معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ قوامی رازی

شرف‌الشعراء امیر بدرالدّین قوامی خبّاز رازی از شاعران معروف نیمهٔ اول قرن ششم هجری است که به مواعظ حکم و مناقب خاندان رسالت شهرت دارد. لقب «خبّاز» او از آن جهت رایج بود که در اوایل، نانوایی می‌کرد، و دکان خبّازی داشته‌است و تخلّص او به «قوامی» به جهت نام «قوام‌الدّین طغرایی» که ممدوح او بوده، گرفته شده است. قوامی از شاعرانی است که تاریخ تولد، وفات و چگونگی دوران کودکی و بزرگی و شرایط رشد و تعلیم و تربیت وی معلوم نیست. تذکره‌های قدیمی شرح حال مناسبی از او نمی‌دهند و تنها به بیان عظمت شاعر می‌پردازند. اولین بار نامش در کتاب «النقض» آورده شده که مؤلف وی را در ردیف شعرای شیعه قرار می‌دهد. به نظر می‌رسد چون شاعر در سال ۵۱۲ ه. ق به خدمت قوام‌الدّین راه یافته و در آن زمان به برنایی خود اشاره کرده‌است، باید ولادتش در اواخر قرن پنجم باشد و چون صاحب النقض (م ۵۶۰ ه. ق) از او یاد کرده باید وفاتش قبل از این تاریخ می‌باشد. در مورد آثارش متأسفانه فقط مقدار قابلی شعر به جا مانده و دیوانش از بین رفته است. اما آنچه امروز در دسترس است اشعار و ابیات پراکنده‌ای است که در جنگ‌ها و مجموعه‌های خطی دیده می‌شود و یک نسخه خطی که در کتابخانه «بریتیش میوزیوم لندن» موجود است و مرحوم مینوی از آن عکسبرداری نموده و به ایران آورده است و مشتمل بر ۳۳۵۹ بیت می‌باشد. این نسخه توسط شادروان محدث ارموی در سال ۱۳۳۴ شمسی تصحیح و منتشر شده و مبنای نسخهٔ گنجور نیز همین چاپ است.

دیوان اشعار

شمارهٔ ۱ - از قصیده‌ایست که در نصیحت و موعظت گفته و موجود از آن این است

شمارهٔ ۲ - از ترجیع بندیست که اول آن ساقط و در مدح ابوالحسن علی بن الحسن البیهقی

شمارهٔ ۳ - ترجیع بندیست در مدح معمار الحرمین منتجب الدین حسین بن ابی سعد ورامینی رحمة الله

شمارهٔ ۴ - در مدح امیری صاحب طرف و اظهار گله و تقاضای صله

شمارهٔ ۵ - در مدح شاه بطور عام و عرض تسلیت بدو شاه خاص

شمارهٔ ۶ - در مدح امیری امین الملک لقب : ای شده صدر ملک در خور تو

شمارهٔ ۷ - در مرثیت امام زاده گفته : میر امام زاده که چون او نیافرید

شمارهٔ ۸ - این ابیات را وقتی که از نردبان افتاده و پایش شکسته برای بعضی از دوستان خود فرستاده و شکایت از درد پا و اظهار ملال از فراق آن دوست کرده

شمارهٔ ۹ - گویا در مدح منتجب الدین حسین بن ابی سعد ورامینی گفته

شمارهٔ ۱۰ : ای ز رفعت رشگ و درد آسمان

شمارهٔ ۱۱ : مرکب اقبال را زین کرده‌ای

شمارهٔ ۱۲ : دولتت گر نیک ننوازد مرا

شمارهٔ ۱۳ - قوامی در حق عمادی گوید : «ای قوامی هر که چون تو نانباست

شمارهٔ ۱۴ - در مدح گوید : خداوندا سرور جود دستت

شمارهٔ ۱۵ - در مدح و استعطاء است : ای جهان را بزرگیت معلوم

شمارهٔ ۱۶ - در استعطاء و طلب جامه و اسب وتقاضای مرخصی چند روزه است

شمارهٔ ۱۷ - در مدح نجم الدین لقبی و درخواست دو چیز از او

شمارهٔ ۱۸ - در مدح و مطالبه پرداخت حوالتی : ای مهی کز تو نور دین زاید

شمارهٔ ۱۹ - در شکایت از عدم وصول حوالتی که برای او شده است

شمارهٔ ۲۰ - شکایت از عمید نامی بشخصی مختص الدوله لقب و طلب عطا از وی تا زنی بگیرد

شمارهٔ ۲۱ - در مدح کسی و تقاضای پولی از او تا دستاری و عمامه ای بخرد

شمارهٔ ۲۲ - در تبریک بدوستی که زن گرفته و خانه خریده و معذرت از نرسیدن بخدمت او

شمارهٔ ۲۳ - در مدح امین الملک و تقاضای صلتی از او : ای مبارک پئی که بر گردون

شمارهٔ ۲۴ - در مدح شخصی محمد نام و تقاضای صلتی از او

شمارهٔ ۲۵ - در مدح امیری و شکایت باو از عدم وصول حوالتی و درخواست ابطال آن

شمارهٔ ۲۶ - در مدح بزرگی از اهل ری و شکایت بوی از عدم وصول حوالت قرقو و استمداد از او در ایصال آن

شمارهٔ ۲۷ - در مدح بزرگی و تقاضای صلتی از او : مها چو گاه سخا دست تو دلیر بود

شمارهٔ ۲۸ - در شکایت و گله و طلب شفاعت و صله : ای خواجه ای که با تو کسی را قرین کنند

شمارهٔ ۲۹ - در مدح و طلب جامه : ای از کف تو هر گرسنه سیر

شمارهٔ ۳۰ - در گله از بزرگی ابراهیم نام که چرا پدرش را گرفته و طلب رهائی او

شمارهٔ ۳۱ - در مدح و شکایت و گله و طلب عنایت و شفاعت وصله

شمارهٔ ۳۲ - در مدح و تبریک عید و تقاضای صلت : نوروز مبارک باد ای آیت فیروزی

شمارهٔ ۳۳ - در مدح و اظهار خلوص و عرض صمیمیت : ای بزرگ ملک و دین از حشمت درگاه تو

شمارهٔ ۳۴ - در مدح کسی و درخواست گوشت از او و شکایت بوی از سهل نامی

شمارهٔ ۳۵ - در استنجاز وعده دست آور نجنی از زرگری ابوالمفاخر نام

شمارهٔ ۳۶ - در وصف قلم گوید : عجایب است قلم در بنان صدر اجل

شمارهٔ ۳۷ - در مدح ابوالمعالی امین الملک گوید : ای داده روی تو دل غمناک را طرب

شمارهٔ ۳۸ - در مدح امیر حاجب شمس الخواص نورالدولة جمال الدین قرقو

شمارهٔ ۳۹ - در مدح جوانی موفق الدین لقب که گویا سمت دبیری در عراق و خراسان داشته است گوید

شمارهٔ ۴۰ - در مدح سید اجل نقیب النقباء شرف الدین محمدبن علی مرتضی گوید

شمارهٔ ۴۱ - در حسن صورت و سؤ سیرت غلامی و کیفیت خرید و فروش او گوید

شمارهٔ ۴۲ - در مدح قوام الدین ابوالقاسم ناصربن علی گزینی انسابادی گوید دراین مدیحه اشارت به وفات سلطان محمود و تسلیت برای سلطان سنجر نیز هست

شمارهٔ ۴۳ - در تغزل است : ای دل تو را است عشرت و عیش همه جهان

شمارهٔ ۴۴ - در تغزل است : شاید که دلم ققاع نگشاید

شمارهٔ ۴۵ - در تغزل است : ای پسر با ما بباید ساختن

شمارهٔ ۴۶ - در غزل است : ای جهان و جان بگردان روی و رای

شمارهٔ ۴۷ - در مدح بهار و وصف نگار خود گوید : به بستان شو که شاخ از باد خلعت‌ها همی‌پوشد

شمارهٔ ۴۸ - غزلی است که در عید فطری گفته است : روزه چو بربست رخت؛ عید بیفکند بار

شمارهٔ ۴۹ - در غزل است : صنما با تو در غم و شادی

شمارهٔ ۵۰ - در غزل است : دلبر رنگرز نکو پسرست

شمارهٔ ۵۱ - در غزل است : ای مهر تو در میان جانم

شمارهٔ ۵۲ - در غزل است : ای در دل عاشقان تو درد

شمارهٔ ۵۳ - در غزل است : خورشید رخ تو را غلام است

شمارهٔ ۵۴ - در غزل است : ای صلح بتان غلام چنگت

شمارهٔ ۵۵ - در غزل است : زلف تو شب است و روی تو روز

شمارهٔ ۵۶ - در غزل است : بنگر که چه روزگار دارم

شمارهٔ ۵۷ - در غزل است : کسی در عشق تو دلریش باشد

شمارهٔ ۵۸ - در غزل است : گفتم مگر که ما را؛در دل به جای جانی

شمارهٔ ۵۹ - در غزل است : لشکر کشید عشق و مرا در میان گرفت

شمارهٔ ۶۰ - در غزل است : ای زلف بند کرده ز ابرو گره گشای

شمارهٔ ۶۱ - در غزل است : حساب عشق تو ای دوست سخت با رنج است

شمارهٔ ۶۲ - در غزل است : رنگ گل گوئی ز خون عندلیب آمیختست

شمارهٔ ۶۳ - در غزل است : پیوسته می سگالم؛ تاخود کجائی ای جان

شمارهٔ ۶۴ - در غزل است : آن خط دمیده بر بناگوش

شمارهٔ ۶۵ - در غزل است : همه ای دل بلای ما خواهی

شمارهٔ ۶۶ - در غزل است : ای دل پی یار خویشتن دار

شمارهٔ ۶۷ - در غزل است : ای دل اندوه یار خورده نه ای

شمارهٔ ۶۸ - در غزل است : کسی را نیست چون تو دلستانی

شمارهٔ ۶۹ - در غزل است : عید رسید ای نگار؛ دوستی آغاز کن

شمارهٔ ۷۰ - در غزل است : در عشقم آرزوست که دل را طرب دهم

شمارهٔ ۷۱ - در غزل است : نکنی ای بت ستمکاره

شمارهٔ ۷۲ - در غزل است : چون تو که عزیز باشد ای جان

شمارهٔ ۷۳ - در غزل است : دلم ز عشق تو هرگز محال نندیشد

شمارهٔ ۷۴ - در غزل است : کار تو به آسمان رسیدست

شمارهٔ ۷۵ - در غزل است : باتو خواهیم ویحک ای دلبر

شمارهٔ ۷۶ - در غزل است : تا تو باشی مرا جهان چه بود

شمارهٔ ۷۷ - در غزل است : ای زلف تو همچو شاخ شمشاد

شمارهٔ ۷۸ - در غزل است : ای عشق غم شد از تو مرا شادی

شمارهٔ ۷۹ - در غزل است : دل عاشق ز بیم جان نترسد

شمارهٔ ۸۰ - در غزل است : عشقت شفقت ندارد ای جان

شمارهٔ ۸۱ - در غزل است : خوشتر ز عشق خوبان، اندر جهان چه باشد

شمارهٔ ۸۲ - در غزل است : ای که در روزه بال و پر زده ای

شمارهٔ ۸۳ - در غزل است : دلبر من کودکست ناز نداند همی

شمارهٔ ۸۴ - در غزل است : سرمایه ای است سنگین؛ زلف تو دلبری را

شمارهٔ ۸۵ - در غزل است : زلف تو دین مرد دینی برد

شمارهٔ ۸۶ - در غزل واشارت بمدح حسن ابوالعمید است : جانا دل من تو را مرید است

شمارهٔ ۸۷ - در غزل و اشارت باسم خواجه علی ضراب است

شمارهٔ ۸۸ - در غزل واشارت باسم خواجه اوحد است : ز عشق تو کشیدم گرد دل سد

شمارهٔ ۸۹ - در غزل است : هر کو چو تو دلستان ندارد

شمارهٔ ۹۰ - در غزل است : تا کرده ام ای دوست به عشق تو تولا

شمارهٔ ۹۱ - در غزل واشاره به مدح نوشروان نامی است : ای دل به جان و مال خر گر بوسه جانان خری

شمارهٔ ۹۲ - در غزل است : معشوق و بهار و باغ و باده

شمارهٔ ۹۳ - در غزل است : عاشق خوش طبع با معشوق شیرین خوش خورد

شمارهٔ ۹۴ - در توحید و منقبت و تخلص به مدح سید اجل شرف الدین محمد نقیب گوید

شمارهٔ ۹۵ - در موعظت و نصیحت و دعوت به خداپرستی و زهد در دنیا و رغبت به آخرتست

شمارهٔ ۹۶ - در مدح عمادالدین ابومحمد حسن بن محمد بن احمداسترآبادی قاضی ری گوید

شمارهٔ ۹۷ - در موعظت و نصیحت و دعوت به اعراض از دنیا و اقبال به آخرت گوید

شمارهٔ ۹۸ - در موعظت و نصیحت و زهد در دنیا و رغبت به آخرت گوید

شمارهٔ ۹۹ - در موعظت و نصیحت و ترهیب از دنیا و ترغیب به آخرت گوید

شمارهٔ ۱۰۰ - در تأسف بر ایام جوانی و شکایت از عوارض پیری و درنصیحت و مناجات

شمارهٔ ۱۰۱ - در اثبات صانع و توحید او و بیوفائی دنیا و یادآوری مرگ و موعظت و نصیحت گوید

شمارهٔ ۱۰۲ - در موعظت و نصیحت و دعوت به زهد در دنیا و رغبت به آخرت گوید

شمارهٔ ۱۰۳ - در موعظت و نصیحت گوید : مکن دین در سر دنیا ز خودرائی و نادانی

شمارهٔ ۱۰۴ - در توحید و زهد و موعظت گوید : پس از توحید جان افزای تا جانم به جا باشد

شمارهٔ ۱۰۵ - قسمت اولی است از قصیده ای ؛ و موجود از آن در بیان توحید است

شمارهٔ ۱۰۶ - در منقبت امیرالمؤمنین علی علیه السلام و عدل خدای تعالی و مدح سید فخرالدین و پدر او سید شمس الدین که هر دو رئیس شیعه در ری بوده اند گوید

شمارهٔ ۱۰۷ - در موعظت و نصیحت و تحذیر از دنیا و تذکیر مرگ و تصدیق حشر و نشر گوید

شمارهٔ ۱۰۸ - در موعظت و نصیحت و ترغیب به اختیار آخرت بردنیا گوید

شمارهٔ ۱۰۹ - در عدل خدای تعالی و امامت ائمه اثنی عشر علیهم السلام و موعظت و نصیحت و مدح نقیب النقباء ری شرف الدین مرتضی گوید

شمارهٔ ۱۱۰ - در مرثیت سیدالشهدا علیه السلام و ذکر مصائب آن حضرت و اهل بیت او گوید

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح خاتم الانبیاء «ص» و اهل بیت و اصحاب او و موعظت و نصیحت گوید

شمارهٔ ۱۱۲ - در موعظت و نصیحت و حقانیت مذهب اثنا عشری گوید

شمارهٔ ۱۱۳ - در تفکر در آثار قدرت خدای تعالی و در موعظت و نصیحت گوید

شمارهٔ ۱۱۴ - در توحید و پند و زهد گوید : ای از خدا عزوجل بر تو آفرین

شمارهٔ ۱۱۵ - در منقبت امیرالمؤمنین علی و یازده فرزند معصوم او علیهم السلام و مدح نقیب النقباء ری شرف الدین مرتضی رحمة الله علیه گوید

شمارهٔ ۱۱۶ - در ستایش و توحید خدای تعالی و درموعظت و نصیحت و مدح قطب الدین ابومنصور مظفربن اردشیر واعظ مروزی معروف به امیر عبادی گوید

شمارهٔ ۱۱۷ - از ترکیب بندی است در توحید و مناجات و پند و موعظت و منقبت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

شمارهٔ ۱۱۸ - ترکیب بندی است که در توحید و زهد و پند و منقبت پیغمبر «ص» و امیرالمؤمنین «ع» و شیعیانش گفته

شمارهٔ ۱۱۹ - در توحید و مناجات ومنقبت پیغمبر «ص» و امیرالمؤمنین «ع» و مدح منتجب الدین حسین بن ابوسعد ورامینی «ره» گوید

شمارهٔ ۱۲۰ - در توحید و مناجات گوید : بس مبارک بود چو فر همای

شمارهٔ ۱ - از قصیده‌ایست که در نصیحت و موعظت گفته و موجود از آن این است

ساکن شو و تو طاعت ایزد کن اختیار

کز مرد بختیار جزین اختیار نیست

پرهیزگار باش و چه سودست پند من

که امروز روز مردم پرهیزگار نیست

مرد خدای شو که خدای است دستگیر

دل بر کن از جهان که جهان پایدار نیست

زان زلزله که بود گه یحیی بن معاذ

ری شد خراب اگر چه تو را اعتبار نیست

بی جان شدند سیصدو پنجه هزار خلق

معلوم کن چو قول منت استوار نیست

دارنده زمانه تواناست همچنان

در کارهاش هیچ کس آموزگار نیست

گر والعیاذ بالله با ما همان کند

این روزگار بهتر از آن روزگار نیست

این قوم زان گروه بسی باز پس ترند

ری را اگر چه آن درج و کار و بار نیست

ناقد چنانکه بود بصیر است همچنان

زر سرای ضرب عمل را عیار نیست

تا زلزله ست چیره تری بر گناهها

گوئی تو را هدایت پروردگار نیست

از هیبت خدای نترسی ز ابلهی

دیوانگی و ابلهی از افتخار نیست

آگه نه ای که از طرف بیشه قضا

شیر عذاب را ز تو بهتر شکار نیست

تا تو بدی کنی به دل آید ز پیش تو

زیرا که باده شهوت خمر و خمار نیست

ای قوم ازین عذاب بترسید زینهار

کاین کار جز علامت اصحاب نار نیست

بنگر که ما چه لشکر ظلمیم کز خدای

بر فرق ما جز آتش دوزخ نثار نیست

زین تندبادها که به هم بر زند جهان

در دیده ها به جای بصر جز غبار نیست

از کردگار باد عذابست خاک پاش

وز بحر رحمت ابر کرم قطر«ه» بار نیست

گر بنده خاکسار شد از باد، شکرهاست

کز خشم پادشاه جهان سنگسار نیست

نزدیک خاطر و دلت ای مرد خاکسار

روز شمار و هیبت او در شمار نیست

در زیر خاک زلزله خواهد تو را شکست

جز خاک تیره مالش تو خاکسار نیست

در ملک پادشا چه که عالم شود خراب

از مرگ زنگئی خلل زنگبار نیست

تو خواه باش و خواه نه در عالم خدای

بر هردو گام چون تو کم از صدهزار نیست

زنهار خواستی چو در افتاد زلزله

ای ظالمی که از تو به جهان زینهار نیست

ایزد تو را به فضل و کرم زینهار داد

از بهر آن که او چو تو زنهار خوار نیست

مردی مبر به درگه ایزد نیاز بر

کان صدر عزتست و صف کارزار نیست

آنجاست سجده گاه ضعیفان و عاجزان

ناوردگاه رستم و اسفندیار نیست

بر درگه خدای جهان عاجزی نمای

کان جایگاه جز به در عجز بار نیست

امروز تو ز دی به خصومت قویتری

و امسال قوت تو چو پیرار و پار نیست

داننده ای که گردش لیل و نهار ساخت

داند که خیری از تو به لیل و نهار نیست

لیل و نهار بر تو به غفلت بسی گذشت

و اندر تو جز جحود نهارا جهار نیست

اسب مراد تو به ره دین نمی رود

ره را چه عیب مرکب تو راهوار نیست

گرچه پیاده ای به ره عقل و عافیت

میدان فتنه را چو تو چابک سوار نیست

اینجا مکن قرار که جائی ست بی قرار

جای تو جز به منزل دارالقرار نیست

از بهر لفظ فحش ندارد لب تو مهر

وز راه مهر دین شترت را مهار نیست

بی شک تن هیزم دوزخ کند خدای

زیرا که شاخ خیر تو را برگ و بار نیست

کس دیده نیست چون تو نکوروی زشت خوی

چون خلقت تو صورت طاوس و مار نیست

زهر کشنده مار ندارد چو خوی تو

طاوس را چو روی تو رنگ و نگار نیست

نتوان از ین همه کرم و فضل کردگار

گفتن که پادشاه جهان بردبار نیست

در بندگیش بسته میان باش کز نهیب

دریای آتش غضبش را کنار نیست

از آتش جهنم و «ا»ز خشم او بترس

ای بی خبر ترا مگر از نار عار نیست

با نفس خویش به شو و خیرات پیش گیر

عذری بخواه اگر چه دلت خواستار نیست

آن را که با تو این همه نعمت همی کند

در طاعتش چرا دلت اومیدوار نیست

ما ناکسیم اگر نه کریمست پادشا

تقصیر بنده جرم خداوندگار نیست

بشنو قوامیا ز خرد پند و کار بند

هرکو نه اهل پند بود هوشیار نیست

«تو» پادشاه گنج قناعت شدی رواست

گر تخت زر وافسر گوهر نگار نیست

«بر تخت» عافیت شو و«ا»ز شرم پرده دار

گربر در تو قاعده پرده دار نیست

ترک جهانیان کن و بر تخت عقل گوی

ای پرده دار پرده فروهل که بار نیست

با همگنان بگوی که دیوان شعر من

باغی است کاندر و همه گل هست و خار نیست

آن نانبامنم که چو دکّان خاطرم

ایوان ملک و بارگه شهریار نیست

چون دانه های گندم پاکم به روشنی

اندر خزینه ها گهر شاهوار نیست

آن را که نیست گندم انبار دل چنین

از آسیای فضل الاهیش بار نیست

در حلق زیرکان جهان همچو نان من

حلوای تر شهد و شکر خوشگوار نیست

نام نکوست حاصل نان سپید من

وز مرد به ز نام نکو یادگار نیست

هرکس که نیست درکف او قرص نان من

از چرخش آفتاب و مه اندر کنارنیست

شمارهٔ ۲ - از ترجیع بندیست که اول آن ساقط و در مدح ابوالحسن علی بن الحسن البیهقی

آن خواجه که نیست چنو در همه عجم

در دین بلندمایه و در ملک محتشم

والاابوالحسن علی بن الحسن که هست

از جاهش اهل دولت و دین گشته محترم

از رشگ رای او شد اجرام زرد روی

وز پیش جاه او شد افلاک پشت خم

گر زانکه در حمایت انصاف او بود

در بوستان ز باد خزان کی رود ستم

هنگام فضل و وقت سخا نیستش نظیر

هم مرکز ادب شد وهم منبع کرم

از لطف جود دستش اگر یافتی خبر

از کان به پای خویش برون آمدی درم

پس گر سربریده نگوید یکی سخن

در دست او چگونه سخنگوی شد قلم

بی لطف عقل او نبود فضل در جهان

تنگی بود هرآینه چون آب گشت کم

دانسته بود صاحب کافی کفایتش

پیش از وجود او زحیات رفت درعدم

آری نگون شود علم پادشاه شب

چون کوس آفتاب نوازد سپیده دم

سلطان وقت را شرف الدین وزیر باد

تا دین بود اجل شرف الدین ظهیر باد

ای از عدد یکی به هنر صدهزار مرد

دارند معطیان ز عطاء تو پیش خورد

از رشگ حرمت تو بزرگان مملکت

چون صبح و شمس بارخ زردند وبادسرد

از اولیای دولت در هیچ روزگار

نه آورد چون تو گردش گردون تیز گرد

هستند پیش حمله تهدید امر تو

همچون زنان عاجز مردان شیر مرد

نظاره گاه جاه تو کرده است کردگار

این کاخ هفت کنگره گردلاژورد

جفت تو نیست از فضلای جهان کسی

چون آفتابی از همه اجرام چرخ فرد

گویند فاضلان چو بینند فضل تو

سبحان آن خدای که این فضل با تو کرد

بدخواه با تو صدر نگشتست هم عنان

گنجشک با عقاب نبوده است هم نبرد

جزکار خامه تو نباشد صلاح ملک

جز ورد عندلیب نزیبد دعاء ورد

ای رای راد بخش تو درمان ملک و دین

این بیت فهم کن که مبادات هیچ درد

سلطان وقت را شرف الدین وزیر باد

تا دین بود اجل شرف الدین ظهیر باد

ایزد سعادت تو به نیک اتفاق داد

از تو وفاق جست و به خصمت نفاق داد

گردون تو را بقا و جهان را فنا نوشت

دولت تو را وصال و عدو را فراق داد

شیطان چو با عدوت شراب زقوم خورد

یزدان به اولیای تو «کاسا دهاق » داد

دولت ز جمله خاصگیان سرای ملک

از قصرهای نیک ترینت وثاق داد

در فضل و رای اهل خراسان چو بنگرید

سلطان تو را وزارت ملک عراق داد

زانجا که جاه توست وزارت چه سگ بود

سلطان وقت این عمل از اتفاق داد

هر کس که یافت خدمت تو ترک دهر کرد

هرکو بهشت جست جهان را طلاق داد

گاه ولادت تو فرشته زساق عرش

بنگر چه گفت چون ندی اشتیاق داد

کلک چو برق را به علی بیهقی سپرد

آن کو محمد عربی را براق داد

تاخاطرم به مدحت تو جفت فکر توست

طوقم خرد به گفتن این بیت طاق داد

سلطان وقت را شرف الدین وزیر باد

تا دین بود اجل شرف الدین ظهیر باد

بهتر ز روز دولت تو روزگار نیست

بعد از خدای چون تو خداوندگار نیست

با پای همت تو فلک زیر دست هست

با دست بخشش تو جهان پایدار نیست

سلطان که اختیار خدایست بر زمین

میر اختیار دین که چن و به اختیار نیست

این هر دو اختیار به یک روز اختیار

کردندت اختیار و چنین اختیار نیست

تاسایه رکیب تو بر اهل ری فتاد

کس نیست کز جلال تو خورشید وارنیست

ری را به اتفاق همه اهل روزگار

از روزگارهابه ازین روزگار نیست

بنده ز دست حادثه نه آمد به خدمتت

پائی که دردمند بود حق گزار نیست

گفتم دلا چو دیر به خدمت رسیده

عذری بخواه که خواستن عذر عار نیست

دل گفت تو ستایش او کن به عذر او

با آنکه کار نیست تو را هیچ کارنیست

ای یادگار صاحب کافی به گاه فضل

از گفت بنده بهتر ازین یادگار نیست

سلطان وقت را شرف الدین وزیر باد

تادین بود اجل شرف الدین ظهیر باد

از شاعران عالم جز من که نانباست

نان سخن به رسته اندیشه در کراست

سیمرغ عقل برزگر خطه منست

کش آب و خاک چشمه حیوان و کیمیاست

گندم ز برج سنبله دارم ز دلو چرخ

سنگم زمین و دور فلک چرخ آسیاست

ناهید آرد «و» ماه خمیر «و» آفتاب نان

شب دود و انجم آتش و گردون تنور ماست

فکرت دکان و ذوق ترازو خرد محک

جان مشتری و دل درم وطبع نانباست

نان مشتری برد ز سر کلبتین من

با هم مرا تنور و ترازو شدست راست

نان چنین غذای تورا شاید ای بزرگ

تاج مرصع از جهت تخت پادشاست

نانی بدین صفت که تو را شرح داده ام

کی طعمه ستور دل آدمی لقاست

برخوان جان خویش به مهمان سرای خلد

در حلق علم لقمه ارواح انبیاست

با نثر و نظم تو که تواند فصیح بود

از عاجزی به دست قوامی چنین دعاست

سلطان وقت را شرف الدین وزیر باد

تا دین بود اجل شرف الدین ظهیر باد

اقبال عذر خواه تو هر بامداد باد

وز تو سریر ملک در ایوان داد باد

باغ نهال یار تو جنت صفت شدست

کاخ سرای خصم تو دوزخ نهاد باد

باد خزان غلام کف زرفشان توست

ابر بهار چاکر آن دست راد باد

بر آسمان دولت و دین ماه جاه تو

چون دختران گردون خورشید زاد باد

هرجامه که عمر تو را دوخت شامگاه

تا نفخ صور پیرهن بامداد باد

فرزند فضل را قلمت دایه آمدست

شاگرد جود را درمت اوستاد باد

در گوش و هوش آدمیان تا به رستخیز

شکر تو وشکایت بد خواه یادباد

فرزند آنکه چاکر فرزند پاک توست

همچون نبیرگان تو والا نژاد باد

تا آب و خاک وآتش و بادست در جهان

هرچار؛ چاربالش آن طبع شاد باد

شمارهٔ ۳ - ترجیع بندیست در مدح معمار الحرمین منتجب الدین حسین بن ابی سعد ورامینی رحمة الله

آتش عشق آفتی عجب است

عشق را اولین نظر سبب است

دل عاشق به زیر حقه عشق

همچو مهره به دست بوالعجب است

روز و شب آرزوی معشوقان

ازپس یکدگر چو روز و شب است

آنچه خاص منست لاتسأل

که از آن سرو قدنوش لب است

دلبری خوش لبی نگارینی

که آدمی خلقت و پری نسب است

زلف او را که طبع مشتاق است

خط او را که عشق در طلب است

آن نه زلف است رایت حسن است

وان نه خط است آیت طرب است

گر بر دیگری شوم گوید

خیش چون دارد آنکه را قصب است

ور ازو بوسه بایدم گوید

انگبین چون خوری تو را که تب است

او نداند مگر قوامی را

کز کسان امیر منتجب است

تاج آزادگان امیر حسین

که ندارد نظیر در کونین

زلف معشوق مشک پاش منست

غمزه دوست دور باش منست

هرشب از یاد روی او تا روز

از گل و نسترن فراش منست

سال و مه بارگیر انده عشق

لاشه جسم و جان لاش منست

لرزه بر من فتد ز دیدن دوست

حسن او گوئی ارتعاش منست

غزلی چون شکر همی گویم

زان دو لب این قدر تراش منست

عنبر لاله پوش پرشکنش

نافه عشق مشک پاش منست

در جهان شاهنامه دیگر

خلق را سرگذشت فاش منست

ای قوامی سرای عقل؛ ترا

حجره عشق پرقماش منست

عقل ده روزه گر اتابک توست

عشق دیرینه خواجه تاش منست

دل من تا بود مفتش عشق

مدحت میر افتتاش منست

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

داده ام دل به دست نادانی

شده زین کار چون پشیمانی

پای را در رهی نهاد ستم

که نیرزد درو سری نانی

ای دل از غم مجه که نگزیرد

یوسفی را ز چاه و زندانی

هیچ دردی به عالم اندر نیست

کش نیاید به دست درمانی

جامه روز را همی دوزد

هر سپیده دمی گریبانی

عشق او خونبهای این دل من

از دلی نیکتر بود جانی

ای قوامی به یک تن تنها

منه از عشق میل و بالانی

رو که ایدر نداند آوردن

به کلاغی کسی زمستانی

هر چه در عشق گم کنی بدهد

هر یکی را امیر تاوانی

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

گوئی از دست عشق کی برهم

تا روم سر به تخت باز نهم

چه کنم زلف یار چون زره است

زره او همی برد ز رهم

ای دل از من به شاه خوبان شو

تا نیارد فراق او سپهم

عشق را گو مزن که بی زورم

دوست را گو مکش که بی گنهم

هم ز مکر و سپید کاری اوست

کاین چنین من ز عشق دل سیهم

چون مرا آن نگار بی آزرم

گفت جز جان و مال و دل نخواهم

خویشتن را و یار بد خود را

چه دهم رنج «و» بفکنم به رهم

ای قوامی در آرزوی وصال

چون تو در هجر دلبران تبهم

ترک خوبان کنم کجا برم آن

تشت زرین که جان درو بدهم

گر مرا سر برهنه دارد بخت

حشمت میر بس بود کلهم

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

شاه و سالار دلبران بودست

تاج فرق سمنبران بودست

از نکوروئی و خوشی گوئی

از در بزم مهتران بودست

از کرشمه به نوک غمزه تیز

همچو تیغ دلاوران بودست

گاه عشرت میان خوبان در

همچو خورشید از اختران بودست

بر عمارت سرای حسن امروز

کار فرمای دلبران بودست

از لطافت به روزگار وصال

راحت روح پروران بودست

روز هجران عاشق مظلوم

مایه ظلم گستران بودست

نشود بارگیر درویشان

زانکه یار توانگران بودست

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

ای دل از عشق دست و پای مزن

روی نیکوترست و رای مزن

تکیه بر عقل تن گداز مکن

بانگ بر عشق جان فزای مزن

ابروئی پر ز خشم؛ عشق مباز

دهنی پر ز پست؛ نای مزن

عشق بر دلبر جفاجوی آر

لاف یار وفا نمای مزن

تیغ بر روی پادشاهان کش

تیر بر چشم هر گدای مزن

تا توانی مباش با اوباش

گام بی یار دلربای مزن

تا بود عرصه بهشت خدای

خیمه بر دشت دهخدای مزن

ای قوامی چو بسته کردت عشق

جز در صبر درگشای مزن

سرندانی تو روی عشق مبین

سر نداری تو پشت پای مزن

عشق را باش وجز به نزد امیر

نفس شکر هیچ جای مزن

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

آن امیر لطیف آزاده

محترم نفس و محتشم زاده

صدر نیکوخصال گردون قدر

بدر خورشید زاد آزاده

شکر گویان ز جود چون مستان

بردر او به هم در افتاده

مهتران همچو صورت اندر آب

بسر از پیش قدرش استاده

در بهاران به شادی عدلش

داده باد صبا به گل باده

سال و مه شکل کاغذ و خطش

ملکت روز را به شب داده

سجده ها برده از سیاست او

شیر نر پیش آهوی ماده

از پی شاعران به راه و به در

چشم بگشاده گوش بنهاده

وز پی زایران به روز و به شب

خوان نهادست و دست بگشاده

بورامین ز بهر خدمت او

دولت از ری مرا فرستاده

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

ای بگوهر ز نسل آدم فرد

ملک را حشمت تو اندر خورد

بر فلک در رکاب دولت تو

اختران می زنند بردا برد

روزگار از برای دوستیت

کرد با دشمن آنچه باید کرد

هست بر چرخ فضل خامه تو

کوکب شب نمای روز نورد

پیش روی تو بانگ او گوئی

می کند عندلیب خطبه ورد

دولت تو کجا کند خامی

طبع آتش چگونه باشد سرد

تیره شد روز دشمن از جاهت

چون بجنبد سپه بخیزد گرد

چه شناسد عدو لطافت و خشم

چه خبر مرده را ز راحت و درد

جفت شادی شود همی دل من

بهر این بیت همچو گوهر فرد

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

ای سرای تو آسمان کردار

پیشکاران تو کواکب وار

بر سرت اختران سعد نمای

بر درت مهتران دولت یار

تا قوامی به خدمت تو رسید

از یکی شد به صد هزار هزار

سایه تو فتاد بر سر من

تا مرا کرد آفتاب تبار

مر تورا شاعر و ندیم بسیست

جلد درفضل و چابک اندر کار

لیک زیشان همه به حضرت تو

من و با احمدیم خدمتکار

دهخدائی اجل رشیدالملک

بوده با ما به حکمت اندر غار

من در آن بند نیستم که مرا

خلعت امسال به بود یا پار

خلعت تو مرا نه امروزست

کز پی خدمت تو ایزد بار

روز اول که آفرید مرا

تن من جبه کرد و سردستار

هست بیتی خوش اندرین ترجیع

باز گویم چو بشنوی ز هزار

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

نانبائی که شاعرست منم

شاعری نانبای خوش سخنم

گندم ارتفاع حصه عقل

بر در آسیای دل فکنم

برم از آسیا به دوکانی

که بود چار حد او بدنم

نانم ار در تنور دیده نه ای

بنگر اندر زبان و در دهنم

در ترازوی طبع و خاطر سنگ

وهم و فهم است یک من و دومنم

مشتری ز آسمان فرود آید

مشتری را گهی که بانگ زنم

ای که بازر همچو گلبرگی

سغبه نانهای چون سمنم

نان شعر از من و تو شاید پخت

که ترازو توئی و سنگ منم

راتب مدح میر خواهم داد

تابه دوکان شعر خویشتنم

تاج آزادگان امیرحسین

که ندارد نظیر در کونین

حظ عمر تو نیک نامی باد

قسم طبع تو شادکامی باد

کار دولت بر آستانه تو

چو دگر خواجگان غلامی باد

زیر ران تو اسب ناز و نیاز

خوش لگامی و تیز گامی باد

بهره از روزگار، بدگورا

خام طبعی و ناتمامی باد

صفت رای و روی دشمن تو

تنگ خوئی و زردفامی باد

هم ره شخص و همنشین دلت

نیک عهدی و نیکنامی باد

هر که زرین کند ز مهر تو روی

در جهان همچو زر گرامی باد

عقل را پختگیست در سر تو

باده را در کف تو خامی باد

تا بود خاص و عام در عالم

خاصتر کس برتو عامی باد

کار خصم تو ناقوامی شد

شاعر خاص تو قوامی باد

شمارهٔ ۴ - در مدح امیری صاحب طرف و اظهار گله و تقاضای صله

ای بزرگی که در آفاق تو را دیگر نیست

وز همه عالم چون گوهر تو گوهر نیست

بی جوار در تو مرد درم را زر نیست

بی وجود کف تو مرغ کرم را پر نیست

گر فلک خوانمت از جاه روا باشد از آنک

هفت عضو تو تو را کمتر هفت اختر نیست

پادشاهی تو بلاقاعده افسر و تخت

تخت تو جز فلک و افسر تو جز خور نیست

نه بدان نیست تو را افسر زر از بر سر

که ز فطرت چو ملوک از در افسر سر نیست

در همه دنیا چندان که همی در نگرم

به سر تو که تو را درخور سرافسرنیست

ماه نو طوق زر توست و فلک مرکب تو

زیر رانت چه اگر اسب به طوق زرنیست

سایه ایزدی و دبدبه دولت هست

چترت ار بر ز برو نوبتت ار بر در نیست

بر همه صحن فلک چون اثر خاطر تو

قمر زهره دل و شمس عطارد فرنیست

در همه سطح زمین چون هنر خامه تو

باد خاکی گهر و آتش آب آور نیست

گرچه صاحب طرفی بر همه شاهان شرفی

همه کس داند و اندیشه بدین اندر نیست

در مثل هست که اشراف بر اطراف بوند

شبهه خصم تو را حجت از ین بهتر نیست

اینک این بنده قوامی که ثناگستر توست

دست جود تو برو گرچه عطا گستر نیست

هست معلوم ندیم تو شجاع الدین را

که به هنگام سخن به ز منت چاکر نیست

ناصحی گوید ور نیز نگوید دانی

که آخر این شعر من از شعر کسی کمتر نیست

بر سپهرت به گه بزم مرا باری هست

زحل مویه گر ار زهره خنیاگر نیست

هر کسی پشته هیزم کشد از بیشه تو

زآتشت ما را یک مشته خاکستر نیست

ریش مالان کرده مدح تو تا کی گویم

که اندر اصطبل تو بدبخت تر از من خر نیست

هست دیوان مرا مدح تو در خور گرچه

سرو ریش من دیوانه تو را درخور نیست

از پی شکر تو همچون صدف و نی همه وقت

در دل و در دهنم جز گهر و شکر نیست

گفتی اسبی دهمت تا تو سوارش باشی

که مرا جنس بسی هست ولیکن زر نیست

گاوریشا که من ابله خر خواهم برد

کم از آن اسب کنون هم لگد استر نیست

پرس احوال رهی را ز وجیه الدوله

تا تو را گوید اگر قول منت باور نیست

چشم دارم که زبهر دل من خواجه وجیه

خورد اندوه اگر هیچ کس انده خور نیست

ننگ شهری شده ام تا که به هنگام سخا

با عمر هست را دیده و با چاکر نیست

گر عمر را ز تو خلعت رسد انصاف بده

آخر این شعر من از شعر عمر کمتر نیست

شمارهٔ ۵ - در مدح شاه بطور عام و عرض تسلیت بدو شاه خاص

تا زمین زیر گنبد خضراست

بی جهانیان جهان نیاید راست

تاز گردش فلک نیاساید

بر زمین شاه داد گر باید

شاه خورشید جان فزای بود

بر زمین سایه خدای بود

بشکند گردن وضیع و شریف

بکند حکم بر قوی و ضعیف

باز دارد چو گرددش معلوم

آفت ظالم از سر مظلوم

شغل دولت چو شیر پستانست

عالم اطفال و دایه سلطانست

درنگر تا چه آید از تقصیر

کار برطفل چون نیابد شیر

شاد باش ای قوامی هنری

کاهل ری را سنائی دگری

آفرین گوی شاه اعظم را

بعد از آن خسرو معظم را

آن ولی عهد دو شه مسعود

شاه عادل مغیث دین محمود

ای بزرگان دولت و ملت

دین و ملک از شماست با صولت

همه منقاد شاه ملک آرای

همه فرمانبر کتاب خدای

از شما باد تازه در دو جهان

دین یزدان و دولت سلطان

ملک را گر مصیبتی افتاد

هیچ غم بر دل دو شه مرساد

از سرا پرده های سلطانی

حوریی شد به باغ یزدانی

خلق را دل چرا دژم گشتست . . .!

چون گلی از دو باغ گم گشتست

آب در دیده جهان خون شد

یک چراغ از دو خانه بیرون شد

باد مرگ اسب را بر افکندست

یک درخت از دو مرز برکندست

چون اجل را درازتر شد دست

عقدی از گردن دو ملک گسست

شکر حق کوه ملک بر پایست

گر صدف شد دو بحر بر جایست

گر ز معدن یکی گهر بگسست

در دو کشور دو کان گوهر هست

خشک شد چشمه ای به هامون در

تیره شد کوکبی به گردون بر

مند مر چرخ جاه را جاوید

هر دو سلطان چو ماه و چون خورشید

کی شود بی یکی ستاره تباه

آن فلک که آفتاب دارد و ماه

باد در زیر تخت ایشان باد

گرد بر تاج هر دو منشیناد

باد در کاخ لهو منزلشان

هیچ انده مباد بر دلشان

شمارهٔ ۶ - در مدح امیری امین الملک لقب

ای شده صدر ملک در خور تو

گشته سلطان وقت غمخور تو

هم امینی و هم امین الملک

گوهری نیست همچو گوهر تو

رحمت ایزدست در ره تو

دولت باقیست رهبر تو

خنجر حاسدان همه کندست

پیش آن خنجر سخنور تو

تا به سر وقت باز برد چرخ

حنجر حاسدان به خنجر تو

تا صدف وار گشت و نی کردار

آن دل و خاطر منور تو

در و شکر خدای تعبیه کرد

در عبارات روح پرور تو

ای به حلم زمین و جاه فلک

نشود کس به پایه برتر تو

گرفلک خوانمت سزد که بود

هفت جزو تو هفت اختر تو

ور جهان گویمت رواست که هست

هفت عضو تو هفت کشور تو

تو جهانی و زود خواهد کرد

بخت تو یک جهان مسخر تو

در تو حلم و صفا و لطف و غضب

خاک و باد است و آب و آذر تو

کوته است از تو دست بدخواهت

ور مثل هست در برابر تو

قلم خشک تو چو تر گردد

خشک دان دست بدخواه تر تو

قد خصم تو چون کمان دارد

قلم تیر شکل لاغر تو

راست را کژ همی کند قلمت

ای شده تیر تو کمانگر تو

با حدیث من و تو آی که نیست

جان فروشی چو من ثناخر تو

دیرگاهست تا قوامی هست

بنده کردگار و چاکر تو

چند گه باشد آخر این درویش

بی نصیب از دل توانگر تو

تختم از بخت برفلک باشد

گر بود بر سر من افسر تو

شمارهٔ ۷ - در مرثیت امام زاده گفته

میر امام زاده که چون او نیافرید

تا از عدم خدای همی بنده آورد

از شوم قتل آن تن بی سر بدیع نیست

گر جویبار سرو سرافکنده آورد

دل مرده ای بود که ننالد ز درد اوی

ای طرفه مرده ای که خبر زنده آورد

مرد آن بود که روز بلا پیش دوستان

بر درد دوست دل به غم آکنده آورد

بنگر چه صعب درد بود درد قتل اوی

کان تیره شب ز روز درفشنده آورد

آرد به زعفران جا هر سال گریه ها

آن زعفران که خاصیتش خنده آورد

شمارهٔ ۸ - این ابیات را وقتی که از نردبان افتاده و پایش شکسته برای بعضی از دوستان خود فرستاده و شکایت از درد پا و اظهار ملال از فراق آن دوست کرده

دور از جمال جاه تو ای صدر ارجمند

افتاد پای بنده به دست شکسته بند

باز آمدی ز راه و نگفتی چگونه ای

تاگفتمی که پای چگونه ست و درد چند

دست قضای بد ز سر نردبان شوم

بگرفت پای من به بن ناودان فکند

هر مردو زن که دید قوامیت را چنان

فریاد خواند وروی خراشید و موی کند

تا شخص من پیاده شد از بار گیر جان

از دست درد مقرعه خوردم هزار و اند

لابد به خاک تیره درآید سر سوار

چون درمیان راه خطا شد سم سمند

رنجور دل شوی چو بدانی که روزگار

چون می گذشت بر من مسکین مستمند

بر جان من گشاده بلا روز و شب کمین

در گردنم فتاده ز درد آتشین کمند

از دست بنده زهر شکر بود پیش ازین

و امروز پای اوست چونی گشته بندبند

تو آمدی و بنده نیامد به خدمتت

زیرا که پست کرد مرا گنبد بلند

من بی شما چهار برادر معذبم

در چارمیخ درد بمانده تنی نژند

رنجم زیادت است ز نادیدن شما

از رنج دل فزوده شود درد دردمند

این «خود» به ترکه هر که ببیند بگویدم

چون تو کسی چگونه کند کار ناپسند

بر نردبان چه کار تو را تا در اوفتی

از دست تو رسید به پای تو برگزند

این گویدم که پای تو را به بود طلی

وان گویدم که نه نه طلی چیست خشک بند

آن گویدم که چشم به دست این سپند سوز

بر آتش بلا بنشان باد چون سپند

صدگونه پند می دهدم کمتر ابلهی

کو چاه و بند باز نداند ز جاه و پند

ای در کف سعادت تو گرز گاوسار

ببریده خشم تو سر دشمن چو گوسفند

بر نردبان اگر به حماقت نرفتمی

هرگنده سبلتی نزدندیم ریشخند

شمارهٔ ۹ - گویا در مدح منتجب الدین حسین بن ابی سعد ورامینی گفته

آنکه دولت بنده ایام اوست

شکر خلق عالم از انعام اوست

پایه دولت ز قدر و جاه اوست

سایه ملت ز بانگ و نام اوست

جود او شخصیست بر روی زمین

شکل هفت اقلیم هفت اندام اوست

آب حیوان زان خط چون ظلمت است

معجزات خضر در اقلام اوست

پادشاه چرخ شد خورشید از آنک

پاسبان وارش گذر بر بام اوست

فضل او جامیست بر دست خرد

راحت ارواح در ایام اوست

تا چنین جامی است او را زان جهان

جان کیخسرو فدای جام اوست

عقل او سیمرغ پنهان صورتست

کوه قافش خلقت پدرام اوست

کس نبیند در جهان سیمرغ را

از برای آنکه اندر دام اوست

مادت شیراز پی اطفال ملک

از سر پستان عدل عام اوست

آفرینش دوستان را چون بود!؟

که افتخار دشمنان دشنام اوست

شمارهٔ ۱۰

ای ز رفعت رشگ و درد آسمان

دست جاهت پایمرد آسمان

سایه تو هم عنان آفتاب

پایه تو هم نبرد آسمان

روی زیبای تو و قد بلند

رشگ خورشید است و درد آسمان

ناورد جفت تو در دورآنها

جوهر بی ضد فرد آسمان

دولت تو تا قیامت بس بود

مزد رنج کارکرد آسمان

امر و نهی تو ز روی حل و عقد

ورد انجم گشت و ورد آسمان

چون حوادث روی پیمای زمین

چون کواکب ره نورد آسمان

شکل مریخ است و جرم مشتری

مهر«ه»های سرخ و زرد آسمان

دست اقبال تو در شطرنج ملک

رو که باطل کرد نرد آسمان

زآنکه تا تو گلشن دولت کنی

صحن پهن گردگرد آسمان

قرصه خورشید هر روز از شعاع

زر نهد بر لاژورد آسمان

شمارهٔ ۱۱

مرکب اقبال را زین کرده‌ای

نصرت ملک از پی دین کرده‌ای

آسمان ملک را از روی و لفظ

تاوگاه ماه و پروین کرده‌ای

در جهان چون پادشاهان کریم

بخشش و بخشایش آیین کرده‌ای

از کرم این در خورد کز روی مهر

چون کریمان پشت برکین کرده‌ای

گاه عدل اندر ولایت گرگ را

از کنار میش بالین کرده‌ای

زان شبه سر کهر با اندام کلک

عقل را دست گهرچین کرده‌ای

زان سیه‌رویان خط بر نامه‌ها

شهر بند هندوان چین کرده‌ای

اختیار کعبه کرده سخت نیک

به اختیاری که اختیار این کرده‌ای

چون توانی شد به کعبه کز سخا

کعبه عالم ورامین کرده‌ای

شعر من جان سنایی تازه کرد

تا مرا از فضل تلقین کرده‌ای

با قوامی هرچه اندر ری کنی

با سنائی آن به غزنین کرده‌ای

شمارهٔ ۱۲

دولتت گر نیک ننوازد مرا

روزگار بد بر اندازد مرا

بینوائیها بسوزد جان من

گرنه جودت برگها سازد مرا

پایمال هر خسم دارد سپهر

سعی تو گرسرنیفزاید مرا

از سعادت چون کنم طرف کمر

چون نحوست کیسه پردازد مرا

از عنایتهای تو از زر و سیم

دستها گستاخ چون یازد مرا

کز شکایتهای دولت جان و تن

از تف اندیشه بگدازد مرا

گر معینی باشی اندر حق من

دل به بخت جاودان نازد مرا

تو عنایت کن که آنگه روزگار

گر بخواهد گرنه،بنوازد مرا

گر به خدمت کم رسم دست زمان

هر زمانی جنگی آغازد مرا

وربه خدمت می رسم چوگان چرخ

بر دردت چون گوی می بازد مرا

من سوار و مرد این میدان نیم

اسب اقبال تو می تازد مرا

شمارهٔ ۱۳ - قوامی در حق عمادی گوید

«ای قوامی هر که چون تو نانباست

تا قیام الساعه فخر شهر ماست »

«گندم فضل خدای از بهر تو

کشته اندر دستگرد کبریاست »

«تخمش از تقدیس عرش ایزدیست

آبش از کاریز وحی انبیاست »

«آسیابان آفتاب نوربخش

آسمان تیز گردت آسیاست »

«آسیاهای تو را از بهر آرد

زیردلو صدق در؛سنگ صفاست »

«رکن دوکان تو در شهر خرد

بر سر بازار سدرالمنتهی است »

«از خمیر لطف دل قرص سخن

وز تنور نور جان نور و ضیاست »

«نیز بهر طعمه جسمانیان

کاسه و خوان را تریدد و غباست »

«کز برای واجب روحانیان

لقمه تسبیح در حلق دعاست »

«نان موزون توای طباخ روح

ناقدان سختند نفزود و نکاست »

«آتش طبع توشد معیار عقل

زان تنورت با ترازو گشت راست »

آفتاب ملک و دین رای تو باد

آسمان عقل و جان جای تو باد

دست تو بر هشت جنت مطلق است

بر سر هفتم فلک پای تو باد

نوبهار بوستان مملکت

فر عدل عالم آرای تو باد

سایه خورشید فضل کردگار

تاج فرق آسمان سای تو باد

بر موافق گیسو«ی» حور بهشت

بوی خلق شادی افزای تو باد

مار زرین خلقت مشگین سخن

شکل کلک فلک پیمای تو باد

مور عنبر صورت کافور پوش

خط روزآرای شب زای تو باد

تا دل ابر بهاری در دهد

مهر بر گردون زر اندای تو باد

تا دم باد خزان زرگر شود

کان به که در سیم پالای تو باد

ابر و برق و آسمان و آفتاب

دست و کلک و همت و رای تو باد

بخت بر منشور زد توقیع ما

تا عمادی وار شد ترجیع ما

شمارهٔ ۱۴ - در مدح گوید

خداوندا سرور جود دستت

چو طوقی گشت و اندر گردن افتاد

پدید آمد جواهر در معادن

چو ظل گوهرت بر معدن افتاد

شد آهن مایه سهم و سیاست

چو نام تیغ تو بر آهن افتاد

حدیث رمح لرزانت برآمد

ز هیبت لرزه بر مرد و زن افتاد

ز نعت چربدستیهات اعظم

چو روغن گشت و بر پیراهن افتاد

عدورا آن گهی پیمانه پرشد

که مسکین با تو اندر مسکن افتاد

مگس را پرده کی برگیرد آنگه

که اندر پرده کرا تن افتاد

تو را در پیش ناوکهای پران

دل مریخ چونین جوشن افتاد

مرا بر عاشر طالع بمدحت

شعاع زهره بربط زن افتاد

چو خورشیدت برآمد دوستان را

ز دولت سایه بر پیرامن افتاد

چو با تو پای در گلشن نهادم

حسودم سرنگون درگلخن افتاد

چراغی بود بی روغن روانم

چو عکس شمع رایت بر من افتاد

به حمدالله مرا در دولت تو

برآمد نام و نان در روغن افتاد

شمارهٔ ۱۵ - در مدح و استعطاء است

ای جهان را بزرگیت معلوم

وای خرد را کفایتت مفهوم

سخنت باد بر دل وزرا

گرم چون انگبین و نرم چو موم

ولیت بر کنار آب حیات

عدوت در میان باد سموم

آن درختی که چون تو میوه دهد

آفرین باد بر چنان بر و بوم

یک دو هفته گذشت که این خادم

کمتر آمد به پیش آن مخدوم

خشم کم گیر چون به مهراندر

کرده ای اعتقاد من معلوم

از عقوبت به سم بود که ز بخت

مانده باشم ز خدمتت محروم

من که باید که با تو بنشینم

کز تو خیزد معیشت و مرسوم

چه نشینم به تنگ دستی در

پیش مشتی فراخ کون زن شوم

آری آری به طبع بنشیند

مرغ می شوم بر درخت ز قوم

رنج نان دادن است و زن گادن

که مرا جان برآرد از حلقوم

آدمی را دو محنت سنگی است

رنج حلقوم و آفت خرطوم

شمارهٔ ۱۶ - در استعطاء و طلب جامه و اسب وتقاضای مرخصی چند روزه است

ای آنکه جز به صدر تو نگرایم

الا نسیب مدح تو نسرایم

از چرخ تو است نجم شب افروزم

وز بحر تو است طبع گهر زایم

بی دوستیت سست شود دستم

بی پایه تو لنگ بود پایم

خرگه به عرش بربرم از همت

تا داده ای به خیمه درون جایم

از طبع بلبلان خوش آوازم

وز نظم طوطیان شکر خایم

گر شخص من به جامه بیارائی

من جان تو به نکته بیارایم

در دست غم فتاده ام از عمری

تا خیمه کسان تو می پایم

بر پرده رسوم تو بفتاده

از چنگ غم رها نشود نایم

هر چند کاب عاشق طبعم شد

با نان همی به کوشش برنایم

چون آتش تفکر خاکی را

آبی نماند باد چه پیمایم

دستار بر صلاح چو در بندم

شلوار بر فساد بنگشایم

گویند زن رها کن و فارغ شو

رایی مزن که نیست بدان رایم

چون با غلام خوی نکردستم

زن هشته گیر خواجه کرا گایم

بر جمله حدیث بده اسبم

تا خانه را ببینم و باز آیم

وان رسمکم که هست مکاء اکنون

تا در دعای خیر بی فزایم

شمارهٔ ۱۷ - در مدح نجم الدین لقبی و درخواست دو چیز از او

ایا نجم دین گر تو احسان کنی

همه درد را جمله درمان کنی

اگر چه نه ای آصف بر خیا

که از خیل دیو اهل دیوان کنی

سزد کز کفایت تو در مملکت

چن و دخل و خرج سلیمان کنی

همی بینم از دست پر خیر تو

که چون با همه خلقی احسان کنی

همیشه سرای تو آباد باد

که آزادگان را تو مهمان کنی

قوامی از آنست مداح تو

که تا کار او را به سامان کنی

مکن با من اکنون دو کارای ظریف

که پس عورت بنده عریان کنی

یکی آنکه چیزی نبخشی مرا

دگر آنکه هنگامه بیران کنی

شمارهٔ ۱۸ - در مدح و مطالبه پرداخت حوالتی

ای مهی کز تو نور دین زاید

شخص تو قدر و قدرت افزاید

پیش رای تو رایت خورشید

از فلک روی بر زمین ساید

بسته دارد ز شوق تو کمری

کان کمر طوق آسمان شاید

قلم از دست تو نگارگری است

که سرش روی دولت آراید

تا بود با تو آن قلم ما را

حاصل آید هر آنچه می باید

هر که با خدمت تو پیوندد

از همه رنجها برآساید

باد بر جایگاه دولت تو

تا ز خورشید روشنی زاید

چون فرامرز خط نبشت به تو

تا مرا کار بسته بگشاید

خط او با منست و من بی سیم

رای سامی درین چه فرماید؟

شمارهٔ ۱۹ - در شکایت از عدم وصول حوالتی که برای او شده است

ای خواجه تا کی از تو بیداد و ظلم بر من

تا چندمان دوانی « . . . » به گرد خرمن

کردی مرا حواله با گنده ای و پیری

این عار شهر و روستا آن ننگ کوی و برزن

از عشوه ها نگفتم چون پسته کنندم

در دستشان می فکن در پای سیم افکن

آن گویدم بدین شو وین گویدم بدان شو

من در میانه حیران تو بر کناره برزن

چون گویمش که دستار آن گویدم که اینک

بردار و ریشه می کن یعنی که ریش می کن

ای صدر دین که بادی با خیر و خرمیها

اندر میانه ما منداز شر و شیون

ما را حواله ای کن زین به که نیست پیدا

آن زن به مزد مسکین در هیچ جا و مسکن

تا کی دهم صداعت در دم این پلیدان

که آخر بهشت نتوان برساختن ز گلخن

گندم بدول بادا با تو مرا همیشه

شادانه باد جوجو مرجوی ارزن ارزن

شمارهٔ ۲۰ - شکایت از عمید نامی بشخصی مختص الدوله لقب و طلب عطا از وی تا زنی بگیرد

مختص الدوله مختصر بشنو

که قوامیت را چه کار افتاد

چون من اندر عمید بستم امید

دل فقاعم ز کیسه تو گشاد

از پی آنکه بنده را با تو

هست دیرینه مهر مادر زاد

آب من زین عمید غمگین رفت

من به نانی ازو نگشتم شاد

این همه طبع شعر کرد به من

کایچ کس را به شعر طبع مباد

خاک بر سر کنم ز آتش طبع

کاب رویم همی دهد بر باد

کارم آراسته شود چو عروس

گر به همت مرا کنی داماد

باشد آزاد کرد همت تو

هر که از بنده تو خواهد زاد

وقت را خرد کی همی باید

تا بود کار بنده را بنیاد

نام و ننگ رهی به گردن تو

داد کن با من و مکن بیداد

پرده ام برمگیر و دستم گیر

ای که ستر از عمید بر گیراد

همه احوال با تو خواهم گفت

بشنو از بنده هر چه باداباد

ز آروزی جماع چو نانم

که خود از خویشتن نیارم یاد

شمارهٔ ۲۱ - در مدح کسی و تقاضای پولی از او تا دستاری و عمامه ای بخرد

ای خواجه که بر در تو چون نظر زنم

در حال تکیه در بر فتح و ظفر زنم

واندر مدایحت چو به نظم آورم سخن

گوئی گلاب «و» آب همی بر شکر زنم

چون بر فلک برم سخن اندر ستودنت

رایت ز فخر بر سر شمس و قمر زنم

وز بهر یک سخن نه ز یکی هزار بار

برتر سپهر بر ز می زیرتر زنم

چون تیغ خاطرم ز خطاها برهنه شد

برفرق حاسدت بهجا در تبر زنم

واندر نگارخانه مدحت ز عقل و طبع

شکل ادب نمایم و رسم هنر زنم

تیری که بر دو دیده خصمت زنم ز کین

هم دل دهد به جان تو کش بر جگر زنم

چون دانه ام به خاک دراز رنج روزگار

هر چند در هوای تو چون مرغ پرزنم

دستارکی خریده ام ار تو بها دهیش

بر سر نهم به نامت و با چرخ بر زنم

اکنون مرا به قیمت دستار دست گیر

تا لافها ز کیسه تو بیشتر زنم

چون وقت آز پای تو بوسم گه نیاز

داری روا که دست به شخصی دگر زنم؟

گر در گذاریم به سرا پرده کرم

با پادشه ز مرتبه خیمه به در زنم

دی و پری گفتی که امروز باز گرد

که اول تو را دهم زر فردا که زر زنم

امروز دان که باز نگردم به هیچ وجه

گر زر زنی و گرنه تو را من به زر زنم

شمارهٔ ۲۲ - در تبریک بدوستی که زن گرفته و خانه خریده و معذرت از نرسیدن بخدمت او

ای خواجه زین مهر تو آن یادگار داشت

کز بخت نیک نیکترین روزگار داشت

وان کس که داشت به آخرازاده صحبتی

از خاک ری لطافت باد بهار داشت

هر شب که طلعت تو درو شمس وار بود

از روشنی جلالت نصف النهار داشت

چون کرد کردگار تو را کامگار کرد

تا داشت روزگار تو را نامدار داشت

ابلیس چون شنید که خصمانت زادمند

از ننگشان ز کردن یک سجده عار داشت

زیبا جوانی الحق و شایسته دوستی

نتوان به از تو در همه آفاق یار داشت

چون یافتم خبر ز نکاحی که کرده ای

در موضعی که قدر یکی صد هزار داشت

خرم شدم بدانکه تو را هست خانه ای

کورا خدای در کنف روزگار داشت

بسیار خانه ها به تو بر عرضه کرده اند

کان هر یکی هزار شکوه و وقار داشت

کی برگرفتی ز دگر جایگاه حظ

چون شاخ قسمت تو درین خانه بار داشت

بی کار و بار من که بدان جا نیامدم

ورنه خجسته عقد تو بر کار و بار داشت

از نظم و نثر من چه کمابیش مر تو را

کانجا فرشته بود که از جان نثار داشت

بر جمله ای عزیز به خدمت قوامیت

نه زان نیامد است که کار تو خوار داشت

چون در میان راه برفتم ز پیش تو

شب را شراب خوردم و روزم خمار داشت

شمارهٔ ۲۳ - در مدح امین الملک و تقاضای صلتی از او

ای مبارک پئی که بر گردون

نایب رای توست سیاره

کرده ای پای بخت را خلخال

داده ای دست ملک را یاره

دشمنان تو را به گرد جهان

دارد آوازه تو آواره

پیش رای تو ای امین الملک

خواهم احوال گفت یک باره

دان که مداح بی کفایت تو

قلتبانی است روسبی باره

هست معلوم خواجگان که امروز

. . . این بنده نیست آن کاره

ای که برآستانه در تو

اهل حرمت نهند رخساره

بنده بی برگ و هر زمان گوش است

کاورد بچه این فلان خواره

چیست آخر مرا بگوی اکنون

چاره این ضعیف بیچاره . . .؟

ریشم اندر کنیف خونین باد

گر مرا هست وجه گهواره

شمارهٔ ۲۴ - در مدح شخصی محمد نام و تقاضای صلتی از او

خواجه شغل بنده را تیمار دار

تا کمر پیشت ببندم بنده وار

وقت من خوش دار و برگم ده که من

خوشترین وقتی تو را آیم به کار

تا بود نام محمد بر سرت

از قوامی به نیابی یار غار

موی اشقر داری و الفاظ جزل

راست گوئی حیدری با ذوالفقار

لفظ من در تو نگشته درفشان

دست تو بر من بود دینار بار

از تو زیباتر ندیدم آدمی

این چه فضلست الله الله زینهار

ای بزرگ این جمله در باقی نهیم

وقت را گر خردکی داری به یار

هیچ می دانی که من زن کرده ام

وز پی روزی به رنج از روزگار

مهر زن بر گردن و مهرش مرا

چون شتر کرده است در بینی مهار

آب پشت من مرا برد آبروی

تاشدم بر چشمها چون خاک خوار

بنده ای بودم ملک را پیش از این

خامش و آهسته و پرهیزگار

آتش شهوت کنونم کرده است

ز آب پشت و باد حمدان خاکسار

شمارهٔ ۲۵ - در مدح امیری و شکایت باو از عدم وصول حوالتی و درخواست ابطال آن

ایا نایب شهریار جهان

که یزدانت از آفرین آفرید

توآن آفتابی که بر آسمان

ز رای تو صبح سیاست دمید

جمال جهان خواجه مملکت

که دست تو ناموس عالم درید

خدایت معین است و یزدان پناه

که از پیش تو باز یارد چخید

خدایا نگه دار این صدر باش

که باغ کرم زاب دین پرورید

بزرگا نگوئی قوامیت را

منقص چرا گشت عیش لذیذ

بدان گه که قرقو مرا خط نبشت

برین کرکح زن بغی پلید

چنو شد بقای خداوند باد

مرا زرد و پژمرده شد تازه خوید

چتو صدر در شهر و ما بینوا

از آن سیم اومید نتوان برید

بفرمای تا سیم بدهد مرا

که قواد قفل است و من بی کلید

وگرنه به جانت که گویم ورا

هجائی که از فحش نتوان شنید

جز از تو ز بعد خدای جهان

رهی را که فریاد خواهد رسید

ز تقصیر او این خداوند را

سر و ریش این بنده بایست دید

علی الجمله گر زر نفرمائیم

تو را این غرامت بباید کشید

شمارهٔ ۲۶ - در مدح بزرگی از اهل ری و شکایت بوی از عدم وصول حوالت قرقو و استمداد از او در ایصال آن

صلاح مملکتی ای بزرگ آزاده

ز ری نخاست چو تو هیچ محتشم زاده

زمانه محتشمی محترمتر از تو ندید

ببسته پای غم و دست لهو بگشاده

همی خورند به شادیت می به مجلسها

معاشران ظریف و مهان آزاده

سماع لفظ تو ریحان مجلس طرب است

که با حلاوت نقلی و نزهت باده

به بندگی و پرستاری تو پیدا شد

به ابتدا در مرد از زن و نر از ماده

حدیث قرقو و بونصر کرکح و زرمن

که هست سخت عجب اتفاقی افتاده

امیر رفت و بقای تو باد و من غمگین

که ریخت جام بلور آن می چو بی جاده

مرابدانکه جوی زین حواله نستده ام

نشسته خاک برخ بر چو آب استاده

ز بهر آنکه تو رایی زنی درین معنی

گشاده چشم بهر سو و گوش بنهاده

به جان تو که عنایت کنی که گر برسد

چنان بود که تو از خاص خویشتن داده

شمارهٔ ۲۷ - در مدح بزرگی و تقاضای صلتی از او

مها چو گاه سخا دست تو دلیر بود

به مدحت تو زبان زمانه چیر بود

چو خواجگی طلبی همتی چو شیر بیار

که از سخاست که هر دد غلام شیر بود

مدام خدمت من به اشتاب خواهی و زود

اگر چه از تو صلت با درنگ و دیر بود

حسود زیر و زبر کی بود؟ در آن ساعت

که دست تو زبر و دست بنده زیر بود

نه هر که مدح تو گوید چو من تواند بود

نه نره شیر بود هر که در کویر بود

زجود خویش پرم کن که بس تهی دستم

که گرسنه شکم آن نیکتر که سیر بود

پس ار دلیر عتابی کنم شگفت مدار

که هست بنده تهی و تهی دلیر بود

شمارهٔ ۲۸ - در شکایت و گله و طلب شفاعت و صله

ای خواجه ای که با تو کسی را قرین کنند

کو را حکایت از بر چرخ برین کنند

بشنو ز فضل خویشتن از بنده یک سخن

تا خلق شکر تو بر جان آفرین کنند

گرچه شد است همت وجودت بر آسمان

بیم است از آنکه هر دو مرا در زمین کنند

آحاد گشت ألوف امیدم ز هر دوان

من طمع کرده تا عشراتم مائین کنند

این شاعران که پای برین آستان نهند

دانی که شعر من علم آستین کنند

ایشان همه به شکر و رهی باشکایت است

آری مگر به شهر شما در چنین کنند

هر روز ناامید چو برگردم از درت

قومی ز به هر خور ز رهی دل حزین کنند

از خویشتن به من نگر ای صدر روزگار

تا اهل روزگار تو را آفرین کنند

چو«ن» در رکیب همت تو دست دل زدم

گفتم مرا ز درگه تو اسب زین کنند

آخر عنایت تو به نزدیک میر چیست

این سرکه را ز بهر چه در انگبین کنند

تو می روی به درگه سلطان امیدوار

تا خواجگان به مهر تو دل را رهین کنند

بنگر که بر دل تو چه آید از آن گروه

گرو العیاذبالله با تو همین کنند

شمارهٔ ۲۹ - در مدح و طلب جامه

ای از کف تو هر گرسنه سیر

وای هر زبر از همت تو زیر

اندر کف آزم همان چنان

که آهو بچه ای در دهان شیر

گر بد دلم و نیم سیر آز

شاید که تو سیری و «هم» دلیر

یک جامه دبیقی به من فرست

که عقل زبونست و آز چیر

ور زانکه ندانی که از چه رنگ

همچون من «و» تو سیر و نیم سیر

شمارهٔ ۳۰ - در گله از بزرگی ابراهیم نام که چرا پدرش را گرفته و طلب رهائی او

ای کیای خطیر ابراهیم

چرخ با همت تو پست آید

هست با تو هیبت تو نیست شود

نیست با دولت تو هست آید

پدرم را گرفته ای به چه جرم؟

مکن این کز تو سخت گست آید

نیک دانی که ماهئی چون او

در همه بحر کم بشست آید

اگر او را رها کنی آخر

قلتبانی دگر به دست آید

شمارهٔ ۳۱ - در مدح و شکایت و گله و طلب عنایت و شفاعت وصله

ای خواجه ای که نیستت از خواجگان نظیر

بر کهتران عزیزی و بر مهتران خطیر

هستی تو آن رشید که از رشد دولتت

بر چرخ بخت ماه سعادت بود منیر

باهمت بلند تو بهتر زمین پست

با دولت جوان تو خوش تر جهان پیر

کوهی ز بخشش تو گرانی بود سبک

طفلی ز خانه تو صغیری بود کبیر

در خواجگی به فخر پذیرفته ام تو را

در بندگی به فضل رهی را فرا پذیر

زین کارمان برآر چو موی از میان ماست

با ما چرا شدستی چون کارد با پنیر

از تو شکایتی نکنم پیش کردگار

گر تو عنایتیم کنی در بر امیر

در بندمان مدار و نشانهای کژ مده

ما را به پا مگیر و با دست راست گیر

شمارهٔ ۳۲ - در مدح و تبریک عید و تقاضای صلت

نوروز مبارک باد ای آیت فیروزی

هر روز تو را فتحی بادا ز فلک روزی

آراسته شد عالم آراسته کن مجلس

مرکب چه همی تازی کینه چه همی توزی

زآن چشمه خور کردند از پرده شب پیدا

تاپرده غم دری تا چشم عدو دوزی

در بند در دشمن، بگشای سر کیسه

تاسیم نیندازی تو نام نیندوزی

با جان نکورویان و اندرتن بدخواهان

چون آب همی سازی چون نار همی سوزی

آنی که گه و بیگه در سختی و در راحت

روز عدوت را شب شبهای مرا روزی

در هر سخنی با ما ده نادره بفزائی

در هر نفسی ما را ده نکته درآموزی

هم حرمت ضرائی هم حشمت سرائی

هم سید فردائی هم خواجه امروزی

ممدوح چو تو باید مداح چو من زیرا

من سر بتو افرازم تو رخ به من افروزی

هر روز که نو گردد بادی تو به شادی در

بنشانده ز دل انده بنشسته به نوروزی

شمارهٔ ۳۳ - در مدح و اظهار خلوص و عرض صمیمیت

ای بزرگ ملک و دین از حشمت درگاه تو

یافت استم نام و خواهم بعد از این نان یافتن

از همه عالم رهی را انس با آن مجلس است

کز تو شاید انس جان از انس و ز جان یافتن

هست مداحت چو من لیکن چو تو ممدوح نیست

گرچه بتوان یافت چون من چون تو نتوان یافتن

ترک ممدوحان کنم با تو که شرط حکمت است

ملک دیوان کندن از ملک سلیمان یافتن

هرکجا تو رفت خواهی بنده اندر خدمت است

با روانی دردیاب از بهر درمان یافتن

تا نپنداری که پای از امر تو بیرون نهم

هست فرمانم تو را تا وقت فرمان یافتن

شمارهٔ ۳۴ - در مدح کسی و درخواست گوشت از او و شکایت بوی از سهل نامی

ای تو کیای ما و جهانی تو را رهی

خار دو چشم دشمنی و ورد دست دوست

شد سهل و حق خدمت من سهل برگرفت

در خون سرشته به که چنانش سرشت و خوست

سختی مکن تو نیز چنان سست رای از آنک

کس دیده نیست سهلی از آن صعب تر که اوست

از بهر عید گوشت ندارم به یار سیم

زشتی مکن که خوی تو چون روی تو نکوست

ای که استخوان من همه پر مغز مهر تست

از بهر گوشت با تو برون آمدم ز پوست

شمارهٔ ۳۵ - در استنجاز وعده دست آور نجنی از زرگری ابوالمفاخر نام

ای خواجه بوالمفاخر زرگر به وعده ها

چشمم چو سیم کرد کف زرپرست تو

زن کرده ایم زینت زن در دکان تست

وز رنج مانده ایم چوماهی به شست تو

گفتی مرا که پای او زنجش به دستم است

این هم درستئی است که آرد شکست تو

تا کی به دست داری آخر بنه ز دست

تا نشکند شد و آمد و خیز و نشست تو

هیچ افتدت که باز دهی تا بزن دهم

کز بهر پای اوست نه از بهر دست تو

شمارهٔ ۳۶ - در وصف قلم گوید

عجایب است قلم در بنان صدر اجل

که تیغ وار بود قاتل و سیاست کن

ز بحر قیر یکی ماهی است مار آسا

که تازه روست ز آثار او جهان کهن

به گاه آن که کند زلف شب ز عارض روز

چو سر بیفکندش خصم را بر آرد بن

چو سر بریده سخن نیکتر همی گوید

که گفت آنکه نگوید سر بریده سخن

شمارهٔ ۳۷ - در مدح ابوالمعالی امین الملک گوید

ای داده روی تو دل غمناک را طرب

از عجب دور باش که باشد ز تو عجب

اندر غم فراق تو جانم به لب رسید

تا با تو در وصال تو لب بر نهم به لب

بس شب که تابه روز دلم بی قرار بود

در آرزوی آن رخ و زلف چو روز و شب

مهر تو زان مرا عجب آید که ناگهان

دلها چنان برد که برد مهره بوالعجب

تو ماه روی زهره جبینی و ما ز غم

چون مه دونده ایم و تو چون زهره در طرب

روی تو هست چون طبق سیم و زلف تو

چون بر یکی طبق ز دو سو خوشه عنب

ای گل رخ بنفشه خط نسترن عذار

شمشاد زلف و سرو قد و نسترن سلب

رویم مکن چو اطلس زرد از غم فراق

از سر بنه تکبر و بر سر منه قصب

گم گشته ام ز عشق طلب کن مرا که من

وصل تو همچو خدمت خواجه کنم طلب

فرزانه بوالمعالی عالی نژاد و نام

کورا امین ملک و مسلم بود لقب

صدری که رای روشن او را چو آفتاب

در چار بالش فلکی پرورید رب

زان نیست دست خصم ز بالای دست او

کو زیر پای کوفته دارد سر شغب

ای روی با جمال تو پیرایه صدور

وی عقل با کمال تو سرمایه ادب

از بهر آنکه هست به حلم تو نسبتش

شد قبله جهان حجرالاسود از عرب

با خلق مصطفائی و خصمت چو خصم اوست

در زیر بار نار چو حماله الحطب

پشت پدر به چون تو پسر چو«ن» الف بود

زیرا که پیش او تو چوبائی ز پیش آب

حبل المتین به دست حسود تو چون دهند

کورا به زیر حلق دو انگشت بس قنب

هر روزت از عجایب تاریخ عالمیست

چون سلخ در جمادی و چون غره در رجب

چون خاکی از تواضع و چون بادی از صفا

چون آبی از لطافت و چون ناری از غضب

کس همسر تو نیست به پاکی و مهتری

امروز چه گه نسب و چه گه حسب

فخر پدر به چون تو پسر وان شگفت نیست

در به ز بحر اگر چه ز بحرش بود نسب

گرنه ز بهر چون تو پسر بودی از ازل

حوات بیوه آمدی و آدمت عزب

باد از برادران و پدر شادمان دلت

نزدیکی تو با کرم و دوری از کرب

ای زرفشان ز جود قوامی نثار کرد

چون درمنتظم به تو برلفظ منتجب

بنده نمود کهتری اکنون ز مهتری

قل هات شعر ثم فقل هذه ذهب

تا آفتاب تاب ندارد میان رأس

تا ماه را عقیله بود عقده ذنب

پر نور باد چهره تو همچو آفتاب

فرق عدو شکافته چون مه در اقترب

جانت بلا گداز و روانت بال نیاز

امرت بلا تعند و عمرت بلا تعب

شمارهٔ ۳۸ - در مدح امیر حاجب شمس الخواص نورالدولة جمال الدین قرقو

کمان شدم ز غم عشق آن کمان ابرو

که هست زیر لب لعل فام او لؤلو

غم فراق تو بندی نهاد بر پایم

که بر ندارم دست از دل و سر از زانو

ز مهر خسته عشقش بود تن زاهد

ز سحر بسته چشمش بود دل جادو

وفا نداند و آزار من کند یک بار

جفا نماید و آزرم من نهد یک سو

چو تیر غمزه گشاید چه کس بود ساحر

چو چشم برکند از هم چه سگ بود آهو

وصال خواهم و از آب پر کنم دیده

فراق جوید و از من تهی کند پهلو

برآرد آنکه نیارد مشعبد از پرده

بداند آنکه نداند به دیگ در مرجو

به خم گیسو«ی» او در دلم همی گوید

هزار کیسه به صابون زدست این گیسو

دل سیاهم اگر شد در آتش عشقش

روا بود که به آتش درون شود هندو

شکایت دلم از چشم آهوانه اوست

به حق صحبت و جان امیریی آهو

امیر حاجب شمس الخواص نوردول

کمال تخمه توران جمال دین قرقو

بزرگواری کورا چو مشتری از قوس

همی درفشد نور سعادت از ابرو

خدای عزوجل ناصر و معینش باد

به حق «اشهد ان لا اله الا هو »

مظفری است کزو چون پیادگان برمند

به روز رزم سواران آهنین بازو

به صید که در آهو چو باز پس نگرد

به زخم تیر بدوزد سرینش تا به سرو

ز عقل او نشگفت انس دیو با مردم

ز عدل او چه عجب صلح باشه با تیهو

زهی بخشم و رضا رایت قضاو قدر

زهی به صلح و به جنگ ایت ولی و عدو

ز طبع نیک سگالان تو بهر وقتی

ز مهر تو بشود غم چو علت از دارو

حسود چون شنود نام تو ز نامه فتح

ز هیبت تو بترسد چو کودکان با چو

همان که مرسله اسب از گهر سازد

کمند گردن خصم تو سازد از بازو

تو را چو ایزد و سلطان و خواجه یار بوند

چو آفتاب رسد ماه رایتت به علو

به فر خسرو و دستور پایه وجاهت

بلند گشت و شود زین بلندتر أرجو

به تو عراق و خراسان چنان مزین شد

که روزها به نماز و نمازها به وضو

بدین نبالت و حشمت که آمدی به عراق

فلک کند ببشارت اشارت از هر سو

زدولت تو کنون هر کجا حسودی هست

برآیدش ز حسد آه ز جان و جان به گلو

به فال فرخ باز آمدی به حمدالله

به طالعی که زسعد فلک برآمد عو

بزرگوارا دایم بود قوامی را

به نعمت پدرت جان و طبع و دل خستو

گراستمالت طبعم نه زوستی بودی

به ناخوشی همه شعرم چو دیگ بی چربو

گهی ز خلعت او دستم است در عیبه

گهی ز نعمت تو پایم است در کندو

چو بر من است کنون دست نعمت هر یک

بود فریضه مرا شکر کردن هر دو

همیشه تا نه چو زردآلوست گونه سیب

همیشه تا نه چو کاه است گونه کاهو

سر موافق تو سبزتر ز کاهو باد

رخ مخالف تو زردتر ز زردآلو

تن ولی تو پاینده باد همچو چنار

سر عدوی تو بی مغز باد همچو کدو

شمارهٔ ۳۹ - در مدح جوانی موفق الدین لقب که گویا سمت دبیری در عراق و خراسان داشته است گوید

به صلح کوش و مکن با من ای نگارین جنگ

به جنگ جستن من چند تیز داری چنگ

به کبر همچو پلنگی به چشم چون آهو

گر آهوی ز چه معنی است با تو کبر پلنگ

کژ است وعده تو با تو راست شاید گفت

مگرد گرد کژی بیش از این و راست پلنگ

ز بهر جستن مهر تو را ز مرکب کین

فرو گرفتم زین و تو بر کشیدی تنگ

نه سنگ ماند مرا و نه سایه در غم تو

ز تو گریخت همی بایدم به صد فرسنگ

ز سردی نفسم همچو سنگ گردد آب

ز گرمی جگرم همچو آب گردد سنگ

ز روی طیره گری بازی فراخ مکن

که ما سر تو نداریم خاصه با دل تنگ

اگر بدیدی مانی نگار چهره تو

بسوختی ز تحیر نساختی ار سنگ

چو جانت خوانم گوئی مرا تو جانان خوان

کزین بود همه نام و از آن بود همه ننگ

مراست با چو تو دلبر نهان و پیدا صلح

تو راست با من بی دل به تمرو خرما جنگ

اگر نه شعبده بازی مشو ز لون به لون

و گر نه بوقلمونی مگرد رنگ به رنگ

به رنگ رنگ اندر دلی تبه دارم

مگر کزو بزاید موفق الدین زنگ

ستوده نصرت اسلام اجل موفق دین

که هست بر در فرهنگ او خرد سرهنگ

نکوخصال جوانی که عقل پیرش را

به طبع غاشیه بندگی کشد فرهنگ

روا بود که جهان خوانیش ازان معنی

که همچو بحر و جبل شد درو سخاوت و سنگ

گه سخن درر لفظ او همی بندد

به رشته گهر آگین ز ساق عرش او رنگ

چو ماند پشت جهانی به خدمتش دروای

گرفت روی گروهی ز حسرتش آژنگ

زهی ز دوستیت دی مه ولی چو بهار

زهی ز دشمنیت شکر عدو چو شرنگ

توئی ز رفعت فرزانه بلاتزویر

توئی ز همت آزاده بلانیرنگ

عطارد از بر خطت چو خامه برگیری

به بوسه دادن دستت کند ز چرخ آهنگ

ز جاه در بر تو چرخ را نباشد قدر

ز جود در سر تو بخل را نباشد رنگ

دل تو هست چو دریای درفشان زیرا

درو لطافت و حشمت چو ماهی است و نهنگ

ز بحرهای تو دولت برد به کشتیها

به خصم لعنت و گنگی به دوست لعبت گنگ

توراست طبع و فکر نار قدر و باد شتاب

تو راست سعی و کرم آب لطف «و» خاک درنگ

به تو عراق و خراسان چنان مزین شد

که بارگاه سلاطین بگر زن و اورنگ

مدار غم ز حسود لعین و گرچه حسود

بفعل چون ستر است و به شخص چون سترنگ

که هر که چشم حسد بر تو زد بخواهد دوخت

زحل ز برج کمان چشم او به تیر خدنگ

دگر حدیث قوامی که هست در خدمت

ز روی معنی و تصدیق نه ز دعوی و رنگ

به خدمت تو چو دو پیکر است بسته میان

چه گر به راه سخن کژرو است چون خرچنگ

به مدحت تو همه تن زبان شده چو رباب

ز شرم فضل تو سرپیش درفکنده چو چنگ

همیشه تاتک خرسنگ و سیر خرچنگ است

چو تیز رفتن رهوار و کند رفتن لنگ

تو برنشسته برهوار و لنگ باد حسود

زده سپهر ز خرچنگ بر سرش خرسنگ

عدوت باد ز محنت به گونه چون آبی

ولیت باد ز نعمت به رنگ چون نارنگ

شمارهٔ ۴۰ - در مدح سید اجل نقیب النقباء شرف الدین محمدبن علی مرتضی گوید

ای دست برده از همه خوبان به دلبری

وز دست برد تو شده مردان ز دل بری

از رشگ چشم تو است که پیدا نگشت حور

وز شرم روی تو است که پنهان رود پری

عشقت چو بی نیازی هر لحظه برتر است

تا تو چو زندگانی هر روز خوشتری

نامی شنیده ام ز تو سیمرغ وار از آن

چون عندلیب سوخته ام بر گل طری

تو جوهری شدست فراقت ز چشم من

از رخ همی کنم به زر عشق زرگری

جانا جز از من و تو در آفاق دیده نیست

کس عندلیب زرگر و سیمرغ جوهری

خون دل از فراق تو چون باده می خورم

وین باده را تو نیستی ای دوست مشتری

گر اشک باده رنگ همی ریزم از غمت

شاید که جرعه شرط بود در معاشری

من باده خوار خون دل از جام دیده ام

بر یاد نقل آن لب چون لعل شکری

در کین من مگیر به دندان لب ای نگار

گر می نمی خوری ز چه نقلم همی خوری

از هجر تو توانگروز وصل مفلسم

بس نادرست مفلسی اندر توانگری

هرگز نگوئیم چو صراحی که خوش بخند

پیوسته همچو راوق گوئی که خون گری

دادم به دست تو دل و نفروختم به تو

تا تو دل از رهی بر میر اجل بری

میر اجل سید سادات عز دین

کش نیست همسری به بزرگی و سروری

فخر زمانه تاج الاسلام صدر دهر

خورشید شرع ذوالحسین اصل مهتری

بوالقاسم اجل شرف الدین مرتضی

کورا عنایت ازلی داد یاوری

آزاده زاده که نبودست در جهان

با جود و جد و جدش کس را برابری

آن سید لطیف که او را مسلم است

اصل بزرگواری و دست سخاگری

پیش دل و کف و همم و حلم آن بزرگ

دریا و ابر و چرخ و زمین کرده چاکری

با پایه سیادت و با مایه ادب

با کمترین کسی کند از خلق کهتری

گر با هنر کسی متواضع بود بدان

کان از فروتنی بودش نه از فروتری

او باشد ار مقدمه فضل در رسد

صبح است اگر طلایه خورشید بنگری

منشور نور ظلمت گیسوی عرضه کرد

تا بی دریغ تیغ زنی و در سخنوری

از گوهر مطهر سلجوقیان «و» وحی

با چتر شرع و نوبت دین شاه لشکری

ای یار حق و یاور هر مستحق شده

از جور عام پروری و نام گستری

از بهر این سبب به همه کار در تو را

جبار کرد یاری و اقبال یاوری

یک علم نیست در همه دفتر که تو ز بر

ز انگشت عقل خویش ورق وار نشمری

مانند لوح محفوظ آمد ضمیر تو

کز سر علم جان قلم عقل را سری

تا خشم تو عرض شد و حلم تو جسم گشت

جوهر صفت شدست تو را نفس گوهری

اندر جهان تو اصل جهانی بدان سبب

کز خشم و حلم و دل عرض و جسم و جوهری

هرگز نه ممکن است که چون تو بشر بود

گوئی فرشته ای که همه خیر بی شری

از غایت لطافت تو ناورد به هم

گر تو سوار بر مژه مور بگذری

گر بر رخ زمین فکنی سایه زحلم

یک باره کوهها به زمینها فرو بری

از رای تو شگفت نیاید فروغ عقل

از آفتاب طرفه نباشد منوری

ای بوده نیک خواه تو بر تخت بخت یاب

وی دیده بدسگال تو ز اختر بد اختری

از نسل مصطفای معلای معظمی

وز پشت مرتضای مزکای صفدری

دشمن چه مردت است که تا در بر و دهانت

منشور احمدی بود و تیغ حیدری

بر عرشت ار زنند سراپرده شرف

شاید که تو مشرف «هر» هفت کشوری

از نفس پاک همچو هنر خوب سیرتی

وز لفظ خوب همچو خرد روح پروری

تابان ز تو است نور جوانمردی و سخا

چون فر پادشاهی و مهر پیمبری

تاوانی و غرامتی و باقئیت نیست

در مهتری و مردمی و نیک محضری

فرزند شیر حقی و روباه حلم تو

از خوی گرگ باز کند پوستین دری

بدخواه بادسار رکیب سبک سر است

آری ز باد طرفه نباشد سبک سری

بادت مقدمی بهتر بر همه بشر

تا خصم را بود بخری در مؤخری

نازان و شادمان همه خویشان تو به تو

تا عالم است و آدمی و آدمی‌گری

شمارهٔ ۴۱ - در حسن صورت و سؤ سیرت غلامی و کیفیت خرید و فروش او گوید

خریدم از در عشرت غلامکی چو نگار

که گاه بیع مرا دست و دل برفت از کار

غلامکی به حدیث جمال فوق الوصف

نداده بر در حسن آفتاب و مه را بار

چو صورتی که نگارد بهین نگارگری

به صد هزار تکلف به خامه بر دیوار

گشاده جبهت و پاکیزه روی و خرم چشم

لطیف خلقت و شیرین زبان و خوش گفتار

نکرده هیچ کس را دو زلف او تمکین

نداده هیچ دلی را دو چشم او زنهار

ز گل نموده جمالش به ماه بر تصویر

ز مشگ کرده دو زلفش بر آفتاب نگار

قیاس نیست نکوئیش را ولیکن هست

از این یکی عجمی غمرسار بی هنجار

ستور عادت،گوساله طبع،گاو سرشت

خرد رمیده، مدهوش رای، ناهشیار

به خیره رائی از خوک خوکتر صد ره

به خامکاری از گاو گاوتر بسیار

گرش بگویم: کفشم بنه، نهد جبه

ورش بگویم: موزه بده، دهد دستار

به نانباش فرستم شود به کفشی گر

به گازرش بدوانم دود بر عصار

حدیث آب کشیدن ز جوی؛ باز آمد

سبو شکسته و تر کرده جامه چندین بار

به مستراح درون یک تنش همی باید

که . . . بشوید و گرنه تبه کند شلوار

هزار بار زیادت شکست کاسه و خوان

شکسته گردد آری به کار دست افزار

گر از قضا به مهمی فرستمش گه صبح

نماز خفتن کرده به من دهد دیدار

یکی دو بار به گرمابه بردمش دیدم

برهنه . . . وبه سر بر نهاده سطل و ازار

ز حال خانه چو پرسم مرا جواب دهد

بسی است خواجه برون و درون تو را گفتار

به مجلس اندر ساقیش چون کنم که مرا

بلند گوید سیکی بگیر و سیل بیار

چه بر خوریم ز پالیز نارسیده اوی

که نیست خربزه او به جایگاه خیار

سه مه بود که خریدم دو ماهه بیمار است

چو زر وزیر وزریر است زرد و زار و نزار

کسان من به تعهد نشسته بر سر او

چو کرکسان که نشینند برسر مردار

به تندرستی در مرده بود نالان گشت

شگفتم آید تا مرده چون بود بیمار

کنون کجابرم این مرده ریگ را که مرا

نه مرد فضل و ادب شد نه اهل بوس و کنار

هزار تیز به ریشش که این فروخت به من

مشعبد آمد قواد جلد دولت یار

اگر حکایت آنت کنم که اندر بیع

چه رنج دیدم از آن قلتبان ناهموار

چنان شود که تو را دل چنان شود در غم

که «چون» نی از تو برآید هزار ناله زار

به روز اول پیش اجل نجیب الدین

که داشته است بهر کار در مرا تیمار

بیامدند سه نخاس چون سه اشتر مرغ

گرفته دست دو منحوس چون دو بوتیمار

چو بوم شوم پی و چون کلاغ بانگ آور

چو زاغ بسته صف و چون کلنگ گشته قطار

سپرده دست به دست نجیب از پی بیع

گرفته ریش گریبان من ز بهر قرار

کشیده دست نجیب و گسسته پنجه من

یکی ز رنج تباه و یکی ز درد فگار

فریب و حیله نخاس و زرق بازرگان

بباخت با من بیچاره چند گونه قمار

به خاکساری نخاس . . . فروش دغل

ز من سبک بدو سرزر گرفت در یک بار

نهان ز عامل و سلطان به سالی اندر شهر

همی زنند مرا کارها چنین دو هزار

مرا چه سود پشیمان شدن که اول روز

دخیل بودم و آن روسبی زنان طرار

بهر دو پای فتد مرغ زیرک اندر دام

بهر دو دست بود مرد ابله اندر کار

بخاصه خواجه این قلتبان کیا حاشا

که جمله لعنت بر «بار» باد و برسر بار

مشنعیست از این مد بری صداع دهی

دروغگوی و تعنت نمای و بدکردار

ز کیسه من اگر چند سودمند شدند

یکی نداد مرا یاوری به یک دینار

به من حریف بر ایشان چگونه سود کنند

که ایمن است ز تلبیس خفتگان بیدار

رسید کار به جائی ز صیدگاه سپهر

که زیر کان را دارند خربطان بشکار

ز مرد خامش باید همی بتر ترسید

کز آب ساکن خیزد نهنگ مردم خوار

بهر چه گفتم دانم که کس نخواهد گفت

مگوی چیزی کت واجب آید استغفار

خدای باد بهر کار با نجیب الدین

کزو شد آسان کار چنین شده دشخوار

صداعها بکشید و غلام را بخرید

بداد خط و زر از کیسه داد مهتروار

منم قوای نان پز شعار شیرین شعر

مراست خاطر خباز شکل گرده شمار

ز بهر نان من است آن گهر صفت گندم

به خوشه صدف اندر بکشت زار بحار

بدن دکان و خرد دستگاه و طبع تنور

ضمیر هیزم و اندیشه دود و خاطر نار

زمانه حمال ارکان وال و دهر قفیز

ستاره گندم و مه مهر و آسمان انبار

شمارهٔ ۴۲ - در مدح قوام الدین ابوالقاسم ناصربن علی گزینی انسابادی گوید دراین مدیحه اشارت به وفات سلطان محمود و تسلیت برای سلطان سنجر نیز هست

ایا در حکم تو کرده جهانبان

جهان چندان که هست آباد و ویران

وزیر شرق و غرب و صدر اسلام

پناه ملک و دین و پشت ایمان

تو را آن پیرهن پوشید دولت

که دارد هفت چرخ اندر گریبان

همه خلق جهانت چاکرانند

فلک بنده ستاره آفرین خوان

به نزدیک دل تو صعب تنگ است

ز روی عقل طول و عرض دو جهان

سرائی را که سازد دولت او را

فلک در باشدش خورشید دربان

دویت از قرصه خورشید زیبد

سزای خامه تو روز دیوان

کز آن زرین شهاب آسا قلمهات

مجره هست چون سیمین قلمدان

اگر چه رای تو بر هفت کشور

همی تابد چو خورشید درفشان

پیمبروار خواهد کرد از این پس

براق بخت تو بر عرش جولان

ز جرم ماه داری طوق مرکب

زخم چرخ سازی طاق ایوان

بدان کز جود تو پوشیده گردد

همی زاید ز مادر خلق عریان

اگر با کین تو کودک خورد شیر

ببندد دایه را رگهای پستان

خراسان و عراق ارچه بزرگ است

بود با همت تو خوار و آسان

دو سائل گر به نزدیک تو آیند

عراق آن را دهی این را خراسان

به گردون بر یکی برج کمان است

که تیر او شکافد سنگ و سندان

که تا زو ناوک انداز حوادث

بدوزد بدسگالت را دل و جان

تو در باران اقبالی و خصمت

به باران در ولی در تیر باران

ز بانگ و نام تو بدخواه مدبر

نه نان دارد نه جان نه خان و نه مان

بهشت از بهر آن آراست ایزد

که خواند دوستانت را به مهمان

جهنم زان سبب را تافت جبار

که دارد دشمنانت را به زندان

دم بدخواه تو چون باد دی گشت

که مهرت شد چو باغ پر ز ریحان

از آن اندر دلش مهر تو خوش نیست

که بستان خوش نباشد در زمستان

وزیرانی که بودستند از این پیش

کفایت ورز و هشیار و سخندان

ز تو معلوم گشت امروز که آنگاه

وزارت بر همه بود است تاوان

تو را در کاروانهای کفایت

سزد چون صاحب کافی شتربان

ز بالای وزارت پایه ای نیست

ولیکن زو تو را بستود نتوان

بر آن درگه که آب دولت توست

وزارت هست خاک پای دربان

جهان در حکم سلطان جهان است

ولیکن هست در حکم تو سلطان

قوام الدین تو را زیبد که خوانند

به حق نعمت دارای دوران

که در دینی نظام ملک عالم

که در ملکی قوام دین یزدان

روانت را مبادا هیچ اندوه

به ملک اندر روانت باد فرمان

در آن فترت که شد سلطان ماضی

ز لشکرگه بدارالملک رضوان

طناب خیمه عمرش گسستند

از این آفت سرای تنگ میدان

برفت آثار او از دین و دولت

چو فر نو بهار از باغ و بستان

ز کیهان شاه کیهان بس جوان رفت

که لعنت باد بر کردار کیهان

بقای شاه اعظم باد با تو

که هست از عمرتان آفاق عمران

اگر نه رای تو بودی در آن وقت

ز خون دریاصفت گشتی بیابان

سپاهی بر مثال کوه آهن

به زور زال و سهم پور دستان

حمایل کرده زهرآلود شمشیر

زره را داده خون آلود خفتان

چتو تیغ سیاست برکشیدی

بگشت از هول رنگ چرخ گردان

کمان بر قلب تن بشکست قبضه

خدنگ از فرق سر بنداخت پیکان

به بحر کین نهنگان بلا را

ز سهم تو فرو ریزید دندان

یکی طوفان نشاندستی به تدبیر

که بگسستی ز هم گردون و ارکان

اگر طوفان به عهد نوح برخاست

تو آن نوحی که کردی دفع طوفان

خداوندا قوامی بس قدیم است

که دارد حق خدمتها فراوان

رسیده پیش از این در دولت تو

ز خدمتها به نعمتهای الوان

کنون گر دورم از خدمت عجب نیست

که باغ وصل دارد داغ هجران

مرا گر فر تو بر سر نبودی

نه دل بودی نه جان بودی نه جانان

به حمدالله نیم در خدمت تو

ازین مشتی هوس پیمای نادان

ز باد طبعم از دریای خاطر

بخیزد موجهای گوهرافشان

به ایوان تو در چون شعر خوانم

فرود آید ز کیوان آب حیوان

گلستان سعادت درگه تو است

قوامی بلبل آهسته دستان

به فضل خویشتن نزدیک دارش

که بلبل دور ماند است از گلستان

سلیمان واری اندر ملک و چاکر

طلب کرد است هدهد را سلیمان

الا تا از خدای اندر زمانه

بود دولت دلیل و بخت برهان

خدایت یار باد و بخت هم پشت

زمانه یاور و دولت نگهبان

شمارهٔ ۴۳ - در تغزل است

ای دل تو را است عشرت و عیش همه جهان

دیگر مگرد گرد در عشق هان و هان

عشق آتشی بزرگ بود و محنتی شگرف

صلحی همه خصومت و سودی همه زیان

ای مهر تو نبشته مرا بر کنار دل

وز عشق جای کرده تو را در میان جان

چون شرط کرده ای که نگوئی مرا سخن

عهدی بکن که بازنگیری ز من زبان

ور ز آنکه خود بتابی بر من چو آفتاب

کاری بود نگارا آن تا به آسمان

با زلف؛ نیکوئی عجب آید ز روی تو

با زاغ کی بود گل سوری به بوستان

زلف تو را طرب ز لب تست و روی من

بنگر که چون بودمی و زنگی و زعفران

گفتی قوامیا تو چرا بوسه خواستی

چون با منت سخن نرود جز به ترجمان

گفتم برآزمایم باشد که بشنوی

آن سنگ رایگان و گنجشک رایگان

ترسم ز دست عشق تو فریادها کنم

روزی ز پیش نایب ملک خدایگان

شمارهٔ ۴۴ - در تغزل است

شاید که دلم ققاع نگشاید

زان بت که به جز صداع ننماید

نز مجلس را ز خلوتم بخشد

نز حجره خاص بوسه فرماید

صد شربت زهرا گر دهد خشمش

با آب لب شکرینش نگزاید

زان زلف که چنگ باز ر«ا» ماند

هر لحظه دل چو کبک برباید

هر چند ز جانش دوستر دارم

یک ذره دلش به مهر نگراید

گفتم مبر آبروی عشاقت

گفت آب به شب تیز همی زاید

زو بوسه کجا طمع توان کردن

کز خویشتنش سه بوسه می باید

آواز همی دهد که ای مسکین

از دوستی تو کار برناید

یک ساعت روی خوب او دیدن

صد ساله به زندگانی افزاید

تن در ده و غم خواری قوامی هان

تا خود پس از این تو را چه پیش آید

شمارهٔ ۴۵ - در تغزل است

ای پسر با ما بباید ساختن

اسب را بر ما نباید تاختن

ما غلام روی تو خواهیم گشت

با تو سیم و خواجگی درباختن

خوش بود با زلف چون چوگان تو

هر درنگی گوی و چوگان باختن

نیک باشد با قد چون تیر تو

هر زمان رفتن به تیر انداختن

از کرشمه دیده چون برهم زنی

کیسه ها باید بدو پرداختن

چون به وقت خنده بگشائی دو لب

جانها باید درو انداختن

خواهی از ابرو و چشم و جعد و زلف

گردن از ترکان خوب افراختن

تا کی ای شکر لب بادام چشم

سوختن ما را و بی ما ساختن

تو مرا بگداختی در عشق و من

خواهمت هر ساعتی بنواختن

خواهد از پیشت قوامی هر زمان

تن چو چاکر پیشگان بگداختن

حق ما بشناس و خود واجب کند

حق چاکر پیشگان بشناختن

شمارهٔ ۴۶ - در غزل است

ای جهان و جان بگردان روی و رای

تا بماند در جهان جانی به جای

آفتابی چون شوی تابنده روی

و آسمانی چون شوی گردنده رای

سرو باشد پیش قدت گوژپشت

لعل باشد پیش رویت کهربای

جان همی کاهی چو بفزائی فراق

دل همی بندی چو بگشائی قبای

داده ای زان خنده با قهقهه

عالمی را گریه با های های

هر که بندد دل چو ما در وصل تو

تا بود روی تو او را دلگشای

گردد از سودای تو بی کار و بار

یا بر آید همچو ما بی دست و پای

هر خسی را پایگاهی آرزوست

چون کند با عشق تو دست آزمای

نه چو اینها ناقوامان بلکه تو

چون قوامی عالمی داری گدای

شمارهٔ ۴۷ - در مدح بهار و وصف نگار خود گوید

به بستان شو که شاخ از باد خلعت‌ها همی‌پوشد

تقاضا کن که هر گلبن همی با حور می‌کوشد

نه چشم است آنکه بر صحرا جنان باغ کم بیند

نه گوش است آنکه در بستان سماع مرغ ننیوشد

کنون عابد کند مسیتی و جان و مال در بازد

کنون زاهد کند خرد سیکی و هر چش هست بفروشد

ز گلبن بلبل اندر شوق وقتی خوش همی‌دارد

ز دلبر بی‌دل اندر عشق جامِ می همی‌نوشد

جهان از تف و نم جوشد مرا بی‌تف و نم بنگر

که چون از هیزم و سودام دیگ عشق می‌جوشد

نیارم برد بر صحرا نگارم را کز آن ترسم

که رویش باد بخراشد دلم در سینه بخروشد

به باغش هم نشاید برد کان زیبای رعناسر

کلاه شاخ برگیرد قبای مرغ در پوشد

قوام عشق این دلبر مسلم شد قوامی را

که دارد مهر آن آهو که شیر از شیر نر دوشد

شمارهٔ ۴۸ - غزلی است که در عید فطری گفته است

روزه چو بربست رخت؛ عید بیفکند بار

رسم رهی نقد کن؛ بوسه عیدی بیار

ماه شب عید هست ؛ چون سر چوگان تو

زان ز طرب همچو گوی؛ خلق بود بی قرار

روزه گیا می درود ؛ گوئی بر آسمان

عید بیامد بماند؛ داسش در مرغزار

هست به سالی دو بار؛ عید به اسلام در

عید من از روی تو؛ هست به روزی سه بار

عید وصالت بیار؛ روزه ی هجران ببر

زانکه نباشد به عید؛ هیچ کسی روزه دار

ای رخ زیبای تو؛ بدر شب قدر من

نیست هلال آنکه هست؛ از بر چرخ آشکار

حور چو دست تو دید؛ داشته بر آسمان

کرد ز خلد برین؛ یاره زرین نثار

چون به مصلی شدی؛ توبه ز طاعت بکن

طاعت از این پس تو را؛ هیچ نیاید به کار

روزه شد و در ببست؛ ار نکند باورت

ای بت زنجیر زلف؛ ماه ببین حلقه وار

روی دل افروز توست؛ مایه نوروز و عید

عید نبیند کسی، کش تو نه ای در کنار

هست قوامیت را؛ از رخ خورشید فش

هم به مه روزه عید؛ هم به زمستان بهار

شمارهٔ ۴۹ - در غزل است

صنما با تو در غم و شادی

بنده بودم نجستم آزادی

وصل پیش آر و داد کن با من

بنه از سر فراق و بیدادی

نرمی از من مخوه که نه مومم

دل مکن سخت اگر نه پولادی

چون در آوردیم به جور از پای

به چه از دست من به فریادی

تو به راحت دری و من در رنج

من بانده درم تو در شادی

ورت گویم چنین مکن گوئی

رو که شیرین منم تو فرهادی

غم تو از کجا و من ز کجا

به من ای جان چگونه افتادی

پس تو شاگرد کیستی آخر

که به دل بردن اندر استادی

استد و داد تو چنین باشد

که دلم بستدی و غم دادی

در نشست تو نیست هیچ ادب

با قوامی مگر در افتادی

شمارهٔ ۵۰ - در غزل است

دلبر رنگرز نکو پسرست

وز همه نیکوان ظریفتر است

پدری را که آنچنان خلف است

مادری «را» که آنچنان پسر است

آفتابش بر آستین قباست

ماهتابش برآستان درست

نمکین دلبری است شیرین لب

راست چون صدهزار من شکر است

زاتش عشق لفظ چون نمکش

دل ما چون کبابهای تر است

آب در دیده ها چو آب بقم

از غم آن نگار نیکبر است

مشگ بر بویها شرف دارد

زانکه از رنگ زلفش بهره ور است

عاشقان رابه سور و ماتم در

یار شکر فروش نیل خرست

دربرخور دو دسته نیلوفر

دست او دان چو پیش روی درست

شاید ار داردم به دو کان در

کز من او را چهارگان گهر است

اشگ و روی و دل و برم او را

بقم و نیل و زاج و معصفر است

از یکی خم برآورد صد رنگ

من خرم گرنه عیسی دگر است

گفتم ای ماه روی رنگرزان

قمر رنگرز عجب خبر است . . .!

گفت: در میوه های باغ نگر

تا بدانی که رنگرز قمر است

شمارهٔ ۵۱ - در غزل است

ای مهر تو در میان جانم

و ای نام تو بر سر زبانم

تو خوب چو باغ ارغوانی

من زشت چو کشت زعفرانم

از بردن نام و زلف و خالت

چون نافه مشک شد دهانم

شبها ز غمت همی نخسبم

زین است که زرد و ناتوانم

هندو نیم ار تو را چرا پس

بر بام غم تو پاسبانم

گر نام تو بر سرم نبودی

کس بازنیافتی نشانم

گفتی که کنی تو در سرم جان

حقا که در آرزوی آنم

خود را عجمی چه سازی ای ترک

هرگه ز تو بوسه ای ستانم

گویم که بیار آن لب شیرین

گوئی تو که پارسی ندانم

با گرسنگان به خوان وصلت

گر هیچ کری کند بخوانم

آن رفت که با قوام بودم

امروز قوامیم نه آنم

شمارهٔ ۵۲ - در غزل است

ای در دل عاشقان تو درد

و ای چهره دوستان تو زرد

از جمله عاشقان منم طاق

وز باره نیکوان توئی فرد

سر برزند از غم تو هر شب

از برج دلم ستاره درد

تا چند ره تو بایدم رفت

تاچند غم تو بایدم خورد

یک روز برم نیائی آخر

ای عشوه فروش ناجوانمرد

وقت تو عزیز باشد ای جان

خلوت نتوان ز تو طلب کرد

در حجره عاشق آی و منشین

بر پای سلام کن و برگرد

هر چند که کودکی و نادان

چون طیره دهی مرا زهی مرد

بد مهر کسی و بی محابا

کز مرد همی برآوری گرد

فرزند که بودی از که زادی

گوئیت کدام دایه پرورد

درد او جفا تو از قوامی

بی مهره به مهر برده ای نرد

شمارهٔ ۵۳ - در غزل است

خورشید رخ تو را غلام است

بی روی تو عاشقی حرام است

ماهی تو ولی ز نور رویت

در گردن آفتاب فام است

چون زلف تو را گره گشایند

گوئی که زمانه تیره فام است

بی روی تو بامداد روشن

تاریکتر از نماز شام است

آنجا که «ز» لب تو نقل بخشی

جان بر کف عاشقان چو جام است

ماهی تو و نیکوان ستاره

این فخر من و ترا تمام است

نادیده شناسدت ازیرا

داند همه کس که مه کدام است

ماندی به سفر مقیم و عاشق

از عهد تو هم بر آن مقام است

نامه مفرست اگر چه ما را

در نامه تسلی سلام است

غمهای تو بهترین رسول است

سودای تو خوشترین پیام است

هر چند قیامت است حسنت

از عشق قوامیش قوام است

شمارهٔ ۵۴ - در غزل است

ای صلح بتان غلام چنگت

گل بنده روی لاله رنگت

آن تازه گلی که نیست خارت

وان آینه ای که نیست زنگت

گوژم چو کمان به عشقت اندر

دل کرده نشانه خدنگت

از دیده چو آهوئی و بینم

با کبر پلنگ روز جنگت

آهو چمشا بگوی تا خود

در تخمه که بود پلنگت

گر نام و نشان بنده جوئی

شاید که نباشد ایچ ننگت

در کنج تنگ تنگدستی است

دل تنگتر از دو چشم تنگت

دی پای ز ما تو برگرفتی

کاندر سر ما نبود رنگت

نزد دگران شتاب داری

هرگز نبود برم درنگت

آهو چمشی ولی به غمزه

شیران نبرند جان ز چنگت

بر آخر تازیان تازان

گشت است قوامی خر لنگت

شمارهٔ ۵۵ - در غزل است

زلف تو شب است و روی تو روز

وصل تو چو روزگار نوروز

بر وصل تو «کس» نشد مظفر

بر دولت کس نگشت پیروز

گشتست دلم چو کبک جانباز

زلفین تو همچو باز کین توز

با زلف مگو که صید دل کن

سقا بچه را شنا می آموز

کردی دل بنده تیرباران

زان چشم کمان کش جهانسوز

تا چند زنی ز چشم آخر

بر جان برهنه تیر دل دوز

ای مهر گسسته دوش و رفته

بنشین و بیا و کین میندوز

تا چشم ستاره بار دوشین

خورشیدپرست باشد امروز

مادر به خجسته روز زاد است

آن روی چو خورشید دل افروز

گوئی که کدام روز بود است

آن روز که آفرین بدان روز

دیر است که «تا» دل قوامی

از زلف تو ساختست جان بوز

شمارهٔ ۵۶ - در غزل است

بنگر که چه روزگار دارم

کان چهره چون نگار دارم

در دل غم و غم سگال سوزم

در بر می و می گسار دارم

نشگفت که باغ وار خندم

تا وصل چو تو بهار دارم

خورشید به صیدگاه مشرق

زان زلف خوشت شکار دارم

ای عشق تو دم شمار عاشق

غمها ز تو بیشمار دارم

منگر تو به باغ وصل امسال

کز هجر تو داغ پار دارم

سوگند مخور به نیک عهدی

کز جور تو دل فگار دارم

گر کوفه خوری به جای سوگند

حاشا گرت استوار دارم

از بهر یکی سخن دو سه ماه

چون دیده برانتظار دارم؟

آغاز کنم حدیث گوئی

بسیار مگو که کار دارم

ای جان قوامی به دل اندر

غمهات قیامه وار دارم

شمارهٔ ۵۷ - در غزل است

کسی در عشق تو دلریش باشد

که مسکین عاشق و درویش باشد

ز شادیها شود بیگانه آن دل

که با اندوه عشقت خویش باشد

هر آن کو صحبت سیمرغ جوید

به هر حالی محال اندیش باشد

فغان از چشم مست تو که پیوست

موافق سوز و کافرکیش باشد

بود درمان هجرت درد عاشق

که یاد گرگ رنج میش باشد

پسندی کز لب نوشینت ای جان

جهان را نوش و ما را نیش باشد

هر آن کو عشق بازد با تو معشوق

زهر عاشق بتر دلریش باشد

ندانی پس نگارینا که آن را

که بامش بیش برفش بیش باشد

پس از هر سروری باشد قوامیت

ولی در عشق بیش از پیش باشد

شمارهٔ ۵۸ - در غزل است

گفتم مگر که ما را؛در دل به جای جانی

نه نه خطاست جانا جانی و زندگانی

یار گشاده زلفی دلبند شوخ چشمی

معشوق خوبروئی؛ دلدار خوش زبانی

برده سبق فراقت؛ از رنج بی نهایت

بسته گرو وصالت؛ با ناز جاودانی

زلف تو باشد ای بت ؛ شاهین عشق زیرا

خورشید باشد ای جان؛ طاوس آسمانی

شمارهٔ ۵۹ - در غزل است

لشکر کشید عشق و مرا در میان گرفت

خواهند مردمانم از این در زبان گرفت

اندر زبان خلق فتادم ز دست عشق

تا بایدم بلا به در این و آن گرفت

جانا غلام عشق تو گشتم به رایگان

می بایدت مرا به عنایت عنان گرفت

آزاد و پادشاه تن خویشم ای نگار

آخر مرا به بنده همی بر توان گرفت

نالنده گشت بلبل عشقم که مر تو را

طاوس حسن بر سر سرو آشیان گرفت

با آفتاب و ماه و ستاره است آسمان

گوئی که نسخت رخ تو آسمان گرفت

چون خط دمید گرد رخت عشق نعره زد

کامد سپاه زاغ و صف بوستان گرفت

برکند عشق خیمه و از لشکر جمال

ترکان گریختند که هندو جهان گرفت

ایمن نشسته بودم در کنج عافیت

آمد بلای عشق و مرا ناگهان گرفت

از گوشه ای برآمد از این شوخ دلبری

بربود دل ز دستم و پای از میان گرفت

باز شکار جوی قوامی ندیده ای؟

شاهین عشق کبک دلت را چنان گرفت

شمارهٔ ۶۰ - در غزل است

ای زلف بند کرده ز ابرو گره گشای

با دوستان بخند و سخن گوی و خوش درآی

میدان مهر جوی و درو اسب وصل تاز

چوگان عشق گیر و درو گوی دل ربای

انده فزای شد دل شادی پرست من

از من مکن کنار میان تو و خدای

تا کی کنی فراخ روز با کلاه کبر

ترسم به سر نیاید و تنگ آیدت قبای

ای بس که در زمانه بدان چشم دلفریب

از جای برده ای دل مردان دل به جای

آن را که سرزنش کند از عشق گو هلا

پائی به راه درنه و دستی برآزمای

با خویستن به عشق تو گویم قوامیا

بر جان نگار مهر نگاران جانفزای

بر خویشتن همه در شادی فرو مبند

صبر آر تا خدای کند بر تو درگشای

اندیشه دور کن مبر اندوه «و» خوش بزی

بیچاره ای چه شد که بمردی به دست و پای

شمارهٔ ۶۱ - در غزل است

حساب عشق تو ای دوست سخت با رنج است

حساب عشق تو گویی حساب شطرنج است

لب ملیح کم‌آوازت ارچه روح‌افزاست

ز مکر چشم دغل‌باز تو دل آهنج است

تو گنج حسنی و زلف تو مار خم در خم

بدیع نیست اگر مار بر سر گنج است

لبت بهای دل و جان دهد به گاه سخن

کز آن دو کفه یاقوت‌گون گهرسنج است

نه آب و آتش و خاک و هوایی از خوبی

اگر طبایع چار است زان تو پنج است

مرا پیاده عشق تو چون به دیوان خواند

دلم به رنج گرو کرد گفت بی‌رنج است

اگر قوامی با توست هیچ عیب مدار

ترنج دانی جانا که جفت نارنج است

شمارهٔ ۶۲ - در غزل است

رنگ گل گوئی ز خون عندلیب آمیختست

عندلیب از عشق گل نالان به حلق آویختست

بوستان در دولت گل گرد گلبن شاهوار

تاج یاقوتین ز تخت زمردین انگیختست

گل به گلبن بر درفشان با کلاه لعل فام

راست گوئی بر قبای آبگون می ریختست

از گیاه و مرغ ماو یار ما کمتر نه ایم

کاین درو آویختست و او ز ما بگریختست

گرچه آموزم فراوانش نیاموزد همی

وان گل ناموخته با عندلیب آمیختست

گر ز ما بگریختست آن دلنواز ما چرا

خویشتن را عشق او یک باره در ما بیختست

زاتش عشق ای قوامی آبروی خود مبر

کانکه پیمود است باد او خاک بر خود بیختست

شمارهٔ ۶۳ - در غزل است

پیوسته می سگالم؛ تاخود کجائی ای جان

چشمم به راه باشد؛ تا کی در آئی ای جان

آخر درآی روزی ؛ رازی بگوی با من

با ما بباش یک دم ؛ گر یار مائی ای جان

با هر کسی بگوئی ؛کان توم نباشی

معلوم کن رهی را؛کاخر کرائی ای جان

جز خط و عارض تو ؛ نشنیدم و ندیدم

تاریکئی که خیزد؛ از روشنائی ای جان

ای عندلیب جانها؛ بر شاخهای دلها

بسرای که این غزل را ؛خوش می سرائی ای جان

شاهین عشق مائی؛ دلها ترا کبوتر

بربای دل که الحق؛ چابک ربائی ای جان

گفتی که عاشقان را؛ در عشق آزمایم

این آزمودگان را؛ چند آزمائی ای جان

پیوسته از جفاها؛ همواره از ستمها

دردم فزائی ای بت؛ رنجم نمائی ای جان

در غیبت قوامی ؛ تا کی کنی شکایت

تنها شوی بداور؛پیروز آئی ای جان

شمارهٔ ۶۴ - در غزل است

آن خط دمیده بر بناگوش

ماه است ز شب شده زره پوش

درد دل عاشقان بی صبر

رنج تن بی دلان مدهوش

ای روز به روز فتنه باتو

در راه نهاده دوش با دوش

از شرم تو چون نگار دیوار

خوبان همه ساکت اند و خاموش

از خلق مکن دریغ بوسه

اکنون که همی خرند بفروش

گفتند که بوسه ای به جا نیست

ای دوست نکو ببین و به کوش

گفتی که امروز گوش می دار

گر وعده خلاف کرده ام دوش

باور مکناد عاشقت را

کاین «ه» مسکین هست دست بر گوش

یاد تو خورد قوامی ار چند

یک باره ش کرده ای فراموش

شمارهٔ ۶۵ - در غزل است

همه ای دل بلای ما خواهی

که به رغبت همی جفا خواهی

این چه عادت است و خو که تو راست

این همه رنج و غم چرا خواهی

وصل یاری طلب کنی پیوست

که بدان در صداع ما خواهی

یک جهان آرزو و تو ز جهان

همه سیمرغ و کیمیا خواهی

عمر چون خرج کرده شد عوضش

از که جوئی و از کجا خواهی

ازتو بی کارتر تو باشی هم

گر از این دلبران وفا خواهی

یارت آن است که تو را بیند

گوید ازسخره خه کرا خواهی

به از این دوستی به دست آور

گر همی دوست و آشنا خواهی

پس قوامی به جای آوردم

که بدین تو همی مرا خواهی

شمارهٔ ۶۶ - در غزل است

ای دل پی یار خویشتن دار

در حلقه زلف او وطن دار

در راه مراد تاختن کن

اسبان نشاط گام زن دار

از عشق وصال روی آن بت

درخدمت پشت چون شمن دار

ازبهر کلاه فضل یزدان

روزی دو قبای اهرمن دار

گر خارزن آمد است عشقش

تو روی بدان گل و سمن دار

ور عهدشکن شد است زلفش

تو چشم به حلقه و شکن دار

گر مهجوری ز باغ وصلش

از خار نسیم یاسمن دار

ور یعقوبی ز عشق یوسف

اومید به بوی پیرهن دار

اندر سر زلف او مزن دست

ای شیفته گوش دل به من دار

تو پای عتاب او نداری

هان دست به جای خویشتن دار

سیم آر به چنگ ای قوامی

پس صحبت یار سیمتن دار

شمارهٔ ۶۷ - در غزل است

ای دل اندوه یار خورده نه ای

جگر مرد کار خورده نه ای

زخم هجران دوست دیده نه ای

تیغ در کارزار خورده نه ای

شربت وصل خورده ای لیکن

ضربت هجر یار خورده نه ای

در بیابان رنج مهجوران

آب ناخوش گوار خورده نه ای

در دبستان عشق معشوقان

چوب آموزگار خورده نه ای

بوده ای یار غار عشق ولیک

زخم دندان مار خورده نه ای

نشمرندت قوامیا عاشق

که غم بی شمار خورده نه ای

گرد این کار زینهار مگرد

با خود ار زینهار خورده نه ای

نازنینی که از کمان فراق

تیر سندان گذار خورد نه ای

سیکی با خمار چشته نه ای

سیلی روزگار خورده نه ای

شمارهٔ ۶۸ - در غزل است

کسی را نیست چون تو دلستانی

نکو روئی ظریفی خوش زبانی

هرآنکو را بود نزد تو آیی

کجا خرد همه عالم بنانی

همی گردم ز عشقت گرد عالم

که تا یابم مگر هم داستانی

به بستان جمالت زلف دارد

ز عنبر هر گلی راپاسبانی

ز خوزستان عشق آید لبت را

ز شکر هر زمانی کاروانی

مرا در پادشاهی جز دلی نیست

که از رنج تو ناساید زمانی

اگر فرمائی آرم پیش خدمت

دلی خود کی دریغ آید ز جانی

وصالت را اگر هجران نبودی

کجابودی ز هر عاشق فغانی

ولیک از اتفاق روزگار است

که باشد هر ظریفی را گرانی

قوامی بر زبان تا راند نامت

فتاد از عشق تو در هر دهانی

از آن بر بام عشقت پاسبان است

که در عالم ندارد ناودانی

شمارهٔ ۶۹ - در غزل است

عید رسید ای نگار؛ دوستی آغاز کن

در حجره وصل خویش ؛ جای رهی باز کن

عشق دل تنگ تو؛ به روزه در تنگ خورد

تا کی از این خوی تنگ؛ تنگ درآ ناز کن

ماه گرانان برفت ؛روز ظریفان رسید

جای عواشر نماند؛ عشرت را ساز کن

خواهی کز دست غم؛ باز رهی ساعتی

در قدح راز دل ؛باده غماز کن

راز دلت گر بمی؛ ز دل نیاید برون

مسبب عشق را موکل راز کن

جام می آور به کف ؛ جامه طاعت بکن

سینه غمناک را؛ باطرب انباز کن

هر که تو را روز عید؛ گوید سیکی مخور

گر همه قاضی بود؛ عربده آغاز کن

به شادی ماه نو ؛ یک دو قدح باده خور

شعر قوامی نسیب؛ مطرب خوش ساز کن

روزه قلم در شکست؛ عید قدم در نهاد

دفتر شادی بیار؛ زان ورقی باز کن

شمارهٔ ۷۰ - در غزل است

در عشقم آرزوست که دل را طرب دهم

تا صد هزار بوسه بر آن چشم و لب دهم

از رشگ این دو دیده و از رشگ آن دو لب

هم نقل طرفه سازم و هم می عجب دهم

دل را که سغبه تو کنم بی غرض کنم

جان را که مالش تو دهم بی سبب دهم

منشور آفتاب ز درگاه آسمان

آنکه رسد که حسن تو را من لقب دهم

چون شاخ رز به فصل خزان زرد و لاغرم

تاگفته ای که از خم زلفت عنب دهم

دل بی ادب شدست تقاضا همی کند

تا من ز باده لبت او را طرب دهم

گیرم که مستئی ندهی دلبرا مرا

چندان بده که در خور این بی ادب دهم

گفتی قوامیا چه دوی گرد من به روز

من بار عاشقان جفاکش به شب دهم

ای یار مهربان پس اگر عاشقان تو

ور زند مهر دل نه که من مهر لب دهم

شمارهٔ ۷۱ - در غزل است

نکنی ای بت ستمکاره

چاره عاشقان بی چاره

از پی آن که سغبه تو شدیم

چه کنیمان ز عالم آواره

شیرخواره که روی خوب تو دید

بر تو عشق آورد ز گهواره

چه شود گر ز آه و ناله من

تر کنی زاب دیده رخساره

بر سماع هزار دستان گل

جامه تن همی کند پاره

ای قوامی تو را بخواهد کشت

به تهور نگار خونخواره

اره بر سر نهاد عشق تو را

زیر تیشه گرفت یک باره

شمارهٔ ۷۲ - در غزل است

چون تو که عزیز باشد ای جان

آن را که تمیز باشد ای جان

در عشق فدای کرد «جا»ن چیست

جان کمتر چیز باشد ای جان

آن پیماید طریق وصلت

کش دل بقفیر باشد ای جان

عاشق شود از وصل مبارز

هر چند که حیز باشد ای جان

کودک به نشاط باشد آن جان

که آنجای مویز باشد ای جان

بود است قوامی ازتو خرم

نشگفت که نیز باشد ای جان

در تو نتوان . . . حت که دانم

وقت تو عزیز باشد ای جان

شمارهٔ ۷۳ - در غزل است

دلم ز عشق تو هرگز محال نندیشد

وگر ز هجر بمیرد وصال نندیشد

ترا دهم بدل خود هر آنچه هست مرا

کسی که جان به تو بخشد ز مال نندیشد

ز جان و مال به عشق تو در نیندیشم

که مرغ سوخته از پر و بال نندیشد

دلی که یابد عشق تو جاودان ماند

کسی که یافت بهشت از زوال نندیشد

دلم ز هجر تو هرگز نترسد ای دلبر

از آنکه چهره زنگی ز خال نندیشد

تو را از طعنه بدخواه هیچ باکی نیست

گل از ملامت باد شمال نندیشد

مرا به وصل چو سیمرغ تو امیدی نیست

هرآنکه عاقل باشد محال نندیشد

قوامیت چو شد اندر وصال نیک اندیش

دلش ز فرقه باطل سگال نندیشد

وصال جوی ز رنج فراق نهراسد

فراخ روزی از قحط سال نندیشد

شمارهٔ ۷۴ - در غزل است

کار تو به آسمان رسیدست

عشقت به همه جهان رسیدست

اسب تو به مرغزار رفتست

مرغ تو به آشیان رسیدست

تو فتنه آخرالزمانی

این پیک به این زمان رسیدست

گستاخ شدست دست عشقت

در کیسه این و آن رسیدست

در عشق تو سود ما زیان است

تا کار به سوزیان رسیدست

امروز مرا که از تو دورم

فریاد به آسمان رسیدست

دریاب که از لب تو دریا

کشتی به میان میان رسیدست

قربان فراق شد قوامی

کش کار ز غم به جان رسیدست

مارا ز غم عشق تو دیرست

تاکارد به استخوان رسیدست

شمارهٔ ۷۵ - در غزل است

باتو خواهیم ویحک ای دلبر

غم بسیار و اندک ای دلبر

بندگانند ناخریده تو را

عاشقان تو یک یک ای دلبر

نعل اسب تو بر سپهر شدست

ماه راتاج تارک ای دلبر

عارضت خط نو پدید آورد

باد بر تو مبارک ای دلبر

آرزوی جهان و راحت جان

از تو یابند بی شک ای دلبر

بی جمال تو لحظه ای بودن

نتوانند ویحک ای دلبر

وقت خوش کرده ای قوامی را

طیب الله عیشک ای دلبر

شمارهٔ ۷۶ - در غزل است

تا تو باشی مرا جهان چه بود

تابود بوسه تو جان چه بود

با جمال تو ماه را چه خطر

با کمال تو آسمان چه بود

چون لب لعل فام بگشائی

گوهر اندر میان کان چه بود

چون رخ لاله رنگ بنمائی

گل تازه به بوستان چه بود

عشق بی نام و بی نشانم کرد

عاشقی را جز این نشان چه بود

درد دل با تو شرح نتوان داد

تو چه دانی که این و آن چه بود

سود کرد قوامی از غم تو است

باتو در بند سوزیان چه بود

من چه دانم که چیست قیمت تو

خر چه داند که زعفران چه بود

شمارهٔ ۷۷ - در غزل است

ای زلف تو همچو شاخ شمشاد

وی قد تو همچو سرو آزاد

هر چند مرا زهر دو رنج است

بااین همه تا بود چنین باد

اشک من و روی خویشتن بین

گر دجله ندیده ای و بغداد

زلف تو اگر دلی ز من برد

لبهای تو صد هزار جان داد

گوئی که زبان تو که بستست؟

آن بست که آب دیده بگشاد

پرسی که تو را که زد چه گویم

آن زد که عقیله ای چو تو زاد

شادی برسد مرا ز وصلت

از شیرین غم رسد به فرهاد

از دست تو خواستم چو کردن

فریاد کم از تو بود بیداد

شیرینی یاد کرد آن لب

اندر گلوم شکست فریاد

رفت آن که تو بودی و قوامی

دیگر نشود ز وصل تو شاد

کی باز شود به جای هرگز

خشتی که ز کالبد بیفتاد

شمارهٔ ۷۸ - در غزل است

ای عشق غم شد از تو مرا شادی

چون از همه جهان به من افتادی

بنده شد از تو مردم آزاده

روی از تو نکرد کس آزادی

سرمایه بخش روی چو گلبرگی

پیرایه دار زلف چو شمشادی

گه پاسبان لاله سیرابی

گه پرده دار سوسن آزادی

عقل سخن شناس جهان دیده

شاگرد تو است با همه استادی

دیرینه یار غار توم گفتی

بیزارم از تو گر همه همزادی

از رفتن تو شادی مرا زاید

کز زادن تو مردمرا شادی

در عاشقی ز عشوه گلبرگی

ما را چه خار بود که ننهادی

گفتی قوامیا چه زیان کردی

تا دست را به صحبت ما دادی

عشقا من از تو داغ بسی دارم

هیچ اندهت مباد چو من بادی

شمارهٔ ۷۹ - در غزل است

دل عاشق ز بیم جان نترسد

گرش کار افتد از سلطان نترسد

چه باک است از بلاها عاشقان را

که نوح از آفت طوفان نترسد

به عشق از جان تقرب کرده عاشق

چو اسماعیل از قربان نترسد

جفاکش وقت رنج از غم ننالد

مبارز روز جنگ از جان نترسد

که اندیشد ز دل آن را که دل نیست

ز دریا مرد کشتیبان نترسد

قوامی را که جان بازی است در عشق

ز رنج فرقت جانان نترسد

همه آفاق دانند این که خشتی

که در آب افتد از باران نترسد

شمارهٔ ۸۰ - در غزل است

عشقت شفقت ندارد ای جان

مهرت برکت ندارد ای جان

ازجمله نیکوان عالم

کس این درجت ندارد ای جان

آن کس که ز عشق تو بمیرد

جز غم ترکت ندارد ای جان

در راه فراق تو از آن لب

عاشق نفقت ندارد ای جان

من ساکن از آن شدم که بی تو

جانم حرکت ندارد ای جان

چندان که نگه کنم ز عشقت

کارم ثمرت ندارد ای جان

بر عاشق مشفقت قوامی

آن لب شفقت ندارد ای جان

یک بوسه به بنده باز دادن

چندین عظمت ندارد ای جان

شمارهٔ ۸۱ - در غزل است

خوشتر ز عشق خوبان، اندر جهان چه باشد

هرکس که عشق ورزد، زر از گزر تراشد

باغی است عشقبازی که اندر بهار شادی

هم ابر در فشاند، هم باد مشک پاشد

از درد عشقبازان، وز ناز خوب رویان

بلبل همی خروشد، گل رخ همی خراشد

ای دلنواز شیرین، از عاشقان مشفق

خوشدلتر از قوامی،دانی که کس نباشد

یک ناز را دو منت، برخود نهیم زیرا

عذرا کشیم نازت، عذرا یکی دو باشد

شمارهٔ ۸۲ - در غزل است

ای که در روزه بال و پر زده ای

عید زن دست و پای اگر زده ای

کوه اندوه را درآر از پای

ای بسا سر که بر کمر زده ای

روح را آب عید برلب زن

که آتش روزه در جگر زده ای

با بتی چون شکر زن اکنون دم

که ازو بر سر شکر زده ای

چون لب او نچشته ای حلوا

گرچه لوزینهای تر زده ای

همه ماهی گرفته ای یک ماه

شست در جوی مختصر زده ای

دست در شست زلف زن چه بسی

دست در سر ز درد سرزده ای

ای سلیمان ما که با داود

به نواهای خوب بر زده ای

شمارهٔ ۸۳ - در غزل است

دلبر من کودکست ناز نداند همی

روز مراتیره کرد راز نداند همی

درد دل ریش من گر نشناسد سزد

رنج دل «آزورادباز»؟ نداند همی

راست بعینه بتم ؛ به طبع چون آتش است

داند سوزندگی ؛ ساز نداند همی

قدر دلم وصل او؛ داند نه هجر او

قیمت زر چون محک گاز نداند همی

چشم ستمکار او؛ چون لب او کی بود

رفتن خوش همچو کبک، باز نداند همی

کی چو قوامی رهم؛ تا به قیامت ز عشق

کم دل مسکین ز رنج، ناز نداند همی

پای من از جای شد؛ در غم آن بت که او

دست چپ از دست راست؛ باز نداند همی

شمارهٔ ۸۴ - در غزل است

سرمایه ای است سنگین؛ زلف تو دلبری را

پیرایه«ای است» نیکو چشمت ستمگری را

تا روی تو پری دید؛ از شرم آن نهان شد

از بهر این نبیند؛ هیچ آدمی پری را

از خنده تو شاید؛ گر جوهری بگرید

در در میان شکر؛ کی بود جوهری را

بی خط و عارض تو؛ نشنیده ام که هرگز

رونق بود در اسلام؛ ای دوست کافری را

دل خون شدست ما را از بس جگر که خوردی

حدی است آخر ای جان ؛نیز این جگر خوری را

سر در سر تو خواهم کرد«ن» که شرط این است

بس قیمتی نباشد؛ یاران سرسری را

ترسی که با قوامی؛ عشق تو بس نیاید

ای جان من که باشد در باغ مشتری را

شمارهٔ ۸۵ - در غزل است

زلف تو دین مرد دینی برد

رویت آب حریر چینی برد

لعبت دیده قوامی را

صورت تو بلاله چینی برد

عارض لاله رنگ گل فامت

قدر اندام یاسمینی برد

لب لوزینه وار پرشکرت

طعم حلوای انگبینی برد

برنشان پی تو در ره تو

چشم من گوی ره نشینی برد

خر پالانکش من اندر عشق

رونق استران زینی برد

ساقی عشق تو ز عالم دست

از لطیفی ز پیش بینی برد

داد ما را بسی پیاله غم

آنگهی نام ساتگینی برد

ناگهان زلف بی امانت تو

همه دلها به ناامینی برد

من چه گویم که آن من باری

ازمیان دو چشم بینی برد

شمارهٔ ۸۶ - در غزل واشارت بمدح حسن ابوالعمید است

جانا دل من تو را مرید است

روی تو مرا هزار عید است

آن را که تو شاهدی نگارا

بی شک دانم که او شهید است

در هجر و وصالت غم است و شادی

کی بی کی مگر وعد و وعید است

ماوصل تو عن قریب یابیم

زیرا که فراق تو بعید است

ما طاقت هجر تو نداریم

زیرا که عذاب او شدید است

گفتی که بسنده کن بدیدار

کت در ره عشق دل برید است

ای دوست نیم از این مرا بس

بر قول تو خود کرا مزید است

روی تو به نیکوئی بعینه

چون خوی حسن ابوالمعید است

آن خواجه خواجه زاده کز جود

از جمله همسران فرید است

شاد است روان آن پدر زو

زیرا پسری خوب و رشید است

هرگز نبود چنو حسودش

زیراکه شقی نه چون سعید است

در شهر خرد رئیس بادا

تا شحنه نه همنام عمید است

در خدمت اوباش قوامی

ممدوح مدانش که مرید است

شمارهٔ ۸۷ - در غزل و اشارت باسم خواجه علی ضراب است

بپیچ سنبل اندر تاب داری

میان نرگس اندر خواب داری

دل از عشق تو چون قندیل دارم

که روی از حسن چون محراب داری

دلم بیتاب گشت و دیده پرآب

که زلف و رخ بتاب و آب داری

شفا از بوسه تو یافت جانم

همانا در دو لب جلاب داری

شدستی شرمگین تا از بنفشه

طراز لاله سیراب داری

تو را منشور حسن اکنون درست است

که طغرا«ئی» ز مشک ناب داری

اگر تو ماهی ای دلبر چرا پس

مرا رخساره چون مهتاب داری

قوامی خاکپای تو است اگر تو

سر خواجه علی ضراب داری

شمارهٔ ۸۸ - در غزل واشارت باسم خواجه اوحد است

ز عشق تو کشیدم گرد دل سد

نهادم در میان سینه مسند

به مسند در نشین فرمان همی ران

که دارد حسن تو ملک مؤید

نشان خال تو بر روی رنگین

بدان ماند که بر آتش نهی ند

فراز عارض تو خط مشکین

چو بر لوح نگارین شکل ابجد

بده چون بوسه ای خواهم که دانی

نشاید کرد قول دوستان رد

تو را بهتر که کم باشد رقیبت

بلی بهتر بود زر مجرد

بنفشه گرد گل بشکفت مندیش

خط آور خوبتر باشد ز امرد

ز بهر بوسه جان و دل و مال

ربودی ای نگار نارون قد

به جان و مال و دل یک بوسه ندهی

نگارینا مبر یک باره از حد

مکن بیگانگی جانا که هستیم

من آن تو، تو آن خواجه اوحد

شمارهٔ ۸۹ - در غزل است

هر کو چو تو دلستان ندارد

خورشید شکر فشان ندارد

از دست غم عشق تو جانا

آن جان ببرد که جان ندارد

مشکی که ز شب پدید گردد

جز زلف تو ترجمان ندارد

مرغی که ز آفتاب زاید

جز حسن تو آشیان ندارد

خورشید چو روی تو از آن نیست

کز زلف تو سایه بان ندارد

دادی به غلامی تو اقرار

مسکین چه کند زبان ندارد

هر چند چو سیمرغ وصالت

نامیست که خود نشان ندارد

یک کنج نماندست که دروی

صد بنده به رایگان ندارد

بستان رخت بر چمن لهو

جز عارضت ارغوان ندارد

باران غمم ز بام اندوه

الا مژه ناودان ندارد

در عشقم گوشمال دادی

شاید، که ادب زیان ندارد

کم دار قوام سیم باری

دانی که قوامی آن ندارد

شمارهٔ ۹۰ - در غزل است

تا کرده ام ای دوست به عشق تو تولا

شد رنج و بلای دلم آن قامت و بالا

شایند تو را جان و روان بنده و چاکر

زیبند تو را حور و پری خادم و مولا

با طلعت میگونی و با دولت میمون

با صورت حورائی و با دیده شهلا

حقا که چو جان دارمت و بلکه به از جان

هست از دل «من» آگه الله تعالی

جانا بنه این خوی بد از سر که پس آنگه

یک باره تبرا شود آن جمله تولا

در هیچ مرادی ز تو آری نشنیدیم

آخر نعمی بایدمان تا کی ازاین لا

ما را ز تو جان و دل و سیم و زر و کالا

هر چند نباشد به همه وقت دریغا

با جور و جفاکردن تو فایده ای نیست

چندان که همی گویمت البته و اصلا

تاروز قیامت ز مقالات قوامی

گویند غزلهای تو دربزم اجلا

شمارهٔ ۹۱ - در غزل واشاره به مدح نوشروان نامی است

ای دل به جان و مال خر گر بوسه جانان خری

هر چون که بفروشد به تو بیعش بکن کارزان خری

مشک از دو زلف یار بر؛ تا عنبر از کودک بری

بوس از لب معشوق خر؛ تا گوهر از نادان خری

از عارض دلبر طلب؛ در گلستان عشق گل

آسان خری در بوستان؛ کز باغبان ریحان خری

یابی حلاوتهای جان، در وصل یار ار می خوری

بینی تماشاهای روح، ار وقت گل بستان خری

از دولت دلدار خواه؛ ار راحت کلی خوهی

از چشمه حیوان بخر، گر عمر جاویدان خری

معشوق عاشق سوز به، بدسار و شوخ و دلستان

تا در عتاب و ناز او، چون دل فروشی جان خری

گر دشت هندو بایدت، حالی توانی یافتن

آسان بنتوانی خرید، ار لعبت کاشان خری

یاری که خوار آید به کف، نیکو نباشد صورتش

نشنیده ای ای دل مگر «ارزان خری انبان خری »

خواهی قوام عشق را، شعر قوامی فهم کن

در عهد نوشروان طلب، چون عدل نوشروان خری

شمارهٔ ۹۲ - در غزل است

معشوق و بهار و باغ و باده

بادا همه را خدای داده

خوش باشد باغ و سبزه خاصه

باحوروشی پری نژاده

جانا سوی باغ کی خرامی

تو گشته سوار و ما پیاده

تا بینی فرشهای مینا

گسترده به دشتهای ساده

بر دامن گل ز لاله ها چرخ

کرد است پیالهای باده

گریان به هوا در ابر و گلها

زان گریه به خنده اوفتاده

گل چو شاهی نشسته بر تخت

نرگس چو غلامی ایستاده

آن جامه پیروزه دریده

این گرزن کهربا نهاده

باز آمد عندلیب مقبل

آن دل شده زبان گشاده

وز باغ برفت زاغ مدبر

آن هیچ کس حرام زاده

گشتند ز ابیات قوامی

شیران نر آهوان ماده

شمارهٔ ۹۳ - در غزل است

عاشق خوش طبع با معشوق شیرین خوش خورد

بی دلی باید که تا با دلبری دلکش خورد

جام زرین بر نشاط درج یاقوتین دهد

تیر مشکین از کمان خوب عنبر فش خورد

باده چون آب و آتش دلبری چون ماه و مهر

خوش مبادا هر که را این باشد و ناخوش خورد

بی دلی باید که با دلبر به هجران و وصال

نعره ها بی هش زند اندوهها بی غش خورد

در حضر اسباب و آلت درین کنجی نهد

در سفر واندر حضر او بر سر مفرش خورد

از پی آن تا نرنجد دست جانان از کمان

ناوک عاشق فریب از گوشه ترکش خورد

هرکه او عاشق شود ناچار شد آتش پرست

هر که با ترکش بود لابد غم ابرش خورد

آتش عشق بتان گر خورد مال عاشقان

نیست طرفه گو بخور کالای گبر آتش خورد

شربت جانان قوامی با قوام عاشقی

گر یکی گیرد دو جوید ور سه باید شش خورد

شمارهٔ ۹۴ - در توحید و منقبت و تخلص به مدح سید اجل شرف الدین محمد نقیب گوید

دارای آسمان و زمین کردگار ماست

آن حی لایموت که جاوید پادشاست

رزاق انس و خالق جن مالک ملک

آن باقئی که هر دو جهان را بدو بقاست

ذاتی منزه و ملکی عادل حکیم

عدلش به علم و حکمت و حکمش درست و راست

ذاتش غنی است از بد و نیک و زیان و سود

ملکش بری است از کم و بیش و فزون و کاست

در زیر بار هیبت او پست شد زمین

تا آسمان به خدمت درگاه او دو تاست

عرش مجید اگرچه محل جلالت است

نزد کمال رفعت او زهره ش از کجاست

کز پیش درگه جبروت از سیاستش

در گوش ابر زلزله کوس کبریاست

فراش ملک اوست شمالی که برزمی است

نقاش صنع او است سحابی که در هواست

تسبیح او وظیفه مردان متقی است

تهلیل او ترانه مرغان خوش نواست

یک جای نیست بی او او هیچ جای نه

جای تحیر است کسی را که دل بجاست

هژده هزار عالم از او خیمه ها زده

خرگاه خاص او ز دل مرد پارساست

از گل گیا مسبح تسبیح اوشدست

در گل به آنکه گوید آفاق چون گیاست

بر بندگان خویش همه لطف و رحمت است

گرچه ز بنده در ره او زرق و کیمیاست

بر خاک اگر نهیم بهر نعمتیش روی

چون برکنیم سرکه یکی را دو از قفاست

چون دست و پای و دیده و گوشت دو آفرید

هر نعمتیش برتو به حجت چو دو گوا است

بردار دست و دل به دعا روز و شب بدو

کو ناظرالقلوب و هم او سامع الدعاست

خواهی که از تو راضی باشد بدی مکن

پس گر کنی مگو که به بدکردنش رضاست

بد در تو آفرید و نهیش غلط بود

حاشا که بر خدای تعالی غلط روا است

ما زشت فعل و بسته برو فعل خویشتن

با ما اگر عتاب کند دون حق ماست

گر فعل فعل ماست سزای عقوبتیم

اکنون که نیست از شرف و جاه مصطفاست

بدر هدی و صدر شریعت که ظل او

بر آسمان دین صفت الشمس و الضحاست

بدری که در زمین و زمانه چنو نبود

صدری کز انبیاء و ملایک چنو نخواست

گفتار او نمود رهی را که در هدی است

انگشت او شکافت مهی را که بر سماست

او در مدینه خفته و بیدار در بهشت

کز نام عرش کنگره سدر منتهاست

از امئی چو خواست شدن مصطفی خجل

پروردگار کارش از آنجا کز اصطفاست

از دست قدرت و قلم امر و لوح کن

قرآن نگار کرد و همه عذر او بخواست

آمد ندا ز غیب بروز ولادتش

که این بنده گزیده ما دوست و آشناست

پنجش زنید نوبت و ابرش کنید چتر

کاین تاج و تخت ملت سلطان انبیاست

در راه غیب قاصد او جبرئیل و بس

در شهر شرع شحنه او تیغ مرتضاست

گفت ایزد ای محمد قائم مقام تو

هست از پس تو آنکه کنون با تو در عباست

از علم او و علم تو در شرع زینت است

وز نام او و نام تو بر عرش استواست

در روزگار تو چو دگر قوم مقتدیست

برامت تو از پس تو چون تو مقتدا است

داماد و ابن عم و وصی و برادرت

کت هم سرست و هم دم و هم درد و هم دواست

میر عرب سپهبد دین پهلوان شرع

کاندر مصاف کفر چو سوزنده اژدهاست

سرمایه شجاعت و پیرایه نبرد

داننده علوم و نماینده سخاست

شمشیر بخش و شیردل و شهریار فش

خصم جفا و مرد وفا و در صفا است

در فتویش قلم به دیانت درش قدم

با دشمنش سخا به نماز اندرش عطاست

او با تو در حجاز و ز بیم سنان او

در روم زلزله است و به هندوستان وباست

از رعد نعره ش آب جگر همچو آتش است

وز برق تیغش آهن جوشن چو بوریا است

علمش نگار و صورت ایوان ملت است

جودش گل و بنفشه بستان «هل اتی » است

اصل شهادت است سر ذوالفقار او

از بهر آن دو شاخ شده چون دهان لاست

بسته کمر رضای مرا در وفای او

کز روی صدق با تو به جان مونس وفاست

در راه ماش ظاهر و باطن یکی شدست

نه با منش خیانت و نه با توش ریاست

مایار و خصم او که بود یار و خصمتان

زیرا که تو به جمله مرائی و او تو راست

ما هر دو را ز نوری محض آفریده ایم

چندین خلاف خلق میان شما چراست

هرگز حسد شما را از هم جدا کند

در آتش عذاب ز ما جاودان خداست

با این همه ز بعد نبی کارها بگشت

کوته کن این سخن که نه هنگام ماجراست

چون آید آن امام که امروز غایب است

بنمایدت که قبله به عکس کلیسیا است

چون کوس دولتش بنوازند بر فلک

بیرون جهد دلی که در اشکنجه عناست

او ز آن نمی رسد که جهان بس مشوش است

گل ز آن نمی دمد که چمن سخت بینواست

تاصاحب الزمان به رسیدن به کار دین

اولی ترین کسی شرف الدین مرتضی است

صدر جهان نقیب نقیبان شرق و غرب

کو سیدی نبی صفت و پادشه لقاست

دین پروری که از بر کرسی بر آسمان

در خطبه ملائکه بر جان او ثناست

در دور او ز دولت او دوری ابلهی است

در خط او و خطه او ناشدن خطاست

کردند قیمت هنرش صد هزار گنج

نخاس عقل گفت که این برده کم بهاست

بدخواه راز دولت او روز محنت است

یأجوج راز سد سکندر به صد بلاست

ای سیدی که از درجات رفیع تو

خاک درت تفاخر اعدا و اولیاست

همچون محمد و علی و فاطمه شدست

زیرا حلیم طبع و سخی کف و پرحیاست

کرد است همت تو دو عالم به لقمه ای

وین طرفه تر که از دهنش بوی ناشتاست

هر چیز را که هست؛ بود حد و انتها

دریای فضل توست که بی حد و انتهاست

خورشید عقل را شرف از برج فضل توست

خاتون باغ را تتق از دولت صباست

از گرد نعل اسب تو در چشم مملکت

معلوم شد که قیمت دیده ز توتیاست

گردون تو را رهی و زمانه تو را غلام

شه را به تو مراد و سپه را به تو هواست

کی چون تو و کسان تو باشند حاسدان

جفت گل و بنفشه نه گشنیز و گندناست

ادبیر سوی خویش کشد حاسدت همی

ادبیر همچو کاه و حسودت چو کهرباست

هرکس که خواست بد به تو آن بد بدو رسید

شک نیست اندرین که بدان را بدی جزاست

هرکس که جست نیکی تو یافت نیکوئی

گویند درمثل که «سزا درخور سزاست »

تاتو بقم شدی شده بود آبروی ری

از چنگ غم ز آمدنت جانها رها است

از هر دلی ز رفتن تو آه هجر بود

از هرلبی ز آمدنت بانگ مرحباست

الا قوامی از شعرا نانبا که بود

نان چنین که من پزم اندر جهان کراست

بر دشت دل به کاشتن گندم سخن

وهمم ز گرد سینه چو دهقان به روستاست

انبان نان به دوش خرد برنهاده ام

که اندیشه ام ز مغز چو هندو به آسیاست

سوزنده استخوان من از آتش ضمیر

چون در تنور هیزم دوکان نانباست

هرکس که برگذشت به بازار خاطرم

داند که نان مدح شما خون جان ماست

تاآفتاب و ماه و سهیل و سها بود

بادی تو کز تو در دو جهان زینت و بهاست

تو آفتاب بادی و فرزند ماه تو

کز طلعتش هزار سهیل از یکی سهاست

شمارهٔ ۹۵ - در موعظت و نصیحت و دعوت به خداپرستی و زهد در دنیا و رغبت به آخرتست

از بد این مردمان، وز غم این روزگار

هست همه اعتماد، بر کرم کردگار

ایزد فریادرس، داور داد آفرین

رازق روزی رسان، خالق پروردگار

اول بی ابتدا، آخربی انتها

ظاهر بی اضطراب، باطن بی اضطرار

آنکه بداند نگاشت، قامت ما خامه فش

وآنکه تواند نوشت، صحن فلک نامه وار

از بر بام جهان، ماه کند پاسبان

بر در و درگاه چرخ، ابر کند پرده دار

برننهد بی رضاش، سرو قدم بر زمین

برنکند بی قضاش، ماه سر از کوهسار

برق ز تقدیر اوست، تیغ صف بوستان

رعد ز تهدید اوست، کوس در نوبهار

بر در تسبیح او، دمدمه شکرهاست

زمزمه عندلیب، بر ز بر شاخسار

بر چمن بوستان، اوست که می پرورد

از مدد در ابر، دانه یاقوت نار

شمس و قمر بر فلک، سخت بدیع آفرید

راست چو دو منجنیق، بر طرف یک حصار

صیقل صنعش به شرق، چون بزداید شود

ز آینه آفتاب، روی جهان آشکار

حجت و برهان اوست، کز در خرگاه صبح

گیرد رومی روز، زنگی شب را کنار

از جهت مصلحت؛ حکمت او آفرید

نوش ز لبهای نحل؛ زهر ز دندان مار

کژی دنبال مار؛ قدرت او دان چنانک

راست به الهام اوست، مورچگان را قطار

طبع و ستاره که اند؛اصل خدای است و بس

به ز هزاران سپاه، فر یکی شهریار

آن که جهان را چهار؛ طبع نهاده است اصل

تانزنندش دو نیم ؛باز نگردد ز چار

مرد که نه مرد اوست؛ هیچ نخیزد ز مرد

کار که نه کار اوست ؛باز نیاید بکار

ای ز همه سرها،علم تو آگاه تر

هرچه ز ما می رود، تو به کرم در گذار

آنکه طلب کرد حق؛ و آنکه پرستید بت

هم گه بیچارگی؛ بر در تو خواست بار

مؤمن و کافر ز تو؛یافته روزی و جان

حضرت بی منع توست؛ این همه را خواستار

خدمت جای دگر؛ جامگی از تو روان

بارخدایا کجاست؛ چون تو خداوندگار

گرنبود فضل تو؛ وای بر اهل خرد

زافت این بی شمار؛ آدمی دیوسار

شهوتشان پای بند؛ کرده شیاطین نفس

بسته به زنجیر حرص؛ دست همه استوار

از ره بی دانشی ؛ در تک و پوی هوس

ناشده ازمردمی؛ هیچ طلبکار کار

طاعتشان بی فروغ؛ خدمتشان بی نسق

خیمه شان بی طناب ؛ اشترشان بی مهار

شیفته سیم و زر ؛ واله آز و نیاز

عاشق دارالفنا؛ غافل دارالقرار

بدنیت و بی حفاظ، خیره کش و تیره دل

نیست عجب گر کند؛ ایزدشان سنگ سار

خلد طمع می کند؛ با خطر معصیت

ترک طلب چون کنند؛ در سفر زنگبار؟!

منزل نیکان کنند؛روضه خلد برین

بر سر شاهان نهند؛افسر گوهرنگار

گرد جهان گشت عقل؛نیک طلب کرد و گفت

نیست درین روزگار ؛مردم پرهیزگار

وه که ز نیکی نماند؛ در همه عالم اثر

ماند ز نیکان به ما؛ درد دلی یادگار

با سلب آهن است؛ مردم پیکارجوی

با علم آتش است :عالم زنهارخوار

ای شده در شهر جهل؛ طبع تو در گفتگوی

مانده به بازار عقل؛ نفس تو بی کار و بار

صورت زیبات هست؛ هم ره ارباب نور

سیرت زشتت چراست، پسر و اصحاب نار

گرت نباید که حال بر تو بگردد ز دهر

تات بگردد زبان،تو بمگردان عیار

گر بدهی گوشمال، در تن خود خشم را

چون سگ اصحاب کهف، باتو بماند به غار

پای منه چونت نیست، طاقت راه خدای

تیغ مکش چون نه ای، مرد صف کارزار

از ره رحمن شدی، بر در شیطان چرا

هر که بود بختیار، این نکند اختیار

آنکه جهان آفرید، داد جهان را به تو

پندش بر کار گیر، کار به بازی مدار

از جهت آرزو، در سر دنیا مشو

تو بهی از آرزو، گوش به از گوشوار

نوحه کنان بر تو زار، دهر و تو آگاه نه

مرده چه داند که چیست ؛درد دل سوگوار

هست جهان همچو باغ، تو چو درخت اندرو

از پی آنی ز حرص،تن یکی و سر هزار

زهد «و» ورع پیشه گیر؛ زور و شجاعت مبر

گر تو کنی کارزار؛ بر تو شود کار زار

عمر تو ای پیرمرد؛رفت به یک بارگی

کرد به غارت همه، لشکر لیل و نهار

درد دل و آب چشم، به بود آنجا یگاه

مردی رستم چه سود ؛ قوت اسفندیار

بر سر بازار جهل؛ بی خبر از خویشتن

کیسه امسال عمر؛ داد به طرار پار

واقعه و حادثه؛ بر تو فراوان گذشت

کان دل سنگیت هیچ، برنگرفت اعتبار

وعده ایزد ز پس؛ راه قیامت ز پیش

پای ز دامن بکش؛ سر ز گریبان برآر

دل ز جهان برگسل؛ مرگ فرا پیش گیر

هیچ کسی را ز مرگ ؛ نیست به جان زینهار

خانه و بستان تو ؛ خرم و زیباستی

گر ز پسش نیستی؛ گور و لحد تنگ و تار

منزل دارالقرار؛ بی غمیت آرزوست

خواجه نگوئی مرا؛ باتو که داد این قرار

گرچه نماندست عمر؛ هست هنوزت ز جهل

دست به جام نبیذ؛ چشم به زلفین یار

با بت سیمین عذار؛باده مخور کانگهی

باده دنیا کند ؛روز قیامت خمار

هر که خورد با بتان ؛ باده بود بی خلاف

در بر بت سرخروی ؛در بر حق شرمسار

تا کی خواب و خمار؛لختی بیدار شو

چند نفاق و دروغ ؛ آخر شرمی بدار

صورت تو کردگار؛کرد طراز جهان

تانبود سرو بن؛خوش نبود جویبار

مرغ فش است آفتاب ؛ در قفص آسمان

سروبن است آدمی ؛بر چمن روزگار

ای ز جهان خسته دل؛ خیز نجاتی طلب

مرهم گلها نهند؛ دست فگاران خار

مردم دلخسته را؛نیست چو آسایشی

مرغ قفص جسته را؛ چیست به از مرغزار

صبر کن ار آرزوست؛ دولت باقی تو را

زانکه به تأیید صبر؛ مرد شود بردبار

هست ز تعجیل و صبر؛ کز چمن بوستان

زود بریزد کدو؛ دیر بماند چنار

هرچه به دنیا کنی ؛ بینی در آخرت

پنبه تواند چدن ؛ برزگر پنبه کار

اسب سلامت نشین ؛تا به ره رستخیز

چرخ پیاده شود؛ چون تو برآئی سوار

نامه انصاف خوان ؛ جامه اسلام پوش

تا ز تو نیکان کنند ؛ در دو جهان افتخار

نامه انصاف را؛ هر که کند ریزریز

جامه اقبال او، زود شود پاره پار

مالت اگر عاقلی ؛پاک به ایام ده

کالی اگر زیرکی ؛ جمله به دزدان سپار

هرکه کند راستی ؛ رست ز خشم خدای

در ره ناراستی ؛کس نشود رستگار

زشتی و ناراستی ؛ مردم ابله کند

نیکوئی و راستیست ؛ قاعده هوشیار

هست بهین تر حیل؛ آنکه نسازی حیل

هست قویتر قمار؛ آنکه نبازی قمار

نان قناعت شکن ؛ تا ز بلاها رهی

کز پی ناقانعیست ؛ دزد سزاوار دار

نان قناعت تو را؛ گر بگزاید سزد

از جهت آنکه هست ؛ عاقبتت ناگوار

گفتن توحید و زهد ؛ کار قوامی بود

در همه آفاق اوست ؛ نان پز شاعر شعار

مزرعه خاص او است ؛ اوج ره کهکشان

برزگر گندمش ؛ وهم کواکب شمار

از ره آن آسیا ؛ کش مه و مهرست سنگ

گاو سپهر افکند ؛ بر در دوکانش بار

زیر دکان خرد؛کرد تنور دلش

فکرت تاریک دود ؛ خاطر روشن شرار

آرد خرش مشتری ؛ گرده پزش آفتاب

کارکنش آسمان ؛ مشتریش روزگار

شمارهٔ ۹۶ - در مدح عمادالدین ابومحمد حسن بن محمد بن احمداسترآبادی قاضی ری گوید

ای که در دنیا همه جدی و در دین سرسری

چون شود دنیا میسر دین نباشد بر سری

اهل دنیا ز اهل دین دورند و این اولیتر است

باکسان هرگز مبادا ناکسان را داوری

مرد دین پرور نداند ساخت با دنیاپرست

وین تعجب نیست خود با دیو کی سازد پری!

ای ز غفلت دور گشته شرم دار از خویشتن

هیچ می دانی که از عصیان به گرداب اندری

گر جوان اومید پیری را همی حجت کند

پس تو ای پیر ضغیف آخر چه حجت آوری

دل سیه گشتی ز غفلت تا شدستی سرسپید

روز کافوری به آید چون شود شب عنبری

تیزدندانی ز خشم و هیچ نندیشی ز مرگ

کندکن دندان بنه گردن مکن گنداوری

مرگ زلزالت بس ار قاف بقا را قوتی

مرگ تحسیرت بس ار سیمرغ دولت را پری

شیرمردان کز حمیت گرد زن گشته نیند

دختران عمرشان را مرگ بستد دختری

گر تو را در نرد محشر مهره های شبهت است

کعبتین مرگ چون مالی کزین در ششدری

ای شده اختر طلب بگذر ز اختر حق طلب

زانکه از حق یافته بداختران نیک اختری

زافرینشها اگر چه چرخ و اختر برترند

گر بدانی قدر خود دانی کز ایشان برتری

گر به طالع درخداوندی دهد اخترشناس

اختری را کو ز نور شمس خواهد یاوری

کی خداوندی کند در طالع اختر مر تو را

چون کند در طبخ کردن آفتابت چاکری

مشتری نزد تو سعد است ارنه نزدیک خرد

چه چراغی زابگینه چه ز گردون مشتری

ای نهاده مشتری را نام سعد این فتنه چیست

کت خدای آسمان چون خود نهاده مشتری

کشتی دل را ز ایمان بادبانی برفراز

تا درین دریای زرین موج مسکین لنگری

از ره انصاف در دنیا به حق نزدیک باش

تا نبینی در جهنم دور باش از آذری

گرتو دانا بودئی بودی تو همچو خارخسگ

هم ز نادانی است رخسارت چو گلبرگ طری

عاقلان گریان ز عقل و جاهلان خندان ز جهل

عاشقان را بی دلی به نیکوان را دلبری

هرکجا باشی خداوند جهان را بنده باش

خواه رومی باش و خوه چینی و خواهی خاوری

آفریننده دو عالم را یکی باشد ولیک

آتش الله خواند و این ایزد و آن تنگری

گفتم اندر جستن آب حیات معرفت

در میان ظلمت اندیشه خضری دیگری

چون تفحص کردم احوال تو را از حرص و حقد

عالمی یأجوج دل در صورت اسکندری

عوج شهوت را غذائی عادتن را لذتی

عید دل را انبه عود هوی را مجمری

چون توانی تاخت اسب عقل در میدان که تو

زیر مهد شهوت اندر بسته همچون استری

در معاصی همچو مردی در نشاط عشرتی

در عبادت چون زنی رنجورتن بر بستری

از برون با نوش قندی وز درون با زهرنی

ای به خلقت با شکونه بوالعجب نی شکری

آنگهی گوئی که جلاب وفا را شکرم

نیستی آگه که فصاد جفا را نشتری

تو مسلمانی به اسم و نامسلمانی به فعل

گر مسلمانی چنین باشد عفاالله کافری

گر مسلمان نیستی گبری مورز آئین شرع

ور سلیمان نیستی دیوی مدار انگشتری

از ریا گریان و نالان چون تو بگزاری نماز

در اجابت گوید ایزد زار نال و خون گری

با دلی کژ همچو چنگی با دمی نالان چو نای

پس به محراب اندرون زاهد نه ای خنیاگری

در یکی ماتم سرا بنشسته ای خندان و خوش

همچنین سر در نهاده عاقبت را ننگری

در فلک بنگر که تا چون در قبای نیلئی

در زمین بنگر که تا چون بر سر خاکستری

گوئی از دعوی که در مردی به از شیر نرم

هیچ مردی را به مرد از دست و بازو نشمری

نفس تو آبستن است از گونه گونه آرزو

پس مرا برگوی آبستن چرائی گر نری

آدمی روی اژدهائی زانکه از آز و نیاز

هفت سرداری ب فعل ارچه به خلقت یک سری

هر زمان گوئی که اندر کسب کان گوهرم

همچنین است ای پسر کانی ولی بدگوهری

کهرباروی و عقیقین اشک از آنی کز هوس

با بلورین دست و سیمین ساق و زرین ساغری

همچو زن در انده زن سست رای و کژروی

همچو زر ز اندیشه زر زرد روی و لاغری

سغبه گیرد روزگارت چون گرفتی رنگ او

پای بند گاو را گوساله سازد سامری

نیست باکت زان صراطی کز برش چون پی نهی

از قدم گوئی مگر بر نوک بران خنجری

آن گنهکاری مخروان کنون نفت سپید

بر پل آتش ندانم روز حق چون بگذری

هرکه روشن دل بود یک باره ایزد را بود

کی تواند بود کار کاردانان سرسری

بازکن دیده موحد وار در عالم نگر

کت کند در راه صنع ایزد تعالی رهبری

بامداد از هودج زرین چو بگشاید عروس

روی بند لاجورد از روی چرخ چنبری

شامگاه آرند نخاسان گردونی به عرض

صد هزاران گلرخ اندر جامه نیلوفری

عالمی آراسته حکمش به انواع حکم

همچو رنگین نقشها بر جامه های ششتری

این همه صنع الهی بر تو همچون محضری است

محضرش برخوان مکن با محضرش بدمحضری

کار شهرستان آبادان جاویدان بساز

تا درین ربع خراب سهمناک منکری

ناجوانمردا بهشتی را به ایمانی بخر

تا چو زینجا رخت بربندی برانی یک سری

جاه بخشی ملک داری سرکشی فرمان دهی

راز گوئی ناز جوئی خوش خوری جان پروری

این همه نعمت که الله راست در دارالثواب

از برای توست اگر اینجا خری آنجا خوری

آن سخن نشنیده ای کان مرد حلواساز را

مشتری گفتا که حلواها خورم گفت ار خری

ای قوامی چون معانی شد عماد لفظ تو

جهد آن کن تا به نزدیک عمادالدین بری

آن عمادالدین حق أقضی القضاة شرق و غرب

کش رسد بر مهتران دین و دولت مهتری

پادشاه شرع و ملت خواجه درگاه و دین

کاسمان را نیست در پهلوی او پهناوری

اوست بر جای رسول و هر که ورزد خدمتش

در ره اسلام سلمانی کند یا بوذری

کی کند بدخواه با تأیید بختش همدمی

چون کند عصفور با عنقای مغرب همبری

فضل حکم کس بود با فضل او گاه عیار

چون درمهای بد و دینارهای جعفری

شمس را گوید زحل بر کوه حلمش لاله ای

زهره را گوید قمر در باغ علمش عبهری

ای که در ملت سپاه دین حق را خسروی

وی که در دولت سرهفتم فلک را افسری

همچو خاک از حلم جان جاودانی را تنی

همچو آب از علم شاخ زندگانی رابری

روز و شب در کار دینی سال و مه در شغل شرع

از زبان و از قلم جان هزاران جانوری

دفتر فتوی نویسی خامه حجت زنی

جامه اسلام دوزی پرده بدعت دری

از فصاحتهات پنداری که در تذکیر تو

جبرئیلت مقرئی کرد است و عرشت منبری

مفتی دین خدای و داور خلق جهان

حجت سلطان وقت و نایب پیغمبری

چون قلم برداشتی پیدا شد اندر عهد تو

از سرکلک حسن برهان تیغ حیدری

نعمتی داری بقائی دستگیری دولتی

کارپرداز«ی» الهی پای مردی سنجری

عندلیبان فصاحت را به باغ آن محبرت

همچو طاوسان خرد دادست نیکو منظری

خصم را با تو به یک جا کی بود هم صحبتی

روز و شب را کی بود در خانه هم خواهری

هفت کشور هشت گشت است و همه عالم رهی

فاضلان یکباره اذناب و تو در ده ده سری

خسرو «هر» هفت چرخ است آفتاب نوربخش

گرچه بر چرخ چهارم باشدش رامشگری

مفتی هر هفت کشور پس تو باشی بر زمین

از برای آنکه در خط چهارم کشوری

شکرایزد را که فرزندان تو همچون تواند

زانکه ایشان در پاکند و تو بحر اخضری

سرور دین شد نظام الدین به همزادی تو را

هرکه همزاد سران شد زیبد او را سروری

از نظام و از ظهیر و شمس و بدر و نجم و نور

ساخت شش جوهر خرد تاباشی آن را جوهری

نه نه شش جوهر نه اند ایشان که شش سیاره اند

آسمانی را که از رفعت تو شمس انوری

بر سپهر دین تو بادی مهر و ایشان مر تو را

تیر و ناهید و زحل بهرام و ماه و مشتری

گرچه شمس الدین از این عقد سلامت غائب است

خواهمش کردن نثار این در الفاظ دری

در خراسان شمس دین از بهر چه چندین بماند

آری آری شمس آنجائی بود نه ایدری

شمس تو گر لشگری شد غم مخور که این طرفه نیست

تا کواکب هست لشکر شمس باشد لشکری

تا نه بس مدت به کام دوستان اومید دار

از خراسانت خور آید ای که غمخوار خوری

ای که در دارالکتب برآسمان علم محض

در بر لوح و قلم روحانیان را حق تری

سالها بگذشت تا نامد قوامی پیش تو

کوه دولت کرده بودم خالی از کبک دری

یا نفس حقا کزین خدمت دلم نستد برات

عاقلان دانند کز اسلام نتوان شد بری

خاطر من بیش از این شایسته خدمت نبود

بود در پرده عروس شعرم از بی زیوری

روزگاری در شود ناچار که آموزد به طبع

خاطر نقاش دست از چین دل صورتگری

شادمان باش ای قوامی کز همه عالم توئی

نانبائی کو ز نان جوید همی نام آوری

دست فکر تو به بازار دل از دکان طبع

پخت نان شاعری را در تنور ساحری

گندم و نان تو و نان آژن نظم تراست

زهره کرداری و مه جرمی و پروین پیکری

آمدی از نان به حکمت رفتی از حکمت بنان

رو که پختی شاعری از نان و نان از شاعری

تا تو را هر مشتری باشند محمودی دگر

گنده گرداند به دوکان تو اندر عنصری

تا ز روی عقل باشد در شمار بحر و بر

در جهان چندانکه مقدور است خشکی و تری

نعمت دنیا شما را باد روزی خشک و تر

تا دعا گویانتان باشند بحری و بری

شمارهٔ ۹۷ - در موعظت و نصیحت و دعوت به اعراض از دنیا و اقبال به آخرت گوید

ای آز و ناز کرده تو را سغبه جهان

آزت و بال تن شد و نازت هلاک جان

زین کاروانسرای برون شو که بسته نیست

دروازهای محشر از انبوه کاروان

تا چند لاف لشگر سلطان و سلطنت

غره شده به جیش قراخان و خیل خان

ای بس طناب عمر ملوکان که برگسست

این خیمه کبود برین دشت باستان

از مرگ ریختند جوانان چون درخت

چون برگها ز شاخ درختان به مهرگان

با کار زشت و بار گناهی پس ای عجب

مزدور دیو باشی و حمال رایگان

کاندر کمین حشر ببینی کمندوار

خشم خدای حلقه حلق خدایگان

تو پادشاه شهوتی و پاسبان مال

مالی به ظلم بستده بهمانی از فلان

فردا ز رستخیز گر آئی سیاه روی

شاید؛که کم سپید بود روی پاسبان

دهقان دشت خرمن گندم توئی ولیک

چون که شوی گر اوفتدت نیم جو زیان

از صدق دل ز دیده نباری یکی سرشگ

گاه ریا ز یک مژه سازی تو ناودان

بر گریه تو خنده همی آید ای شگفت

کان نیست آب دیده تو هست دام نان

لیکن دلم خوش است که این زرق و مکر و فن

نه با کسی کنی که نداند همی نهان

با طیلسان ریا مده و ترسناک باش

زان قاضی قیامت و آن حبس جاودان

بی طیلسان به پایه رسی در سخا از آنک

حاجت نبود حاتم طی را به طیلسان

نیکان هوشیار به بالا رسیده اند

ما مست و پست مانده درین تیره دودمان

بر بام آن سرای کرا ساز رفتن است

بی پای مانده مردم و بی پایه نردبان

سخره کند به مردم درویش بی مراد

چون خواجه هست محتشم آئین و کامران

فرعون شور بخت کدامین سگی بود

با آن رمه که موسی عمران بود شبان

الوان نعمت است بخوان تو بر ولیک

زو مستحق غمین دل و غماز شادمان

از رشگ سیب و آلو و انگور تو یتیم

با چهره چو آبی و اشکی چو ناردان

وآن را که نان و کاسه کم از دیگری بود

سوگندها خورم که نخواند کسی بخوان

زرگر به مستحق دهی و نان به مستمند

این را در آستین نهی آن را بر آستان

دایم کنی زیارت عمال تندرست

نارفته در عیادت زهاد ناتوان

با یار دلستان ز طرب روی کرده ای

واندر قفای تو ملک الموت جان ستان

این راست قامت تو چو تیری است از یقین

وآن کژ دل تو همچو کمانی است بی گمان

باقد راست نادره آمد دل کژت

زیرا که کس ندید به تیر اندرون کمان

چون مردمی بمرد تو دیبا مپوش از آنک

در تعزیت پلاس به آید ز پرنیان

امروز امیر وقت به حاجب دهد پیام

که این را بران ز درگه و آن را به خانه خوان

فردا به جبرئیل ز حضرت ندا بود

کین رانده را بخوان و آن خوانده را بران

آمد خزان پیری و مویت چو برف کرد

بر رنگ ارغوان تو گسترد زعفران

موی سیاه تو ز چه معنی سفید گشت

زاغت چرا برفت چو برف آمد از خزان

ای بر خلاف عاده همه کار تو سزد

گر زیر کان دهر زنند از تو داستان

کان کشتی شکسته به دریا از نهنگ

بادش گسسته لنگر و دریده بادبان

تکلیف سخت بر تو هم از دست تو است از آنک

چون اسب سرکشد بهلندش فرو عنان

از آیت و عید مفسر بتکه

از دوزخت به لفظ تهدد کند بیان

از دوزخت چه باک کت از مرگ باک نیست

چون ترسی از خبر که نمی ترسی از عیان

زاز و نیاز واله و مدهوش مانده ای

کوئیت کرده اند به پیرانه سر جوان

در دنیی ار چو شاهین انصاف ده شوی

اندر قیامه کفه طاعت کنی گران

تو در جهان به حرص چنان سخت گشته ای

گر راه یافتی ز تو بگریختی جهان

فعل بد تو نیک نگردد به موعظت

فرزند زشت خوب نگردد به دایگان

گرچه گناهکاری ز ایزد مبر امید

کو می دهد به اهل چنین و چنان جنان

جبار بی نیاز که بر بندگان به لطف

چون مادر است مشفق و چون دایه مهربان

عیبت بسی است لیک نباید که تر بود

بی شکر کردگار زبان تو در دهان

تا آنگهی که جامه جان از تو برکشد

در جیب عیب مشک نهد فضل غیب دان

تا باشی ای قوامی جز راستی مورز

که این راستی نجات تو باشد به راستان

چیزی مگو که هست غرامت بران سخن

کانی مکن که نیست جواهر در آن مکان

توحید و زهد گوی که تا در جهان بود

آثار فضل و دولت شعر تو سالیان

زهد آر تا چو نار معانی کنی بلند

حق گوی تا چو آب عبارت کنی روان

آن جوهری توئی که به بازار در تو راست

از اختران جواهر وز آسمان دکان

چون دودوار خاطرت از دل بسر شود

آتش مثال شعله زند شعر در زمان

سیمین همای صبح چو زد بال بر پرد

خورشید چون کبوتر زرین ز آشیان

پاکیزه گوی زهد که جبار ناقد است

بر جبرئیل خواند همی بایدت قرآن

شمارهٔ ۹۸ - در موعظت و نصیحت و زهد در دنیا و رغبت به آخرت گوید

جهان سرای و بال است و بارگاه عذاب

رباط تیره و تنگ و پل خراب و یباب

خلائقی زده بر دشت حشر لشکرگاه

نهاده رخت دل اندر در سرای ثواب

یکی گروه درین خیمه دوازده طاق

که استوار شد از هفت میخ و چارطناب

ولی چه نفع در آن لشکر و در آن خیمه

که خفته اند همه خلق پای کرده در آب

آیا شکار تو مال حرام و در دوزخ

به صید جان تو پران شده عقاب عقاب

مده ربا منه بدعت و مگوی دروغ

نجات جوی و نکو زی و خویشتن دریاب

شتاب دار به طاعت که مرگ کرد درنگ

درنگ کن ز معاصی که عمر کرد شتاب

چو بود موی تو شب رنگ خفته دل بودی

بگویمت که به شب در نبود خواب صواب

ز کوهسار سرت صبح روز نومیدی

برآمد است و تو خود در نیامدی از خواب

چرا ز آفت پیری خزان صفت شده ای

بهار شکل مگر بوده ای به وقت شباب

به چهره زرد چو برگی به شخص گوژ چو شاخ

به سرسفید چو برف و به دل سیه چو غراب

مکن خضاب که پیری نهان نشاید کرد

درون پرده چنان باش کز برون حجاب

چو نور روز به از ظلمت شب است چرا

تو صبح شیبت خود شام کرده ای به خضاب

مکن چو دیو جوانی شهاب پیری را

که دانی آخر کز دیو بهتر است شهاب

چه داری از پس پیری امید برنائی

ورای قصران ای دوست کی بود دولاب

چو چنگ گوژ شدستی ز روزگار و هنوز

چو زی ناله عشرت کنی ز عشق رباب

مکن خراب جنان را ز حرص دنیی دون

مده به باد خرد را ز عشق باده ناب

بهوش باش که دمساز ناز تو است خرد

قدم مگیر که غماز راز تو است شراب

اگر بدیت نصیحت کند به جان بشنو

چو نیک گوید ازو برمگرد و روی متاب

ز پند مفسد اگر مصلحی شوی چه عجب

که سیب سرخی گیرد به زردی مهتاب

گرسنه ای نشده است از تو سیر تا شده ای

ز عشق تشنه چشم چو نرگس سیراب

ز درد عشق نگاران سیمگون سیما

به چهره چون زر و لرزان به شخص چون سیماب

نماز و عشق بتان راست کی بود با هم

مکن چنین که نکو نیست سرکه در جلاب

به مسجد آئی با عشق دلبر بت روی

ندید جز تو کسی بت پرست در محراب

گناهها کنی و چشم داری آنگاهی

که روز حشر به رحمت کنند با تو خطاب

حساب خویش هم اینجا بکن گزاف مگوی

که آن نه روز گزاف است هست روز حساب

چه حاصل آید از این مهتران بی حاصل

که جمله عاشق سیمند و سغبه القاب

همی درند چو سگ پوستین یکدیگر

ز پوست آدمیند از درون پوست گلاب

به پوست در چو سگ و پوست برده از دد و دام

که پوستین همه هست قاقم و سنجاب

به صد هزار درج کمتر از خرند ولیک

نهاده خود را در معرض اولوالالباب

ایا برق هوای تو را سوار جفا

ز جور داده عنان و ز جهل کرده رکاب

مسبب از تو به چوب و شکنجه بستاند

هر آنچه جمع کنی سالها به رنج و عذاب

از آن مسبب اسباب تو همی ببرد

که راست می نروی با مسبب الاسباب

منجمان را کذاب خواند پیغمبر

که حکمتشان به خطا مایل است در هرباب

اگر منجم کذاب شد به علم نجوم

تو پس چرا که منجم نه شدی کذاب

دروغ و غیبت و بهتان همی توانی گفت

اگرچه نیست تو را تخت و مبل اصطرلاب

هزار حجت قاطع گرفت بر تو خدای

چه بر زبان رسول و چه در بیان کتاب

که بر صراط زپای تو بر کنم چون تیر

اگرتبه بکنی پای نمل و پر ذباب

فساد و ظلم و خیانت کنی بر آن اومید

که کردگار غفور است و راحم وتواب

نماز و روزه و خیرات چون همی نکنی

که ذوالجلال غیور است و قاهر و وهاب

نعوذبالله اگر کردگار در محشر

به کرده تو کند با تو در خور تو عتاب

مشو به مطبخ دوزخ ز آتش شهوت

جگر پر از نمک و دل ز درد گشته کباب

دلت ز هیبت مرگ اعتبار برنگرفت

چه در مصیبت مام و چه در فجیعت باب

تو را نصیحت اصحاب سود کی دارد

که هیچ سود نکردت مصیبت احباب

گمان مبر که اجل تیربردلت نزند

و گر به تیغ بری موج خون بر اوج سحاب

عقاب مرگ شکارت کند و گرچه به تیغ

شکار باز توانی ستد ز چنگ عقاب

چو آتش اجلت باد دم گسسته کند

چو آب درشدن جان فروشوی بتراب

زمانه زاد تو را هم زمانه خواهد کشت

درست کوئی کو رستم است و تو سهراب

گر اعتقاد نداری هلاک گردی از آنک

بنای سست کند بادهای سخت خراب

ور اعتقاد قوی داری از عذاب مترس

که کوه رانرسد هیچ آفت ازسیلاب

قوامیا چو قیامت کنی به وعظ اندر

فصیح وار دهی درسؤال گور جواب

ببند راه هوس برخرد که بردل تو

هزار در بگشاید مفتح الابواب

معانی ازشکم خاطر صدف وارت

شد است روشن و خوش همچو لؤلؤ خوشاب

ضمیر و طبع تو بی بارنامه نی و خار

قمطرهای شکر داد و قطرهای گلاب

چوزهره وار برون آوری حدیث لطیف

برآسمان دل از زیرفکرت چو سحاب

زبیخ گیسوی شب گوئی آسمان برداشت

به دست صبح زروی عروس روز نقاب

به طبع و خاطر گویند شاعران چو تو شعر

ولیک نیست کسی همسر تو در هر باب

اگرچه هر دو به سندان و پتک سیم کنند

حقیقت است که قلاب نیست چون ضراب

به پای دار ثنای خدای و پیغمبر

که سرفراز شوی ز اهل بیت و ز اصحاب

شمارهٔ ۹۹ - در موعظت و نصیحت و ترهیب از دنیا و ترغیب به آخرت گوید

مدبری که به فرمان او است جان درتن

مهیمنی که شرف داد مرد رابرزن

خدای عزوجل خالق سپید و سیاه

که کرد شب را تاریک و روز را روشن

قدیم لم یزل و پادشاه باعظمت

ز عزت او را تخت و «ز»کبریا گرزن

زده برابر خرگاه شرق خیمه غرب

کشیده گرد بساط زمین طناب زمن

ز بانگ رعد و تف آفتاب در ره او است

که چرخ مشعله دار است وابر مقرعه زن

به آستین ادب رفته خاک درگه او

غلام ماه گریبان آسمان دامن

به علم چشمه آب آوریده از خارا

به امر شعله آتش نهاده در آهن

به حجره شب تیره ستاره کرده چراغ

ز شمع ماه منور سپهر کرده لگن

به فضل و رحمت عقلی سرشته در هر دل

به علم و حکمت جانی نهاده در هر تن

به دست عقل به بستان جان فشانده درخت

به طفل خاک ز پستان ابر داده لبن

برآوریده به روز آفتاب زرد کلاه

ز چرخ سبز قبای کبود پیراهن

ستارگان به شب از آسمان نماینده

چو بر بنفشه پراکنده برگهای سمن

جهان سیاه کند شب چو خانه تاریک

به دست صبح کند سقف خانه را روزن

ز شعمدان فلک شمع روز بفروزد

چو کم شود ز چراغ ستارگان روغن

مه از غرایب او هندوی است هندو زاد

شب از عجایب او زنگئی است آبستن

بهارگاه چنان باغها بیاراید

که چرخ را ایوان و بهشت را گلشن

نگارخانه چین سازد و بتان چگل

ز نقشهای ریاحین و سروهای چمن

درخت و مرغ و گل از بوستان به قدرت او

کشیده قد و گشاده زبان و بسته دهن

به دست باد بهاری ز جامه خانه باغ

برون دهد کله نرگس و قبای سمن

ز شاخ سبز گل سرخ راست پنداری

بساخت است به پیروزه در عقیق یمن

سلاح خانه زرین کند رزان بخزان

ز آبها زره آنجا ز برگها جوشن

به بوستان ز درختان کنیزکان سازد

ز نار ساخته پستانشان ز سیب دفن

ز صنع او شده نیلوفر آفتاب پرست

و زو رسیده به خورشید سرو سایه فکن

به فصل فصل دهد رنگ رنگ خلعتها

زمانه را کرم و فضل ایزد ذوالمن

ایا مسبح تو وحشیان بیشه و کوه

و یا مسخر تو ساکنان شهر و وطن

ز صنعهای تو تابد کواکب از گردون

ز فضلهای تو خیزد جواهر از معدن

در تو مسکن بیچارگان بی مأوا

ره تو منزل آوارگان بی مسکن

منم کمینه کس از بندگان درگه تو

زیاد تو دل من زنده چون ز روح بدن

ثنا و شکر تو را بنده وار و سوخته دل

چو حلقه ساخته درگوش و طوق درگردن

جواهر کرمت در خزینه خردم

چو مشک تعبیه در ناف آهوان ختن

ز فضل توست مرا شعر اگر نه بر در تو

چه خیزد از من و صد هزار چو من

دلا به کار قیامت قیام باید کرد

به بارگاه طرب رفت از این سرای محن

جهان کمینگه غول است رخت ازو بردار

مشو چو مرغ درین دامگاه اهریمن

هوی مگیر و به دنبال او مدو هرزه

که پیش خدمت بت ضایع است رنج شمن

نگر نصیب من و تو چه باشد از دنیا

که تیغ و زهر بود بهره حسین و حسن

بهشت در سر دنیا مکن ز بی خردی

نداند باغ طرب هیچ کس به کنج حزن

هوی پرستی و آگه نه ای ز آفت او

به مار بی هده بازی همی کنی چو رسن

تو عاشق زن و فرزند و آفت دو جهان

همه ز محنت فرزند باشد و غم زن

مخور حرام و طعام بهشت امید مدار

شکر مکوب که پرسیر کرده ای هاون

ز قعر چاه جهنم اگر همی ترسی

به دنیی از پس کس بد مگوی و چاه مکن

سیه مکن به گنه نامه سپیدت را

که مانده نیست بر او جای یک سر در زن

گناه می کنی و هیچ توبه می نکنی

از آن محله نباشی شبی بدین برزن

گنه بزرگ و درتوبه تنگ کی برهی

شتر چگونه درآید به روزن سوزن

جهان خرابه و مال جهان چو مردار است

من و تو برسر مردار او چو زاغ و زغن

ز ننگ ناخلفان شاید ار به عالم در

زنان و مردان عنین شوند و استرون

فرشته وار کم آزار باش در دنیا

که تا نخیزی از گور چون سگ از گلخن

به گاه خیزی و دندان کنان روان نیاز

به گه شوند به دوکان مرد دندان کن

درون برون و منافق دل و دغل بازی

ز پیچ پیچ همه مکر و زرق و حیله و فن

دغل همی کنی و هیچ گونه شرمت نیست

ز ناقد بدو نیک و علیم سر و علن

به باغ طاعت ایزد چو عندلیب بنال

به غار حیلت دل در چو عنکبوت متن

تو را تعصب و مذهبگری مهمی نیست

مهمهای تو در دین فرایض است و سنن

مکن تعصب و بنشین به عافیت جائی

ز باد جهل می نگیز گرد و خاک فتن

مباش آلت شر خواجه تا عقاب عقاب

به دشت حشر نگردد تو را به پیراهن

به خیر کوش که فردا کبوتران ثواب

گناههای تو را بر چنند چون ارزن

نصیحتی شنو و پند دشمنان مپذیر

چو ابلهان جهان عهد دوستان مشکن

به رسم و سیرت آزادگان پیشینه

کریم عادت و خوش خوی باش و نیکو ظن

درون به قعه چین و برون هندوبار

حدود کشور روم و ولایت ارمن

همه بگشتی و بسیار چیزها دیدی

هنوز فعل قبیح تو گشته نیست حسن

مشو چو لاله رعنا کز آفت پیری

بنفشه زار تو شد مرغزار پر سوسن

تو را به پیری طرفه است عیش برنائی

که گل غریب و بدیع است در مه بهمن

مبارزی است اجل پیش او دلیر مشو

چو برنیائی با تیغ او سپر بفکن

اگر چو رستم زالی ز مرگ خواهی شد

به زیر خاک لحد چون به چاه در بیژن

مباش غره به عمری که مرگ در پی اوست

که جایگاه تو گور است و جامه تو کفن

در آن سرای که امروز های و هوی کنی

به روز مرگ تو باشد شناعت و شیون

ز گرد لشکر ایام و بانگ کوس اجل

بسا ولایت و شهرا که شد رسوم و دمن

تو را که مرگ گریبان گرفته نیست هنوز

بگیردت خبر مرگ دیگران دامن

قوامیا توئی آن شاعری که می گفتی

به شهر شعر منم نانبای نان سخن

به شکل گندم من هرشب ازفلک پروین

بود چو خوشه ای در برزبر جدین خرمن

فلک ز بهر من از آسیای کن فیکون

ز برف آرد فرستد ز ابر پرویزن

خمیر مایه صد ساله عقل هست مرا

که در ترازو«ی» عمر است سنگ پنجه من

کنند کارم دارندگان جنت و حور

خرند نانم جویندگان سلوی و من

مرا چو دوست خدای است هیچ باکی نیست

اگر شوند به قصدم همه جهان دشمن

جهان به تیغ سخن بستدم عدو را گو

زحیر می خور و جان می کن و زنخ می زن

شمارهٔ ۱۰۰ - در تأسف بر ایام جوانی و شکایت از عوارض پیری و درنصیحت و مناجات

نماند است در چشم من روشنائی

که افتاد با پیریم آشنائی

ز پیری چرا گشت تاریک چشمم

اگر آشنائی بود روشنائی

بهار جوانی فرو ریزد از هم

چو سرمای پیری کند بی نوائی

جوانی و زیبائیم رفت و آمد

ضعیفی و پیری و بی دست و پائی

ز ملک جوانی به پیری رسیدم

بود پاسبانی پس از پادشائی

چنان گوژ گشتم که گویند هرکس

مگر آدمی نیست چارپائی؟

به روز جوانی نکردیم طاعت

که می داشت بازار قوت روائی

به پیرانه سر توبه و طاعت ما

ز بیچارگی دان نه از پارسائی

نخواهد مرا آن نگارین که کردی

بر آئینه دل ز من غم زدائی

خزان کس نخواهد که طعنه کنندش

ز شوخی و بدعهدی و بینوائی

به کردار زشتی به گفتار سردی

به صورت نژندی به قامت دوتائی

به برنائی اندر جمال و بها بد

ربود آب و قدرت سیح و بهائی

به پیری چنانم که هم کمتر آیم

گرم هیچ با خاروخس برگرائی

به بازیگری هست گیتی چو کودک

ازآن کرد با من سه باره دغائی

مرا گفت پیری که ای بازمانده

که آنگاه گل بودی اکنون گیائی

نه ای آلت مطرب و عیش و عشرت

سزاوار زهد و نماز و دعائی

چو گفتم که از چنگ ما را رها کن

برین کشته چون شیر دندان چه خائی

مرا گفت دانی که ممکن نباشد

چگونه بود «عید بی روستائی »

چوبرپای تو بند من گشت محکم

کی از مرگ یابی ز دستم رهائی

من آن کدخدایم که در خانه تن

چو آیم به هم برزنم کدخدائی

برین ناامیدی همی ناله کردم

مراگفت به سرا که خوش می سرائی

خیال جوانی بعذر من آمد

چو شاه فلک بر سریر سمائی

چو طاوس در کله جلوه سازی

چو معشوق در هودج دلربائی

به مهر دل و جان درآویختم زو

چو عاشق به معشوق روز جدائی

زبان عتاب اندرو برگشادم

که آخر بگو تاکی این بی وفائی

یکی دوست از مهر هو پوست بوده

که گفتی مرا جاودان جانفزائی

برفتی و تا رفته ای هیچ روزی

نگفتی که چونی چه کردی کجائی

چنین کی کند دوست با دوست هرگز

نه اهل وفائی که مرد جفائی

ندانستمت قدر و قیمت به وقتی

که بود از توم خوبی و خوش لقائی

عزیزا برم زان سبب خوار بودی

که پنداشتم تا قیامت مرائی

چنان رفتی از پیش چشمم که گفتی

ز برق بصر عکس شمس الضحائی

تو را کی توان داشت در خانه جان

که از روزن عمر باد هوائی

که رنگ بر موی چون پر زاغی

که سایه برسر چو فر همائی

اگرچه مفرج نه ای جان فروزی

و گرچه مفرح نه ای دلگشائی

همایون بنائی مبارک درختی

نکو گوهری بوالعجب کیمیائی

نماندی فزاید فراق تو انده

چه خلقی که در مردگی می برائی

به گوش تو چون ره نشینان به ره بر

همی چشم دارم که ناگه درآئی

جوانی مرا گفت:ای پیر نالان

ز بانگ شتر درد دل را درائی

به من دار گوش ار دل و هوش داری

که دانم که در بند این ماجرائی

نبشتم به تو نامه ای چند اگر چه

مراگفته ای دوستی را نشائی

سلام و دعا گفته و شرک کرده

که کاری و شغلی که باشد نمائی

تو را درد پیری همی رنجه دارد

تو از طیره او مرا جان گزائی

حدیث تو با من بدان کیک ماند

که گفتند او را که ناگه برآئی

آیا رنج پیری چه می خواهی از من

که بر سر مرا سرنبشست قضائی

گران گوش و تاریک چشمم ز دستت

که بر پای من تخته بند بلائی

اگر بر سر و فرق من نور صبحی

به چشم اندرم ظلمت شب چرائی

ربودی مرا از میان جوانان

اگر من چو کاهم تو چون کهربائی

دل من دگر روی شادی نبیند

که تو با سپاه غمم در قفائی

همه عیشها از تو گردد منغص

که تن را وبالی و جان را وبائی

ز تقصیر تو بازماندم ز طاعت

بلای تو باز آورد مبتلائی

در ستم چو بیمار و زنده چو مرده

ز پژمرده روئی و گردنده رائی

نه در طبع لذت نه در شخص قوت

خدایا بدین پیر عاجز گوائی

توئی چاره کار بیچارگان را

که هم دست گیری و هم درگشائی

همه رنج بیچارگان را علاجی

همه درد درماندگان را دوائی

ز توفیق در راه جان هم حدیثی

ز توحید در کوی دل همسرائی

به خلوت سرای شب از خرگه دل

حدیث تو سری بود نه ملائی

به درگاه تو عرضه کردیم حاجت

که گاه کرم خوفها را رجائی

فراوان گناه است ما بندگان را

ز تلبیس ابلیس و نفس هوائی

نمانیم در چاه تاریک عصیان

اگرمان تو پیش آوری روشنائی

ببخشای و تقصیر هامان عفو کن

که در مملکت بس غنی پادشائی

به درگاه تو ما که باشیم که آنجا

امیران اسیرند و شاهان گدائی

دلا بر تو مهربان شد زمانه

که اسباب دنیا نباشد بقائی

هرآنچت دهد عاقبت واستاند

که تو عاریت دار دارالفنائی

به ظاهر جهان چون جوانی است رعنا

ولیکن به باطن چو پیری مرائی

جهان را چو دانی چه بندی درو دل

چرا آزموده همی آزمائی

خداوند را بنده باش مخلص

نه از جمله بندگان بهائی

تو را این شرف بس بود در دو عالم

که گوید جهان آفرین آن مائی

مخور غم که شاهی شوی روز محشر

چو در سایه چتر فضل خدائی

دل مؤمنان را که چون موم باشد

هم از میم رحمت بود مومیائی

قوامی که برد از تنور تفکر

به نان سخن آب شعر سنائی

ز گشت بهشت آورید است گندم

از آن نان بر سدرة المنتهائی

به فرمان یزدان به شهر ملایک

از این میده راتب ده انبیائی

طبیب دلی زآنکه از داوری نان

خرد را دوائی و جان را شفائی

ز مهره نمایان گوهر فروشی

نه از جوفروشان گندم نمائی

شمارهٔ ۱۰۱ - در اثبات صانع و توحید او و بیوفائی دنیا و یادآوری مرگ و موعظت و نصیحت گوید

روزی دهی که بر دو جهان است پادشا

نظاره گاه او است دل مرد پارسا

آن پادشا که خدمت درگاه طاعتش

تکلیف انبیا شد و تشریف اولیا

در بارگاه امر کمر بستگان او

در گوش کرده حلقه سبحان مایشا

کوس ازل نواخته بر درگه ابد

ترتیب ملک داده در ایوان کبریا

از اختران گماشته لشکر بر آسمان

وز ابرها کشیده سراپرده در هوا

اندر هوا بکن فیکون افکند ز ابر

بحری و پیل و کرگدن و شیر «و» اژدها

سبحان آن خدای که در دست روز و شب

منصور کرد رایت و الشمس و الضحا

در چاه مغرب او فکند هر شب آفتاب

هر روزش از دریچه مشرق کند رها

شبها ز قدرتش به فلک بر ستارگان

چون شمعها ز روزن خرگه دهد ضیا

خورشید و مه دونده به تقدیر و حکم او

شمعی سبک رو است و چراغی گرانبها

در شعمدان چرخ ز خورشید ساخت شمع

شمعی پلیته اش از قدر و مومش از قضا

از مه چراغ کرد وز گردون چراغ پای

واندر چراغ روغن بی چون و بی چرا

بر صنعش آسمان و زمین بس بود دلیل

بر قدرتش بهار و خزان بس بود گوا

اندر بهار ازو متلون شود زمین

واندر خزان ازو متغیر شود هوا

در فصل نوبهار فرستد به باغها

گلهای خوب طلعت و مرغان خوش نوا

وز حکم مصلحت به خزان درهم او کند

مرغان و بوستان رابی برگ و بی نوا

زاغان ز صنع او ز بر شاخهای زرد

چون هندوان نشسته به زرین کلیسیا

وز امر او شده به شبستان بوستان

با عندلیب در تتق شعر گل صبا

در خانه دو آب مخالف که ساخت است

آن کوز مغز و پوست کله سازد و قبا

دهری که گفت همچو گیا باشد آدمی

در مرغزار جهل چو خر می کند چرا

چون عقل در حدیث رکیکش نگاه کرد

گفت ای پلید تو ز کجا و من از کجا

شمشیر گفت کارمن است این جواب کرد

با دشمنان عقل زبانها بود مرا

هم در زمان به دست صوابش دو نیم کرد

شمشیر گوهر است گوهر کی کند خطا

هرکو نشد ز حجت عقل آشنای دین

از تیغ در میانه خون کرد آشنا

بیچاره ای به چاه بلا در چرا نهی

بر پای خود به دست جفا کنده ای عنا

آن کو که پیش روی تو هم چون سپر بود

چیزی مگو که باشد شمشیرش از قفا

گفتی که بر مثال گیا باشد آدمی

جانت به قول تو چو گیا باد کم بقا

بگرو بدان خدای که او می برآورد

از مشرق آفتاب و ز دل دم، ز گل گیا

ای پاک پادشا که سزاوار سجده ای

لعنت بر آن شقی که تو را گفت ناسزا

آن منعمی که زیبد اگر بندگان کنند

بر کمترینه نعمت تو جاودان ثنا

بی دولتان به خدمت تو گشته نیک بخت

بیگانگان به درگه تو گشته آشنا

آن را که هست یادتو حجت بود قوی

وانرا که برد نام تو حاجت شود روا

حاجت روا شود چو تقاضای کنی کرم

رحمت روان شود چو اجابت کنی دعا

با رحمت تو هیچ نباشد گناه خلق

کاهی چه سگ بود به بر کوه کهربا

ای از هوای نفس گریزان ز عافیت

بنهاده است جهل به دنباله بالا

بنشین به عافیت که تو را بهتر اوفتد

برهان ز تخته بند بلای پای مبتلا

تیغ چو گندنابخورد خون آن کسی

کز خوان عافیت نخورد نان و گندنا

ای پا بست مانده زسالوس روزگار

برچار سوی فتنه به هنگامه هوا

دیر است تابه خون تو تشنه شد است مرگ

جوید همی ز کینه به آب اندرون تو را

جانت چو لقمه واجل چون گرسنه ای است

از تو زمانه سیر و تو از حرص ناشتا

گر پهلوان چو رستم زال است در مصاف

ور پادشا چو حاتم طائی است در سخا

از بند کارگاه فنا کی شود به در

وز دام اژدهای اجل کی شود رها

گرتو شوی به قوت فرعون و لشکرش

اندر پی تو مرگ چو موسی است با عصا

این عالم مشعبد یک ناموافق است

در کارها همه دغل و حیلت و دغا

از پیش دوستی کند و دشمنی ز پس

اول وفا نماید و آخر کند جفا

چون عمر و مال و بخت نپاید به نزد کس

چون اسب و تیغ و زن نکند با کسی وفا

پیری جوان نمای که در خاک ازو شدند

پیران نورمند و جوانان خوش لقا

هر روزی آسیای سرما و روز مرگ

گوئی که دید ما را در راه آسیا

ای در سر تو کبر و در ابروی تو غضب

دست تو از نفاق و زبان تو از ریا

کبر و ریا و خشم رها کن که روز حشر

در جان تو چو آتش و نفط است و بوریا

تو باش تا هیبت ایزد دراوفتد

روز قیامه زلزله در موقف قضا

چون با تو حق به «ارحم ترحم » خطاب کرد

معلوم شد که درد تو را هم توئی دوا

ای روزه تو گرسنگی بردنت به روز

زان می کنی صلوة که برنایدت صلا

مال زکوة می ندهی حج همی کنی

از بیم آنکه تا نکند با تو کس غزا

حج و جهاد و صوم و صلوة و زکوة تو

تلبیس و مکر و حیله و زرق است و کیمیا

ای ناخلف تو از گهر آن خلیفه

کز خلق کرد مصلحت ایزد اقتضا

گر قدر خویشتن بشناسی چنانکه هست

باشد جنیبت درت از جنة العلا

کاری عظیم دان که ز بهر تو ز آسمان

جبار جبرئیل فرستد به مصطفا

گر باشدت بر ملک العرش آبروی

خاک درت ملائکه سازند توتیا

از حد خویش پای منه تا به سر دود

خاتون مه به خدمتت از هودج سما

ناواجبی مکن که نگهبان سر توست

واجب کننده ای که به واجب دهد جزا

ای پیرمرد مفسد رعنای شوخ چشم

در چشم و دل ترانه حیات است و نه حیا

امروز سر جریده پیران مفسدی

گردی نبوده ای ز جوانان پارسا

گوژ است پشتت از پی آن راست رو نه ای

یکتا دلی چگونه کند مردم دوتا

بنگر که حال برچه صفت باشد ای عجب

آن قوم را که چون تو بود پیرو پیشوا

آن کن که صد جمازه رحمت رسد به تو

کز تو رسد جنازه به دروازه فنا

تا جان به تن درست بکن توبه نصوح

کان طبع را جلا دهد روح را صفا

عهدی بکن که چون بکنی توبه ازگناه

در سر کنی نه چون دگران برسرملا

بر شرط آنکه توبه چو کردی برین صفت

از بعد آن دگر نشوی با سرخطا

بگزار حق شکر خداوند خویشتن

کو کرد با تو نعمت بی حد و انتها

شد نعمتش نثار جهان و جهانیان

واجب شد است شکرش بر ما و غیر ما

اومید هست اگر چه گنهکار و جاهلیم

زیرا که بس کریم و رحیم است پادشا

آن را که شد به درگه او با نیاز دل

ازغایت کمال کرم گفت: مرحبا

توحید اوست خلعت و تشریف خاطرم

اندر چنان خزینه دهند این چنین عطا

سرمایه ها به داد قوامی لقب نهاد

ما را که بر دکان سخن کرد نانبا

آن نانبا منم که به انبار خاطرم

گندم رسد ز مزرعه سدر منتها

الله لااله کند توتیا صفت

در بارگاه هو بدر آسیای لا

زان آرد میده پزم اندر تنور دل

کان را خرد ترید کند در ضمیر یا

بر خوانچه بهشت به دست ملائکه

نان من است راتب ارواح انبیا

شمارهٔ ۱۰۲ - در موعظت و نصیحت و دعوت به زهد در دنیا و رغبت به آخرت گوید

ای شده عمر تو ضایع در تمنای محال

تا نگردانی نیت بر تو نگردانند حال

حال گردان ایزدست احوال دان ایزدپرست

کی جلالت یابد آن کو نیست مرد ذوالجلال

پادشاهی کز کمال قدرت و حکمت نمود

علم بی نقصان او در آفرینشها کمال

عزش از تخت ازل تاج ابد آویخته

در سرای لم یزل بر بارگاه لایزال

عدل او در مصلحت بینی منزه ز انتقام

ذات او در مملکت داری مبرا ز انتقال

لوح علمش بی تغیر عرش عزش بی ستون

نور ذاتش بی فنا خورشید ملکش بی زوال

ای ز فرمانش گریزان نعمتش را ناشکور

چشم بند عقل بفکن تا نیابی گوشمال

روزها خدمت کنی در بارگاه ناکسان

یک شبی خلوت گزین یک دم برین درگه بنال

مرد را دل برگشاید جستن توحید حق

شاخ را گل بشکفاند جستن باد شمال

دل به ایمان کن قوی در راه طاعت نه قدم

سغبه زهد و ورع شو دور باش از قیل و قال

دل چو ایمان خانه شد توحید باشد کدخدای

آسمان چون قلعه شد خورشید باشد کوتوال

دل مبند ای بی خرد در عالم پرشعبده

تا نباشی سرفرازان خرد را پایمال

شب چو هند و ساحری بینی همی گر شامگاه

از شبه گون پرده در چشم تو بنماید خیال

روز چون مشاطه چابک به گاه صبحدم

کش عروس از لاژوردین کله بنماید جمال

چندخواهی کردن اندر دشت فانی کشت و ورز

هیچ ننشانی همی در باغ باقی یک نهال

دانه عمر تو را منقارها بگشاده اند

زین معلق مرغزار آبگون مرغان لال

چون سگان به چه پرور چند خواهی ساخت جای

اندرین دلگیر ساخت گلخن بسیار سال

حور دیداری به صورت،غول کرداری به فعل

از برون بس با جمالی، وز درون بس بانکال

از شراب جهل مستی و از خمار آز پست

قرعه طاعت بگردان کت نیاید خوب فال

فال گیری می مخور باری که زشت آید ز عقل

قرعه گردان بر یمین و جرعه ریزان بر شمال

صحبت حورات باید دور بفکن سیم و زر

گر همی مهمان کنی بر چین زره سنگ و سفال

گرد جاه و مال کمتر گرد از آن معنی که هست

جاه در دنیا حسرت، مال در عقبی و بال

از عقوبتهای جاه و مال تو فردا ترا

چاه تیره به ز جاه و مار افعی به ز مال

با بدان پیوسته از نیکان گسسته ای عجب

با ملایک در فراقی با شیاطین در وصال

دیو اگر دیده نه ای من رایگان بنمایمت

یک زمان اندیشه کن زان نفس زشت بدفعال

دیو را خواهی ببین کردار مرد بدسرشت

ور فرشته خواهی اینک مردم نیکو خصال

ای به دنبال هوی شهوت پرست و آزورز

در ضلالت گشته غولان بیابان را همال

در هوس عمری بسر بردی چه مردی باشد این

روزگار خویشتن را خرج کردن بر محال

علم دین آموز و فضل اندوز تا مردم شوی

بیهده تا کی کنی چون دام و دد جنگ و جدال

مرد بس مسکین بود کورا نباشد علم و فضل

مرغ بس عاجز بود کورا نباشد پر و بال

چند پوئی بر در باطل به راه حق در آی

مانده ای بی ظل ایزد در بیابان ضلال

حق پرستی کن که معلوم است کاندر هیچ وقت

هیچ ناورد است بر سر مردم باطل سکال

مال با شبهت خوری گوئی حلال و طیب است

زانکه داری از ره تأویل در فتوی مجال

مال دنیا هست مردار و تو از بیچارگان

پس هم از بیچارگی مردار شد برتو حلال

بازماندستی ز طاعت از پی فرزند و زن

پس همی سوزی به غم تا از کجا سازی منال

این یکی من با توام گرچه نشاید این به عذر

شیر مردان جهان را بشکند رنج عیال

جان تو حمال غم زان شد که بهر هوی

خویشتن را هم به دست خویش کردی در جوال

برگ «و» ساز راه کن پیرا که وقت رفتن است

مرد عقبی شو مکن با اهل دنیا اتصال

گرچه پیری برگ مرگت نیست معذوری بلی

آدمی را ای شگفت از عمر کی خیزد ملال

این که هفتاد سالست هفتصد گیر ای عجب

عاقبت هم بفکنند این تازی اسبانت نعال

عمر بیهوده چه سود ای پیر بی حاصل بگوی

جز گنه حاصل چه کردستی درین هفتاد سال

هیچ شرمت نیست در دیده بگفت عمر و زید

هیچ دردت نیست اندر دل به مرگ عم و خال

کی شود خود سینه های تیره گون روشن ز پند

کی پذیرد رویهای زنگیان خوبی ز خال

پادشاه و پاسبان و شیرمرد و پیرزن

در در مرگند وقت عاجزی بر یک مثال

تیغ جان آهنج عزرائیل چون عکس افکند

پیش زخم او یکی دان پیر زال و پور زال

ترسکار از خشم حق باش و به عفوش دار امید

کرده در خوف و رجادل چون الف قامت چو دال

رحمت او باسیه رویان عصیان طرفه نیست

رانکه باشد چاه تاری منبع آب زلال

ای قوامی تاقیامت ماند نامت درجهان

زهد و توحید تو شد سرمایه جاه و جلال

شاعر نان پز توئی کرده خمیر از طبع خویش

قوت بهتر شاعر از دو کان تو نان رذال

چون تنور وآتش تو کی بود چرخ و نجوم

یا چونان و کلبتینت کی بود بدر و هلال

جرم خورشید از برای نان تو گشت است قرص

چون کنندش منکسف باشد تنورت را ز گال

آورند از بیشه اندیشه سیمرغان عقل

در تنور خاطرت هیزم به منقار مقال

ای که دانی قدر نان من به نزدیک من ای

بر دری دیگر چه حاجت باشدت کردن سؤال

از دکان عقل ما هر روز برنامی نه نان

تا نباشی در صف جهل از رجال لارجال

شمارهٔ ۱۰۳ - در موعظت و نصیحت گوید

مکن دین در سر دنیا ز خودرائی و نادانی

که این اقطاع شیطانی است و آن املاک یزدانی

درین ویرانه دیوان بی فرمان فرو منشین

که تا خود را در آن ایوان سلیمان وار بنشانی

کمین سازان شهوانی ترا در راه و توزیشان

به عقل از جان نه آگاهی به شخص از جامه عریانی

چراغ عقل روشن کن که اندر جستن مقصد

رهی تاریک داری پیش و درتاریک ویرانی

از این خون خوار محبس سالخورده رخت بیرون بر

که برنامد به گیتی در به نیکی نام زندانی

برین زندانی چو زندانی منه امروز باری دل

که تا فردا از آن خوش بوستانی دادبستانی

ز عشق خان و مان کردن شدستی واله ای مسکین

تو را تا خان و مان این است بی خانی و بی مانی

چلیپا کرده شهوت را و زنار هوی بسته

چو رهبانان درین دیرینه دیر تیز دورانی

ز هول مرگ نندیشی که من خود مرد سلطانم

شود سلطان جانت مرگ اگر خود حال سلطانی

اجل چون کوس بنوازد کجا فریادرس باشد

سپهبد را سپهداری جهانبان را جهانبانی

چو ناوکهای ربانی روان گردد چه برخیزد

ز جوشنهای سلطانی و خفتانهای خاقانی

هزیمت رفتگان لشکر مرگند از این عالم

جهانداران و جباران تورانی و ایرانی

به رسم و فعل فرعونان چرا گشتستی ای نادان

اگر در لشکر ایمان کنی موسی عمرانی

کنی موسی عمرانی به لشکرگاه ایمان در

ولی همراه موسی نیستی همکار ثعبانی

به ظاهر آیت خیری به باطن آلت شری

به رخ موسی و هارونی به دل فرعون و هامانی

تو را تا سرسپید آمد سیه دل گشتی از غفلت

بسان دیو ظلمانی شدی ای پیر نورانی

نماند مرد شادان دل به روز آفت پیری

نباشد باغ آبادان به وقت باد ابانی

نفیر از دست ما پیران که مردم را بریم از ره

رفیق جمع گمراهان دلیل راه نادانی

به ره گم کردن مردم همی چون نیک بندیشم

چه این پیران نورانی چه غولان بیابانی

ز بهر تیرگی دادند ما را خلعت پیری

به دست زاغ بفرستند منشور زمستانی

ز راه ریشخند و روی استهزا سخن گوئی

اگر بینی یکی زین سهل جانب مرد سلمانی

مسلمانی مسلم نیستت زیرا که در دنیا

که با پرهیز سلمانی که با ملک سلیمانی

به امر دیو آز اندر مجو ملک سلیمان را

اگر مرد سلیمانی چرا پس دیو فرمانی

مسلمانی ز تو رنجور کی گشتی به گیتی در

ولیکن خواجه را رنجه نمی دارد مسلمانی

ز هر مردم فزون دارد هنرها مردم دینی

ز هر یاقوت به گیرد بها یاقوت رمانی

قناعت چون جهانبانیست او را حرص چون درمان

مده گر نیستی نادان جهانبانی به دربانی

نیفشانند بر تو جان به عقبی در نکورویان

اگر تو دست چون مردان به دنیا برنیفشانی

ز نادانی خورد اندوه دنیا مرد دنیائی

ز بدبختی کشد پالان محنت اسب پالانی

به بدسختن ترازووار داری خاطر و دل را

چرا میزان طاعت نیستی معیار عصیانی

سرای حرص و شهوت کردی آبادان عجب خلقی

که هم معیار عصیانی و هم معمار شیطانی

نکردی شرع را فرمان و دیوان را سیه کردی

از آن کار گزاف توست نه شرعی نه دیوانی

به حشر اندر سر از تاج سرافرازی برافرازد

کرا تابان بود داغ پشیمانی ز پیشانی

اگر خواهی که کم بینی خمار درد جاویدان

مخور در خوردن سیکی به نقل الا پشیمانی

به طاعت کردن یزدان ز دوزخ بازخر خود را

درین معنی تأمل کن حقیقت دان که ارزانی

اگر تو قیمت طاعت ندانی بس عجب ناید

چه دانی قیمت طاعت که قدر خود نمی دانی

به طاعت رنج بر خود نه گرت ناز ابد باید

میسر کی شود هرگز تن آسانی به آسانی

شدستی بر گنه چیره که جبارم بیامرزد

بکن درمان از این بهتر که فردا صعب درمانی

مکن با ایزد بی چون چنین یکباره گستاخی

که آنگاهی عتابش را تحمل کرد نتوانی

گرت جنت همی باید زکوة از مال بیرون کن

توانی خواستن مهمان ندانی کرد مهمانی

ربا دادن زنا کردن چه معنی دارد ای ویحک

به سامانتر بزی باری نه تو مردی به سامانی؟

ربا دادن چرا باید ندانی در جهان کاری

که ایزد را بیازاری و خلقان را برنجانی

به آزار خدای و خلق و رنج نفس و درد دل

بسی گرد آری از هر سو فذلک رایگان مانی

نه پیغمبر نه اهل البیت نه اصحاب کردند این

عجب کاری است کار تو ندانم تا کرا مانی

به هنگام گنه کردن چو خورشید به پیدائی

به وقت توبه آوردن چو سیمرغی به پنهانی

نداند مفسد بدبخت چون مصلح نکو گوئی

ندانی باشه بدخوی چون بلبل خوش الحانی

ندانی علمها خواندن توانی عیبها جستن

نه از مردان برهانی ز نامردان بهتانی

به سال و ماه در هرگز نخوانی سبعی از قرآن

ولیکن هر شب و هر روز نقش مردمان خوانی

به سیرت غدر و تلبیسی به خصلت فسق و تزویری

به فکرت حیلت و زرقی به خاطر مکر و دستانی

ریاورز و نفاق اندوز و پرتزویر و بی حاصل

رباخوار و خدای آزار ومؤمن سوز و کسلانی

اگر ایمان قوی داری میندیش از گنه کاری

چه گر نااهل کرداری هم آخر ز اهل ایمانی

همی ترس از گنه لیکن امید از فضل او مگسل

که بس باشد تو را شحنه درین ره فضل یزدانی

دلی گرترسد ازدوزخ به دوزخ کی شود خسته

کسی گر بد نیندیشد به بد کی باشد ارزانی

قوامی قوت دین را به زهد اندر قیامت کن

که تا روز قیامت جان ز قوم نار برهانی

تو را آراست است امروز مهمانخانه خاطر

که بر خوان عبارتها به طبع خوش نمکدانی

در اصل از نانبا زادی ولیکن زاد نام از تو

به حکمت پایه نامی به نسبت مایه نانی

شگفتا نانبائی را که هست اندر ضمیر تو

ز استادان گردونی و مزدوران ارکانی

ز طبع آبی فرو ریزی خمیر از دل برانگیزی

به فکرت آرد دربیزی به خاطر گنده گردانی

چو آرد اجرام گردون را ببیز اندر ضمیر دل

که با پرویزن پروین برین پیروزه دوکانی

ز بیاعان اندیشه همی خر گندم معنی

درین دوکان جسمانی همی پز نان روحانی

مگردان چون سنائی رخ ز گفتار بداندیشان

که ایشان جمله ناجنس اند و تو نز جنس ایشانی

خراسان و عراق امروز اقطاع دو شاعر شد

قوامی را عراقی دان سنائی را خراسانی

شمارهٔ ۱۰۴ - در توحید و زهد و موعظت گوید

پس از توحید جان افزای تا جانم به جا باشد

به زهد و موعظت گفتن خدا بر من گواباشد

همی بر خویشتن گیرم گوا آن پادشاهی را

که در ملکش نوای مرغ تسبیح و دعا باشد

خداوندی جهانداری ز روی آسمان او را

مه نو ناچخ سرهنگ درگاه قضا باشد

ز بیمش چرخ سرگردان و عرش از هیبتش لرزان

که یارد گفتن «الرحمن علی العرش استوی »باشد

ز تقدیرش بود جان را که مرگ اندر کمین آید

به فرمانش بود شب را که روز اندر قفا باشد

نه در امرش خلل خیزد نه در صنعش زلل گنجد

نه در ملکش زوال آید نه در حکمش خطا باشد

گهی بستان ز تقدیرش چو مفلس بینوا گردد

گهی بلبل ز تسبیحش چو مطرب خوش نوا باشد

بدارالملک بستان در وشاقان ریاحین را

قبا از لعل و پیروزه کلاه از کهربا باشد

زبان حال شرق و غرب اگر بهتر براندیشی

به معنی در «توکلنا علی رب السما» باشد

به درگاهی چه کبر آری که اسب کمترین بنده

اگر نعلی نهد بر خاک تاج کبریا باشد

ز صنعش ماه و خورشید است نیکو روی و نورانی

چنین شمع و چنان شاهد کرا بود و کجا باشد

از این چندین صناعتهای رنگارنگ و گوناگون

ندانم تابه صانع در کسی را شک چرا باشد

یکی بر طبع می بندد یکی از چرخ می گوید

در آن دریا که ایشانند جای آشنا باشد

تماشاگاه ایشان نیست در بازار ربانی

که گلها را کله سازند و بلبل را قبا باشد

کسی کز جهل و گمراهی به دل منکر بود حق را

سزای آتش و شمشیر و نفت و بوریا باشد

نظر گاه الهی را ز دیوار سرای دین

دریچه بر دل پر درد مرد پارسا باشد

خداوندا در رحمت گشادستی به خلقان بر

خنک آن بنده کز رحمت برین درآشنا باشد

همه عالم همی خواهند از این پس از تو بخشایش

ندانم که بخشائی و این دولت کرا باشد

برین طاعت که ما داریم فردا وای بر ما پس

اگر با ما خطاب اندر خور کردار ما باشد

سزای ما مکن با ما که ما را نیست این طاقت

توآن کن کز خداوندی ازآن حضرت سزا باشد

گنهکاریم جبارا از این کردارها ما را

اگر سوزی سزا باشد اگر بخشی روا باشد

بیا بر خویشتن بخشای و عذری خواه و شکری گو

چوبتوانی همه آن کن که ایزد را رضا باشد

به کنج عافیت بنشین که جائی عاریت داری

هرآنکه ازعافیت بگریخت در دام بلا باشد

بدار از کار دنیا دست و پای اندر ره دین نه

که آن تحقیق و تصدیق است و این روی و ریا باشد

کمال مرد دین پرور نه از دنیا درج گیرد

چراغ آسمانی را نه از روغن ضیا باشد

چه جوئی محنت کلی درین منزلگه فانی

طلب کن نعمت باقی که دردارالبقا باشد

تمنا بر بهشتت چیست زین دست سخاباری

دلت بسیار چون جوید که دست اندک عطاباشد

به خرواران عطا باشد تو را با کمترین خلقی

چو در راه خدا آئی دو تا نانت سخا باشد

به دست چون تو بی عقلی نباشد قیمتی دین را

چو نابینا بود نخاس؛ برده کم بها باشد

تنعم را غلام ترک در دنبال می داری

از آن کس کی صواب آید که با ترک خطا باشد

سگی ناحق شناسی را به خدمتها کمر بندی

کزو درصد مکافات عنایت؛ صد عناباشد

کریمی پادشاهی را چرا طاعت نمی داری

که گر خیری کنی آنجا یکی را ده جزا باشد

به آزو آرزو کردن دل و طبع و زبان داری

وگرنه خوردن و پوشیدن مردان گیا باشد

جهان چون دیو زشت آمد به نزد عاقلان لیکن

به چشم شهوت غافل سروش خوش لقا باشد

حقیقت عالم آراسته چون نیک بندیشی

عروس خوش لقا باشد ولیکن بی وفا باشد

جهانی چون نگارستان دلاویز و فریبنده

که دانا را و نادان را برو میل و هوا باشد

درو آویخته هرکس به مهر جان و عشق دل

که پندارند جاویدان بر و برگ و نوا باشد

چو طاوسی بود اول شود بر عاقبت ماری

همان نوش لقا بوده ترا زهر فنا باشد

زمین با هفت گردون اژدهای جان مردم دان

تنی با هفت سر داند همه کس کاژدها باشد

همی تا زنده ای روزی ز بد کردن پشیمان شو

پشیمانی چه سود آنگه که جان را تن جدا باشد

نکردی پشت در طاعت دو تا هنگام برنائی

کنون گر خواهی و گر نه خود از پیری دوتا باشد

به پیران سر مکن عصیان که آن بهتر بود کاخر

نباشد در دلت عصیان چو در دستت عصا باشد

بود پیر از در رحمت که آن بیچاره مسکین

اسیر و عاجز و سست و ضعیف و مبتلا باشد

شده اقبال برنائی رسیده محنت پیری

نصیب از روزگار او همه جور و جفا باشد

نه شخصش را بود قوت نه عمرش را بود لذت

نه چشمش را ضیا باشد نه رویش را بها باشد

ز رنج محنت و پیری نماند فر برنائی

بهار تازه را با برف و سرما کی بقا باشد

هلا ای پیر طاعت کن که عمرت رفت و مرگ آمد

نیندیشی که سهم حشر و خوف بی رجا باشد

بگردانیدت از پیری زمانه آسیا بر سر

چنین کردست تا بودست و خواهد کرد تا باشد

ز پیری برف نومیدی بباریدست بر فرقت

تو دل خوش دار کان باشد که گرد آسیا باشد

به پیری نوشداروها همی چون زهر بگزاید

به برنائی اگر حنظل بود جان را شفا باشد

جوانی خوب و زیبنده است و پیری زشت و نازیبا

برین نفرین و دشنام و بر آن مدح و ثنا باشد

طراز جامه عمر است گوئی روز برنائی

که چشم روح را گردش به جای توتیا باشد

به باغ زندگانی در درختی دان جوانی را

که بیخش چشمه حیوان و شاخش کیمیا باشد

خوشا ایام برنائی و عشق و شوقش اندر دل

که دیدار طربناکش بهر دردی دوا باشد

تو گوئی در همه عمرم بود یک روز و یک ساعت

که دیگر باره آن زوبین به دست این کیا باشد

محالست این سخن گفتن دلا تا کی ز درد دل

از این بگذر که این سودای مالیخولیا باشد

هرآنچه امروز در دنیا همی گوئی نکو بنگر

که فردا این سخنها را به محشر ماجرا باشد

چو عمرت رفت بر غفلت بدین باقی تلافی کن

کسی را نیست این انده غم تو هم تو را باشد

اگر توبه کنی بی شک بیامرزد تو را ایزد

به خاصه پیشوا چون مصطفی و مرتضی باشد

قوامی تا جهان باشد نباشد نان پزی چون تو

که نان شکر تو برخوان شرع مصطفی باشد

ز آتش گندم خاطر به زور آب اندیشه

تو را در آسیای معرفت سنگ صفا باشد

تنور نور دو کانت ز بالای فلک زیبد

که نانهای تو را سفره ز سدرالمنتها باشد

گراز هر عیبها دورست این دو مهره بر گردون

خرد کز علمها سیر است از این نان ناشتا باشد

حلاوتها بود جان را که نانت کمترس سازند

تفاخرها بود ری را که چون تو نانبا باشد

شمارهٔ ۱۰۵ - قسمت اولی است از قصیده ای ؛ و موجود از آن در بیان توحید است

پروردگار عالمیان است کردگار

هژده هزار عالم را آفریدگار

روزی ده خلایق و دارنده جهان

داننده نهان و خداوند آشکار

پاکی منزهی که تصرف همی کند

در روزهای روشن و اندر شبان تار

او می برآورد سرشب رابه دست روز

از دامن خزان به گریبان نوبهار

بر هستی و یگانگیش برگوا شده

ار خاک مور و مار و ز خورشید و نور و نار

بر شاخ صنع او چو دو مرغند روز و شب

این باز پرده در شده وان باز پرده دار

مه را کمال قدرت او جلوه می کند

بر تخت شب ز کله گردون عروس وار

خورشید را به روی فلک برهم او کند

چون آتشین سپر ز بر آبگون حصار

جز آفریدگار که داند فروختن

بر چرخ شمع و مشعله صدبار و صدهزار

از مرکبان باد بهم برزند جهان

از بحرشان زمین کند از ابرشان سوار

از پاره های ابر هوا پر شترکند

از رعدشان درا دهد از برقشان مهار

چون باغ در بهار بیاراسته جهان

وز قد خلق کرده درختان میوه دار

طاوس آفتاب خرامان ز صنع اوست

در باغ صنع بر چمن «تولج النهار»

صحرای بی کرانه ز آثار رحمتش

پرموج نعمت است چو دریای بی کنار

گلها ازو چو جعد گشایان کاشغر

گلها ازو چو قند لبانان قندهار

از میوه و نبات و ریاحین و جانور

کرده نگارخانه قدرت پر از نگار

اندر بهار پیرهن شعر گل که دوخت

آن آفریدگار که سوزن کند ز خار

اندر خزان به نرگس تاج آن همی دهد

کاراستست گوش سمن را به گوشوار

از برف و زاغ در مه دی باغها ازاوست

پرلعبتان چین و سیاهان زنگبار

اندر تموز باغ کند همچو آسمان

همچون ستاره میوه برآرد ز شاخسار

آنگاه زهره وار کند شکلهای سیب

پروین شاخها کند از دانه های نار

سبحان آن خدای که او را مسبح اند

شیران بیشه ها در و مرغان به مرغزار

بر عاجزان کشتی هنگام موج خیز

ساکن شود به نامش دریای بی قرار

در دعوت مسیح ز گل پرورید مرغ

در معجز کلیم ز چوب آورید مار

شمارهٔ ۱۰۶ - در منقبت امیرالمؤمنین علی علیه السلام و عدل خدای تعالی و مدح سید فخرالدین و پدر او سید شمس الدین که هر دو رئیس شیعه در ری بوده اند گوید

مرتضی باید که بعد از مصطفی فرمان دهد

تابدین در علم دارووار او درمان دهد

هرکه منبر جز علی را سازد او باشد چو آن

کس که مصحف را به دست کودک نادان دهد

هرکه دین آور بود در حق به حق پرور شود

هرکه دریا بر شود کشتی به کشتیبان دهد

ای که اندر دین علی را باز پس داری همی

این چنین رخصت بدستت دیو پردستان دهد

من نگویم مرتضی را تو نمی دانی امام

که این زیادت بر تو بستن علم را نقصان دهد

مرتضی کز پیش بوبکر و عمر باشد به علم

کی روا داری که فرمان از پس «عقمان» دهد

یار اهل البیت حق باش و بدان غره مشو

گر به باطل یاری امروزت همی سلطان دهد

یاری سلطان یک روزه ندارد قیمتی

یاری آن یاری است کان سلطان جاویدان دهد

گر همی دانی که نوشروان ز عدل ایوان فراشت

عدل کن تا در بهشت ایزد تو را ایوان دهد

ظلم بر یزدان همی بندی روا داری چرا

ظلم تو یزدان کند عدل تو نوشروان دهد

خیره بدها کردن و آنگاه بستن بر خدای

اینت نازیبا غروری کز هوی شیطان دهد

کمترازکبری چه باید بودکو گوید همی

راهها شیطان زند توفیقها یزدان دهد

گر به سامانی در ایمان پس مدان ایمان عطا

زانکه عشوه خویشتن را مرد بی سامان دهد

خود به قول تو نشاید خواند مؤمن بنده را

چون بود مؤمن کسی کورا خدای ایمان دهد

بنده را گوئی عطای داده بستاند خدای

تاش در دوزخ شراب درد بی پایان دهد

مدخلی باشد که داده باز بستاند عطا

حق به ما حاشا و کلا گر عطا زین سان دهد

طاعت و عصیان بنده کی کند سود و زیان

چون نداند کش ملک توفیق یا خذلان دهد

دل همی سوزد به زاهد بر درین مذهب مرا

تاچرا در صومعه بیهوده مسکین جان دهد

ای برادر زین تعصب دور شو تا کردگار

روز حق ز ابر کرم کشت تو را باران دهد

تاکی اندر بغض حیدر هر زمان شیطان جهل

در سرای دل به ایوان تو شاد روان دهد

غصه جان است نادان را علی که اندر مثل

«درد جاهل علم باشد رنج خر پالان دهد»

هرچه اندازی به دنیا بازیابی روز حشر

هرچه کاری در زمستان بربه تابستان دهد

هرزمان گوئی به سخره مهدیت را گو بیای

تا جهان را گاه عدل ارایش بستان دهد

معتقد باید که حال مهدیش باور کند

مرد چون یعقوب کوتایوسفش هجران دهد

هرکه دارد حب مهدی را ند در مهدی رسید

مالش فرعونیان هم موسی عمران دهد

نرم گردن باش حق را تا میان ما و تو

شاخ ایمان سایه بخشد باغ دین ریحان دهد

در سؤال من ترش روئی مکن که اندر بهار

گل جواب عندلیب از باغها خندان دهد

گفت سلمان مصطفی راکه ایزد اندر عهد تو

مرتضی را چون رسولان معجزالوان دهد

گه چو آدم در بهشت حضرتت معصوم وار

مالش ابلیس کفر از عیبها عریان دهد

گه چو نوح از کشتی عصمت به تیغ آب رنگ

دشمنان را هم ز خون دشمنان طوفان دهد

گه چو ابراهیم فرزند هوی را پیش عقل

از برای قرب ایزد فتوی قربان دهد

گه چو خضر از ظلمت دنیا به اهل شرع و دین

علمهای سودمندش چشمه حیوان دهد

گاه چون موسی به صف جنگ فرعونان کفر

مر نهنگ آهنین را قوت ثعبان دهد

گه چو عیسی در دیار روم رهبانان جهل

مردگان شبهه را جان از دم برهان دهد

گه سلیمان وار بر مرغان و دیوان حسد

در صفا از خاتم عهد و وفا فرمان دهد

گه چو یوسف در چه گیتی ز رغم گرگ حرص

ازپی اسلام تن در خدمت اخوان دهد

گه چو یونس از عبادتها ز پیش کردگار

روح را در بطن حوت بحر تن زندان دهد

همچو سلمان گو فضیلتهای میرمؤمنین

تا جهاندارت درج چون بوذر و سلمان دهد

آن امام نص معصوم آنکه زیرساق عرش

بوسه بر تعلین قدر او همی کیوان دهد

حامل تنزیل قرآن حافظ شرع رسول

کش به فضل اندر گوائی آیت قرآن دهد

درسخا و فضل و فرهنگ و شجاعت چون علی

کو سواری کاسب جدو جهد را جولان دهد

علم گوید، زهد ورزد، سرپذیرد، سرنهد

تیغ بخشد درقه پاشد جان فشاند، نان دهد

ای قوامی شعر رنگین از بهار طبع تو است

نقش زیبا راچنین چشم از نگارستان دهد

آفرین برطبع خوبت کز صدفهای خرد

همچو بحر علم فخرالدین گهر آسان دهد

صدر عالی قدر فخرالدین که گاه مرتبه

رشوت جاه رفیعش گنبد گردان دهد

مفخر سادات هفت اقلیم شمس الدین که شمس

نامه اقبال او رابوسه برعنوان دهد

یافت تشریفی ز همنامیش در تدویر شمس

جمله اجرام فلک را روشنائی زان دهد

سیدی صدری بزرگی سروری نیک اختری

کو زباد نعل اسب افلاک را دوران دهد

دولتش را بی وفائی حیلت حاسد کند

بوستان را بینوائی باد مهریگان دهد

هرکه غمگین خواهدش بی شک هم او غمگین شود

هرکه کاری بد کند لابد هم او تاوان دهد

هست حضرتها بسی لیکن شرف اینجا بود

هست دریاها بسی لیکن گهر عمان دهد

ای که چوگان مرادت را زمین گوئی شود

وای که گوی دولتت را آسمان چوگان دهد

در خم چوگان جاهت گرچه گوی است آسمان

باش تا چون گوی و چوگان دولتت میدان دهد

چرخ را گیتی ز پیش تیر عزمت روز و شب

لاژوردین جوشن و پیروزه گون خفتان دهد

میغ را گردون به جنگ خصمت از باران وبرف

تیغ زراندود و تیر سیمگون پیکان دهد

از غرائب زان بیان مدح تو شاعرکند

کز عجائب خودنشان بحر بازرگان دهد

کشت دشمن را جهان زان توبری ء الساحه ای

شربتش را رنج تن گر چرخ و گر ارکان دهد

رنجه دل کردت عدو تا جان او رنجور شد

این قدر داند که چون مهمان خورد مهمان دهد

نعمت بدخواه ناپاینده زان شد کایدری است

بی مدد باشد بلی نرگس که نرگسدان دهد

دولتی داری خدائی همچنین پاینده باد

دون ازآن که اینجا فلان را از هوس بهمان دهد

بخشش مخلوق کی چون خلعت خالق بود

همچنان بی حس که او تنگان بباتنگان دهد

هرکه این خدمت به دیگر خدمتی بدهد بود

همچنان بی حس که او تنگان بباتنگان دهد

صدر چون تو مادر ملت نه از بطن آورد

شیر مقبل دایه دولت نه از پستان دهد

مصطفی خلقی به خلقت مرتضی واری به شکل

چون صدف یک رنگ باشد در همه یکسان دهد

هم رئیس شیعتی هم سید سادات عصر

دولت از جاهت همی سرمایه اعیان دهد

هم سیادت هم ریاست هم سیاست زیبدت

این چنین فضل و شرف حنان دهد منان دهد

ای که اندر ری صبای سایه اقبال تو

رازیان را چون درختان خلعت نیسان دهد

تو محمد نسبتی آمد قوامی تا ز خود

دایه احسانت او را پایه حسان دهد

شاعران آیند هر وقتی قوامی گه گهی

دردسر گر کم دهد چاکر نه از عصیان دهد

آنکه شیرآرد ز بیشه پای او سنگی بود

آن سبک دستی کند کو گربه ازانبان دهد

شاعر نان پز به جز من کیست کو ممدوح را

از معانی گندم آرد و ز عبارت نان دهد

حکمتش سرمایه باشد دولتش یاری کند

فکرتش مزدور بخشد خاطرش دو کان دهد

ماه چون سنگی شود مهتاب از اوویزان چو آرد

که آسیابان سپهر از عقربش قبان دهد

آفتایش در تنور افروختن آتش برد

آسمانش در ترازو داشتن میزان دهد

طبعش ازوهم و خیال و حفظ و فکرت نان نظم

نیک ورزد، پاک دارد، خوش پزد، ارزان دهد

نه چنان ارزان به یک باره که باشد رایگان

کان که نان شعرخواهد گندم احسان دهد

تا ز روی عقل باشد جاهل و بیدادگر

آنکه داد شهر آباد از ده ویران دهد

بدسگالت در دهی ویران به حالی زار باد

تا تو را دولت هزاران شهر آبادان دهد

هر سعادت که آسمان خویشانت را داد از درج

دان که فرزند عزیزت رابه صد چندان دهد

شمارهٔ ۱۰۷ - در موعظت و نصیحت و تحذیر از دنیا و تذکیر مرگ و تصدیق حشر و نشر گوید

عزیزا چند رنگارنگ این دور جهان بینی

ز دور چرخ در گیتی بهاران و خزان بینی

درین آفت سرا بودن هلاک جان و تن باشد

اگر گوئی به ترک آن نجات جاودان بینی

عروس عز دنیا را طلاقی ده بلا رجعت

که تا از عقد حورالعین شکرریز جنان بینی

ندانم تا چرا خواهی جهان و مردم او را

چو فعل مردمان بینی و احوال جهان بینی

بدنیا غره گشتستی ز مرگ ایمن عجب مرغی

که رنج دام نندیشی و ناز آشیان بینی

مترس از پیری اندر عشق کز کنعان فضل الله

چو یعقوبت ببخشاید زلیخا را جوان بینی

اگر در عدل کوشی دیر ماند رسم و اسم تو

برو تا در مداین صفه نوشین روان بینی

بنای خانه دین باستانی وار محکم نه

که شه دیوار محکم تر برسم باستان بینی

هوای نفس را بشکن به تدبیر خرد زیرا

خرد جوئی وفا یابی ؛هوی ورزی هوان بینی

هوی را زیر پای آور که تا جنت به دست آری

بیابی راحت گوهر چو لختی رنج کان بینی

زبان تو زیان توست مجروحش کن از دندان

که آنگه بی زیان باشی که خود را بی زبان بینی

چه بر آخر زمان بندی بدی، پوشیده کی ماند

ببیند آشکارا عقل هرچه اندر نهان بینی

زمانه اول و آخر ز تو نالد چرا باید

که نیک از خویشتن دانی بد از آخر زمان بینی

بدار ای دوست دست از مکر تردستان این گیتی

که تا ازنیکنامیها جهان پرداستان بینی

نگردد راه و رسم تو بدین چندین عبارت ها

چه آن کز داستان خوانی چه این کز دوستان بینی

حدیث محشر و دوزخ اگرچه نایدت باور

یک امروز از خبر بشنو که خود فردا عیان بینی

نهیب صوراسرافیل کز گورت برانگیزد

هزاران خلق عریان را فزون در هر کران بینی

ز هول روز رستاخیز و بیم موقف اکبر

به لشکرگاه مدهوشان سپاهی بیکران بینی

به صحرا بی قدم پوئی؛ سخن ها بی زبان گوئی

حشم بی محتشم یابی ؛سپه بی پهلوان بینی

زمین لرزان و گردون پست و شاه اختران تاریک

خرد مدهوش و جان حیران و قالب ناتوان بینی

در آن جای بدین ولی بمانده عاجز و مضطر

نه خود را چاره دانی نه کس را مهربان بینی

زن و فرزند و مام و باب «و هم» و خال را آنجا

یکایک بر کران یابی و خود را در میان بینی

اگر کردار بد باشد تو را آن روز وی برتو

کز آتش پیرهن پوشی و دوزخ در زمان بینی

ز قعر وادی پر دود و نیش آتشین دوزخ

به درد جاودان بر جان و دل تیر و سنان بینی

به بازوهای مه رویان بر از ماران رسن یابی

ز پهلوهای جباران سگان را استخوان بینی

خردمندا مکن باور اگر گوید تو را خلقی

برو اسفندیاری کن کز آنجا هفت خوان بینی

چنین جائی که گفتم شیرمردی سودکی دارد

که خود راار همه شیر ژیانی پرژیان بینی

بهشت و حور و غلمان را که از جان آرزومندی

از اینجا بر یقینی شو که آنجا بی گمان بینی

از این رسته چو برخیزی ز بهر رستگاری را

چو در تو راستی بینند جای راستان بینی

نکوئی کوی و نیکی خواه اگر خواهی که در جنت

نگارستان دل یابی سرا بستان جان بینی

نگارجام کش خواهی رفیق نامور گیری

براق گامزن یابی سوار کامران بینی

مراد عقل و عیش روح و انس طبع و لهو دل

جمال خوب و جای نیک و عمران بیکران بینی

چنین آراسته جائی تو را هر لحظه گویان

کجا شد رخشت ای رستم بیا تا سیستان بینی

جهان نور دادستی بدین چهسار پرظلمت

یکی زین چاه ظلمانی برون شو تا جهان بینی

خدای و مصطفی و مرتضی را دان اگر خواهی

که در جنت امین باشی و از دوزخ امان بینی

رکیب چارده معصوم بوس امروز تا فردا

ز شاخ گیسوی حورا بخلد اندر عنان بینی

بزرگانی که از آثار خیر و سرت ایشان

همه عالم نشان یابی همه قرآن بیان بینی

دلا ز اصحاب پیغمبر چو ز اهل البیت شادی کن

که از فضل و بزرگیشان جهان را شادمان بینی

اگر میلت به اهل البیت به باشد روا باشد

تو آنجا جامه به بافی که بهتر ریسمان بینی

قوامی گاه خبازی از ان بی عیب شد کارت

که این بی عیبی از فضل خدای غیب دان بینی

ز بهر گرده تو است این که گرد خرمن گردون

چو گندم هر شبی انجم به راه کهکشان بینی

پس از دروازه فکرت نگر در آسیای دل

که تا سنگ سخن گردان به آب امتحان بینی

یکی در رسته خاطر گذر در شهر اندیشه

که تا در دل معانیها چو نانها در دکان بینی

تو را نان سخن مرغی است گشته علمها دامش

که هر علمی به عالم در که بینی دام نان بینی

شمارهٔ ۱۰۸ - در موعظت و نصیحت و ترغیب به اختیار آخرت بردنیا گوید

عمرها کوتاه گشتست ای عزیزان زینهار

حسبة لله که پیش از مرگ دریابید کار

روزگار از دست ضایع گشت بردارید پای

کاروان شهر بیرون رفت بربندید بار

تاکی از غفلت به دست قهر ذوالقرنین دهر

خویشتن را در سد دنیا پیختن یأجوج وار

شغل دنیا نیست آخر همچو کار آخرت

کی بود ناز شب خلوت چو سهم روز بار

یادتان ناید همی امسال از آنجا تا چه رفت

با عزیزانی که اینجا با شما بودند پار

جانهاتان سوخت است و طبعهاتان ساخت است

با سپهر تنگ خوی و اختر ناسازگار

نامه های حشرتان را ظلم و رشوت عجم و نقط

جامه های جانتان را ترس و شهوت پود و تار

عقلها در مغزتان بنیادهای پرخلل

جهل ها در پیشتان دیوارهای استوار

روز و شب را عمر می دانید و هیچ آگه نه اید

کز در مرگ شما این حاجب است آن پرده دار

از برون با تو سپیداست از درون باتو سیاه

کس نشان ندهد درون بیرون تو را از لیل و نهار

صید گاه آز گشت این جایگاه رام و دد

مردمان بیکار و از دیوان بدو در پیشکار

چرخ شد بی آفتاب و مملکت بی پادشاه

روی هامون بی مدر اجرام گردون بی مدار

بر سپهر حکمت از اجرام تنها شد بروج

در جهان همت از دیار خالی شد دیار

حکمت لقمان هبا شد همت مردان هدر

عالمی ویران در و نه نان ده و نه نامدار

یافه گشته روزگار و رنجها ضایع شده

نیست حاصل کار ما را وای رنج روزگار

تخم در شوره فشانده خشت در دریا زده

گشته سرگردان خلایق زیر این گردان حصار

ای شیاطین را ز تو شکر و ملایک را گله

دوستان را کوه انده دشمنان را یار غار

پشت کرده بر صراط و دوزخ و ایمن شده

زان ره باریک و تیز زان چه تاریک و تار

گرتو را شکی بود تا چون برانگیزد به حشر

صوراسرافیل خلقان را بامر کردگار

بنگر اینجا تا بهاران چون دم باد صبا

زنده انگیزد ز خاک مرده اسرافیل وار

راه نیکان گیر تا گیری همه ملک بهشت

با بدان منشین و دوزخ را بدیشان واگذار

گرتو خواهی کز فراموشان نباشی روز حشر

جهد آن کن کز تو جز نیکی نماند یادگار

ور تو می کوشی که فردا سرخ رو آئی چو سیب

اشک را در دیده همچون دانه کن در جرم نار

ورترا باید که بوسی چشم چون بادام حور

پس مچین انگور عشق از خوشه زلفین یار

صاحب ملک و عقاری دان که روز رستخیز

به کند مالک عقاب صاحب ملک و عقار

نفس تو گردد شریف ار دانش آموزد ز عقل

زانکه موسی را ز علم خضر بود است افتخار

جان صافی به پذیرد صورت سر خرد

گوش غمگین به نیوشد ناله بیمارزار

ای برادر خوش بود بازارگانی با خدای

بار دربند از ره دل تا در داراقرار

گر درین حضرت تجارت آرزو باشد ترا

رستی از رنج بیابان ها و از موج بحار

ار هزارت را صد و صد را ده و ده را یکی است

وین یکی را ده بود ده را صد و صد را هزار

با خدای اسمان باش از ره بیم وامید

خشم او را ترسناک و عفو او را خواستار

عفو او از دود آب آرد چو باران از سحاب

خشم او از آب دود آرد چو از دریا بخار

رحمت ایزد دهد آب نشاط از چاه غم

عکس خورشید آورد زر عزیز از خاک خوار

ای بسا فرق جهانداران که بی گردن شداست

زافت این برگشیده گنبد گوهرنگار

تامرید نور شمع او نباشی رانکه هست

پیر صوفی جامه زاهد کش زنهارخوار

آنکه بر گردون نهادی مسند عزو شرف

گشت زیر خاک شخصش عیبه عیب و عوار

وانکه کرد از تیغ سربی تن همی چون خربزه

کرد شمشیر اجل او را دو نیمه چون خیار

هرکه آمد در جهان از بهر مرگ آمد پدید

هرکه باشد جانور ناچار باشد جان سپار

نعزیت ما را ز پیش دور آدم داشتند

جامه نیلی از آن دارد فلک چون سوگوار

ای درون تو تماشاگاه دیوان هوی

تانشد در تو نهان ابلیس کی گشت آشکار

تونه آن دیوی که از «لاحول » باکی باشدت

دیو مردم چهره آدم تن ابلیس کار

هرکجا دیویست از دستت به زنهار آمد است

دیو کی پای تو دارد الله الله زینهار

وعظ با تو چه که خود برتو نجنبد هیچ موی

گربهشتت بر یمین دارند و دوزخ بر یسار

تن جحیم آلود کردی دل به جنت بر منه

تو کجا خود مرد آن جائی هم اینجا پی فشار

دشمن تو هم توئی وین غایت نازیرکی است

خویشتن را هم به دست خویش کردن سنگسار

راحت دنیات را رنج قیامت در قفاست

هیچ اندوهی مخور با هم بود خرما و خار

ازره طاعت سوی درگه جمازه راست کن

چند درعصیان دوان بگسسته چون اشتر مهار

جوشن عصیان به تیر توبه گردد ریزریز

جامه نوگل به دست باد باشد پاره پار

رحمت ایزد بدو جهان در نثار جان توست

در ره جان آفرین چون بندگان کن جان نثار

از جهان باکی نباشد مرد را از راستی

از خزان آفت نیاید سرو را بر جویبار

یاوری ده مستحق را تا بماند دولتت

هرکه یار حق بود باشد بدو جهان بختیار

ایزدت لوح گناهان بسترد از پیش رو

چون قلم گریان و نالان باشی و زرد و نزار

چشم گریان به طاعت تا دلت روشن شود

هرکجا باران بود ناچار بنشیند غبار

دست پرتسبیح کن زیرا که بی تسبیح دست

از در آتش بود ماننده شاخ چنار

بردباری کن که اندر صحن بستان بهشت

شاخ طوبی را ز بهر بردباران است بار

بردباران رابه جان خدمت کند ازبهر آنک

سجده گاه اهل طاعت گشت خاک بردبار

آه نیکان نیک باشد خاصه در وقت سحر

بانگ مرغان خوب باشد خاصه در فصل بهار

ای قوامی کار و باری داری اندر موعظه

نانبای شعر پرورکی بود بی کار و بار

آسمان دکان، تنورت خاطر و، مزدور طبع

شد دکانت نه، تنورت هفت، مزدورت چهار

قحط نان و نام باشد گر نباشد شعر تو

شهرها آشوب گیرد چون نماند شهریار

در دکان جان بود نانت نه در بازار جسم

در بن دریا بود گوهر نه بر دریا کنار

مالهای مالداران کی بود چون نان تو

نان تو ماند به جای و مال گردد تار و مار

مالداران را سنائی وارگوید پند تو

«ای خداوندان مال الاعتبار الاعتبار»

شمارهٔ ۱۰۹ - در عدل خدای تعالی و امامت ائمه اثنی عشر علیهم السلام و موعظت و نصیحت و مدح نقیب النقباء ری شرف الدین مرتضی گوید

چهار دار امام ای پسر ولی سه چهار

کزین دوازده یابی بهشت جنت بار

من از دوازده نازم تو از چهار ای دوست

کنون بباید هان ساختن به هم ناچار

به چار فصل نگه کن که هست در سالی

چگونه ساخته گشت است با دوازده چار

من و تو هر دو بدو مذهبیم در یک دین

چنانکه روز و شب از یک جهان بدو هنجار

تو از میان من و خویشتن بده انصاف

نه مهر ورز به یکبارگی نه کینه گذار

نه فرد باش ز ظلمت نه دور باش از نور

چو صبح تکیه زن اندر میان لیل و نهار

من و تو را نگزیرد ز یکدگر در دین

چنانکه احمد را از مهاجر و انصار

اگر دوازده گویم علی است اول دور

وگربه چار بگوئی علی است آخر کار

چهار یار تمام از دوازده باشد

چو ز اهل بیت نباشد یکی سه باشد یار

و گر بیاران گفتی به اهل بیت بگوی

رحب یاران با اهل بیت بغض مدار

تو مهر یاران با اهل بیت دار به هم

که بوده اند نبی و عتیق در یک غار

طریق عدل نگهدار در ره توحید

بگرد جبر مگرد ای عزیز من زنهار

بدان جهان چه شوی هم بدین جهان اندر

یکی به جور خزان بنگر و به عدل بهار

گر از مدائن خلد آرزو است ایوانت

ز عدل سر نتوانی کشید کسری وار

بدان خدای که کرد از شرف مدینه و در

ز علم احمد مختار و حیدر کرار

که گر تو مهر دراز عشق مهر دل نکنی

درین مدینه نیابی چو حلقه بر دربار

ز بغض ایزد اگر قفل نیست بر در تو

به راه دوزخ بر هفت در زنی مسمار

ز نار و جنت به الله که رنج و راحت نیست

مگر ز کینه و مهر و قسیم جنت و نار

ز مصطفی تو شوی زرد روی چون آبی

ز مرتضی چو دل آگنده ای چو دانه نار

چو می زنی ز عمر لاف دوستی در دین

به گرد جبر چه گردی بیا و عدل بیار

چو عمر و عمر تو بر باد داده شد زیرا

که عمر و واری در کار نه عمر کردار

نثار مؤمن فرمود مصطفی را حق

که در حدیث به جز در ز ابر وحی مبار

ز خون کافر گفت است مرتضی را هم

ز ذوالفقار به جز لاله بر بنفشه مکار

مبر تو تهمت شتم صحابه بر شیعت

مگوی چیزی کت واجب آید استغفار

مدار باور آن را که این سخن گوید

که هست عثمان مهتر ز حیدر کرار

تعصبی که کنون هست در میانه ما

نبود هرگز در عهد احمد مختار

زمانه اول چون آخرالزمان کی بود

چگونه باشد روز سفید چون شب تار

هر آنکه آمد در دین رسول گفت او را

به مژدگانی دین در نثار کن دینار

به مرتضی که نه دینار خواست نه دنیا

چه گفت گفت فلان را ز کفر در دین آر

به علم همچو علی کس نبود در اسلام

که بود مطلع سر ز عالم الاسرار

کمال علم الهی چو جهل خلقان نیست

جمال غنچه گل کی بود چو غمزه خار

سرای شرع نبی را علی ستون بناست

دگر چه آید و خیزد همی ز رنگ و نگار

به علم و عصمت و مردی سؤالها کردیم

«علی » جواب همی آمد از در و دیوار

قصیده های قوامی قیامت سخن است

که طیر بهشت است جعفر طیار

لطیفه ایت بگویم برمز غمز مکن

ورت به هوش نیارم بگوش در مگذار

به باغ باقی درچند گونه مرغانند

ز یک بده شده از ده به صد ز صد به هزار

حروف حکمت سیر مغ لم یزل در غیب

ز لوح کردن طاوس سدره را تکرار

همای شرع بگسترد سایه در عالم

ز عندلیب رسالت گشاده شد منقار

چو باز عصمت در صیدگاه دین آمد

به باغ یازده طوطی شدند در گفتار

که تا ز باغ حسد دشمنان زاغ صفت

فرو برند ز تیمار سر چو بوتیمار

قوامیا تو سراینده دار همچون گل

فراز گلبن ارواح بلبل اشعار

بر انتظار خروش خروس مهدی باش

به عهد سید شاهین دل عقاب شکار

جهان عزشرف الدین که هر دمی زشرف

سر فلک به لگد می زند هزاران بار

سپهر حمد محمد که در مصاف سخا

به تیغ جود بر آرد ز خیل آز دمار

خدایگان گهری مصطفی نسب صدری

که آفتاب جلال است وسایه دادار

نقیب آل محمد سلاله نبوی

جمال گوهر سلجوق و فخر آل و تبار

خدای رحمت و خسرو دل و سپهبد سهم

فرشته شکل و پیمبرفش و امام شعار

همی دهند ز دیوان رای روشن اوی

منوران فلک را معیشت و ادرار

اگرچو همت او موجها زند دریا

گهربرند ز دریا کنارها به کنار

به نزد همت او کیست آسمان و زمین

به دست دایره کش چیست نقطه و پرگار

ایا سیاست تو همچو دیو بی آزرم

ایا لطافت تو چون فرشته بی آزار

اگرچه هست تو را آب لطف دوست نواز

تو راست آتش تهدید خشم دشمن خوار

در آب پنهان ناخن برای خرچنگ است

ز پیش صورت آب ارچه هست آینه دار

ز بیم خشم تو در حلم تو گریزد مرگ

از آن کجا سپر تیغ برق شد کهسار

ز عطر خلق تویک ذره کم نخواهد شد

اگر شوند مؤید همه جهان عطار

ز عدل خوشه گوهر برآری ار گوئی

زبان آب روان در دهان آتش کار

شگفتم آید چون بینم از قلم خطت

که دید مورچه هرگز روان ز دیده مار

خزینه های علوم تو را نه بس باشد

گر آفتاب شود کوتوال و چرخ حصار

توآن سکندر دینی که هست حجت تو

ز پیش رخنه یأجوج شبهه شه دیوار

ز بهر کسب سعادت فلک کند کارت

درین دوازده دوکان به هفت دست افزار

هزار کنگره دارد حصار دولت تو

کهینه کنگره مهتر ز گنبد دوار

بر آستانه تو رخ همی نهد دولت

ز بهرآنکه برین خاک به چنان رخسار

هر آینه علم ازجرم آفتاب سزد

هر آنکه رابود ازدورآسمان دستار

تو از نژاد امامان و پادشاهانی

کراست این درج و رتبت ازصغار و کبار

به جز تو کیست ز سادات در همه دنیا

که او ائمه نژاد آمد و ملوک تبار

ترا نقابت سلطان از آن جهت فرمود

که تا به خدمت آن تیز ترکنی بازار

ولیکن از شرف و حشمتی که هست تو را

برین سپاه تو زیبی همی سپهسالار

صداع شغل نقابت ز حرمتش بیش است

نشاط باده نیرزد همی به رنج خمار

نه سوی راحت ورنج است مرتو را این شغل

نه بهر گرمی و سردیست مرد را شلوار

به عمر دشمن تو ماند در جهان زیرا

به کعبتین شب و روز باخت است قمار

چو صدر شرع شدی کبریا شده دشمن

چو چرخ آینه شد ابر باشدش زنگار

دلم ز فر تو معنی فشان شد است آری

هوا ز طلعت خورشید ذره کردنثار

ایا ز فضل شده در میانه فضلا

همان چنانکه بر خفتگان بود بیدار

منم قوامی کان میده های شعرپزم

که لاغران معانی کنند ازو پروار

ز کشت حکمت در کاروانسرای سخن

همی نهم به نهان خانه دماغ انبار

در آسیای تفکر چو گندم آرد کنم

بپشت گاو سپهر آورم به دکان بار

بدان تنور بود دست پخت خاطر من

به کام فایده در دیر خای و زودگوار

به حرص مشتریانم ز تیربازاری

نهند گرده امسال در ترازوی پار

همیشه تا که بود اسم یاری و یاور

همیشه تا که بود نام اندک و بسیار

تو را ز اندک و بسیار بهره نیکی باد

که بدر یاور دینی و صدر دولت یار

پدر ز دیدن تو شاد و تو هم از او «شاد»

زمانه از تو و تو از زمانه برخوردار

شمارهٔ ۱۱۰ - در مرثیت سیدالشهدا علیه السلام و ذکر مصائب آن حضرت و اهل بیت او گوید

روز دهم ز ماه محرم به کربلا

ظلمی صریح رفت بر اولاد مصطفی

هرگز مباد روز چو عاشور در جهان

کان روز بود قتل شهیدان به کربلا

آن تشنگان آل محمد اسیروار

بر دشت کربلا به بلا گشته مبتلی

اطفال و عورتان پیمبر برهنه تن

ازپرده رضا همه افتاده بر قضا

فرزند مصطفی و جگر گوشه رسول

سر بر سر سنان و بدن بر سر ملا

عریان بمانده پردگیان سرای وحی

مقتول گشته شاه سراپرده عبا

قتل حسین و بردگی اهل بیت او

هست اعتبار «و» موعظه ما و غیرما

دل در جهان مبند کزو جان نبرده اند

پرورده پیمبر و فرزند پادشا

هرگه که یادم آید از آن سید شهید

عیشم شود منغض و عمرم شود هبا

ای بس بلا و رنج که برجان او رسید

از جور و ظلم امت بی رحم و بی حیا

در آرزوی آب چنوئی به داد جان

لعنت برین جهان بنفرین بی وفا

آن روزها که بود در آن شوم جایگاه

مانده چو مرغ در قفس از خوف بی رجا

باهرکسی همی به تلطف حدیث کرد

آن سید کریم نکو خلق خوش لقا

تا آن شبی که روز دگر بود قتل او

می دادشان نوید و همی گفتشان ثنا

گویند کاین قدر شب عاشور گفته بود

آمد شب وداع چو تاریک شد هوا

روز دگر چنانکه شنیدی مصاف کرد

حاضر شده ز پیش و پس اعدا و اولیا

بر تن زره کشیده و بر دل گره زده

رویش ز غبن تافته پشتش ز غم دو تا

از آسمان دولت او ماه گشته گم

وز آفتاب صورت او گم شده ضیا

در بوستان چهره و شاخ زبان او

از گل برفته رنگ و ز بلبل شده نوا

خونش چکیده از سرشمشیر بر زمین

یاقوت درفشانده ز مینا به کهربا

از بهر شربتی ببر لشکر یزید

بر «من یزید» داشته جان گران بها

لب خشک از آتش دل و رخ ز آب دیده تر

دل با خدای برده و تن داده در قضا

بگرفته روی آب سپاه یزید شوم

بی آب چشم و سینه پر از آتش هوا

از نیزه ها چو بیشه شده حرب گاهشان

ایشان درو خروشان چون شیر و اژدها

بر آهوان خوب مسلط سگان زشت

بر عدل ظلم چیره شده بر بقا فنا

اینها در آب تشنه و ایشان به خونشان

از مهر سیر گشته و ز کینه ناشتا

بر قهر خاندان نبوت کشیده تیغ

تا چون کنندشان به جفا سر ز تن جدا

آهخته تیغ بر پسر شیر کردگار

آن باغیان باقی شمشیر مرتضا

ایشان قوی ز آلت و ساز و سلاح و اسب

و اینها ضعیف و تشنه و بی برگ و بی نوا

میر و امام شرع حسین علی که بود

خورشید آسمان هدی شاه اوصیا

از چپ و راست حمله همی کرد چون پدر

تابود در تنش نفسی و رگی به جا

خویش و تبار او شده از پیش او شهید

فرد و وحید مانده در آن موضع بلا

افتاده غلغل ملکوت اندر آسمان

برداشته حجاب افق امر کبریا

بر خلد منقطع شده انفاس حورعین

بر عرش مضطرب شده ارواح انبیا

خورشید و ماه تیره و تاریک برفلک

آرامش زمین شده چون جنبش سما

زهرا و مصطفی و علی سوخته ز درد

ماتم سرای ساخته برسد ره منتها

در پیش مصطفی شده زهرای تنگدل

گویان که چیست درد حسین مرا دوا

تا کی ز امت تو به ما رنجها رسد

دانم که ای پدر ندهی تو بدین رضا

فرزند من که هست تو را آشنای جان

در خون همی کند به مصاف اندر آشنا

از تشنگی روانش بی صبر و بی شکیب

گرمای کربلا شده بی حدو منتها

او در میان آن همه تیغ و سنان و تیر

دانی همی که جان و جگر خون شود مرا

زنده نمانده هیچ کس از دوستان او

در دست دشمنانش چرا کرده ای رها

یک ره بنال پیش خداوند دادگر

تا از شفاعت تو کند حاجتم روا

گفتا رسول باش که جان شریف او

زان قتلگاه زود خرامد بر شما

ایشان درین که کرد حسین علی سلام

جدش جواب داد و پدر گفت مرحبا

زهرا  ز جای جست و به رویش در اوفتاد

گفت ای عزیز ما تو کجائی و ما کجا

چون رستی از مصاف و چه کردند باتو قوم

مادر در انتظار تو دیر آمدی چرا؟

کار چو تو بزرگ نه کاری بود حقیر

قتل چو تو شهید نه قتلی بود خطا

فرزند آن کسی که ز ایزد برای اوست

در باغ وحی جلوه طاوس «هل اتی »

در خانه نبوت و عصمت برای تو

سادات را جمال شد اسلام را بها

شاه امام نسل پیمبر نسب توئی

کشته به تیغ قهر تو را لشکر جفا

آب فرات بر تو ببستند ناکسان

آمیختند خون تو با خاک کربلا

بر جان تو گشاده کمین دشمنان کین

باتو نمانده هیچ کس از دوست و آشنا

نه هیچ مهربان که تولا کند به تو

نه هیچ سنگدل که محابا کند تو را

سینه دریده حلق بریده فکنده دست

غلتان به خون و خاک سر از تن شده جدا

بر سینه عزیز تو بر اسب تاخته

ای هم چو مصطفی ز همه عالم اصطفا

اندام تو چگونه بود زیر نعل اسب

کز روی لعل تو نزدی گرد گل صبا

رخت و بنه به غارت و فرزند و زن اسیر

در دست آن جماعت پر زرق و کیمیا

اولاد و آل تو متحیر شده ز بیم

وز آه سردشان متغیر شده هوا

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح خاتم الانبیاء «ص» و اهل بیت و اصحاب او و موعظت و نصیحت گوید

هرکه زین در نشانه ای یابد

چون شود بی نشان نشان او راست

گرتو جوئی عیار این ابرار

از در مصطفات آید راست

چنگ در دامن محمد زن

گر ترا عزم درگه اعلی است

آن محمد که از خزانه سر

خلعت او «لعمرک » و «لولا» است

آن رسولی که در کلام قدیم

یاد تحسین جان او طاها است

آن حبیبی که پایه قدرش

برتر از هرچه در زمین و سما است

آدم از گوهرش چو دریائی است

کاندرو هر دری دو صد دریا است

هر جواهر که بحر او زاید

قیمت آن ندای کرمنا است

گوهر آدمی است در یتیم

آنکه از کان و بحر او أدنی است

هرکه غواص بحر شرع نبی است

صدفش جمله لؤلؤ لالا است

گر دین ره به عشق روی اری

صدف در ببینی از چپ و راست

ور قیاسی کنی ز روی یقین

رونق دین ز عدل عادل خواست

هر فضیلت که مر شهیدان راست

به همان گر کنیم ختم رواست

خاص درگاه کبریاست علی

وین سخن مخلص حقیقت راست

آن دو گلزار دین حسین و حسن

زیور عرش و زینت زهراست

بر روان مهاجر و انصار

بی نهایت ز ما سلام و دعاست

هرکه نه صید راه ایشان است

به یقین دان که کید دام بلاست

راه ایشان طلب که ملک دو کون

ذره آفتاب ایشان راست

ملک باقی مده به دست زوال

نوش دنیا مخور که زهر فناست

به نشاط جهان مشو مغرور

غم دین به ز شادی دنیاست

قحبه دل فریب و شورانگیز

شوخ چشم و هوائی و رعناست

برگشاده ز فان به سحر و فسون

دل مبند اندرو که عین خطاست

ایمن اندر سرای عاریتی

چه نشینی چو می بباید خاست

دوستی می نمایدت دشمن

حانت اندر دهان اژدرهاست

مال و فرزند را که داری دوست

هر دو از قول حق تو را اعداست

تکیه بر عمر و مال و جاه امروز

بگذشت و قیامتت فرداست

از پی سود خویش هر روزی

همه ساله قیامت تو رواست

از حلال و حرام نندیشی

مال جمع آوریدنت عمداست

گر حلال است در حساب آید

ور حرام است جمله رنج و عناست

تیز فهمی به درس سود و زیان

کند طبعی که علم دین ز کجاست

دین به دنیا فروشی از غفلت

تو ندانی که آن همه یغماست

مکن ای خواجه خویشتن دریاب

طلبت جملگی خلاف رضاست

آخر از کرده ها پشیمان شو

بازگشت جهانیان به خداست

گوشه گیر از جهان ظلمانی

به جهانی که جمله نور و ضیاست

گرتو زین دیوخانه فرد آئی

جفت جان تو در جنان حور است

از پی نان دویدنت شب و روز

قوت حرصت آسیا آساست

تا تو مغرور سرکشی شده ای

بر نهاد تو عافیت نه رواست

آب اومید تست خاک آلود

تابرونت ز کبر بادافزاست

از پی نانهاده رنجه شدن

این نه آئین مردم داناست

گرتو دانشوری یقین طلبی

که ز بهر تو شد هر آنچه تو راست

راه آزادگان به مستی نیست

خالی از جهل و کبر و عجب و ریاست

گر سری داری اندر این ره را

پای بر نفس اگر نهی زیباست

این چنین راه اگر توانی رفت

منزل جانت درگه مولاست

پی سلمان و راه بوذرگیر

که دوای تو درد بودرد است

مرد میدان عشق ایشانند

لیک در راهشان ریاضت هاست

عشق باید کت از تو بستاند

ورنه باقی همه مزاح و هوا است

هیچ دل نیست بی تجلی حق

لیک هستی تو حجاب لقا است

گر تو از خود دمی فرود آئی

هودج جانت بارگاه خداست

ملت و مذهب محمد گیر

تا مطهر شوی ز هر چه خطا است

شمارهٔ ۱۱۲ - در موعظت و نصیحت و حقانیت مذهب اثنا عشری گوید

تا کی از هزل و هوس دنبال شیطان داشتن

اعتقاد اهرمن در حق یزدان داشتن

در وفای فتنه گوش عافیت برپیختن

در هوای نفس چشم عقل حیران داشتن

از عمارت کردن بیهوده در کوی هوس

خانه شهوت به شه دیوار شیطان داشتن

خویشتن را با می و معشوق در ایوان باغ

چون گل خندان و چون سرو خرامان داشتن

تا کی آخر در شکر خواب غرور روزگار

این کمین گاه شیاطین را شبستان داشتن

مهربای مهر کنج عقل کن تا چند از این

خشم در دل چون سگ اندر کنج کهدان داشتن

از پی آزار خلق اندر ره آز و نیاز

چون سباع از خشم و کینه چنگ و دندان داشتن

مهر دنیا برکن از دل گر تو را دین آرزوست

خود دو ضد در یک قفس دانی که نتوان داشتن

دنیی و عقبی همی خواهی که اقطاعت شود

ناید از شاهی چو تو توران و ایران داشتن

ای که گوئی با وجود من به میدان نبرد

شهسواران را مسلم نیست چوگان داشتن

بس که بر دشت قیامت خواهدت کردار بد

راست همچون گوی سرگردان به میدان داشتن

گر بری فرمان یزدان کی بود حاجت تو را

هر دم از درگاه سلطان گوش فرمان داشتن

اندران ساعت که سلطان از تو عاجزتر بود

سودکی دارد تو را فرمان سلطان داشتن

چه به دنیا بر غرور کردن اعتماد

چه به گلخن تکیه بر دیوار ویران داشتن

جاودان اندر جهنم رنجها باید کشید

زین دو روزه در جهان خود را تن آسان داشتن

گر بگشتی زنده خواجه ایمن استی از عذاب

گر بمردی باز رستی خر ز پالان داشتن

هم ز کردار بد تو است اینکه مالک را به حشر

در سقر باید شرار نار رخشان داشتن

گر نبودی آن همه بی رسمی فرعون شوم

کف موسی را نبودی رسم ثعبان داشتن

زان به نیکی نیستت میلی که مایل بوده ای

سامری در طاعت موسی عمران داشتن

از تلطف جاه یابی وز تکبر چاهسار

از خرد زیباست این گم کردن و آن داشتن

از تلطف سنت موسی و هارون به بود

کز تکبر مذهب فرعون و هامان داشتن

آن مکن کز چاه دنیا چون برآئی بایدت

خویشتن را جاودان زندان نیران داشتن

پند دانا گیر زیرا کار نادانا بود

یوسف ازچه برگشیدن پس به زندان داشتن

گر مسلمانی مسلم کی شود هرگز تو را

عزم و قصد جان و مال هر مسلمان داشتن

در گنه کردن خرد خصم و هوی یار تو شد

تا چه بینی عاقبت زین درد و درمان داشتن

با خرد باش ارچه خصم توست زیرا گفته اند

«خصم دانا بهتر است از یار نادان داشتن »

جان اسیر عشق جانان کردن از تاریکی است

دل براومید وصال و بیم هجران داشتن

گربمردی می روی دانی که از روی خرد

شرط مردان نیست در دل عشق جانان داشتن

ای بسا از بیم لرزان گشته چون بید اندر آب

روز حشر از یار چون سرو خرامان داشتن

رفته ای در گلخن شهوت چو سگ تا بایدت

از پی شیر غضب پستان فراوان داشتن

گرد بستان خرد لختی تماشا کن چو مرغ

کوز بستان گشت و ایمن شد ز پستان داشتن

راه و رسم آن جهانی گیر و این گیتی مدار

که گل سوری به از خار مغیلان داشتن

هرکه ادنی مایه عقلی دارد او از ابلهی است

در زیادت کردن زر دین به نقصان داشتن

تا کی ای بازارگان هرزه رو با خویشتن

برگ و ساز راه عمان و بدخشان داشتن

چون نداند کرد دفع مرگ تو آخر چه نفع

جان رنجور تو را زین در و مرجان داشتن

با ملک بازارگانی کن که خواهی در بهشت

هر یکی را تا ابد ده باره چندان داشتن

از سرشک دیده بر عذر گناهان درفشان

تا نباید منت از دریای عمان داشتن

از رفیقان بدآموزت همی باید برید

وانگهی کار دو گیتی را به سامان داشتن

از رفیقان به دار بینی جهنم طرفه نیست

زانکه یوسف چاه دید از بهر اخوان داشتن

زیر ایوان فلک باشی ضرورت باشدت

هر زمان از دست کیوان بانگ و افغان داشتن

در سرای باقی افکن رخت جان کانجا توان

نور کیوان آب حیوان خاک ایوان داشتن

میزبانیهای رضوانی به خلد اندر تو را

گر چو ابراهیم خو داری به مهمان داشتن

آوری عید بزرگ از قربت ایزد به دست

گرچو اسماعیل خواهی پای قربان داشتن

چون سلیمان گر نداری خاتم اندر ملک دین

خاتم دین بایدت خود را چو سلمان داشتن

بنده را مفخر بود توفیق طاعت یافتن

باد را واجب کند تخت سلیمان داشتن

پیرگشتی و هنوزت نیست از رفتن خبر

چیست این آخر نخواهی جاودان جان داشتن

آرزومند است مرگ اندر جهان جان تو را

چند خواهی پشه ای را در بیابان داشتن

ازپس هفتاد سال ای پیر تدبیر تو چیست

جز به تقصیر گذشته دل پشیمان داشتن

پای در مسجد نهادن دست در طاعت زدن

لب پر از تسبیح کردن دل به فرمان داشتن

روی زرد و آه سرد و دل پر «از» اندوه و درد

جان غریوان سینه بریان دیده گریان داشتن

آشکارا بودی ار بودی تو را زهد و ورع

کی توان ای د«و»ست عشق و مشک پنهان داشتن

از دل پاکیزه شاید علم دین آموختن

در سبوی خضر باید آب حیوان داشتن

قاعده است اندر ره دین مرد را عیاروار

نیزه حجت گرفتن تیغ برهان داشتن

نیزه و تیغت همی باید زد اندر راه دین

تو عصاور گوه خواهی چون لت انبان داشتن

با سلیحی در قیامت شو که ره ناایمن است

شخص عریان چون توان در تیرباران داشتن

باگشاد ناوک اندازان روز رستخیز

از عمل باید زره وز علم و خفتان داشتن

بی عمل رفتن به محشر آنچنان دان کز قیاس

عورتی را بر ملای خلق عریان داشتن

هان و هان ای بنده تا عاصی نباشی در خدای

با چنین سلطان که یارد رای عصیان داشتن

با گناهان از نهیب خشم او ایمن مباش

کز دعای نوح باید چشم طوفان داشتن

گرد بهمان و فلان کم گرد چون باید تو را

وقت حاجت قصه برحنان و منان داشتن

چند باایزد تعالی مکر و دستان ساختن

چند با ابلیس ملعون عهد و پیمان داشتن

دست برخاطر نه اکنون چون نداری پای او

طاقت سندان کجا خواهد سپندان داشتن

ملت احمد طلب بی شرع او عالم مخواه

زانکه کار هرزه باشد بی گهر کان داشتن

بی محمد شغل امت نیست دین آراستن

بی سلیمان کار دیوان نیست دیوان داشتن

بعد از احمد دامن مهر علی در پای کش

زانکه بس ناخوش بود بی سرگریبان داشتن

وز پس او یازده سید که ما را واجب است

اعتماد عقبی و دنیا بر ایشان داشتن

حب اهل البیت اصحاب آن چنان دارم به طبع

کم به تیغ از دوستیشان باز نتوان داشتن

مهر جان و عقل چون مهر ابوبکر و عمر

لیک نتوانم علی را بعد عثمان داشتن

ای قوامی زین سخنها کان گوهر گشته ای

گرچه کارت پیش از این بودست دکان داشتن

نانبائی که این چنین نانها پزد او را سزد

در ده هفتم فلک کیوان دهقان داشتن

خاطر تیز تو را باشد سپهر و آفتاب

فارغ است از آسیای و آسیابان داشتن

از خمیر فکرت توست این که داند روزگار

ماه را چون چرخ همچون گرده بر خوان داشتن

بخ بخ آن کو مشتری باشد چو تو خباز را

کز تو خواهد جاودان هم نام و هم نان داشتن

شمارهٔ ۱۱۳ - در تفکر در آثار قدرت خدای تعالی و در موعظت و نصیحت گوید

خداوندی است عالم را جهان آرای و گیتی بان

که عالم را همی دارد نگاری چون نگارستان

نگه دارنده خلقان؛ پدید آرنده گیتی

که رحمتهاش بی حد است و نعمتهاش بی پایان

جهانداری که می دارد ؛ به ترتیب و نسق عالم

بهر فصلی به دیگر شکل و هر وقتی به دیگر سان

گهی روز آورد گه شب ؛ گهی خورشید و گاهی مه

گهی سرما گهی گرما؛ گهی افزون گهی نقصان

بفصل نوبهار اندر؛ بهشت آئین کند گیتی

عروسان بهاری را؛ ببندد کله در بستان

ز جرم ابر هر ساعت زند بر مه سراپرده

بدست باد هر لحظه کند در باغ شادروان

رخ بستان کند تازه ؛ دل مرغان کند خرم

نهان گل کند پیدا ؛دهان غنچه را خندان

ز نرگس تاج زر سازد ؛ ز گلبن تخت پیروزه

ز برگ لاله ها گلشن ؛ ز شاخ سروها ایوان

ز صنعش عندلیب ازشاخ سوگند دهد گل را

به چشم نرگس سیراب و روی لاله نعمان

گهی ازقطره باران به شاخ ارغوان سازد

کنار لاله پرلؤلؤ میان باغ پرمرجان

چو او بستان بیاراید به گلها راست پنداری

بحورالعین همی بخشد ز جنت حله ها رضوان

چو از گل صورت انگیزد بجنبد باد نوروزی

چو رنگ گل برآمیزد بیاید بوی تابستان

ز تقدیرش به تابستان چنان گرما شود غالب

که گردد ماهی اندر آب و مرغ اندر هوا بریان

چو خورشید درخشنده کله گوشه برافرازد

قبای آتشین گردد به تن برتوزی و کتان

ز گرما و عرق مردم غرق در آب و در آتش

تو گوئی کز تنور نوح برخیزد همی طوفان

کند برگ درختان را به ماه مهرگان زرین

چو گردد ابر گوهر بار بر کهسار سیم افشان

ز صنعش خوشه انگور زیر برگ پنداری

چو شاخ زلف معشوق است در زیر کله پنهان

درون نار خون آلود کرده چون دل عاشق

برون سیب رنگی ساخته چون عارض جانان

ز شاخ آویخته در باغ شکل سیب سیمائی

تو گوئی گوی سیمین است بر پیروزه گون چوگان

یکی چون گوهر اندر زر یکی چون لعل در مینا

یکی چون ماه در عقرب یکی چون زهره در میزان

میان آن چنان گرما کمال قدرت ایزد

یکی سرما پدید آرد که گرما را کند ریحان

جهان آهنگری گردد که خورشیدش بود کوره

به دستش باده چون سوهان به پیشش آب چون سندان

درآید زاغ چون ابلیس در بستان چون جنت

درخت از حله نوروز چون آدم شود عریان

بیاراید به دیباهای چینی باغ و بستان را

ز قطر برف چون کافور و پر زاغ و چون قطران

به امرش آبها در جو فسرده خونها در تن

نفس در حلقها بی جان و جان در شخصها رنجان

جهان را دم فرو رفته فلک را روی بگرفته

هوا چون بیدلی گریان زمین چون مرده بی جان

که را باشد چنین قدرت که داند این همه حکمت

به جز دارنده دانای پیدا بین پنهان دان

جز او از شمس نورانی به میزان و حمل هرگز

که دارد روز و شب را راست بی معیار و بی میزان

همی نوروز مه روزی تماشا را برون رفتم

که تا از دیده عبرت ببینم قدرت یزدان

ز بس گلهای گوناگون جهان دیدم چو طاوسی

که اندر جلوه خوبی خرامد گرد سروستان

به عینه سروها در باغ و گلها در چمن گوئی

نگارانند در ایوان سوارانند در میدان

به داغ عشق هر نوگل نوای مرغکی دیدم

به گرد باغها تازان زنان بر شاخها دستان

سرایان پیش گل بلبل ز سوز عشق و درد دل

تو در خوبی سرافرازی و من در عشق سرگردان

چو دستم سوی گل یازید بلبل گفت از طیره

دریغ آید مرا گوهر به دست مردم نادان

خرد با من به سر گفتا به چشم سرسری منگر

درین گلهای رنگارنگ وین مرغان نغزالحان

چرا بیت و غزل خوانی همی آواز مرغان را

مگو از خویشتن چیزی که معلومت نباشد آن

زبان حال مرغان را به گوش هوش و جان بشنو

که در تسبیح میگویند:«یا حنان و یا منان »

من مسکین بیچاره به اندیشه فرو رفته

ز صنع آفریننده به مانده عاجز و حیران

برآورد از گریبان بحرا بر آستین پر در

کشان از ماه تا ماهی بهیبت دامن خفتان

دلش بر چشمه خورشید و تن بر تارک گردون

سرش بر خوشه پروین و پی بر گوشه عمان

به اسب باد بر تازان کمان قوس قزح کرده

نهیبش رعد و تیغش برق و تیرش قطره باران

همه عالم درو حیران که عالم کی زند برهم

بمانده او درآن عاجز که ایزد کی دهد فرمان

سپاس آن پادشاهی را کزین گونه بیاراید

نگارستان گیتی را به رنگ و صورت الوان

بعلم محض بی حیلت به صنع پاک بی آلت

کواکب تاخت بر گردون و گردون ساخت بر ارکان

مکان و کان چه داند کرد عالم عالمی داند

که کان پردازد اندر کوه و گوهر سازد اندر کان

نگهبانی است عالم را که این ترتیبها داند

چه داند تابش اختر چه باشد قوت دوران

همه کس داند این معنی که آخر آفریننده

نه ناهید است و نه خورشید و نه بهرام و نه کیوان

خدای پاک بی همتاست دور از وهم و از خاطر

که یارش نیست اندر ملک و مثلش نیست در ارکان

شهان بردرگهش بنده جهان از نعمتش خرم

زمین از قدرتش ساکن سپهر از هیبتش لرزان

بزرگ و خرد و نیک و بد به فرمانش کمربسته

که او را بنده فرمانند هم سلطان و هم دربان

چن و فریاد رس باشد بهر وقتی که درمانی

پس او را باش و او را خواه و او را خوان و او را دان

الا ای بنده گمره به ره باز آی و طاعت کن

مکن چندین گنه تا کی سیه داری دل و دیوان

برین درگه همی باید به جان و دل کمربستن

کزین خدمت به دست آید بقای ملک جاویدان

به خدمت کردن سلطان ز طاعت باز می مانی

اگر گیرد ایزد حمایت کی کند سلطان

بترس از آفت دنیا طلب کن راحت عقبی

که درمانی است این بی درد و آن دردی است بی درمان

به مهر و خلق و خوشخوئی چرا خندان نداری لب

چه گیری کینه اندر دل چه داری در شکم دندان

نباشد مردم دیندار کین دار و جفاپیشه

نپاید نور با ظلمت نسازد کفر با ایمان

تو مرد جبرئیل و مرد میکائیل کی باشی

که با ابلیس هم عهدی و بالاقیس هم پیمان

تو را باکار خیر و کار طاعت نیست کار ای دل

به دنبال هوس می تاز و عیش خویشتن میزان

کسی کو مرد نباشد به دینش کی بود رغبت

که آنجا ماتم و گریه است و اینجا مطرب و مهمان

اگر خواهی که در جنت عزیز مملکت باشی

به رنج نفس در دنیا چو یوسف باش در زندان

ظفر برتو نیابد دیو اگر قرآن سپرسازی

نپاید آیت دیوان ز پیش آیت قرآن

به خدمت کردن سلطان تن اندر داده هرزه

اگرایزد کند قهری حمایت کی کند سلطان

بنای انبان همی مانی ازین گفتار بیهوده

که از راه گلو نائی و از طبل شکم انبان

اگرتو راستی ورزی حقیقت تاجور گردی

که تیر از راستی دارد به سر بر تاج از پیکان

وگر انصاف ده باشی بماند نام تو برجا

که چون سلطان بود عادل بماند عالم آبادان

چو یابند ازتو انصافی بماند نام نیک از تو

به نیکی در جهان ماند است نام عدل نوشروان

به نیکی کوش کز نیکی نجات آخرت باشد

به دارای دوست روزی چند دست از حیله و دستان

همه نیکی بدین اندرز موسی بود و از هارون

همه بدنامی دنیا ز فرعون است و ز هامان

زکاتت می بباید داد و تو رشوت همی گیری

به واجب چون همی ندهی بنا واجب ز کس مستان

خردمندی به جای آور، می نگیز آتش فتنه

وگر ننشیند این آتش به آب عافیت بنشان

همه ساله همی گوئی که مفسد رایتی برکش

نگوئی هیچ یک روزی که مقری آیتی برخوان

به شبها در عبادتها طلب کن جنت باقی

که اندر موضع تاریک باشد چشمه حیوان

به آسانی نشاید یافت ملک جاودانی را

که در دریا غرق گردد به طمع سود بازرگان

نماز و روزه و خیرات و احکام است دینت را

که گرد قلعه در باشد درو در بند شهرستان

تو را دانم شگفت آید اگر شه نامه نشنیدی

حدیث مردی سرخاب و زور رستم دستان

اگرتو هفت خوان دل به تیغ عقل بگشائی

نباشد پهلوان چون تو نه در توران و نه در ایران

جهان چون مادری پیر است و تو چون کودکی خردی

درو آویخته از عشق همچون بچه در پستان

به چشم عشق تو مانند معشوقی است تازنده

چو دیدی راحت وصلش ببینی آفت هجران

تومانی گوسفندی را که باشد در چراگاهی

نمی دانی که خواهی بود عید مرگ را قربان

عمارتها مکن نچندین سرای و باغ دنیا را

که می بینی که از مرگ است خان و مانها ویران

نهنگ مرگ بسیاری بیفکند است مردان را

که ازهر شیرمردی شیرتر بودند در جولان

بسا معشوق زیبا رخ بمانده زیر خاک اندر

که دلداران چین بودند و مه رویان ترکستان

ترا هم باز باید خورد یک روزی همین شربت

اگر تلخ است و گر شیرین گردشوار و گر آسان

اگر مردی و گر نامرد اگر زشتی و گر نیکو

اگر پیری و گر برنا و گر دانا و گر نادان

اجل همچون پلی باشد به راه آن جهان اندر

که آنجا رهگذر دارد همه کس کائنا من کان

غم روزی مخور چندین که ازپیش تو روزی ده

تو را چندانکه می باید فرستاده است صد چندان

غم تو کی توان خوردن کز آنها نیستی آخر

کشیدن باز نتوانی همی یک مرده نان از خوان

چو آمد نوبت پیری ز دنیا دست کوته کن

بیاور اندکی طاعت که خوش ناید همه عصیان

شد آن دولت که بودی تازه همچون شاخ نوروزی

کنون پژمرده و زردی چو باغ ازباد مهریجان

جوانی و جمالت رفت و تو اینک بخواهی شد

چه داری گوش طاعت کن چه باشی کاهل و کسلان

خداوند جهان با تو کرمها کرده چندینی

دلیری کرد با ایزد چنین یکبارگی نتوان

نخواهد کرد برتو کاراگر زین بیشتر گویم

مگر درتو فکند ایزد ز خشم خویشتن خذلان

نصیحتها ز من بشنو اگر چت سخت میآید

چو کری ناقوامیها قوامی را مکن تاوان

قوامی نانبائی شد از بازار توحیدش

به شرق و غرب در نان است و بر هفت آسمان دکان

بدان ده در؛ همی کاندر گندمهای پاکش را

که ملک سرمدی ملک است و فضل ایزدی دهقان

جهان او را جوالی گشت و گردون آسیائی شد

که آنجا آرد مهتابست و اینجا برجها قبان

زرش در کیسه اقبال و نان بر خوانچه دولت

ستاره گفت بستان هین فلک گفتا بیاور هان

شب و روزش دو مزدورند کز خورشید و ماه او را

تنور افروخت در مغرب که از مشرق برآید نان

خردمند از این نان خور که تا جانت بیفزاید

که باشد میده ما را خمیر از عقل و آب از جان

تو را گر نان ما باید به جان و دل بخر ورنه

از این دکان فراتر شو که اینجا نیست نان ارزان

شمارهٔ ۱۱۴ - در توحید و پند و زهد گوید

ای از خدا عزوجل بر تو آفرین

تا آفریده چون تو دگر گیتی آفرین

آن را کن آفرین که جهان را بیافرید

تاباشد از ملائکه بر جانت آفرین

آن پادشا که حلقه درگاه ملک او

هفصد هزار بار به از چرخ هفتمین

شایسته عبادت و معبود مملکت

دارنده مکان و نگارنده مکین

جان پروری که بی قلم و دست و آلتی

اندر رحم نگار کند صورت جنین

از خردتر مگس بدهد نوش خوشگوار

در کمترینه کرم نهد گوهر ثمین

سوز به قهر برگ درختان به مهرگان

سازد ز لطف نغمه مرغان به فرودین

برق از عتاب او شده چون تیغ در مصاف

رعد از نهیب او شده چون شیر در عرین

با ابر و باد گفته که در باغ و بوستان

نقاشی آن چنان کن و فراشی این چنین

چون صورت پری گل ازو شد به نوبهار

زلف بنفشه چون خم چوگان حور عین

از شاخ گل به قدرت او بانگ عندلیب

همچون نوای بهربد از چنگ رامتین

کبکان به کوهسار خرامان به قدرتش

چون لعبتان چین شده خندان و لاله چین

زاغان فراز برف زمستان ز صنعتش

چون لشکری رسیده زهندوستان به چین

گردون پرستاره زصنع بدیع او

چون بوستان پر گل و نسرین و یاسمین

ازروز و شب بساخت جهان را دو پیرهن

خورشید و مه درو به تکاپوی هان و هین

می برکنند سر ز گریبان آسمان

دامن کشان ز ظلمت و از نور در زمین

پای جهان ز دامن شب چون نهان کند

گوید به صبح دست برون کن ز آستین

در صنعهاش عاجز و حیران بمانده اند

مردان تیز فهم وبزرگان دوربین

ای خلق را عبادت تو نصرت و فتوح

ما را توئی به فضل و کرم ناصر و معین

انگشت کاینات به تقدیر چون توئی

انگشتری فلک کند و مشتری نگین

تسبیح و شکر و یاد تو خوشتر بود مرا

که اندر بهشت جوی می و شیر و انگبین

با پادشاهی تو چه خیزد ز من گدا

بیچاره ذلیلم و درمانده مهین

من کیستم که پیش تو سر بر زمین نهم

یا باشدم به درگه تو ناله حزین

خورشید را که هست کله گوشه برفلک

هرشب ز پیش تو به زمین برنهد جبین

ای از دم هوی و هوس روز و شب دوان

در بند آن که تا تن لاغر کنی سمین

از حرص و شهوت است دلت را به هم رهی

کش غول بر یسار بود دیو بر یمین

در طاعت خدای دو تا باش چون کمان

کاندر ره تو دیو لعین است در کمین

آنجا سوار باش که میدان طاعت است

تا آسمانت اسب شود آفتاب زین

ایزدپرست شو چو بدوت استعانت است

«ایاک نعبد» است پس «ایاک نستعین »

گر خود فرشته ایست مقرب ز ساق عرش

چون نگردد به ایزد دیوی بود لعین

نتوان شدن به پای غلط در ره خدای

نگرفت کس به دست گمان دامن یقین

بر راه جهل چند نشینی اسیروار

چون در ره خرد نشوی شهسوار دین

خود دانی این قدر که بهم راست نیستند

میران شه نشان و گدایان ره نشین

ابلیس وار ناکس و نامعتمد مباش

گر همچو جبرئیل امین نیستی امین

آخر تو را که کرد نصیحت مرا بگوی

کز رنج نفس باش به جان بلا قرین

رحمت مخواه وز در رحمن همی گریز

لعنت پسند و خدمت شیطان همی گزین

می برکشی ز جانور پوست تا تو را

در پوستین بود تن و اندام نازنین

چون پوستین ز قاقم و سنجاب ساختی

آن کن که مرتو را ندرد خلق پوستین

از بهر دین تو را چو نصیحت کند کسی

در دل مگیر کین و در ابرو میار چین

کین دار دین ندارد پیش از تو گفته شد

آن راست تاج دین که برو نیست داغ کین

از هول دوزخ و خطر راه رستخیز

آگه نه ای که دل به هوی کرده ای رهین

تدبیر کن که پیش تو در راه دوزخ است

دریای آتشین ز پس کوه آهنین

بیدار جز به مرگ نخواهی همی شدن

صبر آر تا درآئی از این خواب سهمگین

نزدیک کژ روان نتوان یافتن خبر

از جای راستان و ز مردان راستین

گاو است و شیر در ره تو باش تا رسد

زخم سروت بر سر و چنگال برسرین

چون نعمت خدای خوری شکر او گزار

گر نه ز کبر و خشم و حسد گشته ای عجین

او را چه از شکایت و شکر جهانیان

مستغنی و غنی است ز نفرین و آفرین

ناشاکران چون تو خداوند را بسی است

گرد جهان دوان چو سگان گرد پارگین

ای گشته سر جریده پیران شوخ چشم

بشنو نصیحتی ز جوانان شرمگین

برگی بکن که لشکر عمر تو کوچ کرد

گردی نشست بر سرت از گردش سنین

توحید و زهد کارقوامی است و آن منم

کز غایت سخن شده ام آیتی مبین

امروز پادشاه سخن در جهان منم

گنج قناعت است مرا در خرد دفین

توحید و زهد هست سپاهی گران مرا

توفیق ایزد است حصار«ی» مرا حصین

بر درگه سرای سخن پادشاهوار

در دین زنند نوبت من تا به یوم دین

آن نانبا منم به سخن پادشا شده

دکان گرفته بر زبر گنبد برین

گندم مرا ز مزرعه کاف و هی بود

پرورده کشتهاش ز کاریز یی و سین

از چرخ خاطر است مرا آسیای عقل

از چشم فکرت است مرا چشمه معین

در ناوه ضمیر خمیر لطبف من

به سرشت آنکه آدم را او سرشت طین

نانی که من ز آتش چون ارغوان پزم

آرد چو زعفران طرب اندر دل حزین

زین نان وین سخن نتوانند گفت خلق

نانت نه گندمین سخنانت نه مردمین

شمارهٔ ۱۱۵ - در منقبت امیرالمؤمنین علی و یازده فرزند معصوم او علیهم السلام و مدح نقیب النقباء ری شرف الدین مرتضی رحمة الله علیه گوید

چو صاحب شریعت پس از کردگار

ثنا گوی بر صاحب ذوالفقار

سپهدار اسلام شیر خدای

امیر عرب سید بردبار

گزارنده در یاری شرع تیغ

برآرنده از بت پرستان دمار

ستاننده از پهلوانان روان

گشاینده درنصرت دین حصار

برآورده از خار اسلام گل

فرو برده در دیده کفر خار

به چه در؛ زده تیر در چشم دیو

ز منبر سخن گفته در گوش مار

ز تأئیدش ادریس را گل افشان

ز تهدیدش ابلیس را سنگسار

ولی نعمت اهل دین از رسول

ولی عهد پیغمبر کردگار

به نزدیک ما سابق ده و دو

به قولی دگر خاتم چار یار

شده ز«ا»هد وقت در عهد او

به بتخانه در لعبت میگسار

شکسته قلم را به هنگام او

در ایوان دل دیو صورت نگار

نخورده نبیذ و نجسته سماع

نکرده زنا و ندیده قمار

معلی ز نسبت معری ز عیب

بری ازخطا و برون از عوار

ز تقویش حله ز پرهیز تاج

ز عصمت ردا و ز طهارت ازار

فرو هشته از علم برقع بروی

نبوده چو جاهل خلیع العذار

مبارز چو روباه گمراه بود

زشمشیر آن شیر در کارزار

اگر کارزار علی نیستی

شدی اهل اسلام را کارزار

سپر بود در پیش دین تیغ او

همی کرد در راه حق جان سپار

به مردی حدیث علی گو؛ مگوی

که رستم چه کرد است و اسفندیار

مرید علی باش نه خصم او

که این در جوا الست و آن در جوار

چو گوئی به علم علی بود کس

خرد گوید ازروی من شرم دار

سرافراز ازاصحاب و زاهل بیت

همی کن زهریک جدا افتخار

ولیکن یقین دان که فاضلتر است

محمد ز پنج و علی از چهار

خلافی نکردی علی با عمر

تو اندر میانه تعصب میار

چه باشد که باشند امامان حق

بدین دم مرا نص؛ تو را اختیار

چو باغی است دین و پیمبر درخت

شریعت چو شاخ و امامان چو بار

خلافی مکن گر بود میل طبع

یکی را به سیب و یکی را به نار

مبین دشمنان علی را؛ چرا

که بی نور باشند اصحاب نار

ببین شیعتش را که دیده نه ای

جمال جوانان دارالقرار

به دنیا درون کین او ماهئی است

که از دوزخش هست دریا کنار

بدین در یکی مرغ شد مهر او

که ملک بهشتش بود مرغزار

ششم گشت ز آل عبا جبرئیل

چو بر در کمر بسته شد بنده وار

سرائی کش از عرش پرده بود

یکی جبرئیلش بود پرده دار

به شاه و سپهدار اگر حاجت است

سپه را که برجای گیرد قرار

سپاه هدی را کفایت بود

علی پهلوان و نبی شهریار

علی چون محمد نگویم که هست

رهی چون بود چون خداوندگار

ولی گویم از امتش بهتر است

یکی مرد باشد فزون از هزار

ز بعد علی یازده سیدند

به میدان دین در؛ ز عصمت سوار

همه پاک و معصوم و نص از خدای

پیمبر وقار و فرشته شعار

ز جد و پدر یافته علم دین

نه از روزگار و نه ز آموزگار

یکی مانده زیشان نهان در جهان

جهانی ازو مانده در انتظار

اگر گوئیم غیبت آن امام

چرا مصلحت دید جبار بار

جهانی پر از لشکر ظلم و جور

ستمکار و ناپاک و بی زینهار

شب و روز در غارت یکدگر

نهاده دو دیده نهان و جهار

گرابلیس بدفعل ظاهر شود

بود سیدالقوم این روزگار

نه نیکو بود یوسف خوبروی

به چنگال گرگان زنهار خوار

به دین وقت مهدی نیاید برون

به شب شمس کی تابد از کوهسار

چو آید به سر مدت مصلحت

نشنید ز باران رحمت غبار

برون آید از کنج عیار دین

جهان را ز عدلش بگردد عیار

ز کعبه ندا در دهد جبرئیل

که باطل نهان گشت و حق آشکار

جهان تازه گردد ز انصاف او

چو از دولت صدر پرهیزگار

سر و سید و صدر سادات دهر

کزو گشت بنیاد دین استوار

گرفته از او دین یزدان شرف

فزوده از او ملک سلطان وقار

چو هم علم بابست و همنام جد

شدند اهل اسلام از او نامدار

پیمبر فش و پادشاسیرت است

کش از لطف پرورد پروردگار

شده رفعت چرخ خورشید فش

شده همنشین امر اومیدبار

چو زو کاروان سعادت رسید

نحو است ز آفاق بربست بار

ز نزدیک او جوید انصاف راه

ز درگاه او خواهد اقبال بار

ز رحمت کند همت عالیش

برین عالم مختصر اختصار

قوی تر بود مرد در خدمتش

نکوتر بود سرو در جویبار

ایا جود تو دشمن خواسته

و یا طبع تو عاشق خواستار

ز خلق تو اندر بهاران بود

چمن شادی افزای و گل غمگسار

ز خشم تو اندر زمستان بود

زمین مرده و آسمان سوگوار

بود جاودان جامه جاه تو

کش اقبال پود است و انصاف تار

بسی جنگ رفت آتش و آب را

که این خاکدل بود و آن بادسار

چو از عدل تو بادشد خاکبوس

گرفت آب را آتش اندر کنار

بود دولت دوستان از درت

بود رونق بوستان ازبهار

بترسد عدو ز آتش خشم تو

که دریا بخار است و دوزخ شرار

به بوجهل ماند بداندیش تو

که نارش موافق تر آید ز عار

ز سادات اسلام خرد و بزرگ

ز شاهان گیتی صغار و کبار

نباشد نظیری تو را زانکه تو

پیمبر نژادی و خسرو تبار

از آن تابود خادم و حاجبت

سیاه و سپید است لیل و نهار

چه داند جهان قیمت فضل تو

چه آگه ز دفتر کشیدن حمار

بزرگا مکن با قوامی عتاب

چه گر ناقوام است و ناحق گزار

که او نانبائی است چابک ضمیر

که نامش بود سالها یادگار

ز دهقانی گندم خاطرش

ملک بر فلک می کند تخمکار

به بازار اقبال دکان او

خریدار او مردم بختیار

الا تا به صورت بود خاک و زر

سیه فام و تاریک و زرد و نزار

نکو خواهتان باد چون زر عزیز

بداندیشتان باد چون خاک خوار

شمارهٔ ۱۱۶ - در ستایش و توحید خدای تعالی و درموعظت و نصیحت و مدح قطب الدین ابومنصور مظفربن اردشیر واعظ مروزی معروف به امیر عبادی گوید

مدبری ملکی بر جهان جهانبان است

که هر چه گوئی از او صد هزار چندان است

احد صفت صمدی لم یلد و لم یولد

که پیک «و» نامه او جبرئیل و قرآن است

مقدری که خداوندی کرسی و عرش است

مهیمنی که نگهبان چرخ و ارکانست

یکی که از برگردون ز بیم «و» هیبت اوست

که آفتاب جهانتاب زرد و لرزان است

فلک ز صنع بدیعش به حله ای ماند

که مه ز دامن او چون سر از گریبان است

ز حکم اوست که مه در برابر خورشید

چو عاشقی نگران در جمال جانان است

ز امر اوست که در دست صبح دامن شب

چو شاخ گیسو«ی» حورا به دست رضوان است

ز باغ قدرت و باران رحمتش گوئی

که بحر چون زره و ابر همچو خفتان است

به باغ لعبت لطفش گل نگارین است

ز شاخ مطرب صنعش هزاردستان است

خزان ز برگ رزان زر زند بسکه او

به دست باد که صاحب عیار بستان است

به خطبه کردن او بر شود بشاخ درخت

خطیب زاغ که بر منبر زمستان است

تفکری کن در صنع او موحدوار

که صنع در ره صانع دلیل برهان است

مکن تفکر در ذات او که در طلبش

ضمیر «و» دیده «و» دل کند و کور و حیران است

دلیل روشن بر هستی خدای جهان

برآسمان بلند آفتاب گردان است

رضای خالق هشده هزار عالم را

بخر به جان و دل ای بیخبر که ارزان است

به دنیی اندر آزاد کرد ابلیسی

ز بهر آنکه دلت خواجه تاش شیطان است

دل سیاه تو اندر تن سپید به شکل

چو زنگئی است که اندر قبای کتان است

اگر تو آدمئی با تو خوش بود عالم

که خوان عالم را آدمی نمکدان است

دریغ باشد باران رحمت ایزد

بر آن کسی که سزاوار تیرباران است

تو از گناه پشیمان نه ای و عالم پیر

ز پروریدن چون تو خلف پشیمان است

تو را سخن ز خدای و رسول باید گفت

دلت به هرزه و هزل فلان و بهمانست

خدای عزوجل را بدان کنی خدمت

که گفت جنت باقی سرای مهمان است

چه سود گریه تو در نماز زانکه تو را

دو چشم گریان از بهر مرغ بریان است

اگر مسلمانی راه و رسم سلمان گیر

که این تعصب ناخوش نه رسم سلمان است

مکن تعصب و کافر مخوان مسلمان را

که هر که اهل شهادت بود مسلمان است

بهر دو عالم از ایمان امان توانی یافت

طلاق دنیی و کابین حور ایمان است

بنزد نادان بیداد و داد هر دو یکی است

به چشم کور سیاه و سپید یکسان است

کلاه ایمان بر فرق تو چه نور دهد

که برتن تو ز ظلمت قبای عصیان است

مباش غره به ایمان بی عمل زیرا

بسختن عمل اندر قیامه میزان است

عمارتی بکن آخر سرای عقبی را

که بی خلاف سرانجام جای تو آن است

بهشت خرم و آباد و خوش به از دنیا است

که این چو دو رخ تاریک و تنگ و ویران است

گر از یقین در حق کرده ای سفینه نوح

مترس اگر همه عالم عذاب و طوفان است

طمع مدار که در حشر حله ها پوشی

نکرده رحمت بر عورتی که عریان است

عروس دنیا هر چند سخت نیکوروی

درو مپیچ که بد عهد و سست پیمان است

مزن ز زلف زره وار او گره بر دل

که زخم غمزه او تیر زهر پیکان است

بدان خدای که توفیقها ز خدمت اوست

که شغل دنیا توفیق نیست خذلان است

دوچشم بازکن ای پیرمرد دنیا دوست

که عقل مست تو با عشق در شبستان است

لبت به باده رنگین شهوت انگیز است

دلت به مطرب خوش لحن خوب دستان است

مکن فراخ روی بیش ازین به پیران سر

که اسب عمر تو امروز تنگ میدان است

اگرچه در دل و طبعت ز غفلت افزونی است

ز عمر در تن و جانت هزار نقصان است

مکن خضاب که پیدا است پیری از رویت

اگرچه برف تو در پر زاغ پنهان است

سپید موی تو از شیر مادر دنیا است

مکن سیاه گرت حق شیر و پستان است

زبان مرگ درشت است هان هان بندیش

که بندهای حیات تو را چو سوهان است

اگر تو خود به مثل صعبتر زسندانی

که مرگ بینی عمر تو را سپندان است

جهان فتنه چو دریا و خلق عالم را

نهنگ وار همه تن دهان و دندان است

برون شدن به سلامت کس ز چنین دریا

به جز بکشتی علم امیر نتوانست

امیر عالم عالی نژاد قطب الدین

که شغل دولت و ملت ازو بسامان است

کدام امیر امیر امام عبادی

که در سخنوری از نادرات دوران است

سخنوری که عبارات روشن خوش او

چو ابر و بحر شکرپاش و گوهرافشان است

ز راه عقل و ادب با خلیفه هم سر است

ز روی فضل هنر بر ائمه سلطان است

ایا جهان بزرگی و جان خوشخوئی

نگاهبان تن و جان تو جهانبان است

زمانه چون ظلمات است و ما چو اسکندر

تو همچو خضری و علمت چو آب حیوان است

خرد چه گفت چو عاجز شد از فصاحت تو

نه قدرت بشر است این که فضل یزدان است

ز شرق شرع برآوردی آفتاب علوم

از آنکه مولد پاک تو از خراسان است

مسلم است که کس در زمانه مثل تو نیست

اگر چه مرد سخن در جهان فراوان است

ز نور علم تو نادان بد شود دانا

چو با علوم تو دانای نیک نادان است

عروس علم تو را آفتاب برگردون

چو تاج زر ز خم لاژورد ایوان است

بسیط خاک بپوشیدی از بساط سخن

که مرغ فهم تو چون هدهد سلیمان است

تو را است ملک سلیمان و فر خاتم دین

که از قبولت بر جن و انس فرمان است

زبان فائده اندر دهان عقل تو کرد

محمد قرشی کافتاب دو جهان است

ز فر صاحب معراج باشد این که تو را

براق علم به میدان دین خرامان است

زبان عقل توئی در دهان شرع رسول

ازین عبارت عالی همی توان دانست

مسیح وار کنی مرده را به لب زنده

که خلق را مدد جان از آن دو مرجان است

به باغ علم زبانت هزار دستان است

که هر دمش به سخن صدهزار دستان است

توئی ز علم لدنی چو خضر دردریا

ز جهل خصم تو چون غول در بیابان است

تو را از خرگه مهمانسرای فضل خدای

به حجره خرد از گلشن فلک خوان است

همه جهان سخن تست جاهلان کورند

چو دیده کور بود روز را چه تاوان است

اگر حسود نگوید که تو سبکروحی

خرد مشافهه گوید که او گران جان است

تو می روی و دل و جان ما تو را همراه

نگوئی آخر کاین درد را چه درمان است

مرو به فضل و مبر حله ای بهشت از ما

که آدم دل ما در غمت غریوان است

امید هست که هم با مراد زود آئی

بپر فر تو گیتی نوشتن آسان است

قوامئی که تو را از میان جان شد دوست

منم که مرغ درخت دلم خوش الحان است

اگر مرا به سخن قوتی است آن از تو است

از آن سبب که چنین گوهر از چنان کان است

ز قوت سخن تو قوی است خاطر من

که گرم رفتن گوی از نهیب چوگان است

منم که گندم نان لطیف شعر مرا

به دستگرد فلک بر؛ ستاره دهقان است

به آرد کردنم از کشت روزگار خرد

به آسیای تفکر در آسیابان است

ز بهر روزن دود و تنور اندیشه

ز دل دریچه چشمم به بام دکان است

تنم تنور و عالم هیزم است و جان آتش

خرد خمیر و زبان نان پز و سخن نان است

به دست هوش به اندر دهان گوش این نان

که این نه توشه انبان هر لت انبان است

شمارهٔ ۱۱۷ - از ترکیب بندی است در توحید و مناجات و پند و موعظت و منقبت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

بدان خدای که جان آفرید و روزی داد

که در نبست دری تا دری دگر نگشاد

ز امر او به تن مرده جان زنده رسید

ز صنع او ز شب تیره روز روشن زاد

خدای ساخت دو عالم به امر کن فیکون

نه چرخ کرد و نه طبع و نه اتفاق افتاد

جهان ز بهر خلایق سرای مهمان ساخت

در سرای کرم باز کرد و خوان بنهاد

ز بهر مصلحت بندگان چه حاجتهاست

که بر زبان پیمبر پیام نفرستاد

بیافرید و بپرورید و ره نمود و بداشت

چه نیکوئی که نکرد وچه آرزو که نداد

چو پادشاهی چندین کرم بفرماید

کسی که بود و که باشد کزو نیارد یاد

چو زان اوئی او را شناس و او را خوان

که هر کجا که تو درمانی او رسد فریاد

اگر به داغ جهان آفرین بود جانت

هزار جان گرامی فدای جان تو باد

در خدای جهان گیر و آرزوها کن

که کس نگوید ازین در تو را خدای دهاد

قوامیا کمر بندگی همی بندی

خدای ز آتش دوزخ ترا کناد آزاد

به شاعری توئی آن نیک بخت شاگردی

که کس نبوده به جز آفریدگار استاد

ز آب خاطر تو آتش هوی بنشست

ز پیش خدمتت استاد روزگار استاد

ز عاجزی به تو برداشتیم دست نیاز

نیازمان بخر ای بی نیاز بنده نواز

تو راست در دو جهان صنعهای رنگارنگ

به آسمان و زمین داده ای شتاب و درنگ

ز امر تو که ز سرما چو سنگ باشد آب

ز صنع تو که ز گرما چو آب گردد سنگ

به تیر ماه دهی میوه های گوناگون

بهارگاه کنی شاخهای رنگارنگ

نگار حکمت تو خطهای سینه باز

دلیل قدرت تو نقطه های پشت پلنگ

ز هیبت تو همه سرزبان شده است آتش

ز حکمت تو همه تن دهان شدست نهنگ

ز روح ملک بدن را گماشتی خسرو

ز عقل درگه دل را به ساختی سرهنگ

ز آفرینش تو زشت خوی و نیکوخوی

یکی است مایه صلح و یکی است آلت جنگ

عجایب است همه کار تو خداوندا

درین چه طعنه زند فیلسوف بی فرهنگ

چو صنع دید به صانع چرا مقر نامد

چو راه یافت به خدمت چرا نکرد آهنگ

ترا ز بهر چه خوانده است علت اولی

پلید نفسی دارد ز نام پاک تو ننگ

خدای و علت اولی چو هر دو یک معنی است

خرد نباشد کردن بتمر و خرما جنگ

دل قوامی روشن به زهد و توحیدست

از آنکه آینه خاطرش ندارد زنگ

رسیده ای ز در شاعری به جایگهی

که دوستان همه شادند و دشمنان دلتنگ

توئی که رحمت تو هر سوئی که ره یابد

چو آفتاب همی بر همه جهان تابد

کریم بار خدایا به ما توبه شائی

غریب نیست اگر بر همه ببخشائی

اسیر و عاجز و بیچاره و گنهکاریم

نهاده گوش به امر تو تا چه فرمائی

به درگه تو چه خیزد ز ما و طاعت ما

به جز خجالت و درماندگی و رسوائی

در وجود تو بر ما گشادی اول حال

کرم کنی و در فضل هم تو بگشائی

ز ملک تو چه کمابیش کز خزانه جود

به خلعت و کرم و فضلمان بیارائی

سپاه را نه ای آن پادشا معاذالله

که خدمتی نبود جامگی نیفزائی

به خدمت تو اگر نیستیم پابرجای

به عزت تو که هم نیستیم هرجائی

اگر تو را چو قوامی است یک جهان بنده

کند کفایتشان رحمتت به تنهائی

بتابد و بنوازد چو آفتاب مرا

نگویدم چه کسی وز کجا همی آئی

نیازمندی و بیچارگی و نادانی

به درگه آورم ای سیدی و مولائی

به کبریا و جلال تو چون رسد برسد

همه بزرگی و دانائی و توانائی

ز فضل داشته آدمی و آدم را

ز صنع ساخته هشده هزار عالم را

کسی نرست ز دنیا مگر خدای پرست

در این زمانه هر آن کس که او به مرد برست

جهان بی خبر آن است و جای بی ادبان

سریر کفر بلند و سرای ایمان پست

رها مکن که جهان تاج بر سر تو نهد

که او به حیله تو را دست و پای خواهد بست

هر آنکه بر سر چرخ بلند پای نهد

چو بنگرید به آخر نداشت هیچ به دست

ز روزگار بدان رنجهات پیش آمد

که روزگارپرستی نه کردگارپرست

همی چه بندی با روزگار عهد که او

عروس عمر ترا تاج برد و عقد گسست

گرفت لشکر پیری بناگهت پس وپیش

ز گرد لشکر بر فرق تو غبار نشست

بخاست بادی در باغ بر درختانت

که بیخها همه برکند و شاخها بشکست

غم جهان چه خوری این زمان که عمر نماند

در قفص بچه بندی کنون که مرغ بجست

به توبه عذر گناهان ز کردگار بخواه

که روزگار به پایان رسید و سال بشست

به روزگار جوانی نبوده ای هشیار

مخور به پیری سیکی که تا نمیری مست

پذیر پند، بهشتی به توبه بستان

که در خزینه جبار درد و درمان هست

نشاط کن چو قوامی سوی سرای بقا

که در جهان فنا درد دل بری پیوست

اگر چه نیستت از چشم دوستان آزرم

چرا نیاید ازین شیبت سپیدت شرم

به عافیت بنشین زیر چرخ گرداگرد

که کنج عافیتی به بود زبردابرد

به هرزه کاری عمرت به آخر آوردی

ز جهل تا کی خواهی خدای را آزرد

بسا کسا که ز ایام آبروئی داشت

که هم ز محنت ایام خاک بر سر کرد

بود به اول با هر کسیش دلگرمی

به عاقبت نخرد هیچ را به آبی سرد

جهان پیر به لعنت به دایه ای ماند

که زارتر کشد آنرا که خوبتر پرورد

چو مادری است که حمل تو کرد و مرگ تو خواست

چو دایه ای است که شیر تو داد و خون تو خورد

عروس دنیا چون حفاظ و شرمی نیست

مکن مخنثی و مردوار ازو برگرد

طلاق پاک ده آن گنده پیر رعنا را

ز پیش آن که کشد مر ترا به حسرت و درد

همی چه بازی جان کاین جهان پیر دغا

به کعبتین شب و روز نیک بازد نرد

ز دام شهوت و ز بند حرص بیرون آی

که شخص و روی تو این هر دو کرد لاغر و زرد

ز ابلهی مکن ای مرد و مردی ار بجای

که چون تو مرد بسی رفت در سرای نبرد

چو نیک درنگرم سر به سر جهان گردیست

برین حدیث که گیرد کجا نشیند گرد

دل قوامی ازین شعرهاست جفت طرب

به سعی خاطر تیز و بفر ایزد فرد

نشین ز بهر قناعت به کنج عافیتی

که کنج عافیتی به ز گنج عاریتی

به هرزه بر سر دنیا مشو به نادانی

که چون توئی بچنین کار نیست ارزانی

چو عمر ضایع کردی بر آن پشیمان باش

اگرچه سود ندارد کنون پشیمانی

غم جهانی بر جان خویشتن چه نهی

به دست جهل تو خود را به جان چه رنجانی

به خدمت دگرانی بنان و جامه خویش

به کار دنیا مزدور دیو را مانی

به دوستی که بتر دشمنی رضا ندهد

تو را بدانچه تو اندر میانه آنی

مرا بگوی کز اینها که شان توئی غمخوار

که چاره تو کند آن زمان که درمانی

غم جهان چه خوری هرزه خویشتن را باش

به جای خود کن هر نیکوئی که بتوانی

جهان سرای خرابست رخت ازو بردار

که کس ندید و نبیند درو تن آسانی

مباش سغبه این خانه خراب و یباب

اگر نه دیوی رغبت مکن بویرانی

جهان چو حور بهشتی است نزد دیده تو

چو باز بینی غولی بود بیابانی

اگرچه پادشه وقتی اندرین عالم

بدان جهان کندت آرزوی دربانی

به شکل و صورت مردم نگه مکن کان گه

دراوفتی چو قوامی بدام نادانی

به چشم عقل در احوال روزگار نگر

که مایه ظلمات است پیر نورانی

ز پیش تیغ اجل میشو و سپر بفکن

به زخم گرز خرد مغز آرزو بشکن

حبیب ایزد بی چون رسول بارخدای

محمد قرشی آفتاب هردو سرای

چراغ عالم و خورشید شرع و بدر هدی

وزیر عقل و ندیم فرشته خاص خدای

رسول بازپسین مصطفای نیکو خلق

که بود خلقت او خلق را بهشت نمای

به نفس آیت رحمت به شرع رایت حق

امین راه نمای و کریم کارگشای

رسیده در صفت کبریا به قوت و قدر

گذشته از درج انبیا به همت و رای

بهشت در بر او گفته آرزوئی کن

فرشته بر در او گفته خدمتی فرمای

فزوده پایه اش از هر نبی به چند صفت

ستوده ایزدش اندر نبی به چندین جای

به برده روز شرف در جهان ز هریک دست

نهاده در شب معراج بر دو عالم پای

برون عرش مجیدش فرشته گفت بدوی

درون پرده غیبش خدای گفت در آی

خجسته رسم و مبارک پئی که از تشریف

بر آستانه او آشیانه کرده همای

به بوستان فصاحت گه گزارش وحی

زبان او صفت طوطیان شکر خای

بگرد عالم شرع بلند روشن او

چو آفتاب روان پرور و جهان آرای

درخت طوبی در باغ شرع او شاخی است

قوامی از بر او عندلیب مدح سرای

مطیع ملت او نیک بخت مسعودست

مقیم خدمت او بر مقام محمودست

ز طبع پاک قوامی حدیث خوش خیزد

از این بود که ز هر ناخوشی بپرهیزد

اگرچه جنس نباشد گریزد از ناجنس

چو عندلیب که با عنکبوت نامیزد

خدایگانا دانی که تیغ اندیشه

هزار بار به هیبت چو خون من ریزد

چو حق شناس ندارم چگونه گویم شعر

چو دل قوی نبود چون معانی انگیزد

بنانبائی بودستم و کنون هستم

نه مرد باشد کز کار خویش بگریزد

به دست و هم به پرویزن سپهر صفت

به جای آرد ضمیرم ستاره می بیزد

چو شعرهای من امروز زهد و توحیدست

چه باک دارم با حق کسی بنستیزد

اگر ز کعبه بیاویختند سبعیات

فرشته شعر من از عرش می درآویزد

ز بانگ و نام مرا در زمانه گردی خاست

گر آن تمام نشیند قیامه برخیزد

عنایت ازلی هیچ باقئی نگذاشت

مرا به شکر سر از سجده بر نباید داشت

شمارهٔ ۱۱۸ - ترکیب بندی است که در توحید و زهد و پند و منقبت پیغمبر «ص» و امیرالمؤمنین «ع» و شیعیانش گفته

جز آفریدگار جهان آفریده نیست

بشنو که کس چنین سخن از کس شنیده نیست

تا زنده ام جز این نرود بر زبان من

زیرا که کس مرا جز ازو آفریده نیست

مادر مرا که زاد و بپرورد و شیر داد

الا بیاری و کرمش پروریده نیست

آن فرد بی نظیر که صنع بدیع او

هر یک چنان که هست چنان دیده دیده نیست

در صنع او نگاه نکردست عاقلی

که انگشت را ز روی تعجب گزیده نیست

دانند عاقلان که به دست صبا جز او

کس در بهار پیرهن گل دریده نیست

از قدرتش ز شیره انگور در خزان

خون چکیده هست که حلق بریده نیست

گر فرق نار قدرت ایزد شکافت است

جز بر جمال سیب چرا خون چکیده نیست

یک بنده گرد درگه این پادشه نگشت

کز پیش او جنیبت رحمت کشیده نیست

هر دو جهانش پر ز غلام و کنیزک است

وین طرفه تر که خواجه یکی زان خریده نیست

دنیا سگی است بر در او وانکه مرد اوست

از پیشش این سگ متهتک چخیده نیست

توحید و زهد گوی قوامی که در سخن

جائی رسیده ای که کس آنجا رسیده نیست

هرکس که کرد خدمت او از میان جان

او راست دولت ابد و ملک جاودان

هرکس که قصد خدمت این پادشاه کرد

از آفتاب و چرخ قبا و کلاه کرد

آن پادشا که چرخ و زمین و ستاره را

در مملکت خزینه و گنج و سپاه کرد

لشکرگه سپاه و ستاره سپهر ساخت

میخ و طناب خیمه ز خورشید و ماه کرد

در راه روزگار به میدان شرق و غرب

از روز و شب دو پیک سپید و سیاه کرد

از روی مصلحت چو ز خاک آدم آفرید

خاک درش ملائکه را سجده گاه کرد

ابلیس خاکسار که بود از مقربان

در جاه او به چشم حقارت نگاه کرد

فرمان حق نبرد و نیاورد سجده ای

تا کار خویش مدبر ملعون تباه کرد

بنده ز جهل اگر چه دلیری همی کند

با خشم پادشاه که یارد نگاه کرد

چون بنده را خدای بدرگاه بار داد

در رفتنش به حضرت رحمت پگاه کرد

باید که سرگردان نشود گرچه بایدش

از دیده بر سنان چو الماس راه کرد

مردان راه عشق ز بهر رضای دوست

شمشیر و تیر خورده نیارند آه کرد

گرچه گناههای قوامی بسی بود

اندیشه در ثنای ملک عذر خواه کرد

سوگند می خورد که نگوید جز این سخن

بر خویشتن بدوی خدا را گواه کرد

اندیشه را به چون و چرا در بریز خون

کم کن براه ایزد بی چون «چرا و چون »

جبار عرش و فرش و قدیم صفات و ذات

معبود مملکت ملک کون و کاینات

ذاتی قدیم بوده ولیکن نه از قدم

حیی همیشه زنده ولیکن نه از حیات

بر آسمان چو مشعله از قدرتش نجوم

واندر زمین چو مرسله ازحکمتش نبات

از امر او ستاده چنان قلزم و محیط

وز حکم او رونده چنین دجله و فرات

در مرگ و زندگانی خلق زمانه را

هم زو بود ولادت و هم زو بود وفات

از یاد و ذکر رحمت و کفران نعمتش

بر هر جریده ای حسنات است و سیآت

بی یاد او مباش شب و روز تا بود

روزت چو روز عید و شبت چون شب برات

بخشد به بنده مال فراوان بمصلحت

وانگه به لطف خواهد ازو اندکی زکات

از بندگان به قرض ستاند یکی بده

بی فرع و بی مسبب و بی خط و بی برات

درگاه او در کرم و فضل و رحمت است

جائی که نه مصادره باشد نه مفردات

خالق ستای باش قوامی به جان و دل

مستای خلق را که نباشد در آن ثبات

آن را کن آفرین که جهان را بیافرید

بگذار بعد ازین هوس و هزل و ترهات

زیرا که در ستایش پروردگار خلق

روز قیامه هم درجات است و هم نجات

آن پادشا که نیست نظریش به ملک در

دارای شرق و غرب و نگهبان بحر و بر

هربنده ای که ایزد بی یار یار اوست

بی شک و شبهه در دو جهان کار کار اوست

آن بی نیاز بنده نواز لطیفه ساز

کز هر سوئی که در نگری کار و بار اوست

ازچرخ بی قرار و زمین قرار گیر

این رسمها و قاعده ها برقرار اوست

از بارگاه لم یزل اندر ره قضا

حمال آسمان و زمین زیر بار اوست

بر بارگاه صنع ز دیبای بوستان

طاوس نوبهار به رنگ و نگار او است

بر تخت نوعروس خزان رابه برگ ریز

از دست شاخ آن همه زرها نثار اوست

ابر بهار برق مهار شتر مثال

بر کاروان کن فیکون بر قطار اوست

از روی بی نیازی و ز غایت کرم

هر گونه ای که بنده بود خواستار اوست

گستاخی و دلیری هر بنده ای که هست

معلوم شد که از کرم بردبار اوست

هرکس که او کناره نگیرد ز خدمتش

لابد مراد هر دو جهان در کنار اوست

یاری نخواست است قوامی ز هیچ خلق

از بهر آنکه ایزد بی یار یار اوست

بر درگه خدای کمر بسته ای شدست

گرخاک ره شود شرف روزگار اوست

تسبیح او کنند ملایک ز ساق عرش

کو برکشید عرش و هم او گسترید فرش

ای فخر روزگار من اندر ثنای تو

با دست عمر آنکه نجوید رضای تو

دارنده جهانی و جان آفرین خلق

منت بود که جان بدهند از برای تو

هربنده ای که طاعت تو ناورد به جای

آن بد به جای خویش کند نه به جای تو

چندین نثار و نعمت تو بر جهانیان

بیگانگان چرا نشوند آشنای تو

از ما به درگه تو چه خیزد که گشته اند

پیغمبر و خلیفه و سلطان گدای تو

ای بنده دست را به دعا برخدای دار

تا در رسد به ما برکات دعای تو

تومانده ای و آنکه زتو زاد مانده نیست

گوئی که چیست مصلحت اندر بقای تو

شکر تو حق نعمت ایزد کجا گزارد

کارزد کمینه نعمت او خون بهای تو

تو دست و پای میزن اگرچه به عمرها

این کار برنخیزد از دست و پای تو

انده مخور که ملک دو عالم ترا بود

چون رحمت خدای بود کدخدای تو

او آن کند که از کرم و فضل او سزد

گربا تو در خور تو کند کار وای تو

پیوسته ای قوامی شکر خدای گوی

کز فضل اوست شعر خوش دلربای تو

می گو ثنای ایزد و می گو به درگهش

ای فخر روزگار من اندر ثنای تو

زانجا که شرط و قاعده بندگی بود

در بندگی نشان سرافکندگی بود

ای جان نهاده بر کف و دل بسته در جهان

زین جای سهمناک بپرهیز هان و هان

کاین دیو رسم غول فریبنده در کمین

ماری است سهمناک و نهنگی است جان ستان

او نام تو نبشته ز کین بر کنار دل

تو مهر او گرفته ای اندر میان جان

دنیا غمی بزرگ بود محنتی عظیم

صلحی همه خصومت و سودی همه زیان

بر «من یزید» داشته گوید ترا خرد

ملک بهشت را بخر ارزان و رایگان

ارزان بود به جان که خری نعمت خدای

ملک جهان مخر که بود رایگان گران

گیتی به میزبانی و حیلت گری ترا

پرداخت است خانه و آراست است خوان

خوان شگرف او را حلواست بر کنار

نان سپید او را زهرست در میان

نانش مخور تو تابندانی یقین که چیست

زیرا که هیچ کس نخورد زهر بر گمان

کس برجهان سفله نکردست هیچ سود

نتوان همی ز خانه سگ برد استخوان

گر عوج حرص ازین دریا به زوردست

ماهی بر آفتاب کشد هم بر آسمان

چون وقت مرگ تنگ درآید به قهر تو

پیرایه زمین شده در آخرالزمان

بیهوده رنج بر تن و جان و روان منه

دل چون کری همی نکند بر جهان منه

ای آفتاب بر سر دیوار گشته زرد

برخورده از جهان جوان طبع سالخورد

پیریت می کند اثر از دور روزگار

واندر دل تو هیچ نصیحت اثر نکرد

برخوردی از جهان و هنوزت امید هست

اومید گفته اند که بهتر بود ز خورد

از عشق جاه و آرزوی مال روز و شب

با رنج همعنانی و با درد همنبرد

از بس که سینه کوفتی اندر غم جهان

چون آسمان کبودی و چون آفتاب زرد

چون تو به دست خویشتن آورده ای بلا

شایسته ای به محنت و ارزانئی به درد

دل در جهان مبند که مردان روزگار

مردان مرد با دل گرمند و آه سرد

از هیبت اجل شده بیچاره و اسیر

همچون زنان عاجز مردان شیرمرد

ای بس که از ملوک بپرداخت قصرها

این قصر هفت کنگره گرد لاژورد

آن را که گردی از تو بود عذر بازخواه

زان پیشتر که از تو برآرد زمانه گرد

ای خواجه بر سرای فنا اعتماد نیست

برخیز و فرش صفه اومید برنورد

با اهل فتنه به همه دست برفشان

در راه دوزخی هم ازین پای بازگرد

مثل تو روزگار نیارد قوامیا

تا روزگار جفت بود کردگار فرد

راه دراز پیش و ترا نیست توشه ای

تدبیر عاقبت کن و بنشین به گوشه ای

ای خفته تو ز خواب گران سرگران شده

از راه باز مانده و کاروان شده

در کاروانسرای فنا عاجز و غریب

وز پیش چشم مملکت جاودان شده

بس کاهلی و بی تو نخواهد به هیچ وجه

کارتو آن چنان که تو خواهی چنان شده

هر چند کاهلی به نماز و به کار خیر

در تندرستی از دل و جان ناتوان شده

بینم ز ظلم خلق زمین و زمانه را

فریادها ز دست تو بر آسمان شده

بر تخت عهد یوسف عمر تو پیر شد

از حرص پیریت چو زلیخا جوان شده

از عبرت زمانه همه روی چشم باش

ای از نیاز و آز همه تن دهان شده

آزرده پادشاه جهان را ز معصیت

بر مال خویشتن به هوس پاسبان شده

بی طاعتی به راه قیامت نهاده روی

چون ابلهان به بادیه بی آب و نان شده

بر خان و مان و جان و تن و مال عاشقی

در رنج این به مانده و در بند آن شده

خود را به وقت نزع ببینی به چشم خویش

از مال و جان برآمده وز خان و مان شده

خواهد بماند نام قوامی میان خلق

واندر زمانه قصه او داستان شده

زان نیک تر مدان که بمانده به نیکوئی

نامی میان مردم و مرد از میان شده

اندیشه کن ز دوزخ و جائی قرار گیر

روز شمار و هیبت او در شمار گیر

ای مانده بر در هوس این در فراز کن

عذر گذشته خواه «و» در توبه باز کن

نزدیک شو به طاعت و ز فسق دور باش

روزی دو رنجکی برو جاوید نازکن

چون منعمان زکوة بروی و ریا مده

چون مخلصان نماز بسوز و نیاز کن

یک روزی از مطالعه نفس باز مان

بنشین یکی مطالعه عمر باز کن

ملک بهشت را به صفا کار و بار ساز

راه قیامه را به سزا برگ و ساز کن

گفت است حق که کوته کن دست ازین جهان

کت گفت حجت آور و قصه دراز کن؟

در کار خیر موی چو پر غراب را

در بندگی سپیدتر ازپر باز کن

آز و نیاز خسته و رنجور داردت

خواهی که تا بناز رسی ترک آز کن

زان پیشتر که بر تو کند دیگری نماز

تا زنده ای به عادت باری نماز کن

نه در جهان وفاست و نه بر مردم اعتماد

یکبارگی بروی همه در فراز کن

گر آرزوی شعر قوامیت می کند

در راه دین حقیقت دنیا مجاز کن

چون بایدت نگار سرای بهشتیان

دیوان او به خواه و ورقهاش باز کن

بردار نسختی به بهشت خدای بر

بر آستین حله حورا طراز کن

تا خفته هوائی و آشفته هوس

با دیو همنشینی و با غول هم نفس

روز آمد ای عزیز و تو در نامدی ز خواب

بردار سر ز خواب که سر برزد آفتاب

پیری چو صبح روز برآمد ز فرق تو

تو خفته ای و کرده چنین پایها در آب

روز غمت رسید و شب شادیت برفت

تو در درنگ و عمر عزیز تو در شتاب

تا چند خواب غفلت تا کی خمار جهل

روز و شب تو وقف شده بر خمار و خواب

باده مخور که عمر تو بر باد می دهد

آگه نه ای که شر دو عالم بود شراب

گر در شراب شربت مرگ تو در رسد

پیش خدای عز و جل چون شوی خراب

گرچه صواب خویش تو بدانی ای پسر

کار تو زین طریق نبینم همی صواب

یکباره آب خود مبر امروز کان گهی

فردا خدای با تو به آتش کند خطاب

گر طاقت عتاب ملک نیست مر ترا

اهل سؤال را به تهدد مده جواب

پیوسته با توانگر و درویش و خوب و زشت

خوش طبع باش و بر همه چون آفتاب تاب

از کبر و خشم ریش دلی را نمک مکن

کز درد آن بر آتش دوزخ شوی کباب

تا باشی ای قوامی توحید و زهد گوی

کز ایزدت به روز قیامت بود ثواب

توحید و زهد گفتن تو اعتقاد را

چون خانه را ستون بود و خیمه را طناب

می کوش در سخا که بهشتی صفت سخیست

بدخو مشو که خوی بد از طبع دوزخی است

ای پیر سالخورده به تدبیر پیر باش

وای نوجوان جوان نصیحت پذیر باش

مادام خوب گوی و ضیع و شریف شو

پیوسته نیک خواه صغیر و کبیر باش

نیک اعتقاد و مشفق و ایزدپرست شو

مردم نواز و خوشدل و نیکوضمیر باش

زهد از جوان نکوتر و دانش ز کودکان

ای پورپور وقت خرد پیرپیر باش

در زاهدی پلاس مپوش و مکن نفاق

تو زهد ورز و پیرهنت گو حریر باش

در گفت گو چو عالم وقتی حلیم شو

در جست وجو چو ناقد خلقی بصیر باش

چو مرد دوست روز ادب خوبگوی شو

چو«ن» مرغ بوستان ز طرب خوش صفیر باش

بیچاره ای که پیش تو آید به حاجتی

درمانده را به دست کرم دستگیر باش

چون سیرت تو چون شب تاریک تیره شد

گو صورت نکوی تو بدر منیر باش

تا تیر بد چو قد تو بودی کان به فعل

اکنون که چون کمان شدی از دل چو تیر باش

خواهی که تا بزرگ شوی در میان خلق

بر درگه خدای تعالی حقیر باش

چون آفریدگار نظیرت نیافرید

بر لشکر سخن چو اقوامی امیرباش

سر بر جهان نداشته گردن فراشته

بر لشکر سخن چو قوامی امیرباش

در خدمت تو برفلکیم ای ملک سرشت

چون آنکه با چهارده معصوم دربهشت

بگرو بایزد و به صفات و کمال او

آنگه به مصطفی و به اولاد و آل او

وز بعد مصطفی به علی نازو سرفراز

نیکو شناس در درج دین کمال او

آن میر مصطفی نسب انبیا صفت

رشگ آمده ملائکه را برخصال او

جان مقربان شده روزی هزار بار

برخی دست وبازو و جاه و جلال او

شیری که بود جایگهش بیشه خدای

شیری که ژنده پیل نبودی به بال او

بازی که آشیانه او بود ساق عرش

بازی نبود هیچ همائی به فال او

شاه مبارزان که نبوده است در جهاد

در هیچ وقت هیچ مبارز همال او

بر شیعتش نثار بود رحمت خدای

لعنت کند فرشته بربد سکال او

خواهی که در بهشت ببینی جمال حور

در چشم خویش زشت مگردان جمال او

گر گویدت کسی که کسی بهتر از علی ست

جز ابلهی نباشد مشنو محال او

والله که هر که بغض علی در دلش بود

نزد خرد حلال بود خون و مال او

حمال هیزم سقرست اندر آن جهان

هر کو ز صدق دل نشد اندر جوال او

در مرتضی به چشم قوامی نگاه کن

هان گوش دار تانخوری گوشمال او

از روضه بهشت سبیل است سلسبیل

در پنج تن که ششمشان بود جبرئیل

تادر زمانه نام قوامی برآمده ست

در شاعری ز خلق جهان برتر آمده ست

از بهر اهل دین به کتب خانه هنر

توحید و زهد را دل او دفتر آمده ست

اندیشه مفسرش اندر میان شعر

گوئی مذکر است که بر منبر آمده ست

رفته به هفت کشور ازو لشکر سخن

از روی نام پادشه کشور آمده ست

هم نانبای نان شد و هم پادشاه نام

این رسم و قاعده بسر او در آمده ست

گفت است بارها که مرا نان ز گندم است

کانبار او خزینه پرگوهر آمده ست

در آسیای فکرت من بوده بارکش

گاوی که زو به بحر شرف عنبر آمده ست

عطار عقل را به دکان خمیر من

همچون خمیرمایه گل شکر آمده ست

نانی است نان من که خرد را حلاوتش

از آب زندگانی شیرین تر آمده ست

این میده را ز مائده دان که ز آسمان

بر پر جبرئیل به پیغمبر آمده ست

زان گرده ها مدان که ز دیگر تنورها

خام و فطیر از آتش و خاکستر آمده ست

کز پختنش مرا بسی از آتش جگر

دود دل از تنور تفکر برآمده ست

شمارهٔ ۱۱۹ - در توحید و مناجات ومنقبت پیغمبر «ص» و امیرالمؤمنین «ع» و مدح منتجب الدین حسین بن ابوسعد ورامینی «ره» گوید

دارنده گردون و نگارنده اختر

جان پرور و دارای جهان اعظم و اکبر

فردی صمدی لم یلدی راه نمائی

یکی نه چو هریک همه ای از همه برتر

او باشد آخر نه زمین باشد و نه چرخ

او بود ز اول نه عرض بود و نه جوهر

بی او به زمین بر؛ ننهد مورچه ای پای

بی او به هوا در؛ نگشاید مگسی پر

آن باشد کو خواهد و آن بود که او خواست

کس را نبود هیچ شک و شبهه بدین در

هرگز نکند ظلم نه خواهد نه پسندد

زو عدل بلا ظلم بود خیر بلا شر

مؤمن بود آن کس که نهد پای بدین ره

کافر بود آن کس که کند پشت بدین در

دوراست ز تشبیه و ز تعطیل و ز تخییل

فرداست ز انباز و ز همتا و ز همسر

بدبخت کسی بود که تشبیه دروبست

بیچاره ندانست مصور ز مصور

گفتند که بر عرش نشیند ملک العرش

نادان همه اندر سر گفتار کند سر

بر عرش چگونه بود آن خالق بی چون

کز درگه او عرش چو حلقه ست به در بر

جز طاعت او نیست مرا هیچ تمنا

در گردن من طوق «سمعنا و اطعنا»

ای خالق هر جانور و رازق هرکس

لبیک و سعدیک تعالی و تقدس

مردان ترا آه چه در روز و چه در شب

میدان ترا راه، چه از پیش و چه از پس

توحید تو پاکست نکوبد در هر دل

توفیق عزیز است نباشد بر هر کس

از فضل تو هامون شده چون فرش ملمع

وز صنع تو گردون شده چون سقف مقرنس

گلها به بهار از تو شود چون دم طاوس

گلبن به خزان در، تو کنی چون پر کرکس

الا قلم قدرت تو بر سر نرگس

از تاج مدور که کند شکل مسدس

بی لشکر صنع تو سحرگاه نتازد

«واللیل اذا عسعس والصبح تنفس »

ای چاره ما بر من بیچاره ببخشای

فریادرس بنده تو و رحمت تو بس

بیهوده منال ای دل زراق برین در

فریاد چه سود است به فریاد خودت رس

ای پیر چرا سینه چون تیر نداری

با سینه چون تیر به آن پشت مقوس

زان پشت کمان وار به شد عمر تو چون تیر

در جسم مقوس چه کند روح مقدس

جبار دهد لشکر احوال ترا عرض

در معرکه صعب «اذا زلزلت الأرض »

رحم آر بدین بنده خدایا به خدائی

کز رحمت تو بنده مبیناد جدائی

داننده احوالی و کار تو بهر حال

صدقی و حقیقی است نه روئی و رویائی

در خدمت تو بنده سرافکنده نکوتر

در راه خدائی نبود بارخدائی

انده نخورم گرچه مرا بسته بود کار

یک در بنبندی تو که تا صد نگشائی

گوید همه کس آن منی از سر پنداشت

ای آن همه هیچ ندانم که کرائی

هرجا که بخوانند ترا باشی آنجا

یک جای نه بی تو که به رحمت همه جائی

مهر از شرف ظل تو سلطان سپهری

مه در تتق صنع تو خاتون سمائی

عباد ز شوق تو امیران سریری

زهاد ز طوق تو غلامان سرائی

از هیبت تو رفته بزرگان به حقیری

بر درگه تو آمده شاهان به گدائی

با خویشتن از لطف تو گویم مطلب بیش

ترسم که چو جوئی همه از جمله برائی

از دست درافتم اگرم دست نگیری

وز پای درآیم اگرم باز نپائی

تسبیح من اینست چه در صبر و چه در شکر

گفتن گه و بیگاه لک الحمد،لک الشکر

دیوی است جهان ای دل و تو دیوپرستی

از دامگهش گر بجهی جستی و رستی

چت بود که چون دیو بدین دامگهی چت

از خاکی از آنست ترا میل به پستی

آب تو به یکره ببرد آتش شهوت

گر کبر نه ای بیهده آتش چه پرستی

در راه خدای آب دهی آتش کش باش

کز روی هوی خاک نه ای باد به دستی

از نیستی و هستی این عالم غدار

چون هیچ نخیزد تو در و دل بچه بستی

برکن دل ازین غول و دران دامگهی بند

کو اولت از نیستی آورد به هستی

ای پیر کمان پشت چنان دان که ترا جان

چون تیر بپرید که در معرض شستی

با دوزخیان عهد به همکاری شیطان

آن روز ببستی که تو آن توبه شکستی

بس غافلی از کار جوانی و عجب نیست

هشیار چه داند که چه کردست به مستی

آز تو درالحمد و تو اندر ره وسواس

عمر تو رسیده به «من الجنة و الناس »

پیرا بده انصاف گرت می بدهد راه

با زرق نیامیخته لله و فی الله

ای بس که بگریی که نگردد رخ تو تر

وی بس که بنالی که نباشد دلت آگاه

در دین چه نهی پای و به دنیا چه کشی دست

ظاهر چه کنی آه و به باطن چه زنی راه

جاه تو به دنیا چاه است به عقبی

آن نیکتر آید که به اندازه کنی چاه

در راه مناجات گران روتری از کوه

در کفه طاعات سبکسرتری از کاه

چون پیش رسی هیچ نکردی به جوانی

دانم که به پیری نکنی از پس پنجاه

در منزل رحمن بنه نه رخت بیفکن

با لشکر شیطان چه زنی خیمه و خرگاه

باید که به شبها بودت در ره دل پیک

تا عرضه کند قصه راز تو به درگاه

چون طاعت و نیکی نکند مرده بود مرد

چون پیل و فرس برده شود مات شود شاه

ای سست به خیرات قوی باش بدین در

راه تو مخوف است ز دین بدرقه خواه

در درج دل از گوهر دین نور دهد روی

بر تخت شب از کله که جلوه کند ماه

چون با همه آفاق برون آمدی از پوست

خلقت نبود دشمن و باشد همه کس دوست

ای بی خبر از نعمت دارنده آفاق

واله شده از شعبده عالم زراق

از عرف رمان گشته و «ا»ز شرع گریزان

چون دیو لاحول و چو دیوانه ز مخراق

اندر دل و جان و جگرت محنت دنیا

چون آتش سوزنده در افتاد به حراق

مادام ز حق جان و روان تو گریزان

پیوسته به باطل نفس و نفس تو مشتاق

از دوستی دنیا وز غایت شهوت

بیم است که در خالق آفاق شوی عاق

گر بر دل پر جهل تو زنگار نبودی

چون آینه بودی دل زراق تو براق

از شربت جام ملک الموت بیندیش

از دست بتان چند خوری باده به سقراق

دانی که محابا نکند مقرعه مرگ

گر زاهد ایامی و گر خسرو آفاق

دنیا نه چو جنت بود و یار نه چون حور

هرگز نبود خار چو گل زهر چو تریاق

در راه خدائی نرسد پای تو زیرا

تو جفت جهانی و خداوند جهان طاق

امروز همه عهد خداوند شکستی

فردا نگریزی که درست است ترا ساق

پنداشتم ای مهتر من سایه دینی

نه نه که نه ای سایه دین مایه کینی

ای طبع تو ناساخته با ملت تازی

فردات بسوزند گر امروز نسازی

از بهر رسول قرشی جان بفدی کن

کاین کار حقیقی است نه شغلی است مجازی

جوینده او باش اگر طالب حقی

گرد حرمش گرد اگر محرم رازی

آوازه شرعش همه آفاق گرفتست

آخر نتوان داشتن این کار به بازی

تا شرع ندانی نخوری نان حلالی

تا پاک نشوئی نشود جامه نمازی

بی جان بهی ای دل که بدو جان نفزائی

بی سر بهی ای تن که بدو سر نفرازی

آن خواجه دو جهان که گه خلق و تواضع

کاریش نبوده است به جز بنده نوازی

قرآن مبین بر سر او نامه سری

جبریل امین در ره او پیک نیازی

نصرت فکن رایت او ایزد باقی

شمشیرزن لشکر او حیدر غازی

مداح نبی باش که باشی به قیامت

ای شاعر رازی بر پیغمبر تازی

بگذار جهان را و خرافات محالش

از بعد ملک زن در پیغمبر و آلش

پیرایه مردان خدا حیدر کرار

آن هم نسب و هم نفس احمد مختار

آن حاجب بار در اسرار پیمبر

آن میر دلیر سپه دین جهاندار

شاهی شده هم گوهر او احمد مرسل

شیری شده همشیره او جعفر طیار

سلطان شریعت را او بود سپرکش

میدان شجاعت را او بود سپهدار

فتاح در خیبر و مفتاح در علم

جاندار شه ملت و جانبخش شب غار

بنگر درج همت آن سید معصوم

با آنکه سبق برد به هر وقت و به هر کار

جان کرد فدای نبی الله و همی گفت

تقصیر همی باشد و معذور همی دار

از جان و روان سوخته آل رسولم

و اصحاب نبی را به دل و دیده خریدار

آن را که بود دوستی آل پیمبر

یاران نبی را به دل و دیده بود یار

ز اولاد و ز اصحاب پیمبر به همه وقت

تفضیل علی بیش بود لابد و ناچار

زیراکه ز اولاد و ز اصحاب نبی اوست

هم اول این یازده هم آخر آن چار

می گوی دلا منقبت صاحب صفین

و اندر عقبش مدح اجل منتجب الدین

میری که در آفاق نیابند نظیرش

شاهی که توان خواند همی بدر منیرش

پیرایه اسلام شده بخت جوانش

سرمایه اقبال شده دانش پیرش

میری به کفایت ز وزیران جهان بیش

گشته چو وزیری خرد فایده گیرش

گوئی ز لطافت تن او روح مصفاست

گر روح نگشت از چه بود عقل وزیرش

مه گفته به خورشید که رو درد به چینش

دین گفته به دولت که بیا پیش بمیرش

باغی شده جاهش که ز عزست درختش

مرغی شده کلکش که صریرست صفیرش

نه دایره چرخ شده خط شریفش

چار اصل جهان گشته سه انگشت دبیرش

با او چو کمان است بداندیش بکژی

آنگاه شود راست که دوزند به تیرش

همچون رضی الدین پدری کشته معینش

آن صدر یگانه که ملک باد نصیرش

هر دوست که او راست بماناد نشاطش

هر خصم که او راست بگیراد زحیرش

مفتاح فرج منتجب الدین هنرور

فرزانه حسین بن ابی سعد مظفر

ای برهمه احرار جهان گشته مقدم

در غایت اقبال ترا ملک مسلم

در حضرت پاک تو ز فضل ملک العرش

تأیید پیاپی شد و توفیق دمادم

جاه تو رفیع است و درجهای تو عالی

عهد تو درست است و سنخهای «تو» محکم

ای نامه انصاف ز عنوان تو زیبا

وی حله اسلام ز خیرات تو معلم

دلشاد به دیدار تو خلقان زمانه

خشنود ز کردار تو دارنده عالم

از گوهر و فضل و کرم و جود و کفایت

هستی شرف عالم و فخر بنی آدم

دست تو رسیده ست سوی تربت احمد

پای تو سپرده ست ره کعبه اعظم

پیران نکنند آنچه تو کردی به جوانی

از چون تو خلف ما در دین را نبود غم

اندوه مخور کز دل پاک و نیت خوب

دنیات مسلم شد و عقبات شود هم

جان تو بماناد که در حضرت و غیبت

خلقی به تو شادند و جهانی به تو خرم

بادا به تو بر فرخ و میمون و خجسته

شعر من و تشریف تو و ماه محرم

اومید چنانست که در موضع معلوم

جبار کند حشر تو با چارده معصوم

هرگز چو قوامی نبود نان پز چالاک

نانم ز دم گرم و خمیرم ز دل پاک

برزیگر وهمم بخم داس تفکر

گندم درو از مزرعه طبع هوسناک

در آسگه خاطر من ساخته ایزد

سنگ از تن حساسم و دلو از دل دراک

از طبع شرارست مرا در دل انجم

وز عقل تنور است مرا بر سر افلاک

در شهرالهی به دکان نبوی در

از آتش افلاک پزم گرده لولاک

در مرو عبارت که پزد بهتر ازین قرص

بغداد سخن را نبود بهتر ازین کاک

زین گرده خورد آدمی عاقل دانا

زین نان نخورد خربط و نازیرک و ناپاک

نان چو منی طعمه هر حلق نباشد

کز روی خرد خاک بود در خور خاشاک

شاید که خورد نان مرا مردم فاضل

تا در دهن عقل نهد لقمه ادراک

در علت نادانی و در ابتلی جان

بیمار کهن را چه ازین نان و چه تریاک

آن را که تن نان به چنین آب بگیرد

چون مار به سوراخ در آن به که خورد خاک

چون رکن دکانم نبود قبله اومید

چون قرص ضمیرم نبود قرصه خورشید

ای کعبه دولت در تو قبله دین باد

مانند جمت ملک جهان زیر نگین باد

تا هست زمین و فلک از حشمت و جاهت

آراسته روی فلک و پشت زمین باد

بر پایه کمتر عدوت باد به دنیا

وز جامه دین خلعت تو دست مهین باد

سعد فلکی هر شب و هر روز به نوبت

بر درگه اقبال تو چون اسب بزین باد

هر دل که نپوشد زره مهر تو برجان

از شست بلا بر جگرش ناوک کین باد

بادات کمان طرب از ابروی جوزا

بر جان بداندیش ز اندوه کمین باد

عز تو ز دین است و جلال تو ز دنیا

تا دهر بود باتو همان باد و همین باد

تا هست مددهای نفسها ز هواها

پیشین نفس دشمن تو بازپسین باد

تا خوب شود کار دعا از ره آمین

آمین دعاهات ز جبرئیل امین باد

المنة لله که کارت به نظام است

از کوری بدخواه تو تا باد چنین باد

شمارهٔ ۱۲۰ - در توحید و مناجات گوید

بس مبارک بود چو فر همای

اول کارها به نام خدای

ذوالجلالی که پیک درگهش اند

ماه و خورشید آسمان فرسای

آنکه اندر خزان قدرت اوست

باد بر شاخ زعفران آلای

آنکه اندر بهار حکمت اوست

ابر در بوستان کهن پیرای

او پدید آورید در گیتی

مرگ جانکاه و عمر روح افزای

زوشد آبستن از لابت صبح

شب زنگی نمای و رومی زای

هرگهی بسته در رهش کمری

دل بریجای آمد و پای برجای

هر درختی ز جنبش بادی

خدمتش را نهاده سر بر پای

شخصها زو چو گنج پرگوهر

رویها زو چو باغ طبع گشای

از برون تن است روزی ده

وز درون دل است راه نمای

خواجه شاعران از اینجا گفت

«ای درون پرور برون آرای »

آفرید آدمی و آدم را

ساخت هشده هزار عالم را

کردگاری که قادرالذات است

عالم السر و الخفیات است

پادشاهی که از ره عظمت

بر درش صد هزار شه مات است

هر قدم راه او تراویح است

هر نفس یاد او تحیات است

روز و شب یاد کرد نعمتهاش

بندگان را بهینه طاعات است

شکر و تسبیح و امر و معرفتش

همه از جمله مهمات است

هرکه در «لااله الاالله »

شک کند لای اولش لات است

کرم او دهد هدایت تو

تا نگوئی مرا کرامات است

خدمت آن کریم کن که ازو

هر یکی را دهش مکافات است

از کریمی خروس را با او

به شب تیره در؛ مناجات است

ز آن قوامی ثنای او گوید

که از آن جانبش مراعات است

گنج توحید گشت دیوانش

زانکه بی طمطراق و طامات است

ای ترا یار نه و یار همه

وی یکی آفریدگار همه

ملکا شرمسار و پرگنهم

روی بر خاک درگه تو نهم

در فلک ننگرم به گوشه چشم

گر به چشم کرم کنی نگهم

به قیامت سپید رویم کن

گر به دنیا ز جهل دل سیهم

در پناه توام چو راه بود

دیو دنیا کجا برد ز رهم

با تو مانده میان خوف و رجا

این غم آلوده سینه تبهم

یا به عفوم برآوری بر تخت

یا به خشم اندر افکنی به چهم

گشته ام «ربنا ظلمنا» گوی

تا ز رحمت عفو کنی گنهم

کیست دنیا مرا چو در ره دین

چه دهم رنج بفکنم برهم

گفته ای از بزرگواری خویش

سر به خدمت بر آستانه نهم

بنده لرزان بود ز هیبت تو

چشم دارد همی به رحمت تو

قوامی رازی

دیوان اشعار