معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ صابر همدانی

اسدالله صنیعیان فرزند محمدهادی متخلص به «صابر» و مشهور به «صابر همدانی» زادهٔ ۱۲۸۲ شمسی در شهر همدان، درگذشتهٔ ۲۲ اردیبهشت ۱۳۳۵ شمسی در تهران و به خاک سپرده شده در گورستان امامزاده عبدالله شهر ری شاعر ایرانی است. وی در کودکى پدرش را از دست داد. از همان اوان کودکى بر اثر مطالعهٔ دیوان حافظ، ذوق سرودن شعر در وى پدیدار گشت. صابر در سال ۱۳۰۳ شمسی به تهران آمد و با اهل عرفان و شاعران زمان مأنوس شد و بر اثر اصرار دوستان تهران را برای اقامت اختیار کرد. پدرش بازرگان بود و خودش در ژاندارمری خدمت می‌کرد. توسط ظهور علیشاه به طریقهٔ نعمت اللّهی پیوست. او به سبک هندی شعر می‌سرود و پیرو صائب و کلیم کاشانی بود. صابر در شاعری دارای دو جنبه است: یکی جنبهٔ ذوقی و عرفانی و دیگر جنبهٔ مذهبی و مرثیه‌سرایی. او در هر دو رشته استادی و مهارت داشته است. دیوان وی با مقدمهٔ غلامرضا کیوان سمیعى به چاپ رسیده است. گزیدهٔ اشعار وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : یک عمر به سر بردیم، با ناله و افغان‌ها

شمارهٔ ۲ : تا ز خاک مقدمت کردیم روشن دیده را

شمارهٔ ۳ : ندهد دست اگر دولت دیدار مرا

شمارهٔ ۴ : جلوه گر خواهی چو در آئینه روی خویش را

شمارهٔ ۵ : از چه بر دنیا و اهلش اتکا باشد مرا؟

شمارهٔ ۶ : دو چشم مست تو، بی‌مِی، خراب‌تر ز من است

شمارهٔ ۷ : آنکه چون آئینه نبود محو رخسار تو کیست؟

شمارهٔ ۸ : رخ تو، آینه دار جمال جانان است

شمارهٔ ۹ : دیدم چو باغ دل را، بی عارضت صفا نیست

شمارهٔ ۱۰ : مفتیان شهر را گر چشم ظاهر روشن است

شمارهٔ ۱۱ : در آ، به بزم محبت که هر چه هست، اینجاست

شمارهٔ ۱۲ : عاشقی کار طفل یکشبه نیست

شمارهٔ ۱۳ : درد سر هجر از سر ما، کم شدنی نیست

شمارهٔ ۱۴ : هر که آمد در جهان پست و رفت

شمارهٔ ۱۵ : یار رقیب دیده، سزایش ندیدن است

شمارهٔ ۱۶ : سرکشی چندان که از تقدیر کردن مشکل است

شمارهٔ ۱۷ : هر کجا هست دل آزار، دل زاری هست

شمارهٔ ۱۸ : چه شد که کشور ما وادی خموشان است؟

شمارهٔ ۱۹ : آن چشم مست را که دو صد چشم در پی است

شمارهٔ ۲۰ : ز آن پیشتر، که چرخ گشاید کتاب صبح

شمارهٔ ۲۱ : از بس که آفریده گلت را خدا ملیح

شمارهٔ ۲۲ : در گلشنی که از گل رویت سخن رود

شمارهٔ ۲۳ : به قصدم ز ابرو و مژگان بتی تیر و کمان دارد

شمارهٔ ۲۴ : در جهان زاغ اگر دعوی شهباز کند

شمارهٔ ۲۵ : شب به اشک چشم من او را نگاه افتاده بود

شمارهٔ ۲۶ : گر به دل آتش عشق تو شررها دارد

شمارهٔ ۲۷ : چون همدم اغیار منافق نتوان بود

شمارهٔ ۲۸ : به حکم آنکه نادان همسر دانا نخواهد شد

شمارهٔ ۲۹ : گر دل آیینه رویت را مجسم می‌کند

شمارهٔ ۳۰ : عاشق صادق ای جوان، بند هوس نمی‌شود

شمارهٔ ۳۱ : ز خاک تا که گل و ضیمران برآمده‌اند

شمارهٔ ۳۲ : ای دل ز قید هستی، آزاد بود باید

شمارهٔ ۳۳ : هرچه می‌گردد سر زلف تو لرزان بیشتر

شمارهٔ ۳۴ : دلا یکدم برآور ناله ای مانند چنگ آخر

شمارهٔ ۳۵ : ای ساحت قدس همدان، ای چمن عشق

شمارهٔ ۳۶ : بیا، که دیده گذارم تو را بجای قدم

شمارهٔ ۳۷ : هر زمان یاد از شکنج زلف جانان می‌کنم

شمارهٔ ۳۸ : ز دوری تو، ملالی که داشتم، دارم

شمارهٔ ۳۹ : خرم آن روز که بودیم من و او با هم

شمارهٔ ۴۰ : تا شد سرم ز آتش سودا گرم

شمارهٔ ۴۱ : تو را گر هست واجب بهر قتل من کمر بستن

شمارهٔ ۴۲ : بی سبب نیست که تنگ است دل غافل من

شمارهٔ ۴۳ : صلح در هر جا نهد پا، میرود جنگ از میان

شمارهٔ ۴۴ : تو را گفتم که همچون جان شیرین، همدمم باشی

شمارهٔ ۴۵ : در این زمانه نخواهم شد آشنای کسی

شمارهٔ ۴۶ : دیشب، مَهِ من! انجمن آرای که بودی؟

شمارهٔ ۴۷ : اگر فکر دل زاری نکردی

شمارهٔ ۴۸ : تا ز نور معرفت در دل صفا را ننگری

شمارهٔ ۱

یک عمر به سر بردیم، با ناله و افغان‌ها

ما در سر کوی دوست، بلبل به گلستان‌ها

حسنی که بود در عشق، بی‌طعنه و بهتان نیست

خوش آنکه نیندیشد از طعنه و بهتان‌ها

ما وصف دهان یار ز اغیار نهان گوییم

کآب حیوان را نیست قدری برِ حیوان‌ها

از کفر سر زلفش، یک شمه بیان کردند

بر باد فنا دادند ایمان مسلمان‌ها

گل گرچه دو روزی بیش در ساحت گلشن نیست

حسن گل و قبح خار، باقی است به دستان‌ها

دندان سلامت را آنگاه تو دانی قدر

کت نیم شبی خیزد درد از بن دندان‌ها

تا در دل شب آیا بیدار که را بینند؟

اجرام سماواتی زآنند نگهبان‌ها

خواهی که دری کوبی، باری در نیکان کوب

تا باز کنندت در، بی‌منّتِ دربان‌ها

پیمان‌شکنان زاول پیمانه‌شکن بودند

پیمانه چو بشکستند، شد نوبتِ پیمان‌ها

گر هر که نمک می‌خورد، می‌داشت نمک منظور

با سنگ نمی‌گردید طی عمر نمکدان‌ها

تغییر زبان و خط جز سیر جهالت نیست

کو گوش که ننیوشد افسانهٔ نادان‌ها

این طرفه غزل (صابر) بشکست غزل‌ها را

گویی نه برابر کن با دفتر و دیوان‌ها

شمارهٔ ۲

تا ز خاک مقدمت کردیم روشن دیده را

چشم ما حاجت ندارد سرمهٔ ساییده را

خود توانی با دل من آتش عشقت چه کرد

دیده باشی فی المثل گر موم آتش دیده را

آن که از روی تو منعم می‌کنم، ماند بدان

کز رخ گل، منع سازد بلبل شوریده را

عقدهٔ غم را ز وصلت می‌توان از دل گشود

گر شبی آرم به چنگ آن طُرّهٔ پیچیده را

تو بخواب ناز و من بیدار و دانند اهل دل

وای اگر بیدار باشد در قفا خوابیده را

پس نخواهد داد دلها را، که گلچین در جهان

کی بشاخ آویزد از نو غنچه های چیده را؟

(صابر) آسا می توان در صبر کوشد، گر کسی

نرم سازد رد کف دست آهن تفتیده را

شمارهٔ ۳

ندهد دست اگر دولت دیدار مرا

آخر الامر کشد دوری دلدار مرا

پیش نگرفتم اگر راه بیابان جنون

زلف زنجیر وشت بود نگهدار مرا

قدر حسن تو ز مشتاقی من شد معلوم

گرچه دانم نبود پیش تو مقدار مرا

نزدم بیهده اندر ره عشق تو قدم

سیرها گشته در این راه پدیدار مرا

شد چو منصور دگر راز من از پرده برون

دار کوتا که رها سازد از این دار مرا؟

من ز خاک قدمت کحل بصر خواهم کرد

فرصتی گر بدهد ایزد دادار مرا

(صابرا) چون دهن یار شد این قافیه تنگ

نه عجب پاره شد ار پرده ی پندار مرا

شمارهٔ ۴

جلوه گر خواهی چو در آئینه روی خویش را

در ضمیر ما ببین روی نکوی خویش را

ظاهر و باطن نکویی را دریغ از ما مدار

گل دریغ از کس ندارد رنگ و بوی خویش را

عقده از زلف تو بگشود و بکار من ببست

تا بدست شانه دادی تار موی خویش را

منکه دل بود از برایم چاره جو در هر غمی

گم براه عشق کردم چاره جوی خویش را

هرکسی را نفس می‌باشد عدوی جان، ولیک

وای بر آن کس که نشناسد عدوی خویش را

یک در از جنت به روی خویشتن بگشاده است

آنکه عمری داشت نیکو خلق و خوی خویش را

گر کسی بر خرمن مردم چو موران داشت چشم

کی تواند بست پای هرزه‌پوی خویش را

نیک و بد چون ثبت می‌گردد به دیوان عمل

بهْ که بربندی زبان یاوه‌گوی خویش را

آرزوی مهر، (صابر) از کسی در دل مدار

ورنه خواهی برد در گور آرزوی خویش را

شمارهٔ ۵

از چه بر دنیا و اهلش اتکا باشد مرا؟

نیستم اعمی که حاجت بر عصا باشد مرا

مهربانی را طمع هرگز ندارم از رقیب

از گدا، کی انتظار کیمیا باشد مرا؟

با خسان همدم نمی گردم بمانند حباب

حیف باشد زندگی صرف هوا باشد مرا

گر همای همت من اوج گیرد نه سپهر

زیر پا افتاده ی چون بوریا باشد مرا

سیر گیتی کی توانم کرد بی‌رنج سفر

گر نه دل آیینهٔ گیتی‌نما باشد مرا

در مقام دوستی گر جان کسی خواهد ز من

تکیه بر او رنگ تسلیم و رضا باشد مرا

می‌دهم رجحان بر آن بی‌دست و پایی را، اگر

پای کج‌رفتار و دست بی‌سخا باشد مرا

من که با خلق نکو می‌گردم از اهل بهشت

خوی زشتی درخور دوزخ چرا باشد مرا؟

کشتهٔ گرد کدورت شد چراغ خاطرم

طالعی همچون چراغ آسیا باشد مرا

فکر (صائب) خاص (گلچین) و (امیر) و (صابر) است

حاش لله کاندر این دعوی خطا باشد مرا

شمارهٔ ۶

دو چشم مست تو، بی‌مِی، خراب‌تر ز من است

چنان که طالع خوابیده، خواب‌تر ز من است

شبی نشد که نباشم به پیچ و تاب غمت

اگرچه زلف تو پرپیچ‌و‌تاب‌تر ز من است

ز سوز عشق مپرس از من و بپرس از دل

که در مقام تو حاضرجواب‌تر ز من است

در این زمانه به هر سینه می‌نهم دستی

ز آتش غم عشقت، کباب‌تر ز من است

به محفلم تو درآ، تا به من حسد ورزد

کسی که خانه پر از آفتاب‌تر ز من است

به غنچه شرح دل تنگ خود نخواهم گفت

که او به خون جگر، دل خضاب‌تر ز من است

کسی نثار تو چون من نکرد گوهر عمر

به غیر چشم که او باشتاب‌تر ز من است

ز شام وصل تو آموخت طی راه ادب

هلال عمر که پا در رکاب‌تر ز من است

کسی سخن ز من امروز خوب‌تر گوید

که از جمال تو او کامیاب‌تر ز من است

کسی که خواند مرا بی‌کتاب در ره عشق

مرا کتابی و او بی‌کتاب‌تر ز من است

کنون به دولت فقرم حسد برد (صابر)

کسی که منعم و عالی‌جناب‌تر ز من است

شمارهٔ ۷

آنکه چون آئینه نبود محو رخسار تو کیست؟

و آنکه چون طوطی ندارد شوق گفتار تو کیست؟

در دلت اندیشه ی مسکین نوازی ره نیافت

ورنه جز من ناامید از فیض دیدار تو کیست؟

سرو آزادم! چرا در پرده می گوئی سخن؟

من که می دانم بهر محفل گرفتار تو کیست؟

هر چه باشد می دهد بلبل تمیز خار و گل

آنکه یار تست می داند که اغیار تو، کیست؟

جز خزان غم که بر گلزار حسنت ره نیافت

آنکه بیرون شد تهی دامن گلزار تو کیست؟

سوی این صورت‌پرستان گر به معنی بنگری

یوسف من فاش می‌گردد خریدار تو کیست

این هواداران، هوای نفس دون را پیروند

در میان این هواداران، هوادار تو کیست

با همه نامهربانی‌ها تو را دارم سراغ

گر ز من پرسند مردم مهربان یار تو کیست

(صابر)! از این بی حقیقت مردم دنیا پرست

آنکه ننهاده است باری بر سر بار تو کیست؟

شمارهٔ ۸

رخ تو، آینه دار جمال جانان است

که حسن شهرت گل شاهد گلستان است

رخت ببرج ملاحت ز فرط جلوه گری

هزار مرتبه بهتر ز ماه تابان است

دلی که روز ازل جلوه گاه روی تو شد

چو مهر، تا به ابد روشن و درخشان است

کسی که دل ندهد بر تو، صاحبدل نیست

کسی که صاحبدل نیست، کم ز حیوان است

عذاب و رحمت اصحاب عشق دانی چیست

غم و نشاط شب و روز وصل و هجران است

کند حکایت خونین دلان وادی عشق

دهان غنچه در آن لحظه ای که خندان است

مرا فضای جهانی بود به پیش نظر

که این جهان به برش تنگ‌تر ز زندان نیست

نصیب مردم روشندل است عریانی

چنانکه پیکر خورشید و ماه، عریان است

بهار در همدان با طراوت است و دریغ!

که (صابر همدانی) مقیم تهران است

شمارهٔ ۹

دیدم چو باغ دل را، بی عارضت صفا نیست

گل گفتمت ولیکن گل چون تو بیوفا نیست

بنشین ببزم اغیار چون گل که در بر خار

زیرا که از تو ای یار، این شیوه خوشنما نیست

من نیستم چو بلبل، کز غم کنم تحمل

زیرا که موسم گل، گلچین یکی دو تا نیست

شد هرکه بر تو مایل، کی گردد از تو غافل؟

چون در قلمرو دل، غیر از تو دلربا نیست

فیض دمت نهانی بر تن دمیده جانی

چون نکهتی که آنی از برگ گل جدا نیست

من آنچه از غم عشق دیدم بعالم عشق

جز نزد محرم عشق، اظهار آن بجا نیست

گیرم ز بی‌حضوری سر زد ز من قصوری

دوری مکن، که دوری، دیگر به ما روا نیست

(صابر) وصال یاران حیف است مغتنم دان

همواره در گلستان، گل زیردست و پا نیست

شمارهٔ ۱۰

مفتیان شهر را گر چشم ظاهر روشن است

ما ارادت پیشه گان، را چشم خاطر روشن است

آسمان گر روز و شب روشن بود از مهر و ماه

بزم ما از روی باران معاشر روشن است

همدم شب زنده داران شو، که روشندل شوی

شب دل آئینه از شمع مجاور روشن است

هرکجا بگذاشت پا جانانه، بنهادیم چشم

چشم ما عشاق، زین کحل‌الجواهر روشن است

کاملان را فیض‌بخشی ز ابتدا تا انتهاست

روز را خورشید رخشان تا به آخر روشن است

تا دم آخر مده کالای دینت را ز دست

چونکه چشم دزد اغلب بر مسافر روشن است

در فنون شعر و حسن ابتکار و لطف نظم

بعد (صائب) دیدهٔ یاران به (صابر) روشن است

شمارهٔ ۱۱

در آ، به بزم محبت که هر چه هست، اینجاست

مقام وحدت مردان حق پرست، اینجاست

در این مقام اقامت گزین، که بر رخ خلق

خدا دری که گشود و دگر نبست، اینجاست

در این حصار طبیعت که نیست جای امان

اگر به گوشهٔ امنی توان نشست اینجاست

گرت هوی است که مستی کنی ز باده ی عشق

بیا، که جای صبوحی کشان مست، اینجاست

بجنگ غم همه جا هر کسی ندارد فتح

در آن مقام که غم می خورد شکست، اینجاست

ز شر نفس مگر جان بری به نیت خیر

ز دشمنی که نشاید بحیله رست، اینجاست

نظر کنند بیک چشم بر ضعیف و قوی

که دادگاه زبردست و زیر دست اینجاست

بشعر (صابر) اگر ناز شست خواهی داد

اگر غلط نکنم جای ناز شست، اینجاست

شمارهٔ ۱۲

عاشقی کار طفل یکشبه نیست

حسن عشق این بود که ملعبه نیست

نشود قطره تا به یم واصل

آگه از آن مقام و مرتبه نیست

غافل از خود کسی که بنشیند

خبر از عالم مراقبه نیست

هرکه گیرد ز دست ساقی جام

احتیاجش به اهل مصطبه نیست

گر کسی را حساب باشد پاک

هیچگه بیمش از محاسبه نیست

چون دو آئینه را برابر هم

بین روشندلان مکاتبه نیست

به خم ابروی نگار قسم

هر چه کج شد، هلال یکشبه نیست

هر سخن را بکار نتوان بست

پند هر کس ز روی تجربه نیست

پند (صابر) کلام اهل دلست

سخن اهل دل مطایبه نیست

شمارهٔ ۱۳

درد سر هجر از سر ما، کم شدنی نیست

آنگونه که وصل تو، فراهم شدنی نیست

دل بی تو بدنیا نتوان بست و، نبندیم

بنیاد سر آب که محکم شدنی نیست

جاداشت گر از دیده دلم دوش کمک خواست

بی آب، گلستان خوش و خرم شدنی نیست

چون عمر رود باز نگردد دگر ای دل

آنسان که صفر ماه محرم شدنی نیست

خم کن سر طاعت به جوانی، که در این باغ

نخلی که کهن گشت، دگر خم شدنی نیست

با یار محبت شدن و پیروی غیر

این روغن و آبی است که در هم شدنی نیست

یک‌رنگی و مردانگی و کسب فضایل

عیشی‌ست که تبدیل به ماتم شدنی نیست

با منکر عشق از صفت حسن چه گوئی؟

حیوان زبان بسته که آدم شدنی نیست

رویت نتوان کرد مجسم ببر چشم

جان در بر انظار مجسم شدنی نیست

بیهوده چرا هر که زند لاف تجرد؟

هر بی پدری عیسی مریم شدنی نیست

تا فکر پریشان بود از بهر تو (صابر)

ملک سخن امروز منظم شدنی نیست

شمارهٔ ۱۴

هر که آمد در جهان پست و رفت

رشتهٔ الفت ز ما بگسست و رفت

مرگ صیاد است و، صیدش آدمی است

کو که زین صیاد، سالم جست و رفت؟

عمر ما، همچون نسیم صبحگاه

آمد و از پا دمی ننشست و رفت

آدمی را، تن طلسم جان بود

عاقبت میبایدش بشکست و رفت

آدمی را، تن، طلسم جان بود

عاقبت می‌بایدش بشکست و رفت

وقت آن کس خوش که چون اهل صفا

از قیود زندگانی رست و رفت

خرم از سر منزل کثرت گذشت

آنکه شد از جام وحدت مست و رفت

هیچکس با خویشتن چیزی نبرد

هر که بودش هر چه داد از دست و رفت

نظم را عقد گهر بگسسته بود

لیکنش (صابر) به هم پیوست و رفت

شمارهٔ ۱۵

یار رقیب دیده، سزایش ندیدن است

دندان کرم خورده، علاجش کشیدن است

باید که عضو عضو تو کوشند بهر شکر

آن سانکه شکر گوش، نصیحت شنیدن است

پاداش یک دقیقه که غافل شوی ز حق

یک عمر پشت دست بدندان گزیدن است

برخیز و باش از گذر عمر بهره مند

وقت سحر که باد صبا در وزیدن است

چیزی که کفر محض بود در طریق عشق

غافل ز یاد خسته دلان آرمیدن است

آزاده مرغ باش، که از بهر ماکیان

تا روی بام خانه مجال پریدن است

از پای‌بست زلف نکویان مجو قرار

گنجشک دام‌دیده، دلش در تپیدن است

گلچین، مهارتی به‌سزا بایدش رفیق

آنجا که نوک خار مرادش خلیدن است

جائیکه عندلیب صفت صبر می توان

(صابر) چو گل چه جای گریبان دریدن است

شمارهٔ ۱۶

سرکشی چندان که از تقدیر کردن مشکل است

کار با یاران بی‌تدبیر کردن مشکل است

گر شوی چون آه سرد شب‌نشینان گرم‌سیر

بر دل سنگین‌دلان تاثیر کردن مشکل است

بهر هر کاری بود اسباب آن کارت ضرور

ورنه با دست تهی نخجیر کردن مشکل است

ای بسا اندیشه‌ای کز قوه می‌ناید به فعل

عالم افکار را تسخیر کردن مشکل است

گرچه می‌باید جوانان را ز پیران پیروی

در جوانی پیروی از پیر کردن مشکل است

نور مهرت را دریغ از عارف و عامی مدار

گرچه کار مهر عالمگیر کردن مشکل است

شیر برفی را چه قدرت؟ نقش رستم را چه زور؟

خصم را مغلوب با تصویر کردن مشکل است

مانع سیر کمال دهر نبود نقص ما

امهات طبع را زنجیر کردن مشکل است

حق تواند هر چه را تغییر ماهیت دهد

در بر ما و تو، خون را شیر کردن مشکل است

دافع نفس دنی، (صابر)! بود شمشیر ذکر

قلع و قمعش جز بدین شمشیر کردن مشکل است

شمارهٔ ۱۷

هر کجا هست دل آزار، دل زاری هست

پای مگذار در آنجا که دل آزاری هست

شود از مرغ هوا قدرت آزادی سلب

اندر آن باغ که صیاد ستمکاری هست

ز آه سرد دل ما این همه غافل منشین

ایکه امروز ترا گرمی بازاری هست

فرصت از دست مبادا دهی ای بلبل مست

تا که در ساحت گلشن ز گل آثاری هست

هر که گفتت: بره یار وفادار بمیر

گو: در این شهر مگر یار وفاداری هست؟

نشود دستخوش غارت گلچین (صابر)

آن گلستان که حفاظش در و دیواری هست

شمارهٔ ۱۸

چه شد که کشور ما وادی خموشان است؟

مگر که پنبه بگوش سخن نیوشان است؟

اگر ز جهل خود از علم و معرفت دوریم

نه جای شکوه، که این مزد سختکوشان است

کسی که پردهٔ ناموس خویش و خلق درید

به روی ننگ خود اکنون ز پرده‌پوشان است

تمیز نیک و بد از هم ز تیزهوشی ده

اگرچه وضع زمان، خصم تیزهوشان است

دریغ و درد، که در روزگار ما (صابر)

زمام ملک بدست وطن فروشان است

شمارهٔ ۱۹

آن چشم مست را که دو صد چشم در پی است

هر فتنه‌ای که هست به زیر سر وی است

مهرت بعضو عضو من ای ماه مهر خوی

آنسان گرفته جای که چون نشأه در می است

ما مست باده ی دگریم ای فقیه شهر

نی ز آن مئی که در خم جمشید یا کی است

شو مست حق چو ما، که شوی مستحق عفو

پرهیزکاری تو از این باده تا کی است؟

هرکس به عصر خویش کرم داشت، حاتم است

مطلق مگو که شاه کرم حاتم طی است

در راه عشق شکوه نمودن ز بیش و کم

کار کسی بود که به یک مغز چون نی است

گر من ز سردمهری یاران دلم فسرد

منعم مکن که هر شجر افسرده در دی است

اهل نظر علانیه دانند کآنچه را

منظور (صابر همدانی) است در ری است

شمارهٔ ۲۰

ز آن پیشتر، که چرخ گشاید کتاب صبح

برخیز و باش منتظر فتح باب صبح

تا چون نسیم خرم و مشگین نفس شوی

زنهار پای سعی مکش از جناب صبح

در بامداد دیده ی مرغی بخواب نیست

کمتر نئی ز مرغ، حذر کن ز خواب صبح

یک عمر؟ تا که شهره بروشندلی شوی

شو چون ستاره ی سحری همرکاب صبح

دردا! که نیست قافله ی عمر را درنگ

تا شد شتاب عمر یکی با شتاب صبح

هر صبح برتو می گذرد، صبح دیگر است

یکسان نبود و نیست ایاب و ذهاب صبح

در دفتر حیات بشر جز دو باب نیست

یک باب، باب شب شد و یک باب، باب صبح

چون نیست یک دقیقه ز عمر تو بی‌حساب

باشد حساب شام جدا از حساب صبح

بی روی دوست، خانه ی دل، تیره شد مرا

آنسان که تیره شد، دل شب در غیاب صبح

بسیار بی من و تو زند ماهتاب شب

بسیار بی من و تو دمد آفتاب صبح

(صابر)؟ بیمن همت شب زنده دارها

دارم امید آنکه شوی کامیاب صبح

شمارهٔ ۲۱

از بس که آفریده گلت را خدا ملیح

پا تا به سر ملیحی و سر تا به پا ملیح

چشم و لب و دهان و بناگوش و غبغبت

هر یک به شیوه‌ای خوش و هر یک به جا ملیح

سبقت گرفته گرچه به خط خال دلکشت

باز این جدا ملیح بود، آن جدا ملیح

عمرم به سیر و تجربه بر انتها رسید

کس چون تو را ندیده‌ام از ابتدا ملیح

شرم و حیا، تو را به ملاحت فزوده است

خوش آنکه شد ز دولت شرم و حیا ملیح

تا عندلیب نغمه سراید ز عشق گل

باشد بیاد روی تو، گفتار ما ملیح

(صابر) چو غنچه شو متبسم، چو گل مخند

زیرا که نیست خندهٔ دندان‌نما ملیح

شمارهٔ ۲۲

در گلشنی که از گل رویت سخن رود

ما را ز سر هوای گل و یاسمن رود

مرجان کجا بلعل لبت می توان رسد

آنجا که آبروی عقیق یمن رود؟

گر نغمه‌ای ز زلف تو آرد نسیم صبح

رونق ز بوی عنبر و مشک ختن رود

توصیف آن دو طرّهٔ هم در خمت بود

هرجا سخن ز حلقه و چین و شکن رود

یعقوب‌وار تا به کی ای یوسف عزیز

دل از غمت به گوشهٔ بیت‌الحزن رود

فردا حدیث حسن تو و شرح عشق ماست

تنها حکایتی که دهن در دهن رود

گفتم: مریز خون دلم، گفت: زین جهان

عاشق چنان خوش است که خونین‌کفن رود

با یار چون بخلوت دل می توان نشست

مغبون کسی بود که بهر انجمن رود

ما را به عکس کوهکن از جویبار عشق

سیلاب خون ز دیده به جای لبن رود

دامن‌فشان ز گرد تعلق نسیم‌وار

خرم دل کسی که برون زین چمن رود

با چشم ما کسی که برویت نظر کند

هوشش ز سر درآید و تابش ز تن رود

(صابر) هوای کوی تو دارد بسر هنوز

کی از سر غریب هوای وطن رود؟

شمارهٔ ۲۳

به قصدم ز ابرو و مژگان بتی تیر و کمان دارد

تو گوئی نیم جانی بر من بیدل گمان دارد

ببزم غیر جا بگرفته و غافل از این معنی

که چون نی از فراقش بند بند من فغان دارد

گله از آه آتشبار دل ای سینه کمتر کن

مگر نشنیده ای آخر تنور گرم، نان دارد؟

ز طعن دشمنان کی رنجه می‌گردد دلم، آری

که نخل بارور، ذوقی به سنگ کودکان دارد

عنان عقل سرکش را به دست عشق ده ای دل

که اشتر، مست چون گردد، مهارش ساربان دارد

ز خود غفلت مکن، از شر نفس ایمن مباش ایدل

که این خاکستر، آتش در درون دل نهان دارد

بگیر امروز دست ناتوانی در توانایی

که در پی نوبهار عمر، آسیب خزان دارد

مپرس از عاقلان احوال (صابر) را اگر خواهی

خبر از حال زارش مرغ دور از آشیان دارد

شمارهٔ ۲۴

در جهان زاغ اگر دعوی شهباز کند

مشت خود را بر مرغان چمن باز کند

ز آنکه شهباز نه تنها هنرش پرواز است

ورنه هر مرغ توانست که پرواز کند

کار هر بوالهوسی نیست دم از عشق زند

ساحر اینجا نتوان دعوی اعجاز کند

خواجه شو، بنده حرص و طمع و آز مباش

ای بسا فتنه که حرص و طمع و آز کند

تا دل از قید تعلق نشد آزاد چو سرو

خویشتن را نتوانست سرافراز کند

آنکه نادم شود از کردهٔ خویش آخر کار

فکر انجام خود آن به که ز آغاز کند

مرغ حقگو چو ز حق گفتن خود گشت خموش

جغد، جا در صف مرغان خوش‌آواز کند

(صابر) این آن غزل نغز (غمام) است که گفت

«چون نسیم سحری پرده گل باز کند»

شمارهٔ ۲۵

شب به اشک چشم من او را نگاه افتاده بود

گوییا بر آب دریا عکس ماه، افتاده بود

کاروان مشک و عنبر دوش راه افتاده بود

یا صبا را ره بر آن زلف سیاه افتاده بود

پی به اسرار نهانی برد عارف ز آن دهن

گر فقیه تنگدل در اشتباه افتاده بود

وه! که آن سیب زنخ آسیب من شد، چون کنم؟

یوسف بخت من از اول به چاه افتاده بود

این عجب نبود که من مجذوب عشقم کز نخست

کهربا را الفتی با پر کاه افتاده بود

خواستم بر آتش دل پی برم کآن از کجاست

دیدم آنجا شعله‌ها از برق آه افتاده بود

دوش صهبای غمت با زاهد و صوفی چه کرد؟

کاین به مسجد مست و آن در خانقاه افتاده بود

حال (صابر) را ز مرغ آشیان گم کرده پرس

چون که او بر وی گذارش گاه‌گاه افتاده بود

شمارهٔ ۲۶

گر به دل آتش عشق تو شررها دارد

همچنان نالهٔ من نیز اثرها دارد

خبر از حال من و بلبل اگر می‌جویی

من به شب گریم و او نغمه سحرها دارد

دور از قافله سالا مشو در ره عشق

هر که زین قافله دور است خطرها دارد

در یک اشک چو غواص معانی ای دل

غرق شو غرق، که این بحر، گهرها دارد

از در میکده محروم نشد کس به مثل

خانهٔ حاتم طایی‌ست که درها دارد

بره عشق منه بی مدد پیر قدم

چونکه این راه بسی کوه و کمرها دارد

(صابر)؟ این پاسخ (آزاد) شفیق است، که گفت:

«خام تا پخته شود زیر و زبرها دارد»

شمارهٔ ۲۷

چون همدم اغیار منافق نتوان بود

دور از بر یاران موافق نتوان بود

ز نهار ز دیدار بد اندیش بپرهیز

زیرا که بر این منظره شایق نتوان بود

جز بر رخ معشوق که آیینهٔ عشق است

دل شیفته و مایل عاشق نتوان بود

با سیرت بد، فایده ی صورت خوش چیست؟

مانند گل سرخ شقایق نتوان بود

عذرا روشی تا نبرد دین و دل از کس

آگه خبر از حالت وامق نتوان بود

از صدق و صفا هیچ نکوتر عملی نیست

هر چند زمانی است که صادق نتوان بود

بر خلق خدا ظلم روا می نتوان داشت

هم مسلک یک سلسله سارق نتوان بود

آنانکه بسر منزل مقصود رسیدند

گفتند که پا بست علایق نتوان بود

از (صابر) دلخسته بگوئید بیاران

صامت بنشینید که ناطق نتوان بود

شمارهٔ ۲۸

به حکم آنکه نادان همسر دانا نخواهد شد

برابر قطرهٔ ناچیز با دریا نخواهد شد

زمین تا آسمان فرق است بین عارف و عامی

که هرگز ذره خورشید جهان آرا نخواهد شد

نشاید گفت استاد سخن طفل دبستان را

مگس، هم بال و هم پرواز با عنقا نخواهد شد

نباید بود هرگز پای‌بست دعوی بی‌جا

که مرغ بند بر پا، آسمان‌پیما نخواهد شد

سخن را صورت ار مشاطهٔ معنی نیاراید

عروس طبع موزون، انجمن‌پیرا نخواهد شد

ندیدم هیچکس عیب کسی را روبرو گوید

دگر آئینه وش روشندلی پیدا نخواهد شد

اگر اهل دلی، اهل ادب را روی خوش بنما

که بی آئینه نطق طوطیان گویا نخواهد شد

بیفشان دامن از گرد تعلق اندرین صحرا

دراین ره گرچه یکتن گرد باد آسا نخواهد شد

حدیث حسن لیلی در جهان افسانه شد دیگر

به عصر ما کسی مجنون این صحرا نخواهد شد

بگو با مدعی (صابر) که بنشیند به جای خود

حریف هر کسی باشد حریف ما نخواهد شد

شمارهٔ ۲۹

گر دل آیینه رویت را مجسم می‌کند

جلوه‌گاهی از صفای دل فراهم می‌کند

وقت آن کس خوش، که اندر پرتو روشندلی

روز و شب چون مهر و مه خدمت به عالم می‌کند

خوی بد را آنکه رجحان می‌دهد بر خلق نیک

جنت خود را مبدل بر جهنم می‌کند

گریهٔ شب خاطرت خندان کند چون روی صبح

باغ را آثار شبنم سبز و خرم می‌کند

ای که سخت از ریزش اشک یتیمان غافلی

سیل را باران پی در پی مسلم می‌کند

شاه اگر بیدار باشد، گو رعیت خفه باش

گرگ را خواب شبان با گله همدم می‌کند

می‌توان با پافشاری از هجوم خصم کاست

سد محکم قدرت سیلاب را کم می‌کند

گر ضعیفی دست یابد بر قوی، نبود شگفت

پای همت، مور را غالب به ضِیغَم می‌کند

آفتاب‌آسا قوی شو، ورنه، گر مانی ضعیف

چون هلال مه فلک پشت تو را خم می‌کند

زور بازوی تهمتن بایدت در کارزار

ورنه کی دشمن فرار از نقش رستم می‌کند

مصرعی برجسته (صابر) از (کلیم) آرم که گفت:

«زخم ما، خون گریه از بیداد مرهم می‌کند»

شمارهٔ ۳۰

عاشق صادق ای جوان، بند هوس نمی‌شود

طایر قدس آشیان، صید مگس نمی‌شود

چند اسیر این و آن؟ دل به یکی ده ای جوان!

چون همه کس در این جهان بهر تو کس نمی‌شود

داشت کسی که عاطفت، نیست انیس بدصفت

گوهر بحر معرفت، همسر خس نمی‌شود

طی طریق رهروان، نیست به ناله و فغان

رهبر اهل کاروان، بانگ جرس نمی‌شود

پیرو نفس اگر شوی، خصم تو می‌شود قوی

دزد، رفیق معنوی بهر عسس نمی‌شود

بوالهوسی و بوالهوس، هست چو طایر و قفس

خواهی اگر زنی نفس، کنج قفس نمی‌شود

عقل ضعیف و ناتوان، نیست چو عشق کاردان

نه خر لنگ را که آن همچو فَرَس نمی‌شود

چون من (صابر) ای صنم، با تو کسی که زد قدم

کیست که همچو صبحدم، تازه‌نفس نمی‌شود

شمارهٔ ۳۱

ز خاک تا که گل و ضیمران برآمده‌اند

به یاد روی تو در گلسِتان برآمده‌اند

به کام غنچه و گل زعفران که ریخته است؟

که در تبسم از آن زعفران برآمده‌اند

کدام سنگدلی را هوای گلچین است

که بلبلان چمن در فغان برآمده‌اند؟

همیشه سِیرِ تکامل نصیب گل‌هایی است

که تحت تربیت باغبان برآمده‌اند

که می‌چمد به چمن کز نوید پیک نسیم

شکوفه‌ها به رهش گل‌فشان برآمده‌اند

نشانه‌هاست که خار و گل و گیاه چمن

ز خاک در طلب پی نشان برآمده‌اند

(فرات) و (پرتو) و (مفتون) و (رنجی) و (صابر)

در این معامله خوش ز امتحان برآمده‌اند

شمارهٔ ۳۲

ای دل ز قید هستی، آزاد بود باید

در فقر و تنگدستی، دلشاد بود باید

هستی گرت تمناست رو نیستی طلب کن

خواهی وصال شیرین، فرهاد بود باید

باید ز دامن دل، گرد تعلق افشاند

باری در این گذرگه، چون باد بود باید

پای طلب فرو کوب تا پی بری بمقصد

هست آرزوی صیدت، صیاد بود باید

در پیش ناز جانان، باید نیاز بردن

در کار عشقبازی، استاد بود باید

هر چند زاد عاشق، خون دل است در راه

(صابر) به ره تو را نیز این زاد بود باید

شمارهٔ ۳۳

هرچه می‌گردد سر زلف تو لرزان بیشتر

می‌شود جمعیت دل‌ها پریشان بیشتر

شب به یاد طره‌ات با دل کشاکش داشتم

زین کشاکش، دل پریشان شد، من از آن بیشتر

از دو زلفت تیره‌روزی شد نصیب اهل دل

صدمهٔ کافر رسد بر اهل ایمان بیشتر

نیست زاندوه و غمت دل را پذیرایی دریغ

میزبان شاد است باشد هرچه مهمان بیشتر

دیدن ماه رخت بر اشک شوق من فزود

جزر و مدّ یم شود از ماه تابان بیشتر

تا نگویی بر رخت آیینه حیران است و بس

من دلی دارم، بود ز آیینه حیران بیشتر

هیچ می‌دانی چرا جان را نثارت می‌کنم؟

تا یقین گردد تو را می‌خواهم از جان بیشتر

(صابر) از دامان جانان دست حاجت برمدار

درد کم گردد اگر کوشی به درمان بیشتر

شمارهٔ ۳۴

دلا یکدم برآور ناله ای مانند چنگ آخر

که شاید دامن مقصود را آری به چنگ آخر

کمان آسا براه عشق کجبازی کجا باشد؟

به مقصد می‌رسد از راست رفتاری خدنگ آخر

به راه عشق از فرمان جانان سر مپیچ ای دل

که ترسم آبشارآسا، سرت آید به سنگ آخر

ز مه آموز یکرنگی، نه همچون ما کیان بیضه

برون یکرنگ باشی، وز درون باشی دو رنگ آخر

تمام عمر را با خلق یکسان زی، مباش آنسان

که کوبی کوس صلح اول، نوازی طبل جنگ آخر

نگشته شیرگون موی سیه، دستی به کاری زن

بسا افتاد برف و کاروان را کرد لنگ آخر

اثر نبود بگفتاری که کردار از پی اش نبود

نهال نام نیک آن نیست کارد بار ننگ آخر

جهان با این فراخی بهر مشتاقان نمیدانم

چرا یکباره چون چشم حسودان گشت تنگ آخر

اگر آیینهٔ دل تیره شد از زنگ غم (صابر)

ز جامی می‌توان بزدود از این آیینهٔ زنگ آخر

شمارهٔ ۳۵

ای ساحت قدس همدان، ای چمن عشق

جان برخی خاک تو، که هستی وطن عشق

هر قطعه ای از خاک تو خلدی است مصفا

کز خاطر عشاق زداید محن عشق

تل و دمن خرم و سبزت زده پهلو

در عالم اندیشه بتل و دمن عشق

هر لاله که از دامن الوند تو روید

زیبنده بود بر تن او پیرهن عشق

تا منظر زیبای تو شد از نظرم دور

نشنیده کسی از دهن من سخن عشق

از فرقت یاران هم آهنگ و وفا کیش

دور از تو شدم ساکن بیت الحزن عشق

هر یک ز معاریف تو در عالم عرفان

خون خورده و نو کرده حدیث کهن عشق

ز آثار بزرگان و اساتید علومت

جاری است بهر عصر و زمانی سنن عشق

اندر کنفت (عین قضاة) این شرفت بس

کامروز توئی مدفن خونین کفن عشق

آرامگه (بوعلی) و بقعه ی (بابا)

آن مخزن حکمت بود، این انجمن عشق

شعر شعرای تو زند راه دل خلق

آنسان که بود حسن بتان راهزن عشق

رفت از همدان (صابر)و، گوئی که برون شد

از هند سخن طوطی شکرشکن عشق

شمارهٔ ۳۶

بیا، که دیده گذارم تو را بجای قدم

خوش آمدی و گل آورده ای، صفای قدم

بپرسش دل من گرچه دیر می آئی

بیا که جان گرامی تو را فدای قدم

ز خاک کوی تو ننهاده‌ام برون قدمی

به راه عشق مرا این بود خطای قدم

بده تمیز ره نیک و بد زهم، ورنه

بهر کجا که نهی بنگری سزای قدم

زمامداری اعضای تست در خور عشق

خوش آن کسی که شدش عشق رهنمای قدم

دو چشم بر درو (صابر) نشسته ام که مگر

دمی به گوش من آید تو را صدای قدم

شمارهٔ ۳۷

هر زمان یاد از شکنج زلف جانان می‌کنم

وقت خود را صرف افکار پریشان می‌کنم

دل مرا چون صید پیکان خورده در خون می‌تپد

هر زمان یادی از آن برگشته‌مژگان می‌کنم

مهر اگر دعوی کند کز ماه رویش بهتر است

یک شب او را روبه‌رو با ماه تابان می‌کنم

عالم سر در گریبانی مرا خوش عالمی است

بی‌سبب نبود اگر سر در گریبان می‌کنم

تا که بر آیینهٔ دل‌ها فزایم روشنی

مهر آیینم، نظر بر خلق یکسان می‌کنم

گر نصیب من شود چون گل لب پرخنده‌ای

خنده‌ها بر هرزه‌گردی‌های دوران می‌کنم

شعر الهامی است (صابر) حاصل اندیشه نیست

ورنه من اندیشه بیش از حد امکان می‌کنم

شمارهٔ ۳۸

ز دوری تو، ملالی که داشتم، دارم

دلم فسرده و حالی که داشتم، دارم

اگرچه با شب هجران گرفته خو دل من

امید روز وصالی که داشتم، دارم

چو از خیال تو فارغ نمی توان بودن

به دل هنوز خیالی که داشتم، دارم

دگر، نه سیر گلستان رواست بی‌ تو مرا

دگر، نه آن پر و بالی که داشتم، دارم

به عمر خویش نیاسوده‌ام ز طعن رقیب

کنون چو پیش، وبالی که داشتم دارم

نشاط هر دو جهان رو کند اگر به دلم

غم بدیع جمالی که داشتم، دارم

زمانه نیست به تغییر خوی من قادر

همان خجسته خصالی که داشتم دارم

چو بدر نیست مرا سیر قهقرا صابر

هنوز حد کمالی که داشتم، دارم

شمارهٔ ۳۹

خرم آن روز که بودیم من و او با هم

کرده بودیم به سانِ تن و جان خو با هم

در میان من و او بود اگر فاصله‌ای

اینقدر بود که بین گره و مو با هم

حیف و صد حیف که نگذاشت فلک تا من و دوست

ساعتی را بنشینیم به یک سو با هم

گر نه از سرو قد دوست نشان می‌جویند

پس چرا فاختگانند به کو کو با هم؟

گریه بایست بر آن جمع پریشانی کرد

که نباشند دمی یکدل و یک‌رو با هم

چه زیان داشت گر از روز ازل می‌کردیم

عدل را پیشه به مانند ترازو با هم؟

دور شو دور ز بزمی که در آن بنشینند

دو سخن‌چین بداندیش جفاجو با هم

هر گلی را ز ازل رنگی و بویی دادند

گرچه هر لحظه خورند آب ز یک جو با هم

صابر! از فرط شعف دست برافشان، که شدند

شاد زین طرفه غزل خواجه و خواجو با هم

شمارهٔ ۴۰

تا شد سرم ز آتش سودا گرم

همواره باشدم دم گویا گرم

تفتیده‌تر ز کورهٔ حدادیم

باشد ز آه سرد، دم ما گرم

آنسر، که شور عشق و جنون دارد

کی می شود ز نشأه ی دنیا گرم؟

تا از شراب عشق توان شد مست

سر را مکن ز نشئه ی صهبا گرم

آخر فسرده میشود و تاریک

آندل که شد بساغر و مینا گرم

در حسن خلق و خدمت نیکان کوش

تا باشدت ز خون، رک و اعضا گرم

در فکر بزم سرد فقیران نیست

آن را که هست منزل و مأوا گرم

افسرده ات کند سخن نادان

دل را کن از مصاحب دانا گرم

فرصت اگرچه بهر چه تماشا نیست

کرد این جهان سرت بتماشا گرم

گویند: وقت کوچ بود، برخیز

تا می‌رود کسی که کند جا گرم

زین زندگی اگر نشدم دلسرد

پشتم بود ز همت والا گرم

حواله‌وار گشته به هر دوری

با دست دیگری است سر ما گرم

فردا که حسن گل چمن آرا شد

گردد بنغمه بلبل شیدا گرم

توصیف زلف پرشکنت کردم

گردید بزم ما شب یلدا گرم

(صابر) بخانقاه طلب عمری است

هستیم از محبت مولا گرم

شمارهٔ ۴۱

تو را گر هست واجب بهر قتل من کمر بستن

مرا ممکن نمیباشد ز رخسارت نظر بستن

چه گویم وصف خط عارضت را؟ چون تو میدانی

نمیآید ز من پیرایه بر دور قمر بستن

توان با رشتهٔ الفت به هم پیوست عالم را

چنان کز رشته‌ای ممکن بود عقد گهر بستن

در آن معبر، که سائل راست دست از آستین بیرون

بود از بخل قارونی گره بر سیم و زر بستن

چه می‌نازی بر آن یاری که ننگین می‌کند نامت؟

ز نادانی بود، دل بر درخت بی‌ثمر بستن

زبان برهان قاطع گر نیارد در بر دشمن

چه دارد برتری از تیغ چوبین بر کمر بستن؟

مرا عار از لباس کهنه نبود، لیک گردون را

چه نذری باشد از این کهنه بر شاخ شجر بستن؟

زدل (صابر) نخواهد کرد بیرون مهر یاران را

کجا ز آیینه می‌آید بروی خلق در بستن؟

شمارهٔ ۴۲

بی سبب نیست که تنگ است دل غافل من

دستبردی زده آن غنچه دهان بر دل من

زلفش از کارم اگر عقده گشائی نکند

من بر آنم که کسی حل نکند مشکل من

شرح خون جگر و داغ دلم خواهد داد

آن گل لاله که روید پس مرگ از گل من

دست و پا حیف نکردم ز پی کشتن نفس

پیشتر زآن که شود نفس دغل قاتل من

حاصلی گر بنظر میرسد از عمر منت

باری ای آتش غم آن تو و این حاصل من

هست تا شعله ی آهم، برو ای پرتو ماه

نیست محتاج چراغ دگر محفل من

من یکی زنده دل و خلق جهان مرده پرست

نیست جای عجب ار نیست کسی مایل من

خجلت مال نبودن کشدم در بر دزد

که تهی دست چرا می رود از منزل من؟

(صابر) امید که در انجمن افتد مقبول

نزد ارباب سخن گفتهٔ ناقابل من

شمارهٔ ۴۳

صلح در هر جا نهد پا، میرود جنگ از میان

نام هر جا حکمفرما شد، رود ننگ از میان

هرکجا سنگین‌دلی باشد، دلی نبود درست

عمر چندین شیشه برخیزد به یک سنگ از میان

نفس، کم کم رهزن دینت شود، او را بکش

دزد، خرمن را برد یک چنگ یک چنگ از میان

گر تو در غفلت نباشی، کی شوی مغلوب نفس؟

میش غافل را برد گرگ قوی چنگ از میان

در گلستانیکه یک گل لاله وش باشد دورنگ

میرود حیثیت گلهای یک رنگ از میان

ایها العشاق! مگذارید در شب‌های عمر

گوی سبقت را برد مرغ شباهنگ از میان

روی یار ار طالبی، دل از کدورت پاکدار

رفته رفته میبرد آئینه را زنگ از میان

غنچهٔ این باغ رب‌النوع دلتنگی بود

کی به عشرت خیزدم نام دل تنگ از میان؟

هر که را گفتم که با من رو می روم است این

عاقبت دیدم برآمد زنگی زنگ از میان

گر نمی‌خواند این غزل (صابر) میان انجمن

خلق می‌گفتند: دیگر رفته فرهنگ از میان

شمارهٔ ۴۴

تو را گفتم که همچون جان شیرین، همدمم باشی

نه با اغیار بنشینی و سر بار غمم باشی

سخن با چهره ی بگشاده گو، ابرو مکش در هم

چرا تا ماه شادی مانده، ماه ماتمم باشی؟

ز مجرم نقطه ای بر دار و ما را محرم دل کن

چرا مجرم شوی، تامیتوانی محرمم باشی

در این عالم به محبوبت سپردم تا تو نیز ایدل

در آن عالم گواه صادق این عالمم باشی

درآ، در رشتهٔ نظم ای مرا اندیشهٔ روشن

که روزی ترجمان روزگار مظلمم باشی

تو را ای کاخ صبر، آباد کردم تاشدم (صابر)

که در راه محبت تکیه گاه محکمم باشی

شمارهٔ ۴۵

در این زمانه نخواهم شد آشنای کسی

چرا که رنگ ندارد برم حنای کسی

در آن دیار، که کس تب برای کس نکند

دگر چگونه توان مرد از برای کسی؟

کنون که نیست وفا در نهاد نوع بشر

مباش منتظر وعدهٔ وفای کسی

گرت هواست که چینی گلی ز باغ مراد

رضا مشو که رود خار غم به پای کسی

از این سپس نتوان گفت (صابرم)، صابر

کسی بود، که نمی‌نالد از جفای کسی

شمارهٔ ۴۶

دیشب، مَهِ من! انجمن آرای که بودی؟

خلقی به تو مجنون و، تو لیلای که بودی؟

بر دامن وصلت، مه من! دست که آویخت؟

در گلشن عشرت، گل رعنای که بودی؟

هنگام تبسم به دهان تو، که پی بُرد؟

ز آن لعل لبت حل معمای که بودی؟

خونا به فشان از بُنِ مژگان که گشتی؟

با لشگر حُسن از پی یغمای که بودی؟

سرمست، که را ساختی از بادهٔ عشقت

چون نشئه تو در ساغر صهبای که بودی؟

لوح دل من، صورت غیری نپذیرفت

ای آفت دل! شاهد معنای که بودی؟

با دیدهٔ خود بر رخ خویشت نظری بود

در مردمک دیدهٔ بینای که بودی؟

آگه چو طبیب از دل بیمار که گشتی؟

در تسلیت خاطر شیدای که بودی؟

من اشک فشان بودمت از غم، تو نگفتی

ز آن زلف دوتا سلسلهٔ پای که بودی؟

(صابر)! بُوَد امروز دلت خرم و روشن

دوش آینه دار رخ زیبای که بودی؟

شمارهٔ ۴۷

اگر فکر دل زاری نکردی

به عمر خویشتن، کاری نکردی

تو را از روز آزادی چه حاصل؟

که رحمی بر گرفتاری نکردی

نچینی گل ز باغ زندگانی

گر از پائی برون، خاری نکردی

تو را زآن رنجه می‌دارند اغیار

که هرگز خدمت یاری نکردی

ستمگر، بر سرت ز آن شد مسلط

که خود دفع ستمکاری نکردی

کسی در سایهٔ لطفت نیاسود

به گیتی کار دیواری نکردی

سزاوار از تو باشد حق‌شناسی

چرا کار سزاواری نکردی؟

شدی مغرور روز روشنی چند

دگر فکر شب تاری نکردی

ز مردم هرگز آزادی نبینی

اگر بر مردم، آزاری نکردی

بود حال تو پیدا نزد (صابر)

به ظاهر گرچه اظهاری نکردی

شمارهٔ ۴۸

تا ز نور معرفت در دل صفا را ننگری

جلوهٔ آیینهٔ گیتی نما را ننگری

ملک دل جای کدورت نیست، جای دلبر است

گر سرا تاریک شد، صاحب سرا را ننگری

روی جانان در دل روشن تجلی می کند

بی چنین آئینه روی آشنا را ننگری

تا نباشد پرتو عشق حقیقی رهبرت

گر چراغ عقل باشی، پیش پا را ننگری

در مقام عشق، بی‌نور است عقل دوربین

چون کشد خورشید سر، نور سها را ننگری

نرم همچون دانه کی گردد نهاد سخت تو

تا فشار سخت این نه آسیا را ننگری؟

آخر از ترک هوا واصل به دریا شد حباب

چون تو پابست هوایی، جز هوا را ننگری

در فراموشی ترا دست کم از آئینه نیست

میبری ما را ز خاطر، تا که ما را ننگری

عاقبت گر بیوفائی میوه ی نخل وفاست

به که (صابر) روی ارباب وفا را ننگری

قطعات

شمارهٔ ۱ : پس از سی سال رنج و آزمایش

شمارهٔ ۲ : گفت همسایه ای مرا دیشب

شمارهٔ ۳ - دو منظره : دو جای شاد همی گرددم روان نژند

شمارهٔ ۱

پس از سی سال رنج و آزمایش

که دادم امتیاز مغز از پوست

مرا بی شک یقین گردید حاصل

که صد دشمن، نمی ارزد به یک دوست

شمارهٔ ۲

گفت همسایه ای مرا دیشب

کز تو خواهم نمود صرف نظر

سببش بهر چاره پرسیدم

گفت چون کیسه ات تهیست ز زر

گفتمش: ای زمرد می بکنار

وی بگیتی زن تو بی شوهر

تو که هستی ز روی من بیزار

کور شو تا نبینیم دیگر

شمارهٔ ۳ - دو منظره

دو جای شاد همی گرددم روان نژند

کنار کوه دماوند و دامن الوند

از این دو منظره، هرگز نگشته سیر دلم

چنانکه بلبل شیدا ز سیر گلبن چند

رباعیات

شمارهٔ ۱ : از بس بفلک فغان رسیده است مرا

شمارهٔ ۲ : بنیاد بدی پایه ندارد جانا

شمارهٔ ۳ : ره را به خیال رفتن البته بد است

شمارهٔ ۴ : تا میل من و تو بر جفا و ستم است

شمارهٔ ۵ : گر باد مخالفی وزید از چپ و راست

شمارهٔ ۶ : هر چند مرا شباب بگذشت ای دوست

شمارهٔ ۷ : گاهی ز وصال تو، دلم آرام است

شمارهٔ ۸ : در دارِ جهان تا بُوَدَت جان به جسد

شمارهٔ ۹ : آزاد دلا ز قید تن باید بود

شمارهٔ ۱۰ : طفلی که هنوز باید او شیر خورد

شمارهٔ ۱۱ : بی علم کسی بود که نا اهل بود

شمارهٔ ۱

از بس بفلک فغان رسیده است مرا

بر لب ز غم تو، جان رسیده است مرا

گیری اگرم دست در امروز بگیر

چون کارد باستخوان رسیده است مرا

شمارهٔ ۲

بنیاد بدی پایه ندارد جانا

این نکته که پیرایه ندارد جانا

با هیچ توان اقامه ی دعوی کرد

دعوی که دگر مایه ندارد جانا

شمارهٔ ۳

ره را به خیال رفتن البته بد است

دنبال محال رفتن البته بد است

با دشمن خود ستیزه کردن نه نکوست

با خرس جوال رفتن البته بد است

شمارهٔ ۴

تا میل من و تو بر جفا و ستم است

تا طینت ما فاقد جود و کرم است

تا بد زبرای یکدگر میخواهیم

گر سنگ ببارد سرما، باز کم است

شمارهٔ ۵

گر باد مخالفی وزید از چپ و راست

کوه از سر جای خویش یک لحظه نخاست

من نیز تو را چو کوه سنگین خواهم

چون سنگ سبک همیشه اندر دم پاست

شمارهٔ ۶

هر چند مرا شباب بگذشت ای دوست

صد شکر، که با شتاب بگذشت ای دوست

دانی که چگونه بی تو عمرم بگذشت؟

چون سیخ، که از کباب بگذشت ای دوست

شمارهٔ ۷

گاهی ز وصال تو، دلم آرام است

گاهی ز غمت سینه پر از آلام است

دیشب ز لبت بوسه مرا قسمت بود

امروز نصیبم ز لبت دشنام است

شمارهٔ ۸

در دارِ جهان تا بُوَدَت جان به جسد

پیدا و نهان گریز از مردمِ بد

می‌ترس از آن دم که شود عیب تو فاش

چون جوجه همیشه نیست در زیر سبد

شمارهٔ ۹

آزاد دلا ز قید تن باید بود

آگاه ز حال خویشتن باید بود

شیرین شکر لب ار نئی در ره عشق

باری، به جهان چو کوهکن باید بود

شمارهٔ ۱۰

طفلی که هنوز باید او شیر خورد

غازی نبود، که زخم شمشیر خورد

هر کار ز دست اهل آن میآید

هر مرغ نمی تواند انجیر خورد

شمارهٔ ۱۱

بی علم کسی بود که نا اهل بود

دانستن علم و معرفت سهل بود

این نکته مبرهن است نزد همه کس

دانستن هر چیز به از جهل بود

گزیدهٔ اشعار

غزلیات

قطعات

رباعیات

صابر همدانی

گزیدهٔ اشعار