معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ سراج قمری

سراج‌الدین قُمری آمُلی معروف به سراج قمری یا قمری آملی (درگذشتهٔ ۶۲۵ ق.) از شاعران قرن ششم و اوایل قرن هفتم است. برخی او را خوارزمی و بعضی گرگانی دانسته‌اند ولی غالباً او را آملی می‌دانند. وی با عمادی شهریاری و کمال اسماعیل هم‌روزگار بوده و مداحی سلطان غیاث‌الدین ملکشاه خوارزمی را می‌نموده است. دیوان سراج قمری سیزده هزار بیت دارد و سراینده‌ای هجوگو و بذله‌پرداز است. به گفتهٔ سید علی میرافضلی (در رباعیات خیام و خیامانه‌های پارسی) شعر او از جنبه‌های اخلاقی و حکمی خالی نیست اما بیشتر شهرت او در هزلیات و هجویات و فرارَوی از هنجارهای شرعی و افراط در باده‌ستایی و باده‌پرستی است. حمدالله مستوفی (در تاریخ گزیده) این قبیل اشعار او را «فسقیّات» نامیده و گفته در این نوع شعر غلوّی تمام داشته است. همین نکته را تقی کاشانی (در خلاصة الاشعار) به زبانی دیگر بیان کرده است.  از سراج قمری حدود ۲۰۰ رباعی برجای مانده‌است که برخی از آن‌ها در ردهٔ خمریات جای می‌گیرد. سروده‌های او دربرگیرندهٔ قصیده‌ها و قطعات و رباعیات است و یک «کارنامه» هم دارد که در قالب مثنوی است. در برخی منابع، او را شاگرد امام فخر رازی و استاد خواجه نصیرالدین طوسی دانسته‌اند. سراج آملی قصیده‌ای نیز در ستایش صوفی نامور روزگار خود، سیف‌الدین باخرزی (درگذشتهٔ ۶۲۹ ق) دارد و در آن آرزوی دیدار او را کرده‌است. دیوان سراج الدین قمری آملی در سال ۱۳۶۸ شمسی به تصحیح دکتر یدالله شکری به چاپ رسید که اساس آن دستنویسی است که عمر بن محمد لالای مروزی آن را در جمادی‌الاول سال ۷۱۶ ق نوشته‌است و اکنون در کتابخانه چستربیتی ایرلند نگهداری می‌شود. سراج قمری غیر از دیوان اشعار کتابی به نثر مسجع با نام «رسالهٔ چنگ» داردکه موضوع آن آواز خوش و غم‌انگیز چنگ است و این که چگونه حالات و هیجانات درونی انسان را می‌توان با آن پدید آورد. از این رساله نسخه‌ای استنساخ شده در سال ۷۴۵ هجری قمری وجود دارد که در موزهٔ تاشکند نگهداری می‌شود. گزیدهٔ اشعار سراج قمری از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

قصاید

شمارهٔ ۱ : نزدیک شد که زلزله ی صدمت فنا

شمارهٔ ۲ : تا با خودی بدان که قوی دوری از خدا

شمارهٔ ۳ : هرکه را غیبتی از خویش میسر گردد

شمارهٔ ۴ : جایی که زلف کافر تو سر برآورد

شمارهٔ ۵ : گرفته ای زلب لعل، روی من در زر

شمارهٔ ۶ : چو باز شد به شکر خنده پستهٔ دهنش

شمارهٔ ۷ : روزی چو آه خویش، سوی سدره برپرم

شمارهٔ ۸ : نی نی، زهر که هست فروتر، فروترم

شمارهٔ ۹ : صدری که برکشید کفش، ورچه چاکرم

شمارهٔ ۱۰ : چند از پی نان برپا در پیش کسان چون خوان

شمارهٔ ۱۱ : زهی صیت عدلت همه جا گرفته

شمارهٔ ۱۲ : دو عالمی تو و خود را نکو نمی‌داری

شمارهٔ ۱۳ : به چهره صورت چینی، به زلف مشک تتاری

شمارهٔ ۱۴ : اشک طوفان سیل کو تا داد گریه دادمی

شمارهٔ ۱۵ : هنوز آب‌صفت پای‌بستهٔ لایی

شمارهٔ ۱

نزدیک شد که زلزله ی صدمت فنا

اجزای کوه را کند از یکدگر جدا

رسمی درین حدود مجوی از بقا که هست

قصر بقا ازان سوی دروازه ی فنا

تریاک معرفت مطلب تا جدا نه ای

زین پنج افعی تن و آن چار اژدها

تا آدم ترا به سوی گندم است میل

نیزت خلاص نبود ازین کهنه آسیا

بر عرش کی شوی؟زبرای دوام عمر

تا از پی حیات مدد خواهی از هوا

زین بوته ی پراز خبث و غش گریز ازانک

خوش نیست در بلای سرب مانده کیمیا

حاصل ترا زنیل فلک، روی زردی است

خس در کنار داری ازین رو چو کهربا

هم پای دل مبند در این تنگ در، قفس

هم دست جان بشوی ازین آبگون وطا

کی پا فشرده اند عزیزان درین مقام

کی دست کرده اند بزرگان در این ابا

نقش جهان چه می نگری پاکباز شو

زیرا که مهره دزد حریفی است بس دغا

با مردم اختلاط مکن از برای آنک

در آب کم مخالطت، افزون بود صفا

وانگه برون خرام زمانی از آنکه آب

لؤلؤ کجا شود چه بود بروی اسم ما

بیگانه شو زخویش ازیرا که جز بدو

این بحر بی کران نتوان کرد آشنا

بی ما و بی شما همه آفاق امن بود

پرشر و شور و فتنه شد از ما و از شما

پیش از اجل اگر بمری، مرگ، راحت است

ور مرگ، زنده یابدت، آنگه بود عنا

تا تو، توی و، من منم، ای بس که در جهان

باشیم من زتو، تو زمن، در عذابها

مستی خوشی است، از آنکه من، از من جدا کند

ورنه خرد به بی خردی کی دهد رضا؟

شمارهٔ ۲

تا با خودی بدان که قوی دوری از خدا

آیی برخدای، چو خود را کنی رها

تا من تو گویم و تو من، ای ما همه منی

انصاف ده که او نبود در میان ما

در دل که منزل ملکوت الهی است

تا چند سازی از جهت خرس و خوک جا؟

تا در دل تو جوروجفا و ستم بود

با جور و با جفا و ستم که بود آشنا؟

مقصود تو بهشت بود، واسطه خدا

گر از پی بهشت، عبادت کنی ورا

معشوق را پرست تو از بهروی، که عشق

نه از برای خوف بود نزپی رجا

صوم آن بود که تا نچشی شربت اجل

باشی زخوان و کاسه ی این دهر، ناشتا

چون قدر دین ندانی پیشت چه دین، چه کفر

اندر کف خطیب چه هندی چه گندنا

راهی است بی نوا که حیات است نام او

قطع وی است موجب پیوستن بقا

از چنگ این زمانه ی بدساز رسته شد

هر کاو شود مخالف این راه بی نوا

تو پایمال شهوت و خشمی و، زین نهاد

بر باد لاجرم چو زمین داری اتکا

در خاک عاقبت به ضرورت فرو شوی

پشت دوتای توست برین قول من گوا

سنگ بلاست سوی تو پسران زدست چرخ

سر پست کرده ای که همی ترسم از بلا

تا پشت پا زنی تو سران فضول را

ایام ازین جهت سرت آورد سوی پا

نی نی، زبس گناه گرانبار گشته ای

بار گران، بلی، کند این هیئت اقتضا

در قبضه ی سپهر، زره وار پشت تو

ماند بدان کمان که زهش باشد از عصا

در جهل غرقه ای، که چو فرعون شوم بخت

موسی گذاشتی، به عصا کردی اقتدا

راه من و تو مختلف و عقل ما یکی است

از نی یکی شکر، دگری کرده بوریا

یک ره تفکری نکنی در نهاد خویش

تا از کجاست آمدن و رفتنت کجا؟

واپس تر از عناصر و افلاک وانجمی

وانگه به عقل مرهمه را گشته پیشوا

گر بایدت خلاص ازین تنگنای عصر

در خز به بیضه ی حرم شرع مصطفا

آن عنصر هدایت و قانون معرفت

فهرست رادمردی و سرمایه ی وفا

تاج عزیز کرده ی سرهای گردنان

شمع سرای پرده ی ارواح انبیا

هم نور روش فیض ده چشمه ی سپهر

هم خاک پاش مایه ده عقل اولیا

هرجا که لطف اوست کند سوسن از سپر

هرجا که عنف اوست کشد خنجر از گیا

قمریت را زطوق شقاوت خلاص کن

ای بندگیت موجب آزادی از شقا

بیچاره بنده یی است به دست جهان اسیر

آزادیش عطا کن ازین دون ناسزا

در گوش اوست نعل سمند تو گوشوار

در چشم اوست خاک جناب تو، توتیا

شمارهٔ ۳

هرکه را غیبتی از خویش میسر گردد

در مقام ملکش خانه مقرر گردد

جان صافی تو، زآلایش تن، تیره شده ست

هرچه روشن بود، از خاک مکدر گردد

پری و دیوتو، حرص و غضب غالب توست

زین دو، مگذار یکی را، که دلاور گردد

هرچه ملک است بده همچو سلیمان برباد

تات جمع پری و دیو، مسخر گردد

گنج در رنج نهادند و طرب در غم، از انک

نطفه، اندر ظلمات است که جانور گردد

تا کسی تلخی و ترشی نچشد، خون نخورد،

همچو آن دانه ی انگور کجا سر گردد؟

سختی کار به راحت بردت، کاندرنرد

مهره ساکن شود آنگه که مششدر گردد

در سرت سروری و، خار طلب در پانی

زحمت خار کشد خوشه که سرور گردد

بایدت با همه رنج و طلب، استعدادی

ورنه هرسنگ، زخورشید کجا زر گردد

آستین وار، ترا اشک گهر، گیرد دست

کاستین، زاشک تو چون دامن تو تر گردد

آبروی از مدد گریه ی خویش افزاید

چشم آن مرد که با چشمه برابر گردد

جوهری، کمی وبیشی زدگر کس مطلب

کان مضاف است که او کهتر و مهتر گردد

حلقه، زان کوفته و تافته آمد، که زخلق

دستگیری طلبد، خارج هر در گردد

چشمی از راه صفا و دل مردم سازی

نه چو گوشی تو که او بسته ی زیور گردد

به زرو سیم جهان، مرد توانگر نشود

مرد آن است که بی این دو، توانگر گردد

رو، مپر بیش به بال و پر هرکس، زیراک

گم کند مور ره خانه که با پر گردد

از خمار مل و خارگل اگر نندیشی

دلت از دردسر و پای تو مضطر گردد

زود بی جان و پریشان و سیه روی شود

هرکه گرد گل و مل، چون خط دلبر گردد

گل، به حق تو که در حق تو، چون خار شود

مل، به جان تو که در جان تو، آذر گردد

یک نفس دان نسق کار جهان، زانکه جهان

چون نفس از تو به هر دم زدنی، در گردد

به یقین حالت تو برتو بگردد روزی

ور نگردد، فلک از حالت خود برگردد

عمر در قصر کنی صرف، چو عمرت باد است

به دمی قصر تو، چون عمر مبتر گردد

هرچه بنیاد وی از باد بود همچو حباب

به یکی لحظه خراب از کف صرصر گردد

در خور آتش سوزنده بود همچو خمیر

گل آن خانه که از ظلم مخمر گردد

خوش بود دولت دنیا و جوانی آن را

که شبی آمن ازین پیر فسونگر گردد

مردم از جای بلند ار به فضیلت برسند

مؤذن از مأذنه باید که پیمبر گردد

عامه ی خلق جهان عشوه فروشند و خرند

مردم از صحبت خر، بر صفت خر گردد

قامت قمری بی بال، زبس بارگناه

بیم آن است که چون طوق کبوتر گردد

چون حروف هجی ارچند پراکنده شده ست

روز آن است که مجموع چو دفتر گردد

هست دنیاش میسر غم عقباش گرفت

این هم از لطف خدا بود که میسر گردد

شمارهٔ ۴

جایی که زلف کافر تو سر برآورد

گرد از نهاد مؤمن و کافر برآورد

شکر فراخ می شود آنجا که خنده ات

از تنگ شکرین تو شکر برآورد

اندر هوای شکر طوطی اساس تو

طوطی جان من به هوس پربرآورد

از مهر آستان تو چون موی شد رهی

گر سربری ورا سر دیگر برآورد

از آرزوی قامت همچون صنوبرت

خود را دلم به شکل صنوبر برآورد

نزدیک شد که از لب همچون نبات تو

خط سبزه یی زحلوا خوشتر برآورد

از غصه ها که می خورد از سروقد

هردم چنار دست به داور برآورد

زلف تو سر فروشده ی بنگرچه می کند

خاصه نعوذبالله اگر سربرآورد

بس مفلسم، ولی زپی آب روی من

زین بحر چشم، لعل تو گوهر برآورد

وز صحن روی من که پراز چین چو سفره است

خورشید چهره ی تو چو گل زر برآورد

خواهد که روی چون زر من تر شد از انک

زین روی کار من چو زر تر برآورد

عنبر زبحر خیزد واکنون زچشم من

بحری بدان دو زلف چو عنبر برآورد

هندوی ترک خویشم و، این را زکس نگفت

جز آنکه سربه دین قلندر برآورد

دانم خجل شوی چو کسی نام تو به جور

در پیش تخت صاحب اکبر برآورد

دستور فخر دین شرف الملک کز علو

قدر هنر به قبه اخضر برآورد

از پرتو سنان که گل فتح ازو شکفت

خار از دو دیده ی بت آزر برآورد

وز حسن اعتقاد زدرهای بتکده

در حد روم پایه ی منبر برآورد

اسپش برای روشنی چشم اختران

گرد از زمین به دیده ی اختر برآورد

هر صبحدم فلک زپی خوان خاص او

قرص زرین زسفره ی خاور برآورد

آن را که سر زحلقه ی عهدش کشیده بود

زنجیر بسته بر صفت در برآورد

یأجوج فتنه راه نیابد به موضعی

کز جزم خویش سد سکندر برآورد

ای خواجه بی که عدل تو از بهر حفظ خلق

دود از نهاد جور ستمگر برآورد

نرگس زبهر بزمگهت جام زر نهد

بید از برای رزم تو خنجر برآورد

بی رای تو که عنصر پیروزی است، نیست

فتحی که پادشاه مظفر برآورد

صدرا، خدا یگانا، یک ره به روزگاری

فرمان بده که کارک چا کربرآورد

زیرا که امر نافذ عالی تو بدو

کار هر آنکه گفت برآور، برآورد

چندان بزی که از افق چرخ سرمه رنگ

دست فنا سپیده ی محشر برآورد

شمارهٔ ۵

گرفته ای زلب لعل، روی من در زر

چو دیده ای که ترا و مراست درخور زر

وصال سیمبر تو که چون زر است عزیزا

میسرم شود، ار گرددم میسر زر

زچشم پرگهر خویش روی تر دارم

که خوشتر آمد نهمار چون شود تر زر

زاشک روی چه خیزد مرا که چون نرگس

به چشم نایدت ارسیم باشدم ار زر

زتاب آذر مهر و هوات پیچانم

از آنکه پیچان گردد زتاب آذر زر

چو نقش آینه روی از تو برنگردانم

که را دریغ بود از تو سیم پیکر زر

به عهد جود خداوند بس عجب نبود

اگر رخم شود از عشق تو سراسر زر

پناه فضل، ابوالفضل فخر دولت ودین

که شد چو خاک به پیش کفش محقر زر

تویی که رسم ترازو به عهد تو برخاست

که نزد جود تو با سنگ شد برابر زر

به عهد حکم تو بر هیچکس نیاید ظلم

زدست سیمکش راد تو، مگر بر زر

تو آن خجسته تنی کز خواص اقبالت

جهان گرفت رخ بدسگال را در زر

به بوی آنکه کند بر کفت مگر گذری

به بوستان کند از چشم خویش عبهر زر

زچهره ی عدوت، گشت عیش من چوشکر

که عیشها را شیرین کند چو شکر زر

زبهر آنکه به روی عدوی تو ماند

هزار زخم زضراب خورد بر سر زر

چو زر کوه زاندازه ی سخات کم است

به دار ضرب فلک می زنند از اختر زر

به نزد همت تو بس محقر آید هم

وگر زند کف گردون زقرصه ی خور زر

ز زر عجب نبود گر گرفت برآرد خاک

که خاک بود هم از ابتدا به گوهر زر

زبیم بخشش تو باشد این که گهگاهی

همی گریزد در زینهار خنجر زر

زغایت طرب آنکه بر کفت گذرد

برآید از کمر کوه سرخ رو هر زر

زبخشش تو چو زر را نماند نام و نشان

روا مدار که گویم به عهد تو زر زر

مقرر است که رویم زبی زری چو زر است

چه باشد ار به من از تو شود مقرر زر؟

همیشه تا که بود بر کنار آینه سیم

مدام تا که بود در میان زیور، زر،

زاشک بادا در دامن عدوی تو، سیم

زکان جود تو در آستین چاکر زر

شمارهٔ ۶

چو باز شد به شکر خنده پستهٔ دهنش

گشاد تنگ شکر طوطی شکر سخنش

فکند نافه ی خود آهو از حسد بر خاک

به پیش چیندو زلف چو نافهٔ ختنش

زبهر خدمت قد چو سرو او در باغ

بنفشه وار شود قد سرو، برچمنش

پر از شکوفه کند نرگس پرآب مرا

رخ چو نسترن و قامت چو نارونش

چو خط و نقطه بغایت رساند حسن ورا

میان چون خط موهوم و نقطهٔ دهنش

ز شرم گشت سهیل سمن به رنگ ادیم

به پیش نور رخ چون سهیل در یمنش

شهاب وار دود بر رخم ستارهٔ اشک

مگر به دست کند گیسوی چو اهرمنش

ز چاه، ماه مقنع برآمده‌ست و کنون

میان ماه مقنع نگر چه ذقش

مرا چو حلقه ی شست است پشت، تا دیدم

که همچو ماهی شیم است در حبال تنش

بشست چشم مرا اشک تا سپیدش کرد

بران امید که یابم نسیم پیرهنش

تویی که یاسمن زلف تو چو دید بهار

زغم شکست درآمد به زلف یاسمنش

از آنکه زلف تو برچشمه حیات توزد

هزار جان بود اندر میان هرشکنش

چو سر بتافت زخط چو مشک بی آهوت

به سان نافه ی آهو به خاک برفکنش

ضیاء دولت و دین احمد ابوبکر آنک

بود صفات علی در خلایق حسنش

هزار فن بودش در هنر که هیچ نظر

ندید عالم پر مکر و فن به هیچ فنش

عجب نباشد اگر چون منش ثنا گوید

که هست سوسن آزاد بنده همچومنش

زشرم سرخ شود چون رخ عقیق یمن

در عدن زسخنهای چون در عدنش

اگر نه نسر فلک بال در هواش زند

کند زمحور گردون زمانه با بزنش

گمان بری که میان نجوم، خورشید است

دران زمان که ببینی میان انجمنش

بنات وار کند تفرقه به دست چو ابر

زری که جمع کند آفتاب چون پرنش

فراز گردش گردون گرفت مسکن خویش

ازان گزند نباشد زگردش زمنش

قلم زدست قضا عنبرین زبان نشدی

اگر نبودی دریای دست تو وطنش

چو شمع رای تو دید این زمردین پنگان

زسینه کرد برون مهر آن زرین لگنش

رهی که خاک تو شد لاله و گل آوردت

اگر نسیم فرستی زخلق خویشتنش

سپهر تا زره آب را زر اندوه

کند زماه سپردار و مهر تیغ زنش

هرآنکه تخم هوایت نکارد اندر دل

وگرچه طوبی باشد ز بیخ و بن بکنش

شمارهٔ ۷

روزی چو آه خویش، سوی سدره برپرم

با آنکه منتهاست، هم از سدره بگذرم

خاکی است این جهان که به بادی معلق است

بس خاکسارم، ار به جهان سردرآورم

گردون اشهب است مرا بار گیر خاص

در خاک اگر مراغه کنم، کمتر از خرم

این چرخ وسمه رنگ به کردار آینه است

زن باشم ار به وسمه و آیینه بنگرم

گردون خراس کهنه ومن، با خران، به طبع

گر گرد این خراس بگردم، برابرم

در قرص سال خورده این سفره ی کبود

گر من طمع کنم، زسگ زرد، کمترم

قرصش خوری است آتش و من گرچه چون تنور

ناری است معده ام نشود قرص او خورم

فر همای فضلم و بازی نمی کنم

با آنکه قد خمیده چو طوق کبوترم

هرچند روشنان فلک مشتی ارزنند

من طوطیم نه گرسنه قمری که در پرم

از راه لفظ اگرچه شکرخای طوطیم

لکن زدست غم، نه شکر، زهر می خورم

بیدار همچو اخترو، روشن دلم ولیک

پیوسته در هبوط و وبال است اخترم

بی مثل و روشن و به دمی مرده زنده کن

گویی نه آدمی صفتم، صبح محشرم

سیمرغ بی نظیر شود هریکی زقدر

برطایران قدسی اگر بال گسترم

گر بر زمین زمهر دلم ذره یی فتد

از قعر چاه ظلمت سایه ی برون برم

در بحر جایز است تیم که همچو ریگ

لب خشک شد زآتش طبع خوش ترم

همچون کمرنبد به زر غیرم احتیاج

من آهنم به گوهر ذاتی توانگرم

دستم تهی و پاک و، تنم عوروسر کش است

زان پایدار همچو چنار و صنوبرم

از آسمان حربا چیزی نیایدم

وزجرم ماه ابرص و خورشید اعورم

آزاده ام چو سرو و مرا سروری رسد

زیرا که بنده زاده ی دستور اکبرم

شمارهٔ ۸

نی نی، زهر که هست فروتر، فروترم

خاک رهم، بجز ره ادبار نسپرم

حلقه بگوش و روی پر از چین چو سفره ام

زین روی سرگرفته ام و بسته ی زرم

دایم ز حرص باده-که خونش حلال باد-

تن جملگی دهان شده مانند ساغرم

گر من چو خم نبوده ای جمله تن شکم

از دوستی می، نبدی خاک بر سرم

تا عالمی فروبرم از حرص همچو شام

خون دل و سیاهی روی است در خورم

چوگان شده ست هیأت پشتم زحرص آنک

گوی زمین به جملگی آید به کف درم

خون عروس رز خوردم و دانم آن مباح

زیرا که همچو بحر برآشفته، کافرم

زان غم که همچو شمع، زبان آفت من است

در خود فروشده ست تن زرد لاغرم

صد کرت از سمع احادیث خوشتر است

در بزمگه سماع خوش چنگ دلبرم

از سرزنش کجا بودم باک از آنکه من

رخ زرد و دل سیاه چو کلک و چو دفترم

در صف روشنان که چو آبند صاف دل

شوریده، تیره حال، چو آبی مکدرم

در صومعه کجا بودم راه، تا به طبع

چون راه، خاک پای سگان قلندرم

نه بابت مساجد و نه لایق کنشت

نه مستحق دار و نه در خورد منبرم

شاید که گوشه گیرم و رود رکشم از آنک

چون سایه پایمال و چو ذره محقرم

من دوستدار صدر جهانم چرا رسد

چون دشمنانش هر نفسی رنج دیگرم؟

شمارهٔ ۹

صدری که برکشید کفش، ورچه چاکرم

چون تیغ آفتاب به چرخ زره ورم

عالی گهر علی شرف الملک فخر دین

کاسباب دولت است به سعیش میسرم

ای گفته و همه سخنان تو حق، که من

دستور چرخ پایه و، صدر فلک درم

برخود زآب لفظ تر خویش خایفم

زیرا که وقت بذله سراپای شکرم

آب حیات لفظ مداد آمده ست و من

در ظلمتش گهرچده همچون سکندرم

یک پیکرم که جان خرد زنده شد به من

لیکن به وقت عرض فصاحت دو پیکرم

با طول و عرض ملکت محکم اساس من

کاشانه یی است گنبد سبز مدورم

اندر میان جنتم از خوی خویش و هست

از لطف سلسبیلم و از خلق کوثرم

جامه ز رشک چاک زند نافه های مشک

پیش نسیم نکهت خلق چو عنبرم

هرجایگه که بود دلی همچو غنچه تنگ

چون گل شکفته شد زنسیم معطرم

تا عقد گوهر از سخن من نظام بافت

جوهر مثال حلقه بگوش است گوهرم

هرکاو حدیث از کژی خویش یاد کرد

از فرط عدل خویش نکرده ست باورم

بی نور و سرنگون چو چه آمد عدوی ملک

زان غم که رشک چشمه ی خورشید انورم

بدمهری و قطعیت او بین، که چون زبان

اغلب به کام دشمن ملک است خنجرم

از آفتاب و ماه فزونم به قدر از انک

کز ذره و ستاره فزون است لشکرم

مستغنیم به یاری ایزد، ولی زحرم

از کلک باسنانم و از خط زره ورم

منت خدای را که به لطفش میسر است

ملکی که در خیال نبودی مصورم

صدرا، زحسب حال رهی قصه یی شنو

تا برچه سان زگردش چرخ ستمگرم

نی نی کیاست تو بر اسرار واقف است

زین بیش دردسر-که مبادا- نیاورم

شمارهٔ ۱۰

چند از پی نان برپا در پیش کسان چون خوان

خاینده هردونی چون گوشت برای نان

ای روبه پرحیلت، تا کی چو سگان جویی

از بهر یکی من نان، دوری زیکی منان

تا چند کمیت می افتاده ترا در سر

دل کرده زبهر او، هم خمکده هم میدان

ماننده ی بهرامی قتال، ولی چوبین

واندر پی زال زر سرتاسر تو دستان

تا تاج سرت زرین چون طرف کمر باشد

در سرزنش افتادی پیوسته چو شمع و کان

روی ضعفا داری از ظلم به رنگ زر

خواهی که کنی حاصل زین روی، زر سلطان

فرمان سلاطین را کژ یافته ای ای میر

یعنی که شوی بی جان از یافتن فرمان

تا دانه ی درویشان آری به کف، آوردی

گردن کشی خوشه، سنگین دلی میزان

گرخنده زند هرکس از نکته ی سرد تو

غره چه شوی؟کانکس بنمود ترا دندان

سختی دل تو برد آی رخ افسان را

از غصه ی آن خاید آهن همه روز افسان

خواهی که شود اشکت بر افسر شاهان در

چون ابر خلق جامه دامن زهوا بفشان

بالا چه پری کآخر چون ابر به خاک افتی

ور بر صفت آتش زرین بودت باران

گویی که بود هرشب ماهی به کنار تو

تا همچو فلک زین روی بد مهری و سرگردان

چون شمع سپهر، آتش بر سرت همی بارد

تو گرد زده ساکن همچون لگن ای نادان

دل خرمیت باید رو سوخته ی حق شو

پرخنده لبی باید بسته به دلی بریان

تا کسوت شاهات را چون طوق کنی از زر

درویش و توانگر را چون تیغ کنی عریان

ویرانی مسجد را چون سیل به سر جویی

تا بوک کند گبری زان بتکده آبادان

ای همچو سبو برپای از بهر خرابی را

سختی کش و تلخی چش، خونین دل و سنگین جان

کبر است بلاس سر، بنگر به حباب، آنک

کز باد سرش بینی عمر آمده در نقصان

از راه جفا گل گفت چنین با گل

کای پی سپر تیره، ای بی سر و بی سامان

هردو زره کتبت، مانیم به یکدیگر

بهرچه گرفته سرباشی تو و، من خندان؟

بر سر زندت هردم در پای فکنده این

دامن زتو درچیند دست از تو بشسته آن؟

گل گفت:بلی، لکن رنگین و تر دامن

ای دستخوش مجلس، ای خارنه بستان

دعوی سری کردی تا لاجرمت عالم

برباد دهد زین روی، از بن بکند زان سان

من خاکیم و باشم با خاک زمین همبر

زین روی شوم گه گه بالای سرانسان

بد عهد مشو با کس گر زانکه بقا خواهی

به عهدی گل دیدی کم عمری او می دان

مردم، ملکی گردد، لکن به ریا ضتها

یوسف ملکی گردد از بعد چه و زندان

طاغی شدن اندر دین فهرست نگوساری است

آنک نه نگوسارست آب از جهت طغیان؟

زر سکه ی بت دارد، در دل که دهد جایش

بت را که فرو آرد اندر حرم یزدان؟

حقا که نگردد خود دل قابل نقش زر

تا همچو محک نبود سخت و سیه از خذلان

گر صاحب دیوانی، باید که چنان باشی

کز آه شهاب آسا سوزی زنخ دیوان

ور خود ملکی، باید کز فرط عبودیت

بر درگه حق باشی کمتر زسگ دربان

بی معجزه ی موسی چوبی که زنی برما

فردا زپی زحمت آن چوب شود ثعبان

وان سینه که از جورت شد همچو تنور ازتاب

ای بس که فرو بارد برجان وسرت طوفان

هرچند بسی مانی، فرسوده شوی آخر

هرچند بسی ساید، هم سود شود سوهان

رویندگی آن کن کز خاک درش بینی

هم آب رخ قیصر، هم باد سر خاقان

فیضش چو فرو بارد بر باغچه ی قدرت

هم خاک شود جانور هم چشمه شود حیوان

قهرش چو برون تازد در معرکه ی سطوت

از بید کشد خنجر، وز غنچه کند پیکان

لحن سخنم یارب بخشای و، مگیر از من

کاندر چمنت هستم قمری هزار الحان

شمارهٔ ۱۱

زهی صیت عدلت همه جا گرفته

مقامت محل ثریا گرفته

زکلک سیه فرق زر چهره ی تو

جهان جمله لؤلوی لالا گرفته

نسیمت، جهان خوشتر از خلد کرده

علوت مکان برتر از جا گرفته

زقدرت، محل، چرخ و انجم فزوده

زذاتت، شرف، دین و دنیا گرفته

سرشک عدو چون مثالث روان شد

زشنگرف چون آل تمغا گرفته

زنور تجلی رای منیرت

درت پایه ی طور سینا گرفته

به دستت درون، تیغ گوهر نگارت

نهنگی است مسکن به دریا گرفته

به صابون خورشید تا دست شویی

جهان پیشت این طشت مینا گرفته

زسهم شورهای کین تو، آتش

وطن در دل سنگ خارا گرفته

چو خورشید تیغی برآورده رایت

به یک دم زدن، عالمی را گرفته

به یاری شمشیر عزمت قضا را

نبینی یکی دشمن نا گرفته

چنان اقتضا کرد تقویم حکمت

که یا کشته بینی عدو، یا گرفته

ملک سیرتا! کمترین بنده قمری

مه بود از جهان کنج عنقا گرفته

بحمدالله اکنون به فر همایت

چو سیمرغ شد راه صحرا گرفته

نظر بر وی افکن که نیکو نباشد

زچون او غریبی نظر وا گرفته

الا تا بود عقل با آستانت

کم این نهم سقف اعلا گرفته،

زجیب فلک رای پیرت زبرباد

کفت دامن بخت برنا گرفته

به یک دست زلف نگارین بسوده

به دست دگر جام صهبا گرفته

شمارهٔ ۱۲

دو عالمی تو و خود را نکو نمی‌داری

تو را رسد به جهان سرکشیّ و جباری

همت ز عالم امرست جان بی‌ماده

همت ز عالم خلق است جرم مقداری

ستارگانت قوی و آسمانهات اعضاست

به جسم خاکی و بادی و آبی و ناری

به یک جهت ز دلیلان کوی اهرمنی

به دیگری ز عزیزان حضرت باری

نبات و جانور و مردمی تو، هر سه به هم

از آنکه ناطق و بالنده‌ای و مختاری

نری و ماده و دیو و پری، ملک، مردم

ضیا و ظلمت و خیر و شر و گل و خاری

هزار سال اگر مدح خویشتن گویی

به جان تو که حق خود تمام نگزاری

زبهر طینت جسمت به پیشگاه قدم

نشسته زمره ی کرویبان به معماری

برای عطر دماغ تو آهوان ختن

بسوخته جگر و کرده مشک تا تاری

زبهر گوشه ی تاج تو قطره ی باران

در اندرون صدف کرده، در شهواری

زبهر مفرش تو، باغ کرده بزازی

به بوی مجمر تو باد کرده عطاری

تو سخت نیک عزیزی، ولی چه فایده زین

که اوفتاده به دست خسیس خون خواری

عظیم غبن بود زاده ی فریشتگان

اسیر حرب شیاطین شده بدین خواری

ترا خدای، تن و جان بداد تادانی

که آفریده ی حق بهر علم و کرداری

کمال جان به علوم است و قدر تن به فعال

چه بهتر است زدانایی و نکوکاری

نیی تو مردم اگر شهوت و غضب رانی

بدین ازیرا طاووسی و بدان ماری

بدان که اصل سعادت تجرد جان است

تن و تعلق او مایه ی نگوساری

تنت گذاشتنی، عمر تو گذشتنی است

زهی سعادت اگر بگذری و بگذاری

تو شهسوار سپهری، به سوی سدره بران

که ناید از خرلنگ تو حکم رهواری

مسیح وار به گردون کجا رسی؟ چون ماند

خرت به منزل اول ربس گر انباری

هزار میخ فلک را، نداری استحقاق

از آنکه بسته ی این هرچهار مسماری

مکار همچو خران تخم کاهلی اینجا

که مرد کاری باشد در آن جهان کاری

زبار حادثه چون داس گشته قامت نو

پی درودن این تخمها که می کاری

غبار گرد بناگوش تو پدید آمد

بپرس کزچه سبب؟زانکه اهل افساری

بسان عیب زمردم نهان شوی ازشرم

به دست خویش اگر عیب خویش بشماری

بدی به نزد تو زان رو قبول یافته است

که خوبت آید در چشم دوست بیماری

سرای خلد زبهر تو در گشاده و، تو

به بند مانده میان چهار دیواری

یقین شناس که در دست چرخ و، بر تن خویش

ستم رسیده ضعیفی، قوی ستمکاری

به عاقبت کندت چرخ ریزه ریزه چوریگ

اگر چه سنگ نهادی و، آهن آثاری

چو آفتاب گزیرت نباشد از گشتن

که زیر سایه ی این تیزگرد دواری

چو حق آنکه بدو، ازستور ممتازی

نگه نداشته ای، باستور ازان یاری

تو خفته و فلک اندر کمین تو هرشب

گشاده تا به سحر چشمهای بیداری

اگر به چشم بصیرت به کار خود نگری

سزد که مردم دیده به خون در آغاری

کدام جان که جهانش نکرد خون چوبگر

به جان تو، که بدو جان خویش، نسپاری!

هرآنچه خورد زمین گر به آب باز دهد

زخون عقیق شود چشمه های کهساری

شود زخون عزیزان بنان تورنگین

اگر به دست خود این خاک را بیفشاری

چه دانی ای تن مسکین چه مایه لذتهاست

نهان زتو، که تو آن نوع را غم انگاری؟

چه حکمت است درین فرشهای بوقلمون

چه رازهاست درین پرده های زنگاری؟

کدام کار، فلک را برآن همی دارد

که نیم لحظه، ناستد زتیر رفتاری؟

زبهر چیست که اول ندارد و آخر

چو خط دایره این دوره های پرگاری؟

به روز حشر چو پرده زپیش بردارند

زشرم داور عادل بسا که سرخاری

قیامتی بود آن روز کز مهابت او

زدل به دوست دهد دوست، خط بیزاری

مهیمنا، صمدا، زینهارده مارا

که در پناه درت آمدیم زنهاری

زقحط سال کرم خشک ماند کشت امید

چه باشد ار به کرم قطره یی فرو باری

نگر چه خوب طرازید قمری این دیبا

که زیبدش که کند عقل پودی و تاری

نسیج وحده طرازی که گر فروشندش

زبهر حوران، رضوان کند خریداری

زشعر چون دهن طوطی و لب بت خویش

فسانه شد به شکر خایی و شکرباری

شمارهٔ ۱۳

به چهره صورت چینی، به زلف مشک تتاری

زغصه مشک بسوزد چو چین به زلف درآری

دلم به خشم سپردی، مکن که نیک نباشد

دلی که هندوی توست ار به دست ترک سپاری

مده چو خاک به بادم اگرچه هست تن من

به بوی بوسه ی پایت چو خاک راه زخواری

چو جزم و همزه همه حلقه و خم و شکن آمد

چنین به آید ازین سان که هست زلف تو قاری

مراست دیده چو ابر و از او سرشک چو باران

که برسرم زهوایت بلا و صاعقه باری

چو خال، غالیه در رو فتاده پیش تو صدره

بدان سبب که تو برمه، خطی چو غالیه داری

شگفت نیست گر از باغ تو گیاه برآید

که چشمها به هوایت شد ابرهای بهاری

زخان و مان دل من زمانه دود برآورد

همین کز آتش چهره خطی چو دود برآری

چنین که حکم تو بر من روان شده مست همانا

حسام دولت و دین شهریار شیر سواری

قوی دلی که زسهمش به سنگ خاره درون شد

نهاد آتش سوزان چو جرم آب حصاری

زهی به پیش علو تو چرخ کرده زمینی

خهی در آتش خشم تو کرده کوه شراری

میان دیده ی دشمن کند سنان تو میلی

درون غنچه ی جانش کند حسام تو خاری

به وقت عزم، خیالم بود که عین شتابی

به روز حکم گمانم شود که نفس قراری

به وقت خشم، فزاید روایح گل خلقت

که خوشتر آید از آتش، نسیم عود قماری

گرم چو دشمن مال است، لاجرم همه ساله

عدوی مالی، ازین سان که با کرک شده یاری

چو یافت سینه ی خصمت نشان گنج خرابی

نصیب رمح تو آمد زچرخ صورت ماری

شگفت نیست گر از تو نصیب تیغ تو قبض است

ازان سبب که همه تن دل و جگر چواناری

زبان تیغ بریده شود چو حلق دلیران

دران مصاف که گردد زبان کلک تو جاری

حسام خوانمت ایرا که بر کشیده ی حقی

نمی کنی به گهر فخر از آنکه فخر تباری

منم مقصر خدمت چنانکه پیش خیالت

زشرم مرده ام ارنی کجام زنده گذاری

عذاب بنده همین بس که دور داریش از خود

چنانکه دیو لعین را قضا ز رحمت باری

از آنکه همچو زبانم شکسته بسته ی محنت

چو ریر نیست گزیرم ز زخم و ناله و زاری

مرا چو وقت شراب و نشاط نیست تو باری

نشاط کن چو توانی شراب خواه چو یاری

بخواه با خط بغداد جام دجله مساحت

زدست آنکه به رویش غم و شراب گساری

ندیدمت که مرا خود نمی توانی دیدن

کجا توانی ازین سان که شد تنم زنزاری؟

در آمنی و فراغت بقات خواهم چندان

که عشر آن به ملامت کشد گرش بشماری

شمارهٔ ۱۴

اشک طوفان سیل کو تا داد گریه دادمی

رفتمی و گریه را، بنیاد نو بنهادمی

چشم تنها نه، که تن با گونه ی خون کردمی

پس چو پرویزن، زهر عضوی، رگی بگشادمی

هم زآه آتشین، از سینه چون برزینمی

هم زاشک دیده، رشک دجله ی بغدادمی

بر فلک چون صبح، آه آتشین افشاندمی

وز دو دیده چون شفق، در موج خون افتادمی

ابر طوفان بار را، در گریه ها، شاگردمی

بلکه طوفان زمان نوح را، استادمی

سخت غمگینم که بر جای است چشم من هنوز

گر به جای خون، بصر باریدی، از وی شادمی

گفته ام شیرین و فرهادم به عهد دوستی

بس که خجلت خوردمی گردوست را بریادمی

رانمی از دیده جوی خون، نه جوی شیر، اگر

در وفا شیرینمی، در دوستی، فرهادمی

تا به پانصد سال هم نگزارمی حق ایاس

همچو شمع ار گریه ها را تا به جان استادمی

پیرم از غم چون شکوفه، کاش خاک اویمی

تا همیشه زاشک خود، سرسبز چون شمشادمی

ای پسر، ای در فراق تو پدر گریان، که کاش

ابروش با گریه و ناله زمادر زادمی

جانستان را نامد از رخسار چون ماه تو شرم؟!

ور من آنجا بودمی، بر روی تو جان دادمی

بنده ی من بودی وگر زنده ماندی یک دو روز

پیش رویت مردمی، وز هرچه هست آزادمی

دانه ی دل همچو تخم افشاندمی بر خاک تو

گرنه خرمن داده از دست جهان بربادمی

بی قرار و کوفته کی بودمی، گرنی زغم

دل ظپان چون زیبق و جان سخت چون پولادمی؟

رنج دوری تو، چون گنجو فرو بردی به خاک

گرنه چون ویرانی از گنج غمت آبادمی

داد خویش از مرگ مردم خوار تو، بستاندمی

گرنه مانند شهیدان کشته ی بیدادمی

چون فلک بنیاد عمر تو برافکنده است، کاش

من به سر بر، خاک و روبرو خاک چون بنیادمی

تا بدانجا رفت فریادم که منزلگاه توست

من بدینجا مانده بی تو، کاشکی فریادمی

چون فروشد روز تو، گردونت شب خوش باد گفت

کاشکی من بر پی تو نیز شب خوش بادمی

از برای تحفه گر ممکن بدی، والله که جان

بر طبق بنهادمی، پیش تو بفرستادمی

شمارهٔ ۱۵

هنوز آب‌صفت پای‌بستهٔ لایی

گمان مبر که محل صفای الایی

به قرب منزل الا کجا رسی؟ که هنوز

به صد هزار منازل ازین سوی لایی

اگر هوای تن خود کنی عجب نبرد

که از گرانی خود جز به خاک نگرایی

بدین صفت که سوی خاک می روی چون شمع

فرو شوی چو تو با خویش برنمی آیی

زجیب چرخ برآور سر، ارنه چون دمن

زپشت پا که زنند این وانت، فرسایی

زآب این پل اگر دامنت نخواهی تر

سزد که دامن خود اندر او نیالایی

برآب تکیه مکن، ورنه بیهده چو حباب

برآب نقش نگاری و باد پیمایی

دهان گشته چو گازی زحرص درپی زر

چو زر نباشدت، آهن زغصه می خایی

چو غنچه بر سر زرجان دهی و دم نزنی

چو نرگس از پی زر، گفته ترک بینایی

چو شمع، تا رگ جان تو بگلسد از تن

بجز که آتش سوزنده را نمی شایی

چو صبح شیب تو صادق شود نپایی دیر

اگرچه بر صفت شمع، جمله تن، پایی

زصبح پیری، چون روز، روشنم گشته است

که نیست جز شب تاریک، روز برنایی

سپیده کرد طلوع از شب محاسن تو

تو همچو صبح، به پیرانه سر، زرسوایی

فرشته گردی اگر روی درکشی از خلق

زتن بری شوی، از بندگی بیاسایی

چو شمع اگر ز زرت تاج و تخت می باید

به شب قیام نمایی، به روز ننمایی

اگر ترقی خواهی برو چو تیغ خطیب

زخلق، گوشه ی عزلت گزین و تنهایی

سزای محنتی و بابت غمی زبرا

که سخت روی و خون خوار چون شکنبایی

دم جهان خوری و باد در سری، زین رو

میان تهی و سیه رو و زار چون نایی

هوا، چو آتش سرتیز زبر پای درآر

گرت خوش است که پهلو برآسمان سایی

چو آسیا و چو پرگار گرد خویش مگرد

که نبود این، به ره دین، زپای برجایی

از آن به سرزنش مردمان گرفتاری

که از زبان پر از طعن، خنجر آسایی

قضات پی سپر و سنگسار خواهد کرد

اگرچه کوه شوی از سر توانایی

دو رو، زروز مواثیق همچو ایهامی

سراندرون به گه مگر، چون معمایی

زبس گرانی، پندارمت مگر وامی

زبی حیایی گویم مگر تقاضایی

چه آینه است روانت که شب به آه سحر

زدود عنصر و زنگار چرخ نزدایی

چو یوسف، ازچه و زندان تن، برآورسر

عزیز مصر تویی، مزبله چه می پایی؟

به ملک مصر چگونه رسی ندیده هنوز

بلای یوسفی و محنت زلیخایی

به خیط دهر سپید و سیاه، چون بنجشک

شده مقید و، چون طفل در تماشایی

به بوستان الهی کجا رسی فردا

که پای بسته ی امروز ودی و فردایی

زمبدأ و زمعادت خبر نه گر پرسند

کجا همی روی و از کجا همی آیی؟

ازین شد آمد هرزه؟چه حاصلت باشد

چو دور مانده زعلم معاد و مبدایی

تو سر جریده ی خلق و فذلک امری

ولی چه سود که کژ راست همچو طغرایی

به رتبت از همه انواع محدثات چو چرخ

اگرچه زیر نمایی ولیک بالایی

چه سود اگر چه پیازت لباس تو برتوست

که از لباس خرد، سیروش معرایی

چه دانی آنکه کفن گرددت چنین که لباس

چو کرم پیله به خون جگر بیالایی

زبهر حسن خوری نز برای حفظ حیات

حیات جوی پی شوربا و سکبایی

غذا خوری تو که تا رنگ رو نگه داری

دلت نگیرد ازین کهنه پوست پیرایی؟!

زمغز علم غذایی دگر به دست آور

که فارغت کند از قضله های امعایی

به حق حق که زکم عقلی تو باشد، اگر

زعقل کم کنی و در شکنبه افزایی

غزلیات

شمارهٔ ۱ : هین در فکن به جام، شراب مغانه را

شمارهٔ ۲ : در پیش من ز بهر طرب کوزهٔ مل است

شمارهٔ ۳ : به باغ مردمی خاری نمانده ست

شمارهٔ ۴ : چو لب تو غنچه نبود، چو رخت سمن نباشد

شمارهٔ ۵ : هین در دهید باده که آنها که آگهند

شمارهٔ ۶ : کجا کسی که چو او را صبوح دست دهد

شمارهٔ ۷ : ای نعل من از غمت در آتش

شمارهٔ ۸ : سرو، نازان شود ز رفتارش

شمارهٔ ۹ : ای به دو چشم نرگسین آفت روزگار من

شمارهٔ ۱۰ : دم او، زنده کند مرده از انک

شمارهٔ ۱۱ : در این دوران تنی محرم نیابی

شمارهٔ ۱۲ : در حق من ز حادثه نامهربان‌تری

شمارهٔ ۱۳ : به جان آمدم بی‌تو، جانا کجایی؟

شمارهٔ ۱۴ : ای طره‌های خوبان، از نافهٔ تو بویی

شمارهٔ ۱۵ : آیا دلم از رنج برآساید گویی؟

شمارهٔ ۱

هین در فکن به جام، شراب مغانه را

پرنور کن ز قبلهٔ زردشت خانه را

سرد است، گرم کن زتف آتش شراب

این هفت سردسیر خراب زمانه را

هرچند ضد یکدگرند این چهار طبع

یک باده آشتی دهد این چارگانه را

از پرده ی عراق دل من ملول شد

یک ره بزن به پرده ی دیگر چغانه را

خواهی که دل چولاله زانده تهی کنی

پرکن زمی چو غنچه لبالب چمانه را

یک ره به یک دو باده، سبکسار شو ازانک

بار گران، ضعیف کند، زور شانه را

در پا فکنده دان زگرانی تو سنگ را

بر سر نهاده از سبکی بین تو شانه را

شمارهٔ ۲

در پیش من ز بهر طرب کوزهٔ مل است

و این هردو دست کردهٔ آهل در آمل است

گاهی حدیث من ز غزل‌های قمری است

گاهی سماع من ز نواهای بلبل است

گاهی ز بوی باده، در این دست عنبر است

گاهی ز زلف دوست در آن دست سنبل است

شکل صنوبریش نکردست میل من

وانگاه سرو قامت او، پر تمایل است

آخر نهاد برخط او سر، چوبندگان

زلفش اگر چه قاعده ی او تطاول است

برخی روی می که زفیض جمال اوست

اندر زمانه هرچه طرب را تجمل است

از می مدار باک و زتقوی کمرمبند

مردان راه را بجز اینها توصل است

بردین نکوست تکیه، ولی بهتر اوفتاد

آن بنده را، که برکرم حق توکل است

هرکس به حد بزرگ است بهتر آنک

هر جزو کاعتبار کنی ذات او کل است

معنی طلب، به قول مشو غره، زانکه دیگ

زان شد سیاه روی، که در بند غلغل است

بهر ثبات کار، سبکبار شو که کوه

اغلب زبهر بار گران در تزلزل است

دل در جهان مبند که نیکیش جمله بد

کارش بکلی ابتر و عزش همه ذل است

شمارهٔ ۳

به باغ مردمی خاری نمانده ست

کرم را روزبازاری نمانده ست

جهان خالی شد از مؤمن به یکبار

وزایمان، غیر گفتاری نمانده ست

طبیعت شد به یکباره جفاکار

فلک را، با وفا، کاری نمانده ست

دلا با تنگنای سینه می ساز

که الا سینه، دلداری نمانده ست

به غم خوردن مرا یاری همی ده

که بیرون از تو، غمخواری نمانده ست

بدین بیدادی اندک وفایان

تن اندرده، که بسیاری نمانده ست

شمارهٔ ۴

چو لب تو غنچه نبود، چو رخت سمن نباشد

بر زلف تو چمن را، سر یاسمن نباشد

سخن از دهان تنگت چو شکر شکسته زاید

چه بود خود آن دهانی که شکرشکن نباشد

تو چه محنتی که شادی زتو هیچ جان نبیند

تو چه آفتی که بی غم زتو هیچ تن نباشد

دل و جان خویشتن کس ندهد به دست عشقت

مگر آن کسی که او را غم خویشتن نباشد

چه سخن بود که رانی سختی زدیده و دل

سخن از جهان و جان گو که در آن سخن نباشد

چه غم ار به تیر غمزه دل قبریت بدوزی

دل مرغ کشته را خود غم بابزن نباشد

شمارهٔ ۵

هین در دهید باده که آنها که آگهند

حلقه بگوش این نمط و خاک این رهند

ضدند جان و تن، قدح باده دردهید

تا یک دم از مصاحبت خویش وارهند

رنگی زرنگ باده ندیدند خوبتر

آنها که رنگ یافته ی صبغة الللهند

جز سوی جام دست درازی نمی کنند

آنها که از متاع جهان دست کوتهند

نقش جهان امر، در این جام دیده اند

خلقی که از حقایق اسرار آگهند

روشن دل اندو، پاک و پگه خیز همچو صبح

کآماده از برای شراب سحر گهند

قومی زچشمه ی قدح، آبی نمی خورند

تا لاجرم به خویش فرو رفته چون چهند

روشیر گیرشو، زشرابی چو چشم شیر

کاینها زحیله های مزور چو روبهند

جامی بخواه غیرت جام جهان نمای

زان ساقی بی که پیشش حوران کله نهند

حالی زحور و باده نشین در بهشت نقد

زیرا که در بهشت همین وعده می دهند

شمارهٔ ۶

کجا کسی که چو او را صبوح دست دهد

یکی قدح به من پیر نیم مست دهد؟

سماع جان من از نعره ی بلی سازد

می روان من از ساغر الست دهد

به پاش درفتم ارچون پیاله برخیزد

ازآنچه در دل خم سالها نشست دهد

بدو، زکهنه و از نو، هرآنچه هست دهم

گرم زباقی دوشین، هرآنچه هست دهد

چهان پرست مشو، می پرست شو زیرا

زمانه داد مرد پی پرست دهد

بشوی دست زنان کسان به آب قدح

که ماهی از پی یک لقمه، جان به شست دهد

غم جهان چه خوری؟زانکه گر به چرخ بلند

رسی، که آخر کارت به خاک پست دهد

در این طریق، سبکبار و تندرست، بهی

از آنکه بارگران، پشت را شکست دهد

ترا چون بر همه قادر نمی توانی بود

بسنده باید کردن بدانچه دست دهد

شمارهٔ ۷

ای نعل من از غمت در آتش

دل سوخته بر دلم هر آتش

نبود عجب ار چو آب گردد

از خجلت روی تو تر آتش

اندر خور چوب شد، که خود را

با روری تو داشت همبر آتش

می بر لب چون می تو، گشته ست

اندر دل جام و ساغر، آتش

آتش زحیای روی تو، آب

دود، از سخط خصلن برآتش

از نسبت نور چهره ی توست

در عالم کون بر سر آتش

شمارهٔ ۸

سرو، نازان شود ز رفتارش

پسته، شیرین شود ز گفتارش

شادی سنبل، بنفشه دمش

برخی پسته ی شکربارش

همه نقش است خط چون مورش

همه پیچ است زلف چون مارش

پیش گلزار روی و سرو قدش

سرو پست وی است و گلزارش

برصف عقل من شکست آورد

شکن طره ی زره وارش

گل مسکین چه کرد در حقش

که به هر لحظه می نهد خارش؟

کار دل همچو سایه بی نور اسن

تا لبفکند سایه بر کارش

حق به دست وی است، کی ماند

سایه با آفتاب دیدارش؟

شمارهٔ ۹

ای به دو چشم نرگسین آفت روزگار من

طرهٔ بی‌قرار تو برده ز من قرار من

گرچه خمار وصل تو گشت ملازم سرم

هم به شراب لعل تو، دفع شود خمار من

ای یمنی ستاره بر آرزوی مه رخت

شرط بود که هر شبی دجله کنی کنار من؟

هر سحری زخون دل، مردمک دو چشم من

اطلس سرخ درکشد بر رخ زرنگار من

گر زبخار چشم من نم نشدی بر آسمان

هفت فلک بسوختی از دل پر شرار من

شمارهٔ ۱۰

دم او، زنده کند مرده از انک

هست با روح برابر باده

تو نمازی به ریا برده و، ما

سجده برده به سوی هرباده

وقف خورده تو و، ما، کرده شکم

وقف بر مصطبه و، بر باده

شمارهٔ ۱۱

در این دوران تنی محرم نیابی

لبی خندان، دلی خرم نیابی

همی خور عشوه این چرخ بدمهر

کزاین آیینه الا دم نیابی

در آن موضع که جای آدمی بود

زسگ کمتر چه باشد؟هم نیابی

از این دزد آشیان دهر بگریز

که شادی بیش و محنت کم نیابی

مبند اندر جهان دل، زانکه عهدش

چو بنیاد با محکم نیابی

در این محنت کده دل را به غم ده

که دلجویی برون از غم نیابی

در این نه حقه ی زنگار ماویز

که در وی درد را مرهم نیابی

شمارهٔ ۱۲

در حق من ز حادثه نامهربان‌تری

وز دشمنان من به یقین بدگمان‌تری

به عهدتر بسی ز جهانی و، زین سبب

از پیش من بسی ز جهان هم جهان‌تری

چون سایه بر پی تو به سر می‌دوم، ولیک

هر ساعتی چو سایه ز من بر کران‌تری

بر آستانت سر نتوانم نهاد، از انک

از آسمان به قدر، بلندآستان‌تری

چون غنچه بی‌دهانی و، این سخت نادر است

کاندر سخن ز سوسن تر، خوش زبان‌تری

صدبار بی‌وفاتری از گل، به گاه عهد

واندر سخن ز غنچه تر، بی‌دهان‌تری

هرگز ندید چشم و نشنید گوش من

رویی بدان خوشی و حدیثی بدان تری

شمارهٔ ۱۳

به جان آمدم بی‌تو، جانا کجایی؟

خبر ده چرا رفته‌ای یا کجایی؟

ز هرکس، روم پرسمت تا تو چونی

به هرجا روم بنگرم تا کجایی؟

بهار آمد و شادمان گشت از او دل

تو ای نوبهار دل کا کجایی؟

به باغ اندرون جلوه کردند گل را

ندیده جمالت دریغا کجایی؟

رخ گل شکفت و قد سرو شد خوش

تو ای گلرخ و سروبالا کجایی؟

منم باغم هجرت اینجا نشسته

تو رفته به سوی تماشا کجایی؟

شب و روز می گویم و می سرایم

نگارا کجایی؟ نگارا کجایی؟

شمارهٔ ۱۴

ای طره‌های خوبان، از نافهٔ تو بویی

هجده‌هزار عالم، در عرصهٔ تو گویی

چون شمع، جمله رویی در بزمگاه دل‌ها

وانگه ز تو ندیده، پروانه هیچ رویی

ای دست غیرت تو، در چارسوی عشقت

سرهای گردنان را، آویخته به مویی

من جز ترا نبینم هرسو که چشم دارم

وانگه ترا ندیده، چشمی به هیچ سویی

نقش هزار لیلی، وز گلبن تو رنگی

عقل هزار مجنون، وز جرعه‌ی تو بویی

در موضعی که باشد آنجا هویت تو

ناید ز هر دهانی، بانگی برون ز هویی

قمری چه مرغ شد کاو، در باغ تو بنالد

برِ تو به بانگ زاغی، صد نعرهٔ چنویی

شمارهٔ ۱۵

آیا دلم از رنج برآساید گویی؟

بند از گره زلف تو، بگشاید گویی؟

هرگز بود آن روز که چون طوطی، قمری

از پستهٔ لب‌هات، شکر خاید گویی؟

خورشید نشاطم که ز گردونش کسوف است

روزی رخ از آن آینه بنماید گویی؟

گرچه شب زلفین تو آبستن غم‌هاست

زان زنگیم آخر طربی زاید گویی؟

نه در حق من هرچه ترا شاید، می‌گوی

زیرا که ترا هرچه نمی‌شاید گویی

خط بر طرف روی تو یارب چه خوش افتاد

بر ماه کسی غالیه می‌ساید گویی؟

از ترکیبات

شمارهٔ ۱ : غنچه گر پیش آن دهن خندد

شمارهٔ ۲ : کسی کاو عقل دور اندیش دارد

شمارهٔ ۳ : بیا زچهره ی گلگون می، نقاب انداز

شمارهٔ ۴ : بیا چو غنچهٔ تر، خیمه زن برابر گل

شمارهٔ ۵ : صبحدم با دو چشم خواب زده

شمارهٔ ۱

غنچه گر پیش آن دهن خندد

بر بتر جای خویشتن خندد

به شکر خنده گر گشاید لب

مغز در استخوان من خندد

دهن غنچه گرید از خجلت

راست کان غنچه ی دهن خندد

تا برآمد نفشه از گل او

سبزه بر برگ نسترن خندد

پیش شمشاد زلف پر شکنش

باغ بر زلف یاسمن خندد

از در خنده باشد، ار پس ازین

با رخش لاله در چمن خندد

برمن، ار دل ز زلف او طلبم

دلی از زیر هرشکن خندد

شمارهٔ ۲

کسی کاو عقل دور اندیش دارد

همیشه می به نزد خویش دارد

بجز خون رزان مرهم نجوید

کسی کاو دل زگردون ریش دارد

سرمن، خاک آن، کاین راه ورزد

دلم قربان آن، کاین کیش دارد

حدیث عقل کمترگو، که از عقل

حدیث باده، لذت بیش دارد

در این کژدم صفت طاس نگون سر

که در هر دل، زغم صد نیش دارد

بود سودای فاسد، گرکسی را

غم عقل صلاح اندیش دارد

سبک باید که مردم کار راند

که روزی بس گران در پیش دارد

زتو گر زشت و گر خوبت سرشتند

همان آید که دی برتو نوشتند

نباتی چو خط تو بستان ندارد

مذاق لبت شکرستان ندارد

همه«آنی»و ملک خوبی تو داری

تو این داری و جز تو، کس«آن»ندارد

چو گردون نیی، زانکه کین تو پیدا

چو روز است و، او مهر پنهان ندارد

خضر همچو خضرای دمنه بود خوار

اگر از لبت آب حیوان ندارد

بران آب حیوانت، شوق سکندر

چو ظلمات زلف تو، پایان ندارد

چو دل، جانت ندهم، که حاجت نداری

که تو جان محضی و، جان، جان ندارد

چو خاموش باشی، برد ظن همه کس

که دندان چون گوهرت، کان ندارد

شمارهٔ ۳

بیا زچهره ی گلگون می، نقاب انداز

به جام چون مه نو، جرم آفتاب انداز

گهی زعنبر خط، عود تر در آتش نه

گهی زپسته، نمک در دل کباب انداز

اگر بخواهی تا صورت پری ببینی

یکی نظر سوی قارور، حباب انداز

مرا به باده کن یک ره و، نکویی کن

که گفته اند:«نکویی کن و به آب انداز»

زبند گیسو، در پای چنگ حلقه فکن

زنور می، به سوی دیوغم، شهاب انداز

گرت بباید تا زلف خود کنی همه پیچ

ز وعده، درشکن زلف خویش، تاب انداز

شمارهٔ ۴

بیا چو غنچهٔ تر، خیمه زن برابر گل

شراب لاله‌صفت خور، به بوی ساغر گل

ورق ورق، گل ازان شد، که تا فرو خوانی

نشاط نامه ی می خوارگان زدفتر گل

به هر کجا که کنون عاشقی است نالنده

چو بلبلانش بینی نشسته دربر گل

زر گل از پی آن، بیشتر به باد شود

که هست جمع زباد هوا، همه زرگل

لباس پاره ی شادی توان رفو کردن

زجیب پاره ی صبح و، زدامن ترگل

سپیده دم زطرب چاک کرد حله خویش

که باقی است شراب شبانه در سر گل

شمارهٔ ۵

صبحدم با دو چشم خواب زده

با رخی از عرق گلاب زده

راست چون وعده ی خود و دل من

درسر زلف، پیچ و تاب زده

از خط مشکبوی غالیه فام

طعنه در بوی مشک ناب زده

وز دهانی چو چشمه ی حیوان

خاک در روی آفتاب زده

وز دل همچو سنگ و آهن خویش

آتش اندر دل خراب زده

من برای قدوم موکب او

خاک را از دودیده آب زده

گفت تاکی چو چشم من باشی

چنگ در دامن شراب زده؟

قطعات

شمارهٔ ۱ : تا توانی زکس امید مدار

شمارهٔ ۲ : دوستی کن که هریک دوست بود

شمارهٔ ۳ : مرگ به زین زندگی، کاین زندگی

شمارهٔ ۴ : کوزهٔ دولاب را ماند همی

شمارهٔ ۵ : جام زرین فلک سیم پرا کند به صبح

شمارهٔ ۱

تا توانی زکس امید مدار

زانکه کس لهو را به غم نفروخت

زانکه از پیش شمع، پروانه

روشنایی امید داشت و بسوخت

با عدو هیچ صلح مکن

که بجز جنگ و کینه نتوان توخت

باد با خاک جنگ کرد و بجست

پنبه با موم صلح کرد و بسوخت

شمارهٔ ۲

دوستی کن که هریک دوست بود

هیچکس در جهانش دشمن نیست

تا به هم نیست جمع آتش و موم

شب تاریک جمع، روشن نیست

شمارهٔ ۳

مرگ به زین زندگی، کاین زندگی

هر دمی در محنتی می‌افکند

این یکی از فاقه تیری می‌خورد

وان دگر در ملک تیغی می‌زند

آن، ز بهر نان زمین را می‌دَرَد

وین پی زر سنگ را می‌بشکند

عنکبوت اندر زاویا سال و ماه

از پی یک لقمه دامی می‌تند

وز پی پندار راحت، مورچه

ریزه‌های دانه را برمی‌چِنَد

نیست کس را در جهان، آسایشی

هرکه را جانی است، جانی می‌کَنَد

شمارهٔ ۴

کوزهٔ دولاب را ماند همی

هرکه زیر چرخ دولابی بود

کز پس اوج و بلندی، حاصلش

سر نگونساری و بی‌آبی بود

شمارهٔ ۵

جام زرین فلک سیم پرا کند به صبح

جام زرکش به صبوحی زکف سیمبران

می خور از کاسه به حدی که اگر خاک شوی

مست گردند ز بوی گل تو کوزه‌گران

شعلهٔ آتش می را چو مغان سجده گزار

باشد، آهی بود از سینه ی پرخون جگران

قدح می همه بر کف نه و،بردیده بنه

تو چه دانی مگر از جور جهان گذران؟

خاک در چشم کش از عبرت ازیراک دراو

ریزریز است چو سرمه، تن صاحب بصران

شکرین است نبات زمی از بس که مزید

لب شیرین سخنان ودهن لب شکران

هنر اکنون همه از خاک طلب باید کرد

زانکه اندر دل خاک اند همه پرهنران

از گرانجانی خود همچو قدح سرسبکم

بر کفم نه سبک ای ساقی ازان رطل گران

دور این گنبد گردان، چو میم کرد خراب

شب شده روز من از صحبت این بدگهران

رباعیات

شمارهٔ ۱ : قرآن که بهین کلام خوانند آن را

شمارهٔ ۲ : غم شد همه بیرون و درون دل ما

شمارهٔ ۳ : ای در مردی چو باز و در کینه عقاب

شمارهٔ ۴ : ای برده نسیم لطفت از روی گل آب

شمارهٔ ۵ : امروز که رونق جوانی من است

شمارهٔ ۶ : هر غم که به من رسد زعشقت، شادی است

شمارهٔ ۷ : باد سحری خوش حرکات افتاده ست

شمارهٔ ۸ : از آتش اهل عصر جز دودی نیست

شمارهٔ ۹ : ای مطلع خورشید زه پیرهنت

شمارهٔ ۱۰ : یک نرگس تر چو چشم تو دیده نشد

شمارهٔ ۱۱ : از بهر من ار به خلد جایی سازند

شمارهٔ ۱۲ : من مِی خورم و هر که چو من اهل بود

شمارهٔ ۱۳ : پارم گل و لاله بستر و بالین بود

شمارهٔ ۱۴ : آن کیست که از زمانه دلشاد زید

شمارهٔ ۱۵ : ای خاک در تو دیده ی روشن دل

شمارهٔ ۱۶ : از وصل تو عمر جاودانی دارم

شمارهٔ ۱۷ : چون آینه با خلق صفایی دارم

شمارهٔ ۱۸ : که رنگم و، باده، لعل چون بیجاده

شمارهٔ ۱۹ : ماییم خریدار می کهنه و نو

شمارهٔ ۲۰ : ای اشک من از پسته ی تو عنابی

شمارهٔ ۲۱ : یار منی ای رنج، به من کی نرسی

شمارهٔ ۲۲ : امشب خواهم صبح منور؟نی نی

شمارهٔ ۱

قرآن که بهین کلام خوانند آن را

جا جای، نه بر دوام خوانند آن را

در خطّ پیاله آیتی هست ز لطف

کاندر همه جا مدام خوانند آن را

شمارهٔ ۲

غم شد همه بیرون و درون دل ما

دلها همه شاد است برون دل ما

هرچند که خون دل ما ریخت کسی

در گردن چشم ماست خون دل ما

شمارهٔ ۳

ای در مردی چو باز و در کینه عقاب

عنقا به تبختری و طوطی به خطاب

از باده بطی فرست مر قمری را

چون چشم خروس در شبی همچو غراب

شمارهٔ ۴

ای برده نسیم لطفت از روی گل آب

وی در چمن از شرم رخت گشته گل آب

بوی خوشم آرزوست، بفشان سر زلف

تا خاک عبیر گردد و آب گلاب

شمارهٔ ۵

امروز که رونق جوانی من است

می خواهم ازان که شادمانی من است

عبیبش می کنید، اگر چه تلخ است، خوش است

تلخ است ازان که زندگانی من است

شمارهٔ ۶

هر غم که به من رسد زعشقت، شادی است

داد آیدم از تو، هرچه آن بیدادی است

در بندگیت چو سرو ثابت قدمم

کز بندگی توام چو سرو آزادی است

شمارهٔ ۷

باد سحری خوش حرکات افتاده ست

آب ازدم او، آب حیات افتاده ست

عیش خوش ما چرا نباشد شیرین

در باغ که سربه سر نبات افتاده ست

شمارهٔ ۸

از آتش اهل عصر جز دودی نیست

وز هیچ کسم امید بهبودی نیست

دستی که زجور چرخ بر سر دارم

در دامن هرکه می زنم سودی نیست

شمارهٔ ۹

ای مطلع خورشید زه پیرهنت

شب، درشکن طره ی عنبر شکنت

گفتی شب هجر توکنم روز وصال

دیدی که چو صبح اول آمد سخنت

شمارهٔ ۱۰

یک نرگس تر چو چشم تو دیده نشد

یک سرو چو قد پسندیده نشد

شوریده شده ست زلف تو بر رویت

وان کیست که بر روی تو شوریده نشد

شمارهٔ ۱۱

از بهر من ار به خلد جایی سازند

ور نیز به دوزخ وطنی پردازند،

من فارغ از آنم، که اگر دانندم

از دوزخ او جنتم برون اندازند

شمارهٔ ۱۲

من مِی خورم و هر که چو من اهل بود

می خوردن من به نزد او سهل بود

می خوردن من حق ز ازل می‌دانست

گر می نخورم علم خدا جهل بود

شمارهٔ ۱۳

پارم گل و لاله بستر و بالین بود

جایم، به میان نرگس و نسرین بود

واکنون شده ام چو غنچه از دلتنگی

امسال مرا گلی که نشکفت این بود

شمارهٔ ۱۴

آن کیست که از زمانه دلشاد زید

از بند بلا یک نفس آزاد زید

جان، از نفس است، عمر باقی مطلب

پاینده نباشد آنکه برباد زید

شمارهٔ ۱۵

ای خاک در تو دیده ی روشن دل

وی خار غمت نشسته در دامن دل

در دوستی روی تو، از غایت رشک

دل دشمن من شده ست و من دشمن دل

شمارهٔ ۱۶

از وصل تو عمر جاودانی دارم

وز عشق تو لذت جوانی دارم

شادی جهان دردل من غم بادا

گرجز به غم تو شادمانی دارم

شمارهٔ ۱۷

چون آینه با خلق صفایی دارم

زین روی به هر در آشنایی دارم

چون شانه گرم کار شود بسته چو موی

از هر طرفی گره گشایی دارم

شمارهٔ ۱۸

که رنگم و، باده، لعل چون بیجاده

میلم همه زان بود به سوی باده

خواهم که بود قدح چو جانش زمی است

لب بر لب من نهاده و جان داده

شمارهٔ ۱۹

ماییم خریدار می کهنه و نو

وآن گاه فروشندهٔ عالم به دو جو

گفتی که پس از مرگ کجا خواهم رفت؟

مستم کن و هر کجا که می‌خواهی رو!

شمارهٔ ۲۰

ای اشک من از پسته ی تو عنابی

وز چشم تو، کار چشم من بی خوابی

قمری بده ام، ولیک از فرقت تو

در آب دو چشم خود شدم مرغابی

شمارهٔ ۲۱

یار منی ای رنج، به من کی نرسی

شب نیست که چون دمم پیاپی نرسی

اندر پی موسم جوانی، ای اشک

چندین چه دوی گرم؟که دروی نرسی

شمارهٔ ۲۲

امشب خواهم صبح منور؟نی نی

باروی تو دارم سر اختر؟نی نی

خورشیدی و در کنار من آمده ای

گر خواهم صبح بردمد، ورنی، نی

گزیدهٔ اشعار

قصاید

غزلیات

از ترکیبات

قطعات

رباعیات

سراج قمری

گزیدهٔ اشعار