم

در گاه خداوندان پر میر و کیا به

آن را که بکار تو عنایت نبود نیک

همواره عنان دل در چنگ عنابه

ای میر سلیمان وش از خصم بیک روز

ملکی ستدن صد بار از ملک سبابه

مهتر به بلندی و حصینی ز که قاف

چون نجم مه و مشتری از نجم سمابه

حصنی سر او برده بعمری بهوا در

خیل تو بر او رفتند از ملک هوا به

از خشم تو خصمانت رضای تو بدادند

با بیم مدارا به و با خشم رضا به

از خلق جهان دست از آن کردی کوتاه

کاین فتح بهر جائی از شصت غزا به

از هر چه سوار است در آفاق توئی به

چون از غم شادی به و از درد شفا به

از حکم قضا حکم تو سوزنده تر آید

هر چند کم آزاری با حکم قضا به

ای شاه عطابخش ثنا ماند جاوید

پاینده نباشد چو عطا زوست ثنا به

گر در فکنی نیک بجیحون بدهد بر کذا

با هرکس نیکی کن با ما شعرا به

آنگه که خداوند من از گیتی بگذشت

گفتم که مرا از پس او جا بکجا به

از روی زمین قصد بدرگاه تو کردم

گفتم که درت از همه خلق مرا به

فخرالامرائی تو و فخرالشعرا من

فخرالشعرا بر در فخرالامرا به

ور نیستم اندر خور فرمان بدهم زود

فرمان بهنگام ز بسیار عطا به

کان را که درنگی بود از سختی ایام

اکنون که خزان آمد کارش به نوا به

جاوید بقا بادت میر مسدد

کز نعمت عالم همه در ملک بقا به

این میر بماناد ترا و همه کس را

کوهست بجای همه کس نیک و ترا به

چشم بدو دست بدی از هر دو جدا باد

جان از تن بدکیش و بداندیش جدا به

شمارهٔ ۱۸۵ - در مدح امیر جستان و امیر ابوالمعالی

بتی که پیش رخ او چو میغ باشد ماه

چراغ مجلس و شمع سرای و ماه سپاه

هزار حلقه عنبر نهاده از بر سیم

هزار نافه مشگین نهاده از بر ماه

از آن همیشه چو بالای خویش یکتایست

که پشت عاشق دارد چو زلف خویش دو تاه

رخش چو آینه آه نارسیده بود

ولیک هرکه رخش بنگرد برآرد آه

همیشه دارد پوشیده زهره را بزره

دل من از زره زهره پوش برده ز راه

ز گاه نزدیک آتش نگاه نتوان کرد

نهاده دارد زلفین او بر آتش گاه؟

مرا ز دیدن دیدار اوست دیده و دل

یکی چو دریا بارو یکی چو آتشگاه

نخست برد دلم بی سلاح غمزه او

چو بی سلاح شهان شهر داشتند نگاه

پناه میران دائم سپاه باشد و شهر

بوند این دو امیران پناه شهر و سپاه

امیر جستان کو را همه ملوک خدم

ابوالمعالی کوهست بر امیران شاه

بروز رزم سپاه عدو فراز آمد

ز ترک و کرد همه کین فزا و لشگر گاه

سپاه هر دو پراکنده بود در ملکت

که تا نگاه بدارند ملکت از بدخواه

چه مار باشد پیش سنا نشان و چه مور

چه کوه باشد پیش خدنگشان و چه کاه

مبارزانی با زور پیل و زهره شیر

که پیل را پشه خوانند و شیر را روباه

بسان آهو صحرا نورد روز نبرد

بسان ماهی دریا گذار گاه شناه

بحمل کذا سلطان مشغول گشته هر دو امیر

که این چنین سپه آورد تاختن ناگاه

سپاه دور شده دشمن آمده نزدیک

گرفته باز درون هر دو را سپاه پناه

یکی بملک نگه داشتن نشسته بشهر

یکی بکین عدو جستن ایستاده براه

بفر یزدان جستان به تیغ تاج الملک

نگاهدار ز بدخواه تاج و تخت و کلاه

یکی سوار سپاهی گرفته از پس و پیش

چنین سوار بود در جهان معاذالله

زمامداران تا گاه شب به تنهائی

فتاده بود در ایشان چو گرگ در رمه گاه

به بخت خسرو بازوی خویشتن بجهاند

چنان کجا برهانند پنج را پنجاه

ایا گزیده یزدان و پور شاه جهان

درخزینه تو کرده زائران را شاه

زمین بسان سپهر آمد و تو او را مهر

جهان بسان فلک آمد و تو او را ماه

نهاد دهر چنین است مات گردد ازو

گهی ز شاه پیاده گهی پیاده ز شاه

بکهتران نرسد شور مملکت هرگز

بمهتران رسد این شور مملکت گه و گاه

ز تند باد شکسته شود درخت بلند

ز هیچ باد نیابد گزند پست کیاه

چه بود اگر خلل افتاد بر کناره ملک

شود کران مه و مهرگاه و گاه سیاه

بقای میر مسدد دراز باد که تو

به تیغ داری ازو دست دشمنان کوتاه

کسی که مهر ملک ساعتی بدل ننهد

بدو نتابد مهر و بدو نتابد ماه

تو آن شهی که ز جود تو هست خانه خلق

ملا ز بدره و دینار و رزمه و دیباه

عطای شاه زر ده دهی بود بمثل

یکی عطای تو صد ره فزون تر از ده داه

ز بهر خدمت تو خلق پاک بسته کمر

ز بهر مدح تو مردم گشاده پاک افواه

هزار میر تو را بوسه داده زیر رکاب

هزار شاه تو را سجده برده بر درگاه

شود پدید گهی در میان شادی غم

بود پدید گهی در میان توبه گناه

بناز با شرف الدین به تخت سبز نشین

بگاه با شرف الدین نبید سرخ بخواه

همیشه تا بجهان نام شاه باشد و تخت

همیشه تا بجهان نام چاه باشد و جاه

مقام ناصحتان باد دائم اندر تخت

مکان حاسدتان باد دائم اندر چاه

رسیده باد به تخت شما جباه ملوک

نهاده باد بپای شما ملوک جباه

شمارهٔ ۱۸۶ - در مدح شاه ابومنصور

فغان من همه زان زلف تابدار سیاه

که گاه پرده لاله است و گاه معجر ماه

چو قامت شمنانست گوژپشت و نوان

چو جان اهرمنانست کینه دار و سیاه

بدو رسد شکن و تاب و تیرگی ز جهان

اگر بود شکن و تاب و تیرگی ز گناه

بگاه رفتنش از سیم ساده باشد جای

بگاه خفتنش از مشگ سوده باشد گاه

گه از عبیر کند بر مه دو هفته زره

گه از بنفشه کند بر گل شکفته کلاه

هزار توبه صد ساله را بداد بباد

هزار زاهد صد ساله را ببرده ز راه

خبر دهد به سیاهی ز روز دشمن میر

نشان دهد بدوتائی ز پشت حاسد شاه

چراع گر گریان شهریار ابو منصور

که شهریار نژاد است و شهریار پناه

هنر نمای و هنرور ستای و عالی رای

جهانگشای و موالی فزای و دشمن کاه

اگر سعادت جویی بجز رضاش مجوی

وگر سلامت خواهی بجز هواش مخواه

اگر بکوه رسد باد خشم او یکبار

وگر بکاه رسد باد مهر او یک راه

بساعت اندر مانند کاه گردد کوه

بساعت اندر مانند کوه گردد کاه

خدای گویی کز بهر زائرانش سرشت

که شغل ایشان دارد همی گه و بیگاه

ز بهر آمدگان دست او همیشه بکار

ز بهر نامدگان چشم او همیشه براه

نیاز نگذرد آنجا که میر کرد گذر

عذاب ننگرد آنجا که شاه کرد نگاه

ایا ز کف تو کار ولی همیشه قوی

ایا ز تیغ تو کار عدو همیشه تباه

نه با سپاه تو دارد درنگ هیچ حصار

نه با سنان تو گیرد قرار هیچ سپاه

بدین مبارز خرگاهیان سخت کمان

شگفت نیست که بر آسمان زنی خرگاه

دل ولی بکمان دو تاه راست کند

بتیر راست روان عدو کنند دو تاه

در آن زمین که تو یک روز رزم ساخته ای

پلنگ و شیر بخون اندرون کنند شناه

نه آگه است زر از دل تو چرخ بلند

زر از چرخ برین است رای تو آگاه

نیازمند پیاپی کنند قصد بتو

تو بی نیاز کنی شان بساعت اندر راه

کرا بمدح تو روزی دراز گشت زبان

زمانه دارد دست بدی از او کوتاه

تو یاوری همه کس را و یاور تو خداست

تو مونسی همه کس را و مونس تو الاه

نیام دولت و اقبال را تو زیبی تیغ

عروس دانش و فرهنگ را تو شائی شاه

همیشه بادت کام و همیشه بادت ناز

همیشه بادت نام و همیشه بادت جاه

موافقان تو بادند جفت ناز و نعیم

مخالفان تو بادند جفت آوخ و آه

همیشه تا بود اندر شمار ماه ز سال

همیشه تا بود اندر حساب روز ز ماه

شمار عمر تو باد از حساب سال فزون

حساب ملک تو بیش از شمار مه صد راه

شمارهٔ ۱۸۷ - فی المدیحه

آدینه و مهرگان و ماه نو

بادند خجسته هر سه بر خسرو

ای خسرو تاج بخش و لشگرکش

صد بنده ترا رسد چو کیخسرو

با شادی و ناز و خصلت نیکو

بگذار هزار سال جشن نو

تخت تو گذشته از سر کیوان

بدخواه تو پست ماند اندر گو

با جود تو قطره ایست رود ویم

با حلم تو ذره ایست کوه لو

بدخواه تو نغنوده شادمان

خرم بنشین تو شادمان بغنو

جز تخم مهی نکاشتی هرگز

جز بار بهی و نیکوئی مدرو

کاری که کنی بفال نیکو کن

جایی که روی به بخت میمون رو

شادی کن و خرمی برسم جم

دشمن کش و خشم خور بسان زو

شمارهٔ ۱۸۸ - فی المدیحه

مرا هجران آن آهوی آمو

همی دارد چو بچه مرده آهو

زمانی روی کرده جفت آرنج

زمانی دست کرده جفت زانو

ز درد اندر دوان آنکو بآنکو

برنج اندر روان آنسو بآنسو

مرا گویند زو برگرد هیهات

چگونه بر توانم گشت من زو

که ما را تن دو آمد باز جان یک

که ما را دل یک آمد باز تن دو

اگر بیند لب خندانش خاتون

وگر بیند رخ رخشانش یبغو

نه یبغو دست بردارد ز رخسار

نه خاتون چنگ بر دارد ز گیسو

چو روز من برنگ آن خط و آن زلف

چو پشت من بخم آن جعد و ابرو

بر او گیتی همانا رشک برده است

که چون او خویشتن را ساخت نیکو

نبینی باد کرده بار عنبر

نبینی ابر کرده بار لؤلؤ

یکی زیلو صبا بر دشت گسترد

ز لاله تار و از گل پود زیلو

سیاهی در میان لاله پیدا

چو در پیراهن مصقول هندو

عیان گشتند خیل لاله و گل

نهان گشتند خیل نار و لیمو

سرایان گشت بر کهسار ساری

نوازان گشت در گلزار نارو

من از عشق بتی خو کرده زاری

که دل بردنش طبع است و جفاخو

نپاید پیش مژگانش مرا دل

نه زوبین کیا را پیش بارو

ستون ملک ابوالفارس کجا هست

پناه دین بشمشیر و ببازو

برزم اندر بسان پور دستان

ببزم اندر بسان باب شیرو

بشهر دوستانش خار غنچه

بشهر دشمنانش خار ناژو

دهد خواهندگان را روز بخشش

در و گوهر به تنگ و زربه به تنکو

چو او دشمن گدازی در جهان نیست

چو او چاکر نوازی در جهان کو

نداند بسته او را گشادن

اگر گردد چهارم چرخ جادو

از آهو دور همچون دشمن از فضل

بفضل آلوده چون دشمن بآهو

ز بدخواهان او ناید سعادت

چو از نی خون و از پولاد چو پو

سخاوت را دل او هست دریا

فصاحت را زبان او ترازو

الا ای پهلوان بندی که داری

شکسته دشمنان را پشت و پهلو

زمانه داده بر جود تو اقرار

ستاره گشته بر فضل تو خستو

خجسته بادت این دارو که خوردی

بدارادت همیشه پایدار او

اگر لختی ز تن نیروت کم کرد

روانت را ازو بفزود نیرو

اگر باید و گر نی خلق دارد

فریضه خوردن درمان و دارو

الا تا باز نندیشد ز تیهو

الا تا شیر نندیشد ز آهو

سنانت باز باد و خصم تیهو

حسامت شیر باد و خصم آهو

شمارهٔ ۱۸۹ - در مدح عمادالدین ابونصر

ایا خوشتر ز جان و دل! همه رنج دل و جانی

به رنج تن شدم خرسند اگر دل را نرنجانی

شود بی جان تنم یکسر چو تو لختی بیازاری

تن از آزار جان پیچد تنم را زین قبل جانی؟

اگر چه جانی از انسی همیشه بر حذر باشد

خریدار است مهرت را به جان خویشتن جانی

که بیم از چشم غماز تو جانی زلف تو دارد

همیشه باشد از غماز ترسان و نوان جانی

بلؤلؤپوش دو مرجان بسنبل پوش دو سوسن

سر من سوسنی کردی سرشگ دیده مرجانی

اگر چه دل همی سوزی مرا پیوسته دلبندی

اگر چه جان همی خواهی مرا همواره جانانی

بمهر ماه دادم دل بعشق سرو دادم جان

که ماه سرو بالائی و سرو ماه پیشانی

بباریکی میان چون موی و در تنگی دهان چونان

که موئی برکنی مرجان بجای موی بنشانی

چو جان رویت پسندیده شود روشن ازو دیده

خریدیمت بدل لیکن بجان و دیده ارزانی

جهان و جان اگر چه خوش ز هر دو خوشتری بر من

ازین دارم جهان و جان بدیدار تو ارزانی

ایا حور پری پیکر ز فردوس آمده بیرون

وثاق از روی خوب خویش چون فردوس گردانی

از آن گیتی جز ایزد را و رضوان را ندانستی

در اینجا از همه گیتی عمیدالملک را دانی

عمادالدین ابونصر آنکه راز خویش هر چیزی

بدو کردست ایزد وقف غیر از غیب یزدانی

چو یزدانست بی همتا چو گردون است باقدرت

مبادا هیچگه غمگین مبادا همچو آوانی؟

نه سیری یابد از دانش نه عاجز گردد از بخشش

نه آوردش فلک همتا نه آوردش جهان ثانی

نیاید کس بدانجایی که او آید بکوشیدن

که شیران بیابانی سگان باشند گردانی

گه دانش بدانجایی ندارد پای با وی کس

که حکمتهای لقمانی بود چون ژاژ طیانی

مکان علم یونانی بد اکنون از بر گردون

نه مردی ماند از یونان نه علمی ماند یونانی

بدان کو از خراسان خاست پس سوی عراق آمد

شدند از علم یونانی عراقی و خراسانی

خداوندا بدان ماند که تو چون زادی از مادر

کواکبها همه بودند از گردون سامانی

که تا بودی و تا باشی و تا هستی در افزونی

کسی کو کین تو جوید بود دائم بنقصانی

بجود هفت دریایی بحد هفت گردونی

قرار هفت تاریکی قوام هفت رخشانی

نباشد هیچ مخلوقی بعالم بی نیاز از تو

که علم آصفی داری و تأیید سلیمانی

تو ایران را قوی کردی بفضل راست کرداری

تو توران را قوی کردی بجود و نیک پیمانی

نپاید با تو بر جائی کس از توران و از ایران

که هم پیران تورانی و هم جاماسب ایرانی

بعلم آصفی زان رو نیاز آمد سلیمان را

که بودش فر یزدانی و تایید سلیمانی

اگر توحید افلاطون بپرسند از تو بیداران

بساعتشان دهی پاسخ نه اندیشی نه درمانی

ولی را گنج بی رنجی عدو را رنج بی گنجی

یکی را کژدم کاشان یکی را زر کاشانی

کس از مردم بدانائی قضای بد نگرداند

تو از مردم بدانائی قضای بد بگردانی

حصاری را که نستاند دو صد لشگر بدشواری

تو بستانی بیک گفتار جان پرور بآسانی

از آن چوب آب هر جائی روان گشته است نام تو

که نزدیک تو یک ساعت نبوده زر زندانی

موافق را دل افروزی مخالف را جگر سوزی

یکی را کان یاقوتی یکی را خشت ماکانی

بکمتر سائلی بخشی بروزی کس نبخشاید

هر آن باجی که در سالی ز رم و شام بستانی

عدو نالست و تو برقی بسوزانیش بال و پر

درم گرد است و تو بادی بهر جایش برافشانی

بجز مرگ از دل مردم نیاز و آز ننشاند

برادی از دل مردم نیاز و آز بنشانی

خداوندان گیتی را قرین باشند پیوسته

گهی دیوان دیوانی گهی حوران ایوانی

دل حوران ایوانی ببزم اندر بیفروزی

برزم اندر قوی داری سر دیوان و دیوانی

کسی کو مدح تو خواند پس از مدح همه کیهان

بود او چون هجا خوانی که آید زی ثناخوانی

کسی کز پیشگاه تو بکمتر خدمتی افتد

بجیحون افتد از فرغر بدریا افتد از خانی

نخستین سال کت دیدم بخدمت آمدم زی تو

کنون هر روز لب خایم دو صد ره از پشیمانی

ندانستم که چون میرم ز گیتی بگذرد روزی

رسد تخم نوا بر باد و خانمان بویرانی

من آنستم که حال من نداند چون توئی لیکن

ز رای همت عالی تو راز هرکسی دانی

به غمگینی پذیرفتم که گر شادان شوم روزی

نگویم جز مدیح تو بغمگینی و شادانی

الا تا سعد برجیسی رساند نصرت و شادی

الا تا نحس کیوانی دهد خذلان و پژمانی

هواخواهان تو بادند جفت سعد برجیسی

بداندیشان تو بادند یار نحس کیوانی

شمارهٔ ۱۹۰ - در مدح ابونصر مملان

ایا سروی که سوسن را ز سنبل سایبان کردی

ز بوی سوسن و سنبل جهان پر مشگ و بان کردی

فکندی بر گل از عنبر هزاران حلقه و چنبر

بزیر هر یک از عمدا یکی جادوستان کردی

یکی را دل شکن کردی یکی را دل گران کردی

یکی را دل سپر کردی یکی را جان ستان کردی

کشیدی غالیه بر کل فکندی بر سمن سنبل

یکی را دام دل کردی یکی را بند جان کردی

نه مشگت سوزد از آتش نه آتش میرد از باران

نه آن را زین بیازردی نه این را زان زیان کردی

بگل گویند نتوان کرد پنهان ماه تابان را

تو اندر غالیه خورشید تابان را نهان کردی

بسان سرو سیمینی میان باغ نیکوئی

مرا در بوستان غم چو زرین خیزران کردی

تو همچون نار داری روی و همچون ناردان دو لب

بدان هر دو دل و چشمم چو نار و ناردان کردی

میان باغ بنشینی و گرد راغ برگشتی

یکی را بوستان کردی یکی را گلستان کردی

چه آفت دیدی از عاشق چه راحت دیدی از گیتی

که کردی پیر عاشق را و گیتی را جوان کردی

سریر مرغ در بستان زمرد کردی و مرجان

بساط گور در صحرا پرند و پرنیان کردی

چرا توریة خوان کردی میان باغ بلبل را

که چون موسی درختان را بباغ اندر نوان کردی

مگر گنجور نعمانی و یا دریای عمانی

و یا روزی گذر از دست شاه کامران کردی

سر شاهان ابونصر بن مسعود بن مملان آن

که چون جستی رضای او دل از سختی جهان کردی

ایا خسرو تو آن شاهی که کردت قصد بد خواهی

که چون تیرش جهان کردی و پشتش چون کمان کردی

فلک نکند چنین کاری که مردم را چنان باید

تو هر کاری که مردم را چنان باید چنان کردی

سبب دست تو می دانم روزیهای مردم را

همانا دست را ز ایزد بروزیها ضمان کردی

ز دشمن ملک خالی شد چو دل را کان کین کردی

ز گوهر گنج خالی شد چو کف را کین کان کردی

کسی کاندر روان او روا نشد کین تو روزی

روانش را گرفتار بلای جاودان کردی

بکان زعفران ماند بروز رزم تیغ تو

بسا چون ارغوان رویان کزان چون زعفران کردی

بسا جستند کین تو سنانها برده بر گردون

که جسم چشم ایشان را بساعت بر سنان کردی

کفت چون ابر نوروزی گهر بارد شبان روزی

برای زائران از زر چو باغ اندر خزان کردی

ز مردی اصل ببریدی بمیدان گرگ مردم را

بدین و داد گرگان را امینان شبان کردی

دلم چون بوستان کردی ز بس شادی خداوندا

مرا جفت ضیاع و ملک و باغ و بوستان کردی

ز جود تو من از گیتی بنعمت داستان بردم

بنعمت مر مرا همچو سخایت داستان کردی

بسان کاوه من بودم نژند از دست ضحاکان

تو افریدون مرا همچون درفش کاویان کردی

مرا در آسمان بردی بجای خانه پستم

کنون چون همت خویشم مکان در آسمان کردی

ببامش چون گذر کردی و می خوردی بنامش بر

یکی را چون سما کردی یکی را چون جهانکردی

شدی زی خانه میران و در حشمت سر ایشان

فراز آسمان بردی و جفت اختران کردی

اگر من کهترم ز ایشان چو ایشان کردیم زیرا

کجا با من همان کردی که با ایشان همان کردی

بدین امید میران را سراسر مدح گو کردی

بدین امید شاهان را یکایک مداح خوان کردی

تو هستی سایه یزدان نشاید گفت یزدان را

چرا این را سبک کردی چرا آن را گران کردی

تو مهتاب زمانی و مرا شمع زمین کردی

تو خورشید زمینی و مرا ماه زمان کردی

بقا بادت به پیروزی و هر روزی بقا بادت

که خصمان را و خویشان را بدیدن شادمان کردی

ز گشت عالم فانی خدایت پاسبان بادا

که دست و تیغ را بر خلق عالم پاسبان کردی

شمارهٔ ۱۹۱ - در مدح امیر جوانشیر

ای آنکه تو بر ساعد اقبال سواری

ای آنکه تو بر مرکب فرهنگ سواری

آرام دل شهری و کام دل شاهی

خورشید بزرگانی و امید تباری

نام تو جوانشیر نه بیهوده نهادند

زیرا که تو شمشیر زن و شیر شکاری

جان را تعب افزائی چون جنگ سگالی

دل راطرب انگیزی چون باده گساری

ای روی تو تابنده بسان قمر و شمس

ای خوی تو بوینده تر از عود قماری

تا کی بود از رفتن و این آمدن تو

تا کی بود این خلق بدشواری و خواری

آرامش این لشگر و این شهر توئی بس

بی تو دل زاری کند و جسم نزاری

گه شهر بگرید که ره قلعه نوردی

گه قلعه بنالد چو ره شهر گذاری

گاه آن را خواری کنی و این را دردی

گاه این را دردی کنی و آن را خواری؟

چون ماه بهر ماه ز ما روی بپوشی

تا ماه نشاط دل ما باری داری

رفتی و نشستی بحصار اندر خرم

تو شاد بقلعه قدح و باده شماری

دانند همه کس که خداوند منی تو

بیروی خداوند بود بنده بزاری

آنکس که ز هجران بسی زاری دارد

از هجر خداوند فزون تر دارد زاری

تا دشت نبو روز کند فرش معنبر

تا کوه بدیماه کند برف گذاری

هرگز نکناد از تو تهی گیتی گردون

هرگز نکناد از تو جدا عالم باری

شمارهٔ ۱۹۲ - در مدح ابونصر مملان

ای ترا کرده خدا بر ملکان بار خدای

شکر بادا که ترا داد بما باز خدای

جان و دل باز نیامد بتن خسته ما

تا ترا باز نیاورد جهاندار بجای

چو شبانی تو و ما چون رمه و فتنه چو گرگ

بی شبان گرگ بود در رمه ها بره ربای

تنگ بد گیتی از درد تو بر مردم شهر

تیره بد خورشید از هجر تو بر بام و سرای

شاید ار کور بدین فتح شود روشن چشم

شاید ار لال بدین مژده شود شعر سرای

ز خبرهای خلاف و ز سخنهای دروغ

خلق را بود روان و دل و جان اندر وای

بنده را درد تو از پای بیفکند بلی

بنده بی فر خداوند کجا دارد پای

بی خداوند دل بنده بیک بار بسوخت

شاید ار زنده شودزین خبر ای بار خدای

هرکه را مار همه عمر بیک بار گزید

دائم او را رسن و پیسه بود مار نمای

زان کجا شاه جهان بنده نواز است بطبع

شاید ار بنده همه ساله شود شاه ستای

ای ولی را شده چون نوش طرب نوش گوار

وی عدو را شده چون نیش بلا نیش گزای

بخت بنشاند ترا باز بکام اندر تخت

جان خصمان ترا کرد از آن اندر وای

خادم خانه تو باید صد میر چو خان

رهی رایت تو شاید صد شاه چو رای

تا تو باشی نگراید سوی تو دست بدی

که ترا سوی بدی هرگز نگراید رای

باد پیوسته گشاده در نیکی بتو باز

تا جهانست و بدو نیک غم و بند گشای؟

تا که آهن چو فتد در نم گیرد زنگار

باد شمشیر تو از روی جهان زنگ زدای

این زمان تا که همی ماند تو نیز بمان

و اسمان تا که همی پاید تو نیز بپای

شمارهٔ ۱۹۳ - در مدح شاه ابوالحسن

ای شکنج زلف جانان بر پرند ششتری

سایبان آفتابی یا نقاب مشتری

توده توده مشک داری ریخته بر پرنیان

حلقه حلقه زلف داری بافته بر ششتری

گاه بر گلنار تازه شاخهای سنبلی

گاه بر کافور ساده حلقه های عنبری

چنبری از عنبری دارند خم و شم تو

مغزها را عنبری و پشتها را چنبری

مانده زیر حلقه تو این دل فیروزه گون

همچو فیروزه فراز حلقه انگشتری

با رخ جانان ترا باشد همیشه آشتی

با روان من ترا باشد همیشه داوری

گر ز من گردی جدا شادی ز من گردد جدا

ور ز من گردی بری شادی ز من گردد بری

شاید ار گویا نگردد کی بود گویا نگار

شاید ار پیدا نگردد کی بود پیدا بری

لاغری نیکوتر آید با میانش از فربهی

فر بهی نیکوتر آید با سرینش از لاغری

گر ببینی قامتش نندیشی از سرو روان

ور ببینی رفتنش نندیشی از کبک دری

مشتری روئی بتا گر مشتری بیند ترا

مشتری گردد بدیده دیدنت را مشتری

جاودان را چشمت آموزد همیشه جادوئی

دلبران را زلف آموزد همیشه دلبری

گرچه دشوار است بوسیدن ترا آسان شود

بر من از بوسیدن خاک امیر کشوری

بوالحسن تاج خداوندان و شاهان و سران

آن کزو نازد خداوندی و شاهی و سری

نیکنامی را روانی شادکامی را دلی

شهریاری را ستونی بختیاری را دری

کافری بیشی کند با مهر تو با مومنی

مؤمنی کمی کند با کین تو از کافری

گر نگار ایزدی با طبع تو گردد نفور

ور نگار آذری با رای تو گردد مری

چون نگار آزری گردد نگار ایزدی

چون نگار ایزدی گردد نگار آزری

ای خداوندی که روز بزم شمع مجلسی

وی جهانداری که روز رزم پشت لشگری

روز بخشیدن در گنج نهانی بشکنی

روز کوشیدن دل شیر شکرای بشکری

بخت بد یاد آورد آن را که تو فرمش کنی

بخت بد فرمش کند آن را که تو یاد آوری

چون برزم بزم بر خیل ولی احسان کنی

چون بروز رزم بر خیل عدو حمله بری

بزم را یاد آید از تو جودهای حاتمی

رزم را یاد آمد از تو حمله های حیدری

قیصر رومی همی خواهد خداوندا که تو

هر زمان بر چهره و بر دیده او بنگری

صورت خویش از بر دیبا از آن فرسوده کرد

کو همی داند که تو جز فرش دیبا نسپری

کام او باشد بفال تو همه وقتی روا

امر تو باشد بخیل او همه جائی جری

نحس گردون بر بداندیشان تو پیوسته شد

سعد پیوسته همی بر شهرهای گرگری

تا نگردد انده از بی دولتان هرگز جدا

تا نگردد شادی از نیک اختران هرگز بری

دشمنان تو همه بادند با بی دولتی

دوستان تو همه بادند با نیک اختری

شمارهٔ ۱۹۴ - در مدح فخرالامراء امیر ابوالمعالی

ای ماه شبه زلف مشک خالی

خالی نشود جانم از تو حالی

کندن نتوان نقش مهرت از دل

گوئی که بدل بر نشان خالی

ناهید بدت خال و مشتری عم

لیکن حسد عم و رشک خالی

دل را بدو زلفین مدام دامی

جان را بدو خال سیاه حالی

از عنبر جعد و زلف مشکین

بر ماه دو هفته غالیه چو ماهی

ماهی و جز اندر روان نتابی

سروی و جز اندر روان نبالی

نالی کند از ناله قد سروی

زان قد چو سرو میان نالی

زلفانت بکردار دال کرده

ابدال ز عشق تو پشت دالی

ای نرگس تو جایگاه نیرنگ

ای لاله تو معدن لئالی

دل را بیکی روز و شب نشاطی

جان را بیکی سال و مه و بالی

مانی کف و تیغ تاج ملکت را

فخرالامراء و میر ابوالمعالی

ای تیغ تو فرسایش معادی

ای دست تو آسایش موالی

جز همت عالی بند علی را

خلقی بوی اندر شدند غالی

غالی شدن اندر تو بیش باید

کت همت عالی است دست عالی

چون ایزد با قدرت و محلی

چون پیغمبر بی کبر و بی همالی

شاهان چو نهالند و تو بیخی

سالاران بر گند و تو نهالی

جان را بسخاوت نشاط و نازی

دل را بنوازش قرار و هالی

با تیغ بمیدان هلاک خصمی

با جام بمجلس دمار مالی

در مجلس و میدان بوی تو دائم

از بسکه دهی مال و خصم مالی

ماران جهان پیش تو چون موری

شیران جهان پیش تو شگالی

جان و تن تاریک را چراغی

جان و دل پر زنگ را صقالی

در رای و مردی تو بی نظیری

در جود و سخاوت بی همالی

شیری بگه رزم بر جنیبی

باری بگه بزم بر نهالی

ماننده خورشید بی عدیلی

ماننده جمیشد با جمالی

آن را که نباشد ترا ستودن

گویا باشد زبان لالی

از مهر تو یابند نیک بختی

وز مدح تو یابند نیک فالی

امید ملکتی و پشت خلقی

خورشید تباری و ماه آلی

تو یار همال و وفا و جودی

وز همتای یار بی همالی

خوانند مرا بیکران امیران

با رای بلند و نکو نوالی

نام تو کشیدم بدین نواحی

جود تو فکندم بدین حوالی

تا بد نفزاید ز نیکنامی

تا نیک نیاید ز بدسگالی

همواره ترا فعل نیک بادا

بادات عدو جفت بد فعالی

پیوسته بزی بکام دل شاها

ایمن به پناه ذوالجلالی

شمارهٔ ۱۹۵ - فی الرثاء

ای میر بسان مصطفی بودی

چون او ز همه بدی جدا بودی

بسیار بلا کشیدی از گیتی

بی آنکه تو خلق را بلا بودی

رفتی ز جهان به تشنگی بیرون

مانند شهید کربلا بودی

همراه براه انبیا رفتی

زیرا که ز جمع انبیا بودی

تیمار و بلای انبیا دیدی

هر چند بخواب و خور چو ما بودی

کس پور نگشت پادشاهان را

بودی تو نبی نه پادشا بودی

غالی بتو در چرا شد این عالم

گر نه تو بفضل مرتضی بودی

تأثیر زحل ببرد جانت را

هر چند تو مشتری لقا بودی

از روی زمین سوی هوا رفتی

زیرا که بپاکی هوا بودی

گر مرگ سزای مردمان آمد

باری تو بمرگ ناسزا بودی

زیرا که بخلق و خوی از هر چیز

از مردم این جهان جدا بودی

مرگ تو صواب کس نبیند زانک

پوشنده زلت و خطا بودی

چون اقدم و چون نیا بدستی بل

فرخ تر از اقدم و نیا بودی

از هیبت دیو و دیو مردم

چون خسرو پور برخیا بودی

گردنده جهان به آسیا ماند

تو شاه چو قطب آسیا بودی

گشتی ز نیاز و آز ما فانی

زان پس که نیاز را فنا بودی

شمارهٔ ۱۹۶ - در مدح ابونصر محمد

ای نگاری که ز دل کفر و ز رخ دین آری

دل من بردی و کردی رخ من دیناری

چشم تو دین برباید رخ تو باز دهد

چه بلائی تو که هم دین بر و هم دین آری

گل با خار بود نرگس بی خار بود

چون توئی نرگس پر خار و گل بی خاری

بستردی این دل پر رنگ ز زنگار بلا

غم آن عارض چون رنگ خط زنگاری

گر دو صد جور کنی بر دل من نشمارم

گر یکی بوسه زنم بر لب تو بشماری

گر با سلام کند روی تو دعوی ز چرا

گردش آن خط سیاه تو کند زناری

نشود دم زدنی دور ز من لشگر غم

جز به من راه ندارد بجهان پنداری

نه همی گردد بیزار فراق تو ز من

تو همی جوئی پیوسته ز من بیزاری

من ز تو جور و جفا مهر و وفا انگارم

تو ز من مهر و وفا جور و جفا انگاری

گر یکی جامه گلناری پوشد تن من

ور یکی جامه بپوشد تن تو دیناری

این زرنگ رخ من گردد دیناری زود

وان ز عکس رخ تو زود شود گلناری

ای باندوه سپرده دل بیچاره من

برهان این دل بیچاره ز انده خواری

بیم بیماری باشد ز پس انده باز

بیم جان دادن باشد ز پس بیماری

خانه تبت شود ار زلف در او بفشانی

کوی بابل شود ار چشم بدو بگماری

زندگان را بفراق اندر جان بستانی

مردگان را بوصال اندر جان باز آری

گر وصال آید کف شه گوهر بخشی

گر فراق آید تیغ شه گیتی داری

شه جباران بونصر محمد که بدو

ز بر چرخ گذشته است شه از جباری

آنکه رخشانی پیدا کند از تاریکی

وانکه آسانی پیدا کند از دشواری

هرکه زاریش بخواهد نبود با شادی

هرکه شادیش نخواهد نبود بی زاری

ای بزنهار توان در همه گیتی شب و روز

نبود نزد تو یکروز درم زنهاری

تو بتن برنا لیکن بسیاست پیری

تو بسال اندک لیکن به هنر بسیاری

هرچه باید که بدانند بزرگان دانی

هرچه باید که بدارند سواران داری

گرچه بیهوش ز هشدار نیامد نیکو

ورچه دانا را از نادان ناید کاری

همه نادانان دانند که تو دانائی

همه بیهوشان دانند که تو هشیاری

همه دینار سره بخشی و ز هول کفت

همه با زردی باشند همه با زاری

گر تو بر چشم عدو چشم جفا بگشائی

ور تو بر جسم عدو چشم بدی بگماری

مژه بر چشم عدو زود کند زو بینی

موی بر جسم عدو زود کند مسماری

از تو اسرار نهفتن نتوانند مگر

ملک العالم دادت ملک الاسراری

علم پنهانی گشت از دل تو پیدایی

بخل دیداری گشت از کف تو متواری

تو بگاه مثل جود سر امثالی

تو بگاه خبر خوب سر اخباری

دشمنی نیست که جانش بسنان نستانی

زائری نیست که حقش بسخا نگذاری

تا با یلول گل زرد شود بیداری

تا بآزار گل سرخ شود دیداری

بخت بیدار عدوی تو شود خواب همی

بخت خوابیده احباب کند بیداری

شمارهٔ ۱۹۷ - فی المدیحه

بار خدایا بسی عذاب کشیدی

انده و تیمار گونه گون بچشیدی

از قبل مردمان نه از قبل خویش

شادی بفروختی و غم بخریدی

تا نرسد خلق را گزند و بد ترک

خود بگزیدی گزند و لب نگزیدی

تا که توئی هرگزت گزند نباشد

گز پی مردم گزند خویش گزیدی

رنج کشد خلق بهر مال و تو ما را

رنج کشیدی و مالها بخشیدی

با همه سختی بخانه غم و تیمار

پرده جان عنکبوت وار تنیدی

از شدن جان خویش ترک نکردی

از شدن خانه پدر ترسیدی

تا نرسد خم به پشت مملکت اندر

پیش کهان و مهان دهر خمیدی

شاهان خواهند خلق را ز پی خویش

تو ز پی خلق خویش را بخشیدی

زانکه برفتی بروم با سپه و گنج

زانکه بسی رنج و ننک بند کشیدی

ما بسلامت بجای خویش بماندیم

تو بسعادت بجای خویش رسیدی

رفتی با مردمی و جستی مردی

مردی کردی و مردمی ورزیدی

خلقت بسیار گفته اند که بگریز

چونت بگفتند در زمان نشنیدی

تات نشستن صواب بود نشستی

چونت رمیدن صواب بود رمیدی

شیر نه ای لیک شیروار بجستی

باز نه ای لیک باز وار پریدی

صف سواران بسی دریدی لیکن

هیچ صفی زین عظیم تر ندریدی

بودی بهر جهان چمیده بمردی

اکنون اندر همه جهان بچمیدی

ایزد دانا امیدهات وفا کرد

زانکه زمانی امید ازو نه بریدی

کس نخریده است بیش ازانکه خریده است

تو بخریدی فزون از آنکه خریدی

ملک خری جاودان بفر پدر تو

کز پی ملک پدر بسی بچمیدی

نیز برای تو خواهد او همه گیتی

پس بنیابت بعمر خویش گزیدی

تو نه سزائی شها بیافتن غم

هرچه که آن یافتی همان بسزیدی

بل بستم تن فدای مردم کردی

بل بستم در میان رنج خزیدی

خوردی بسیار غم نبیند خور اکنون

تو نه سزای غمی سزای نبیدی

بنشین با حور چهرگان و مخور غم

بسکه میان هزار دین رسیدی

شاد زی و بر مراد دل بغنو خوش

زانکه بسی بی مراد دل بغنیدی

تا تو بجستی شمال وار ز بدخواه

بر دل بدخواه چون سموم وزیدی

از دل بدخواه تو دمار بر آید

باز تو چون لاله در بهار دمیدی

چشم بداندیش تو چو نار کفیده است

تو چو گل کامکار نو شکفیدی

ای عدوی شهریار زاهن و روئی

کامدن شه شنیدی و نکفیدی

گر نکفیدی رواست باری از غم

همچو در آتش فکنده مار طپیدی

صید نکردی اگر چه دام نهادی

سود نکردی اگر چه دیر دویدی

بار خدا خدایگانا شاها

با تو بدی کرد مردمی که بدیدی

اکنون دانند مردمان که تو خسرو

جان جهانی همه جهان ارزیدی

خلق سراسر بمهر تو گرویدند

چون تو بدادار آسمان گرویدی

شیران با ناچخ قضا نچخیدند

جز تو که با ناچخ قضا بچخیدی

یوسف روئی و همچو یوسف چاهی

چاه کشیدی ببارگاه رسیدی

جان و تن دوستان بناز سپردی

چشم و دل دشمنان برنج خلیدی

قفل غمان بر گرفتی از دل مردم

قفل غمان را بروی خوب کلیدی

مردم چون خوید تشنه اند و تو باران

تازه تو چون بر گل سعادت خویدی

چون تو برفتی همه شدند خماری

زامدن تو همه شدند نبیدی

گاه لب جام می گهی لب جانان

رغم عدو را بمز چنانکه مزیدی

شمارهٔ ۱۹۸ - در مدح ابونصر مملان

بتی را که بودم بدو روزگاری

جدا دارد از من بد آموزگاری

نداند غم و درد هجران یاران

جز آن کازموده است هجران یاری

اگر هرکسی طاقت هجر دارد

مرا طاقت هجر او نیست باری

نه چون بار هجران بود هیچ باری

نه چون نار فرقت بود هیچ ناری

سزد گر بلرزم چو از باد بیدی

سزد گر بسوزم چو از نار خاری

چو ابر بهاری بگریم من از غم

ز نادیدن روی رنگین نگاری

مهی زو سرایم شده چون بهشتی

بتی زو کنارم شده چون نگاری

فراق دو گلنار و دو نار دانش

دلم کرده ماننده کفته ناری

جز از من که گمراهم از چشم مستش

ز مستی کند راه گم هوشیاری

فراق تو ای آفتاب حصاری

جهان کرد بر من چو تاری حصاری

ز بس در کنار تو هر شب بفکرت

فرو ریزم از دیده گوهر نگاری

ز تیمار بوس و کنار تو هر شب

فرو بارم از دیده لؤلؤ گناری

نه لؤلؤ بود چون تو در هیچ دریا

نه چون چشم من هیچ دریا کناری

دل من ترا خواهد از هر حسابی

دل من ترا خواهد از هر شماری

مرا بر دل آری بود بر زبان نی

مرا بر زبان نی بود در دل آری

چرا بایدت هر زمان گفتگوئی

چرا بایدت هر زمان کارزاری

ز هجران بتر روزگاری نباشد

چه باید گزیدن بتر روزگاری

شکاری ز معشوق بهتر چه باشد

چه باید دویدن ز بهر شکاری

ز بیداد گیتی نترسد کسی کو

کند خدمت دادگر شهریاری

چو خورشید شاهان ابونصر مملان

کجا هست او را بصد شهریاری

بجز مردمی کردنش نیست شغلی

بجز خرمی کردنش نیست کاری

ز سائل سئوالی بود زو جوابی

ز دشمن سپاهی بود زو سواری

سرایش ز خواهنده خالی نباشد

قطاری نرفته در آید قطاری

اگر تف تیغش بجیحون در افتد

ز جیحون بگردون درافتد غباری

اگر سنگ خارا بیابد نسیمش

ز خارا بر آید بخوری بخاری

همه خسروان بار دهرند لیکن

نیاورد از آن نیکتر هیچ باری

نگارین ازان شد بساطش که دارد

ز پیشانی هر امیری نگاری

شود کاهی از لشکر او چو کوهی

شود کوهی از زخم ایشان چو غاری

پدیدار باشد میان سپاهی

چو شمعی شب تیره بر کوهساری

اگر بر مغیلانش افتد نگاهی

و گر بر نیستانش افتد گذاری

یکی را کند چرخ آزاد سروی

یکی را کند مهر چون لاله زاری

چو چرخی شود با وصالش زمینی

چو نالی شود از فراقش چناری

بود بهر هر نیکخواهیش تختی

بود بهر هر بدسگالیش داری

ایا اختیار امیران نجوید

بجز اختیار تو چرخ اختیاری

نیاید ز مهر تو جز نیکبختی

نگردد ز قهر تو جز خاکساری

نخواهد خلاف تو جز تیره روزی

نجوید رضای تو جز بختیاری

تو بیعاری و خصم بی فخر ازیرا

که کرد از نهانی خدا آشکاری

نصیب تو هر کجا بود فخری

نصیب عدو هر کجا بود عاری

کسی کومی کین تو خورده باشد

مر او را بود مرگ کمتر خماری

اگر مال قارون بدست تو آید

بمی خوردن اندر ببخشی بیاری

بود زفت پیش تو هر مال بخشی

بود خوار پیش تو هر تاجداری

چو از پیش هر گوهری در سفالی

چو از پیش هر فربهی در نزاری

الا تا بود زعفران هر خزانی

الا تا بود ارغوان هر بهاری

می زعفرانیت بادا به کف بر

به پیش اندرون ارغوان رخ نگاری

شمارهٔ ۱۹۹ - در مدح ابوالخلیل جعفر

پوشیده مشگ ز ابر سیه چرخ چنبری

کافور بر گرفت ز که باد عنبری

از گل زمین شده چو تذروان هندوی

وز ابر آسمان چو پلنگان بربری

از سنگ خاره گشت گلاب و عرق روان

بر خاره بر شگفت گل و باشد آذری

گویند رستخیز به آدار در بود

بل رستخیز لاله و گل باشد آذری

هر بامداد لؤلؤ بر لاله گسترد

ابری که بود کارش کافور گستری

کز باد او بمسکن خویش آمدند باز

گلهای ریخته شده از باد آذری

بلبل بسان مطرب بی دل فراز گل

گه پارسی نوازد و گاهی زند دری

از بس شکوفه باغ بلؤلؤ توانگر است

وز بوی او بمشگ صبا را توانگری

آراسته درخت بسرخ و سپید و سبز

چون گاه عرض موکب سلطان لشگری

حور و پری بباغ بنزهت شوند و باغ

از حور حله بستد و پیرایه از پری

اکنون چو رو کنی به بیابان براه بر

جز در میان سوسن و شمشاد نگذری

شمشاد همچو زلف نکویان تبتی

سوسن بسان جعد غلامان قیصری

از لاله و بنفشه سحرگه نگاه کن

پالیز لاجوردی و صحرا معصفری

پیروزه پوش گشته همه دشت نیلگون

مرجان فروش گشته همه کوه مرمری

بر سبزه شنبلید شگفته چو ریخته

دینار جعفری زبر سبز ششتری

نرگس میان باغ چو شمعی و شش چراغ

یا چون میان پروین ناهید و مشتری

یا همچو چشم آن صنم مشتری جبین

کش من شدم بجان و دل و دیده مشتری

هر ساعتی صنوبر من چنبری کند

زان چنبریش طره و قد صنوبری

دارد دلم چو نار دو گلنار عارضش

دو نار بربرش ز روان داردم بری

لؤلؤش زیر بسد و سوسنش زیر گل

هر دو بلون و طعم عقیقی و شکری

ای سعتری بتی که چو با مشگ سعترند

با روی تو بتان دلارای سعتری

اندر کمند تست کمر بسته جادوئی

زیر کمان تست کمین کرده ساحری

از نواش خوشتری بوصال اندرون ولیک

هنگام هجر دلرا چون نوک نشتری

هر چند جان و دیده و دلرا همی خلی

از جان ودیده و دل بسیار خوشتری

عشق من از سرین تو دزدیده فربهی

صبر من از میان تو دزدیده لاغری

با عشق تو ندارد پائی دلم چنانک

با دست میر جعفر دینار جعفری

شاهنشه جلیل جهانگیر بوالخلیل

آن چون خلیل فتنه و آشوب کافری

دادش خدای فر فرویدن و جاه جم

دشمن چو بیند او را گوید ز دل فری

کردار او ستوده و گفتار او صواب

پیمان او مبارک و فرمان او جری

چون راستی همیشه شیمهای او سره

خلق جهان چو دیده بدیدار او سری

خالی روان او ز هوسهای بیهده

فارغ زبان او ز سخنهای سرسری

هنگام نثر خیره از او طبع اصمعی

هنگام نظم عاجز از او جان بحتری

ای خسرو مظفر و پیروز و کامگار

ایزد سرشته زاهن تیغت مظفری

میران ترا مسخر و شاهان ترا مطیع

تو دست را مطیعی و دل را مسخری

با ما نشسته ای بسعادت بتخت بر

وز همت بلند بچرخ برین بری

هولت بروم و بیم بترک و فزع بهند

هرچند تو نشسته بپیروزی ایدری

خواهنده را برادی سازنده جواب

بدخواه را بمردی سوزان چو آذری

با کید و کین و کفران پیوسته دشمنی

با داد و دین و دانش دائم برادری

گر صد خطا کنم بیکی نشمری ولیک

ناکرده خدمتی را صد بار بشمری

خورشید سیرتی و عطارد فراستی

جمشید مخبری و منوچهر منظری

گیتی براستی و برادی شد آن تو

رادی و راستیست همی کیمیاگری

تیمار دوستان را از جود داروئی

خصمان خویشتن را از داد داوری

ایزد ترا همیشه بهر کار یاور است

از بهر آن که دل سوی بیداد ناوری

آن را که کردگار جهان یاوری کند

ناید بهیچ خلق نیازش بیاوری

ملکت صدف شده است و تو برسان لؤلؤی

گیتی تن آمده است و تو ماننده سری

مدحت همی ستانی و گوهر همیدهی

اینت بزرگ پیشه مردان گوهری

از بهر خیل دشمن و از بهر خیل دوست

هنگام جنگ و آشتی افسار و افسری

دامی و کام و ناز و نیاز و نشاط و غم

شهد و شرنگ و نیک و بدو دار و منبری

آثارهای تو همه چون معجز نبی است

ماننده سلیمان شاه و پیمبری

نوروز بر تو فرخ و فیروزه تا مدام

از بخت داد یابی و از ملک برخوری

بیداد روزگار بود از تو دور از آنک

تو شهریار دادگر و دادگستری

مردم باسم و جسم بسان تواند ولیک

ایشان بفضل دیگر و تو باز دیگری

فعل تو هست راست بر فعل دیگران

چون صنع ایزدی ببر صنع آز ری

از بهر نیکخواهان تابنده مشعلی

در جان بدسگالان سوزنده اخگری

در ملک شهریار و خداوند و مالکی

از بخت فر خجسته و فرخنده اختری

بادت مدام چرخ بکام و زمانه رام

وز دولت سعادت و اقبال برخوری

بر خسروان عالم بادات برتری

بر سروران گیتی بادات سروری

تا چنبر و صنوبر باشند کژ و راست

تا رنج و ناز را ندهد کس برابری

بادا صنوبری تن یاران تو بناز

وز رنج باد پشت حسودانت چنبری

شمارهٔ ۲۰۰ - در مدح امیر ابونصر جستان

خریدم به دل دلبری رایگانی

که هست او به جان و به دل رایگانی

ز نادیدنش زندگانی بکاهد

بیفزاید از دیدنش زندگانی

جوانیش در کار کردیم ولیکن

ازو هر زمان باز یابم جوانی

می زعفرانی فرازی من آرد

ز عکس رخ او شده ارغوانی

اگر چند می تلخ و بر من کند او

می تلخ شیرین بشیرین زبانی

می و مشگ و سرو و گل ار نیست بستان

ز زلف و لب و خط و قدش نشانی

کزین سرو یابی وزان گل فشانی

وزین مشگ بوئی و زان می ستانی

شدم پیر در وصلش از بیم هجران

چو در وصل بستان ز باد خزانی

کمانی بود تن بهجر اندر از غم

چو تیری به وصل اندر از شادمانی

بوصل اندرون شاخ گل گشت تیری

بهجر اندرون نارون شد کمانی

اگر نار با سیب خویشی ندارد

چرا زد بدان نقطه ها ناردانی

ز بس ناردان بر رخ سیب هر دم

بباغ اندرون سیب را ناردانی

ترنج و بهی گشت در باغ پیدا

گل و لاله از بوستان شد نهانی

یکی چون رخ دلبر از شادکامی

یکی چون رخ بیدل از ناتوانی

ز نارنگ و برگش چمن گشت ناری

ز ابر سیاه آسمان شد دخانی

هوا شد چو آئینه زنگ خورده

چو نادیده زنگ آیینه آب خانی

بصحرا ستد زعفران جای گلها

وزان گشت روی زمین زعفرانی

ایا ابر آبان جحیمی و جیحون

که گه آتش افشان و گه سیل رانی

ازین هر دو مانی بدان هر دو لیکن

بتیغ و کف شاه گیتی بمانی

ستوده کیان میر بو نصر جستان

که دارد نهاد و نژاد کیانی

از او راست شد کارهای زمینی

وزو گشت کژ فتنه های زمانی

گه کین کند سنگ صحرای دشمن

بتیغ یمانی عقیق یمانی

گهی میکند رنگ میدان زائر

بدینار گون کلک دینار کانی

به بزم اندرش کار دینار بخشی

برزم اندرش پیشه کشور ستانی

همه چیز داند بجز حکم ایزد

همه چیز دارد بجز یار و ثانی

بهنگام نیکی توانی ندارد

بگاه بدی هست یکسر توانی

ایا شهریاری که همتا نداری

ز باقی و ماضی و انسی و جانی

بشایستگی چون گه شرع دینی

ببایستگی چون گه نزع جانی

ستوده سخا و ستوده وفائی

زدوده روان و زدوده سنانی

بدین میهمانی کنی بندگان را

بدان کرکسان را کنی میهمانی

هزار آفرین بر تن و جانت بادا

که خوشخوی و شیرین زبان میهمانی

خداوند از آن مهربانست با تو

که بر بندگانش بدل مهربانی

سنان و بنانت چو مرگست و روزی

که گردون سنانی و جیحون بنانی

رمه بی شبان پایداری ندارد

جهان چون رمه هست و تو چون شبانی

همه خلق رزق از تو جویند مانا

که در رزق مردم ز یزدان ضمانی

ترا وصف نتوان بهر چیز کردن

تو آنی که هر چیز کردن توانی

تو آنی که رانی جهان را ازیرا

بجز در و دینار دادن ندانی

به دینار و دیبا ستایش بخری

دل افروز دی روز بازار گانی

سپهر برین آفرین خواند او را

که مدح تو خواند تواش پیش خوانی

نه هر کاردانی بود کاردانی

تو هم کاردانی و هم کاردانی

اگر مانده بودی شهنشاه ایران

وگر زیستی رستم سیستانی

سپردی به رأی تو این شهریاری

گرفتی ز زور تو آن پهلوانی

چراغ زمین شمس دین تاج ملکت

که فخر ملوکی و تاج کیانی

مکان معالی کزین بوالمعالی

کجا رأی عالیش هست آسمانی

ازو دین فرازان چو رأی از معالی

و زو ملک نازان چو لفظ از معانی

بود میهمان جاودان در سرایش

بود بر کفش خواسته یک زمانی

شرابش بهشت است و مهمان بهشتی

کفش منزل و خواسته کاروانی

ایا مال بخشی که چون ابر نیسان

درم گستر اندر درم گسترانی

گه مال دادن چون بهرام گوری

گه داد دادن چو نوشیروانی

بدن را روانی به جود و بدانش

روان را خرد چون بدن را روانی

نباید ترا مشک و بان زانکه دائم

ز خوی خویش و نیک با مشک و بانی

تو چونان دهی رزمه های نو اندر

که دیگر شهان کرته گردوانی

ترا وصف نتوان بهر چیز کردن

تو آنی که هر چیز کردن توانی

توان شهریاری که در رزم ترکان

سپاهی بهم بر زدی بی کرانی

چو کوه از بزرگی چو باد از سترگی

چو آتش ز تیزی چو آب از روانی

تو آن شیر بندی که خیل معادی

چو شیر آهوان را ز هم بگسلانی

تو آن تاج بخشی که هر تاجداری

در ایوانت هر شب کند تاج بانی

تو مهری که بر هر زمینی بتابی

تو ابری که هر جای گوهر فشانی

الا تا کند کامرانی نشاطی

الا تا دهد مستمندی نوانی

بد اندیشتان باد با مستمندی

هواخواه تان باد با کامرانی

گرفتید تا جاودان نام نیکو

بمانید چون نام خود جاودانی

بقاتان بر افزون و با عید میمون

عدو سرنگون جفت رنج و زیانی

شمارهٔ ۲۰۱ - در مدح ابونصر مملان

دلا تا تو اندر هوان و هوائی

نه جفت زمینی نه جفت هوائی

بلا از تو بیند همیشه تن من

بلائی تو یا بر بلا مبتلائی

چرا مهر دستان زنی برگزیدی

که با دست و دستان او بر نیائی

نگاری نو آئین و یاری نوا زن

که دارد ترا خیره در بینوائی

ایا مهر تو آشنای تن و جان

چرا نیست با من ترا آشنائی

بمن ختم شد عاشقی بر تو خوبی

چنان چون بشاه جهان پادشائی

سر پادشاهان ابونصر مملان

که او را مسلم بود نیک رائی

ایا شهریاری که جود و سخا را

بدست و دل راد اصل و بنائی

مهی را قوامی شهری را نظامی

مهی را تو زیبی شهی را تو شائی

ولی را برادی سریر سروری

عدو را بمردی عنان عنائی

اگر سعد را کیمیای تو شاید

تو مر دولت سعد را کیمیائی

ترا من دعا چون کنم شهریارا

که تو خود پذیرنده هر دعائی

یکی را ببزم اندرون فال نیکی

یکی را برزم اندرون مر غوائی

همی زر ببخشی و مدحت ستانی

همی گنج کاهی و دانش فزائی

قضا در سنان تو بیند معادی

نداند که تو خود همیدون قضائی

کسی کو برزم اندر آید بر تو

نمی یابد از تو بمردی رهائی

که گر آتش است او تو آب روانی

و گر گرد گردد تو باد صبائی

همی بیوفائی کند بخت با من

ایا دست برد غم بیوفائی

من از هر دیاری همی تازم اینجا

نه از تنگدستی و از خیره رائی

ازیرا نخواهم که بر من کسی را

بود جز ترا کام و فرمانروائی

مرا از شکستن چنان درد ناید

که از ناکسان خواستن مومیائی

مرا در جهان نام پیدا تو کردی

که خواندیم از چاکران سرائی

مرا نام و نان باید از تو رسیدن

که کردم بنام تو مدحت سرائی

الا تا جهان هیچ خالی نباشد

ز خاکی و بادی و ناری و مائی

تو دائم بزی تا ز بهر تو گردد

سرای فنائی سرای بقائی

شمارهٔ ۲۰۲ - در تهنیت عید

دماری تو ای چشم و دل را دماری

دم آری بچشم اندر ای دل دم آری

ایا سنگ دل دلبر سیم سیما

بت قند لب لعبت قندهاری

چه بندی بزلفین که جز دل نه بندی

چه خاری بمژگان که جز دل نخاری

چه ناری ندانم که از دور سوزی

ندانم ببالا که سیمین چناری

چرا یک زمان در بر من نیائی

چرا لب یکی زی لب من نیاری

نه یاری مرا تا نیاری ز دشمن؟

بگو گر نه یاری بگو گر نیاری

اگر نازی از نیکوئی هست در خورد

که سیمین بناگوش و سیمین عذاری

بدو زلف قاری ز عنبر سرشته

بدو چشم زهر آگده ذوالفقاری

کنی کامگاری بدو زلف پرچین

که بر چین دو زلف بس کامگاری

نسازی تو با من سوی من نیائی

که با این دل من تو ناسازگاری

به تیمار خواری بماندم من از تو

ز تیمار خواری به تیمار خواری؟

بزلف بخاری بخار بخوری

بخور بخاری بزلف بخاری

بمشگین کمان جان و دل را کمندی

برنگین شکر جان و دل را شکاری

ربودی مرا تو بشمشاد شادی

فزودی مرا تو به گلزار زاری

چو قمری همی نالم اندر بهاران

از آن بر قمر سوده عود قماری

ز بس کزد و دیده سم آری بدین دل

توان راند در آب چشمم سماری

به پرچین کله درع قاری ولیکن

برخ تازه گل ریخته در عقاری

ز گل بر ستاره ستاره چه بندی

ز عنبر بر آئینه آذین چه داری

نه با چشم تو پایداری کند دل

نه با تیغ شه جان کند پایداری

تو تنهائی از روی هستی ولیکن

بمردی هزاران هزاران هزاری

ایا شهریاری که داری عدو را

تو در کار زاری چو در کارزاری

اگر مرغزاری هژبرت به بیند

کند همچو بر با بزن مرغ زاری

بجز نیکوئی هیچ کاری نداری

همان دان کجا بد روی هرچه کاری

مگر زال سامی که چون زال سامی

بدشمن گدازی و خنجر کذاری

ولی را گه بزم بی نار نوری

عدو را گه رزم بی نور ناری

بر اسب ظفر بر سواری همیشه

بدست هنر بر زمردی سواری

ز تیغ تو در زینهار آمد آهن

بسنگ اندرون زین بود زینهاری

اگر شاه تاتار تیغ تو بیند

شود روز بر شاه تاتار تاری

ایا غار با لشگر تو چو کوهی

ایا کوه با نیزه تو چو غاری

ایا شهره شمشیر تو شیر گیری

عدو را تو آری ز خواری بخواری

ایا لفظ تو همچو در بهائی

ایا کف تو همچو ابر بهاری

جهان جهان را بمردی درنگی

روان روان را برادی قراری

معادی گدازی تو چون جنگ سازی

موالی نوازی تو چون می گساری

سپهر بلائی چو اندر سمائی

سحاب سخائی چو اندر حصاری

درم را بدو دست ریزی تو دائم

تو از بهر خواهنده در انتظاری

همیشه بر شهریاری بشاهی

بمردی خداوند هر شهریاری

به نیک اخترت آمد این عید فرخ

که دارد تو را جفت با بختیاری

شدت از همه عیدها اختیار او

چنان چون تو از خسروان اختیاری

من از بینوائی ترا چند دارم

مرا بینوا در نوا چند داری

مگر روزگار من آشفته دیدی

که با من بر آشفته چون روزگاری

اگر خواسته داشتی بیش ازین او

بخواری نکردی ز تو خواستاری

بمان خسروا با طرب تا به شادی

چنین عید سیصد هزاران گذاری

شمارهٔ ۲۰۳ - در مدح ابونصر مملان

دهد روی آن سرو سیمین نشانی

ز ماهی که بر سرو سیمین نشانی

دخانی پدید آید اندر دو چشمم

از آن روی ناری و زلف دخانی

چو بر سحر آن ترک خانی بگویم

شود چشم من خانه و خانه خانی

دل رایگانی که بد مهر پرور

بدادم بدست کسان رایگانی

مرا جسم چون شاخه خیزران شد

ز هجران آن قامت خیزرانی

ایا عاشق از عشق چون موی گردی

گر آنی که کوه از تو گیرد کرانی

بتن چون هوا از هوان هوائی

بدل با فریب از فریب فغانی

ز هم داستانی که هستم بر آنم

که هرجا که هستی زنم داستانی

اگر زندگانی بهر حال باشد

تو از مردگانی نه از زندگانی

ایا گشته پیر از جوانیت مانده

هوسهات با عارض ارغوانی

ایا قبله دلبران زمانه

گر آنی که خون دلم را برانی

ندام چه کانی بلا را که چندین

تو از دیده عاشقان خون چکانی

چه سائی سر زلف بر چهره گل

دلم را می مهر تا کی چشانی

بزلف دو تا مبتلا را بلائی

بچشم سیه آهوان را هوانی

بسرو چمانت کند وصف هرکس

چه مانی تو سرو چمان را چه مانی

هنوز از نوانی ندانی به از بد

بدان را نوازی بهان را نوانی

تو با کس نمانی که با من نماندی

گهی نزد اینی گهی نزد آنی

همیشه جهانی بگرد جهان در

مگر دشمن شهریار جهانی

شهنشاه گیتی ابونصر مملان

که او را بود فر خسرو نشانی

خدیوی کجا نام شمشیر تیزش

که برنده است آن شرار یمانی

اگر دوزخی بر زبان آرد آنرا

زبانی کند دوزخی را زبانی

ایا کی دل و بر دل خصم چون کی

پدید است بر تو نشان کیانی

همه فر و فال کیانیست با تو

اگر نز کیانی بگو از کیانی

همه فر و فال کیانیست با تو

اگر نز کیانی بگو از کیانی

تو زان خاندانی که گردون بنازد

گرش خادم و خاک آن خاندانی

تو بدخواه مالی و بد خواه مالی

تو آتش نشانی و آتش نشانی

یکی را تو سودی یکی را تو سودی

یکی را زیانی یکی را زیانی

اگر با زمانه بتازی زمانی

نه زو باز گردی نه زو باز مانی

گه حلم گوئی درنگ زمینی

گه خشم گوئی شتاب زمانی

تو آنی که هفت آسمان را بروزی

توانی بهم بر زدن بی توانی

سخا را مکانی بدان کف کافی

بشمشیر خون معادی چکانی

مه و مهر از آن مهربانند با تو

که بر مهر آزادگی مهربانی

بروز و شبان مر جهان را تو مانی

جهان چون رمه گشت و تو چون شبانی

مکان عطائی بدان طبع صافی

یمین و غائی به تیغ یمانی

گمانی برم شهریارا که ناید

تو را در سخن دانی من گمانی

نکو داردم هرکه نیکوم داند

تو نیکو نداری و نیکوم دانی

نخواهم شدن بر کسی بار گردن

توانی مگر بیش از این ناتوانی

الا تا به آذر جهان پیر گردد

الا تا به آزار یابد جوانی

در این ملکت باستانی بزی تو

بشادی دو رخ چون گل بوستانی

طرب کن به آواز چنگ مغنی

طلب کن ز خوبان نبیذ معانی

شمارهٔ ۲۰۴ - در مدح امیر جوانشیر

روزی که تو آن زلف پر از مشک فشانی

ما را ندهد هیچ کس از مشگ نشانی

زلف تو شکنج است و تو بازش چه شکنجی

جعد تو فشانده است تو بازش چه فشانی

گاه این زبر سیم کند غالیه سائی

گاه آن زبر ماه کند مشک فشانی

من شاد شده تا شده باریک تن من

از آرزوی آنکه تو باریک میانی

پیوسته من از ناله بدل لاله ستانم

همواره تو از باده برخ لاله ستانی

در تنگ دهان تو نهان سی و دو لؤلؤ

من تنگ دلی دارم تو تنگ دهانی

ای گشته دل من بدهان تو به تنگی

در تنگ دل من دو صد اندوه نهانی

دلبند منادل زبر من چه ربائی

جاان منا جان ز تن من چه ستانی

گفتم توئی آرام دل و راحت جانم

اکنون تو مرا دام دل و آفت جانی

بسیار بکوشی که مرا رنج فزائی

از عدل امیر شه عادل نتوانی

فرخنده جوانشیر جوانبخت که یابد

از دولت او پیر خرف گشته جوانی

با شاه یگانه دل او پاک همیشه

زان داد به او شاه جهان ملک مکانی

گوهر بدهد مدح و ثنا را بستاند

چونین سزد از دولتیان بازرگانی

ای آنکه تو امید سواران زمینی

وی آنکه تو آرام امیران جهانی

از رأی بلند تو بریده است تباهی

وز طبع لطیف تو گسسته است گرانی

هنگام طرب کردن چون ماه تمامی

هنگام شغب کردن چو شیر ژیانی

وعد تو بنقد است و وعید تو به نسیه

شر تو درنگی بود و خیر تو آنی

فانی شود از آتش شمشیر تو دریا

دریا شود از کف گهربار تو فانی

چندانکه بکوشم نتوان گفت که روزی

در وعده جود تو فتاده است توانی

آن را که نوازد که تو او را ننوازی

آن را که بخواند که تو از پیش برانی

هرچ از کرم و جود تو گویند توئی آن

هرچ از خرد و فضل تو گویند تو آنی

بخل از تو گمانی شد و جود از تو یقینی

جور از تو نهانی شد و عدل از تو عیانی

کار تو بود خوبی و کردار تو رادی

عقل تو کند پیری و بخت تو جوانی

ای آنکه ترا نیست بجود اندر همتا

وی آنکه ترا نیست بفضل اندر ثانی

ناکرده تو را خدمت خدمت بشناسی

ناگفته ترا مدحت صلت برسانی

دادیم ملک وار یکی استر رهوار

از باد گذشته بروانی و جهانی

از کوه گران تر شود آنگه که بداری

از باد سبک تر شود آنگه که برانی

تا باقی و فانی بود و حاضر و غائب

تو باقی بادی و بلاخواه تو فانی

این عید خجسته بر تو باد خجسته

تا تو ز می و روی نکو دادستانی

تا دهر همی پاید در ملک بپائی

تا ملک همی ماند در دهر بمانی

شمارهٔ ۲۰۵ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر

ز بوی باد آزاری ز نقش ابر نیسانی

نه پندارم که با بستان بهشت عدن یاد آری

شده کافور مینائی براغ از صنع یزدانی

شده دینار مرجانی بباغ از فعل داداری

گل و شمشاد دیداری ترنج و نار پنهانی

به و آبی شده پنهان شقایق گشته دیداری

خوش آمد خواب مردم را ز نوشین باد نیسانی

بر آذر باد آزاری بنفشه یافت آزاری

چکیده ژاله بر لاله بکوه از ابر نیسانی

شکفته لاله بر سبزه بدشت از باد آزاری

یکی لؤلؤی عمانی است بر یاقوت رمانی

یکی یاقوت رمانی است بر دیبای زنگاری

ز سبزه دشت مینائی ز لاله کوه مرجانی

ز سوسن مرز کافوری ز خیری باغ دیناری

شکوفه شاخها را بست عقد از در عمانی

بنفشه مرزها را داد فرش از مشگ تاتاری

دمان از خاکها سنبل روان از سنگها خانی

خرامان در چمن طوطی سرایان بر سمن ساری

ز باد تند لرزان است شاخ بید چون جانی

میان گلستان قمری نوا خوانست چون قاری

دو رویه گل بباغ اندر چو غمگینی و شادانی

و یا چون روی دیناری فراز روی گلناری

دمان گشتند بر صحرا همه گلهای قنوانی

دوان گشتند در بستان همه مرغان متواری

درختان را ببین آنگه ببلخی داده کاشانی

چمنها را ببین آنگه بچینی داده عماری

گل سوری برخشانی و سرخی چون بدخشانی

زمین را پیشه بزازی هوا را پیشه عطاری

ز مرغان دشت پر رنگ مطر ز شعر کرکانی

ز سوسن باغ پر و شی مزعفر شهر آزاری

کنون باید بدل خوردن می شمعی و ریحانی

کجا بستان ز بس ریحان پر از شمع است پنداری

برافزونست روشن روز چون شبهای هجرانی

گرفته همچو روز وصل نقصانی شب تاری

درخشانست درافشان درخش از ابر نیسانی

ز تیغ و دست شه بوده است گویا هر دو را یاری

شهنشه بوالخلیل آنکو است آرام مسلمانی

ملک جعفر که یزدانش بمیران داده سالاری

گه کین رنج و دشواری گه مهر اصل آسانی

بدست آرامش و رامش بتیغ آشوب و غمخواری

ز دست و تیغ او خیزند افزونی و نقصانی

ز مهر و کین او زایند آسانی و دشواری

بیکسانست طبع او بشادی و پریشانی

بیکسانست هوش او بمستی و بهشیاری

اگرچه داد ایران را بلای مرگ ویرانی

شود از عدلش آبادان چو یزدانش کند یاری

اگر گیتی نزا گردد سراسر هستی ارزانی

که مر بدخواه را خواری و ما را تو خریداری

همت اقبال نعمانی همت فر سلیمانی

همت دعوی است برهانی همت گفتار کرداری

خداوندا ترا بهتر رسد بهر جهانبانی

که چون جمشید بیداری و چون خورشید دیداری

گران گشت آفرین از تو درم داری بارزانی

و گر شاهان روند از پیش بر شاهان تو سرداری

بحزم اندر دل دشمن چو ایزد غیبها دانی

ز فر ایزد اندر جنگ خصم از پیش برداری

نه مرد زر و دیناری که مرد امن ایمانی

دهی دینار مردم را و دلشان سوی دین آری

اگر خواهی بتیغ تیز گیتی باز بستانی

ولیکن از در ساعت بکف راد بگماری

جدا کردند جانت را ز جان انسی و جانی

که هم فرخنده دیداری و هم فرخنده گفتاری

فلک جانست و تو عقلی جهان جسمت تو جانی

بطبع اندر چو امیدی بچشم اندر چو دیداری

گر از مور است آزاری و راز ماراست ریحانی

تو ماران را دهی موری و موران را دهی ماری

تو سالار دلیرانی تو شاهنشاه ایرانی

هم از دل فضل بی عیبی هم از تن فخر بیعاری

اگر تو بدسگالان را بخصمی دل بگردانی

و گر بر چشم بدخواهان بکینه چشم بگماری

کند مژگانشان بر چشم ز اقبال تو پیکانی

ز بخت تو کندشان موی بر اندام مسماری

کسادی یافته از تو ببخشش گوهر کانی

ثناخوان یافته از تو بدانش گرم بازاری

اگرچه هست کوچک سال با فضل فراوانی

وگرچه داری اندک روز با فرهنگ بسیاری

وفا را معدن کانی و غا را اصل و ارکانی

ببخشش حاتم آسائی بکوشش رسم اطواری

تو گاه جود فریادی تو وقت درد درمانی

تو با داد و دهش جفتی تو با فتح و ظفر یاری

ولی را جان بیفروزی عدو را دل بسوزانی

یکی را نار بی نوری یکی را ورد بی خاری

ز دینار و درم هر روز گنجی را برافشانی

بمدح و آفرین هر روز دیوانی به انباری

الا تا روز شادانی بود اصل تن آسانی

الا تا سختی و زاری بود فعل دلازاری

هواخواهان تو بادند جفت ناز و شادانی

بداندیشان تو بادند یار سختی و زاری

شمارهٔ ۲۰۶ - در مدح امیر ابوالفرج

غزالی شدم من ز عشق غزالی

ز بس ناله گشتم بکردار نالی

هوائی کشیدم بطمع هوائی

فراقی کشیدم بطمع وصالی

مرا هست زین درد روزی چو ماهی

مرا هست زین رنج ماهی چو سالی

نه دل را بعشق اندرون هست صبری

نه تن را برنج اندرون هست حالی

چو کردم ز تبریز رو سوی گنجه

ز دوری بدل بر نشانده نهالی

بت سیم سیما شد آگاه و آمد

نموده دلش مایه هر دلالی

بگوش اندرون گوشواری نهاده

چو بر گوشه بدر بسته هلالی

رخ از درد گشته بسان ترنجی

تن از رنج گشته بسان خلالی

بزاری مرا گفت ای بر گرفته

دل از دلبر مهربان بی وبالی

بیارام یک چند از آن راه کردن

که داد از هنر ذوالجلالت جلالی

اگر یار خواهی ترا هست یاری

وگر مال خواهی ترا هست مالی

مگر یادت آمد همی یار پیشین

کت آمد ز پیوستن ما ملالی

چنان خیزرانی که در سرو پیچد

بگردن در آوردمش زود بالی

بر آن رخ بپوشیدمش زود زلفی

بر این رخ بپوشیدمش زود خالی

بدو گفتم ای مشک خالی که باشد

دلم را ز خال تو هر روز خالی

هوای تو دارد دلم چون هوائی

خیال تو دارد تنم چون هلالی

نمانده ترا نیز بر من عتابی

نه گفتی نه گوئی نه قیلی نه قالی

که من رفت خواهم بفرخنده روزی

بفرخنده حالی و فرخنده فالی

برفت او و م روی زی راه کردم

بزرین لگامی و سیمین نعالی

بمیدان جنگ اندرون چون هژبری

بصحرا و دشت اندرون چون غزالی

بصحرا نوشتن بکردار رنگی

بدریا بریدن بکردار والی

بگیتی درون یک شمال است لیکن

ز هر دست و هر پای باشد شمالی

سر اندر بیابان نهاده من و او

نه من با عنائی نه او با ملالی

بامید آن تا رسم بار دیگر

ببد خواه مالی و بد خواه مالی

چراغ جهان بوالفرج کو جهان را

بپرداخت از لوث هر بد فعالی

برادیش ناورده گیتی نظیری

بمردیش ناورده گردون همالی

بدو کن سئوال ار حکیمی همیشه

کزو صد عطا باشد از هر سئوالی

شو او را ببین تا به بینی همیدون

جمالی سرشته بطبع کمالی

بجز او نشاید یکی بود دیگر

اگر بود شاید دگر ذوالجلالی

اگرچه عیال جهانند شاهان

جهانست مر کف او را عیالی

بجنگ اندرش هست صد شیر چونان

که در چنگ صد شیر باشد شکالی

ایا ماهتاب هنر بی خسوفی

و یا آفتاب ظفر بی زوالی

عدو نیست نادیده از تو بلائی

ولی نیست نادیده از تو نوالی

ز کف تو دریا گرفته نشانی

ز تیغ تو گردون گرفته مثالی

سفال آورد فخر بر در و مرجان

اگر تو برانی فرس بر سفالی

نه هر کو ز بوالقاسمی هست زاده

بنام تو چون تست نیکو خصالی

نه چون رستم زال باشد بمردی

هر آن رستمی کو بزاید ز زالی

نه بی ناز ماند ز تو نیکخواهی

نه بی رنج ماند ز تو بدسگالی

اگر تو نترسی ز گردون نه ترسد

جوان مرد گردی ز بی زهره زالی

ایا داده ماه سخا را فروغی

و یا داده تیغ و غا را صقالی

بطومار اندر مدیح آوریمت

بریم از تو در و گهر با جوالی

کس آنجا نکرد آنچه با من تو کردی

محالست پیش تو گفتن محالی

به پیروز روزی و پیروز بختی

بزی ایمن از هر بد بدخیالی

شمارهٔ ۲۰۷ - در مدح ابوالخلیل

که را مهربانی نماید نگاری

بخوشی گذارد همی روزگاری

که را یار بد مهر و ناساز باشد

نباشد بکام دلش هیچ کاری

من از مهربانان دل خویش دادم

بنامهربانی و ناسازگاری

تنم هر زمان بسته دارد ببندی

دلم هر زمان خسته دارد بخاری

ز درد و ز تیمار من شاد گشتم

ز پیوند او شاد ناگشته باری

چه دمساز یاری چه پاکیزه جانی

چه پیچان نگاری چه بد ساز یاری

بسختی نبردم دل از خویش کامی

دل خویش کامان چنین باشد آری

ایا ماهروئی که چون نقش رویت

نگاری نکرده است زیبا نگاری

چناری بود چنبری پیش زلفت

بود چنبری پیش قدت چناری

هر آن شب که تو باشی اندر کنارم

سحر پر گل و مشک دارم کناری

بهشت و بهاری بداری سرایم

بیاراسته چون بهشت و بهاری

فراق کنار تو دارد کنارم

ز خون مژه همچو دریا کناری

دل و جان من یادگار است با تو

بجز غم ندارم ز تو یادگاری

ستانم بصبر از تو من دل چو بستد

بمردی ملک ملک هر شهریاری

خداوند روی زمین بوالخلیل آن

که ناوردش اندر هنر چرخ یاری

نه از مهر او بیشتر هست فخری

نه از کین او بیشتر هست عاری

نتابد ز فرمانش جز تیره بختی

نیابد به پیمانش جز بختیاری

مهان و شهان بی شمارند لیکن

خداوندشان اوست هر گه شماری

همی تا ببار آورد بار گیتی

نیاورد ازو نیکتر هیچ باری

اگر گنج قارون بدست وی آید

کند باد رادیش همچون غباری

جهان گر فرامش کند نام رادی

نیابد چو دست وی آموزگاری

وگر فتح وی گم کند راه نصرت

نیابد به از خشت او دستیاری

بماناد جاوید جانش بتن در

که گر جانش خواهی نگوید جز آری

بمستی درون رأی و تدبیر ملکت

نکوتر سگالد ز هر هوشیاری

نه هر کارداری بود کار دانی

نه هر کاردانی بود کار داری

ز بهر تماشا سفر کرده ماهی

سوی شهر خلخالش اندر گذاری

کجا بود عاصی ورا پیشگاهی

نشاند از بر گاه او پیشکاری

فرستاد هر سو سری با سپاهی

ز هر خصم شهری ستد یا حصاری

چه خیزد ز عصیان چه آید ز عاصی

نه هر تاج خواهی شود تاجداری

یکی شاه و از خصم دشمن سپاهی

یکی شیر و از گور و آهو قطاری

بمردان جنگی و مأوای محکم

بعصیان بیاراست دل ملکخواری

ز نادانی اندر ملک گشت عاصی

ز هر سو بیاورد خنجر گذاری

نشستنگهش بود چون هفتخوانی

دلیران او هر یک اسفندیاری

سرانشان چو شیران و پیلان گرفته

یکی نیستانی یکی مرغزاری

چو از شاه شیری بدیدند هر یک

چو رنگان دمیدند بر کوهساری

بر ایشان شب تیره شد روز روشن

تن میرشان شد ز کاهش چو تاری

شد اندر دیارش دژی کرد محکم

کزو گشت زندانشان هر دیاری

دژی چرخ بالا ببالا و پهنا

در او هر سرائی به از قندهاری

نه هست اندر او باد را هیچ راهی

نه هست اندر او دیو را هیچ غاری

چو کاهی نماید ببالاش کوهی

چو موری نماید به پستیش ماری

چو کیوان نماید بگردون هفتم

اگر بر سرش بر فروزند ناری

ازین دژ بخواری چنان گشت دشمن

کزو خوارتر در جهان نیست خواری

چراگاه دشمن به خشگی دی شد

بدی پیش از این هرگهی چون بهاری

کنون باشد از دهشت شاه جایش

بگرما بکوهی بسرما بغاری

ایا شهریاری که چون بزم سازی

دیاری ببخشی بهر دوستاری

چو از بزم شادی سوی رزم تازی

شهی را بتازی بهر کارزاری

خداوند شهر و سپاهش چو باران

همی خواست هر یک ز شه زینهاری

الا ایکه در روزگاران نباشد

چو تو تاجداری چو تو شهریاری

ز آب سخای تو طوفان سرشکی

ز تف سنان تو دوزخ شراری

چو تو کامگاری نیاورد گردون

ندیده است گیتی چو تو بردباری

ور از کینه دل را بجوش اندر آرد

کجا بردباری کند کامگاری

ز تو صد عطا و ز موالی سئوالی

ز خصمان دو صد خیل وز تو سواری

الا تا بود شاد هر کامرانی

الا تا بود زار هر سوگواری

مبادا بشهر عدوت ایچ شادی

بمادا بشهر ولیت ایچ زاری

عدوی تو از نعمت و ناز گیتی

مبادا نصیبش به جز انتظاری

شمارهٔ ۲۰۸ - فی المدیحه

کمر بستند بهر کین شه ترکان پیکاری

همه یک رو به خونخواری همه یکدل به جراری

یکی ترکان مسعودی به قصد خیل مسعودان

نهاده تن به کین‌کاری و دلداده به خونخواری

به سان کوه از انبوهی و چون ریگ از فراوانی

چو شیران از گران زخمی چو دیوان از سبکباری

چه محمودی چه مسعودی چه مودودی چه داودی

چه خاقانی چه سلطانی چه دیوانی چه پیکاری

جهان جویان بدمسازی جهان گیران بهم پشتی

جهان سوزان بیک زخمی جهان روبان بیکباری

ز جان و مالشان یکباره نادیدار کردندی

اگر یک ساعت دیگر نگشتی شاه دیداری

چو عالی رأیت خسرو ز تاری گرد پیدا شد

بر ایشان روز روشن شد بکردار شب تاری

باندک لشگر اندک کرد مر بسیار ایشان را

سپه را شاه دانا به ز هم پشتی بسیاری

همه خویشان و پیوندان همه اندر هزیمتگه

ز بس زاری ز یکدیگر همی جستند بیزاری

اگر خسرو نبخشودی و در خورشان نفرمودی

نرستی جانور زانجا نه جنگی و نه پیکاری

چه ارزد غدر با دولت چه ارزد مکر با دانش

اگر چه کار ترکان هست مکاری و غداری

خداوندا پراکندی ز هم پیوسته خیلی را

چه از زنگان چه از گرگان چه از آمل چه از ساری

ز تنشان تلها کردی بصحرای سراب اندر

میان تلها کردی ز خونشان جویها جاری

وز آنجا تاختن کردی بسوی قلعه محکم

که بر باره اش نیابد ره بحیلت باد آزاری

فلک پهنا و بالا و در او مردان جنگ آور

گزیده هر یک از شهری بخونخواهی و عیاری

بر او رفتند تازان خیل تو در دم بآسانی

و گرچه دیو نتواند بر او رفتن بدشواری

دژی را همبر گردون بکردی پست با هامون

بیک ساعت چنان کانجا نبود آن هرگز انگاری

امیر دژ بگیتی در شده آواره چون غولان

یکی ساعت بود کوهی یکی ساعت بود غاری

نیاید باز پندارم هنوزش هوش او زی تن

چو کهتر مهتری جوید بخواری میر دو زاری

بسالاری و سرداری بصد لشکر یکی زیبد

بسالاران نباید هشت سالاری و سرداری

کسی کز گاه آدم باز شاهی چون تو پندارد

عجب ضایع شده باشد همه عمرش تو پنداری

ترا دانش ترا گوهر ترا منظر ترا مخبر

ز تیغت صاعقه بارد بدست ابر گهر باری

چو تو گردون نیاورده چو تو گیتی نپرورده

تو هستی حاجت مردم تو هستی حجت باری

نکو روی و نکورأیی نکودین و نکودانی

نکو فر و نکو کیشی نکوفال و نکوکاری

الا تا سرخی از گلنار نبود هیچ ناپیدا

الا تا سبزی از زنگار نبودا هیچ متواری

رخ تو باد گلناری و حلق خصم گلناری

سر تو باد زنگاری و گور خصم زنگاری

همیشه باش برخوردار ازین دولت وزین نعمت

که بر دل داد و دینداری و بر رخ ماه و خورداری

بمان اندر جهان شادان که در جسم جهان جانی

بزی بر مسند شاهی که شاهی را سزاواری

شمارهٔ ۲۰۹ - در مدح ابونصر مملان و تهنیت عید اضحی

مرا به ناله و زاری همی‌بیازاری

جفای تو بکشم زانکه بس سزاواری

تو را به جان و تن خویشتن خریدارم

مرا به قول بداندیش می‌بیازاری

به جان شیرین مهر تو را خریدارم

به زلف پرچین خون مرا خریداری

نه زان عجب که تو را با جفات بگذارم

کز این عجب که مرا با وفام بگذاری

اسیر عشق تو گشتم به طمع یاری تو

به روی هر کس طمع آورد همی خواری

بطمع مشگ بزلف تو گر در افتد باد

شود برنج و ببند اندرش گرفتاری

بجای روی تو تاری شود مه روشن

بجای موی تو روشن شود شب تاری

بجعد زلف و لب لعل سینه سیمین

بنفشه زاری و گلزاری و سمن زاری

برنگ زرد من و روی سرخ تو ماند

ترنج آذری و ارغوان آزاری

فدای سرو کنم دل که سرو بالائی

فدای ماه کنم جان که ماه رخساری

چرا ز جان و دل من نگه نداری چشم

چنانکه روی و لب از من نگه همیداری

بلای جان من آن نرگس سیه کار است

که داد جان و روان مرا نگونساری

من از دو چشم دو خیری بورد بنگارم

تو آن دو زلف دو سوسن بمشگ بنگاری

بزلف کژ چو عهد و وفای خویشتنی

بقد راست چو وعد شه جهانداری

سر سعادت و سالار فتح ابونصر آن

کزو گرفت سعادت سری و سالاری

هر آنچه خلق بیندیشد او بداند پاک

کلید سر ضمیر است و پشت بیداری

خدایگانا جبارت از جهان بگزید

بفضل بر همه خلق داد جباری

اگر بفضل کسی ملک را سزاوار است

تو ملک هفت جهان را چنان سزاواری

مخالفان را سوزنده نار بی نوری

موافقان را تابنده نور بی ناری

بمستی اندر داناتری ز هشیاران

بیک سخا تو در آز را بینباری

نه با هوای تو گیرد گناه من یزدان

نه با مدیح تو گیرد دروغ من باری

گناههای مرا و دروغهای مرا

کفایتی تو بدان و بدین ستغفاری

ز خلعت تو زمین پیشه کرده بزازی

ز خلقت تو هوا پیشه کرده عطاری

سخا ز دست تو شد در زمانه شیدائی

وغا ز تیغ تو شد در زمانه متواری

کدام خصم که جانش به تیغ نگزائی

کدام دوست که حقش بدست نگذاری

زمانه اسب حرون بود و کره توسن

بزیر دولت تو کرده پیشه رهواری

خجسته باد ترا عید گوسپند کشان

که تو همیشه درخت خجسته میکاری

کنون کهان و مهان گاو گوسپند کشند

رضای ایزد جویند از آن نه خونخواری

تو گاو بی گنه و گوسپند بی بزه را

مکش بکش عدوی حضم یا گنه کاری

تو نگذری ز جهان تا بفتح و فیروزی

هزار عید چنین با مراد نگذاری

همیشه تا بود از لاله کوه شنگرفی

همیشه تا بود از سبزه باغ زنگاری

سر تو بادا چون مورد برگ با سبزی

رخ تو بادا چون لاله برگ گلناری

شمارهٔ ۲۱۰ - در مدح ابونصر مملان

ندانی درد هجر ای گل مرا زان زار گردانی

دگر زارم نگردانی به داغ هجر گردانی

اگر یک ره چو من بیدل به عشق اندر فرو مانی

ز خون عاشقان خوردن بسی یابی پشیمانی

همه رنج دل و جسمی همه درد تن و جانی

بسوزانی و گریانی و رنجانی و پیچانی

از آن چون زر شده رویم که تو سیمین زنخدانی

از آن چون لعل شد اشگم که مروارید دندانی

تو ماهی سرو را مانی تو سروی ماه را مانی

که ماه سرو بالائی و سرو ماه پیشانی

بمهر آن لبم کردی سرشک دیده مرجانی

بروشن روی روز من شب تاریک گردانی

مرا رخسار زرین کرد تف نار هجرانی

که سیمین کرد هامون را دم تیغ زمستانی

شده کهسار کافوری و آب رود سندانی

در آب از بند دیماه است ماهی گشته زندانی

دمنده خلق در خانه فسرده چشمه چون خانی

بسان سونش سیم است برف از باد سوهانی

بیابانها گرفته بلبل خوش بانگ بستانی

ببستان اندر آمد باز آن زاغ بیابانی

چو بر تو برف بارد باد بر تن باده بارانی

که باران زمستان را چو باده نیست بارانی

ز زر خام پیش خویش گوئی بر فروزانی

چو بر بالا دل عاشق بسوزانی و لرزانی

از آن ایوان بیاراید چو مجمرهای گردانی

وزین گردون بیفروزد چو گوهرهای عمانی

گهی زو رودها بینی پر از یاقوت رمانی

گهی زو کوهها بینی پر از لعل بدخشانی

شود باز آسمان یکسر پر از دیبای کاشانی

همه دینارها گردد درمهای سپاهانی

ایا ابر زمستانی نه چون ابر بهارانی

مکن چندین میان کوه و باغ و راغ ویرانی

که نه آثار طوفانی و نه بنیاد سیلانی

نه موج بحر عمانی نه کف میر مملانی

ابو نصر آنکه یزدانش بنصرت داد ارزانی

از او مدحت گرانی یافت وزوی گوهر ارزانی

فکنده فر یزدانی بر او دیدار سلطانی

فری دیدار سلطانی که دارد فر یزدانی

ایا میری که از رادی سر میران ارانی

دلیل سعد گردونی نشان وعد قرآنی

ولی را سعد برجیسی عدو را نحس کیوانی

بمیدان شیر میدانی در ایوان ماه ایوانی

تو درد آز و سختی را بکف راد درمانی

بفرمان تو شد عالم گه یزدان را بفرمانی

اگر شیطان شود یارت دهد یزدانش رضوانی

و گر رضوان شود خصمت دهد یزدانش شیطانی

بقول آسایش جسمی بعقل آرایش جانی

کهان را از تو آرایش مهان را از تو آسانی

اگر نه موج دریایی و گرنه سیل نیسانی

چرا با دوست و با دشمن بگاه جود یکسانی

ایا پوشیده از هر عیب از هر عیب عریانی

چو در مجلس شوی خندان دو صد کان را بگریانی

مگر پیغمبر روزی ز هرکس داد بستانی

که یک سر مظهر تأیید و فر فضل یزدانی

یکی دهقان بدم شاها شدم شاعر بنادانی

مرا از شاعری کردن تو گرداندی بدهقانی

بجای تو که با هر شاه هم صنفی و همخوانی

بسا کس مهترم خوانند تا تو کهترم خوانی

حسودانم فراوانند و بدگویان ز نادانی

ز بس کم خواسته پاشی ز بس کم پیش بنشانی

فراوان دادیم نعمت حسودان شد فراوانی

تو کردی بر من این بیدادگر نه از چه سان دانی

الا تا هست اندر عالم افزونی و نقصانی

الا تا هست شادانی و غمگینی و پژمانی

ترا باد ابر افزونی ترا دل باد شادانی

عدو را باد غمگینی و جان و تن به نقصانی

شمارهٔ ۲۱۱ - در مدح ابونصر مملان

نیازم ز گیتی به تست ای نیازی

که دل را امیدی و جان را نیازی

ازیرا بشادی بنازم که دانم

دلم را نیازی و زو بی نیازی

مرا عشق بهتر ترا حسن خوشتر

من از عشق نازم تو از حسن نازی

بد آن بردبارم که دانم که دائم

نه آن را نه این را نه ماند درازی

چنان گشتم از تو که دیگر نیامد

نیازم بچهر بتان بی نیازی

به گلنار دو لب بهار بهاری

بدیبای دو رخ طراز طرازی

بعاشق شناسی و مردم نوازی

گرامی بسان طراز طرازی

مرا ساخته با تو جان و تن و دل

تو با من به پرسیدنی خوش نسازی

ازیرا که عشق من آمد حقیقت

ازیرا که حسن تو آمد مجازی

ببازی بریزی همی خون عاشق

ندانی که خون ریختن نیست بازی

دل و دیده و زلف تو هر سه کافر

تو از کافری هر زمان سرفرازی

ندانی چه آید ابر کافر ستان

ز تیغ و سنان شهنشاه غازی

سر پادشاهان ابو نصر مملان

که صد بیشه شیر است در ترکنازی

ز چین و ز هند و ز روم و ز ارمن

ز کردو ز دیلم ز ترک و ز تاری

بمردی و رادی و فرهنگ و دانش

نیابی چون او گر دو صد سال تازی

ایا شهریاری که یاری نداری

بکوش رستانی و مردم طرازی

تو بر خاتم مردمی چون نگینی

تو بر جامه راد مردی طرازی

بهیبت نهنگی بجستن پلنگی

بحمله هژبری بفرصت گرازی

بتخت بزرگی بر اسب سعادت

بخوبی نشینی بخوبی گرازی

نپوشد ز رایت فلک راز هرگز

همانا شب و روز با او به رازی

تو خواهندگان را بباغ سعادت

چو ایزد بهان را بجنت جوازی

نه پیوند سودی نه بند زیانی

تو اثبات نازی و آفات آزی

بطبع از ظریفی درست از عراقی

بلطف از لطیفی تمام از حجازی

گه از بهر دین جفت جنگ و جهادی

گه از بهر دل یار بگماز و نازی

بدین گونه باشند شاهان دنیا

زمانه نه بیند زمانی نمازی

عدو یافت از کین تو سرنگونی

ولی یافت از مهر تو سرفرازی

چنان تازی اندر صف شهریاران

که گوئی بمیدان همی گوی بازی

ز رادی گه بزم بر دوست و دشمن

خجسته دل و دست بازی بنازی

در مرگ بر بد کنش باز کردی

در رزق برخصم کردی فرازی

هر آنگو بغایت جفای تو جوید

بچشم اندرش سوختی سر بغازی؟

عدو را جوازی بسوی جهنم

سرش گرفته چون بر اندر جوازی کذا

اگر خصم پوشد ز یاقوت جوشن

تو بر وی ز سنباده الماس گازی

ابر خسروان دگر هم چنانی

چو منسوج رومی بدیر درازی

گرازت بر ایشان بود تیغ هندی

بر ایشان بود تیغ هندی گرازی

تو پیش صف رومیان در جهادی

بل از باژ و از ساوشان در جهازی

نمانده بسی تا که از ساو قیصر

هم از باژ خاقان و خان گنج سازی

جهان مهره باز است ولیکن تو او را

شکستی طلسم همه مهره بازی

نیابد عدوی تو هرگز بلندی

نیابد بز لنگ هرگز بتازی

الا تا فرازی دهد دلگشائی

الا تا نشیبی دهد دل گدازی

معادیت باد از غم اندر نشیبی

موالیت باد از طرب دل فرازی

چو بر خسروان عجم جشن دهقان

ترا باد فرخنده این عید تازی

شمارهٔ ۲۱۲ - در مدح ابوالمظفر فضلون و شکایت از درد نقرس

هرکه زو دیده بود یزدان بی فرمانی

درد او را نکند هیچ خورش درمانی

همه دردی را درمان بتوان کرد بجهد

نقرس است آنکه ز درمانش همی درمانی

چون بود دردی کان را نتوان درمان کرد

چون بود رنجی کان را نبود آسانی

چه کس کش بگزد مار بروزی صد بار

چه کسی کش رسد از نقرس یک رنجانی

گرچه خوش مرد بود دائم ازین درد بود

پر ز آژنگ رخ و پر ز گره پیشانی

گر میان فنگ و خز بود او خفته ز درد

خز خاری کند او را و فنک پیکانی

پشه خرد پرد گر ز برش پندارد

که همی کوهی بر سرش فتد سهلانی

نتواند بمراد دل بنشست بجای

تا نه آرام بجایش بدو کس بنشانی

چه از این دست بر آن دست بگردد چه به تیغ

جگرش را بستم زیر و زبر گردانی

بمهی یک ره زانوش بزانو نرسد

خوابش از چشم گریزد چو ندارد جانی

ز بی آنکه بروز و شب بیدار بود

عمرشان دیر بود گویند از بارانی؟

مرد زندانی از چاه و ز زندان بجهد

نقرسش تنها در دشت کند زندانی

ببلا تن ز گنه پاک شود قول نبی است

چه بلا دانی کز نقرس بدتر خوانی

کافر ار نقرس در دوزخ بیند بمثل

نبود دادگری در نظر یزدانی

همچو درویشان یک لقمه نوشین نخورد

نقرسی گرش بود دولت نوشروانی

آفرین بادا بر مفلسی و پای روان

لعنت ایزد بر نقرسی ار سلطانی

نقرس از مال بود هست درست این که مرا

نقرسی کرد عطاهای شه ارانی

بوالمظفر که خداوند جهان فتح و ظفر

وقف کرده است بر او با نعم روحانی

میر بی ثانی فضلون که مر او را گردون

بهمه فضل نیاورد و نیارد ثانی

کین او کرد زمانه سبب غمگینی

مهر او کرد ستاره سبب شادانی

او همه کار بهنگام و باندازه کند

نه درنگ آرد در کار و نه بی سامانی

چون توانی که کنی کار و بخواهی بکنی

آزمائی که بخواهی بکنی نتوانی

ای ز جود تو جهان جنت بر جانوران

آرزوی دل و ناز تن و کام جانی

دست تو ابری کش سیل همه دیناری

تیغ تو بحری کش موج همه مرجانی

هر چه داود بپیوست بدین بگشائی

هرچه قارون بتنیده است بدین بنشانی

بروان اندر بایسته تر از توحیدی

بزبان اندر شایسته تر از ایمانی

آفرین از تو گرامی شده و خواسته خوار

یافته فضل گرانی ز تو مال ارزانی

زین همه خلق همی گوید نادیده ترا

که جز او را بجهان در نسزد سلطانی

آسمان تنبل و دستان نکند بر تو روا

بگه کوشش بی تنبل و بی دستانی

بیکی جنگ همه نعمت خصمان ستدی

آنکه مانده بیکی جنگ دگر بستانی

آنکه گردون را یکساعت فرمان نبرد

نکند روزی در امر تو نافرمانی

آن کجا گوی ببرد از همه خوبان بهتر

پشت پیش تو گه بار کند چو کانی

هرگز از مهمان خالی نبود مجلس تو

بکند گنج تو از مال تهی مهمانی

تیرباران کنی از بازو بر خیل عدو

بر ولی زان کف و بازوی درم بارانی

راحت روح پدید آرد دیدار تو شاه

زهر بر یاد تو گردد چو می ریحانی

چه گنه کردم گوئی که خداوند جهان

نه همی دارد دیدار توام ارزانی

ملکا نقرسم از خدمت تو باز گرفت

نقرسی جود تو کرده است مرا خود دانی

شمارهٔ ۲۱۳ - در مدح شاه ابومنصور

هنری مرد نباشد بر هر کس خطری

چون چنین است ترا چیست کنون زین هنری

ز محل کرد بدین شهر مرا دهر جدا

ز خطر کرد بدینجای مرا چرخ بری

بی محل باشم لیکن نه بدین بی محلی

بی خطر باشم لیکن نه بدین بی خطری

همه اندوه من از کرده من خواست بدانک

همه جائی سفری باشم و آنجا حضری

زین پس اکنون که همه خواری من زین قبل است

همه جائی حضری باشم و آنجا سفری

من چرا نالم خیره که جز آنجا همه جای

بر سران شعرا هست مرا پاک سری

یاد من هست بهر جای که تو یاد کنی

نام من هست بهر شهر که تو نام بری

همه درد من از آنست که کس نیست که او

هنری می ننماید بامید هنری

بروم زی در آن شاه جوان بخت که او

خلق را می کند از تیغ حوادث سپری

سپر دولت ابومنصور آن کو بسخا

بیکی روز کند مال جهان را سپری

او عفو بیش کند تا تو گنه بیش کنی

او عطا بیش دهد تا تو ثنا بیش بری

ای جوادی که گه بزم بلای درمی

وی سواری که گه رزم چراغ گهری

بگه حلم و گه خشم زمانی و زمین

بگه کین و گه مهر شرنگ و شکری

خنک آن کس که گه بزم بتو باز خورد

وای آن کس که گه رزم باو باز خوری

کیست کو رای تو دیده است و نمانده است شگفت

کیست کو روی تو دیده است و نگفته است فری

بگهر گیرد قیمت بهمه جای صدف

این جهان همچو صدف گشت و تو در روی گهری

گر تو از قیصر رومی بستاندی بخراج

رز و بیارند و نیارستم بار گهری کذا

جز بگردون نفرستد بر تو زر ملکی

جز باستر نفرستد بر تو در سطری؟

گر ببزم اندر باشی دل شاهان شکنی

گر برزم اندر باشی دل شیران شکری

رز و آن فرخ گردد که بتو بر گذرد

دل آن خرم گردد که باو بر گذری

درع بر خصم بنالد چو تو شمشیر زنی

بدره بر زر بگرید چو تو بکماز خوری

ای شه گیتی نیکو نظری کن برهی

که ز تو فخر شهانست ز نیکو نظری

من بتو گوش بدان دادم کز بن بکنی

من بتو چشم بدان دادم کز سر بگری

من بر آنم که تو داری خبر از راز فلک

نه بر آنم که تو از راز رهی بیخبری

شاعری را که بسختی سخنی نظم کند

بهمه روی زمین بهتر و برتر نگری

تا ز گفتار جدا باشد همواره نگار

تا ز دیدار بری باشد همواره پری

نیکخواه تو ز گفتار جدا باد جدا

بدسگال تو ز دیدار بری باد بری

شمارهٔ ۲۱۴ - فی المدیحه

بخد و قد تو ای شهره ترک کاشغری

خجل شدند گل سرخ سرو غاتفری

ستاره بارم هر شب ز دیده تا بسحر

چو یادم آید از آن سی ستاره سحری

بدخل شوشتر ارزد سه بوسه از لب تو

چو مست بگذری اندر قبای شوشتری

ز شرم لفظ تو خامش بود همیشه نگار؟

زرشک روی تو پنهان رود همیشه پری

ز قامت تو بتاب اندر است سرو سهی

ز رفتن تو بدرد اندر است کبک دری

بهر کجا گذری بستگان خود بینی

بهر کجا نگری خستگان خود نگری

اگر نه خون دل من ز می حلال تر است

چرا که خون دل من خوری و می نخوری

ز دیده گوهر بارم همیشه بر رخ زرد

چو در بارد بر برزائران شه گهری

بروز مردی پیش جهانیان سپر است

بروز رادی کان جهان کند سپری

هزار سال عطای تکلفی بخشد

کسی که یابد ازو یک عطای ماحضری

ایا مظفر پیروز روز عالی بخت

بروز جنگ مکان سعادت و ظفری

ولایت گذری با تو زان گرفت درنگ

که بخشش تو درنگیست مال تو گذری

ز تیغ آفت پیش جهانیان ز رهی

ز تیر محنت پیش جهانیان سپری

ز طبع تو نشود مرد می و فضل جدا

ز روی تو نشود فرخی و فر بری

بود خلاف تو کردن بجان خصم خطر

سوی خطر نکند میل مردم خطری

هزار نکته بگوئی که هیچ نسگالی

بدانک طبع ز کی داری و زبان جری

بگرد مهر تو گشتن نشان دانائی است

بگرد کین تو گشتن دلیل خیره سری

همیشه مر گهر فضل و جود را صدفی

همیشه مر صدف مال و ملک را گهری

بمجلس اندر کوه سخاوت و خردی

بلشگر اندر کان سیاست و هنری

همه نهاد و سخا و خوی پدر داری

بروی نیکو آئینه دل پدری

درخت میوه فرخنده سبز باد مدام

همیشه آن پدری کش بود چو تو پسری

فرید عقل و فر مردمی و مردی وجود

فرید حلم و فر فرخی و فضل و فری

همیشه خواسته از گنج تو بود بسفر

همیشه مهمان اندر سرای تو حضری

همیشه تیر تو اندر دل عدو بحضر

همیشه خواب معادی ز بیم تو سفری

موافقان تو از دولت تو خنداخند

مخالفان تو از بیم تو گری و گری

همیشه تا چو زریر و چو معصفر باشد

از انده و غم و ناز و طرب رخ بشری

رخ مخالف تو روز و شب زریری باد

رخ موافق تو سال و ماه معصفری

ترجیعات

شمارهٔ ۱ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : بمهر ماه دیداری سپردم دل بدیداری

شمارهٔ ۲ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : هوا شد عاشق آسا باز و صحرا دلبر آیین شد

شمارهٔ ۳ - در مدح میر ابوالمعالی شمس الدین : بر گل سوری ز مشک تبتی پر چین کنی

شمارهٔ ۴ - در مدح ابوالفضل علی : سپاه نوبهار آمد وز او گیتی دگرگون شد

شمارهٔ ۱ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

بمهر ماه دیداری سپردم دل بدیداری

همه بیمار و غم دل را ز چشم آید پدیداری

دلم دائم گرفتار است در عشق ستمکاری

نباشد عشق را چون من بعالم در گرفتاری

اگر دل عاشقی نارد بمهر ماه دیداری

من اندر درد و داغ و غم چرا پیچم بخود باری

اگر چون ابر شد چشمم بگریانی روا داری

تن من چون هوا شد ابر دائم در هوا باری

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

چو آن زلف بخم بینم ز غم پشتم بخم گردد

چو آن چشم دژم بینم روان من دژم گردد

چو بر من بگذرد شادان دل من جفت غم گردد

رخ دینار گون من ز دیده پر درم گردد

چو آن زلفین چون سنبل بگرد گل رقم گردد

کنار من ز خون چشم پر آب بقم گردد

خیال او بچین اندر همی نقش صنم گردد

مر او را فرق حورالعین همی خاک قدم گردد

دلی دارم که هر ساعت مر او را کام کم گردد

مرا جا نیست کز عشق تو دائم گرد غم گردد

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

رخی دارد چو ماه نو شود پر لاله باغ از وی

اگر خواهی بیفروزی دو صد شمع و چراغ از وی

ز مویش موکبست او را ز رویش چون چراغ از وی

چو بگشاید سر زلفین خود مشگین دماغ از وی

سپاهی عاریت خواهد همیشه پر زاغ از وی

ز بس بند و شکنج وی نبیند دل فراغ از وی

نگارم چون شود خندان بخندد باغ و راغ از وی

شود از باده لعل لبش پر می ایاغ از وی

تن من زار شد چونان که نشناسد کناغ از وی

نگردد دور یک ساعت دریغ و درد و داغ از وی

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگر گاه انجم لشگری بادا

بتی دارم چو ماه نو بزیر میغ گرد اندر

دلی دارم چو نیلوفر میان لاجورد اندر

ز مهر نیکوان آمد همه عجزی بمرد اندر

هوای آهوان دارد دل شیران بدرد اندر

هوا آرد همه بیشی باشک و روی زرد اندر

جفا آرد همی کاهش بصبر و خواب مرد اندر

دلش ماننده آهن میان آب سرد اندر

رخش ماننده یاقوت زیر سرخ ورد اندر

فراق او همی آرد رخ من زیر گرد اندر

چو جان دشمن خسرو بمیدان نبرد اندر

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

نبرده بوالحسن کافاق آباد است ز احسانش

علی کز همت عالی بزیبد تخت کیوانش

چو اندر بزم بنشیند همی ماه سما دانش

چو اندر صف بخواهد کین همی پیل دمان خوانش

نیاید روز کوشیدن برابر چرخ و کیوانش

نیاید روز بخشیدن برابر ماه تابانش

ز بهر آنکه گاه جود بر دل نیست فرمانش

بفرمانند سالاران و سلطانان کیهانش

اگر دستان گه کوشش بدیدی بند و دستانش

ببوسیدی ز بهر نام دست و پای دستانش

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

زمانه بیشتر داند ز هرکس پیشگاهش را

ستاره نیکتر خواهد ز هرکس نیکخواهش را

گر اهریمن بنام او دعا کردی الهش را

بیفزودی ثوابش را بپالودی گناهش را

وگر آهو بچشم اندر کشیدی گرد راهش را

اگر شیر آمدی پیشش دریدی گرده گاهش را

سپر از آفت کیوان همی ماند سپاهش را

جهان بر گوشه گردون همی پاید کلاهش را

سعادت جایگاه اوست بنگر جایگاهش را

سخاوت رسم و راه اوست بنگر رسم و راهش را

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

که داند جز تو عنبر را طراز مشتری کردن

ز سنبل بر گل حمرا هزار انگشتری کردن

مران انگشتریها را نگین از مشتری کردن

جهانی را بجان و چیز خود را مشتری کردن؟

که داند نعت روی تو به مهر خاوری کردن

که داند وصف قد تو بسرو کشمری کردن

دلی را کو ترا خواهد ز تو نتوان بری کردن

تو خود دانی که دشخوار است بیدل داوری کردن

تو از همزادگان پیشی به بند و دلبری کردن

من از هم پیشگان بیشم بمدح لشگری کردن

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

خداوند سپهر او را خداوند زمین دارد

کجا او را قدم باشد بزرگان را جبین دارد

همیشه مهر و کین او نشان کفر و دین دارد

همیشه دست و تیغ او نشان مهر و کین دارد

قضا زیر عنان دارد قدر زیر نگین دارد

گهی فرمان بر آن راند گهی پیشی برین دارد

مر او را برتر از هرکس همی چرخ برین دارد

ز بهر جان بدخواهانش مرگ اندر کمین دارد

سپهرش خاتمی بخشید کز دولت نگین دارد

جهانش جامه ای بخشید کز بخت آستین دارد

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

خداوند جهان باشد کسی کش تو خداوندی

کند پیوند با بخت آنکه تو با او بپیوندی

خداوندا به تو نازد به هر جائی خداوندی

یکی را حنظل و زهری یکی را شکّر و قندی

موالی را همه پندی معادی را همه بندی

که هم شاه جهانگیری و هم شیر عدو بندی

تهی کردی ز گوهر گنج و مدحت را بیاگندی

ازین مرجان چون خورشید جام خود برآگندی

درخت عدل بنشاندی درخت جور برکندی

ازین گیتی و زان گیتی بنام نیک خرسندی

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

امیر نامور بادی چو ما را نامور کردی

همیشه کان زر بادی که ما را کان زر کردی

بدین خلعت فرستادن مرا تاجی بسر کردی

چو تو جفت نظر بودی مرا جفت نظر کردی

مرا این بس که تو یک بیت شعر من زبر کردی

که جان بدسگالان را ز غم زیر و زبر کردی

نبودم نامور اول تو میرم نامور کردی

نبودم پر هنر اول تو شاهم پر هنر کردی

بدین یکره که سوی من بچشم دل نظر کردی

مرا زهر فریب دهر در دل چون شکر کردی

خداوند خداوندان همیشه لشگری بادا

مر او را چرخ لشگرگاه و انجم لشگری بادا

شمارهٔ ۲ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

هوا شد عاشق آسا باز و صحرا دلبر آیین شد

یکی را گریه رسم آمد یکی را خنده آیین شد

چمن بتخانه چین شد درخت گل بت چین شد

چو موی لعبتان چین بنفشه چین بر چین شد

درخت گل بتابانی چو آذرگاه برزین شد

چو مؤبد زند شد وانگاه بروی زند خوان این شد

زمین چون پر عنقا شد هوا چون پشت شاهین شد

شکوفه نجم پروین گشت و لاله برج شاهین شد

همانا لشگری روزی بنزهت در بساتین شد

که همچون بزمگاه او بساتین گوهرآگین شد

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد و نوروزی

ببستان هر سحرگاهان نسیم مشکناب آید

دهان گل ز چشم ابر هر شب پر گلاب آید

گل اندر بوستان اکنون بدیگر آب و تاب آید

عقیقی روی و مشگین زلف و زنگاری نقاب آید

بنفشه چون دل عاشق کبود و پر ز تاب آید

برنگ لاجورد صرف و بوی مشگناب آید

چو بلبل با درخت گل بشعر اندر عتاب آید

ز قمری شعر بلبل را ز سروستان جواب آید

شبانگاهان چو دست میر درافشان سحاب آید

سحرگاهان چو روی شه درخشان آفتاب آید

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد و نوروزی

ز نقش گونه گون پالیز نو شاد است پنداری

در جنت فلک در باغ بگشاد است پنداری

همه شیرینی شیرین بگل داد است پنداری

بر او نالان هزار آوا چو فرهاد است پنداری

جواهر بحر زی بستان فرستاد است پنداری

جهان را تبت و خر خیز با باد است پنداری

چمن چون تخت بزازان بغداد است پنداری

کواکب زآسمان بر گلبن افتاد است پنداری

ز گل بر بلبل خوش بانک بیداد است پنداری

که پیش شه ز جور گل بفریاد است پنداری

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد و نوروزی

هوا دارد سحرگاهان پر از لؤلؤ کنار گل

صبا دارد شبانگاهان شمیم مشگبار گل

مگر گل یار بلبل گشت و بلبل گشت یار گل

که گه گل در کنار اوست گه او در کنار گل

برآید باد شبگیران و بگشاید حصار گل

شود سوسنبر و سوسن نهان زیر نثار گل

بصف دلبران ماند بباغ اندر قطار گل

چو عاشق باز کرده چشم عبهر ز انتظار گل

زمین را زان همی گیرد زمان اندر کنار گل

که می خوشتر خورد خسرو که باشد روزگار گل

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد و نوروزی

بسان تخت بزازان پر از دیباست باغ اکنون

بسان طبل عطاران پر از مشگ است راغ اکنون

ز بوی نرگس و نسرین شود مشگین دماغ اکنون

ز هر شاخی بیفروزد دو صد شمع و چراغ اکنون

شود گویا هزار آوا و گردد گنگ زاغ اکنون

زره پوشد ز آب اندر ز بیم باد باغ اکنون

چو عاشق بلبل اندر باغ بخروشد بداغ اکنون

ز شغل عاشقی کس را نیاید دل فراغ اکنون

چو بزم خسروان گردد برنگ و بوی راغ اکنون

در ا و خسرو بپیروزی کند می در ایاغ اکنون

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد و نوروزی

ستوده شاه شدادی که دولت زو سر افرازد

گزیده میر بهرامی که ملکت زو همی نازد

نبرده بوالحسن کاحسان ز گیتی باد دلش سازد

علی کز همت عالی بگردون بر همی تازد

هزاران خیل جنگی را بیک کوشش براندازد

هزاران گنج سنگی را بیک بخشش بپردازد

تن آن کوش بگذارد بدرد و داغ بگدازد

بساط رنج ننوردد دل آن کوش ننوازد

نه طبعش با غم آمیزد نه رایش با بدی یازد

همیشه نیکی اندیشد همیشه شادی آغازد

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد نوروزی

همه شادیست رسم او همه دادیست راه او

زمانه نیکجوی او ستاره نیکخواه او

از آنگاهی که پیدا گشت شادی پایگاه او

نبودم رنج و شادی را بگیتی رأی و راه او

رهین خویشتن دارد زمینها را سپاه او

فرود خویشتن بیند فلکها را کلاه او

اگر باشند بر گردون مه و خورشید گاه او

نباشد جایگاه او سزای پایگاه او

چو بگزیند گنه کاری بدین گیتی پناه او

بدان گیتی نیاید یاد کس را از گناه او

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد و نوروزی

همی چون مشتری نامش بگیتی در علم گردد

همه احکام اقلیمش بفرمان قلم گردد

جهان از عدل او بی بیم چون خان حرم گردد

زمین از داد او آباد چون باغ ارم گردد

همه گیتی ز دست او بجودی بی درم گردد

همه عالم ز تیغ او بجنگی بی ستم گردد

چو در مجلس کند شادی و در میدان دژم گردد

ولی را نار بفزاید عدو را کام کم گردد

زمین خشک با جودش بسان رود زم گردد

ز جنگش گر کند زم یاد همچون بحر دم گردد

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد نوروزی

نگردد هیچ ماهی نو نگردد هیچ سالی نو

که نفزاید بفر اندر جهان را او جمالی نو

بود با دولت و تأیید هر ماهش وصالی نو

بود با رامش و شادیش هر سال اتصالی نو

بداندیشان از او بینند هر ماه انفصالی نو

هواخواهان از او یابند هر روزی نوالی نو

همیشه خیل او رفته بشهر بدسگالی نو

ز شهر او بقهر او برون آورده مالی نو

از او ما را عطائی نو ز ما او را سئوالی نو

که مال و ملکش افزون باد هر ماهی و سالی نو

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد و نوروزی

خدای او را همی دارد خداوند خداوندان

از او یابند کام دل همه خویشان و پیوندان

بنالد جان بدخواهان چو تیغ او شود خندان

چو شیران پیش اندر صف چو اندر وصف صد چندان

همی گیرد جهان یکسر بتیغ او هنرمندان

همی بخشد بفرخ روز بر فرخنده فرزندان

عدو بند است و فرزندانش همچون او عدو بندان

خردمند است و فرزندانش همچون او خردمندان

کند در روز رزم اندر گذر شمشیرش از سندان

خداوندی خدا داده است او را بر خداوندان

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد نوروزی

همیشه تا جهان باشد بکام لشگری بادا

همیشه خانه شادی مقام لشگری بادا

همیشه نامه دولت بنام لشگری بادا

همیشه بر سر گردون لگام لشگری بادا

سر شاهان بزیر خاک گام لشگری بادا

بمغز دشمنان اندر حسام لشگری بادا

طرب را دائمی مایه ز جام لشگری بادا

رسیده زی همه شاهان پیام لشگری بادا

جهان و گردش دوران بکام لشگری بادا

همیشه خسرو گردون غلام لشگری بادا

الا تا روز نو گردد وز او یابیم پیروزی

همیشه لشگری را روز عیدی باد نوروزی

شمارهٔ ۳ - در مدح میر ابوالمعالی شمس الدین

بر گل سوری ز مشک تبتی پر چین کنی

تا رخ من همچو زلف خویشتن پرچین کنی

عاشقان را با فرح مجلس بهشت آیین کنی

دشمنان را از سنان بانگ خروش آگین کنی

قامت من چنبری زان قامت سروین کنی

من شوم پیچان چو مرجان پرده پروین کنی

چون بر آشوبی و بر اسب جدائی زین کنی

جان من مانند آتشخانه برزین کنی

بی دلم کردی و دانم کاخرم بیدین کنی

چشم من گوهرفشان چون دست شمس الدین کنی

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

چشم شوخت گر بنالیدن نیازارد مرا

زلفت آزارد مرا رویت نیاز آرد مرا

مهر تو بر چهره زر و زعفران کارد مرا

هرکسی در مهر تو بی دانش انگارد مرا

عشقت از گردون گردان ناله بگذارد مرا

کی بود گوئی که عشق از دست بگذارد مرا

گرچه داغ عشق تو بی خواب خور دارد مرا

هم قوام الدین بخواب و خورد باز آرد مرا

خدمت او کی بدست جور بسپارد مرا

مدحت او از غم گیتی نگه دارد مرا

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

ای شده روشن ز روی روشن تو رأی من

زلف تو دلبند من روی تو دل آرای من

شکر و بادام تو تن کاه و جان افزای من

آن یکی شادی کش من این یکی غمزای من

گر ببخشودی مرا آن کس که او را رأی من

من جدا گشتی ز دین و دیده و دل رأی من؟

گر ندانی جای من زندان نگر مأوای من

فخر میران زمانه بس که داند جای من

آنکه سود از خدمتش بر فرق گردون پای من

آنکه داند راز پنهان من و پیدای من

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

آن کجا بر نیکخواهان خار چون شمشاد کرد

دشمنان را کرد غمین دوستان را شاد کرد

خواسته چون کاه کرد و کلک را چون باد کرد

گنج ویران کرد و خان زائران آباد کرد

هم موالی را ز بند درد و غم آزاد کرد

هم معادی را قرین ناله و فریاد کرد

او سرای دین و دانش را بدل بنیاد کرد

مهربان گیتی بدان شد کو بمهرش یاد کرد

خشم او در دست خصمان لاد چون پولاد کرد

روز کینه تیغ او پولاد را چون لاد کرد

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

مشک و مه را زلف و رویت رنگ و بوئی وام داد

عاشقان را راحت روح آن لب می فام داد

ماه رخسار ترا زلفین مشکین فام داد

دام زلفت بند و تیمارم به هفت اندام داد

چشم شوخت را زمانه فتنه بهرام داد

فتنه بهرام و تیر اندازی بهرام داد

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

چون خوی او عنبر سارا و مشک ناب نیست

با سنان و نیزه او اژدها را تاب نیست

آفتاب و ماه را با طلعت او تاب نیست

چون حدیث او بپاکی لؤلؤ خوشاب نیست

کوه آهن باشرار تیغ او جر آب نیست

خسروان را جز ز خاک درگه او آب نیست

شهریاران را بجز درگاه او محراب نیست

جز در او در جهان بگشوده دیگر باب نیست

از خیال تیغ او در چشم دشمن خواب نیست

در نبردش جز یکی روباه شیر غاب نیست

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

روی صحرا را سنانش گونه مرجان دهد

هرچه بی جانست چون سنگ آب لطفش جان دهد

دردمندان را ز کافی کف او درمان دهد

بر زمین آید مه از گردون گردش فرمان دهد

کمترین خواهنده را او نعمت نعمان دهد

شنبلیدش را فروغ از لاله نعمان دهد

شاعر بد را باحسان دانش حسان دهد

آفرین بر خسروی کش ایزدی احسان دهد

چون میان رزمگه شبرنگ را جولان دهد

خویشتن را نصرت و بدخواه را خذلان دهد

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

دوستان را جاودان پر گوهر کانی کند

دشمنان را دیده ها پر خشت ماکانی کند

گر کسی دیگر جز او رأی سخن دانی کند

راست همچون بنده باشد که یزدانی کند

گر بجنگ آهنگ خان و لشگر خانی کند

خانه شان از خون همی چون چشمه و خانی کند

گر تن خصمان او سنگی و سندانی کند

در میان سنگ و سندان خصم زندانی کند

چشم بدخواهان او نیلی و مرجانی کند

خار بر خواهنده چون خرمای سبحانی کند؟

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

تا جهان باشد جهان محتاج تاج الملک باد

قبله شاهان گیتی تاج تاج الملک باد

در زمین دشمنان تاراج تاج الملک باد

گرچه تاریکست شب معراج تاج الملک باد

این جهان پر در و پر دیباج تاج الملک باد

بر همه شاهان نهاده باج تاج الملک باد

خوشتر از روزان شبان داج تاج الملک باد

خوان دانش را مکان دراج تاج الملک باد

زاب رادی در جهان امواج تاج الملک باد

مهر دولت را فلک آماج تاج الملک باد

پادشاه شهریاران بوالمعالی جاودان

باسعادت باد و با عز موالی جاودان

شمارهٔ ۴ - در مدح ابوالفضل علی

سپاه نوبهار آمد وز او گیتی دگرگون شد

که هامون همچو گردون گشت و گردون همچو هامون شد

چو روی و موی دلبندان زمین گلبوی و گلگون شد

بعنبر گل سرشته شد بصندل آب معجون شد

ز خیل تو بنفشه مرز چون دیبا و اکسون شد

دهان گل ز چشم ابر پر لؤلؤی مکنون شد

زمین چون روی لیلی شد هوا چون چشم مجنون شد

کنون آمد گه شادی که برف از کوه بیرون شد

فریدون اندرین ایام چون بر گاه میمون شد

خجسته باد بر بوالفضل همچون بر فریدون شد

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

کنون یک چند بستان را بهشتی بر ز می بینی

بهر جائی که بنشینی نشاط و خرمی بینی

درختان را چو روز عرض جیش دیلمی بینی

بزیر هر درختی در گروهی آدمی بینی

گرفته چرخ را مشگین تو چون مرد غمی بینی

شده روز اندر افزونی و شب را در کمی بینی

زمین را چون هوا بینی هوا را چون ز می بینی

یکی را ادکنی بینی یکی را بیرمی بینی

ز یوز اندر میان خوید بر آهو کمی بینی

ز مهر نیکوان بر دل فزوده محکمی بینی

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

درافشان لاله اندر خوید چون آتش بآب اندر

چو پروین صف زده گلهای گوناگون بتاب اندر

بنفشه چون سر زلفین بت رویان بتاب اندر

ز بوی او همه بستان بود پر مشگناب اندر

هزار آواز با گلبن بفریاد و عتاب اندر

کند با سرو بن قمری بدلشادی خطاب اندر

زمین از ارغوان و گل بیاقوتی نقاب اندر

هوا از ابر تیره گشته در مشگین ثیاب اندر

زریری دوز نیلی جامه نیلوفر بآب اندر

عروس آیین بخندد گل بروی شیخ و شاب اندر

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

درخت گل همی ماند عقیق آگین عماری را

بر او پاشیده چشم ابر در شاهواری را

نشاید گفت بستان را که ماند خلد باری را

سزد گفتن که ماند خلد بستان بهاری را

پدید آرد بباغ اندر کنون هر مرغ زاری را

بود بستر ز برگ گل ددان مرغزاری را

همه صحرا همی ماند ره دریای ساری را

میان باغ ماند آب قیرآگین سماری را

نسیم سنبل ارزان می کند عود قماری را

ز رنگ گل پدید آرد همی یاقوت جاری را

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

خروشانست شب تا روز بلبل بر کران گل

تو گوئی بوستان کرده است او را پاسبان گل

سرشک ژاله شبگیران نشسته در میان گل

تو پنداری که دندانست رسته در دهان گل

ببین بر گل فروغ می ببین بر می نشان گل

که یکسانست رنگ و بوی می ایدون و آن گل

بباغ اندر تو گوئی هست بلبل ترجمان گل

که گل داند زبان او و او داند زبان گل

بباغ اندر یکی بشنو ز بلبل داستان گل

بهار گل غنیمت دان که می آید خزان گل

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

همی چندی دل و جان را بیازردم بمستی در

ز بدکردار خوابستم به بیداری و هستی در

نشان نیستی جستم ز یار خود بهستی در

کنون از باده هشیارم و ز اندو هان بمستی در

بسان مهتری بودم بگاه تندرستی در

کنون کهتر همی گشتم ببیماری و سستی در

مغ آسا بایدم گردن بگیتی می پرستی در

که هشیاریم افکند از بلندی سوی پستی در

غم و تیمار گویی هست خود بهرم الستی در

کنون چون دشمنان شاه ماندستم بکستی در

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

نبرده جعفر آن کاحکام یزدان داد گام او را

همی گردن نهد ناکام چرخ تیز گام او را

جهان داران فراوانند لیکن هست نام او را

امید آنکه هزمان کی شود گیتی تمام او را

فلک خواهد که هر روزی کند ده ده سلام او را

نگردد جز بران چیزی که باشد رأی و کام او را

نزیبد جز بگردون بر بهر فضلی مقام او را

براه دشمنان اندر همیشه باد دام او را

میان کارزار اندر ثنا خواند حسام او را

قرین بادا بهر وقتی نگین و تیغ و جام او را

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

اگر زردشت زنده استی مدیح اوش زندستی

مر او را شاه خود خواندی اگر جمشید زندستی

وگر در لشگری چون او سوار دیو بندستی

ره دیوان از او وز کشور او سخت بندستی

وگر چون همت عالی او گردون بلندستی

که دانستی کز اینجا تا بگردون راه چندستی

وگر گردون گردانش نوندی را پسندستی

چنو دیگر کجا هرگز یکی گرد نوندستی

ز شاهان کی چنو دیگر بزرگ و ارجمندستی

که رادی و بزرگی را سزاوار و پسندستی

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

که را بشنود پند او نه پیچد دهر در بندش

نگردد کج کسی کاورد سوی راستی پندش

خداوند همه گیتی کناد او را خداوندش

چنان چون از پدر دید او از او بیناد فرزندش

وگر شاهی نیاراید روان و جان پیوندش

پیاده بسپرد کارش بنیزه برکند بندش

اگر یزدان دهد در خورد بازوی هنرمندش

بدان گیتی و این گیتی نداند کرد خرسندش

ندانم در جهان گردی که در جنگ او بیفکندش

ندانم شاخ بیدادی که از بیخ او نه برکندش

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

چو او بر خنک روز جنگ بخروشد بجنگ اندر

بگرید آهن و پولاد از بیمش بسنگ اندر

نترسد گور با مهرش ز چنگال پلنگ اندر

نیارد شیر زد دندان زامن او برنگ اندر

ز زخم دشمنان تیغش بود دائم برنگ اندر

بنام او چنانست آنکه بدخواهان به ننگ اندر

بود چون کوه پا برجا بهنگام درنگ اندر

بود منجوق او هزمان بترکستان و زنگ اندر

مر او را شیر نر باشد همی هنگام جنگ اندر

که آهوئی بجنگ شیر باشد تیز چنگ اندر

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

بپیروزی و بهروزی خداوند جهان بادی

نه جاوید و جوانست او تو جاوید و جوان بادی

بعیش و داد چون بهرام و چون نوشیروان بادی

گذر بوده است ایشان را تو شاها جاودان بادی

بلای دشمنان بادی بقای دوستان بادی

گل شادی و رامش را همیشه بوستان بادی

چنان چون من همی خواهم ترا دائم چنان بادی

چنان خواهم که گویندم که شه را مدح خوان بادی

تو با شاهان گیتی چون یقین پیش گمان بادی

خبرهای همه شاهان به پیش تو عیان بادی

بشاهی در جهان تا هست آب و آتش و بادا

امیر و سید و منصور بوالفضل علی بادا

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - ترکیب بند : نوبهار آمد کز او گیتی جوان گردد همی

شمارهٔ ۲ - در مدح ابوالحسن علی لشگری : باد نوروزی زمین را جامه از دیبا کند

شمارهٔ ۳ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر : تا چمن را آسمان با سیب و آبی جفت کرد

شمارهٔ ۴ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر : یافت زی دریا دگر بار ابر گوهر بار بار

شمارهٔ ۵ - در مدح امیر ابراهیم بن حسن : آن دلبری که خوبی بسیار یار اوست

شمارهٔ ۶ - در مدح یمین الدین محمد : باغ و بستان را بسعی ابر کرد آباد باد

شمارهٔ ۱ - ترکیب بند

نوبهار آمد کز او گیتی جوان گردد همی

روی هامون همچو روی نیکوان گردد همی

تا پدید آمد نشان لاله و شمشاد و گل

آبی و نارنگ و نرگس بی نشان گردد همی

لاله رنگین ز هر جائی پدید آید همی

چشمه روشن ز هر سنگی روان گردد همی

مسند سنبل همه پیروزه و بیجاده گشت

مفرش آهو حریر و پرنیان گردد همی

گر بهار چین ندیدی نوبهار باغ بین

کاین نگار و نقش کی پیدا در آن گردد همی

بوستان مانند لشگرگاه افریدون شود

شاخ گل همچون درفش کاویان گردد همی

آسمان چون پر شکوفه بوستان بوده است باز

بوستان چون پر ستاره آسمان گردد همی

نیکوان را ناز بیش و رحم کم باشد همی

عاشقان را صبر پیر و غم جوان گردد همی

بسکه در وی روید از گلهای گوناگون همی

گلستان رشک بهشت جاودان گردد همی

بلبل از غلغل بباغ اندر نیاساید همی

عاشقان را دل ز بانگ او بفرساید همی

ابر گریان را سرشگ از لؤلؤ لالا که کرد

باد پویان را نسیم از عنبر سارا که کرد

آن هزاران جامه دیبا بباغ اندر که بافت

وین هزاران پیکر یاقوت بر دیبا که کرد

باغ را پر جامه های رومی و چینی که کرد

شاخ را پر حله های بسدو مینا که کرد

گنج قارون زیر خاک اندر نهان بود ای شگفت

گنج قارون را میان بوستان پیدا که کرد

فرشهای کوهسار از دیبه رومی که ساخت

عقدهای میوه دار از لؤلؤ لا لا که کرد

بی گناهی زاغ گویا را چنین گنگی که داد

بی نوائی عندلیب گنگ را گویا که کرد

گر نیامد زهره و جوزا ز گردون بر زمین

مر درختان را همه پر زهره و جوزا که کرد

فرشهای خسروی در باغ و بستان که فکند

نقشهای مانوی بر کوه و بر صحرا که کرد

خاک را رنگین که کرد و آب را پرچین که کرد

باد را مشگین که کرد و بید را شیدا که کرد

از شکوفه بوستان را برف گون بینی همه

وز شقایق کوه را شنگرف گون بینی همه

ابر برگیرد ز دریا لؤلؤ خوشاب را

باد بر دارد ز معدن عنبر نایاب را

این بیاراید ز عنبر سوسن آزاد را

وان بیاراید بلؤلؤ لاله سیراب را

از شقایق دشت ماند دکه بزاز را

وز شکوفه باغ ماند کلبه ضراب را

نیم کفته گل بشاخ نسترن بر همچنانک

سیمگون پیکان بود پیروزه گون پرتاب را

قطره باران نشسته در میان شنبلید

چون بزر اندر نشانی لؤلؤ خوشاب را

کرد رنگین ابر همچون روی روی خاک را

کرد پرچین باد همچون موی زنگی آب را

نو بنفشه رسته هر سو بر کنار جویبار

خوار کرده رنگ و بویش رنگ مشگناب را

موی دل جویان بدو داده است گوئی رنگ را

زلف دلبندان بدو داده است گوئی تاب را

از نوای صلصل و آهنگ بلبل صبحدم

نیست راه اندر دو چشم بوستان بان خواب را

گلستان گردد کنون چون سجده گاه چینیان

تاج گل گردد همی چون تاج شاه چینیان

کرد باغ و بوستان را خرم و آباد گل

خرمی با گل بود دائم که دائم باد گل

خوش بود خوردن می روشن بزیر گل که هست

بزمگاه خرمی را مایه و بنیاد گل

اندر این پالیز رسته همسر بادام بید

چون جهان روشن شود بر ما فشاند باد گل

می کند بر شاخ گل فریاد بلبل گونه گون

کرد بر بلبل همانا گونه گون بیداد گل

همچو دلجویان بنالیدن زبان بگشاد رعد

همچو دلبندان بخندیدن دهان بگشاد گل

جان من بند هوای مهر جانان بسته کرد

ور ببینی روی یار من نیاری یاد گل

بر هوا چون من بگرید هر زمانی زار ابر

بر چمن چون او بخندد هر زمانی شاد گل

بود از باد خزان ویران اگر بستان و باغ

کرد باغ و بوستان را خرم و آباد گل

چون شمالی باد بوی بید و شمشاد آورد

بوی او زلفین دلبند مرا یاد آورد

تا جدائی برگزید آن ماه دستان ساز من

جز بگاه ناله نشنید است کس آواز من

کین او همراه من شد مهر من همراه او

ناز من دمساز او شد رنج او دمساز من

جای سیصد ناز گردد نزد من یک رنج او

جای سیصد رنج گردد نزد او یک ناز من

گر نگشتی واژگونه اختر وارون من

ور نبودی نامساعد دولت ناساز من

پیش رنگی بنده چون بودی تن چون شیر من

پیش کبکی برده چون، بودی دل چون باز من

دور کن دستان که بانگ ناله بس دستان من

دور کن بگماز کاب دیده بس بگماز من

تا نپوید سوی من شادی نپوید سوی من

تا نیاید باز من رامش نیاید باز من

رنج باشد یار من چون او نباشد یار من

غم بود انباز من چون نیست او انباز من

یادم آید چشم جان پرداز عاشق سوز من

چون به بینم تیغ شاه معرکه پرداز من

خسرو گیتی علی کز دولت پیروز او

جز بشادی نگذراند بخت فرخ روز او

روز کوشیدن نیارد شیر گردون جنگ او

اژدها زنهار خواهد روز جنگ از چنگ او

تیغ رادی زیر زنگ جهل پنهان گشته بود

کف گوهر بخش او بزدود یکسر زنگ او

کوه و دریا برنگیرد روز رادی جود او

چرخ و انجم برندارد روز مردی جنگ او

گر بکوه قارن اندر می گسارد بزم او

مشگ گردد خاک او دینار گردد سنگ او

آسمان تدبیر گیرد دائم از تدبیر او

مشتری فرهنگ جوید دائم از فرهنگ او

گر کند شبرنگ او با چرخ گردون تاختن

بی گمان از گرد گردون بگذرد شبرنگ او

چرخ دائم هست بسته زیر تنگ و بند او

مرگ دائم هست بسته زیر بند تنگ او

این برد فرمان آنکس کو برد فرمان او

وان کند آهنگ آنکس کو کند آهنگ او

دارد از نیرنگ سازی چرخ گردون دست باز

گر بجنگ اندر ببیند روز کین نیرنگ او

شاد بادی جاودان شاها که شادی را سری

رادی از گیتی بتو زیبد که راد پراسری

روز کوشیدن چو تیغت شیر جان او بار نیست

روز بخشیدن چو کفت ابر گوهر بار نیست

نابریده تیغ تو روز وغا پولاد نیست

نابسوده کف تو روز عطا دینار نیست

در خور گفتار هرکس مر ترا گفتار نیست

جز نکو کرداریت اندر جهان کردار نیست

از بسی لؤلؤ که داری نیست شاعر در جهان

وز بسی گوهر که داری در جهان زوار نیست

این جهان یک چاکرت را بایدی لیکن چه سود

هیچ کس را با قضای آسمان پیکار نیست

از همه شاهان و سالاران ترا مقدار بیش

زانکه زر و سیم را نزدیک مقدار نیست

شادتر زانکو دل تو شاد خواهد شاد نه

زارتر زانکو تن تو زار خواهد زار نیست

مر رهی را رسم چون پاری و پیراری مده

زانکه شعر من رهی چون پار و چون پیرار نیست

رسم امسال مرا از پار افزون تر بده

زانکه شعر من نکو باشد چو شعر پار نیست

بنده شد گردون گردان همت والاترا

بگذراند هر زمان از مشتری بالا ترا

نامدار آنست کو بر دل نگارد نام تو

کامکار آنست کو بر جان برآرد کام تو

هیبت تو موی بر اندام دشمن دام کرد

تا همیشه باشدا اندام وی اندر دام تو

افکند آشوب و شور اندر جهان صمصام تو

او فتد آرام و هال اندر فلک زارام تو

روز کین اندام هرکس را زره دارد نگاه

روز کین باشد نگه دار زره اندام تو

زانکه تو مردم نوازی جان پیشین مردمان

هست زار و خسته اندر حسرت ایام تو

کام تو گردد روا از گردش گردون از آنک

می نگردد آسمان هرگز مگر بر کام تو

پادشاهان خسروانی جام نوشند از کفت

خسروانی می نباشد جز که اندر جام تو

مهتران دهر را باشد دل اندر بند تو

سر کشان ملک را باشد سر اندر دام تو

روز کوشیدن به پشت باره بر ننشست کس

چون تو از هنگام آدم باز تا هنگام تو

چرخ گردون را بلندی همت تو وام داد

هست پشت چرخ گردون خصم زیر دام تو

بدل بدرد شیر را گر بشنود آواز تو

جان برآید پیل را گر بنگرد صمصام تو

گرچه دام کس نگردد توسن گردون دون

توسن گردون سرکش نیست الا دام تو

شعر بی نام تو ننویسم بدیوان اندرون

زان کجا نیکو نباشد شعر من بینام تو

گر دل اندر شعر بندم وز هوا خالی کنم

مردمان را یکسر اندر شعر خود غالی کنم

گر من از بند هوای دیگران آزادمی

سر بسجده پیش هرکس بر زمین ننهادمی

جز ترا نگزینمی و جز ترا نستانمی

با تو مهتر شادمانی با تو کهتر شادمی

هرکه خواهد سرفرازی اوفتد در راه تو

سرفرازی خواستم زان در رهت افتادمی

کار گیتی راست ناید جز که با تدبیر تو

رشته های کار خود را زان بدستت دادمی

جز ترا کس را ندادی نور اگر خورشیدمی

جز ترا کس را ندادی بوی اگر شمشادمی

نیستم الا ز تو گر آنکه من ویرانمی

نیستم الا ز تو گر آنکه من آبادمی

گر چو دیگر بندگان بر درگه تو بودمی

همچو دیگر بندگان اندر دل تو یادمی

خرم و دلشاد باشد هرکه غمخوارش توئی

چون تو غمخوار منی من خرم و دلشادمی

گر مرا در شعر گویان جهان رشک آمدی

من در شعر دری بر شاعران نگشادمی

گر بخواهی داشتن شاها مرا آگاه کن

ور نخواهی داشتن هم این سخن کوتاه کن

تا بود شادی روان شاه گیتی شاد باد

تا بود سختی ز سختی کار او آزاد باد

تا می معشوق باشد با می و معشوق باد

تا گل و شمشاد باشد با گل و شمشاد باد

تا فلک بنیاد باشد ملک او بنیاد باد

تا جهان آباد باشد ملک او آباد باد

دوستان را روز شادی بدره دینار باد

دشمنان را روز سختی خنجر پولاد باد

جان دشمن نار باد و خنجر او آب باد

خیل دشمن خاک باد و حمله او باد باد

تا حدیث خسرو و فرهاد باشد در جهان

او بسان خسرو و دشمنش چون فرهاد باد

با معادی زهر باد و با موالی نوش باد

با مخالف جور باد و با موافق داد باد

تا بود هشتاد حد عمر عهد هر کسی

حد عهد عمر او هشتاد در هشتاد باد

خسرو فیروزگر فیروز بادا جاودان

شاه بزم آرای و بزم افروز بادا جاودان

هرکه او را زار خواهد جاودانه زار باد

هرکه او را شاد خواهد جاودانه شاد باد

شمارهٔ ۲ - در مدح ابوالحسن علی لشگری

باد نوروزی زمین را جامه از دیبا کند

تارش از یاقوت سازد پودش از مینا کند

گلستان را چون یکی بیجاده گون پیدا کند

مرغ دستان سازد ابر شاخ گل شیدا کند

ابر آزادی ز دریا روی در صحرا کند

باد نیسانی ز صحرا روی در دریا کند

آن دهان لاله ها پر لؤلؤ لالا کند

وین کنار سبزه ها پر عنبر سارا کند

چون سحرگه بلبل اندر گلستان آوا کند

مردم نابوده عاشق عاشقی پیدا کند

بوستان پیروزه گون شد شاخ گل بیجاده رنگ

باده بر از گل شمیم و گل گرفت از باده رنگ

ابر زنگاری بهامون رنگ بردارد همی

باغ و بستان لعبتان خوش ببردارد همی

بر درختان صورت جوزا پدید آرد همی

هرکه بیند بوستان را چرخ پندارد همی

باد بر گل بار مشک تبتی آرد همی

کوه و صحرا را گوزن و رنگ بسپارد همی

قمری خوش بانگ بانگ از چرخ بگذارد همی

بانک او هرکس ببانک رود انگارد همی

عاشقان را دل بدست عشق بسپارد همی

تیر ناز از جوشن جان یار بگذارد همی

عشق مرد افزون شود چون بشنود نام بهار

نیست مردم هر که عاشق نیست هنگام بهار

خیل سرما رفت و خیل نوبهاران آمده است

قمری نالنده بر شاخ چناران آمده است

روزگار عاشقان و باده خواران آمده است

ابر نالان گشته همچون سوگواران آمده است

گوهر از دریا همه بر میوه داران آمده است

ابر بر صحرا و بستان ژاله باران آمده است

باد هر سوئی روان چون بی قراران آمده است

تا بنفشه زلف و لاله رخ نگاران آمده است

تا نهفته لاله گرد جویباران آمده است

گوئی از یاقوت گرد جوی باران آمده است

عاشقی کردن کنون و باده خوردن خوش بود

خاصه آن کس را که ساقی لعبت دلکش بود

خوش بود می خوردن اندر گلستان هنگام گل

تازه گردد جان من از باده و از نام گل

جام می پر کن که گیتی کرد پر می جام گل

داد می بستان به آغاز گل و انجام گل

نیکتر باشد کشیدن می بشادی نام گل

می نکو باشد بشادی نام گل هنگام گل

آورد باد سحر در بوستان پیغام گل

ابر آراید بمروارید جام اندام گل

ای خوش آنکس کو غنیمت بشمرد ایام گل

عندلیب آسا شود مست و خراب از جام گل

نرگس اکنون سوی گل پیغام نسرین آورد

دست نسرینش سوی گل جام زرین آورد

گلستان از لعبتان نغز چو خر خیر گشت

بوستان و گلستان چون بر بر و کشمیر گشت

لاله و گل باز برنا گشت و سبزه پیر گشت

سبزه را باران چنان چون کودکان را شیر گشت

شاخ و برگ بید چون پیروزه گون زنجیر گشت

غنچه ها بر شاخ چون پیکانها بر تیر گشت

گرچه گل را اندکی در آمدن تأخیر گشت

آمد و از وی گلستان غیرت خر خیر گشت

بوستان از بانک مرغان پر خروش زیر گشت

گلستان از زر و گوهر چون سریر میر گشت

قبله شدادیان پیرایه بهرامیان

آن بگردون بر رسانده پایه شدادیان

بوالحسن کاندر جهان کس نیست بی احسان او

مردی و رادیست سال و ماه رسم و سان او

چون بمیدان نیزه بردارند سالاران او

چون به ایوان باده بگسارند دلداران او

کافر از دوزخ نیارد یاد با میدان او

مؤمن از جنت نیارد یاد با ایوان او

اول محنت بود برگشتن از فرمان او

آخر نعمت بود بگسستن از پیمان او

باد جای جان بدخواهان سر پیکان او

باد مرجان هزاران کس فدای جان او

از نجوم اندر سعادت مشتری را یار نیست

وز ملوک اندر شجاعت لشگری را یار نیست

تا جهان باشد نباشد جز بکام لشگری

آسمان باید که باشد خاک گام لشگری

چون به بیند قیصر رومی حسام لشگری

تازید روزی نتابد سر ز کام لشگری

ور ز هیبت بشنود خاقان پیام لشگری

سکه و منبر بیاراید بنام لشگری

فیلسوفان عاجز آیند از کلام لشگری

صد سلامت باشد اندر یک سلام لشگری

قبله شاهان نباشد جز مقام لشگری

وای آنکو سر برون آرد ز دام لشگری

ای پناه مهتران ای پیشگاه خسروان

چون تو هرگز نیست دیده تاج و گاه خسروان

خسرو توران و سالار همه ایران توئی

خسرو برنا که دارد دانش پیران توئی

زینت شاهان توئی پیرایه میران توئی

فخر این دوران توئی تاریخ این میران توئی

گاه شمشیر اژدهائی پیر شمشیران توئی

گاه تدبیر آفتابی پیر تدبیران توئی

آنکه بستاند بمردی ملکت ایران توئی

وان کز او آباد گردد عالم ویران توئی

با تن پیلان توئی با زهره شیران توئی

از جهانداران سری شاه جهان گیران توئی

تا که بگرفتی جهانی را بیک پیکار تو

تا جهان باشد بگویند آنچه کردی کار تو

فاش گشت اندر جهان آن خسروانی سور تو

وان بسور اندر بخدمت صد هزاران حور تو

وان چراغ و نور شمع دیدگان دو پور تو

هر دو آن را نور داده طلعت پر نور تو

آن نکات اندر طراز لؤلؤ منثور تو

وان ببزم اندر نثار عنبر و کافور تو

وان صفت میران پناه مجلس معمور تو

وان فرستادن بر ایشان خلعت و منشور تو

کز بسی خلعت سپردن مانده شد گنجور تو

وز بسی منشور دادن مانده شد دستور تو

من دریغ چهره عالی همی خوردم ز دور

هر زمانی آفرین تو همی کردم ز دور

مهتر شاهان گیتی را همیشه کهترم

گر بخدمت نامدم معذور دارد مهترم

من بدیوان و سرای پادشاه دیگرم

گرچه نگذارد که یک روز از در او بگذرم

هر دو درگه را یکی بینم همی چون بنگرم

من چو ایدر باشم آنجا هم چو آنجا ایدرم

ور بدولت روزگار از چرخ بگذارد سرم

خادم این درگهم جاوید و خاک آن درم

من ز بهر نام تو مولای آل حیدرم

تا زیم روزی سر از مهر تو بیرون ناورم

روز بدخواه تو شب باد و شب تو روز باد

جاودانه روز تو با عید و با نوروز باد

شمارهٔ ۳ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر

تا چمن را آسمان با سیب و آبی جفت کرد

بوستان را روزگار از لاله و گل کرد فرد

شاخ چون مینا میان باغ شد چون کهربا

آب چون صندل میان جوی شد چون لاجورد

شب فزود و کاست روز و به نگون و سیب زرد

باده سرخ و برگ زرد و مهر گرم و باد سرد

همچو ناف نیکوان آبی ز شاخ آویخته

وز میان ناف آهو بر کرانش بوی و گرد

باغ زرد و باد برگ از شاخ بر وی ریخته

چون فشانده ساده دینار از بر دیبای زرد

همچو پیر سالخورده بد ترنج نو بباغ

خورد باید با ترنج نو نبید سالخورد

شاخ تا از باد گشته گوژ و بر وی کفته نار

همچو پشت و چشم خصم از خشت شه روز نبرد

باد از پالیز با بلبل گسسته پای گل

رود گیرد جای بلبل باده گیرد جای گل

تا بباغ اندر ز برگ گل تهی شد گلستان

من ز روی دوست هر ساعت کنم پر گلبن آن

من همی خوانم زبر وصف جمال و قد دوست

گر نخواهد فاخته نعت گل اندر گلستان

گر نباشد سنبل اندر باغ و بستان باک نیست

من ز زلف دوست بینم هر زمان سنبلستان

گر نباشد در چمن نرگس دو چشم یار من

بس بود نرگس ندیده هیچ کس نرگس چنان

گر نباشد چون جنان از سوسن و شمشاد باغ

من ز روی و موی جانان کاخ سازم چون جنان

گر گل از بستان برفت و بلبل از دستان بماند

غم نباشد هست یار و مطرب دستان زنان

این همه پاک از پی شادی و نزهت کردنست

نزهت آن باشد که آید شه ز ره شادی کنان

گر میان گلبن و بلبل فراق افکند دهر

از وصال دوست هر ساعت مرا بیش است بهر

آنکه یکبارم بدیدن مژده جانان دهد

این تن بی جان و بی دل را دل و جان آن دهد

جان دل کردم اسیر دلبری کو خلق را

دل بدو نرگس رباید جان بدو مرجان دهد

مؤمنان را زلف شب رنگش سوی کفران کشد

کافران را روی روز افزون او ایمان دهد

عنبرین چوگان و سیمین گوی او هر ساعتی

جان و دل را گردش گوی و خم چوگان دهد

با پری پیکر بتی کش چهره چون حوری بود

خوش بود پیوند خاصه کز پری دوری بود

تندرستی خوشتر آن کش بیش بیماری بود

وصل جانان خوشتر آن کش بیش مهجوری بود

کام و دام عاشقی نزدیکی و دوری بود

همچو ناز و رنج کز مستی و مخموری بود

مشک کافوری سزد کردن ز مهر آن مهی

کز رخ و زلفش ز می مشگی و کافوری بود

شادی وصل از پس غمهای هجرانی بود

روز خوش اندر پس شبهای دیجوری بود

در فراق او گل سوری مغیلانم بود

در وصال او مغیلانم گل سوری بود

عاشقان را از نهیب هجر بیماری بود

همچو خصمان را ز هول شاه رنجوری بود

تا جهان باشد خداوندش حسام الدین بود

هرکه مهر او نجوید جاودان غمگین بود

شمسه میران و شمع شهریاران بوالخلیل

آن مؤالف زو عزیز و آن مخالف زو ذلیل

شیر و پیل از خسروان او را سزد خواندن از آن

کو بگاه زهره شیر است و بگاه زور پیل

ای نبشته بر جبینت ایزد بقای جاودان

ای سرشته تنت را یزدان چو جان جبرئیل

همچو مهری بی علل همچون سپهری بی خیال

همچو ماهی بی بدل همچون جهانی بی بدیل

بر تو دارد جهان را از همه شری بری

عدل تو دارد جهان را با همه خیری عدیل

نعمت مصری موالی را معادی را نهنگ

از قیاس رود نیلی وین رود در رود نیل

ملکت گم گشته از رای تو باز آمد براه

همچو بیماران بدارو همچو گمراهان بمیل

از بسی کز دست تو بارید زر جعفری

بوالخلیلی گشت خواهد روزگار جعفری

دشمنان را جان ستانی دوستان را جان دهی

ریک هامون را بخنجر گونه مرجان دهی

درد و انده بدسگالان را بکوه و در دهی

زر و گوهر نیکخواهان را بگنج و کان دهی

رنج و راحت خلق را از کوشش و بخشش دهی

آب و آتش خلق را از خامه و پیکان دهی

یار تو باشد بهر کار اندرون یزدان بدانک

جان و تن دائم بامر و طاعت یزدان دهی

پیشکار تو سزد گردون گردان کو بطبع

سر نپیچد هرگز از کاری که تو فرمان دهی

زر که نتوان از جهان الا بدشواری ستد

آنچه بستانی بدشواری بخلق آسان دهی

گر بصحرا بگذری بر خار و خاک این هر دو را

قدر سیم و زر دهی و بوی مشک و بان دهی

بی نیازیها همه موجود شد از جود تو

داد یاران را سعادت طالع مسعود تو

گاه داد و دین و دانش در جهانت یار نیست

گر بجوئی چون تو اندر این هنر دیار نیست

دشمنان را روی چون دینار گشت از بهر این

خوارتر نزدیک تو از درهم و دینار نیست

جز عطا دادنت گاه باده خوردن شغل نه

جز عدو بستن بروز کار زارت کار نیست

تا جهان باشد نیابی زاسمان آزار تو

زانکه کس را در جهان از فعل تو آزار نیست

آفرین خوان را بر تو جاودان مقدار هست

روز بخشش گنج قارون زی تو آن مقدار نیست

آنکسی کو عار دارد کش فلک بوسد زمین

گر ببوسد خاک درگاه تو او را عار نیست

تیره گردد گاه کوشش زور پیل از دست تو

خیره ماند روز بخشش نام نیل از دست تو

شادمان رفتی براه و شادمان باز آمدی

رنج ره بسیار دیدی باز با ناز آمدی

دوستان را دلفروز و نعمت افزا آمدی

دشمنا نرا تن گداز و ملک پرداز آمدی

کس نه بیند چون تو انجام بدو آغاز نیک

زان کجا بیننده انجام آغاز آمدی

هرچه نتوانست گفتن گفت غماز از بدی

شادمان اینجا بر غم جان غماز آمدی

آسمان یار تو باد و دهر دمساز تو باد

زانکه با هرکس به نیکی یار و دمساز آمدی

جانم از تن رفته بود اکنون بتن باز آمده است

کز سفر با کام دل سوی حضر باز آمدی

تا تو از این ملک رفتی جان من از تن برفت

جانش باز آمد بتن تا تو به اعزاز آمدی

جان و تن دادی مرا امسال و هر گه خواسته

خواسته باشد بجای جان و تن ناخواسته

تا بود شاهی و شادی شاد باش و شاه باش

با سعادت یار باش و با ظفر همراه باش

از تنت چشم بدو دست بدان کوتاه باد

شاد با عمر دراز و با غم کوتاه باش

هیچ مخلوقی زر از روزگار آگاه نیست

هرکجا باشی زر از روزگار آگاه باش

جان بناز آگنده باش و دل ز غم برکنده باش

راحت خواهنده باش و آفت بدخواه باش

چون رسول چاه داری خوبی و دانندگی

بر سریر ملک عالی چون رسول چاه باش

بر همه میران عالم جاودانی میر باش

بر همه شاهان گیتی جاودانه شاه باش

بر مخالف نیش باش بر مؤالف نوش باش

بر معادی چاه باش و بر موالی جاه باش

تا مه و خورشید باشد چون مه و خورشید باش

تا فلک جاوید باشد چون فلک جاوید باش

شمارهٔ ۴ - در مدح شاه ابوالخلیل جعفر

یافت زی دریا دگر بار ابر گوهر بار بار

باغ و بستان یافت دیگر ز ابر گوهر بار بار

چونکه از باریدنش هر دم زمین خرم شود

بر زمین گوهر ز چشم خویش گوهر بار بار

هرکجا گلزار بود اندر جهان گلزار شد

مرغ نوروزی سرایان بر سر گل زار زار

باد بفشاند همی بر سنبل و عبهر عبیر

ابر بفروزد همی بر لاله و گلنار نار

باغ همچون لعبتی زیبا و دلکش گشت و شد

پیش او از گونه گون گل لعبت فر خار خار

لاله اندر بوستان چون طوطی خفته ستان

بر سر منقار خون و بر بن منقار قار

تا شمر شد از صبا پرچین چو پر باز باز

باغ بفروشد همی چون لعبت طناز ناز

چون بطرف باغ بنماید گل خودروی روی

دست دلبر گیر و جای اندر کنار جوی جوی

برده از مرجان بگونه لاله نعمان سبق

برده از مطرب بدستان بلبل خوشگوی گوی

بستد از یاقوت بسد لاله و گلنار رنگ

یافت از کافور و عنبر خیری و شب بوی بوی

از نسیم سنبل و گل گشت چون خرخیز باغ

وز دم زلف بت من گشت چون مشکوی کوی

چشم من چون چشمه آموی گشت از هجر تو

تن بخون در چون میان چشمه آموی موی

بر سر گل مشک تر از زلف عنبر بیز بیز

خون عاشق خیز و از آن غمزه خونریز ریز

ای بخوبی بر بتان کابل و کشمیر میر

مردم از بس آوری بر وعده ها تاخیر خیر

گر کسی در بیر زلفین ترا بیند بخواب

پر عبیر و عنبرش گردد گه تعبیر بیر

لاله از تو یافته سرخی به هنگام بهار

آبی از من یافته زردی بماه تیر تیر

هست مردم را شب و شبگیر روی و موی تو

موی را شب دان مدام و روی را شبگیر گیر

غمزه تو عاشقان را دل بدوزد بر جگر

همچو خسرو بر جگر دوزد بزخم تیر بیر

بوالخلیل آنکو بگیتی زو شده موجود جود

جعفر آن کش چوب گشت از طالع مسعود عود

ای که دست راد تو بخشد بر آمال مال

ای که بر سر گستراندت طایر اقبال بال

ای که یاد تیغت ار بر بحر عمان بگذرد

گردد اندر بحر عمان بی روان ز اهوال وال

زال زر اندر ازل زلزال شمشیر تو دید

در ازل شد خنگسار از هول آن زلزال زال

بدسگال از بیم تو چون نال شد باریک و زرد

از غم تیمار سال و ماه نالان نال نال

گر بشب یاد آورد چیپال هند از کین تو

باز نشناسد بروز از قامت چندال دال

جان خصمانت زیان در غم بطمع سود سود

وز دل یارانت سود خرمی بزدود دود

تا جهان آباد باشد جان و تنت آباد باد

کز همه عیبی تنترا روزگار آزاد زاد

دشمنانت مانده روز و شب میان خار خوار

دوستانت سال و مه بر لاله و شمشاد شاد

باد همچون لاد پیش تیغ تو پولاد نرم

پیش تیغ دشمنانت سخت چون پولاد لاد

باده گلگون خور و فریاد ناور یاد هیچ

تا کند بلبل فراز شاخ گل فریاد یاد

داد بستان از بهار و عمر خرم بگذران

کاسمان از خرمی روی زمین را داد داد

باده از گلگون رخان و سیمگون دستان ستان

با بتان بغنو بکام خویش در بستان ستان

کرده از سنبل سپردن شاخ مینا رنگ رنگ

گشته چون مرجان ز گل فرسنگ در فرسنگ سنگ

داده بود اندر خزان نارنگ را شب بوی بوی

شنبلید اندر بهاران بستد از نارنگ رنگ

از صبا پر تنگ‌های عنبرآگین گشت دشت

آهوان را دشت گشت از عنبرآگین تنگ تنگ

بلبل اندر باغ دارد گویی اندر نای نای

صلصل اندر راغ دارد گویی اندر چنگ چنگ

ابر نیسانی به باران در چمن پرورد ورد

گشت خیری با فراق نرگسش آزرد زرد

دشمنانش را نگردد ماتم ایج از دور دور

دوستانش را بود گرد سرای از سور سور

وصف فضل او نباشد کردن از سیصد یکی

گر کند چرخ برین از وصف او مسطور طور

فور اگر در هند تیغ تیز او بیند بخواب

باز نشناسد برنگ از غالیه کافور فور

از رضای او شود چون بهرمان سرخ سنگ

وز خلاف او شود چون مردم مسحور حور

آسمان با او ندارد چون زند پرتاب تاب

سرخ کرد از کشتن خصمانش چون عناب ناب

ای به بزم و رزم و داد ودین تو بهرام رام

دشمنان را پر شرنگ از بیم تو ناکام کام

چون شود چنگ تو جفت تیغ خون آشام و تیز

چون شود دست تو یار رطل جان انجام جام

دشمنانت را شود چون دام بر اندام موی

دوستانت را شود چون حله بر اندام دام

از سخا بد نام باشد نام گنجی پیش تو

وز کرم بد نام باشد مدحت تو نام نام

گر بروز روشن اهل شام تیغت بنگرند

روز روشن گردد از بیمت بر اهل شام شام

گر بگرداند ز مهر تو زمانی رأی رای

باشد از غم روز و شب جان وی اندر وای وای

شمارهٔ ۵ - در مدح امیر ابراهیم بن حسن

آن دلبری که خوبی بسیار یار اوست

دردا که در دلم همه پیکار کار اوست

گرد سرای وصل نگشته است یک نفس

پیش در فراق بصد بار بار اوست

در نار هجر روی چو آبی شدم از آنک

دارنده عاشقان را در نار نار اوست

گر عاشق دو تای ز مشگین او منم

سست و نوان و زار چو بیمار مار اوست

خون شد دلم ز عشقش و گشتم نحیف و زار

دورم از آن دو غمزه خونخوار خوار اوست

از وی همیشه قالب خون خوار خوار به

وانکو ز زخم هست در آزار زار به

تا جان غلام آن بت آزاد زاد شد

دل را مدام صورت فریاد یاد شد

اشکم بموج گشت ز بیداد او چنانک

دریا به پیش دجله بغداد داد شد

غمگین چرا کند دلم آن دلبری کزو

هنگام دلبری دل نوشاد شاد شد

حسنش هزار سینه بیکدم خراب کرد

نزدش حدیث هر دل آباد باد شد

هرگز کجا شود دلم آزاد از غمش

چون جان غلام آن بت آزاد زاد شد

شغل لبش ببوسه اگر داد داد باز

مارش همیشه سنت او زاد زاد باز

ای برده آب از گل خودروی روی او

خوشتر ز قندهار وز مشگوی کوی او

بر بوی این بباغ بخفتم هزار شب

تا بو که یابم از گل شب بوی بوی او

از چشم او همیشه بلاجوی خلق زد

وز جان شدم همان ز بلاجوی جوی او

شخصم چو موی گشت و عجب تر نگر که کرد

اشگم چو چشم چشمه آموی موی او

نالم ببارگاه شه مشرق از غمش

بر من زمانه تنگ تر از روی روی او

آن خسروی که همچو سخن گوی گوی او

راند چنان که سیل بهر سوی سوی او

شاهی که روی او چو به مهتاب تاب داد

در گنبد تن از اسباب باب داد

سیماب فضل او چو بشخص عدو رسید

دشمن ز خون سینه بسیماب آب داد

هر روز رزم خنجر او بی کران بود

بی جام او ببزم چو عناب ناب دارد

از عدل چون پدر ز یتیمان روزگار

گوئی مگر بفضل زهرباب باب داد

ماند بچنگ دشمن پرتاب تاب او

باشد گشاده بر همه ارباب باب او

بر شخص سهم تیرش بی رنگ رنگ شد

صحرا ز خون صید بنیرنگ رنگ شد

شاه فراخ دل بگه کینه حمله کرد

بر خصم دهر چون سپر تنگ تنگ شد

بر جام تیغ مرگ بداندیش ملک او

از بیم تیغ او می چون رنگ رنگ شد

سهمش بسوی چرخ گذر کرد یک شبی

تا روز حشر بین شباهنگ هنگ شد

شاه ستاره جاه براهیم بن حسن

کاندر نبرد خصم چو هوشنگ شنگ شد

او را سزد اگر کند آونگ ونگ را

چون سهم او گداخت بفرسنگ سنگ را

شاها حسام تو همه ناورد ورد کرد

جان عدو چو باد جهان گرد گرد کرد

از خونش کرد سرخ تن خاک تیره را

خون خواست روی آنکه نیازرد زرد کرد

بر جان خویش هرکه نخورده است زینهار

بنگر که جانش تیغ تو در خورد خورد کرد

از چرخ پیر آنکه فرو ماند چون زمان

او را سخاوت تو جوانمرد مرد کرد

روی غرور نفس بناورد ورد شد

خویش از نهیب او چو بیفسرد سرد شد

شمارهٔ ۶ - در مدح یمین الدین محمد

باغ و بستان را بسعی ابر کرد آباد باد

صد هزاران آفرین حق بر ابر و باد باد

بوستان چون لعبت نوشاد گشت از خرمی

بلبل ناشاد شد زان لعبت نوشاد شاد

عاشقان را از وصال دلبران جان فزای

بلبلان دادند از بس ناله و فریاد یاد

گنجائی را که اندر خاک کرد ابر خزان

در بهاران گنج را داد از سخا بر باد باد

گرچه چون ضحاک ظالم بر جهانی ظلم کرد

داد چون نوشیروان دادگر خرداد داد

این همه یمن و سعادت کامد از بعد حساب؟

از یمین الدین محمد فرخ آزاد زاد

ملک سلطان را یسار و دین یزدان را یمین

طبع او بحر محیط و لفظ او در ثمین

گل برون آمد ز پرده چون تو ای عیار یار

همچو من نالید بلبل بر سر گلزار زار

همچو تو بالد همی اندر کنار باغ سرو

همچو من نالد همی در دامن کهسار سار

گر کسی خواهد که از گل همچو بلبل برخورد

گو چو نرگس چشم را بر روی گل بیدار دار

لعبت فرخار شد گلزار و لطف حق نگر

تا همی چون پروراند لعبت فرخار خار

ساحری استاد شد باد سحر زان در چمن

از نم شب می فروزد در دل گلنار نار

باغ شد طاوس رنگ و لاله غنچه در او

همچو منقاری شد از شنگرف و در منقار قار

خاک را یمن یمین الدین چو روشن چرخ کرد

چشم او روشن معین باد انجم سیار یار

ملک سلطان را یسار و دین یزدان را یمین

طبع او بحر محیط و لفظ او در ثمین

ای بداده ماه را نور از رخ گلفام فام

روی تو چون روز روشن زلف خون آشام شام

بوی داده مشگ را زان زلف مشگین عاریت

رنگ داده لاله را زان عارض گلفام فام

قدهای چون الف را کرده چون دال از غمت

چون کنی بهر بلا و شورش اسلام لام

دل چو مرغ نیم بسمل زان شد اندر عشق تو

کز لب چون پسته کردی دانه و بادام دام

گرچه دشنامم دهی دارم سپاس از بهر آنک

در میان عاشقان گیرم از آن دشنام نام

چند ازین جور و جفا بر بنده غمخوار خاص

رحم کن بر من چو ایزد گرددت انعام عام

آخر از عدل یمین الدین حذر ای شوخ چشم

آنکه گردون با شکوهش دون شده بهرام رام

ملک سلطان را یسار و دین یزدان را یمین

طبع او بحر محیط و لفظ او در ثمین

ای ز بهر بزم تو ناهید را در چنگ چنگ

وز پی رزمت زده در دشمنت خرچنگ چنگ

برکشیده از برای فتح و نصرت در نبرد

مرکب میمونت را تائید ایزد تنگ تنگ

آفتاب همچون تو باشد بر سپهر اندر سخا

در زمین یاقوت گردد جمله از فرسنگ سنگ

نجم بهرام ار چه سرهنگ سپهر سرکشست

از غلامانت همی آموزد آن سرهنگ هنگ

نوبهار خرمت را از گل و لاله همی

بر سر کهسار می گیرد سپهر رنگ رنگ

بر سماع مطربی کین بیت گوید همچو در

در دهان تنگ خود شکر فشاند تنگ تنگ

ملک سلطان را یسار و دین یزدان را یمین

طبع او بحر محیط و لفظ او در ثمین

ای ترا الفاظ خوب و ای ترا آداب داب

برده رأی همچو خورشید تو از مهتاب تاب

صاحب سیف و قلم بی شک توئی کز رشک تست

در سر گردون دوار و در دل کتاب تاب

درگه عالیت را کان قبله صاحب رجاست

کرده رزق مقبلان را خالق الاسباب باب

در مقام جنگ و صلح از قهر و لطف طبع تو

یافته آزار آذر جسته ماه آب آب

اندران موضع که کرده همچو پیر ناتوان

از نهیب گرز و تیغ و نیزه توشاب شاب

شیر مردان را کنی از خون بگرز گاو سر

لاله پیشانی و گل رخساره و عناب ناب

تیر چرخ این بیت را خوش چون بخواند بر نجوم

مشتری گوید که احسنت ای ترا آداب داب

ملک سلطان را یسار و دین یزدان را یمین

طبع او بحر محیط و لفظ او در ثمین

ای ز انعامت گرفته صاحب آمال مال

بر ره خصمت نهاده صاحب آجال جال

در وغا چون رستمی و در سخا چون خاتمی

دولت برنا به پیش تست همچون زال زال

فال مصحف می گرفتم از برای فتح تو

آمد ان تستفتحوا از سوره انفال فال

کار تو همچون الف باشد همیشه راست زانک

در دعای تست دائم قامت ابدال دال

سوسن آزاد چون من مدحتت را خواست گفت

شد زبان درفشانش از غایت اجلال لال

دیده غنچه ز شوق مجلس تو خون گرفت

کحل کافوریش می سازد صبا کحال حال

از برای گفتن این بیت خوش افتاده اند

قمریان چون مقریان وقت سحر در قال قال

ملک سلطان را یسار و دین یزدان را یمین

طبع او بحر محیط و لفظ او در ثمین

ای جوان دولت ولیک از رأی و از تدبیر پیر

از هنرها یافته اندر ازل چون تیر تیر

حق تعالی می فزاید هر زمان تو قیر تو

روی خصمت می شود از رشک آن تو قیر قیر

نوبهار فرخست و می زند فراش طبع

خیمه شاهی ز شاخ گله نخجیر جیر

باده چون آفتاب از ساقیان ماهروی

بر سماع مطربی چون زهره بر شبگیر گیر

تا ندارد هیچ نسبت با نوای بوم بم

تا ندارد هیچ راحت بادم خنزیر زیر

باد در کام اجل از بهر خصمت خار خار

تا بمیرد زار زار و خوار خوار و خیر خیر

ملک سلطان را یسار و دین یزدان را یمین

طبع او بحر محیط و لفظ او در ثمین

مسمطات

شمارهٔ ۱ - مسمط در مدح شاه ابوالخلیل جعفر : نگاری لاله رخسار و سمنبر

شمارهٔ ۲ - مسمط در مدح امیر شمس الدین : بتی کام روان بت پرستان

شمارهٔ ۱ - مسمط در مدح شاه ابوالخلیل جعفر

نگاری لاله رخسار و سمنبر

صبا زو مشگبویست و سمنبر

سهی سرویست کش مشگ و سمنبر

هزارش خوشه سنبل بر سمنبر

ز روی و موی آن سرو سمن بر

پر از عود است بحر و بر سمن بر

بحق سیصد و سی و سه منبر

صبا هست از برش بوی سمنبر

میان همچون کناغ بسته دارد

دهان همچون شکاف پسته دارد

دل حوران بمژگان خسته دارد

دل و جانم ز غمها رسته دارد

پریرا دل بیک مو بسته دارد

مرا دل از جفا بشکسته دارد

بروی و رای او پیوسته دارد

نهاده مهر و کین هفت کشور

ندانم تا زیم زو تافته دل

که هم جان داده ام هم یافته دل

ز من بسته بزلف و تافته دل

که باشد بی رخ او تافته دل

ز نام و جامه دارد بافته دل

ولیکن نیست از من تافته دل

مرا دارد هوا بشتافته دل

بمهر آن نگار ماه پیکر

بعارض هست چون ماه دو هفته

بگرد او گل سوری شکفته

دو زاغ اندر دو سوی ماه خفته

گلی هر یک بچنگ اندر گرفته

دهان چون حلقه مرجان سفته

در او سی در ناسفته نهفته

همانا مست سوی باغ رفته

که شد پر در و مرجان باغ یکسر

جهان پیر برنا شد دگر باز

زمین بی در و دیبا نیست یکباز

در فردوس شد بر بوستان باز

ندانی آسمان از بوستان باز

شد از باد آبدان چون سینه باز

هزار آواز با گل عاشقی باز

کنون گردد روان با ناز انباز

کنون باید سرود رود و ساغر

شقاق و نرگس اندر کوه ساده

بسان سبزپوشان ایستاده

یکی را مهر سیمین جام داده

یکی را تاج مرجان بر نهاده

ببین نرگس دو چشم خود گشاده

بنفشه چون بلشگر در پیاده

یکی زهره است بر پروین فتاده

یکی ناسوخته عنبر بر آذر

همی گردد صبا پیرامن گل

همی درد بتن پیراهن گل

هوا گر نیست عاشق بر تن گل

چرا بندد گهر بر گردن گل

به نیسان گشته بستان معدن گل

نخسبد مرغ جز بر خرمن گل

سرایان زند باف از دامن گل

خروشان عندلیب از شاخ عرعر

ایا ابر سیه بر چرخ نیلی

نه دریائی نه جیحونی نه نیلی

چرا چندین گهر باری نه سیلی

چرا تندی کنی نه ژنده پیلی

بآب اندرا با دریا عدیلی

بتاب از آتش دوزخ بدیلی

گهی چون دست خسرو بوالخلیلی

گهی چون تیغ شاهنشاه جعفر

چنو گیتی نیاورد و نیارد

زمانه کین او جستن نیارد

اگر بر دل خلاف او نگارد

بخار مرگ گردون جان بخارد

ز بس کو دوستان را حق گذارد

ز بس بر دشمنان ذلت گمارد

مر او را دوست و دشمن دوست دارد

که نفع بی ضر است و خیر بی شر

گرش بودی همه گیتی خزینه

ببخشیدی و بنمودی هزینه

جهان چون خاتمست او چون نگینه

بحق بگذار تا مرداد دینه

بسان دوزخ است او گاه کینه

چو سنگ او و عدو چون آبگینه

زمین بحر دمان مردم سفینه

زمان باد مخالف شاه لنگر

چو او در جنگ آرد تیغ در چنگ

ندارد پیل یشک و شیر نر چنگ

بیابان در وغا بر تیغ او تنگ

پلنگ از هیبتش ماننده رنگ

دهد خواهندگان را سیم چون سنگ

فراتر درگهش از هفت اورنگ

نیارد تاب با او پیل در جنگ

هژبران را مسخر کرده چون خر

ز دستش تیغ و کلک و جام نازان

ز رخشش پیل و شیر و ببر تازان

به نعمت نیک خواهان را نوازان

بمحنت بدسگالان را گدازان

مرادی با ولی چون آب سازان

بمردی با عدو آتش فرازان

ز فخر نام او بر چرخ نازان

نگین و خامه و منجوق و منبر

جهان او داند از خصمان گرفتن

دل افروز آمدن پیروز رفتن

از او نارد دل خصمان شگفتن

وزو گیرد گل دولت شکفتن

دل دشمن بتیر درد سفتن

ز روی دوست گرد رنج رفتن

کنون باید بشادی می گرفتن

که شاه آمد بپیروزی بلشگر

بشغل خویشتن شد شاه ایران

همی پیروز شد در جنگ شیران

ز جان خویش شد همچون دلیران

بجای خویش باز آمد هژیران

از او شد خامه بدخواه ویران

نشست اندر سریر او همچو میران

گه تدبیر باشد بر ز پیران

هم از گوهر هم از دانش از او سر

عدو سوز است چون آید بمیدان

ولی ساز است چون آید در ایوان

بمردی نیست کم از پور دستان

سیاست را بود پور نریمان

چو موسی جست آتش در بیابان

بدیدش نور و پس شد غیب تابان

از این خسرو بسی دیدیم برهان

چه گوئی خسرو است او یا پیمبر

یکی گردد بپیروزی دو خانه؟

بمردی باشدش ملک شهانه

سپاهی پیش او شد بی کرانه

همه شیران جنگی و جوانه

جگرشان کرد پیکان را نشانه

کمانشان کرد در گردن کمانه

دو خورشید است روشن در زمانه

ازین گل تازه زان مردم توانگر

یکی خورشید در برج حمل شد

یکی در خانه میر اجل شد

از آن خورشید صحرا پر حلل شد

وزین خورشید دولت بی خلل شد

از آن بستان پر از مشگین کلل شد

وزین ایوان پر از زرین لعل شد

از آن نسرین و نرگس بی محل شد

وزین شد بی خطر دینار و گوهر

نه چونین سور افریدون و جم کرد

نه چونین سور سام و روستم کرد

زمین پر زر و دینار و درم کرد

جهان بر خلق چون خلد ارم کرد

بزرگان را خداوند علم کرد

سترگان را بفرمان و خدم کرد

فزون از آسمان شادی و غم کرد

بقا بادش بشادی خصم غمخور

از این پیوند گیتی شاد گشته

ولی را خار چون شمشاد گشته

همه ویرانه ها آباد گشته

ملک را رنج دل بر باد گشته

برادر نیز بی فریاد گشته

ز بند دشمنان آزاد گشته

شه از روی برادر شاد گشته

چو شد شادان ز روی شه برادر

جهان دائم بکام شاه بادا

سرای دشمنش بیراه بادا

همیشه جفت مهر و ماه بادا

یکی روزش بقا ده ماه بادا

ز رویش چشم بد گمراه بادا

از او دست بدان کوتاه بادا

زر از روزگار آگاه بادا

خدایش یار باد و چرخ یاور

شمارهٔ ۲ - مسمط در مدح امیر شمس الدین

بتی کام روان بت پرستان

بغمزه درد جان تندرستان

دو چشمش جایگاه بند و دستان

دو زلفش چون کمند پور دستان

ز رویش گل چنم اندر زمستان

بهشیاری مرا دارد چو مستان

ز مویش خانه گردد سنبلستان

ز رویش بوستان گردد شبستان

بگل بر تافته شمشاد دارد

مرا زان تافته دل شاد دارد

بر از لاد و دل از پولاد دارد

بغمزه سنگ را چون لاد دارد

بمه بر سوسن آزاد دارد

چو من صد بنده را آزاد دارد

چو مشگین زلف پیش باد دارد

شود زو باغ و بستان سنبلستان

روا باشد که از خوبی بنازد

که دل جز با هوای او نسازد

بروی او بت چین سر فرازد

اگر زی او بیازد دل ببازد

اگر مهرش چو آتش در گدازد

چو دیدارش ببیند دل بیازد

سپاه مهر او بر من بتازد

چو خیل مهرگان بر باغ و بستان

بباغ آمد سپاه مهرگانی

برید از گلستان گل مهربانی

چو یاقوت کبود است آب خانی

ز خیل میغ شد گردون دخانی

بهی چون گویهای زر کانی

چو گرد مشک بر گوهر فشانی

بیامد زاغ با ناخوش زبانی

ز بلبل نشنوی یک چند دستان

ز بوی و رنگ خالی شد چمن زار

ننالد نیز بلبل در چمن زار

ز زخم سیب پرخون شد دل نار

ز شرم نار سیب افروخت چون نار

میان سیب و به افتاد آزار

وز ایشان باغ را بشکفت بازار

چو شد پر سیم سوده دشت و کهسار

پر از زرین ورقها شد گلستان

گرفته با درنگ از روی من رنگ

گرفته باد رنگ از گل به نیرنگ

شده بر لاله کوه و بوستان تنگ

گرفته جای او را نار و نارنگ

برآید نیمروزان ابر شبرنگ

بتابد برق ازو همچون شباهنگ

چو تیغ میر شمس الدین گه جنگ

میان گرد خیل میر جستان

شده پاک از بدی میر ممجد

گشاده دست و منصور و مؤید

تنش صافی تر از جان محمد

بدو دین محمد شده مؤکد

چو تاج الملک با تیغ مهند

بود پیش وی اندر زین مطرد

بود با او دو صد خیل مجدد

چو با ایزد پرست ایزد پرستان

بهر بابش ز هرکس پیش یابی

هژبران را بر او میش یابی

جهان را نزد او درویش یابی

چو رایش بیش جوئی بیش یابی

چو او را دل تو نیک اندیش یابی

دل خود را بکام خویش یابی

وفاش آئین و مهرش کیش یابی

بری یابی روانش از بند و دستان

دهد خواهندگان را هدیه پاسخ

فریدون آمد از کیش تناسخ

گرفته اسب بختش را فلک رخ

نتابد جاودانه بخت زو رخ

قوام الدوله چون او هست فرخ

سزد صد بنده شان چون شاه خلخ

اگر خواهی که بر شیران نهی مخ

ز خدمتشان تمامی داد بستان

ابونصر است شاه شهریاران

نشاط دوستان و رازداران

خزان با طبع او گردد بهاران

کف رادش چو ابری زرش باران

همی دارد بدولت روزگاران

بکام خویش و کام دوستداران

بر او زیرکان و هوشیاران

چو بیماران به پیش تندرستان

خداوندی دگر چون فخر میران

فلک نارد بصد دوران و سیران

جوانی با هش و تدبیر پیران

بدو هر روز ملکی تازه گیران

از او آباد شد این ملک ویران

بجنگ او هلاک جان شیران

نجست از بخت در توران و ایران

که شاهنشاه جستان را بجست آن

دو شاه دوربین و زود یابند

چو آتش سوی کین جستن شتابند

بدست و دل چو زرباران سحابند

بچرخ ملک هور آسا بتابند

ببخت اندر چو دوران شبابند

عدو را و ولی را نارو آبند

از ایشان آرزوی دل بیابند

همه بیگانگان و هم نشستان

الا تا بر زمین و بر حوالی

ز دیبا گسترد نیسان نهالی

مبادا گیتی از دو شاه خالی

ز شه بونصر و خسرو بوالمعالی

ز هر دو خصم پست و دوست عالی

معادی غم کش و شادان موالی

یکی فرزانه چون شمس المعالی

یکی جنگی چو شاه زاولستان

بود بر کامشان دور زمانه

عدوشان تیر محنت را نشانه

ملاشان باد از دولت خزانه

مبادا ملک ایشان را کرانه

بجود و عدل بادندی فسانه

ولی زیشان کند آباد خانه

کند در گور از ایشان خصم لانه

ولی را باد از ایشان خانه بستان

چو این ترکان ز ترکستان بجستند

ترا سالار و میر خویش جستند

دل از یاران و خویشان بر گسستند

تن اندر بند فرمان تو بستند

کنون ایشان بهر جائی که هستند

ز بهر بندگی کردن نشستند

بدرگاه تو از سختی برستند

ز درگاه تو برگشتند قارون

تو بادی شادمانه جاودانه

مبادا یک زمان بی تو زمانه

تو زیبی عقد شادی را میانه

که گیتی را تو داری شادمانه

گرفته داغ و درد از تو کرانه

نهاده دل بشادی تو یگانه

همیشه باد بخت تو جوانه

همیشه بخت بدخواه تو وارون

مرا نیز از غم سختی رهاندی

بخدمت کردن خویشم نشاندی

سر من بنده بر گردون رساندی

کم از پروردگان خویش خواندی

حدیثم کز جهان بیرون جهاندی

بساعت کار بستی و براندی

مرا چونانکه پذرفتی رهاندی

ز رنج راه و کوه و دشت و هامون

مقطعات

شمارهٔ ۱ : بتی بروی چو لاله شکفته بر دیبا

شمارهٔ ۲ : دلا تا کی همی جوئی منی را

شمارهٔ ۳ : مرا بی وفا خواند آن بی وفا

شمارهٔ ۴ : ای همیشه جان بدخواهان فکنده در بلا

شمارهٔ ۵ : ای مایه شده دیدن تو روزبهی را

شمارهٔ ۶ : نبود صعبتر از هجر بتان هیچ عذاب

شمارهٔ ۷ : اگر به بستان آسیب دید نار از سیب

شمارهٔ ۸ : سر و بالایی که دارد بر سر گل مشک ناب

شمارهٔ ۹ : ز اول اردی بهشت گشت جهان چون بهشت

شمارهٔ ۱۰ : بسرای سپنج مهمان را

شمارهٔ ۱۱ : ای آنکه چون تو زیر فلک شهریار نیست

شمارهٔ ۱۲ : ای آنکه مر ترا بجهان در نظیر نیست

شمارهٔ ۱۳ : چو باد خزان بگذرد بر درخت

شمارهٔ ۱۴ : شهریارا خرمی کن کاول شهریور است

شمارهٔ ۱۵ : تا نگارین من سرائی گشت

شمارهٔ ۱۶ : مرغ وفا برون ز جهان آشیان گرفت

شمارهٔ ۱۷ : همیشه شاه شدادی ز بخت خویشتن شاد است

شمارهٔ ۱۸ : این جهان را سایه تو باد بر سر جاودان

شمارهٔ ۱۹ : گوشی که در حلقه او بود لفظ تو

شمارهٔ ۲۰ : ای شهی کز مهر تو چون بهرمان گردد چمست

شمارهٔ ۲۱ : بهشت من بدو گیتی بجز سرای تو نیست

شمارهٔ ۲۲ : تا ماه مرا رفتن با خیل و سپاه است

شمارهٔ ۲۳ : ای با خدای و با همه خلق خدای راست

شمارهٔ ۲۴ : بدست تو ملکا ملک خسروانی هست

شمارهٔ ۲۵ : بار خدایا ز مرگ منت چه آید

شمارهٔ ۲۶ : ملکان را ز آسمان کبود

شمارهٔ ۲۷ : فراق دیدن جانان دل و جانم دژم دارد

شمارهٔ ۲۸ : اسب طرب و عیش تو ای شاه بزین باد

شمارهٔ ۲۹ : خدایگان جهان را طبیب دارو داد

شمارهٔ ۳۰ : ماهی دل من بر دو دل خویش بمن داد

شمارهٔ ۳۱ : دل مسکین مرا کژدم دوری بگزید

شمارهٔ ۳۲ : رنگ زمین زرد گشت و طبع هوا سرد

شمارهٔ ۳۳ : خدایگانا با تو زمانه ساخته باد

شمارهٔ ۳۴ : خدایگانا چشم دلت فروخته باد

شمارهٔ ۳۵ : چو باد خزان بر درختان وزید

شمارهٔ ۳۶ : تا جهان باشد بکام و نام شاهنشاه باد

شمارهٔ ۳۷ : شاه شدادی همیشه تندرست و شاد باد

شمارهٔ ۳۸ : یاد نیاری ز قندهار وز نو شاد

شمارهٔ ۳۹ : جان بدخواهان تاج خسروی رنجور باد

شمارهٔ ۴۰ : دولت خورشید شاهان جاودان بر پای باد

شمارهٔ ۴۱ : آنچه ایزد خواست کرد و آنچه مردم خواست داد

شمارهٔ ۴۲ : کمان برم که درین روزگار تیره چو شب

شمارهٔ ۴۳ : خدایگانا دائم ترا سلامت باد

شمارهٔ ۴۴ : همیشه چشم دل و جان شاه روشن باد

شمارهٔ ۴۵ : جایگاه شاه یا برگاه یا بر تخت باد

شمارهٔ ۴۶ : از بلای دهر جان شاه گیتی فرد باد

شمارهٔ ۴۷ : چو چرخ باد خزان را بباغ راه دهد

شمارهٔ ۴۸ : بجز نشاط و طرب طبع تو طلب نکند

شمارهٔ ۴۹ : خسروا طبع تو روز و شب نشاط آلود باد

شمارهٔ ۵۰ : خسروا گر دون بتاج و تخت تو محتاج باد

شمارهٔ ۵۱ : خدایگان جهان را ز بخت یاری باد

شمارهٔ ۵۲ : بر سبزه همی آب روان آب دواند

شمارهٔ ۵۳ : دولت شاه جهان پاینده چون خورشید باد

شمارهٔ ۵۴ : بباغ برگ بدینار جعفری ماند

شمارهٔ ۵۵ : این چه بند است که بر من غم آن ماه نهاد

شمارهٔ ۵۶ : اگر بمهر من آن ماه را نیاز آید

شمارهٔ ۵۷ : آن را که همی جست و دلم بخت بمن داد

شمارهٔ ۵۸ : تا آفریدگار مرا رای و هوش داد

شمارهٔ ۵۹ : هرگه که مرا ز آمدن تو خبر آید

شمارهٔ ۶۰ : شد اسیر آن بت کو دلبر و جنگ آور بود

شمارهٔ ۶۱ : ای آنکه همیشه دل تو رادی جوید

شمارهٔ ۶۲ : ملکا کار تو بسامان باد

شمارهٔ ۶۳ : خدایگانا چرخ برین زمین تو باد

شمارهٔ ۶۴ : مخالفان ترا گردن ای ملک زده باد

شمارهٔ ۶۵ : هرکه را دهر از عمادالدین بدل دوری دهد

شمارهٔ ۶۶ : مرا رنج بسیار و کم روزگار

شمارهٔ ۶۷ : آذر فرو زو می خور شاها بماه آذر

شمارهٔ ۶۸ : ای مکان سعد و کان جاه و ارکان ظفر

شمارهٔ ۶۹ : ایا ز عز و شرف تاج برنهاده بسر

شمارهٔ ۷۰ : تا هست جان مؤمن بدخواه جان کافر

شمارهٔ ۷۱ : برخیز و بمیخانه خرام ای بت کشمیر

شمارهٔ ۷۲ : ای وصل تو آب و هجر تو آذر

شمارهٔ ۷۳ : ای چون بهشت مجلس و چون آسمان حصار

شمارهٔ ۷۴ : ای افسر زمانه و ای شاه روزگار

شمارهٔ ۷۵ : ای بسته جفا با دل و گشته ز وفا دور

شمارهٔ ۷۶ : منم ز حسرت دیدار یار زار و نزار

شمارهٔ ۷۷ : ای توئی بیچارگان را چاره و فریادرس

شمارهٔ ۷۸ : بوصل اندرون یافتم کام خویش

شمارهٔ ۷۹ : دلشاد نشستم بمقام پدر خویش

شمارهٔ ۸۰ : رهی سوار و جوان و توانگر از ره دور

شمارهٔ ۸۱ : خزان ببرد بهاء همه بهار ز باغ

شمارهٔ ۸۲ : دیر پیوند بتی زود کسل

شمارهٔ ۸۳ : ایا چراغ شهان جهان امیر اجل

شمارهٔ ۸۴ : به او رمز دو مه تیر ای امید کرام

شمارهٔ ۸۵ : ای بکریمی چو ابر دختر شاه کریم

شمارهٔ ۸۶ : هرگه که من از طلعت تو دور بمانم

شمارهٔ ۸۷ : زان زرد شد از داغ و درد رویم

شمارهٔ ۸۸ : آرزومند روی جانانم

شمارهٔ ۸۹ : هرگه که من به زلف وی اندر نگه کنم

شمارهٔ ۹۰ : از دوست بمن دوش نشان آمد و پیغام

شمارهٔ ۹۱ : نهادم بر جدائی دل نهادم

شمارهٔ ۹۲ : خدای داند کز غم چگونه رنجورم

شمارهٔ ۹۳ : هان صائم نواله این سفله میزبان

شمارهٔ ۹۴ : سرنگون مانده است جانم زان دو زلف سرنگون

شمارهٔ ۹۵ : فراز و نشیب است روی زمین

شمارهٔ ۹۶ : به تبریز خانه برین بر زمین؟

شمارهٔ ۹۷ : آن کس که بیک چشم زدن برد دل من

شمارهٔ ۹۸ : ای زدوده دل و زدوده سخن

شمارهٔ ۹۹ : بوستان زرد شد ز باد خزان

شمارهٔ ۱۰۰ : گر ندیدی بهشت و حورالعین

شمارهٔ ۱۰۱ : آرامش جان من آرام روان من

شمارهٔ ۱۰۲ : آواره شد از مسکن و مأوا صنم من

شمارهٔ ۱۰۳ : از یار بریدن بسزا وار گزیدن

شمارهٔ ۱۰۴ : ای دل ترا بگفتم کز عاشقی حذر کن

شمارهٔ ۱۰۵ : بر گرد مه ز عنبر ما هم زده سماطین

شمارهٔ ۱۰۶ : ایا شده ز تو مدحت گران و زر ارزان

شمارهٔ ۱۰۷ : ای آفتاب روشن تابان میان گلشن

شمارهٔ ۱۰۸ : آن کس که گشت ایران ویران بدست او

شمارهٔ ۱۰۹ : خداوندا به پیروزی همه گیتی گشادی تو

شمارهٔ ۱۱۰ : اکنون دهند خصمان ای شاه کام تو

شمارهٔ ۱۱۱ : ای شهریار یار تو بس کردگار تو

شمارهٔ ۱۱۲ : ای خسرو جوان و جوانبخت گاه نو

شمارهٔ ۱۱۳ : ایا خسرو راد آزاده خو

شمارهٔ ۱۱۴ : شد سرشگم ز آرزوی روی تو چون روی تو

شمارهٔ ۱۱۵ : امیر ابر تو فروردین فرخ باد فرخنده

شمارهٔ ۱۱۶ : شد از بهار خجسته سپاه برد شکسته

شمارهٔ ۱۱۷ : ای بند بلا دیده و از بند بجسته

شمارهٔ ۱۱۸ : ای نیزه تو گوی و دل دشمن انگله

شمارهٔ ۱۱۹ : ای جان بدسگالان جفت گداز کرده

شمارهٔ ۱۲۰ : دلی دیدم بسی تیمار دیده

شمارهٔ ۱۲۱ : شد پیر جهان و شد جوان باده

شمارهٔ ۱۲۲ : ای نیکخوی مردم ای نیک خوی شاه

شمارهٔ ۱۲۳ : شادی ز دلم دور شد و خواب ز دیده

شمارهٔ ۱۲۴ : ای بگرد روز از شب قمر آورده

شمارهٔ ۱۲۵ : بر وی تو بروشنی از مهر و ماه به

شمارهٔ ۱۲۶ : مشوش است دلم از کرشمه سلمی

شمارهٔ ۱۲۷ : مرا ز منصب تحقیق انبیاست نصیب

شمارهٔ ۱۲۸ : ای درم یافته از دست تو ارزانی

شمارهٔ ۱۲۹ : ای همه از رادی و از راستی

شمارهٔ ۱۳۰ : ای گشته یادگار ز کردار تو شهی

شمارهٔ ۱۳۱ : ای شاه جهانگیر جهاندار جهانجوی

شمارهٔ ۱۳۲ : خدایا بر جهانم کام و فرمان روان دادی

شمارهٔ ۱۳۳ : ای همه رادی و راستی و درستی

شمارهٔ ۱۳۴ : ای پادشاه عالم بایسته پادشائی

شمارهٔ ۱۳۵ : شاه زمینی و پادشاه زمانی

شمارهٔ ۱۳۶ : خدایگانا کار جهان شناخته‌ای

شمارهٔ ۱۳۷ : به پیروزی شدی شاها که بازآیی به پیروزی

شمارهٔ ۱۳۸ : خداوندا تن خصمان برنج اندر بفرسودی

شمارهٔ ۱۳۹ : ای پیشه تو رامش و پیروزی و بهی

شمارهٔ ۱۴۰ : ای طبع تو سرشته ز رادی و راستی

شمارهٔ ۱۴۱ : ای سر رادان و راستان بدرستی

شمارهٔ ۱۴۲ : همی گذشت بکوی اندرون بت مشکوی

شمارهٔ ۱۴۳ : دلم بدیگر جای و تنم بدیگر جای

شمارهٔ ۱۴۴ : ای آفتاب شاهان شاهی و بی قرینی

شمارهٔ ۱۴۵ : کجائی تو این راحت جان کجائی

شمارهٔ ۱۴۶ : چونان شدم از شادی زین نامه که گفتی

شمارهٔ ۱۴۷ : آن ماه سرو بالا آن سرو ماه روی

شمارهٔ ۱۴۸ : ای میر اگر تو قصد بخان حرم کنی

شمارهٔ ۱

بتی بروی چو لاله شکفته بر دیبا

تنم اسیر بلا کرد و دل اسیر هوا

دلم بصحبت او همچو پشت او شده راست

تنم ز فرقت او همچو زلف اوست دو تا

بدست دارد تیر و بغمزه دارد تیر

ز دست کرده رها و ز غمره کرده رها

ز غمزه زد بنشانه ز دست زد بدلم

نه آن ز دست خطا شد نه این ز غمزه خطا

ز تیر غمزه ولی را کند هماره عذاب

ز تیر دست عدو را دهد همیشه جزا

شمارهٔ ۲

دلا تا کی همی جوئی منی را

چه داری دوست هرزه دشمنی را

چرا جوئی وفا از بی وفائی

چه کوبی بیهده سرد آهنی را

ایا سوسن بناگوشی که داری

برشگ خویشتن هر سوسنی را

یکی زین برزن ناراه تر شو

که بر آتش نشانی برزنی را

دل من ارزنی عشق تو گوئی

چه سائی زیر گوئی ارزنی را

ببخشا ای پسر بر من ببخشا

مکش در عشق خیره چون منی را

شمارهٔ ۳

مرا بی وفا خواند آن بی وفا

که هرگز نگوید سخن بی جفا

ز من چون رسد بی وفائی بدوست

که دشمن نبیند ز من جز وفا

ندانم صواب از خطا زین قبل

صواب من او را نبیند خطا

نیازارد آن را بجان هیچ کس

که دل داده باشد مرا در عطا

از آن پس که من دیده باشم بدی

بجز نیکی از من نیابد جزا

ولیک از دل خویش گوید سخن

اگر ناسزا باشد و گر سزا

همیشه خلاف من آنکس کند

که من جویم او را همیشه رضا

قضا گرددان کار ما از سخن

همه کار نیکو کند مان قضا؟

شمارهٔ ۴

ای همیشه جان بدخواهان فکنده در بلا

بر تو بهروزی و پیروزی همیشه مبتلا

جز بقول نیک ناید هرگز از لفظت نعم

جز بشغل بد نیاید هرگز از قول تو لا

آن مخالف را که گیتی در بلا بود از بدش

زار بنشاندی و گیتی را رهاندی از بلا

گشت چون زهر هلاهل نوش در کام عدو

چون شدی در جنگ و گفتی جنگجویان را هلا

آن بلا کاورده ای در جان بدخواهان ملک

فاش گشت اندر جهان همچون حدیث کربلا

من بدین فتح و ظفر گفتم مدیحت چون سزی

چون بسازی می بیایم من بخوانم در ملا

تا به آذر مورد باشد تا به نیسان گل بود

سر به سان مورد بادت روی بادت چون گلا

شمارهٔ ۵

ای مایه شده دیدن تو روزبهی را

بایسته و شایسته بهی را و شهی را

از زر و درم کرده تهی گنج ملا را

وز مدح و ثنا گرده ملا گنج تهی را

شمشیر تو و کلک تو در مجلس و میدان

نفع و ضرر آورد بدی را و بهی را

مهر تو کند سرو سهی نال نوان را

کین تو کند نال نوان سرو سهی را

مدح تو نکرده است فراموش رهی هیچ

از بهر چه کردی تو فراموش رهی را

تا بوی بود چون خط معشوق سمن را

تا رنگ بود چون رخ عشاق بهی را

دینار و درم بخش کهان را و مهان را

پیدا و نهان دان تو کهی را مهی را

شمارهٔ ۶

نبود صعبتر از هجر بتان هیچ عذاب

که شب و روز جدا دارد از من خور و خواب

اندرین گیتی کس یاد نکردی ز گنه

گر بدان گیتی چون هجر بدی هیچ عذاب

تا غم فرقت آن ماه بمن باز نخورد

ظن نبردم که ببد خلق چنین دارد تاب

شد خمیده قدم از فرقت آن زلف بخم

تافته شد دلم از حسرت آن جعد بتاب

ای سفر کرده و برده ز من آرام و قرار

ز آتش و آب دل و دیده مرا کرده کباب

اشک من سرختر از روی تو و پر تذرو

بخت من تیره تر از موی تو و پر غراب

شمارهٔ ۷

اگر به بستان آسیب دید نار از سیب

بخانه باز پشیمان شده است از آسیب

ز درد سیب بخون در غریق شد دل نار

ز شرم نار برنگ عقیق شد رخ سیب

می عقیق بران نار و سیب باید خورد

ببانک رود و سرود و حدیث ناز و عتیب

ز برف کوه شد سیمگون نشیب و فراز

ز برگ باغ شده زردگون فراز و نشیب

همیشه تا که جهان هست باد خسرو را

ز بوسه دادن شاهان دهر سوده رکیب

خدایگان جهان لشگری که هیچ کسی

بر او روا نکند تنبل و فسون و فریب

ز طبع ناصح او دور باد رنج و عنا

ز جان حاسد او دور باد صبر و شکیب

شمارهٔ ۸

سر و بالایی که دارد بر سر گل مشک ناب

آفت دل‌هاست و اندر دیده‌ام چون آفتاب

روی رنگینش چو ماه تافته بالای سرو

زلف مشکینش چو مشک تافته بر ماهتاب

صبر از آن خواهم همی تا عشق او پوشم به صبر

خواب از آن خواهم همی تا روی او بینم بخواب

هرکه خواهد صحبت خوبان و پیوند بتان

همچو من دارد دل پر درد و جان پر عذاب

ای سرورافزای دل‌ها چون حیات اندر وصال

وی نشاط‌افزای جان‌ها چون شراب اندر شباب

تا به اندر باغ آید همچو ناف نیکوان

تا که چشم عاشقان باشد چو در نیسان سحاب

چون سحاب ماه نیسان باد چشم دشمنت

روی خصمانت چو آبی باد آخر ماه آب

شمارهٔ ۹

ز اول اردی بهشت گشت جهان چون بهشت

از قبل آنکه درد شاه جهان را بهشت

ای ملک خوب کار خوب خوی و خصم زشت

بادت چندان بقا کاب و گل و شاخ و کشت

نامه عمر تو چرخ تا بقیامت نوشت

جامه فر تو دهر با کف اقبال رشت

یزدان از نور خویش جان و تن تو سرشت

تخم نشاط آسمان خود ز برای تو کشت

باد دل دشمنانت جایگه تیر و خشت

بستر ایشان ز خاک بالش ایشان ز خشت

با تو زینک وز بد با همه خلقی کنشت

خانقه دشمنت باد چو ویران گشت

هست جهان خدای از تو بشادی بهشت

بگذر و بگذار شاد هزار اردی بهشت

شمارهٔ ۱۰

بسرای سپنج مهمان را

دل نهادن بممسکی نه رواست

زیر خاک اندرونت باید خفت

گرچه اکنونت خواب بر دیباست

با کسان بودنت چه سود کند

که به گور اندرون شدن تنهاست

شمارهٔ ۱۱

ای آنکه چون تو زیر فلک شهریار نیست

آمد بهار خرم و کس شاد خوار نیست

اندر بهی شدنت بیابد بها بهار

تا تو بهی نیابی کس را بهار نیست

تا تو بهار یافتی از درد خستگی

اندر همه جهان تن کس بی نهار نیست

جاوید جانت را بتن اندر قرار باد

کز تو بگیتی اندر کس را قرار نیست

عمر تو در نشاط و خوشی بی شمار باد

زیرا که با تو دانش و دین را شمار نیست

جان تو با تن تو ملک سازگار باد

چندان که باد و خاک بهم سازگار نیست

تو دوستدار خلق و ترا چرخ دوستدار

نفرین بر آن کسی که ترا دوستدار نیست

پشت و پناه خلق جهانی ز هر بدی

پشت و پناه تو بجز از کردگار نیست

جز مدح و آفرین تو کارم مباد و نیست

در دولتت بجز طربم نیز کار نیست

شمارهٔ ۱۲

ای آنکه مر ترا بجهان در نظیر نیست

آنکو خطر نیافت ز فیضت خطیر نیست

ای یادگار آنکه نبودش نظیر کس

ای دلفروز آنکه کس او را نظیر نیست

تو ماه روزگاری و او میر روزگار

چون او و چون تو بر بزمین ماه و میر نیست

چندان که داشت تاج و سریر ولوا جهان

چون تو سزای تاج ولوا و سریر نیست

دست مخالفان تو هست از دهان قصیر

دست موافقانت ز گردون قصیر نیست

چون روی دوستان تو گلنار و لاله نیست

چون روی دشمنان تو زرد و زریر نیست

آن کز تو نیست گشته جلیل او جلیل نیست

وان کز تو نیست گشته حقیر او حقیر نیست

چون دست تو برادی ابر بهار نیست

چون لفظ تو بپاکی در منیر نیست

شادان بزی بشاهی با میر جاودان

کز هر دو چون ز روزی کس را گزیر نیست

شمارهٔ ۱۳

چو باد خزان بگذرد بر درخت

کند پرنیان بر تنش لخت لخت

از آن پس که در باغ بلبل بساخت

ز بیجاده تاج و ز پیروزه تخت

در او تخت زرین نهاده است زاغ

بشد بلبل از باغ و بربست رخت

بکهسار کافور بیزد هوا

بپالیز دینار ریزد درخت

یکی چون خوی شاه آزاده خوی

یکی چون کف شاه پیروز بخت

ملک لشگری کو بشاهین عقل

همه علمهای جهان را بسخت

بر اعدای او ورد چون خار باد

بر او باد چون موم پولاد سخت

شمارهٔ ۱۴

شهریارا خرمی کن کاول شهریور است

با دلارامی که با هر شادئی اندر خور است

جان و دل را مونس است و با گل و با نرگس است

نوبهار مجلس است و آفتاب لشگر است

این جهان همچون صدف گشت و تو او را گوهری

بر صدف چندان فتد قیمت که او را گوهر است

شمارهٔ ۱۵

تا نگارین من سرائی گشت

پیشه من غزل سرائی گشت

تا جدا گشتم از دو زلف دو تاش

پشتم از باد غم دو تائی گشت

چشم بی خواب من به آب اندر

غرقه چون مرد آشنائی گشت

شمارهٔ ۱۶

مرغ وفا برون ز جهان آشیان گرفت

عنقا صفت ز عالم وحدت کران گرفت

از خون دل کنار زمین موج زد چنانک

ز آسیب موج دامن مغرب نشان گرفت

طوفان درد کشتی دل را ز راه برد

سیلاب غم خرابه جان در میان گرفت

شمارهٔ ۱۷

همیشه شاه شدادی ز بخت خویشتن شاد است

بملک اندر چو پرویز است و بد خواهش چو فرهاد است

ز خوبان مجلس عالیش چون فرخار و نوشاد است

عدو زو سال و مه غمگین دل او روز و شب شاد است

همیشه کار او جود است و دائم شغل او داد است

هر آن چیزی که شاهان را بباید ایزدش داد است

روان بد سگالانش ز بند غم بفریاد است

روان نیکخواهانش ز بند سختی آزاد است

بقا باداش چندانی که آب و آتش و باد است

که هم شیر است و هم شاه است و هم گرد است هم راد است

شمارهٔ ۱۸

این جهان را سایه تو باد بر سر جاودان

زانکه چندانی که هستی این جهان جان پرور است

گرد سم اسب تو در چشم شاهان توتیا است

نعل سم اسب تو بر فرق میران افسر است

گر کسی صد سال یزدان را پرستد روز و شب

چون مهی کین تو جوید جاودانه کافر است

دست و چشمت جفت ساغر باد و جفت روی دوست

تا بگیتی نام دلدار است و نام ساغر است

شمارهٔ ۱۹

گوشی که در حلقه او بود لفظ تو

مالیده سفاهت هر بدگهر شده است

چشمی که خاک درگه تو سرمه داشتی

راه ذهاب چشمه خون جگر شده است

بودی نیام تیغ فصاحت زبان من

واکنون ببین که ترکش تیر سحر شده است

شمارهٔ ۲۰

ای شهی کز مهر تو چون بهرمان گردد چمست

جام می بستان که عید فرخ و جشن جمست

چون جمت با دادیار و ملک نارفته ز چنگ

رخ ز می بیجاده رنگ و دل ز ناز و نوش مست

با رضای تو ولی را خار گردد چون حریر

با خلاف تو عدو را شهد گردد چون کبست

گر بدریا در نهان گردد چو ماهی خصم تو

زو برون آری بزو بینش چو ماهی را بشست

شمارهٔ ۲۱

بهشت من بدو گیتی بجز سرای تو نیست

مرا بهشت و سرا هم بجز برای تو نیست

دلم نباشد راضی بدل ربودن آن

گه بسته با دل و جانی و او بجای تو نیست

تنم بپای ببست و دلم بپای ببست

مرا دو چشم و دل جانی ولی بپای تو نیست

هوای توبه تنم در روان شده است چنانک

بهر کجا بنهم دست جز هوای تو نیست

اگر همیشه وفا خوشتر از جفا باشد

وفای هیچکسم خوشتر از جفای تو نیست

خدایگانا جور و جفا نباید کرد

برانکه پیشه و کارش بجز وفای تو نیست

اگر سپهر برین درگه و سرای تو است

مرا سپهر جز از درگه و سرای تو نیست

اگر ببوسد پای من آسمان بمثل

عبیر و مشگم چون گرد خاکپای تو نیست

عزیزدار کسی را که دوستدار تو گشت

اگر سزای تو هست و اگر سزای تو نیست

شمارهٔ ۲۲

تا ماه مرا رفتن با خیل و سپاه است

هر روز مرا دل بره و دیده براه است

پر گرد سپاه است دو رخسار من از غم

تا بر گل رخساره او گرد سپاه است

چون زلف درازش غم هجرانش دراز است

چون چشم سیاهش ز غمم روز سیاه است

از رفتن او رامش و آرامش من رفت

گر زود نیاید بر من کار تباه است

اندیشه او بر دل من کوه گرانست

وز رنج و عنا گونه من گونه کاه است

چون قامت او هست دلش یکتا با من

درد من از ایشانست او را چه گناه است

ای آنکه ترا ماه تمام از بر سرو است

ای آنکه ترا لاله سرخ از بر ماه است

دردی بجهان نیست که من بی تو نخوردم

گر بر من بیچاره ببخشی نه گناه است

شمارهٔ ۲۳

ای با خدای و با همه خلق خدای راست

از داد و راستی همه پیروزئی تراست

ملک تو همچو رنج بداندیش تو فزون

رنج تو همچو ملک بداندیش تو بکاست

طبع تو پاک و جان تو پاک و تن تو پاک

قول تو راست و رای تو راست و دل تو راست

از پادشاهی تو هرانکو فرار کرد

بر جای خویش خاسته بر جان پادشاست؟

خوشا ولایتا و بزرگا رعتیا

کش پادشاه دادگر پاک پارساست

چون تو ملک براستی و داد کی نشست

چون تو فلک بدانش و دولت کرا بخاست

تا مر ترا بتخت شهی بر نشاند بخت

شاخ ستم نرست و نسیم بدی نخاست

اندر بقای تست همه خلق را بقا

چندان بقات باد که خورشید را بقاست

شمارهٔ ۲۴

بدست تو ملکا ملک خسروانی هست

بدین جهانت فرمان و کامرانی هست

تو یادگار فریدون و آن جمشیدی

ز هر دو بر دل و دیدار تو نشانی هست

همه سعادت و تایید از آسمان خواهند

ترا سعادت و تایید آسمانی هست

عدوت بندی هست و جهان گشائی هست

گهرت بخشی هست و جهان ستانی هست

ترا بخرمی و سور بگذرد ایام

که بر مراد جهانیت کامرانی هست

بزندگانی دلشاد باش و خرم زی

هماره تا بجهان نام زندگانی هست

شمارهٔ ۲۵

بار خدایا ز مرگ منت چه آید

بی گنهان را ز غم مکش که نشاید

خامشی خویش خوار داری لیکن

خامشی من ترا همی نکزاید

تا تو یکی ره بسوی من نگرائی

هیچ سعادت بسوی من نگراید

گر بر تو دست من رسد عجبی نیست

آنکس کو می خورد تنش برباید

آمده نوروز و شعر باید نیکو

چو نان کز طبع زنگ غم بزداید

طبعی باید گشاده شعر نکو را

جز سخنان تو طبع می نگشاید

گرت بکار است شعر نیک سخنگوی

خامش باش ارت شعر نیک نیاید؟

شمارهٔ ۲۶

ملکان را ز آسمان کبود

چون تو هرگز کریم و راد نبود

هرگز از تو کسی بلا نکشید

هرگز از تو کسی جفا نشنود

عید فرخنده باد بر تو ملک

باد یزدان ز جان تو خشنود

تا ترا درد رنجه داشت همی

روز مردم ز درد گشت کبود

ما همه بندگان چو شیفتگان

دل غم آلود و دیده خون آلود

تا بدین مایه حال تو یزدان

خلق را صنع خویشتن بنمود

بس نه بخشود بر تو باد یقین

بر همه مردم جهان بخشود

دار و گیر جهانیان را چرخ

ز تن و جان و دل ترا بزدود

تنت پالود کردگار ز درد

زود گردی درست و خرم زود

گر جهان بر تو وقف کرد خدای

نکند بر تو هیچ دشمن سود

باد چندان بقات در شاهی

که بود نام بت پرست و جهود

شمارهٔ ۲۷

فراق دیدن جانان دل و جانم دژم دارد

دلم پر آب و چین دارد تنم پر تاب و خم دارد

کسی کو گم کند یاری که ده خوبی بهم دارد

سزد گر نالد از دردش ولیکن سود کم دارد

ایا شاهی که تیغ تو زمین را زیر دم دارد

فلک فرق همه شاهان ترا زیر قدم دارد

زمین اندر عدم گوهر فزون از آب کم دارد

بجود از تو کند موجود و جود اندر عدم دارد

مرنجان جان بغم چندین که جان بیمار غم دارد

ازیرا کز سقیمی جان بر اینسان هم سقم دارد

تنم بر دل بر انبازان سزد گر دل دژم دارد

قضای ایزدی خواندن ستم بر وی ستم دارد

بهر جائی که او باشد بخوبی چون حرم دارد

خدای ما بجان ما فزون زین خود کرم دارد

شمارهٔ ۲۸

اسب طرب و عیش تو ای شاه بزین باد

جان و تن خصمان تو پیوسته بزین باد

خورشید زمینی و خداوند زمانی

از جور زمان دشمن تو زیر زمین باد

از هیبت تو پشت مخالف چو کمانست

بر جان بداندیش تو از مرگ کمین باد

چندانکه زمینست ترا زیر رکابست

چندانکه سپهر است ترا زیر نگین باد

از سجده میران و بزرگان همه ساله

در گاه وصال تو پر از شکل جبین باد

رادیست ترا پیشه و شادیست ترا کار

تا روز قضا پیشه و کار تو همین باد

با راستی و رادی طبع تو قرینست

با رامش و آرامش طبع تو قرین باد

شمارهٔ ۲۹

خدایگان جهان را طبیب دارو داد

موافق آمد از بهر آنکه نیکو داد

اگر چه روزی موئی بکاست از تن شاه

هزار سال بجسم و روانش نیرو داد

جهان و جان و دل و تنش هر سه باد فدا

که هر سه چار مرا چون نگه کنم او داد

ایا خدای ترا داده صد هزار هنر

هم او بدشمن تو صد هزار آهو داد

مباد خسته یکی روز پشت و پهلوی تو

که بخت خصم ترا درد پشت و پهلو داد

ز نور خویشتن ایزد بیافرید ترا

پس انگهت بسزا دست و تیغ و بازو داد

ترا زمانه زبانی بداد گوهر بار

ولی بچشم عدوی تو باز لولو داد

ایا مبارک داروی تو مبارک باد

که دشمنان ترا بخت مرگ دارو داد

شمارهٔ ۳۰

ماهی دل من بر دو دل خویش بمن داد

من هستم از او خرم و او هست ز من شاد

بی من نکند شادی و بی من نخورد می

همواره چنان بوده و پیوسته چنین باد

با ناله و فریادم و با خواهش و کاهش

از بسکه همی روز جدائیش کنم یاد

من بر بت خویش ایمنم و نیستم ایمن

برگشت زمانه همه زان خواهم فریاد

ای لؤلؤ شهوار بپوشیده بدیبا

وی سوسن آزاد بپوشیده بشمشاد

آنکس که ترا کشت هوای دل من کشت

وانکس که ترا زاد هوای دل من زاد

ترسم که تو از مهر من آزاد کنی دل

وز مهر تو هرگز نشود جان من آزاد

شمارهٔ ۳۱

دل مسکین مرا کژدم دوری بگزید

تا برفت آن صنم دلبر و دوری بگزید

طرب از من بگریزاند و خود از من بگریخت

طرب از من برمایند و خود از من برمید

گر نیابمش بسا درد که من خواهم یافت

ور نبینمش بسا درد که من خواهم دید

شمارهٔ ۳۲

رنگ زمین زرد گشت و طبع هوا سرد

رطل می سرخ گیر بر بهی زرد

چرخ پر از دود گشت ز ابر سیه فام

و ابر بآب از رزان بشست سیه گرد

زاغ گرفته براغ مسکن بلبل

نار گرفته بباغ جایگه ورد

باد ز گلبن پرند سرخ بیاویخت

و ابر بصحرا حریر زرد بگسترد

باد خزان بر چمن ز بدره فشانی

شاخ بهی را چو دست شاه جهان کرد

میر زمین لشگری که از کف رادش

از گهر زر و سیم گرد برآورد

از سر یاران او مباد جدا ناز

از تن خصمان او مباد بری درد

شمارهٔ ۳۳

خدایگانا با تو زمانه ساخته باد

دلت فروخته باد و تنت فراخته باد

هرانکسی که نخواهد فروخته دل تو

روانش آخته با دو دلش گداخته باد

مخالفان ترا چرخ کرده باد نوان

موافقان ترا مشتری نواخته باد

دل ولیت بسان چراغ روشن باد

تن عدوت بسان کناغ تاخته باد

تو حق جان و روان جهان شناخته

خدای در تو همه نیکوئی شناخته باد

بتیر محنت چشم عدوت دوخته باد

بدست دولت کار ولیت ساخته باد

شمارهٔ ۳۴

خدایگانا چشم دلت فروخته باد

بآتش غم جان عدوت سوخته باد

بزر و گوهر شادی خری که دشمن تو

خریده باد غم و خرمی فروخته باد

سپاه محنت بر دشمن تو تاخته باد

و زو برنج و بلا کینه تو توخته باد

بروز پاک جهان بر عدوت باد سیاه

هوا بتیره شبان پیش تو فروخته باد

مخالفان ترا سر بگرز کوفته باد

منافقان ترا دل بتیر دوخته باد

شمارهٔ ۳۵

چو باد خزان بر درختان وزید

همه کس بموی خز اندر خزید

هوا گشت تاری و روشن شد آب

جوان گشت پیرو جهان شد شدید

بباغ اندر است آبی و نار و سیب

بجای گل و لاله و شنبلید

نه آواز کبک آید اکنون ز کوه

نه بانک تذرو آید اکنون ز خوید

شده شاخ در باغ زرد و نوان

مگر حمله و ضربت شاه دید

ملک آفریننده تا آفرید

بمردی و دادی چو تو نافرید

بشادی زیاد و همه ساله باد

در خرمی را کف او کلید

شمارهٔ ۳۶

تا جهان باشد بکام و نام شاهنشاه باد

آفتابش تاج باد و آسمانش گاه باد

دست بیدادی بداد از مردمان کوتاه کرد

باد عمر او دراز و رنج او کوتاه باد

مشتری دمساز او را سال و مه دمساز باد

واسمان بدخواه او را روز و شب بدخواه باد

خوان او و ملک او پاینده همچون کوه باد

دشمن او زرد و ناپاینده همچون کاه باد

دوستانش را همیشه جایگه بر تخت باد

دشمنانش را همیشه مسکن اندر چاه باد

پیشگاهش چرخ باد و همنشینش بخت باد

غمگسارش دهر باد و می گسارش ماه باد

تا بود شاهی و شادی تا بود رادی و داد

راد باد و داد باد و شاد باد و شاه باد

شمارهٔ ۳۷

شاه شدادی همیشه تندرست و شاد باد

تا گل و شمشاد باشد با گل و شمشاد باد

باد یزدان جاودانه چاره و فریاد او

دائم او بیچارگان را چاره و فریاد باد

عادت او هست نیکی چرخ با او نیک باد

پیشه او هست رادی بخت با او راد باد

هرکه آزاد است بادا بنده درگاه او

جان او دائم ز بند درد و رنج آزاد باد

شمارهٔ ۳۸

یاد نیاری ز قندهار وز نو شاد

نیز نگوئی حدیث بصره و بغداد

نام ونشان بهشت کنک نجوئی

گر بنشینی میان لشگری آباد

هست درونش پر از نگار چو دیبا

هست ز بیرونش استوار چو پولاد

همچو سپهر برین بلند ببالا

همچو که بیستون درست به بنیاد

زیر وی اندر چو سلسبیل روان آب

وز بران چون حدیث حور بر انباد

کرد لب جوی او مثال دو صد باغ

یاسمن و نرگس و بنفشه و شمشاد

شاد در او میر لشگری و جهان پیش

تا به ابد یادکار لشگری این باد

سرای دولت و شادی همیشه جای تو باد

همیشه قبله شاهان در سرای تو باد

همیشه تاختن آسمان بسوی تو باد

همیشه تافتن مشتری برای تو باد

بهر کجا که بوی بخت همنشین تو باد

بهر کجا که روی چرخ رهنمای تو باد

جهانیان همه هستند پایدار بتو

سر سران جهان زیر خاک پای تو باد

همه کسی شود از روی دلگشای تو شاد

هزار شادی بر روی دلگشای تو باد

چنانکه پشت و پناه و معین خلق توئی

خدای هر دو جهان ناصر و معین تو باد

شمارهٔ ۳۹

جان بدخواهان تاج خسروی رنجور باد

گنج شادی را همیشه جان او گنجور باد

در سرای دوشمنان او همیشه شیونست

از حدیث او جهان پر لؤلؤ منثور باد

دیده ها روشن شود از طلعت پر نور او

جاودان اندر جهان آن طلعت پرنور باد

سر به سر داد است و دانش سر به سر فضل است و جود

دست غم زو بسته باد و چشم بد زو دور باد

شمارهٔ ۴۰

دولت خورشید شاهان جاودان بر پای باد

ملکت امید میران سرمدی بر جای باد

دشمن تاریک نالان باد همچون زیر و نای

در سرای او همیشه بانک زیر و نای باد

تا فراز پایه عرشش رسیده باد سر

بر سر شیران ایوانش رسیده پای باد

ناز مردم روی جان افزوز شهر آرای اوست

جاودان آن روی جان افروز شهر آرای باد

شاه نیکو رای و نیکو خوی و نیکو سیرتست

آسمان را سوی او دائم بنیکی رای باد

شمارهٔ ۴۱

آنچه ایزد خواست کرد و آنچه مردم خواست داد

شاه را بالنده کرد و تن درستش کرد شاد

شاه را تابنده کرد آن تندرستی در بزه

شد تنش پالوده چون از باده آسوده لاد

هست پنجاه و سه سالش داد پنجاه و سه تب

همچنین آمد ز عدل و همچنین آمد ز داد

تا ز هر تب گشت ازو پالوده یکساله بزه

اینچنین فر ایزد از پیغمبران کس را نداد

شاه باشد بی گمان صد سال دیگر شادمان

تندرست و جان جوان کز مادر او امروز زاد

باد سرد و نار گرم او را نیازارد به تیر

تا بود بر چرخ نار و تا بود بر دشت باد

دوست دارد ایزدش بر عذر آن دادش چو درد

باز دادش تندرستی و وری و بر نهاد

ایزدی هست ابتدای دولت تو کش بود

اینچنین باشد کسی کش بسته در خواهد گشاد

عمرش افزون باد بادش ملکت او بیشتر

دولتش پاینده باد آرامش افزاینده باد

عمر و ملک دولتش یزدان ز سر خواهد گرفت

شادمان خواهد که باشد ناورد از درد یاد

بهتر است از نوح و جم و کیقباد اندر هنر

عمر نوحش باد و جان جم و ملک کیقباد

شمارهٔ ۴۲

کمان برم که درین روزگار تیره چو شب

بخفت چشم مروت بمرد مادر جود

ز سیر هفت ستاره درین دوازده برج

بده دوازده سال اندرین دیار و حدود

هزار شخص کریم از وجود شد بعدم

که یک کریم نمی آید از عدم بوجود

شمارهٔ ۴۳

خدایگانا دائم ترا سلامت باد

همیشه از بر تو تاج بر علامت باد

بطبع دوست ندارد دلت ملامت کس

ز روزگار عدوی ترا ملامت باد

مخالفان هدیرا قیامتست ز تو

بقای تخت تو پیوسته تا قیامت باد

همیشه همبر تو سرو ماه عارض باد

همیشه در بر تو ماه سرو قامت باد

جهانیان را کردی عدیل ناز بعدل

ندیم دشمن تو محنت و ندامت باد

بجان و تن همه کس را سلامتست ز تو

ترا به جان و تن از هر بدی سلامت باد

چنانکه کار مرا استقامتست ز تو

ز بخت کار ترا دائم استقامت باد

شمارهٔ ۴۴

همیشه چشم دل و جان شاه روشن باد

بروز مردیش از فتح ترک و جوشن باد

همیشه جایگه دشمنانش زندان باد

همیشه جایگه دوستانش گلشن باد

هوای روشن بر حاسدانش تاری باد

زمین تاری بر ناصحانش روشن باد

حسود او را تن سال و ماه بیسر باد

عدوی او را جان سال و ماه بی تن باد

همیشه خانه او جایگاه شادی باد

همیشه خانه دشمنش جای شیون باد

ستاره چاکر او را همیشه چاکر باد

زمانه دشمن او را همیشه دشمن باد

شمارهٔ ۴۵

جایگاه شاه یا برگاه یا بر تخت باد

وز بداندیشان او روی زمین پردخت باد

روز کوشیدن زمینش زیر گرد خیل باد

روز آسودن زمانش زیر بار رخت باد

بر هواخواهان او آهن چو وشی نرم باد

بر بداندیشان او وشی چون آهن سخت باد

از پس و پیشش همیشه گاه باد و ماه باد

زیر و بالایش همیشه تاج باد و تخت باد

یارمند و دستگیر خسروان عالمست

یارمندش چرخ با دو دستگیرش بخت باد

شمارهٔ ۴۶

از بلای دهر جان شاه گیتی فرد باد

جان بدخواهان او جفت بلا و درد باد

رنگ گرد از روی رادی آب جود او بشست

جان او بی رنگ باد و روی او بی گرد باد

روز و شب در مجلس او بانک نوشانوش باد

سال و مه بر درگه او بانگ برد ابردباد

دوستانش را ز شادی روی دائم سرخ باد

دشمنانش را ز زاری روی دائم زرد باد

با سلامت جفت باد و با سعادت یار باد

از ملامت دور باد و از ندامت فرد باد

شمارهٔ ۴۷

چو چرخ باد خزان را بباغ راه دهد

ببرگ سبز رزان باد رنگ کاه دهد

ز ابر پیش هوا پرده سیاه کشد

بکه سپیدی از آن پرده سیاه دهد

بباده گونه چون مهر و ماه باد دهد

بباغ گونه زر ابر مهر ماه دهد

یکی ز زر همی دشت را زره پوشد

یکی ز سیم همی کوه را کلاه دهد

خدایگان جهان لشگری که روز نبرد

ز خصم تاج ستاند بدوست گاه دهد

بقاش بادا چندانکه ملک عالم را

ز بدکنش بستاند به نیکخواه دهد

شمارهٔ ۴۸

بجز نشاط و طرب طبع تو طلب نکند

کسی بود که ترا بیند و طرب نکند

کسی که بخشش و بخشایش تو دیده بود

حدیث بخشش و بخشایش عرب نکند

جهان طلب نکند هرکه یافت در گه تو

کسی که دریا بیند شمر طلب نکند

اگر کسی بوفا و سخا نسب جوید

بجز بدست و دل راد تو نسب نکند

که را بخواهد یزدان حرام روزی کرد

بدست راد تو روزیش را سبب نکند

بقات بادا چندانکه هیچ مخلوقی

ز شب نسازد روز و ز روز شب نکند

شمارهٔ ۴۹

خسروا طبع تو روز و شب نشاط آلود باد

دشمنانت را ز دیده روی خون پالود باد

از تو خشنود است یزدان وز تو خشنود است خلق

جاودان از بخت و دولت جان تو خشنود باد

پیش جان دوستانت دود همچون نور باد

پیش چشم دشمنانت نور همچون دود باد

یار جانت ناز باد و جفت طبعت کام باد

یار نامت مدح باد و جفت شغلت سود باد

این جهان آن تو خواهد بود من دانم درست

گوش آن دارم همی من کانچه باشد زود باد

شمارهٔ ۵۰

خسروا گر دون بتاج و تخت تو محتاج باد

کار تو با ناز جفت تخت و جام و تاج باد

روز بدخواهان تو چون روز رستاخیز باد

نیک خواهان ترا شب چون شب معراج باد

خنجر تو شیر باد و دشمن تو گور باد

نیزه تو باز باد و خصم تو دراج باد

تا جهان باشد ترا هرگز بکس حاجت مباد

وین جهان دائم به کهتر چاکرت محتاج باد

شمارهٔ ۵۱

خدایگان جهان را ز بخت یاری باد

عدیل دولت و اقبال و بختیاری باد

بمردمان زمین برش کامرانی هست

باختران فلک برش کامگاری باد

بگاه حزم نگه دار تنش یزدان باد

بگاه رزم نگه دار جانش یاری باد

شود بدیدن او چشم دوستان روشن

جهان بجان و دل دشمنانش تاری باد

همیشه هست بتیغ و سنان حصار گشای

عدو همیشه بنزدیک او حصاری باد

شمارهٔ ۵۲

بر سبزه همی آب روان آب دواند

وز شاخ همی باد خزان برگ فشاند

این هیچ کس از آئینه چین نشناسد

وان هیچ کس از زر ورق باز نداند

همچون تن دل رفته ز تیمار جدائی

باد سحری شاخ سمنرا بنواند

از بسکه ببارد شب و روز ابر خزانی

از کوه سوی دشت همی سیل براند

گه شد که بماند بکف میر و لیکن

گر گوهر بارد بکف میر بماند

شاه ملکان لشگری آن شاه دلیران

کو ملک جهان همچو سکندر بستاند

چندانش بقا باد بشادی و بشاهی

گز مهر تو مهره خوی و خون بچکاند

شمارهٔ ۵۳

دولت شاه جهان پاینده چون خورشید باد

ملک وعمر او چو عمر و ملکت جمشید باد

ناصحش را رخ چو پیش مهر لاله برگ باد

حاسدش را تن چو پیش باد برگ بید باد

جز بیزدانش مباد امید ازین گیتی بکس

شهریاران را بدست و تیغ او امید باد

روز او فرخنده باد و تخت او پاینده باد

کام او پیوسته باد و عمر او جاوید باد

شمارهٔ ۵۴

بباغ برگ بدینار جعفری ماند

ز برگ باغ بمنسوج ششتری ماند

درخت سبز بر او مانده جای جای تهی

بلبس حور بپیرایه پری ماند

میان باغ بیاقوت بهرمان ماند

رخ ترنج بدینار جعفری ماند

اگر نماند گل و لاله طری در باغ

نبید بر گل و لاله طری ماند

هوا بسینه بازان خلخی ماند

زمین به پشت پلنگان بربری ماند

هوا بدیده بدخواه بوالحسن ماند

چمن بروی بداندیش لشگری ماند

بآفرین مه و مهر و مشتری ماند

که روی او به مه و مهر و مشتری ماند

شمارهٔ ۵۵

این چه بند است که بر من غم آن ماه نهاد

دل من بر دوره خون زد و دیده بگشاد

دل من برد بگفتار دل آزار بتی

که همه فعلش بند است و همه قولش داد

بجفا کردن راد است و بدل دادن زفت

بوفا کردن زفتست و بدل بردن راد

بدهم گفت بتو جان و دل و غم ندهم

این پذیرفت و بداد آن پذیرفت و نداد

از میان همه این خیل بد و دادم دل

از میان همه این قوم بدو بودم شاد

ندهد دل بمن آن ماه و ز من خواهد دل

ندهد داد من از جور و ز من خواهد داد

مهربان بود ندانم ز من او را چه رسید

دادگر بود ندانم که مر او را چه فتاد

که یکی روز بدرویش همی نارد مهر

که یکی ساعت از داد همی نارد یاد

هرگز اوراست ندارد که منم شیفته دل

دل او چون دل من شیفته و تافته باد

که هرانکس که دل اندر کف معشوق نهد

بهمه جور و جفا گوش ببایدش نهاد

شمارهٔ ۵۶

اگر بمهر من آن ماه را نیاز آید

چنانکه زود برفتست زود باز آید

برزم رفت و بسی رنج نابسازی کرد

رسد بباده خوری باز بزم ساز آید

همی دهیم براه فراز کردن چشم

امیدوار که او ناگهی فراز آید

دراز وعده نگار است و من از او در بیم

اگر چه وعده اش از عشق من دراز آید

مرا ز فرقت آن ماه آفتاب طراز

ز خون دیده همی بر دو رخ طراز آید

اگر ببیند حور آن بت نیازی را

بدان نیازی هر ساعتش نیاز آید

پس از فراقش روزی مگر وصال بود

پس از نشیبی روزی مگر فراز آید

شمارهٔ ۵۷

آن را که همی جست و دلم بخت بمن داد

اکنون بستاند دلم از ناز و طرب داد

از بخت بد آزادم و از یار بشادی

شاد است بمن همچو من آن ماه پریزاد

گر شادم از آن یار وفادار عجب نیست

گز یار وفادار همه خلق بود شاد

گر لاله و شمشاد نروید بجهان نیز

بس باد مرا زلف و رخش لاله و شمشاد

تا من بزیم قصه نوشاد نخوانم

کز دیدن او مجلس من گشت چو نوشاد

چون آهن و پولاد قوی بود جدائی

از تف دلم نرم شد آن آهن و پولاد

بی یار نباشد تن من نیز بزاری

بیمن نبود نیز دل خسته بفریاد

دیگر نکشد بنده ای آزار ز من نیز

اکنون که من از بند جدائی شدم آزاد

غم خوردم بل عاقبت کارنکو گشت

همواره مرا عاقبت کار چنین باد

شمارهٔ ۵۸

تا آفریدگار مرا رای و هوش داد

بی کس ترم نیاید از خویشتن بیاد

آن روزگار شیرین چون باد بر گذشت

این روزگار تلخ همان بگذرد چو باد

گر باز روزگار مساعد شود مرا

از هر چم آرزوست بیابم تمام داد

هست اوستاد من بغم عشق روزگار

از روزگار به نبود هرگز اوستاد

زین صعبتر بروی مرا کارها رسید

زین بسته تر بدست مرا بندها فتاد

الا خدای یک در بر هیچ کس نه بست

الا هزار در به از آن بر دلش گشاد

شمارهٔ ۵۹

هرگه که مرا ز آمدن تو خبر آید

از جان و دلم انده دیرینه برآید

بسیار عنا دیدم در کان گهر من

از بخت همی کانم نزد گهر آید

هر روز من از آمدنت شاد کنم دل

هر روز همی تخم نشاطم ببر آید

اکنون که بداندیش مرا جان بسر آمد

دانم که غم دوری ما هم بسر آید

گر غم بفراق اندر مان بیشتر آمد

شادی بوصال اندر مان بیشتر آید

اکنون که سعادت را بر من گذر آمد

دانم که غم هجر ترا هم گذر آید

شمارهٔ ۶۰

شد اسیر آن بت کو دلبر و جنگ آور بود

شمع صد مجلس و پیرایه صد لشگر بود

بگه بزم دلفروزتر از یوسف بود

بگه رزم عدو سوزتر از حیدر بود

سرفرا کرد و یکی بار بیامد بر من

آنکه خوبان همه هستند تن اوشان سر بود

من بر او دیگر نگزینم یاری که مرا

نه چنو دیگر باشد نه چنو دیگر بود

شمارهٔ ۶۱

ای آنکه همیشه دل تو رادی جوید

طبع تو همه گرد در رادی پوید

چون ماه سخای تو همه جای بتابد

چون مشک عطای تو بهر جای ببوید

از سنگ بنام تو همی سوری خیزد

از خاره بفر تو گل سوری روید

از من بگسستی تو بگفتار تنی چند

گر یاد کنمشان دلم از درد بموید

از بهر گناهان مرا عذر تو جستی

چون هست گناهم ز تو این عذر که جوید

بر خصم کسی عذر بیک مهر نبندد

وز دوست کسی دست بیک جنگ نشوید

شمارهٔ ۶۲

ملکا کار تو بسامان باد

کار اعدای تو پریشان باد

رنجها را بقات فرمان ده

دردها را لقات درمان باد

راحت جان صد هزار تنی

صد هزار آفرین برین جان باد

چشم رایت همیشه روشن باد

دل و جانت و همیشه خندان باد

روز و شب خلق را نگهبانی

ایزدت روز و شب نگهبان باد

فر فرهنگ تو فراوانست

دولت و عمر تو فراوان باد

راحت بندگان یزدانی

جانت در زینهار یزدان باد

شمارهٔ ۶۳

خدایگانا چرخ برین زمین تو باد

بروز کوشش روح الامین امین تو باد

همیشه دولت و اقبال در یسار تو باد

همیشه فره و فرهنگ در یمین تو باد

بهمت فلکی و به آفرین ملک

زبان هرکس گردان بآفرین تو باد

همیشه پیشه تو در جهان وفا و سخاست

وفا رفیق تو باد و سخا قرین تو باد

همه نشستن مه همنشین قدر تو باد

همه گذشتن خورشید بر نگین تو باد

شمارهٔ ۶۴

مخالفان ترا گردن ای ملک زده باد

بتیر محنتشان دیده دل آژده باد

ز راستی وز رادیت باد نفس شریف

ز زیرکان و ردان در سرای تو رده باد

خجسته جشن سده بر تو شاه فرخ باد

میان کفه عمر تو سنگ ده صده باد

بدست حکم قضا دام درد و رنج و بلا

بگرد جان و تن دشمنان تونده باد

عطات باد چو باران موافقانت خوید

سر مخالفت از بن بتیغ غم زده باد

بروز کوشش تیغ تو میزبان دد است

زبون بگرد جهان دشمن تو چون دده باد

بساط ملک تو گسترده باد جاویدان

بساط ملک وبقای عدوت بر چده باد

ز غم فرو شده بادا بخاک تیره عدوت

ز خدمت تو ولی بر ستاره آمده باد

تو شاه از آن کده کافتاب عالم ازوست

همیشه تو شه باش و همیشه این کده باد

سوی تو آمده باد آن همه نشاط عدوت

همان غمان تو سوی دل عدو شده باد

شمارهٔ ۶۵

هرکه را دهر از عمادالدین بدل دوری دهد

جانش را جاوید پیش دیو مزدوری دهد

خار و خارا دوستانش را گل سوری دهد

دشمنانش را فلک شب‌های دیجوری دهد

سائلان را دیبه زربفت شاپوری دهد

از عمانی درهم و دینار شاپوری دهد

آسمان را چاکر کمترش ماموری دهد

از می غم حاسدش را بخت مخموری دهد

هرکه اندر خدمت او تن به رنجوری دهد

گنج شادی را به جان خویش گنجوری دهد

ایزدم بر کام و نام ملک دستوری دهد

گر مرا دستور شرق و غرب دستوری دهد

شمارهٔ ۶۶

مرا رنج بسیار و کم روزگار

بشادی کسم نیست آموزگار

نه هستند یاران من مهربان

نه هستند خویشان من سازگار

زمانی همی نالم از یار بد

زمنی ز رنج و بد روزگار

شود نیک روز بد از یار نیک

مرا بدتر از روزگار است یار

مرا دل فکار است دائم ز دوست

ز دشمن بود هر کسی دلفکار

اگر دشمن و دوست یکسان بو

چه دوست و چه دشمن چه خرما چه خار

از آن دشمنی کو بود دور دست

تواند رهاندن بدستان و چار

چگونه تواند ز دشمن گریخت

کسی کش بود دشمن اندرکنار

ایا عاشقی بی دل و بی روان

گهی گرم خوار و گهی سوگوار

چه نالی چو رعد و چه گریی چو ابر

چه گوئی تو چندین چه پیچی چو مار

همیشه ز دل نالی و دیده هیچ

که دارند جان گرامیت خوار

که دید این رخ یار پیمان شکن

برفت از پی یار بی زینهار

شمارهٔ ۶۷

آذر فرو زو می خور شاها بماه آذر

آیین ماه آذر بوی می است و آذر

باد ابد رد مانده دشمنت چون کمانه

بگذار شادمانه صدا ور مزدو آذر

یک بخشش تو کردن بار دویست گردون

ایمن بزی ز گردون همچون پسر ز مادر

هم بدسگال مالی هم بدسگال مالی

هم با سخا همالی هم باوفا برادر

تو بت جهان برهمن تو باد و خصم خرمن

از هیبت تو دشمن جوشن دهد بچادر

روی عدوت پرچین وز خونش کرده پرچین

از تیغ تو شه چین لرزنده و توایدر

دوری ز بند و دستان با رای و هوش دستان

با زور پور دستان با فر و یال نوذر

گر خلق بی توانی دانا شود تو آنی

بگذار تا توانی گیتی بناز و بگذار

شمارهٔ ۶۸

ای مکان سعد و کان جاه و ارکان ظفر

جشن فروردین فرخ بر جهان افکند فر

بر تو میمون باد و فرخ ای شه پیروزگر

می خور و بفروز جان با ناز و نوش کام و گر

از تو بفروزد خردمندان گیتی را بصر

زانکه با معنی بسیاری و لفظ مختصر

رنج و ناز دوستان و دشمنان بردی بفر

مرده کی باشد شهی کش همچو تو باشد پسر

سیم نزدیک تو همچون سنگ باشد بی خطر

کینه جویان را بلائی مهرورزان را نظر

خسروا تو خیر خیری دیگران خیرند و شر

چون تو هرگز نافرید ایزد کریم اندر بشر

گاه رادی زی تو یکسانست کاه و سیم و زر

گاه مردی از تو ترسانست پور زال زر

نزد سلطان رفتن تو کشتن از نار است تر

رفتنت فرخنده باد و آمدن فرخنده تر

چون بود باز آمدنت آید بپیروزی خبر

ما بنازیم و دل دشمن شود زیر و زبر

تا جهان باشد مبادا جز تو سالاری دگر

زانکه رادی بی خلافی و رحیمی بی مگر

گر نبودی بنده را نقرس شکسته بال و پر

بارکش بودی بجای پای بر راهم ز سر

تا تو باز آئی به دولت او بود ساعت شمر

روی گشته چون زریر و چشم گشته چون شمر

شمارهٔ ۶۹

ایا ز عز و شرف تاج برنهاده بسر

زمانه بر ده همه عمر دشمنانت بسر

اگر بجای پسر دختر آیدت چه زیان

که دختر چو تو باشد به از هزار پسر

اگر شهی را باشد دو صد پسر همه شیر

یکی بود که سزد افسر پدرش بسر

نه دختری ببر تخت ملک چهر آراست

که بر بساطش بوسید گوهر اسکندر

تو روزگار بدیدی بمان و خندان باش

که روزگار نشاندت دو تا جور در بر

همیشه تا مه و خور بر فلک دهند فروغ

ز رامش و طرب و عیش در جهان برخور

شمارهٔ ۷۰

تا هست جان مؤمن بدخواه جان کافر

نوروز باد خرم بر میر ابوالمظفر

پیوسته باد با او تایید و دولت و فر

او شاد باد دائم از شهریار جعفر

از هیچ کار ویرا در دل مباد کیفر

بر دوستان مبارک بر دشمنان مظفر

روی ولیش بادا از ناز چون معصفر

وز رنج باد دائم روی عدوش اصفر

چون در مصاف باشد با تیغ و رمح و مغفر

گردد رخ سواران از بیم او مزعفر

مانند خاک گردد با کینش مشک از فر

خاک سیاه گردد با مهر او چو عنبر

تا انده است و شادی تا مؤمن است و کافر

بادا رخانش احمر بادا بساطش او فر

شمارهٔ ۷۱

برخیز و بمیخانه خرام ای بت کشمیر

می خور که بمی گردد اندوه جوان پیر

آن ناقد هر گوهر و آن کاشف هر راز

کز رطل همی خندد چون برق بشبگیر

گر بوی بسنگ آرد سنبل دمد از سنگ

ور گونه بقبر آرد شنگرف شود قیر

بر یاد یکی بار خدائی که تو گوئی

با نصرت هم پشت است با دولت همشیر

شمارهٔ ۷۲

ای وصل تو آب و هجر تو آذر

ماننده تو نزاید از مادر

آذر شود از رضای تو آزار

وازار ز خشم تو شود آذر

با مهر تو لاله روید از سندان

با فر تو آب زاید از آذر

از بیم تو خصم ترک و جوشن را

کرده است بدل بمعجر و چادر

در غیب رهنمای چون سلمان

در حضرت راستگوی چون بوذر

ای میر بجنگ کافران رفتی

بامیر بسان طوس بن نوذر

بگذار جهان بدانش و رامش

تا هست جهان تو از جهان مگذر

شمارهٔ ۷۳

ای چون بهشت مجلس و چون آسمان حصار

تا روز حشر باد در او شاد شهریار

دیوارهاش محکم و عالی سپهروش

ایوانهاش خرم و رنگین بهشت وار

مغز اندر او نیابد چیزی بجز نسیم

چشم اندر او نبیند چیزی بجز نگار

دیبا به پیش نقش تصاویر او چو خاک

خارا بمحکمی بر دیدار او چو خار

باد اندر او بحیله نیابد همی گذر

دیو اندر او بجلوه نیابد همی گذار

مانند قدر و همت شاه جهان بلند

چون تخت و دولت ملک عالم استوار

شاه اندر او نشسته بشادی و خرمی

پیش اندرش نهاده همه گیتی آشکار

هر سو که بنگرد همه باغ است و بوستان

هرجا که بگذرد همه جویست و جویبار

نقش بهشت بیند و آرایش بهشت

بوی بهار یابد و پیرایه بهار

شمارهٔ ۷۴

ای افسر زمانه و ای شاه روزگار

از دولت آفرید ترا آفریدگار

رادی وراستی است ترا روز و شب سخن

مردی و مردمی است ترا سال و ماه کار

باشد شکار شاهان دائم تذرو و کبک

شاهان ار منند همیشه ترا شکار

اندر میان لشگر تو کی عیان بود

گر کم شود هزار ور افزون شود هزار

بادات روز خرم و فرخنده مال و سال

مولات خاک بوس و معادیت خاکسار

شمارهٔ ۷۵

ای بسته جفا با دل و گشته ز وفا دور

کرده دل من زار بقول و سخن زور

قول تو نوازم چو مرا دارد غمگین

فعل تو مرا همچو ترا دارد رنجور

گفتم بنهم بر دگری نام تو آخر

تا چون تو نباشد بهمه شهری مشهور

گر نام بدیرا ببهی بر بنهندی

زود این ز بهی دور شدی آن ز بدی دور

بر سنگ سیه نام نهادندی یاقوت

بر خاک سیه نام نهادندی کافور

گل را بنگارند ولیکن ندهد بوی

مه را بنگارند ولیکن ندهد نور

نه حور شود دیو گرش نام نهی دیو

نه دیو شود حور گرش نام نهی حور

زینراه برون آی زاین اسب فرود آی

تا گنج بلا را نبود جان تو گنجور

ما یکدگران را بنوازیم و بسازیم

هر دور یکی رامش و هردو یکی سور

شمارهٔ ۷۶

منم ز حسرت دیدار یار زار و نزار

همی بگریم چون ابر نوبهاری زار

یکی درخت بکشتم ببوستان امید

که ناز بودش برگ و نشاط بودش بار

بآب مهرش پروردم و بباد هوی

بآفتاب وفا و بماهتاب دمار؟

بقهر باد فراق از کنار منش بکند

از آب چشمم دریا کنار کرد کنار

چو یاد آیدم از مشگبوی نرگس او

شود دو نرگس من لاله برگ لؤلؤ بار

چو یاد آیدم از بی قرار سنبل او

جدا شود ز دل و جان من شکیب و قرار

بسی چشیدم زان مشگبوی دو لب می

نماند با من حاصل مگر بلای خمار

بسی بسودم گلبوی لاله رنگ رخش

فراق او بدل من خلید همچون خار

چنانکه داور از آن ماه داد من نستد

مراد هاد صبوری بعشق او دادار

شمارهٔ ۷۷

ای توئی بیچارگان را چاره و فریادرس

ایزد از هر دو بند و سختی مر ترا فریادرس

هرکه را رنجی بدو آمد تو برداری ازو

بر ندارد رنج تو جز کردکار پاک و بس

جز بکردار نشاط و ناز نگذاری قدم

جز بگفتار وفا و جود نگشائی نفس

ایزدت فریادرس بادا بهر کاری کجا

خلق عالم را بهر کاری توئی فریادرس

شمارهٔ ۷۸

بوصل اندرون یافتم کام خویش

رهاندم ز دام غم اندام خویش

نشستم چنان چون همی خواستم

به آرام دل با دلارام خویش

نمودم بدو روی گلرنگ خویش

نمود او بمن روی گلفام خویش

ایا کام من دیدن روی تو

همی یابم از روی تو کام خویش

دل از دام هجر تو کردم رها

کشیدم ترا شاد در دام خویش

ازین خوبتر چون بود روزگار

که دیدم جهان زیر صمصمام خویش

بزیر زمین برد بدخواه را

برآورد بر آسمان نام خویش

بهنگام خویش آنچه من کرده ام

نکرده است خسرو بهنگام خویش

شمارهٔ ۷۹

دلشاد نشستم بمقام پدر خویش

برغم نکند سرد دلم رهگذر خویش

کز هر چه بگیتی خبر هست بجستم

بسیار ندارم ز بزرگی گهر خویش

گه بوسه ستانم ز عقیقی شکر دوست

گه زهر کنم بر دل دشمن شکر خویش

بر پشت زمین بر اثر خصم نپایم

تا حشر بپایم بجهان بر اثر خویش

زین رستن از اندیشه بیهوده دشمن

شکرم همه هست از ملک دادگر خویش

شمارهٔ ۸۰

رهی سوار و جوان و توانگر از ره دور

بخدمت آمد نیکو سگال و نیک اندیش

پسند باشد مر خواجه را پس از ده سال

که باز گردد پیر و پیاده و درویش

شمارهٔ ۸۱

خزان ببرد بهاء همه بهار ز باغ

ز برگ زرد بدینار زرد ماند راغ

چراغ شمس فلک زیر دود گشت نهان

شد از ترنج همه باغ پر ز شمع و چراغ

شمال سرد پدید آمد و پدید آورد

چهار چیز بجای چهار چیز بباغ

بجای نرگس سیب و بجای سوسن نار

بجای نسرین آبی بجای بلبل زاغ

هوا پر آتش و دود است ظن بری که مگر

همی نهد بر اسبان میر گیتی داغ

خدایگان جهان لشگری که تیغ و کفش

ز جنگ و جود نخواهد بهیچ وقت فراغ

جدا مباد سه چیز از سه چیز او شب و روز

ز تن سلامت و از دل خوشی ز دست ایاغ

شمارهٔ ۸۲

دیر پیوند بتی زود کسل

روی بر تافته زین تافته دل

با چنان موی کز او مشک بشرم

با چنان روی کز او ماه خجل

نتوان راز نهان داشت ز خلق

نتوان ماه بر اندود بگل

آنچنان ماه که بگذشته بر او

سه یک از سی شب و ده یک ز چهل

تا همی جان و دل از من ببری

وای تو گر نکنم منت بحل

شمارهٔ ۸۳

ایا چراغ شهان جهان امیر اجل

بدست مایه پیروزی و بتیغ اجل

بابر و دریا ماند بنانت گاه سخا

ببرق و صاعقه ماند سنانت گاه جدل

بدانش ودهش و جود و داد و دولت و دین

نیافرید عدیلت خدای عز و جل

دلیل دولت و بختست و جای شکر و سپاس

کنون بجای نیا یادگار میر اجل

اگر بشد پسری ده دهد خدای عوض

و گر بشد خلقی صد دهد خدای بدل

تو چرخ دولتی و هم بر تو ناز و نشاط

مباد دور ز نزدت نشاط و ناز و دول

نه چرخ را بود از جستن شهاب زیان

نه شاخ را رسد از رفتن شکوفه خلل

همیشه تا بفلک بر زحل بقا دارد

همیشه تا بزمین بر بود ثبات جبل

ثبات ملکت تو چون جبل بود محکم

بقای دولت تو بر دوام همچو زحل

شمارهٔ ۸۴

به او رمز دو مه تیر ای امید کرام

نبید خوردن بر خویشتن مدار حرام

اگرچه داری امروز روزه فردا باز

نماز کرده ز مزگت بکاخ بنده خرام

برسم و شیوه بهرام جام می بستان

که هست بنده تو صد چو بهمن و بهرام

مخالفان را از تیغ و تیر تست آشوب

موافقان را از کف راد تست آرام

توئی بقای زمین و توئی بقای زمان

توئی پناه انام و توئی امید کرام

همیشه روز تو نوروز و بخت تو پیروز

مخالفانت بی آرام و کار تو پدرام

شمارهٔ ۸۵

ای بکریمی چو ابر دختر شاه کریم

ماهت خاک قدم ملکت واصلت قدیم

گرچه گرامی است سیم ورچه عزیز است زر

نزد تو خوار است زر نیز ذلیلست سیم

بی بدلی در جهان چونان گوگرد سرخ

بی عوضی در مهان چو نان در یتیم

هست رضای تو راست همچو رضای خدا

هست کلام تو پاک همچو کلام کلیم

از دل تو چاکران همیشه امیدوار

از دل تو دشمنان همیشه با ترس و بیم

هرکه ترا نیکخواه نیکوئی او را دلیل

هرکه ترا بدسگال ندامت او را ندیم

ز مهر تو بی درم ولی همیشه غنی

ز کین تو بی سقم عدو همیشه سقیم

نعمت ناز و نعیم سپاس دارم ز تو

گر تو ببخشی به من نعمت باغ نعیم

شمارهٔ ۸۶

هرگه که من از طلعت تو دور بمانم

چون ماه ز روی خور بی نور بمانم

سور همه گیتی بمی سوری باشد

ترسم که من ای سید بی سور بمانم

شمارهٔ ۸۷

زان زرد شد از داغ و درد رویم

زیرا که بوصل تو نیست رویم

من راه نیابم سوی تو دانی

هرچند بسوی تو راه جویم

زان پس که همه روز با تو بودم

پوشیده نبود از تو روی و مویم

چو نان نگسستی ز من که روزی

آرد بر تو باد تند بویم

تا روی بشوراب چشم شوئی

من روی به آب دیده شویم

چون بر گذری نام تو بگویم

از دور کند بر خروش رویم

در دیده شود سرشگ رویم

چون دور کند پیک تو بگویم

با کس نتوانم حدیث گفتن

گه گاه بخلوت غم مویم

رازم بجهان کس نگه ندارد

من راز تو جز با تو با که گویم

شمارهٔ ۸۸

آرزومند روی جانانم

برود زار زو همی جانم

آرزو را و درد دوری را

بجز از صبر چیست درمانم

همه چیزی همی توانم کرد

صبر کردن بهجر نتوانم

بر غم و درد من بس است گوا

رنگ رخسار و آب مژگانم

دل بدادم بدوست خویش بطبع

تا دل از دوست باز بستانم

ظن خطا شد مرا در آن مه روی

دل بدادم کنون پشیمانم

شمارهٔ ۸۹

هرگه که من به زلف وی اندر نگه کنم

شادی و خرمی ز دل خویش برکنم

گردد روان سرشکم و گردد تپان دلم

گردد نژند جانم و گردد نوان تنم

هرگه که دست بر شکن زلف او برم

بر خویشتن ز حسرت و تیمار بشکنم

گاهش به روی بر‌نهم و گه به دیدگان

گاهش هزار بوسه به یک موی بر زنم

بیهش بیوفتم که شبی دیده باشمش

در بیهشی کجا بوم از دست بفکنم

بی تو به زلف تو نتوانم نهاد دل

بی تو چو موی گردم گر سنگ و آهنم

تا حرب‌گاه مسکن و مأوا‌ی او شده است

زندان شده است ز‌اندُه آن ماه مسکنم

از هجر آن چو لاله اردیبهشت روی

من روزها به زاری چون ابر بهمنم

ایدوستر ز جان و جهان تا برفته

از درد و غم به کام بداندیش دشمنم

تا جعد تو به مشک کنارم بیاگند

هر شب ز دیده جامه به لؤلؤ بیاگنم

اندر جهان به عشق پراکنده نام من

از بس که خون دیده به رخ بر پراکنم

ای روشنایی دل تا دوری از برم

تاری شده است از غم این چشم روشنم

شمارهٔ ۹۰

از دوست بمن دوش نشان آمد و پیغام

پیغام دل افروز و نشانهای غم انجام

از حسرت هجرانش بودم چو مه نو

از شادی پیغامش گشتم چو مه تام

هم وعده چنانست که یابد دل ازو باز

هم وعده چنانست که یابد دل ازو کام

آرام و نشاط از دل ما پاک برفتست

تا رفته ز نزدیک من آن ماه دلارام

یارب بسلامت برسان سوی من او را

با شادی و خویشتن بشهر آر بهنگام

گر زآن لب و آن روی نیابیم گل و مل

ما نیز نجوئیم گل از باغ و مل از جام

وام است ترا بر تن من خواسته و دل

وز تو بستانم بمراد دل خود وام

اندیشه بسی دارم و نگویم

زیرا که کسی نیست چاره جویم

کوشم که یکی دوستار یابم

تا جان و دل از غم بدو بشویم

کس را بجهان مهربان نبینم

پس راز دل خویش با که گویم

با هر که بگویم نهفته رازی

پیدا کند از شهر گفتگویم

زاندیشه وا ندوه دل فکارم

وز حسرت و تیمار زرد رویم

آرام همی جویم و نیابم

تیمار همی یابم و نجویم

خارند همه خلق یکسر

من بهیده از خار گل چه جویم

شمارهٔ ۹۱

نهادم بر جدائی دل نهادم

نیایی تا تو باشی نیز یادم

شکیبائی ببستم با دل خویش

در شادی بروی اندر گشادم

فراوان اوفتادم در غم عشق

تو پنداری که این بار اوفتادم

رها کردم بصبر از هر کسی دل

جفا و جور کس را تن ندادم

نهادم قفل خرسندی بدل بر

به تیمار فراقت دل نهادم

اگر چون ذره گردم در فراقت

نخواهم کاورد سوی تو با دم

فراوان محنت عشقت کشیدم

فراوان بر جفاهات ایستادم

نجستی تا بدی یک روز مهرم

نکردی تا بری یک روز یادم

نورزم بیشتر زین صحبت تو

نه از بهر جفاهای تو زادم

شمارهٔ ۹۲

خدای داند کز غم چگونه رنجورم

غمان گیتی گنج است و من چو گنجورم

چو زیر طنبور از غم همی بنالم زار

بدل ز شادی و خوشی تهی چو طنبورم

بشهرهای خراسان و شهرهای عراق

چو آفتاب زرافشان عزیز و مشهورم

بشهر خویش دخیلم بحال خویش ذلیل

از آن چنینم کز شاه خویشتن دورم

از آن گهی که ز من دور گشت سایه مبر

بچشم یاران چون مزد خورده مزدورم

بگاه میر مرا امر بود بر همه شهر

کنون بپیش یکی هفت ساله مامورم

شده چو خانه زنبور با غم از ترکان

همی خلند بفرمانها چو زنبورم

شمارهٔ ۹۳

هان صائم نواله این سفله میزبان

زین بی نمک ایا منه انگشت بر دهان

لب تر مکن به آب که طلق است در قدح

دست از کباب دار که زهر است توامان

با کام خشک و با جگر تفته در گذر

ایدون که در سراسر این سبز گلستان

کافور همچو گل چکد از دوش شاخسار

زیبق چو آب برجهد از ناف آبدان

شمارهٔ ۹۴

سرنگون مانده است جانم زان دو زلف سرنگون

لاله گون گشته است چشمم زان دو لعل لاله گون

تا بناگوشش ندیدم مه ندیدم بارور

تا زنخدانش ندیدم چه ندیدم سرنگون

از دهانش خیره ماندم من که چون گوید سخن

از میانش خیره ماندم من که چون ناید برون

روزگرا از چشم بد دارد نگه او را که هست

گرد رخسارش بخط جادوئی عمد افسون

ای بزم را چو بهرام وی جنگ را چو بهمن

فرخنده باد بر تو فرخنده ماه بهمن

بی تو مباد روزی تا روز حشر گیتی

دائم رسد بگوشت آواز مرگ دشمن

گیتی ترا پرستد شادی ترا فرستد

تو چون بتی و گیتی ماننده برهمن

از طلعت تو اقبال فرخنده باد طلعت

با دولت تو دولت پیوسته باد دامن

آن کس که سوخته خواست از بخت خرمن تو

چرخش ببرد دولت بختش بسوخت خرمن

ابری بروز بخشش ببری بروز کوشش

میدان ترا سپهر است مجلس ترا نشیمن

جان و تن و دل من هر سه ز تست نازان

باد فدای جانت جان و تن و دل من

شمارهٔ ۹۵

فراز و نشیب است روی زمین

متاز ای برادر گشاده عنان

سخن نیک بر سنج و از دل بگوی

ره راست بشناس و بی غم بران

برنج ار بکاهم ننالم ز غم

ز چرخ ار بمیرم نخواهم امان

چو کورست گیتی چه خیر از هنر

چو کرست گردون چه سود از فغان

شمارهٔ ۹۶

به تبریز خانه برین بر زمین؟

بکردم بدینار و در ثمین

پر از بوستانش یمین و یسار

پر از گلستانش یسار و یمین

ز بس بوی فرخار وارش هوا

ز بس نقش کابل مثالش زمین

فراوان در او خورده میر اجل

می سرخ بر نرگس و یاسمین

مرا همسر جان خود داشتی

چو از مرگ در جانش آمد کمین

ز دست من آن ظالمان بستدند

همی خوانم از غم علی الظالمین

از آن به بفر ملک بوالخلیل

یکی ساختم بر در او زمین

دو آباد کردم بوقت دو شاه

که دانست قدرم همان و همین

یکی شد یکی جاودان زنده باد

جهان را امیر و مهان را امین

شمارهٔ ۹۷

آن کس که بیک چشم زدن برد دل من

زد آتش افروخته در آب و گل من

هرگز نکند سوی من خسته نگاهی

از آنکه نخواهد که شود شاد دل من

شمارهٔ ۹۸

ای زدوده دل و زدوده سخن

تازه گشت از تو روزگار کهن

زائران سر نهاده اند بتو

مال تو زین قبل نگیرد تن

بگشائی دل یکی به سخا

بزدائی دل یکی بسخن

بی تو رادی چو دیده بی دیدار

بی تو شادی چو دست بی ناخن

وعده کردی مرا بزیر نخو

وعده خویش را خلاف مکن

آی آفت شهر و فتنه برزن

از روی تو خیره ماند مرد و زن

ماهی و که دید ماه سنگین دل

سروی و که دید سر و سیمین تن

ای من رهی آن دو چشم زوبین دار

ای من رهی آن دو دست زوبین زن

زان دستان بسته دل شده عاشق

زین زوبین خسته تن شده دشمن

گر من ز غم بمیرم سزد تا تو

با میر همی روی سوی ار من

چون جوشن پوشیدی گه رفتن

شد تیر علم را دلم بند جوشن

پیراهن آهن آن دلت بس باد

ز آهن چکنی تو نیز پیراهن

نه در خور جنگ و در خور رزمی

ای در خور بزم و در خور گلشن

یارب تو بگردان نیت خسرو

زین عزم درست کردن و رفتن

گر میر مرا رها کند زنده

به آید مرا زین غزا کردن

شمارهٔ ۹۹

بوستان زرد شد ز باد خزان

تا هوا سرد شد ز باد بزان

گشت رنگ رزان چو رنگ زریر

ناگذشته بدست رنگ رزان

میغ زی دست شه نهاده ز کوه

همچو کوره سرای خشت پزان؟

شهریار جهان نشسته بناز

دل ربوده بجود ازین و ازان

دشت کرده ملا ز خون عدو

جام کرده ملا ز خون رزان

شاد و بی غم زیاد و دائم باد

کژدم غم دل عدوش گزان

شمارهٔ ۱۰۰

گر ندیدی بهشت و حورالعین

اینک این مجلس امیر ببین

جام می را چو حوض کوثر دان

ساقیان را بسان حورالعین

مطربان نشسته در مجلس

زرد و گریان چو عاشق مسکین

بر یکی سو امیر عبدالله

آن خداوند مهتران زمین

وز دگر سوی بوالمعمر گرد

هست خورشید علم و دانش و دین

تا برون آید از صدف لؤلؤ

تا بتابد از آسمان پروین

دولت و عز میر مملان باد

او بشادی و دشمنش غمگین

او بدیدار میر عبدالله

بر نهاده بکف می رنگین

تا زمین باد شاد باد این زان

تا زمان باد شاد باد آن زین

حاسد آن همیشه چون فرهاد

ناصح این همیشه چون شیرین

شمارهٔ ۱۰۱

آرامش جان من آرام روان من

روشن بتو چشم من شادان بتو جان من

بالات چو تیر من مژگان چو سنان من

گیسو چو کمند من ابرو چو کمان من

بیهوده چرا داری ای سرو روان من

نومید چرا داری از وصل روان من

از بس که همی جویی از هجر زیان من

ریش است نهان من زار است عیان من

دانیم بهر حالی ای جان جهان من

من راز نهان تو تو راز نهان من

هستم ز دل آن تو هستی ز دل آن من

بل نیست زبان تو شیرین چو زبان من

شمارهٔ ۱۰۲

آواره شد از مسکن و مأوا صنم من

از طعنه بدگوی و ز بیغاره دشمن

هم بسته زبانم من و هم خسته روانم من

هم سوخته جانم من و هم سوخته خرمن

از فرقت آن عارض چون ماه ببستان

گریانم و نالانم چون ابر به بهمن

گریان گه و بیگاه برهمن ز غم بت

نالان گه و بیگاه بت از درد برهمن

بدگوی همی گوید هر روز یکی زور

بدخواه همی سازد هر روز یکی فن

گردن بفرازند همیشه بغم من

خون من دلسوخته شان باد بگردن

او روز و شب اندر دل من دارد مأوا

او سال و مه اندر تن من دارد مسکن

هر چند توانند برون کردنش از شهر

کردن نتوانند برونش ز دل من

هرچند به آهن نتوان بست دل من

دانم که دل من بتوان خست بآهن

هرگز ز دل من نشود دوستی او

گر من بخراسان بوم و دوست بار من

بت روی مرا بهره بلای سفر آمد

هنگام می روشن و وقت گل و گلشن

تیره شود از دود دل این دیده گریان

تیره کند ار گرد ره آن عارض روشن

خوار از پی آنست که آنجاست نگارم

زیرا که همه چیز بود خوار بمعدن

شمارهٔ ۱۰۳

از یار بریدن بسزا وار گزیدن

مستم ز بنفشه بسمن برگ گزیدن

چون سیم کشیده شده مویم بجوانی

از راز نهان کردن و اندیشه کشیدن

از بسکه سخندانم هر گونه بگویم

هستم گه و بیگاه بانگشت گزیدن

بسیار شدند انده و کم گشت نشاطم

ز اندیشه کم گفتن و بسیار شنیدن

اندیشه بسیار نهفتن بدل اندر

چون کوه کشیدن بود این صبر کشیدن

اندیشه بپوشیدن و بد مهر نمودن

تیمار خریدن بود و پرده دریدن

شمارهٔ ۱۰۴

ای دل ترا بگفتم کز عاشقی حذر کن

بگذار نیکوان را وز مهرشان گذر کن

چون روی خوب بینی دیده فراز هم نه

چون تیر عشق بارد شرم و خرد سپر کن

فرمان من نبردی فرجام خود نجستی

پنداشتی که گویم هر ساعتی بتر کن

هر گام عاشقی را صدگونه درد و رنج است

گر ایمنیت باد از عاشقی حذر کن

ناکام من برفتی در دام عشق ماندی

چونست روزگارت ما را یکی خبر کن

اکنون به صبر کردن ناید مراد حاصل

زین چاره بازمانی، رو چاره دگر کن

شمارهٔ ۱۰۵

بر گرد مه ز عنبر ما هم زده سماطین

چندین هزار خوبی پنهان بزیر زلفین

فرزین زلفگان را بر رخ تو بند کردی

تا رایگان دلم را شه رخ زدی بفرزین

غمگین دلم ز وصلت گردد هماره شادان

شادان دلم ز هجرت گردد هماره غمگین

از دولت وصالت مسکین شود توانگر

سازد توانگری را هجر تو بار مسکین

بتخانه های مشرق ویران و بت شکسته

بت چون پرستد آنکو بیند شعاع حطین؟

عیار کودکی تو با من همی نسازی

من با هوات گشتم چوگان قاب قوسین

شمارهٔ ۱۰۶

ایا شده ز تو مدحت گران و زر ارزان

هنر نمائی و سرمایه هنرورزان

دل موافق میر از لقای تو خرم

تن مخالف شاه از نهیب تو لرزان

معادیان تو بی فره اند و بی فرهنگ

موافقان تو با فره اندر با فرزان

بفضل خویش مرا پار رسمکی دادی

کنون بباید دادن بسی فزون تر ازان

شعیر پارگران بود و شعر ارزان بود

کنون گران شد شعر من و شعیر ارزان

شمارهٔ ۱۰۷

ای آفتاب روشن تابان میان گلشن

آرام شهر مائی نام تو شیر اوژن

از فخر نام داری و ز نام نیک جوشن

فرخنده باد بر تو نوروز و سیر گلشن

گیتی بتست خرم گردون بتست روشن

ناز روان مائی رنج روان دشمن

در زیر دشمنانت سوسن شود چو سوزن

در دست دوستانت سوزن شود چو سوسن

بستند بخت و دولت با دامن تو دامن

وندر زدند آتش دشمنت را بخرمن

با دوستان همی زی با دشمنان همی زن

با دوستان بساغر با دشمنان به آهن

هستی بکف کافی مر جود را تو معدن

هستی برای روشن مر فضل را تو مسکن

شمارهٔ ۱۰۸

آن کس که گشت ایران ویران بدست او

بسپرد جان بدولت بر شهریار نو

همچون فراسیاب کهن بود جان بداد

بر شهریار پور سیاوش بنار تو

آید چنو سوار دگر بر زمین اگر

آید در آسمان کهن کردگار نو

بگذار روزگار بشادی و خرمی

خسته شود ز غم دل خصمت بخار نو

شمارهٔ ۱۰۹

خداوندا به پیروزی همه گیتی گشادی تو

ز بخت و دولت پیروز ماه و سال شادی تو

از آنگه باز کز مادر بپیروزی بزادی تو

بهر جائی که می باشی بپیروزی نهادی تو

اگر داد و نشاط و جود چون بهرام دادی تو

بدیدار سیاوشی و فر کیقبادی تو

ز بهر آن که بر گردون گردان اوفتادی تو

بکار رادی و شادی شب و روز ایستادی تو

برادی بر دل قطران در شادی گشادی تو

چنان کوهست شاد از تو ز دولت شاد بادی تو

شمارهٔ ۱۱۰

اکنون دهند خصمان ای شاه کام تو

واکنون کنند جان جهان را بنام تو

گر تو یکی پیام فرستی بشاه روم

آید بسر بخدمت دارالسلام تو

هستند نامدار تو شاهان این جهان

خوانند خطبه باز به عالم بنام تو

امید دشمن تو بمردان روم بود

تا شه کند رها پسرش را ز دام تو

گردند رومیان ز نهیب تو سر بسر

با آنکسی که هست چنو صد غلام تو

اکنون اگر بکار تو ناید عدو فراز

از بر بنار ماند زخم حسام تو

باشد مقام باقی خیلش میان خاک

چون پشت اسب جنگی باشد مقام تو

تا قلعه ها بود ببر اوستام او

مأمورها بود ببر او پیام تو

هرگز مباد کار جهان جز برای تو

هرگز مباد دور فلک جز بکام تو

امیرا بر همه میران خداوند و امیری تو

بطبع و رای برنائی بعقل و هوش پیری تو

چو دولت ناگرانی تو چو نعمت ناگزیری تو

سزاوار قبادی تاج و کاوسی سریری تو

بهر کاری که خواهد بود در گیتی بصیری تو

جهان بر ما چو افریدون بدانائی بگیری تو

بجان دوستان اندر چو نوشروان پیری تو

بچشم دشمنان اندر چو زهرآلود تیری تو

از اکنون تا گه آدم امیربن امیری تو

بدانش بی بدیلی تو بدولت بی نظیری تو

شمارهٔ ۱۱۱

ای شهریار یار تو بس کردگار تو

اندیشه نیست گر نبود خلق یار تو

تو دستگیر خلقی واو دستگیر تو

تو گوش دار خلقی و او گوش دار تو

ایزد ترا ز خلق جهان اختیار کرد

کار جهان نباشد بی اختیار تو

هر چند خلق کار تو آشفته تر کنند

اوراست تر کند ز همه خلق کار تو

کس را نداد دولت و تأیید و بخت تو

از روزگار آدم تا روزگار تو

در بوستان بخت درخت سعادتی

فرهنگ و دانش است همه برگ و بار تو

اندیشه های خلق بدانی ز بهر آنک

بختست و دولت و خرد آموزگار تو

باشد نهان دشمن تو بر تو آشکار

بر دشمن تو هست نهان آشکار تو

شمارهٔ ۱۱۲

ای خسرو جوان و جوانبخت گاه نو

در خور چو اول شب شوال ماه نو

فرخنده باد بر تو و بر دوستان نو

این مجلس پرآئین وین بزمگاه نو

هستی تو یادگار فریدون و همچو او

آئین نو نمائی هر روز و راه نو

هر ساعتیت باد یکی شهر و گنج نو

هر ساعتیت باد یکی تاج و گاه نو

کینت مخالفان ترا کرد بند نو

مهرت موافقان ترا کرد جاه نو

هر روز دشمنان ترا داد رنج نو

هر ماه دوستان ترا داد ماه نو

هر ماه نو بدست تو بادایسر جهان

هم بسته هم گشاده نگین و کلاه نو

شمارهٔ ۱۱۳

ایا خسرو راد آزاده خو

ترا داده ایزد همه آرزو

نبرد هژبران چنان آیدت

که با مرغکان کودکان را لهو

عفوی تو افزون تر است از گناه

گناه من افزون تر است از عفو

ولیکن تو کردی عفو جرم من

برای کریم و به طبع نکو

کسی را که یک ره عفو کرده‌ای

دگر ره نباید عقوبت بدو

شمارهٔ ۱۱۴

شد سرشگم ز آرزوی روی تو چون روی تو

وز فراق روی تو بگداختم چون موی تو

جان من پاینده اندر تن ز مشگین موی تست

دل بود روشن ز روی فرخ دلجوی تو

از نهیب تیر مژگان و کمان ابرویت

جز دل من هیچ دل دیدن نیارد روی تو

تا فکندی گوی نیکویی تو در میدان مهر

هیچ چوگان‌زن ندید از من سبک‌تر گوی تو

شمارهٔ ۱۱۵

امیر ابر تو فروردین فرخ باد فرخنده

مبراد از دلت شادی مبراد از لبت خنده

بسان کوه بادی تو فراز تخت پاینده

ز دل تیمار کاهند بدل شادی فزاینده

هران چیزی کجا کردند زیر خاکش آگنده

همه کردی بسان خاک در گیتی پراکنده

توئی دارنده مردم خدایت باد دارنده

که شاد و زنده چندانیم تا تو شادی و زنده

ترا من بنده زان خواهم همیشه شاد و فرخنده

که بی تو ذره ای نبود روان و جان من زنده

شمارهٔ ۱۱۶

شد از بهار خجسته سپاه برد شکسته

بر اوستاد موفق بهار باد خجسته

همیشه بادا دستش بدست ساغر و دسته

رخ ولیش شکفته دل عدوش شکسته

همیشه باد دل آن کفیده چون دل پسته

که دل ندارد با او بدوستاری بسته

همیشه همچو فرشته ز مرگ بادا رسته

که فعلش آن فرشته است و رسمش آن فرشته

رونده بادا دولت بدو چو باز بمسته

زمانه پیشش بر پای و او بتخت نشسته

ببزمش اندر بازار خوبرویان بسته

بباغ دولتش اندر درخت شادی رسته

ز تنش رنج رمیده ز جانش انده جسته

زمانه یارش با دو ستاره بادش جسته

به آب دولت بادا مدام رویش شسته

سر محبش سبز و تن عدویش خسته

شمارهٔ ۱۱۷

ای بند بلا دیده و از بند بجسته

مردانه شده آمده بر شهر خجسته

بنشین و طرب کن بمین و مطرب و معشوق

کز جستن تو هست عدو زار نشسته

از دست عدو راست چنان آمده اینجا

کز دست رود باز گرسنه سوی مسته

مات از قبل خویش بدست نسپردیم

یزدان جهان داد بما باز بدسته

خود کردی شیری و دلیری که بجستی

جز تو بجهان نیست کس آنجای بجسته

نگشاد در شادی تا تو نگشادی

کز بستن تو بود در شادی بسته

زانست قوی شیر بگردون که بهرگاه

از خود بتن خویش رسولست فرسته

آنکس که نمی خواست شکسته دل تو شاد

از گرز تواش زود شود پشت شکسته

آن باد پس رنجت و آن باد پس غم

خصمان همه آواره و ضدان همه خسته

شمارهٔ ۱۱۸

ای نیزه تو گوی و دل دشمن انگله

خصم تو روبهست و حسام تو بنگله

با خوی تو نه مشک بکار و نه غالیه

با روی تو نه شمع بکار و نه مشعله

شیرین حدیث شاهی و شیرین مناظره

نیکو خصال میری و نیکو معامله

بر کارهای شیر بتغافل همی زنی

بر کارهای خیر نداری تغافله

از بهر آنکه یکدله بخشی مرا عطا

گویم همه مدیح و ثنای تو یکدله

خشنود از آن شدند همه مردمان ز تو

کز دست تو همیشه درم را بود گله

از درد و رنج راه نپرداختی بمن

چون کردیم پرندوش از زلزله یله

تا لاجرم چنان شدم از آرزوی تو

کز هم همی ندانم سنبل ز سنبله

شمارهٔ ۱۱۹

ای جان بدسگالان جفت گداز کرده

وی طبع نیک خواهان انباز ناز کرده

شد روزه خجسته عید مبارک آمد

اندر گشاده یابی این در فراز کرده

درهای رنج بادا بر تو فراز دائم

درهای عیش بادت بیوسته باز کرده

از خلق بی نیازی هستی جهانیان را

از خواسته ببخشش دل بی نیاز کرده

چون می خوری امیرا باده طراز میخور

کر مشگ ناب کردی بر گل طراز کرده

گر شعر کوته آمد چون می خورم بشادی

شعر دراز خوانم فردا نماز کرده

شمارهٔ ۱۲۰

دلی دیدم بسی تیمار دیده

فراوان سختی و خواری کشیده

بغم پیوسته وز شادی گسسته

رمیده زان و با این آرمیده

خریده انده و شادی فرخته

فرخته راحت و زحمت خریده

بیند زلفک دلبند بسته

بخار غمزه خوبان خلیده

بپرسیدم کسی را کاین دل کیست

مرا گفت ای بلای عشق دیده

چنان گشتی که نشناسی دل خویش

دل تست اینکه هست از تو رمیده

بنالیدم چو نام دل شنیدم

بباریدم برخ بر آب دیده

چو من بیهوش و بی دل باشد آری

اگر چه عاشقی باشد شمیده

بورزم مهر خوبان تا توانم

ندارم تن برنج اندر خمیده

که من بسیار خوبان را گزیدم

ندیدم چون تو خوبی را گزیده

نداند تلخی هجران کسی کو

نباشد تلخی هجران کشیده

شمارهٔ ۱۲۱

شد پیر جهان و شد جوان باده

وز نقش و نگار باغ شد ساده

ناراست بجای لاله بنشسته

سیب است بجای سوسن استاده

آلوده رخان او بخون رز

واکنده دهان این به بیجاده

خورشید زمانه لشگری کورا

هست ایزد کام و آرزو داده

بر تخت نشسته جاودان خرم

با ناز و نشاط و مطرب و باده

شمارهٔ ۱۲۲

ای نیکخوی مردم ای نیک خوی شاه

تو نیکخواه شاه و ترا بخت نیکخواه

اندر میان رزم نمانی مگر بشیر

اندر میان بزم نمانی مگر بماه

هم آلت نبیدی و هم آلت سلاح

هم زینت سرائی و هم زینت سپاه

همچون دل فرشته دلت خالی از بدی

همچون تن ستاره تنت فارغ از گناه

با دولت تو کاه ببالد بسان کوه

با هیبت تو کوه بنالد بسان کاه

آهنگ راه دارد شاه اندرین دو روز

من هیچگونه اسب ندارم سزای راه

من بنده را امید بفضل و سخای تست

گر فضل تو نباشد باز اوفتم ز شاه

شمارهٔ ۱۲۳

شادی ز دلم دور شد و خواب ز دیده

تا من نیم آن روی دلارام تو دیده

گر تو به تن و جان و دل و دیده نیائی

سوی تو فرستم دل و جان و تن و دیده

از من به جز آواز و حدیث ایچ نمانده است

تا من نیم آواز و حدیث تو شنیده

تا بی سببی خویشتن از من بکشیدی

گشتم ز غم حجر تو چون زر کشیده

تا هست میان من و تو پرده جدائی

من برده دلم روز و شب و پرده دریده

تا تو بگسستی شدم از خواب گسسته

تا تو ببریدی شدم از خود ببریده

گوئی نبدم رنج فراق تو فرخته

گوئی نبدم ناز وصال تو خریده

شمارهٔ ۱۲۴

ای بگرد روز از شب قمر آورده

گرد مشگین بگرد قمر آورده

زان لعل شکر گفتار زهر آورده

هیچکس دیدی زهر از شکر آورده

سرو را مانی گلبرگ بر او رسته

سرو کی دیدی گلبرگ برآورده

ای ستم کرده و زنهار وفا خورده

دل من برده و رای سفر آورده

این بران وزن که استاد همی خواند

لاله را دیدی از مشک برآورده

شمارهٔ ۱۲۵

بر وی تو بروشنی از مهر و ماه به

زلفین تو ببوی ز مشک سیاه به

تو چون بنفشه ای و دگر نیکوان چو کاه

دانی هر آینه که بنفشه ز کاه به

گر من دل کسی بنوازم مشو ز جای

کاندر جهان مرا همه کس نیکخواه به

هرچند نیکوان جهان با منند پاک

نزدیک من تو از همه جائی و جاه به

هستند بر سپهر فراوان ستارگان

لیکن بمرتبت توئی از مهر و ماه به

هرچند عاشقم دل عاشق نگاه دار

زیرا که داشتن دل عاشق نگاه به

کاین عاشقی چو بازی شطرنج هندویست

گاهی بود بلعب پیاده ز شاه به

آمد رسول آن بت آزاده

آن زلف پر ز چین و پری زاده

ای من سپرده دل بمهر او

او جان و دل بصحبت من داده

گفتم که یاد ناری بیدلی را

همچون تو در بلای غم افتاده

بند خطش گشادم و کرد بر من

از چشم چشمه خون بگشاده

گشتم نوان چو مردم بیچاره

کردم سرشک دیده چو بیجاده

دادم جواب و گفتم هستم من

او را بجان مال و دل ایستاده

زان کار دیر شد که فلک پیشم

هر روز بود شغلی بنهاده

رستم ز شغلهاش بجان رستم

هستم بخواستاریش آماده

ساده کنم دلم ز غمان هزمان

بر من جهان شود بخوشی ساده

گر شعر خوش نیامد معذورم

کم طبع خوش نباشد بی باده

شمارهٔ ۱۲۶

مشوش است دلم از کرشمه سلمی

چنانکه خاطر مجنون ز طره لیلی

چو گل شکر دهیم در دل شود تسکین

چو ترش روی شوی وارهانی از صفری

بغنچه تو شکر خنده نشئه باده

بسنبل تو در گوش مهره افعی

ببرده نرگس تو آب جادوی بابل

گشاده غنچه تو باب معجز موسی

شمارهٔ ۱۲۷

مرا ز منصب تحقیق انبیاست نصیب

چه آب جویم از جوی خشک یونانی

برای پرورش جسم و جان چه رنجه کنم

که حیف باشد روح القدس بسگبانی

بحسن صوت چو بلبل مقید نظمم

بجرم حسن چو یوسف اسیر و زندانی

بسی نشستم من با اکابر و اعیان

بیازمودمشان آشکار و پنهانی

نخواستم ز تمنا مگر که دستوری

نیافتم ز عطاها مگر پشیمانی

شمارهٔ ۱۲۸

ای درم یافته از دست تو ارزانی

ای کرم داشته ایزد بتو ارزانی

تو بگیتی در فاشی بگهر پاشی

تو چو لقمانی هنگام سخندانی

تو توانائی داری بهمه چیزی

لیکن خویشتن دیدن نتوانی

آنچه بستانی از خصم بدشواری

به یکی بخشی در بزم به آسانی

همه میرانت همواره بفرمانند

بهمه کاری بر جمله سلیمانی

زی تو مهمانی دائم بود و گوهر

نبود یک شب نزد تو به مهمانی

همه گفتار سخاوت را معنائی

همه دعوی شجاعت را برهانی

روبهان باشند در پیش تو بیچاره

بمصاف اندر شیران بیابانی

تو از ان زندان آخر بمراد دل

برهی روزی چون یوسف زندانی

شمارهٔ ۱۲۹

ای همه از رادی و از راستی

جان و دل از راستی آراستی

شمع سخاوت را افروختی

سرو سیادت را پیراستی

بی تو خدا دانی ناقص بود

راست چو پیراهن بی آستی

تا بنشانده است بخیری پدرت

غم ز دل مردم بنشاستی

در دل یاران و دل دشمنان

درد بیفزودی و غم کاستی

طبع تو از راستی آمد پدید

دوست ندارد کجی از راستی

از امرا جمله ترا خواستم

کز شعرا جمله مرا خواستی

شمارهٔ ۱۳۰

ای گشته یادگار ز کردار تو شهی

دیدار تو مبارک و گفتار تو بهی

از هر بهی بهی تو و بر هر سری سری

از هر مهی مهی تو و بر هر شهی شهی

یا دادنست و یا ستدن کار تو مدام

گاهی جهان ستانی و گاهی عطا دهی

از چشم خصم چشمه خون سر بر آورد

چون دست را بدسته شمشیر بر نهی

با هیبت تو کوهی کاهی شود ولیک

با دولت تو خاری سروی شود سهی

گر پیشت اندر آید دریا بروز جنگ

با اسب و با سلاح ز دریا برون جهی

امسال هست بار خدایا رهیت را

خانه ز دانه خالی و میدان ز می تهی

جانم بسوختند و زان بر فروختند

سیمم بکار گل شد از این هم تو آگهی

کار رهی بساز که دائم تو ساختی

از غله و نبید بده بهره رهی

تا چون رخ صنم بود اندر بهار گل

تا چون رخ شمن بود اندر خزان بهی

بادا رخ عدوی تو همچون بهی ز غم

روی تو باد همچو گل از شادی و بهی

شمارهٔ ۱۳۱

ای شاه جهانگیر جهاندار جهانجوی

عید است و لب یار و لب جام و لب جوی

از درد و غمان جان و روان تورها یافت

تو ز انده و اندیشه بیاسای و روان جوی

در شدت همی باد بهار آید گه گاه

بر باد بهاری بستان باده خوشبوی

گه گوی همی باز و گهی صید همی کن

ای تیغ تو چوگان و سر دشمن تو گوی

شمشیر تو چون روی و دل خصم بسوزد

گر خصم تو باشد بمثل زاهن و از روی

چندانت بقا باد بشاهی که تو خواهی

بدخواه تو از بیم تو بگدازد چون موی

شمارهٔ ۱۳۲

خدایا بر جهانم کام و فرمان روان دادی

بمدح و آفرین من زبان خلق بگشادی

ز دشمن کین من جستی ز دولت داد من دادی

بدان کز من نبیند کس بلا و رنج آزادی

بمستی و بهشیاری بخواندن دل مرا دادی

منم فریاد از او آن مرادانم تو فریادی

همم تدبیر و هم رایست هم مردی و هم رادی

همم نامست و هم کامست و هم مستی و استادا

ز بختم هست خشنودی ز دولت هستم آزادی

الا ای دولتت محکم همیشه هم چنین بادی

شمارهٔ ۱۳۳

ای همه رادی و راستی و درستی

یافتی از روزگار آنچه که جستی

زود بمستی رسد ز دست زمانه

هرکه ترا خواهد از زمانه بمستی

دولت تو محکم است و بخت تو پیر است

رشته تدبیر بد کنش تو گسستی

با تو چخیدن چنان بود دگران را

چون بره کو با پلنگ گیرد کستی

شاخ سترگی بدست عدل بکندی

روی بزرگی بر آب جود بشستی

قیصر رومی بتو خراج فرستد

سر بنهد گر بدو پیام فرستی

باد تن تو درست و دولت تو راست

چونکه تو با خلق راستی و دوستی

شمارهٔ ۱۳۴

ای پادشاه عالم بایسته پادشائی

رادی و راست گوئی پاکی و پارسائی

پاینده چون زمینی تابنده چون هوائی

هم بر قران وکیلی هم بر زمان گوائی

آن کس که با تو دارد یک ساعت آشنائی

تا روز حشر باشد با روز آشنائی

با رتبت سپهری با فره خدائی

با نام نیک جفتی و ز راه بد رهائی

سالار شاه بندی شاه جهان گشائی

جز بخت را نزیبی جز تخت را نشائی

خواهنده را نشاطی بدخواه را بلائی

از راستی و رادی و آزاده گی ملائی

زر از تو بی بها شد مدح از تو شد بهائی

در بخشش آفتابی در کوشش اژدهائی

بر دشمنان بلائی بر دوستان نوائی

هم بخت را قرینی هم تخت را بهائی

در حلم چون زمینی در قدر چون سمائی

هم در خوری به تحسین هم لایق ثنائی

فضل و هنر بگیتی از تو شده بهائی

بیگانه ای ز زشتی با نیکی آشنائی

شمارهٔ ۱۳۵

شاه زمینی و پادشاه زمانی

جز بفریدون با هیچ خلق نمانی

جد تو گرچه جهان بپیری بگشاد

تو بگشادی همه جهان بجوانی

جان ولی را همه سلامت و سودی

جسم عدو را همه بلا و زیانی

آن را کش مال خویش روزی باشد

میل ندارد بگنجهای نهانی

عمر بشادی و خرمی گذراند

دائم چو نان که تو همی گذرانی

بخشش و بخشایش است کار تو دائم

زانکه همه رازهای گیتی دانی

جشن خزانست و وقت خون رزانست

خون رزان خور بیاد جشن خزانی

کنون چون به باغ اندرون بگذری

بجز نار و سیب و بهی ننگری

بهم ساخته سیب سرخ و سپید

چو مریخ پیوسته با مشتری

هوا گشت چون نیلگون پرنیان

زمین گشت چون سبز گون ششتری

ز نیلوفر و گل بدل دادمان

می و زعفران چرخ نیلوفری

شده بلبل از باغ و با او شده

گل تازه و ارغوان طری

سیه پوش زاغ آمده با فغان

چو بدخواه شاه جهان لشگری

بملک اندرون جاودان زنده باد

تن از رنج خالی دل از غم بری

شمارهٔ ۱۳۶

خدایگانا کار جهان شناخته‌ای

به تیغ سر ز همه مهتران فراخته‌ای

بسا ملک پسرا کو فتاده بوده ز ملک

تو بر سریر بملک اندرش شناخته‌ای

موافقان را از ناز دل فروخته‌ای

مخالفان را از رنج تن گداخته‌ای

ترا خدای بهر نیکویی نواخته است

چو خلق را به همه نیکویی نواخته‌ای

ز روزگار همه کار خویش یافته‌ای

به تیغ کین به همه دشمنانت تاخته‌ای

شمارهٔ ۱۳۷

به پیروزی شدی شاها که بازآیی به پیروزی

سر هرکس تو افرازی دل هرکس تو افروزی

امیران چون شب تارند و تو ماننده روزی

نگردد از تو هرگز دور بهروزی و پیروزی

به رسم خسروان باشی و کین راستان توزی

نبرد خسروان سازی و جان دشمنان سوزی

همه میران گیتی را بدانش میری آموزی

بهر کس نیکی اندازی و نام نیک اندوزی

الا تا با غرا نوروز پوشد وش نوروزی

به پیروزیت عیدی باد و نوروزی ز نوروزی

شمارهٔ ۱۳۸

خداوندا تن خصمان برنج اندر بفرسودی

معادی بر زیان از تو تو از تائید بر سودی

مخالف را ز راه چشم خون دل بپالودی

موافق را بناز و نوش جان و دل بیالودی

بدل ز آئینه فرهنگ زنگ رنگ بزدودی

تو هرکس را بدانائی ره فرهنگ بنمودی

بناز و نیکوئی روزی بعمر اندر نیاسودی

همیشه این چنین بادی که تا اکنون همی بودی

مرا مقدار و جان و ناز زی شاهان تو افزودی

مرا هرکس برانخواندی و تو باریم بستودی

اگر دیر آمدم شاها تو از خوبی پذیرفتی

معادی بر زیان از تو تو از تائید بر سودی

شمارهٔ ۱۳۹

ای پیشه تو رامش و پیروزی و بهی

گل رفت و لاله رفت و ترنج آمد و بهی

از دست لاله رویان گل بوی و می ستان

بفزای بر ترنج و بهی رامش و بهی

داد تو روزگار ز دولت همی دهد

تو داد روزگار بخوشی همی دهی

کردی ز نام نیک همه شهرها ملا

کردی ز زر و سیم همه گنجها تهی

راه نشاط گیرد و از غم رها شود

آنکس که کمترین رهیت را شود رهی

آن از میان آهن و پولاد سر نهد

گر دست خود به آهن پولاد بر نهی

کارت همیشه بخشش و بخشایش است از آنک

از راز روزگار فرومایه آگهی

شمارهٔ ۱۴۰

ای طبع تو سرشته ز رادی و راستی

دور از روان تو کژی و نارواستی

میرا خدای راست سوی راستان بود

زانست راست کار تو دائم که راستی

چیزی که خواست بر تو ندید است خصم تو

بر هرکسی بدیدی چیزی که خواستی

از روزگار شاه فریدون تاکنون

چون او بدین و دانش و دولت تو خاستی

آنانکه از کژی که بحیلت بخاستند

از راستی و داد فروشان نشاستی

اندر جهان فکندی هولی که هیچ شاه

از بیم تو برون نکند دست از آستی

شمارهٔ ۱۴۱

ای سر رادان و راستان بدرستی

روی زمین از بلای بخل بشستی

سرو نشاطی بباغ دولت رسته

نیک زدی شاخ و بیخ و نیکو رستی

تا تو بدی جز بکام شاه نرفتی

تا تو بدی جز مراد میر نجستی

هرچه تو خواهی همان بود بحقیقت

هرچه تو گوئی همان بود بدرستی

شمارهٔ ۱۴۲

همی گذشت بکوی اندرون بت مشکوی

ز روی او شده جای نشاط و رامش کوی

جفا نمود و بمن روی باز کرد بخشم

ز خشم چون گل صد برگ برفروخته روی

برفت و ماند مرا دلفکار و زار بجای

ز دیده بر دو رخ از جوی خون گشاد آموی

رخم بزردی زر است و تن بزاری زار

دلم ز ناله چو نال است تن ز مویه چو موی

بعشق خوبان گر با تو دانش است مو رز

بگرد خوبان گر با تو مردمی است مپوی

ازین نداد خداوند مهر خوبان را

ز مردم آنکه خداوندشان نداده مجوی

هرآنکو گوی زنخدان نیکوان جوید

دلش همیشه بود همچو پیش چوگان گوی

اگر درست کند بخت نام و کنیت من

ببوسه داد دل خویشتن بخواهم از اوی

شمارهٔ ۱۴۳

دلم بدیگر جای و تنم بدیگر جای

تنم بغربت و دل با تو مانده اندر وای

بلای تن ز دلم هست کاشکی همه سال

تنم بنزد تو بودی و دل بدیگر جای

دعا کنم بخدای جهان همه شب و روز

مگر رسد بمن آن روی و موی شهر آرای

ز دود و تف دلم روی آسمان بنهفت

دعای من نرود زین سپس همی بخدای

مکوش بار خدایا بخون بنده خویش

که بندگان بفزایند جاه بار خدای

سرای من بتو آراسته است مالامال

که سرو کبک خرامی و ماه جنگ سرای

اگر تو نیز نیائی همی چه کمتر از آن

که چون پیام فرستی بمن که خیز و بیای

بجان بخرم پیوند مهر تو نه بدل

بسر بیایم نزدیک تو همی نه بپای

اگر ببینی بخشودنی ز من بجهان

اگر کسی را بخشودئی مرا بخشای

شمارهٔ ۱۴۴

ای آفتاب شاهان شاهی و بی قرینی

پاک از همه بلائی چون گیتی آفرینی

با راستی رفیقی با مردمی قرینی

رایند جمله شاهان تو رای آفرینی

گرچه مه زمانی ورچه شه زمینی

از همت بلندی بر چرخ هفتمینی

از بخردان خیاری وز راستان گزینی

از بهر این ز یزدان جز راستی نه بینی

هم نور تاج و تختی هم فر اسب و زینی

هم شاه بی خلافی هم میر راستینی

بر خاتم سخاوت ماننده نگینی

با زائران بصلحی با خواسته بکینی

شمارهٔ ۱۴۵

کجائی تو این راحت جان کجائی

کجائی که هر چند خوانم نیائی

بریدم همه آشنائی ز وصلت

فراقت برد از طرب آشنائی

مرا هر زمانی هوایت بپرسد

که در هجر آن ماه خامش چرائی

ایا یوسف حسن تا تو برفتی

چو یعقوبم اندر غم مبتلائی

بجانت خریدار بوده است عاشق

که هستی چو یوسف ز خوبی جدائی

نه از سنگ بشکست دست وصالت

که دارو شود ای صنم مومیائی

چراغ وصالت میان باد کشتست

کز او تیره باشد مرا روشنائی

چه سود است هجر و وصالت که ما را

زمانه کشیده است تیغ جدائی

جدائیت حکم خدایست بر من

حذر چون کنم من ز حکم خدائی

شمارهٔ ۱۴۶

چونان شدم از شادی زین نامه که گفتی

دادند بمن خط بملک دو جهانی

بر دوست گمانی بجز این برد دل من

ای دوست دلم بر تو غلط برد گمانی

هم قول تو هم وعده تو هر دو بود راست

هم راست دلی با من و هم راست زبانی

ای جان جوانی اگرت باز ببینم

حقا که فدای تو کنم جان و جوانی

چون ماه خزان از بر من دوری جستی

از رنگ رخم گشت چو نارنج خزانی

گردد چو گل سرخ بهار رخم از یار

گر روی بهاری را زی من برسانی

من هرچه بخواهم ز لب تو بستانم

تو هرچه بخواهی ز کف من بستانی

شمارهٔ ۱۴۷

آن ماه سرو بالا آن سرو ماه روی

از روی او دلم نشکیبد به هیچ روی

چشمم ز مهر ماهش گشته بسان ابر

جسمم ز عشق سروش گشته بسان موی

اشک و رخم ز عشقش چون برگ در خزان

از عشق آن دو غالیه گیسو برنگ و بوی

از حسرت دو نار و دو گلنار او مرا

چون نار گشته چشم و چو دینار گشته روی

چون ماه کاسته شدم از عشق روی آنکه

ماه تمام سجده برد پیش روی اوی

شمارهٔ ۱۴۸

ای میر اگر تو قصد بخان حرم کنی

اطراف او برتبت باغ ارم کنی

زی دشمنان تمام بدست الم دهی

با دوستان حدیث بلطف و کرم کنی

هنگام جنگ روی زمین بی عدو کنی

هنگام جود گنج روان بی درم کنی

برداشتی بتیغ ز روی زمین ستم

لیکن ز کف همی بدرم برستم کنی

گر روستم نئی چه زیان روزگار را

بر دشمنان ستم بتراز روستم کنی

بدخواه را نژند بنوک سنان کنی

خواهنده را تو شاد بنوک قلم کنی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : ای وصل و هوای مهر تو بس ما را

شمارهٔ ۲ : چون بنوازد به پیش من زیر کیا

شمارهٔ ۳ : با روی تو دی ماه بهار است مرا

شمارهٔ ۴ : بسپرد بپای ناکسان دهر مرا

شمارهٔ ۵ : من خفته بدم دوش دل از یار جدا

شمارهٔ ۶ : مادر چو بزاد آن بدعا خواسته را

شمارهٔ ۷ : ای شاه چو کردگار بگشاد ترا

شمارهٔ ۸ : ای نوش لب و لاله رخ و سیم قفا

شمارهٔ ۹ : یک نیم دلم کلبچه یک نیم کباب

شمارهٔ ۱۰ : تافتنه دلم بر آن لب میگونست

شمارهٔ ۱۱ : ای گشته خجل ماه فلک از نظرت

شمارهٔ ۱۲ : روی تو بشبهای سیه روز منست

شمارهٔ ۱۳ : تا کی باشم صبور در محنت دوست

شمارهٔ ۱۴ : چون دیده من دید ترا روز نخست

شمارهٔ ۱۵ : آنی که وفا نباید از مهر تو جست

شمارهٔ ۱۶ : چون جان و روان خویشتن داشتمت

شمارهٔ ۱۷ : تا من بودم بود مرا دولت جفت

شمارهٔ ۱۸ : بالات بود بسان سروان بهشت

شمارهٔ ۱۹ : دارنده داد و دین ملک مملانست

شمارهٔ ۲۰ : آرام دل ولی ملک مملانست

شمارهٔ ۲۱ : تابنده چو خورشید ملک مملانست

شمارهٔ ۲۲ : دلدار مرا بر دل من رحمت نیست

شمارهٔ ۲۳ : از هجر تو ابر چشم باران ریز است

شمارهٔ ۲۴ : هنگام سخا و جامه و جام تراست

شمارهٔ ۲۵ : یک نیمه جهان سر او باغ شاه است

شمارهٔ ۲۶ : ماننده شیر نر شمس الدین است

شمارهٔ ۲۷ : بر ملک فکنده برخ شمس الامراست

شمارهٔ ۲۸ : تا پرده روی ماه من عنبر گشت

شمارهٔ ۲۹ : با آنکه دلم از غم هجرت خونست

شمارهٔ ۳۰ : چشمم ز غمت بهر عقیقی که بسفت

شمارهٔ ۳۱ : نیمی ز تنم برنج و نیمی بشکنج

شمارهٔ ۳۲ : تا دلبر من بر ابرو افکند شکنج

شمارهٔ ۳۳ : صد بار بدل پند بکردم نشنید

شمارهٔ ۳۴ : هر کان رخ و آن زلف و لب دید

شمارهٔ ۳۵ : گویند به هر درد بود صابر مرد

شمارهٔ ۳۶ : آنی که دل من از تو خرم گردد

شمارهٔ ۳۷ : از دوستی تو جز ندامت ناید

شمارهٔ ۳۸ : تا کی ز فراق بر دلم بند بود

شمارهٔ ۳۹ : بیداد گرا بگرد بیداد مگرد

شمارهٔ ۴۰ : نیمی ز دلم باد شد و نیمی گرد

شمارهٔ ۴۱ : از چشم و دل من آب و آتش خیزد

شمارهٔ ۴۲ : با دام تو گاه غمزه لشگر شکند

شمارهٔ ۴۳ : از دست و سنانت آب و آذر خیزد

شمارهٔ ۴۴ : بر شاخ گل دولت تو خار نماند

شمارهٔ ۴۵ : خون جگر ما بقمی بیش نبود

شمارهٔ ۴۶ : ای شاه نخستین سفرت میمون باد

شمارهٔ ۴۷ : هرچند ترا زمان بجان رنجان کرد

شمارهٔ ۴۸ : ایزد چو بزرگ شهریاری نکند

شمارهٔ ۴۹ : آن را که چو من زبان گهربار بود

شمارهٔ ۵۰ : نوروز مهین جم همایون آورد

شمارهٔ ۵۱ : شاپور عدیل مجد گردونی باد

شمارهٔ ۵۲ : ایزد همه دولت جهانی بتو داد

شمارهٔ ۵۳ : ایزد همه ساله هست با مردم راد

شمارهٔ ۵۴ : تا مهر فکند بر من آن سرو بلند

شمارهٔ ۵۵ : آنرا که چنو نگار دلکش باشد

شمارهٔ ۵۶ : هان تشنه جگر مجوی زین باغ ثمر

شمارهٔ ۵۷ : بسیار شنیدم من و دیدم بسیار

شمارهٔ ۵۸ : تا تو نکنی بدشمن و دوست نظر

شمارهٔ ۵۹ : با من ز قضای بد برآشفت دیار

شمارهٔ ۶۰ : ای زلف تو از رخان من پرچین تر

شمارهٔ ۶۱ : ای گشته بیداد و بدی کردن چیر

شمارهٔ ۶۲ : نیمی ز تنم کمان شد و نیمی تیر

شمارهٔ ۶۳ : چون کشته ببینم دو لب کرده فراز

شمارهٔ ۶۴ : بنگر که چه گفت با دلم چشم براز

شمارهٔ ۶۵ : تب خاله مرا نمود معشوقه ز ناز

شمارهٔ ۶۶ : گر روز قضا خدا ترا پرسد باز

شمارهٔ ۶۷ : نیمی ز دلم کبک شد و نیمی باز

شمارهٔ ۶۸ : خاموش بوم تا نکند چندین ناز

شمارهٔ ۶۹ : گر خیزد هیچ دیبه از هیچ طراز

شمارهٔ ۷۰ : آن بت که بهین لفظ بود دشنامش

شمارهٔ ۷۱ : تا غایب شد بت از کنار شمنش

شمارهٔ ۷۲ : ای گشته ببیداد و بدی کردن فاش

شمارهٔ ۷۳ : دندان تو و لب تو ای شهره رفیق

شمارهٔ ۷۴ : چون چشمه آفتاب بر چرخ فلک

شمارهٔ ۷۵ : دیدار بتان بیغش و دلشان غشناک

شمارهٔ ۷۶ : سه چیز ترا سه چیز داده است جمال

شمارهٔ ۷۷ : نسگالیده وصال آن مه نیک سگال

شمارهٔ ۷۸ : گویند مرا بهجر آن ماه چگل

شمارهٔ ۷۹ : چون ماه بود میان زین میر اجل

شمارهٔ ۸۰ : تا کرد جهان زیر قلم میر اجل

شمارهٔ ۸۱ : تا با تو شدم ز گردش دهر همال

شمارهٔ ۸۲ : دیدم صنمی ز نور باری نه ز گل

شمارهٔ ۸۳ : از طعنه و قول دشمن ای مهر گسل

شمارهٔ ۸۴ : هم هست مرا هوای آن زلف بخم

شمارهٔ ۸۵ : هر چند که بی بهانه دوری ز برم

شمارهٔ ۸۶ : زان قد چو شمشاد بفریاد دلم

شمارهٔ ۸۷ : تا کی ز فراق دوست فریاد کنم

شمارهٔ ۸۸ : ما شاخ هوای تو ز دل برکندیم

شمارهٔ ۸۹ : ما نامه عزل مهر تو بنوشتیم

شمارهٔ ۹۰ : ما دل ز هوای مهر تو ببریدیم

شمارهٔ ۹۱ : یکباره دل از هوای تو بگسستیم

شمارهٔ ۹۲ : هندو بچه ای ببرد از راه دلم

شمارهٔ ۹۳ : کوشم که بپوشم انده و نخروشم

شمارهٔ ۹۴ : از بهر تو گنج خویشتن پالودم

شمارهٔ ۹۵ : با چشم و لبت شرنگ و شکر بینم

شمارهٔ ۹۶ : گویند مرا ز عشق آن تازه صنم

شمارهٔ ۹۷ : تا دور شدی تو از من ای سرو روان

شمارهٔ ۹۸ : ای کرده ببند دوستی بسته دلم

شمارهٔ ۹۹ : چون بیتو بوم جفت غم و درد بوم

شمارهٔ ۱۰۰ : خواهم که همیشه با تو پیوسته بوم

شمارهٔ ۱۰۱ : از بسکه ز ناکسان رسید آزارم

شمارهٔ ۱۰۲ : ای دوست بیا تا ره دیگر گیریم

شمارهٔ ۱۰۳ : یوسف روئی کز او فغان کرد دلم

شمارهٔ ۱۰۴ : ما دل ز وفا و مهر تو برداریم

شمارهٔ ۱۰۵ : تا همبر من نشسته خاموشم

شمارهٔ ۱۰۶ : تا بنده آن رخان تابنده شدم

شمارهٔ ۱۰۷ : روی تو گل و بوی تو نسرین دارم

شمارهٔ ۱۰۸ : افتادم در دام بتی سیم اندام

شمارهٔ ۱۰۹ : بیمارم و ناردان لبت پندارم

شمارهٔ ۱۱۰ : هر گه که ترا بطبع پاک انگارم

شمارهٔ ۱۱۱ : یک بوسه بدادی بمن ای بت افزون

شمارهٔ ۱۱۲ : آن زلف سیه بلای جانست ای جان

شمارهٔ ۱۱۳ : از کبر دلا دست بعیوق مزن

شمارهٔ ۱۱۴ : ای کام دل من و بلای حوران

شمارهٔ ۱۱۵ : بر چرخ جوانمرد شبیخون کردن

شمارهٔ ۱۱۶ : در کار جهانیان گشاد است از تو

شمارهٔ ۱۱۷ : ای دوست مرا بدشمنان دادی تو

شمارهٔ ۱۱۸ : خورشید بچهر و سرو بالائی تو

شمارهٔ ۱۱۹ : ای مایه نیکوئی مقام دل تو

شمارهٔ ۱۲۰ : سرگشته و زار و بیقرارم بی تو

شمارهٔ ۱۲۱ : از دیده میان رود خونم بی تو

شمارهٔ ۱۲۲ : پیوسته چو شمع در گدازم بی تو

شمارهٔ ۱۲۳ : ای دل صنمی بده برده قرار من و تو

شمارهٔ ۱۲۴ : آن چشم نگر بناز و خواب آلوده

شمارهٔ ۱۲۵ : گر بنده بدم کنون شدم یکره شاه

شمارهٔ ۱۲۶ : تا دست من از دامن تو شد کوتاه

شمارهٔ ۱۲۷ : برداشت بت من از سر آن چتر سیاه

شمارهٔ ۱۲۸ : ای طره تو ز مشگ و از عنبر به

شمارهٔ ۱۲۹ : گر سوی هوا دلم همی جوید راه

شمارهٔ ۱۳۰ : دوش آمد دست سوده و آسوده

شمارهٔ ۱۳۱ : ای عالم علم جاودان از درگاه

شمارهٔ ۱۳۲ : ای زهره جبین نیست چو رخسار تو ماه

شمارهٔ ۱۳۳ : ناگه ز درم در آمد آن سرو سهی

شمارهٔ ۱۳۴ : تا از بر من تو دوست دور افتادی

شمارهٔ ۱۳۵ : گر برده دلم بر تو حاصل نبدی

شمارهٔ ۱۳۶ : تا جامه مدح تو بپوشید رهی

شمارهٔ ۱۳۷ : اقبال و مراد و کامرانی داری

شمارهٔ ۱۳۸ : هرگه که کنی مصاف لشکر شکنی

شمارهٔ ۱۳۹ : چندین سخن تلخ شنودن تا کی

شمارهٔ ۱۴۰ : زانگه که مرا بیافریده است خدای

شمارهٔ ۱۴۱ : صد بوسه بدادمش بزیر کف پای

شمارهٔ ۱۴۲ : راز دل ازین و آن نهفتن تا کی

شمارهٔ ۱۴۳ : ای ترک بگنجه از کجا افتادی

شمارهٔ ۱۴۴ : افکنده و کنده است آن شمع سرای

شمارهٔ ۱۴۵ : گر دل بوفای تو هبا داشتمی

شمارهٔ ۱۴۶ : عناب لبا چو برگ عناب شدی

شمارهٔ ۱۴۷ : هرچند تو در کنار من بیشتری

شمارهٔ ۱۴۸ : بیجاده لب و یاسمن اندام منی

شمارهٔ ۱۴۹ : ای آنکه خجستگی تو دادی بهمای

شمارهٔ ۱۵۰ : ای ترک ستمکاره و بیدادگری

شمارهٔ ۱۵۱ : ای آنکه بروی قبله خوبانی

شمارهٔ ۱

ای وصل و هوای مهر تو بس ما را

مهر تو بفرساید ازین پس ما را

پرهیز بس از مردم ناکس ما را

طعنه نزند بدین سخن کس ما را

شمارهٔ ۲

چون بنوازد به پیش من زیر کیا

مدهوش کنم همه دلم زیر کیا

ای تن تو نزار و زار چون زیر کیا

باریک تر از تو در جهان زیر کیا؟

شمارهٔ ۳

با روی تو دی ماه بهار است مرا

وز دو لب تو شکر شکار است مرا

تا ایزد پشت و بخت یار است مرا

جز با می و معشوق چه کار است مرا

شمارهٔ ۴

بسپرد بپای ناکسان دهر مرا

تا کرد مجال یادشان قهر مرا

با دیدن تو نوش شود زهر مرا

ور نه نبری جای در این شهر مرا

شمارهٔ ۵

من خفته بدم دوش دل از یار جدا

بر بالینم رسته یکی شاخ گیا

بیخش غم و درد و حسرت و بار بلا

از هر سه بلا جان و دلم گشته ملا

شمارهٔ ۶

مادر چو بزاد آن بدعا خواسته را

کرده است نشان آن مه پیراسته را

خالیست میان آن مه ناکاسته را

گر مهر نهد کسی چنین خواسته را

شمارهٔ ۷

ای شاه چو کردگار بگشاد ترا

در ملک بقای جاودان داد ترا

سلطان که بنیکوئی کند یاد ترا

منشور بامر او فرستاد ترا

شمارهٔ ۸

ای نوش لب و لاله رخ و سیم قفا

کردی دو رخم برنگ چون زر صفا

گر تو ننموده ای مرا مهر و وفا

چندین نکشیدمی بدین شهر جفا

شمارهٔ ۹

یک نیم دلم کلبچه یک نیم کباب

یک نیمه در آتش و دگر نیمه در آب

مسکین دل من خراب کردی بعذاب

اکنون تو همی خراج خواهی ز خراب

شمارهٔ ۱۰

تافتنه دلم بر آن لب میگونست

صبرم کم و عشق هر زمان افزونست

گویند برون فتاد رازت چونست

چون راز درون بود که دل بیرونست

شمارهٔ ۱۱

ای گشته خجل ماه فلک از نظرت

شد تیره شکر زان لب همچون شکرت

نائی بر من تا که بگیرم ببرت

شرط آنکه بود دیده من رهگذرت

شمارهٔ ۱۲

روی تو بشبهای سیه روز منست

عشقت بخزان بهار ونوروز منست

قد تو دلارا و دل افروز منست

گیتی بمراد بخت پیروز منست

شمارهٔ ۱۳

تا کی باشم صبور در محنت دوست

کارام دل و جان من از دیدن اوست

گر زین دوستی ترا بدراند پوست

از دوست همیشه دور بودن نه نکوست

شمارهٔ ۱۴

چون دیده من دید ترا روز نخست

مسکین دل من هوای دیدار تو جست

اکنون که ترا هوای من نیست درست

یا ناز مکن یا دل من باز فرست

شمارهٔ ۱۵

آنی که وفا نباید از مهر تو جست

در وعده مخالفی و در پیمان سست

بی شرمی و بیدادگری پیشه تست

دست از تو بصابون رئی باید شست

شمارهٔ ۱۶

چون جان و روان خویشتن داشتمت

دشمن بودی و دوست انگاشتمت

چون تو نبدی چنانکه پنداشتمت

از مهر تو بس کردم و بگذاشتمت

شمارهٔ ۱۷

تا من بودم بود مرا دولت جفت

وین دولت بیدارم یک روز نخفت

بد گوی مرا طعنه چه بتواند گفت

الماس بابریشم که تواند سفت

شمارهٔ ۱۸

بالات بود بسان سروان بهشت

با خال تو خال حور فردوسی زشت

رضوان که همی عنبر زلف تو سرشت

یک نقطه همی چکید و بستوده بهشت

شمارهٔ ۱۹

دارنده داد و دین ملک مملانست

چون شیر بروز کین ملک مملانست

با دانش و دین قرین ملک مملانست

تا حشر بافرین ملک مملانست

شمارهٔ ۲۰

آرام دل ولی ملک مملانست

از مهر و وفا ملی ملک مملانست

بر تیغ ظفر حلی ملک مملانست

در جنگ به از علی ملک مملانست

شمارهٔ ۲۱

تابنده چو خورشید ملک مملانست

ماننده جمشید ملک مملانست

فرخنده چو افرید ملک مملانست

چون ایزد جاوید ملک مملانست

شمارهٔ ۲۲

دلدار مرا بر دل من رحمت نیست

تن را بجفا و جور او طاقت نیست

این است بلا که صبر در عادت نیست

دل آلت صبر است مرا آلت نیست

شمارهٔ ۲۳

از هجر تو ابر چشم باران ریز است

بر جان و دلم غم تو آتش بیز است

هجر تو بلا فزا و شور انگیز است

این هجر نه وصل روز رستاخیز است

شمارهٔ ۲۴

هنگام سخا و جامه و جام تراست

فرمان شهان و نامه و نام تراست

اصل بد و نیک اندر ایام تراست

تقدیر و مراد و بخت و هنگام تراست

شمارهٔ ۲۵

یک نیمه جهان سر او باغ شاه است

یک نیم دگر سر او لشگر گاه است

لگشر که بزیر خیمه و خرگاه است

خرگاه پر از شیر و پلنگ و ماه است

شمارهٔ ۲۶

ماننده شیر نر شمس الدین است

بر خلق فکنده فر شمس الدین است

نیک و بدو خیر و شر شمس الدین است

شاهان سر بند و زر شمس الدین است

شمارهٔ ۲۷

بر ملک فکنده برخ شمس الامراست

وز ملک ربوده نرخ شمس الامراست

بهتر ز ملوک کرخ شمس الامراست

میران ز می اندو چرخ شمس الامراست

شمارهٔ ۲۸

تا پرده روی ماه من عنبر گشت

آن دل که بر او فتنه شدی زو برگشت

اکنون که بنزد هرکسی کمتر گشت

بر من ز جهان و جان گرامی تر گشت

شمارهٔ ۲۹

با آنکه دلم از غم هجرت خونست

شادی بغم توام ز غم افزونست

اندیشه کنم هر شب و گویم یارب

هجرانش چنین است وصالش چونست

شمارهٔ ۳۰

چشمم ز غمت بهر عقیقی که بسفت

بر چهره هزار گل ز رازم بشکفت

رازی که دلم ز جان همی داشت نهفت

اشکم بزبان حال با خلق بگفت

شمارهٔ ۳۱

نیمی ز تنم برنج و نیمی بشکنج

کاری که کنی نخست با عقل بسنج

آن کو بخورد درد و غم و رنج بگنج

گنجش بورد بدو بماند همه رنج

شمارهٔ ۳۲

تا دلبر من بر ابرو افکند شکنج

هر روز یکی درد دلم گردد پنج

رنج از دل و جان مهان بکاهند بگنج

من بر تن و جان بگنج بفزودم رنج

شمارهٔ ۳۳

صد بار بدل پند بکردم نشنید

وز خود رائی بدو رسید آنچه رسید

این دیده بیچاره بدو در نگرید

دیدی کز دیدن او دیده چه دید

شمارهٔ ۳۴

هر کان رخ و آن زلف و لب دید

می معدن سیم و روز جفت شب دید

هر کان خط و خذ و زلف و آن غبغب دید

خورشید بقوس و ماه در عقرب دید

شمارهٔ ۳۵

گویند به هر درد بود صابر مرد

تا کی خورم اندوه و غم و حسرت و درد

تا کی ز فراق دوست فریاد کنم

در فرقت دوست صبر نتوانم کرد

شمارهٔ ۳۶

آنی که دل من از تو خرم گردد

روی تو همی چراغ عالم گردد

چون از سختی دلم پر از غم گردد

چون بنگرمت غم از دلم کم گردد

شمارهٔ ۳۷

از دوستی تو جز ندامت ناید

بر تو ز بهی همی علامت ناید

از داروی تو بیمار سلامت ناید

از تو ببرم که جز ملامت ناید

شمارهٔ ۳۸

تا کی ز فراق بر دلم بند بود

اندوه فراق بر دلم چند بود

آن دل که بدلبر آرزومند بود

در فرقت او چگونه خرسند بود

شمارهٔ ۳۹

بیداد گرا بگرد بیداد مگرد

کز خلق به بیداد برآوردی گرد

ترسم بخوری ز درد ما روزی درد

بیداد رسد بهر که بیدادی کرد

شمارهٔ ۴۰

نیمی ز دلم باد شد و نیمی گرد

نیمی ز تنم گرم شد و نیمی سرد

گفتم که وفا متاع مهر اندوزد

چون درد دلم همه جفا بار آورد

شمارهٔ ۴۱

از چشم و دل من آب و آتش خیزد

وز هر دو زمانه رستخیز انگیزد

نشگفت گران حور ز من بگریزد

کز آتش و آب هرکسی پرهیزد

شمارهٔ ۴۲

با دام تو گاه غمزه لشگر شکند

یاقوت تو گاه بوسه شکر شکند

بهتر خرد آن ترا که بهتر شکند

گوهر بخرد هرآنکه گوهر شکند

شمارهٔ ۴۳

از دست و سنانت آب و آذر خیزد

وز خشم ور ضات زهر و شکر خیزد

مؤمن که دلش ز مهر تو برخیزد

از خاک بروز حشر کافر خیزد

شمارهٔ ۴۴

بر شاخ گل دولت تو خار نماند

جز بخت تو هیچ بخت بیدار نماند

مردانش را جز از تو بازار نماند

جز داشتن ملک ترا کار نماند

شمارهٔ ۴۵

خون جگر ما بقمی بیش نبود

وین دوزخ آه ما دمی بیش نبود

آن قطره خونابه که دل می گفتند

از دیده فرو ریخت نمی بیش نبود

شمارهٔ ۴۶

ای شاه نخستین سفرت میمون باد

هر روز یکی حصن حصینت افزون باد

خصمان ترا دیده و دل پر خون باد

وز باده همیشه روی تو گلگون باد

شمارهٔ ۴۷

هرچند ترا زمان بجان رنجان کرد

یزدانت رها کرد و شه اران کرد

هرچند ترا بکام دل سلطان کرد

بر جان تو مهربان دلش یزدان کرد

شمارهٔ ۴۸

ایزد چو بزرگ شهریاری نکند

بر روی بدان نگاهداری نکند

از بهر جهان گشادنت داشت نگاه

ایزد بگزاف هیچ کاری نکند

شمارهٔ ۴۹

آن را که چو من زبان گهربار بود

برداشته از ابر گهربار بود

آن نخلی را که آن گهربار بود

بر درگه تو بحر گهربار بود

شمارهٔ ۵۰

نوروز مهین جم همایون آورد

چون فرخ مهرگان فریدون آورد

هرکس بجهان رهی دگرگون آورد

مردی و وفا و جود فضلون آورد

شمارهٔ ۵۱

شاپور عدیل مجد گردونی باد

فضلون ز جهان جفت همایونی باد

عمر و طربت هر دو با فزونی باد

عالم همه شاپوری و فضلونی باد

شمارهٔ ۵۲

ایزد همه دولت جهانی بتو داد

با دولت و ملک کامرانی بتو داد

پیری بجهان داد و جوانی بتو داد

منشور همیشه زندگانی بتو داد

شمارهٔ ۵۳

ایزد همه ساله هست با مردم راد

بر مرد دری نیست تا ده نگشاد

ما را بدل خار بنی سروی داد

بر داشت چراغکی و شمعی بنهاد

شمارهٔ ۵۴

تا مهر فکند بر من آن سرو بلند

مهر همه عالم از دل من برکند

چون مهر ز چرخ بر زمی نور افکند

مه را چه خطر باشد و که را چه گزند

شمارهٔ ۵۵

آنرا که چنو نگار دلکش باشد

پیوسته ز خرمی دلش کش باشد

هر چند نهفته ایش روزی بینم

آن روز که نزد من بود خوش باشد

شمارهٔ ۵۶

هان تشنه جگر مجوی زین باغ ثمر

بیدستانی است این ریاض بدو در

بیهوده ممان که باغبانت بقفاست

چون خاک نشسته گیر و چون باد گذر

شمارهٔ ۵۷

بسیار شنیدم من و دیدم بسیار

کاشفته ببود بر تو از هر سو کار

آخر فلکت پشت شد و گیتی یار

تو شاد شدی مخالف و دشمن زار

شمارهٔ ۵۸

تا تو نکنی بدشمن و دوست نظر

نه نفع رسد بدشمن و دوست نه ضر

شاد است موافق تو با گنج ظفر

زار است مخالف تو با رنج خطر

شمارهٔ ۵۹

با من ز قضای بد برآشفت دیار

آرام دلم یکی و خصمان بسیار

درمانده تر از من اندر آفاق بیار

مظلوم ز روزگار و مهجور زیار

شمارهٔ ۶۰

ای زلف تو از رخان من پرچین تر

وز خون دو چشم من رخت رنگین تر

هر روز دل افروزتر و شیرین تر

هر روز تو دلبرتر و من بیدین تر

شمارهٔ ۶۱

ای گشته بیداد و بدی کردن چیر

هرگز نشود دلت ز بیدادی سیر

دیریست که من شنیدم از اهل دلی

کز بد نرهد که ببد هست دلیر

شمارهٔ ۶۲

نیمی ز تنم کمان شد و نیمی تیر

نیمی ز دلم جوان شد و نیمی پیر

بسیار عنا خوردم بر چشمه شیر

از چشمه شیر من برون آمد قیر

شمارهٔ ۶۳

چون کشته ببینم دو لب کرده فراز

وز جان تهی این قالب فرسوده به آز

بر بالینم نشسته می گوی بناز

که کشته ترا من و پشیمان شده باز

شمارهٔ ۶۴

بنگر که چه گفت با دلم چشم براز

چشمی که نیامد از غم هجر فراز

گفتا که ازین گرستن دور و دراز

من رفتم و آن رفته دگر نامد باز

شمارهٔ ۶۵

تب خاله مرا نمود معشوقه ز ناز

هر دم بلبان سرخش انگشت فراز

چون کودک شیرخواره از حرص وز آز

انگشت همی مزم به شبهای دراز

شمارهٔ ۶۶

گر روز قضا خدا ترا پرسد باز

گوید که چرا کردی بر عاشق ناز

تو عذر چه داری بر او عذر بساز

خواهنده تو مگر که من باشم باز

شمارهٔ ۶۷

نیمی ز دلم کبک شد و نیمی باز

نیمی ز تنم بناز ونیمی بگداز

زانکس که مرا طمع شادی بدو ناز

آورد مرا کنون بتیمار و نیاز

شمارهٔ ۶۸

خاموش بوم تا نکند چندین ناز

او کرد گنه کرده بعذر آید باز

من صبر کنم بحسرت و سوز و گداز

تا آنکه کند کرده بعذر آید باز

شمارهٔ ۶۹

گر خیزد هیچ دیبه از هیچ طراز

تارش گل و پودش ز می و مشک طراز

آن دیبه روی تست ای شمع طراز

در وصل تو نیست هیچ زی شعر طراز

شمارهٔ ۷۰

آن بت که بهین لفظ بود دشنامش

از حسن و لطافتست هفت اندامش

آن بد که نمود بنده را بادامش

بنمود بجنگ هفتخوان هم نامش

شمارهٔ ۷۱

تا غایب شد بت از کنار شمنش

می خون گردد بتن ز غایت شدنش

گر مژده دهد کسی ز باز آمدنش

پر در بکنم کنار همچون دهنش

شمارهٔ ۷۲

ای گشته ببیداد و بدی کردن فاش

خواهم که کنم بوصل هجران تولاش

آن را که کنی همی پیاپی پاداش

خود را و مرا کرده بغم خوردن فاش

شمارهٔ ۷۳

دندان تو و لب تو ای شهره رفیق

سیمی است فسرده و عقیقی است رحیق

گه گه لب خویشتن بدندان گیری

آری بمیان سیم گیرند عقیق

شمارهٔ ۷۴

چون چشمه آفتاب بر چرخ فلک

بر پیل نشسته شاه با فر ملک

از فر و ز اختر شده برتر ز ملک

بر افسر او نبشته النصرة لک

شمارهٔ ۷۵

دیدار بتان بیغش و دلشان غشناک

دیدار تو پاک و دلت چون دیدن پاک

مشگی تو بر من و همه خوبان خاک

بایستی مشک تبتی خاک چه باک

شمارهٔ ۷۶

سه چیز ترا سه چیز داده است جمال

خد را خط و زلف را گل و عارض خال

سه چیز من از سه چیز برده است مثال

دل ز آتش و چشم از آب و دیده از خال

شمارهٔ ۷۷

نسگالیده وصال آن مه نیک سگال

افکنده بند با طرب و حسن و جمال؟

هر چند وصال خوش بود در همه حال

خوشتر نبود ز ناسگالیده وصال

شمارهٔ ۷۸

گویند مرا بهجر آن ماه چگل

برنه ز شکیب و صبر زنجیر بدل

زنجیر بدل چه سود از صبر که هست

زلفین چو زنجیرش زنجیر گسل

شمارهٔ ۷۹

چون ماه بود میان زین میر اجل

چون شیر بود بگاه کین میر اجل

گر نامه کند بشاه چین میر اجل

چین جمله کند زیر نگین میر اجل

شمارهٔ ۸۰

تا کرد جهان زیر قلم میر اجل

بر چرخ برین بزد علم میر اجل

از بس که همی کند کرم میر اجل

بنهفت زمین زیر درم میر اجل

شمارهٔ ۸۱

تا با تو شدم ز گردش دهر همال

هر روز مرا بسر زند دهر همال؟

ای یار مرا بیک زبان ده ره مال

تا بسپارم بچون توئی دو ره مال؟

شمارهٔ ۸۲

دیدم صنمی ز نور باری نه ز گل

دیدم پسری بروی محراب چگل

زوبین بدور و فکنده آن مهر گسل

از دیده بجان بر زند از دست بدل

شمارهٔ ۸۳

از طعنه و قول دشمن ای مهر گسل

جز باد دگر هیچ نیاید حاصل

گر طعنه او مرا بگرداند دل

اندود توان چشمه خورشید بگل

شمارهٔ ۸۴

هم هست مرا هوای آن زلف بخم

لیکن تب عشق از نخستین شده کم

دیده که نبیند و فرو بارد نم

گر شادی و گریه بر تند هم خور غم

شمارهٔ ۸۵

هر چند که بی بهانه دوری ز برم

من خویشتن از جمله همانجا شمرم

در بست وفای تو چنان چشم سرم

کز شرم تو در خیال تو در نگرم

شمارهٔ ۸۶

زان قد چو شمشاد بفریاد دلم

زان روی چو لاله یافته داد دلم

شمشاد ببست و لاله بگشاد دلم

غمگین شد ازین و گشت زان شاد دلم

شمارهٔ ۸۷

تا کی ز فراق دوست فریاد کنم

از آه درون رخنه بپولاد کنم

بیداد کنی بر من و من داد کنم

بر یاد رخ خوب تو دل شاد کنم

شمارهٔ ۸۸

ما شاخ هوای تو ز دل برکندیم

مهر تو ز جان و دل برون افکندیم

چیزی که بجان دوستان نپسندیم

با جان و روان خویشتن چون بندیم

شمارهٔ ۸۹

ما نامه عزل مهر تو بنوشتیم

گسترده وصال چهر تو بنوشتیم

یکبار بدل ز مهر تو برگشتیم

مهرت در ویدیم و صبوری کشتیم

شمارهٔ ۹۰

ما دل ز هوای مهر تو ببریدیم

مهر تو فروختیم و دل بخریدیم

از جور و جفا و کین تو آن دیدم

کز هیچکسی بداستان نشنیدیم

شمارهٔ ۹۱

یکباره دل از هوای تو بگسستیم

با آنکه بما وفا کند پیوستیم

ما سنگ شکیبائی بر دل بستیم

از دام بجستیم و چه نیکو جستیم

شمارهٔ ۹۲

هندو بچه ای ببرد از راه دلم

در چاه بلا فکند ناگاه دلم

گر بر نارد ببوسه از چاه دلم

یکباره برآید از دلم آه دلم

شمارهٔ ۹۳

کوشم که بپوشم انده و نخروشم

پیدا کند این دو دیده تا کی پوشم

چون گفته بخردان همی بنیوشم

با زخم زمانه هرچه یکسر کوشم؟

شمارهٔ ۹۴

از بهر تو گنج خویشتن پالودم

پالودم گنج و درد دل بزودم

هر چند ترا جز از وفا ننمودم

یک روز نکردی بوفا خشنودم

شمارهٔ ۹۵

با چشم و لبت شرنگ و شکر بینم

با زلف و رخت عقیق و عنبر بینم

هر روز ملاحتیت دیگر بینم

آرام دلم بوصلت اندر بینم

شمارهٔ ۹۶

گویند مرا ز عشق آن تازه صنم

نه خندی و نه ز دیدگان باری نم

گفتم متحیرم نه شادم نه دژم

کنم نیست دل و ز دل بود شادی و غم

شمارهٔ ۹۷

تا دور شدی تو از من ای سرو روان

شد خون دلم به دو رخ از دیده روان

جانی و دلی داشتم ای سرو روان

در وصل تو دل دادم و در هجر تو جان

شمارهٔ ۹۸

ای کرده ببند دوستی بسته دلم

با تو بهوای و مهر پیوسته دلم

هر گه گردد بدرد و غم خسته دلم

روی تو کند ز درد وارسته دلم

شمارهٔ ۹۹

چون بیتو بوم جفت غم و درد بوم

چون با تو بوم ز درد و غم فرد بوم

با تو بدو رخ سرخ تر از ورد بوم

بی تو بدو رخ چون سمن زرد بوم

شمارهٔ ۱۰۰

خواهم که همیشه با تو پیوسته بوم

دل با دل تو بدوستی بسته بوم

تا بی تو بوم ز درد غم خسته بوم

چون با تو بوم ز دردها رسته بوم

شمارهٔ ۱۰۱

از بسکه ز ناکسان رسید آزارم

این شهر همی بناکسان بگذارم

چون باز وفا و مهر تو یاد آرم

من یاد محال ناکسان بردارم

شمارهٔ ۱۰۲

ای دوست بیا تا ره دیگر گیریم

وازار و جفاها ز میان برگیریم

مر یکدیگر را خود ببر اندر گیریم

کینه بنهیم و صحبت از سر گیریم

شمارهٔ ۱۰۳

یوسف روئی کز او فغان کرد دلم

چون دست زنان مصریان کرد دلم

ز آغاز ببوسه مهربان کرد دلم

وامروز نشانه غمان کرد دلم

شمارهٔ ۱۰۴

ما دل ز وفا و مهر تو برداریم

بر آب نگار بی هده ننگاریم

ما دل بهوای آن کسی نسپاریم

کز صحبت او بچشم مردم خواریم

شمارهٔ ۱۰۵

تا همبر من نشسته خاموشم

چون یاد آرم فراق تو بخروشم

از من نرهی که هست چندان هوشم

کان را که بدل خرم بجان نفروشم

شمارهٔ ۱۰۶

تا بنده آن رخان تابنده شدم

همچون سر زلفین تو تابنده شدم

در پیش تو ای نگار تابنده شدم

چون مهر فروزنده و تابنده شدم

شمارهٔ ۱۰۷

روی تو گل و بوی تو نسرین دارم

من عشق و نبید خوردن آیین دارم

من تا بزیم همیشه کار این دارم

من مهر تو کیش و عشق تو دین دارم

شمارهٔ ۱۰۸

افتادم در دام بتی سیم اندام

وز صحبت او دلم رسیده است بکام

تا من بزیم مرا تمام است خوشی

گر دلبر من بسر برد مهر تمام

شمارهٔ ۱۰۹

بیمارم و ناردان لبت پندارم

در بویه آبی تنت بیمارم

گر آبی و ناردان مرا بسپاری

جان و تن خویشتن بتو بسپارم

شمارهٔ ۱۱۰

هر گه که ترا بطبع پاک انگارم

بهتر ز جهان و جان پاکت دارم

گر تو بحدیث کس مرا نگذاری

بالله که ترا بجان خود بگذارم

شمارهٔ ۱۱۱

یک بوسه بدادی بمن ای بت افزون

تا دل بردی ز من بدستان و فسون

گر آنکه همی جان طلبی بوسه بیار

کاتش زآهن بآهن آید بیرون

شمارهٔ ۱۱۲

آن زلف سیه بلای جانست ای جان

جانم ز نهیب او بجانست ای جان

بند و گره شیفتگانست ای جان

در هم شده و شیفته زانست ای جان

شمارهٔ ۱۱۳

از کبر دلا دست بعیوق مزن

لافی که زنی ز دست معشوق مزن

افتاده هجرانی گوئی که نیم

ای دل بهزیمت اندرون بوق مزن

شمارهٔ ۱۱۴

ای کام دل من و بلای حوران

روی تو می و چشم تو از مخموران

مژگانت همی کین کشد از مهجوران

چون تو ناید نیز بکین از توران

شمارهٔ ۱۱۵

بر چرخ جوانمرد شبیخون کردن

چون خون علی بقصد صدخون کردن

انکار بتوحید فلاطون کردن

بهتر ز خلاف میر فضلون کردن

شمارهٔ ۱۱۶

در کار جهانیان گشاد است از تو

رنجات گنجست و جور داد است از تو

اندر دل هرکه هست یاد است از تو

شادیش مباد آنکه نه شاد است از تو

شمارهٔ ۱۱۷

ای دوست مرا بدشمنان دادی تو

وز مهر و هوای دشمنان شادی تو

گر زینت بتخانه نوشادی تو

یکباره ز چشم من بیفتادی تو

شمارهٔ ۱۱۸

خورشید بچهر و سرو بالائی تو

خورشید نشاط را تو بالائی تو

هم با تو بوم اگر چه بالائی تو

باشد که مرا بزیر بال آئی تو

شمارهٔ ۱۱۹

ای مایه نیکوئی مقام دل تو

بند سر زلف تست دام دل تو

هر چند شد از بدی دلت سخت پریش

آخر برسی تو هم بکام دل تو

شمارهٔ ۱۲۰

سرگشته و زار و بیقرارم بی تو

آشفته و رنجور و فکارم بی تو

جز ناله و آه نیست کارم بی تو

جز این دو دگر کار ندارم بی تو

شمارهٔ ۱۲۱

از دیده میان رود خونم بی تو

گوئی که به آتش اندرونم بی تو

از فکرت خویشتن برونم بی تو

ای دوست بیا ببین که چونم بی تو

شمارهٔ ۱۲۲

پیوسته چو شمع در گدازم بی تو

شب تا بسحر بسوز و سازم بی تو

نه سوی شراب دست یازم بی تو

نه سوی نشاط قد فرازم بی تو

شمارهٔ ۱۲۳

ای دل صنمی بده برده قرار من و تو

آشفته چو زلف اوست کار من و تو

بگداخته کوه از تف آه من و تو

گریان شده سنگ از دل زار من و تو

شمارهٔ ۱۲۴

آن چشم نگر بناز و خواب آلوده

وین چشم نگر بخون ناب آلوده

مهتاب رخت به مشگ ناب آلوده

کردند به مشگ ناب آب آلوده

شمارهٔ ۱۲۵

گر بنده بدم کنون شدم یکره شاه

مانده شود از پیاده بر یکره شاه

تا بر تو عروس من شود یکره شاه

تا از غم تو شوم همی یکره شاه

شمارهٔ ۱۲۶

تا دست من از دامن تو شد کوتاه

دستی زده ام بدامن ناله و آه

یا در دل تو اثر کند ناله من

یا خرمن عمر من بسوزد ناگاه

شمارهٔ ۱۲۷

برداشت بت من از سر آن چتر سیاه

زان پس که دل سپاه بس برد ز راه

عمدا بر صوفیان شد آن شمع سپاه

تا توبه صوفیان کند نیز تباه

شمارهٔ ۱۲۸

ای طره تو ز مشگ و از عنبر به

روی تو ز ماه و قدت از عرعر به

گر قامت من چو زلف تو چنبریست

چون دور ز زلف تست آن چنبر به

شمارهٔ ۱۲۹

گر سوی هوا دلم همی جوید راه

پیوند مرا سوی زمین آمد ماه

بر سنبل و بر سمن بیفزاید جاه

کز سنبل و از سمن شود ماه تباه؟

شمارهٔ ۱۳۰

دوش آمد دست سوده و آسوده

آسوده ز رنج و مشک بر مه سوده

پالوده ز دست با سلخ آلوده؟

آلوده ز شادی و ز غم پالوده

شمارهٔ ۱۳۱

ای عالم علم جاودان از درگاه

دربان ملک مرا براند از درگاه

چون قصد سلام داشتم چندین راه

از بهر سلام کرده ام چندین گاه

شمارهٔ ۱۳۲

ای زهره جبین نیست چو رخسار تو ماه

نه تیره شبی بسان زلف تو سیاه

خط تو دمید و شه تبه حسن رخت

از سنبل تر بلی شود ماه تباه

شمارهٔ ۱۳۳

ناگه ز درم در آمد آن سرو سهی

پر غم دل من کرد ز هر غصه تهی

از نار و بهیش یافتم روزبهی

بسپرد بیکبار بمن نار و بهی

شمارهٔ ۱۳۴

تا از بر من تو دوست دور افتادی

جان و دل من دور فتاد از شادی

بستی کمر هجر و بد و بیدادی

تا خون دلم ز دیدگان بگشادی

شمارهٔ ۱۳۵

گر برده دلم بر تو حاصل نبدی

از خون دلم دو پای در گل نبدی

گر این دل تو بنزد من ناوردی

گر با دل من دل تو یکدل نبدی؟

شمارهٔ ۱۳۶

تا جامه مدح تو بپوشید رهی

با چرخ ستمکاره بکوشید رهی

تا از تو حدیث خوش نیوشید رهی

از شیر ژیان بدوشید رهی

شمارهٔ ۱۳۷

اقبال و مراد و کامرانی داری

بر بخت بلند مهربانی داری

پیروزی و فر آسمانی داری

کام و دل و دولت و جوانی داری

شمارهٔ ۱۳۸

هرگه که کنی مصاف لشکر شکنی

وز خشم و رضات شهد و شکّر شکنی

هر روز یکی سپاه دیگر شکنی

گر قصد کنی جهان به هم برشکنی

شمارهٔ ۱۳۹

چندین سخن تلخ شنودن تا کی

آزار بر آزار فزودن تا کی

بر جای وفا جفا نمودن تا کی

نیکی کشتن بدی درودن تا کی

شمارهٔ ۱۴۰

زانگه که مرا بیافریده است خدای

هر روز فزون بود مرا دانش و رای

گر بفکندم طعنه بدگوی ز پای

بتواند کند کوه را باد ز جای

شمارهٔ ۱۴۱

صد بوسه بدادمش بزیر کف پای

صد خواهش کردم که روی بر بنده نمای

نشنود که بود رأی او دیگر جای

خوبان همه صد روی بوند و یکرای

شمارهٔ ۱۴۲

راز دل ازین و آن نهفتن تا کی

نقش طرب از هر سه ستردن تا کی

از دوست جفا و جور خوردن تا کی

دیدن بدی و بهی شمردن تا کی

شمارهٔ ۱۴۳

ای ترک بگنجه از کجا افتادی

کاندر دل و جان من فکندی شادی

یک بوسه مرا به مستی اندر دادی

ای ترک همیشه مست و خرم بادی

شمارهٔ ۱۴۴

افکنده و کنده است آن شمع سرای

افکنده کمند و کنده بدخواه ز جای

نوشیده و پوشیده و استاده بجای

پاشیده شبه بر گل و پوشیده قبای

شمارهٔ ۱۴۵

گر دل بوفای تو هبا داشتمی

این شهر ز جور خلق بگذاشتمی

من با تو اگر تخم بلا کاشتمی

نادیده شمردمی و برداشتمی

شمارهٔ ۱۴۶

عناب لبا چو برگ عناب شدی

بدرنگ بیامدی و بشتاب شدی

نادیده منت تمام نایاب شدی

چون رنگ بیامدی و چون آب شدی

شمارهٔ ۱۴۷

هرچند تو در کنار من بیشتری

زی جان و دلم بدوستی پیشتری

گر بر دل من ز غمزه چون نیشتری

از خویشتن و خویش مرا خویشتری

شمارهٔ ۱۴۸

بیجاده لب و یاسمن اندام منی

شادی و نشاط و راحت و کام منی

آرام دلم بردی و آرام منی

بر جان و دلم دامی و در دام منی

شمارهٔ ۱۴۹

ای آنکه خجستگی تو دادی بهمای

با من بوفا و مهربانی بهم آی

جادو ننمود هرگز از تو به ابای

ای زر روان و دیده و دل پیمای

شمارهٔ ۱۵۰

ای ترک ستمکاره و بیدادگری

تو داد رها کنی بیداد گری

خواهی که بپیچی تو ز بیدادگری

شو داد کن وز کرده بیداد گری

شمارهٔ ۱۵۱

ای آنکه بروی قبله خوبانی

دل را دل و تن را تن و جان را جانی

گفتم بدلت خریدم از نادانی

اکنون که پدید است بجان ارزانی

دیوان اشعار

قصاید

ترجیعات

ترکیبات

مسمطات

مقطعات

رباعیات

مثنوی : ز نزدیک این کهتر کهتران

مثنوی

ز نزدیک این کهتر کهتران

بنزدیک آن مهتر مهتران

سپهدار دوران ابوالیسر کوست

جگر سوز دشمن دل افروز دوست

بجسم اندر از روح بایسته تر

بجان اندر از عقل شایسته تر

برادی چو ابرو بمردی چو ببر

ز تیغ و کفش رنج بر ببر و ابر

ز دریا گه جود بخشنده تر

ز آتش عدو را گدازنده تر

برزم اندرون مرگ بارد چو میغ

ببزم اندرون جان دهد بیدریغ

روان شاد گردد بدیدار او

خرد تازه گردد بگفتار او

اگر بنگرد دشمن از چهر او

دل و جان بیاراید از مهر او

ببخشیدن زر از آن شادتر

که درویش جوینده باشد بزر

نه بی نکته نغز گوید سخن

نه جز نکته هرگز بجوید سخن

ایا آفتاب مهان جهان

پناه بزرگان و پشت کهان

تو دانی که من نیکخواه توام

همه ساله اندر پناه توام

تو آنی که من با تو یاران بدم

بشادی و غم با تو هم زان بدم

بشهر اندرون از تو نامی شدم

بنزدیک خسرو گرامی شدم

یکی روز بی من نخوردی نبید

که بی من کسی نیز خوانت ندید

بنزدیک خسرو نشاندی مرا

بگردون هفتم رساندی مرا

بجاه توام هر کسی چیز داد

ز بهر تو میرم بسی چیز داد

بخدمت همی خواند شاهم فزون

همی کرد هر روز جاهم فزون

مرا بویه شهر تبریز خاست

بجان اندرم آتش تیز خاست

چو من عزم تبریز کردم همی

بدل باد تبریز خوردم همی

بسی نیکوئیها پذیروفتم

بشیرین زبانی همی گوفتم

که نزدیک من باش و زائر مرو

که نیکی کنم با تو هر روز نو

هم از میر خرم بوی هم ز من

نیاید ترا خواسته کم ز من

همت نام هست و همت کام هست

همت با چو ما مردم آرام هست

تو آنجا نه فرزند داری نه زن

هم اینجا بهر چیز با من بزن

چه خواهی که را جوئی اندر جهان

بخیره چرا پوئی اندر جهان

چو بشنیدم این دست برداشتم

ترا بر سر خویش بگماشتم

بسی خلعت و خواسته دادیم

بکام دل آنجا فرستادیم

چو من رخت بر بستم از تخت تو

رسیدم بکام اندر از بخت تو

شدند این بزرگان خریدار من

بود خرمی شان بدیدار من

بود خوش دل من بدیدارشان

روانم ز گیتی خریدارشان

چو آن نیکوئیهات یاد آورم

ز دود جگر خیره گردد سرم

چو یاد آیدم روی فرزند تو

نشاط دل خویش و پیوند تو

بکردار تندر بنالد دلم

بشادی و غم زو سکالد دلم

که گر بیکران بر دلم غم بدی

بدیدار او از دلم کم بدی

بماناد جان تو با آن من

فدای تو بادا تن و جان من

مرا گفته کان بخت آید بروی

ز اندوه و شادی مرا باز گوی

بدین پایه اندر کنون هر چه بود

ترا در بدر باز خواهم نمود

نخست از کرمهای میر اجل

که دستش ز رزقست و تیغ از اجل

همی آن کند با من از نیکوئی

که گر باز گویم ترا نگروی

ز هم پیشه گان پیش دارد مرا

ز گردون همی بر گذارد مرا

نه او هرگز این کرد با هیچ تن

نه از هیچ تن هستم این دیده من

دگر میر فرخ که فرزند اوست

که گیتی گشایست و دلبند اوست

ابونصر مملان که هر ساعتی

فرستد بنزدیک من خلعتی

نه یک ساعت از پیش بگذاردم

چنان چون بباید همی داردم

بر آنم کز این پس عقارم دهد

بجام سعادت عقارم دهد

دگر میر عبداله از بهر من

زبان بر گشاید بهر انجمن

از او هرچه خواهی ندارد گران

همان خلعتم خواهد از دیگران

کز او بگذری بر خدای بزرگ

که دادش بزرگی خدای سترک

جوان مرد شیر اوژن پیرمرد

ز نیکی ندانی که با من چه کرد

گهی استر را هوارم دهد

گهی نیفه شاهوارم دهد

بخروار هامی فرستد مرا

وز ایندر پیاپی فرستد مرا

ز حسان مساوی بشادی درم

بشادی ز حسان مساوی درم

مرا دارد از جان و تن دوستر

کسی را ندارد ز من دوستر

بتن جانم از دولت خسرو است

که هنگام رادی چو کیخسرو است

دو سو دستم از وی که باید بتن

زمانی سخا و زمانی سخن

مرا مطیعانند ازین بیشتر

من این قوم را داشتم پیشتر

که میرند و ز میر نامی ترند

ز جان بر تن من گرامی ترند

اگر چه من آنجا بگنج اندرم

ز نادیدن تو برنج اندرم

مرا دیدن روی تو بایدی

و گر نان نبودی مرا شایدی

بدیدار تو شاد بودی دلم

وز اندیشه آزاد بودی دلم

من از بهر شاه جهان لشگری

فروزنده شهر و هم لشگری

یکی شعر گفتم برنج روان

بمعنی نغز و بلفظ روان

اگر نیک رائی بجای آوری

بدین چاکر خویش رای آوری

بفرمان این شعر خواندن بدو

همان رسم چاکر بماندن بدو

اگر خلعت او بیابد رهی

چو ماه دو هفته بتابد رهی

بر مهتران جاهش افزون شود

دل حاسدانش پر از خون شود

چو استاد بوالمعمر آید بشهر

در خرمی برگشاید بشهر

دعا کن ز بهر من او را بسی

که چون او نباشد بگیتی کسی

دگر حاجب راد و فرزانه را

چراغ دل خویش و بیگانه را

بسی آفرینش ستایش نمای

بسی در ثنایش نیایش نمای

همان آسمان سخا بوالفرج

که هرگز مبادش ز شادی هرج

فراوان ز چاکر درودش رسان

که بادش فدا جان و چیز کسان

هم استاد ما بوعلی را که هست

برادی گشاده همه ساله دست

بسی آفرین کن ز بهر رهی

که هرگز مباد این جهان زو تهی

رسان سوی مملان دعاهای من

که گوئی مکن آن تقاضای من

هم اندر سرای تو دادم ردی

سزد گر من او را کنم جان فدی

علی را همی بوس هر روز بیش

هم از بهر چاکر هم از بهر خویش

هزار آفرین کن تن خویش را

بنفرین بزن دشمن خویش را

به خطی مرا هر زمان یاد کن

بدان خط جان مرا شاد کن

که گر نیست راهم بدیدار تو

شوم شاد باری بگفتار تو

ز خط تو من دیده روشن کنم

دل از گفته های تو گلشن کنم

کنم شاد از آن خاطر خویش را

نهم مرهمی این دل ریش را

قطران تبریزی

دیوان اشعار