معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ سید حسن غزنوی

حسن غزنوی (با نام کامل: اشرف‌الدین ابو محمد حسن بن محمد حسینی غزنوی (۵۳۵–۵۶۵ قمری)) مشهور به اشرف و با تخلص «حسن»، شاعر و واعظ سده ششم هجری است. اشرف الدین بخش عمده عمر خویش را به خدمتگزاری پادشاه غزنوی، بهرام‌شاه و نیز مدتی را هم به خدمت سلطان سنجر سلجوقی گذراند. وی در بیشتر قالب‌های شعری طبع‌آزمایی کرده و از معاصرین سنایی بود. غزنوی در سال ۵۶۵ ه‍.ق به علت ابتلای ناگهانی به بیماری در روستای آزادوار درگذشت و آرامگاهش در همان‌جاست.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در مدح امیر تغری تغان فرماید : زهی ز روی زمین برگزیده شاه ترا

شمارهٔ ۲ - در مدح نصیرالملة والدین ناصرحسین فرماید : چو عزم کردم سوی سفر برأی صواب

شمارهٔ ۳ - در مدح جمال الدین محمد وزیر که روضه مطهر پیغمبر را عمارت کرده بود گوید

شمارهٔ ۴ : شاه شاهان جهان بر تخت سلطانی نشست

شمارهٔ ۵ - در مدح علی بن عثمان گوید : چشمم ز غمت عقیق بار است

شمارهٔ ۶ - در مدح معزالدوله خسرو شاه پسر بهرام شاه گوید

شمارهٔ ۷ - در مدح بهرام شاه گوید : آرامش و رامش همگان را بدر ماست

شمارهٔ ۸ - در این قصیده بهرام شاه را مدح کند : بر اعتدال هوا عدل شاه یار شده است

شمارهٔ ۹ - در مدح بهرام شاه گوید : ای شاه دور چتر تو چرخ دگر شده است

شمارهٔ ۱۰ - این قصیده نیز در مدح بهرام شاه است : خاک را از باد بوی مهربانی آمد است

شمارهٔ ۱۱ - در مدح بهرام شاه غزنوی گوید : زمانه دامن اقبال شهریار گرفت

شمارهٔ ۱۲ - این قصیده در مدح خالد ملکی است : یارب این بوی خوش سنبل و گل با سمن است

شمارهٔ ۱۳ - در مدح بهرام شاه گوید : دلم زان پسته خندان شکر یافت

شمارهٔ ۱۴ - سلطان سنجر را بدین قصیده مدح کند : توقیع خداوند جهان نقش ظفر باد

شمارهٔ ۱۵ : فشاند از سوسن و گل سیم و زر باد

شمارهٔ ۱۶ : یارب چه شور بود که اندر جهان فتاد

شمارهٔ ۱۷ - در مدح ابونصر احمد فرماید : آفتاب رای صاحب تخت بر جوزا نهاد

شمارهٔ ۱۸ - در مدح احمد عمر فرماید : دلی که بال و پر از عشق آن پسر یابد

شمارهٔ ۱۹ - در مدح سلطان بهرام شاه است : چون دلم در خدمت آن سرو گلنار ایستد

شمارهٔ ۲۰ : هر نسیمی که به من بوی خراسان آرد

شمارهٔ ۲۱ - در مدح بهرام شاه گوید : همایون رایت اعلی همی رأی سفر دارد

شمارهٔ ۲۲ - در مدح بهرام شاه و فرزند او خسرو شاه گوید

شمارهٔ ۲۳ - در این قصیده بهرام شاه را ستاید : ملک و دین شاهنشه از رای همایون پرورد

شمارهٔ ۲۴ - در مدح بهرام شاه است : هم اکنون باز نقاش طبیعی خامه بر گیرد

شمارهٔ ۲۵ - در مدح سید اجل ذخرالدین ابوالقاسم زید بن حسن گوید

شمارهٔ ۲۶ : این منم یارب که چرخم سوی اختر می کشد

شمارهٔ ۲۷ : روی تو به ماه آسمان ماند

شمارهٔ ۲۸ - در مدح محمود بغراخان گوید : وقت آن است که مستان طرب از سر گیرند

شمارهٔ ۲۹ - و نیز در ستایش بهرام شاه گفته است : چشمم چو بر سر گل و گلزار می‌رود

شمارهٔ ۳۰ - در مدح محمد منصور است : عمری مرا هوای لهاوور بوده بود

شمارهٔ ۳۱ - در مدح بهرام شاه هست : باد آتش بار چون از روی دریا در شود

شمارهٔ ۳۲ - در مدح سلطان سنجر گوید : جهان را شاه فرخ پی چنین باید چنین باید

شمارهٔ ۳۳ - در مدح قوام الدین حسن و بهرام شاه گوید : رخش طرز گلستان می‌نماید

شمارهٔ ۳۴ - ایضا در مدح بهرام شاه است : یارب منم که بخت مرا باز در کشید

شمارهٔ ۳۵ - ایضا در مدح بهرام شاه گفته است : خه بنا میزد این جهان نگرید

شمارهٔ ۳۶ - درمدح سلطان بهرام شاه غزنوی گوید : هفته دیگر بسعی ابر مروارید بار

شمارهٔ ۳۷ - ایضا در مدح بهرام شاه است : یارب جهان بکامه بهرام شاه دار

شمارهٔ ۳۸ - در تهنیت صحت ملکزاده خسروشاه گوید : ای بخت بده مژده که برخاست به یکبار

شمارهٔ ۳۹ - بدین قصیده شرف الملک بوعلی را رثا کند : ای بی خبر ز نیک و بد گشت روزگار

شمارهٔ ۴۰ - در مدح بهرام شاه غزنوی گوید : اکنون که تر و تازه بخندید نوبهار

شمارهٔ ۴۱ - در مدح عبدالجبارگوید : ای مبارک تر عشقت ز سعادت بسیار

شمارهٔ ۴۲ - در مدح و ستایش بهرام شاه و تهنیت پیروزی او بر سوری گوید

شمارهٔ ۴۳ - در راه مکه در مدح امیر فخرالدین گوید : من به راه مکه آن دیدم ز فخر روزگار

شمارهٔ ۴۴ - در مدح سلطان سعید خوارزم شاه گوید در عید اضحی

شمارهٔ ۴۵ - در صف چشم و مدح قوام الدین ابومحمد طاهر وزیر گوید

شمارهٔ ۴۶ - هم در مدح بهرام شاه گفت در شکارگاه : ناگاه چو بشنید شهنشه خبر شیر

شمارهٔ ۴۷ : زهی رفیع محلت برون ز حد قیاس

شمارهٔ ۴۸ - وله : گهر نتیجه بحر است و بر خلاف قیاس

شمارهٔ ۴۹ - در مدح بهرام شاه در جواب رشید وطواط گوید

شمارهٔ ۵۰ - ایضا سلطان بهرام شاه غزنوی را مدح کند : گل دل بشکفد ز دیدارش

شمارهٔ ۵۱ - در مدح سلطان بهرام شاه غزنوی گوید : گهر بر زر همی بارم ز یاقوت در افشانش

شمارهٔ ۵۲ - هم در مدح او گفت در تهنیت تحویل سال : بشگفت در بهار سعادت نهال ملک

شمارهٔ ۵۳ - در مدح امیرحسام الدین گوید : ای به حق آرزوی جان ملوک

شمارهٔ ۵۴ - در مدح منتخب الملک ابوعلی حسن گوید : طلوع خسرو سیارگان به برج حمل

شمارهٔ ۵۵ - هم در مدح او گوید : کاری بگزاف می گذارم

شمارهٔ ۵۶ : داند جهان که قره عین پیمبرم

شمارهٔ ۵۷ - در مدح محمود بن محمدخان خواهر زاده سلطان سنجر گوید

شمارهٔ ۵۸ - این قصیده از سر تأسف گفته به نشابور فرستاد

شمارهٔ ۵۹ - در بادیه به التماس امیر حاج گفته : جان میبرد به عشرت حوران گلشنم

شمارهٔ ۶۰ - در مدح نظام الملک محمد گوید : مرا به وقت سحر دوش مژده داد نسیم

شمارهٔ ۶۱ : چون ز غزنین کردم آهنگ ره هندوستان

شمارهٔ ۶۲ - در صفت هندوستان و مدح سلطان بهرام شاه گوید

شمارهٔ ۶۳ - در مرثیه جمال الدین احمد قاضی سراید : ای دلت بی خبر از مملکت عالم جهان

شمارهٔ ۶۴ - در مدح آتسز خوارزم شاه گوید : دیدم به خواب دوش براقی ز نور جان

شمارهٔ ۶۵ - این مرثیه از برای والده سلطان سعید ولد بن بهرام شاه گوید (کذا)

شمارهٔ ۶۶ : چون شمع روز روشن از ایوان آسمان

شمارهٔ ۶۷ : ای رایت آفتاب و محلت بر آسمان

شمارهٔ ۶۸ : ای دور ملک تو سبب دور آسمان

شمارهٔ ۶۹ : خدای داند و بس تا چه خرم است جهان

شمارهٔ ۷۰ - در مدح صاحب نظام الملک ابو جعفر محمدبن عبدالمجید

شمارهٔ ۷۱ - این سوگند نامه رادر نیشابور گفته است : گشاد صورت دولت بشکر شاه دهان

شمارهٔ ۷۲ - درمدح خواجه عمید ابوطاهر گوید : بر من ز نعمت الحق خاص خدایگان

شمارهٔ ۷۳ - در این قصیده ابو المعالی نصر بن محمد را مدح کند

شمارهٔ ۷۴ - در مدح حسن بن احمد گوید : گاه آن است که طفلان چمن

شمارهٔ ۷۵ - در مدح احمد عمر گفته از غزنین فرستاد : ای باد سپیده دم سفر کن

شمارهٔ ۷۶ - وله : ای صبا طوف در گلستان کن

شمارهٔ ۷۷ : از گریه اگر یکدم سربر کنمی من

شمارهٔ ۷۸ - در مدح قوام الملک احمد عمر گفته به بدیهه

شمارهٔ ۷۹ - در مدح بهرام شاه غزنوی گوید : بزرگ جشن همایون و ماه فروردین

شمارهٔ ۸۰ - در مدح ابوالفتح دولت شاه بن بهرام شاه گوید

شمارهٔ ۸۱ - در مدح مجدالملک حسن احمد گوید : منت خدای را که با اقبال پادشاه

شمارهٔ ۸۲ - در مدح سلطان سعید علاء الدنیا والدین از مکه به غزنین فرستاد

شمارهٔ ۸۳ - این فتح نامه در نیشابور گفته : زهی رونق ملک از سر گرفته

شمارهٔ ۸۴ - در تهنیت باغ همایون و مدح بهرام شاه گوید

شمارهٔ ۸۵ - در مرثیه یکی از بزرگان گوید : ای چون مسیح گوهر تو جمله جان شده

شمارهٔ ۸۶ - در مدح حسن احمد گوید : ای مبارک بنا چه خوش جائی

شمارهٔ ۸۷ - در مدح مجدالدین گوید : چشمه نوش است این دهان که تو داری

شمارهٔ ۸۸ - در مدح خداوند زاده مسعود شاه گوید : این چه نقش است که از مشک سیاه آوردی

شمارهٔ ۸۹ - در مدح سپهسالار علی بن الحسین ماهوری گفته

شمارهٔ ۹۰ - در مدح بهرام شاه غزنوی است : مژده عالم را که شاه گنبد نیلوفری

شمارهٔ ۹۱ - در مدح خداوند زاده خسرو شاه گوید در جواب امیر معزی

شمارهٔ ۹۲ - در مدح خاقان محمود خان گوید : ای گوهر مطهر مردی و مردمی

شمارهٔ ۹۳ - در مدح خاقان محمود خان گوید : طلع الشمس علی الندمان

شمارهٔ ۹۴ - نیز در مدح همو گوید : الاهات خمرا کالعندم

شمارهٔ ۹۵ - در مدح ابوعلی حسن احمد گوید : زهی مبارک فال و زهی خجسته بنی

شمارهٔ ۹۶ : برآنم که امروز چون داد خواهی

شمارهٔ ۹۷ : سبحان خالقی که صفاتش ز کبریا

شمارهٔ ۹۸ - قصیده عربی از سید حسن غزنوی مشهور به اشرف

شمارهٔ ۱ - در مدح امیر تغری تغان فرماید

زهی ز روی زمین برگزیده شاه ترا

بر آسمان شرف داده پایگاه ترا

امیر عادل تغری تغان دریا دل

که جان سپارد از دل همه سپاه ترا

خدای داند و بس تا چگونه می زیبد

جلال و دولت و اقبال عز و جاه ترا

بسا مصاف که راه ظفر در او گم بود

ستاره وار خدنگت نموده راه ترا

سزد که تیغ تو آب و گیاه را ماند

کزو همیشه هم آب است و هم گیاه ترا

در آن زمان که قبای سیاه پوشیدی

یکی به گوی چه ماند دو هفته ماه ترا

بسان مردم چشمی عزیز در دولت

از آن به آید مر جامه سیاه ترا

عدو ز آینه دل که سخت پر زنگ است

کنون نماید هر دم هزار آه ترا

از آن که مرتبه تو چو دید عقلش گفت

بود به نور جبین خیرها پگاه ترا

زبان تیغ تو آن صبح صادق دگر است

به گاه دعوی تو بس بود گواه ترا

چه حاجت است بتیه خیال خویش مرا

که چون ستاره طبع است انتباه ترا

چو بنگری همه را نیک خواه دولت تست

که دولت ابدی باد نیک خواه ترا

کلاه دولت بادا همیشه برسر تو

که تاج شاه جهان را سزد کلاه ترا

شمارهٔ ۲ - در مدح نصیرالملة والدین ناصرحسین فرماید

چو عزم کردم سوی سفر برأی صواب

بریده گشت امیدم ز صحبت احباب

بدان امید که بهتر شود مگر کارم

به من رسید هزاران هزار رنج و عذاب

گهی چو مور بکوشیدم از پی اخوان

گهی چو مار بپیچیدم از غم اصحاب

دراین تفکر بودم که آن بت سرکش

بر من آمد بی التماس من بشتاب

همی فروخت رخش چون بر آسمان مریخ

همی طپید دلم چون بر آینه سیماب

گهی فکندی مشک از دو سنبل پر چین

گهی فشاندی در از دو نرگس سیراب

ز روی شرم به من گفت آخر ای بد عهد

مکن چنین و دلم را به وصل اندریاب

مگر به خواب دری زان همی نمیدانی

که بیش اگر چه بکوشی نبینیم در خواب

چه کرده ام که چنین بر گرفتی از من دل

چه شد که خانه مهرم همی کنی تو خراب

مگر که عهد مرا پاک داده ای بر باد

مگر که نام مرا نقش کرده ای بر آب

جواب دادم و گفتم که ای دو دیده من

نکو شنو سخنم زانکه ناطق است جواب

اگر چه هست خطا رفتن من از پیشت

شدن به پیش خداوند خویش هست صواب

اگر چه رفت خطائی ز عفو شادم کن

چرا که هستم منقاد شاه عرش جناب

جهان جود و کرم نجم دین و کافی ملک

که دین و ملک ازو ثابت است در هر باب

نصیر ملت و دین ناصر حسین کز او

همی بزرگ شود نام کنیت و القاب

سپهر قدری دریا دلی که با قدرش

سپهر و دریا باشد کم از دخان و حباب

پدید باشد اسرار غیب بر طبعش

چنانکه شکل نجوم فلک در اصطرلاب

بسالها نرسد در همای همت او

اگر چه چرخ فلک پر بر آورد چو عقاب

حساب علم نداند ز علم عالم و بس

اگر چه داند از هر علوم و علم حساب

بزرگوارا دانی که پیش طبع و کفت

نیند هر دو به جز زفت و دون به حار و سحاب

موافق تو چو باغ است و لطف تو چو بهار

مخالف تو چو دیو است و عزم تو چو شهاب

ز رشک روی تو هر شب نهان شود خورشید

ز شرم روی تو از وی عرق چکد چو گلاب

حقیر باشد در چشم همتت بی شک

گرت ز چرخ بود خیمه وز شهاب طناب

که در زمانه توئی باز گونه محراب

ز بهر آن شده محراب سایلان در تاب

همیشه تا که نباشد صواب همچو خطا

هماره تا که نباشد نبات همچو سراب

شمارهٔ ۳ - در مدح جمال الدین محمد وزیر که روضه مطهر پیغمبر را عمارت کرده بود گوید

چو دولت رفت بر تخت امارت

مه تاجش پذیرفت استدارت

وزیری جست فحل و شهم و مقبل

که باشد در همه کارش مهارت

بسازد کار عقبی از کفایت

نگیرد نام دنیا از حقارت

به عزت ماه گردون سعادت

بگوهر در دریای طهارت

خرد را گفت کی نقاد مردان

کجا و در که دیدی این امارت

گر از صدری چنینم مژده گیری

دهم ملکیت حق این بشارت

خرد مسکین دراین خدمت فرو ماند

فتاد اندر بحار استخارت

ز رای پیر و از بخت جوان هم

نمود الحق در این باب استشارت

سعادت کردش از دنباله چشم

به مولانا جمال الدین اشارت

بود خاموش چون گل جمله معنی

شود بلبل چو آید در عبارت

خجسته حاتم ثانی محمد

که جودش ملک کانها کرد غارت

دمش بس خرم و گرم است آری

نسیم گل نباشد بی حرارت

فراخای دلش را بحر گفتم

چو تنگ آمد مجال استعارت

بزرگا هر چه آن مقلوب گردد

شود منکوس و زاید استزارت

ترازو را نداری از کرم زانک

ترازویست مقلوب وزارت

خهی در خلق عطارت حلاوت

زهی در خط نقاشت مرارت

چو از مکه شدم سوی مدینه

خدایم داد توفیق زیارت

پیامی داد جدم مصطفی خوب

به دستوری رسانیدم سفارت

پیام آن است کای شایسته فرزند

که بادا بحر علمت را غزارت

فرا شو نزد آن آزاد مردی

که دارد در جوانمردی بصارت

بگو کای خواجه مقبول مقبل

غلامانت سزاوار امارت

بنای عمر تو معمور بادا

که کردی روضه ما را عمارت

بخر از مال فانی جان باقی

که میمون باد بر تو این تجارت

صبا دوش آمد و دادم بشارت

که خیز ای در دریای طهارت

بده مژده که از ابر کرم یافت

نهال باغ امیدت خضارت

چو نیک و بد ندانستم در این باب

فتادم در بحار استخارت

ظهیر دولت و ملت محمد

که دارد در جوانمردی مهارت

گر از خورشید رأیش یافتی ماه

بماندی تا ابد در استنارت

هزاران چاکر و خادم به پیشش

که کمتر شان منم با این حقارت

زهی اندر فنون علم و حکمت

شده چون مرد یک فن با غزارت

اگر چه آن دل پاکت دریغ است

که بندی در مهمات غرارت

ولیکن راستی داند که چون تو

نبوده است و نباشد در سفارت

مبارک روی محمودت بود روز

که بر ملک سخن یابد امارت

حدیثی نیست رسمی آنچه گفتم

که در سیماش دیدم این اشارت

بزرگا حسب حالی طرفه افتاد

به دستوری نمایم این جسارت

جهان بر من که خیرش چون نیرزد

همی خواهد که بفروشد شرارت

سزای او ببیتی کردمی لیک

در این مجلس بترسم زان قذارت

مجیر من تو بس باشی که دادم

به مهرت خانه دل را اجارت

چو لاله سرخ رویم کن همان دان

که کردی روضه جدم زیارت

نهالی را که بار و برگ او داد

خزان هرگز نیارد کرد غارت

بنائی کن که همچون چرخ کهنه

بود هر روز نوتر این عمارت

ور از تو بگذرد خود در جهان کیست

که داند کرد کاری را کفارت

الا تا از جهان تنگ ترکیب

حلاوت کس نبیند بی مرارت

دل و چشمت مظفر با دو منصور

ز رأیت شرع بپذیرد وقارت

سعادت های تو چندان که گیرد

ز مغرب تا به مشرق این اشارت

شمارهٔ ۴

شاه شاهان جهان بر تخت سلطانی نشست

مردم چشم سلاطین در جهانبانی نشست

منت ایزد را که از نامش نشان خسروی

بر طراز جامه رفت وبر زر کانی نشست

منت ایزد را که باری هم شهنشاهی به حق

در مبارک مسند اسکندر ثانی نشست

منت ایزد را که در صدر خراسان و عراق

هم خداوند عراقی و خراسانی نشست

منت ایزد را جهان چون روضه فردوس ساخت

وین ملک قدر فلک قدرت بر رضوانی نشست

مردم و دیو و پری اکنون به خدمت ایستند

چون سلیمان شاه بر تخت سلیمانی نشست

چشم رعنائی بدوزند اختران روز کور

خسرو سیارگان بر اوج کیوانی نشست

رسم باطل زود برخیزد چو رأی پادشاه

نوبت حق پنج فرمود و به سلطانی نشست

پای قدرش از سر افلاک جسمانی گذشت

مهر مهرش در دل پاکان روحانی نشست

دور نبود گر بپراند ز میدان وجود

گوی گردون را چو بر یکران چوگانی نشست

پیش عزمش باد در بالا به واجب ایستاد

پیش حزمش کوه در پستی به نادانی نشست

بوی عدلش چون دم عیسی جهان را زنده کرد

لاجرم زان بر جهانش منت جانی نشست

فتنه شب رو به روز بد نشست از تیغ او

هم به دشخواری بخیزد چون به آسانی نشست

کار او ثابت به معنی آمد و گردان به نام

راست چون گردون که بر وی اسم گردانی نشست

ای بر ایوانت شده کیوان هند و پاسبان

شاه رومی بر دربارت به دربانی نشست

بخت چون بر تخت دیدت تهنیتها کرد و گفت

آنکه بر تخت جهانداری تو میدانی نشست

چون جهان داران کمر بربند و عالم میگشای

وقت کار آمد کنون بیکار نتوانی نشست

ز ابر کف باران رحمت بر مسلمانان ببار

هین که گرد کفر بر روی مسلمانی نشست

شمارهٔ ۵ - در مدح علی بن عثمان گوید

چشمم ز غمت عقیق بار است

رازم ز پی تو آشکار است

از عشق تو بی قرار گشتم

عشق تو هنوز برقرار است

بیچاره دل من ای نگارین

بی از تو مپرس تا چه زار است

در کار دلم یکی نظر کن

کش با تو هزار گونه کار است

از جام لب و گل رخ تو

چون است که بی خمار و خار است

دور از تو مرا ز دوری تو

درد از همه چیز یادگار است

آنی تو که در دل و سر من

از ورد تو خار و نی خمار است

دریاب دل کسی که آنکس

مداح امین شهریار است

مخدوم جهان علی عثمان

صدری که سخی و بردبار است

دستش چو سحاب درفشانست

خلقش چو نسیم مشکبار است

خاک در او چو زر عزیز است

سیم و زر او چو خاک خوار است

هر پر هنری که بر ضمیرش

چون مهر ز مهر او نگار است

با قد کشیده همچو سرو است

با دست گشاده چون چنار است

در خواب ازوست روز و شب آز

گوئی که سخاش کو کنار است

خود ممتحن است کز خلافش

بر خاطر عاطرش غبار است

ای آنکه مکارم و بزرگیت

بر بنده فزون ز صد هزار است

خود شکر کدام گوید اول

کانرا نه نهایت و شمار است

حسبی بشنو که گفت آن چیست

نزد بی ادبی کز اضطرار است

در ملک هر آنکه هست امروز

از بندگی تو کامکار است

از عون سخات با مراد است

وز جود یمینت با یسار است

این بنده که از همه جهانش

از تربیت تو افتخار است

گاهش کرم تو پایمرد است

گاهش لطف تو دستیار است

سرگشته چرخ گرد گرد است

دلخسته زخم روزگار است

بی برگ چو شاخ در خزان است

بی بار چو باغ در بهار است

بی هیچ ستم یتیم پرور

بی هیچ گنه عیال وار است

گر تربیتش کنی تو بخ بخ

ورنی دردا که کار زار است

ای صدر جهان سپهر گوئی

در بندگی تو جان سپار است

در گردن و گوشش از مه نو

از مهر تو طوق و گوشوار است

دستارم کهنه دو سالیست

و اکنون هم عید و هم بهار است

پارینه گذاشتم ولیکن

امسال نه از مزاج پار است

اطلاق کن از در کریمی

کامروز نه روز انتظار است

تا پیش خدای و خلق گویم

کین خلعت صدر روزگار است

تا مهر منیر در مسیر است

تا چرخ اثیر در مدار است

بادا مهرت میان دلها

تا چرخ معین و بخت یار است

فردا بادات به ز امروز

کامسال بسیت به ز پار است

شمارهٔ ۶ - در مدح معزالدوله خسرو شاه پسر بهرام شاه گوید

جان را ز عارض و لب او شیر و شکر است

دل را ز طره و رخ او مشک و عنبر است

هم دل در آن وصال چو با عنبر است مشک

هم جان در آن فراق چو با شیر شکر است

آشوب عقلم آن شبه عاج مفرشست

نقل امیدم آن شکر پسته شکر است

در دیده اشک هست ولیکن لبالب است

در سینه درد هست ولیکن سراسر است

آن آشناوشی که خیالست نام او

در موج خون چو دیده من آشناور است

جانان خوش است تحفه به باغ بتان ولیک

نوباوه جمال ترا آب دیگر است

عالم نگر که گوئی جان منقش است

بستان ببین که گوئی خلد مصور است

آن غنچه نیست طوطی سبز شکر لب است

وان روضه نیست شاهد نغز سمنبر است

لاله چو مجمری که هم از مجمر است عود

نی نی چو باده ای که هم از باده ساغر است

تا بر سر تو مردم چشمم گلاب ریخت

در آتش فراق دلم همچو مجمر است

گفتم رسد به گوش تو پندم چو گوشوار

آری رسد ولیکن چون حلقه بر در است

در خون من شده است یکایک دو چشم تو

لب های تو میان من و چشم داور است

دل برده ای و قصد به جان میکنی هنوز

یا این همه که داشتم این نیز در خور است

دست از جفا بدار که در آب غرق شد

چشم حسن که خاک کف پای صفدر است

خورشید چرخ نصرت محمود غازی آن

کو نور دین و قوت شرع پیامبر است

والا مغز دولت خسرو شه شجاع

کان شیر مرد غازی محمود دیگر است

آن خسروی که روز سخا روی دولت است

وان صفدری که وقت وغا پشت لشکر است

آیینه در مقابل رایش معطل است

اندیشه در حدیقه مدحش معطر است

آن آب رنگ تیغش در تف چو آتش است

وان کوه پیکر اسبش در تک چو صرصر است

ای عقل شاد باش که در بذل حاتم است

وی جان گواه باش که در رزم حیدر است

از مهر او صحیفه جانها منقش است

با جود او ذخیره کانها محقر است

روی سپهر طالع او را سزد از آنک

نور دو چشم شاه جهان بوالمظفر است

بهرام شاه شاه که او را به بارگاه

از آسمان سریر و ز خورشید افسر است

آن خسروی که پایه اول ز قدر او

از اوج چرخ هفتم صد پایه برتر است

صیتش فراخ پهنا چون عرض عالم است

قدرش بلند بالا چون اوج اختر است

چون چشم دلربایان عزمش کمان کش است

چون زلف خوبرویان حزمش زره در است

آن نقش ذات اوست اگر روح پرور است

و آن شکل تیر اوست اگر مرگ باپر است

حاشا که در دل آرم کز ابر و آسمان

کف سخیش و همت عالیش کمتر است

شرم ایدم که گویم دریا و آفتاب

با طبع پاک و رأی منیرش برابر است

ای مکرمی که آز فرومایه از کفت

چون کان ز زر و بحر ز لؤلؤ توانگر است

تیغ تو رنگ ریز و ضمیر تو نقش بند

خلق تو گل فروش و بیانت شکرگر است

گر حاسد تو منزلتی یافت گو بیاب

نقصان عمر مور ز افزونی پر است

آنک حمل نه پیشرو شیر اعظم است

وانک زحل نه تاج سر سعد اکبر است

جای جمال ماه بر اندود کوکب است

تنهای آفتاب نه محتاج لشکر است

ای چون عزیز مصر حفیظ و علیم ملک

بالله که مملکت به تو همواره در خور است

شاها به مجلس تو فرستاد خادمت

خطی چو خط دوست که از مشک و شکر است

هر در به تربیت که تو سفتی برای من

حقا که آن بحقه جان من اندر است

مقصود من توئی، چو توام آمدی به دست

از ماه و آفتابم هم سیم و هم زر است

این دهر رنگ ریز مرا صوف و اطلس است

وین چرخ نقره خنگ مرا اسب و استر است

شاها به دولت تو که در چشم همتم

این و از این هزار که گفتم برابر است

تا ابر و باد تیره و گل خاک روشن است

تا جام آب خشک و شراب آتش تراست

بر خور که چار طبع جهان دشمن ترا

اندر درون دیده و دل نیش و نشتر است

شمارهٔ ۷ - در مدح بهرام شاه گوید

آرامش و رامش همگان را بدر ماست

بخشایش و بخشش ره جد و پدر ماست

گر در سهریم از جهت خلق سزد آن

کین خفتن فتنه ز فراوان سهر ماست

ما را دل اگر هست قوی نیست عجب زانک

خوش خوئی و شیرین سخنی گل شکر ماست

خورشید زند تیغ و شود منکسف از ماه

آری چه عجب ماه بشکل سپر ماست

در خواب نبینند سلاطین زمانه

آن مال که عشر صله مختصر ماست

سیم و زر عالم همه دادیم بخلقان

زانجا که سخاهای کف با خطر ماست

وقتست کنون کز مه و خورشید ببخشم

کان راست چو سیم ما و ین همچو زر ماست

المنة لله که ز بس رادی و مردی

ما در دل ملکیم و عدو در جگر ماست

بی رحمتی گر بود اندر همه عالم

هم رحمت ما داند کان بیخبر ماست

زان نام بزرگ ما بهرام شه آمد

کاندر کف بهرام حسام ظفر ماست

یا رب به رعیت تو به ارزانی مان دار

کاسایش ایشان ز مبارک نظر ماست

شمارهٔ ۸ - در این قصیده بهرام شاه را مدح کند

بر اعتدال هوا عدل شاه یار شده است

چهار فصل جهان سر به سر بهار شده است

ز نفخت کرم شاه خاک پست و فرود

چو آتش و می گلرنگ و آبدار شده است

برای دیدن او نرگس مضاعف را

دو چشم گوئی در بوستان چهار شده است

نبود وقت شکوفه ولیک از این شادی

ز خنده شاخ درختان شکوفه بار شده است

بنفشه هم بتکلف سفید پوشیده است

که تا کسیش نگوید که سوگوار شده است

زمانه نیل کشیده است بهر دفع گزند

ز سرمند جهان را که چون نگار شده است

ز عطر باغ سپهر این چنین عطیر نشد

اگر شده است ز اخلاق شهریار شده است

ابوالمظفر بهرام شاه بن مسعود

که چرخ در کنف او به زینهار شده است

خدایگانی کایام در حمایت او

هزار بار نه یکبار و یا دوبار شده است

به بزم گوئی گل در چمن پیاده شده

به رزم گوئی مه بر فلک سوار شده است

فلک به نزد جلالش زمین محل گشته است

زمین ز فر جمالش فلک عیار شده است

همای سایه شهی آفتاب وش ملکی

که باز چتر رفیعش ظفر شکار شده است

ضمیر مهر شعاعش دقیقه بین زاد است

سخای ابر نهادش درر نثار شده است

مطیع مجلس عالیش آسمان گوئی

که ماه رایت اعلاش گوشوار شده است

تبارک الله روز قدوم شاهی بود

که بحر گوئی از موج بی قرار شده است

چنین نمود به چشم من و زیادت باد

که ربع مسکون همراه او سوار شده است

عجب بماندم سوی سپاه منصورش

که هر یکش ده و هر صدش صد هزار شده است

علم که هست نهال فتوح در کفشان

ثبات بیخ شرف برگ و فتح بار شده است

بکار زار پدید آمد و بخواهی دید

که بر مخالف از ایشان چه کار زار شده است

ظفر ز نوک سنانشان طلوع خواهد کرد

که گل همیشه پدید از میان خار شده است

خدایگانا این نهضت مبارک تو

طراز دولت و عنوان روزگار شده است

غبار جیش تو در چشم آسمان رفته است

صدای کوس تو در گوش کوهسار شده است

دل ملوک بصد پاره و همه در خون

ز بیم آن حرکت چون دل انار شده است

مخالفان تو ای شهریار معذوراند

اگر ز سهم توشان جان و دل فکار شده است

که موی بر تنشان آتشین سنان گشته است

که پوست بر دلشان آهنین حصار شده است

همیشه تا به تعجب جهانیان گویند

که آفتاب جهان ظل کردگار شده است

پناه خلق بجود فراخ دست تو باد

که رحمت و شفقت نیک بی کیار شده است

شمارهٔ ۹ - در مدح بهرام شاه گوید

ای شاه دور چتر تو چرخ دگر شده است

دولت عروس ملک ترا جلوه گر شده است

از حلقه جای شیر سوار ستارگان

هم نام تو که شحنه چرخ است بر شده است

علم علی تو داری و آئین خوب تو

آیینه دار صورت عدل عمر شده است

اینک ز حسن جلوه طاوس کز شرف

درگاه تو نشیمن اهل نظر شده است

بر بنده ای که بلبل بستان بزم تست

عالم قفس مدار که بی بال و پر شده است

روئی که لعل بودی پیش ثنای تو

از غصه شماتت اعدا چو زر شده است

پائی که اوج چرخ سپردی به دولتت

در کنج نامرادی دامن سپر شده است

دستی که بر کمر زده بودی به بندگی

بی پایمال حضرت تو تاج سر شده است

گوشی که در حلقه او بود لفظ تو

مالیده سفاهت هر بدگهر شده است

چشمی که خاک بارگهت سرمه داشتی

راه زهاب چشمه خون جگر شده است

بودی نیام تیغ فصاحت دهان من

اکنون ببین که ترکش تیر سحر شده است

در باغ دولت تو نهالی شکفته بود

آبیش ده ز لطف که بی برگ و بر شده است

ای پایمرد حق ز سر بنده بر مدار

دستی که بر مراد همه خلق در شده است

ای در آبدار یکی سوی من نگر

رحمی که کار من همه زیر و زبر شده است

گفتم مگر گرانی اندک تری شود

دردا که وقت غیبت بسیارتر شده است

بر جان خشک بنده بفرمای رحمتی

گرچه ز شرم زحمت بسیارتر شده است

شمارهٔ ۱۰ - این قصیده نیز در مدح بهرام شاه است

خاک را از باد بوی مهربانی آمد است

در ده آن آتش که آب زندگانی آمد است

نرگس خوشبوی مخمور طبیعی خاستست

بید خرم روی سر مست جوانی آمد است

باغ مهمان دوست برگ میزبانی ساخته است

مرغ اندک زاد در بسیاردانی آمده است

باد نقاشی است یا عصار کو هر صبحدم

این توانائیش بین کز ناتوانی آمد است

آتش لاله چرا افزود آب چشم ابر

آب را گر خاصیت آتش نشانی آمد است

آری آری هم بر این طبع است تیغ شهریار

گرچه او آب است از آتش نشانی آمد است

سبزه گر پذرفت شکل تیغ تیزش لاجرم

همچو تیغ تیز در عالم ستانی آمد است

لاف پیری زد شکوفه پیش رای صائبش

لاجرم عمرش چنان کوته که دانی آمد است

تا عروس ملک شاه از چشم بد ایمن شود

چشم خواب نرگس اندر دیده بانی آمد است

پیش تخت شاه چون من طوطی شکرفشان

بلبلم خوشتر که او در مدح خوانی آمد است

راست خواهی هر کجا گل نافه ای از لب گشاد

همچو غنچه لاله را پسته دهانی آمد است

گل گرفته جام یاقوتین بدست زمردین

پیش شاهنشه به بوی دوستکانی آمد است

سرو نازان بین که گوئی این جهان لعبتی

پیش سلطان در قبای آن جهانی آمد است

خسرو اعظم خداوند جهان بهرام آنک

رسم او جان بخشی و عالم ستانی آمد است

آسمان پیش جمال او زمین گردد از آنک

از جمال او زمین در آسمانی آمد است

کلک عقل از تیر او عالم گشائی یافتست

تیر چرخ از کلک او در ترجمانی آمد است

خه خه ای شاهی که از بس بخشش و بخشایشت

خرس در رادی و گرگ اندر شبانی آمد است

چون بداد و دین صفت کردم ترا اقبال گفت

گر چنین باشد نیایم چون چنانی آمد است

پیل این صحرای اول با جلاجلهای نور

گرد ملکت برطریق پاسبانی آمد است

صدر دیوان دوم تیرست تا یابد معین

با خجسته کلک تو در همزبانی آمد است

مطرب صحن سوم در بزم تو عشرت پذیر

زین غمین تر داشت اندر شادمانی آمد است

شاه اقلیم چهارم تا فرستد هم خراج

در فراهم کردن زرهای کانی آمد است

شحنه میدان پنجم تا سلحدار تو شد

زخم او بر خصم جای گمانی آمد است

قاضی صدر ششم را طالع مسعود تو

مقتدای فتوی صاحبقرانی آمد است

ای که میر صفه هفتم سبک دل شد ز رشک

کز وقار تو برو چندان گرانی آمد است

زاویه داران هشتم را به نور راستی

رای عالی قدرت اندر میزبانی آمد است

ای ضمیرت دیدبان کنگر طاقی که هست

آفرینش را مکان در بی مکانی آمد است

از در دولت سبک بر بام همت رو که چرخ

با چنین نه پایه بهر نردبانی آمد است

خسروا طبعم به اقبال قبولت زنده شد

آب را آری حیات اندر روانی آمد است

بنده را بختیست در هر فن ز شعر فارسی

چشم زخمش را چو خاری گلستانی آمد است

لیک حرص بندگی و آرزوی مدح تو

موجب این بیتهای امتحانی آمد است

چون تو در هر کار سلطانی و خاصه در سخن

من چه گویم کاین بدیهه چندگانی آمد است

اینک از اقبال تو پردخته شد آن خدمتی

کاندکی الفاظ و بسیارش معانی آمد است

در او در آب قدرت آشنا ور آن چنانک

راست گوئی گوهر تیغ یمانی آمد است

گرم بگشادم فقاعی بر سر خوان ثنات

گرچه شیرین نیست باری ناردانی آمد است

تا نهال عمر خلقان را به بستان حیات

بیخ و شاخ از صحت و از کامرانی آمدست

شاخ زن بادا نهال عمر تو زیرا که خود

بیخش از بستان سرای جاودانی آمد است

شمارهٔ ۱۱ - در مدح بهرام شاه غزنوی گوید

زمانه دامن اقبال شهریار گرفت

سعادتش چو دل و دیده در کنار گرفت

ظفر به همت گرز گر آن جمال گرفت

جهان به دولت شاه جهان قرار گرفت

یمین دولت و دین و امین ملت و ملک

که آرزو ز یمینش ره یسار گرفت

ابوالمظفر بهرام شاه بن مسعود

که زر خورشید از رای او عیار گرفت

جبین خورشید از یمن نام او بر چرخ

بداغ بهرام اندر ازل نگار گرفت

گرفت شهپر سیمرغ نصرت از منقار

چو باز چتر رفیعش ره شکار گرفت

فراخ سال عطا ز ابر کف او بنمود

چو حرص را هوس جود بیک یار گرفت

مرادها که از او آرزو همی یابد

چه آرزو است که نتوانش در شمار گرفت

کنون ز غنچه اقبال بشکفد گل بخت

چو عالم از نظرش رونق بهار گرفت

خدایگانا شاها مظفرا ملکا

نظام بین که ز تو دور روزگار گرفت

مگر نه چتر تو شام سیاه گردون ساخت

چو فر تاج تو صبح سپید کار گرفت

به رنگ جزع نمود این رواق پیروزه

جهان ز لشگر منصور چون غبار گرفت

تبارک الله از آن لشکری که افزون باد

تمام صحن جهان سر به سر سوار گرفت

غبار رکضتشان چشم روزگار ببست

صدای موکبشان گوش کوهسار گرفت

به تیر هیکل جوشن و ران چنان کردند

کشان چو ماهی اندام خار خار گرفت

زمین معرکه از جسمشان گرانی یافت

هوای هاویه از جانشان بخار گرفت

چنان نمود که گوئی زمین آهن رنگ

ز کشته خود را در دانه انار گرفت

تو دیرزی که ز تیغ کبود پوشیده

همه ولایتشان نوحه های زار گرفت

گل فضول چو پژمرده شد بدانستند

که حق نعمت بگرفت و استوار گرفت

خدایگانا گر مد بری خطائی کرد

سزای کرده خود دید و اعتبار گرفت

تو هم عنان کرم سوی عفو تاب که او

به دست خواهش فتراک زینهار گرفت

بلند همت شاها حسن که بنده تست

جهان به مدح تو شاه بزرگوار گرفت

به دولت تو که باد افزون و پاینده

عروس جان را در در شاهوار گرفت

ز بهر آمین با خویشتن ملایک را

بگاه ورد و دعا در ضمیر یار گرفت

ز ابر جود به بار آب زندگانی از آنک

به باغ ملک نهال امید بار گرفت

همیشه تا که بود نقش بخت را صد دست

چنانکه گوئی هر دست در نگار گرفت

جهان بکام تو بادا از آنکه از همه دست

به مهر دامن این ملک پایدار گرفت

شمارهٔ ۱۲ - این قصیده در مدح خالد ملکی است

یارب این بوی خوش سنبل و گل با سمن است

یا نسیمی ز سر چار سوی یاسمن است

یا بخور کله تافته شمشاد است

با بخار رخ افروخته نسترن است

مگر این موسم خندیدن باغ ارم است

مگر این نوبت پاشیدن مشک ختن است

ای عجب این دم خرم که جهان مشکین کرد

مگر از سینه پر جوش اویس قرن است

اینت اقبال که آمد به مشام دل من

نفس رحمت رحمان که ز سوی یمن است

این همه خرمی از چیست بگویم یا نی

اثر و شمتی از همت مخدوم من است

خالد مالکی آن صدر که خالد به بهشت

همچو رضوان ز نسیم کرم خویشتن است

آن خردمند که بر تخت سخن جمشید است

وان سخنور که به میدان هنر تهمتن است

وطن خالد جز خلد مدان فرد از آنک

خلد را امروز اندر دل خالد وطن است

به قبول سخنم یا سخنش را صد کرد

گرچه دانست که در هر سخنم صد سخن است

پرتو خاطر او طبع مرا قوت داد

خه خه ای خاطر چون تیغ که آن عکس من است

مادح او من و او مدح فرستد عجبا

عشق بر بلبل و گل چاک زده پیرهن است

ای سخنهای تو چشمم را روشن کرده

ور دم الحمد لمن اذهب عنی الحزن است

آمد ار کان ثنای تو مثمن چو بهشت

گرچه شعر تو مسدس چو نجوم پرن است

آن مسدس را هر شش جهت آورده سجود

وین مثمن را در هشت بهشتش ثمن است

واو شش باشد وحی هشت همین نسبت هست

تانگوئی که شش و هشت چه دستان و فن است

زود این تاج مثمن گهرت بر سر باد

که از آن شکل مسدس عسلم در دهن است

قلمت را سزد ار کلک عطارد خوانم

زآنکه آن طبع لطیف تو عطارد وطن است

با عطارد شده ام هم قلم و این شرفم

از پی مدحت خورشید زمین و زمن است

خسرو عادل محمود که همچون همنام

مسجد آباد کن و غازی و بتخانه کن است

مردمی را چو خرد در سر و مردم در چشم

مملکت را چو فرح در دل و جان در بدن است

آسمان در صف جنگش ز ره تیرانداز

آفتاب از پی فتحش سپر تیغ زن است

بر دل دشمن او سینه ز سهمش گور است

بر تن حاسد او پوست ز بیمش کفن است

شهریارا به خدائی که رضا و سخطش

نیک را تاج ده و بد را گردن شکن است

نیم پشه چو ولایت دهدش پرده در است

عنکبوتی که حمایت نهدش پرده تن است

پاره گوشت چو جان دادش ماه چگل است

قطره آب چو پروردش در عدن است

که دل و جان مرا همچو فرایض مطلوب

خدمت درگه تو شاه مبارک سنن است

چه کنم فتنه از آن است که برنارد چرخ

هر مرادی که بدان جان و دلم مفتتن است

از پی آنکه حسن نام و حسینی نسبم

کار ناسازم چون کار حسین و حسن است

خاصه امسال که گوئی ز قضای یزدان

بن هر خار کمین گاه هزار اهرمن است

هر کجا اسبی با بار خری درمانده است

هر کجا شیری از زخم سگی ممتحن است

کار ایام چو ایام گره بر گره است

عهد افلاک چو افلاک شکن در شکن است

ای جوانمرد چو هر پیرزنی رنج مبر

بهر دنیا که جوانمرد کش و پیرزن است

غم فردا چه خوری می خور و خوش زی امروز

اگرت دولت می خوردن و خوش زیستن است

ملک ده بیژن دل را که در این چاه گل است

تخت نه یوسف جان را که به زندان تن است

گلبن رعنا نازنده که گوئی صنم است

بلبل شیدا نالنده که گوئی شمن است

وعده حور چنان دان که وفای ساقی است

نسیه خلد هما گیر که نقد چمن است

بید بر پرده بلبل ز طرب سرجنبان

سرو بر نغمت قمری ز فرح دست زن است

تو همان جام غم آهنچ بخواه از ترکی

که ز خوبان چو مه از انجم زی انجمن است

لب می رنگش بی چاشنئی مست کن است

چشم بد مستش بی عربده مردم فکن است

تن چون سیمش لرزنده تر از سیماب است

قد چون سروش بالنده تر از نارون است

بی شراب لب او کان لبنی در شکر است

تن عشاق گدازان چو شکر در لبن است

شده از چشمه زرین فلک آب روان

از حیای چه سیمینش که اندر ذقن است

خجل و طیره شود چشمه زرین چو بدید

که بر آن یک چه سیمینش دو مشکین رسن است

حلقه زلفش بر صفحه عارض گوئی

نقش توقیع شهنشه بصلات ثمن است

شاه محمود که او را به مقام محمود

ز بس اخلاق محمد چو محمد سنن است

عالم از رادی و رایش حسن آبادی باد

با همه چیزش تا من که غلامش حسن است

شمارهٔ ۱۳ - در مدح بهرام شاه گوید

دلم زان پسته خندان شکر یافت

و زان یاقوت جان افشان گهر یافت

به وصف کشی او عقل خود را

چو گردون بی سرو بسیار سر یافت

خیالش نزد من آمد به پرسش

به جان او اگر از من اثر یافت

نشاطی در دل من خواست آمد

ز تو بر تو غمش کی رهگذر یافت

هلاکم کرده بود آن چشم جادوش

یک افسون لبش آن کار در یافت

تر و خشکم بداد و مهربان شد

چو با من جان خشک و چشم تر یافت

چنین ناگاه بر جانم ببخشود

مگر از لطف شاهنشه خبر یافت

خداوند جهان بهرامشه آنک

ز بهر خدمتش جوزا کمر یافت

بدین رحمت که بر من بنده فرمود

حقیقت دان که ملک بحر و بر یافت

ز یمن آنکه هدهد را طلب کرد

سلیمانی به ملک خود دگر یافت

دلم ز اندوه در شادی بپرورد

چو این تشریف شاه دادگر یافت

بلی خفاش خاکی بود تیره

ز عیسی زنده گشت و بال و پر یافت

لقایش ذره را آورد پیدا

از آن شاه کواکب تاج زر یافت

چو رویم سرخ گشت از نور رأیش

یقینم شد که گل رنگ از قمر یافت

شمارهٔ ۱۴ - سلطان سنجر را بدین قصیده مدح کند

توقیع خداوند جهان نقش ظفر باد

هر دم که زند مایه صد عمر دگر باد

چون بخشش تو آیت احسان علی گشت

بخشایش او غایت انصاف عمر باد

چون عقل همه گرد معانیش طواف است

چون روح همه سوی معالیش سفر باد

طغرای هلالیش دریغ است به کاغذ

آن ابروی پیروزی بر روی قمر باد

آن رایت عالیش که زلفین فتوحست

زیب گل رخسار عروسان ظفر باد

سلطان سلاطین همه مشرق و مغرب

کز همت او فرق زحل پای سپر باد

بخشنده تاج ملکان سنجر عادل

کان تخت بدو هر نفش آراسته تر باد

شاها ز نسیم گل فتح تو که بشکفت

جان های سلاطین را در خلد مقر باد

هر تاج که دارند شهان گرچه تو دادی

در خدمت درگاه تو آن تاج کمر باد

تا دامن ابر از عرق چشمه خورشید

از خجلت بحر کف در بار تو تر باد

این لشکر منصور ترا حاطهم الله

بر شه ره پیروزی پیوسته گذر باد

چون مدبر بدخو حرمت همه بابت؟

رمح گذراند که چو عزمت همه سر باد؟

آن گاه که از آتش دل سوخته گردد

بدخواه ترا دیده پر از خون جگر باد

جسمش زنم دیده و جانش ز تف دل

سوزان و گذارنده چو شمع و چو شکر باد

بسیار ز تیرت سپرش همچو زره شد

این باره ز گرزت ز رهش همچو سپر باد

زینسان که به زیر قلمم نظم کهر هاست

همواره به زیر قدمت نثر گهر باد

ای از نظرت رنج غریبان شده راحت

در حق غریبی چو منت نیز نظر باد

این گنبد گردنده که زیر و زبرش نیست

گر جز به مراد تو رود زیر و زبر باد

در جمله عالم ز نسیم کرم تو

تا صبح قیامت خوشی وقت سحر باد

شمارهٔ ۱۵

فشاند از سوسن و گل سیم و زر باد

زهی بادی که رحمت باد بر باد

به داد از نقش آذر صد نشان خاک

نمود از سحر مانی صد اثر باد

مثال چشم آدم شد مگر ابر

دلیل لطف عیسی شد مگر باد

که در بارید دم دم بر چمن ابر

که جان آورد خوش خوش در شجر باد

اگر سرگشته ابر آمد چرا پس

نهد زنجیر هر دم بر شمر باد

گل خوشبوی ترسم کاورد رنگ

از این غماز صبح پرده در باد

برای چشم هر نااهل گوئی

عروس باغ را شد جلوه گر باد

ز عدل صاحب ار بوئی ببیند

کند عرضه صبوحی جام زر باد

امین ملک خاص شه حسن آن

که آمد صیت او را راهبر باد

خداوندی کز آتش بار خشمش

مقیم افتاده باشد در خطر باد

قمر کو پیکر دیوش نبودی

ز دستی خاک در چشم قمر باد

یکی در لطف لفظش بین که گوئی

ز گل آب آیدی و از شکر باد

ور از حلمش حجر بهره نبردی

ببردی آب و آتش از حجر باد

پی عزمش گرفت اندر سر آمد

که فرمودش ندانست این قدر باد

دم خصمش ز حسرت سرد و خشک است

عجب تر آنکه باشد گرم وتر باد

ز ایزد جان او خواهد همانا

که می گردد بگرد بحر و بر باد

زهی صدری که گر عونت نباشد

نیابد بیش بر آتش ظفر باد

ز بیم آنکه ناگه گردد آتش

نیارد کرد بر خصمت گذر باد

سلیمان وار گر فرمان دهی تو

سبک چون کوه بر بندد کمر باد

ز خدمت ور چو هدهد تاج یابد

نیارد بود غایب دیرتر باد

چو خاک درگه عالیت را یافت

ندانم تا چه گردد دربدر باد

حسود خاکسارت را که کردست

چو قوم عاد را زیر و زبر باد

چو شیر نره بادی هست در سر

دهد روزی چو شیر بیشه سرباد

نگون سوی زمین آمد چو نمرود

به حیلت گر شود این بار بر باد

چه خلق است اینک همچون عادیانش

سرانجام آتش است و ما حضر باد

بزرگا چون من آیم در بدیهه

بود از خصمی من بر حذر باد

به پیش تیغ نطقم بفگند زود

بر آب کار چون مردان سپر باد

ز بهر جستن از پیشم عجب نیست

که از مرغان کند در یوزه پر باد

منم کز بحر طبعم گاه و بیگاه

کند چون ابر عالم پر درر باد

نبیند هم که مثل من نبیند

اگر هموار پاید در سفر باد

وگرنه گوهر پاک منستی

کجا بنمایدی هر بد گهر باد

همی تا هست در نزد طبیعی

که باشد اصل عمر جانور باد

سوی جان تو هر دم آن چنان باد

که از آب حیات آرد خبر باد

شمارهٔ ۱۶

یارب چه شور بود که اندر جهان فتاد

سود حسود صدر جهان را زیان فتاد

صدر جهانیان حسن احمد حسین

کش دست و دل به جود سوی بحر و کان افتاد

با کوه حزم ثابت او هم رکاب گشت

با باد عزم ثاقب او هم عنان فتاد

از رأی پیر و بخت جوان ملک طفل را

درد هر کهل دایه بس مهربان فتاد

خاک درش که آب حیات مرادهاست

از جان و دل خرند که بس رایگان فتاد

در بند بندگیش فتادند عالمی

در بند بندگی چنو می توان فتاد

سنگین دلی که هست بر آتش ز دشمنش

زان پس که روشنیش بر آب روان فتاد

زین سهمگین سراب که هرگز مباد آن

آتش نگر که در دل پیر و جوان فتاد

از وهم این خیال فلک در فلک شکست

وز سهم این محال جهان در جهان فتاد

دشمن دو روئی که نموده است همچو گل

از دل چو لاله آتشش اندر دهان فتاد

زود از قفا کشید زبانش بنفشه وار

چون سوسنش اگر چه زبان فتاد

او خود چو دیو بود که افسوس بهر او

چندین هزار لعنت ما بر زبان فتاد

مه نور می فشاند و سگ بانگ می کند

مه را چه جرم خاصیت سگ چنان فتاد

موسی بدان کمال بیفتد بگوشه ای

کز بانگ گاو سامری اندر میان فتاد

چونانک طاس را رسد آسیب ناگهان

زین گفتگوی زلزله در آسمان فتاد

آوازه شان بسی است که دستی بر آن نهاد؟

چون حکم آن به شاه زمین و زمان فتاد

ای صاحبی که صورت و شکل مبارکت

مر سیرت بدیع ترا ترجمان فتاد

از خاص و عام کیست در این ملک پایدار

کز سعی تو بسر شد و بر جاه جان فتاد

کفران نعمت تو که کفر است نزد من

خواهد رسید در همه این آن نشان فتاد

شستی اگر گشاد عدو از کمین مکر

تیرش خطا پرید و ز دستش کمان فتاد

یا ذکر آن زود که یکی دون چهی بکند

ز انصاف روزگار هم اندر میان فتاد

سر سبز و سرخ روی چو سرو و چو گل بمان

کز هر بدی که هیچ مبادت امان فتاد

شمارهٔ ۱۷ - در مدح ابونصر احمد فرماید

آفتاب رای صاحب تخت بر جوزا نهاد

افسر پیروز بختش روی بر بالا نهاد

در دریای خداوندی ابو نصر احمد آنک

موکب بخت ابد بر منکب جوزا نهاد

آن خداوندی که بر حق پایه اقبال او

رأی عالی بر فراز گنبد اعلی نهاد

مشرق اقبال شد سیمای او گوئی که چرخ

تابش خورشید دولت را از آن سیما نهاد

حاسدان کردند قصد دولت باقی او

خلق چون باطل کند جائی که حق او را نهاد

مهتر کهتر نواز و سرور گردون محل

کافی نیکو خصال و خواجه زیبا نهاد

روح قدسی علم جوئی را رهی بر وی گشاد

عقل کلی را ز محرم زایراد وا نهاد؟

باد غماز از نهیب عدل او وقت سحر

در چمن دزدیده رفت و گام ناپیدا نهاد

نیست آگاه از نسیم خلق او در باغ لطف

آنکه دل بر نرگس شوخ و گل رعنا نهاد

شاه چون دیدش نکرد از دشمنش یاد و خرد

گوش کی دارد بلا چون چشم بر الا نهاد

غره شد گیتی که دادی ندهمش لیکن نداد

لاف زد گردون که گردن ننهمش اما نهاد

سوزیان ناید مگر از دست زر افشان او

چرخ گوئی جمله را بر مخلب عنقا نهاد

سوزیان را گوشه ای از روز جاه خویش دید

گوشه امروز را در توشه فردا نهاد

حکمتی بود اینکه چون در کار دنیا فرد گشت

درد دین را چون امانت در دل دانا نهاد

فیض حق هر جا که مردی یافت رخت آنجا کشید

شاه دین هر جا که بختی یافت تخت آنجا نهاد

بانگ رفقا بالقواریر آمد از گردون چو او

پای همت بر سر این طارم مینا نهاد

دایره کردار عالم بر طریق اتفاق

ملک را سر بر خط فرمان او عمدا نهاد

زخم شمشیرش کزو هرگز نزاد الا ظفر

هم به صورت هم به معنی خصم را چون لا نهاد

دشمن سرکش چو دیدش نرم گردن شد بلی

سیل تندی کم کند چون پای در دریا نهاد

ای سرافرازی که اندر کلک جادو طبع تو

گنبد خضرا به حق سر بر ید بیضا نهاد

گرتو هستی از جهان ور نیستی شاید که چرخ

بوی گل در خار و رنگ لاله در خارا نهاد

ابر نوروزی بر آمد وز سر تردامنی

در دهان نرگس تر لؤلؤ لالا نهاد

بنده هم دری ولیک از بحر طبع پاک خویش

کرد منظوم و به خدمت پیش مولانا نهاد

تا به باطل کس نیندیشد که آن حق ناشناس

دل دو تا کرد و ثنا و شکر نه یکتا نهاد

تا نگویند اینکه حق سبحانه اندر بدن

این امانت را که جان خوانند ناپیدا نهاد

دیر زی تا در پناه جاه تو ماند مصون

این امانت ها که ایزد در نهاد ما نهاد

شمارهٔ ۱۸ - در مدح احمد عمر فرماید

دلی که بال و پر از عشق آن پسر یابد

چو جان نشیمن خود عالم دگر یابد

امید داد مرا لعل او که زنده کند

نعوذ بالله اگر جزع او خبر یابد

چنین که هجران در جان من اثر کرد است

اجل عجب که ز من عمرها اثر یابد

دلم ز غمزه او یافت ناوک سحری

مباد کو ز دلم ناوک سحر یابد

یکی شویم و برافتد دوئی که از دستم

میان او چو دو پیکر یکی کمر یابد

ازو حسن چو فلک بی سر است و خون گرید

سر تو گردد و خود را تمام سر یابد

شد آب نرگس گریان من ملون از آن

که عکس آن گل خندان همی گذر یابد

ز عکس رنگ مراد است اینکه دیده من

همیشه خود را بی گریه بیش تر یابد

اگر چه مشک شوم بوی من همی نکشد

به بوی آنکه ز من بهتری مگر یابد

اگر بجوید در مشک زلف خود دل من

دل مرا بهمه حال در جگر یابد

به سر زمین را چون آب اگر بپیماید

به خاک پای خداوند من اگر یابد

نه او نه من نه فلک تا هزار سال دگر

چو صدر دولت و دین احمد عمر یابد

بلند گوهر بحری که چرخ اعظم را

ز اوج همت نهمار مختصر یابد

هنر نظر به سراپای او اگر فکند

ز پای تا سر او را همه هنر یابد

فرو نگیرد چشم از شعاع چشمه نور

اگر ستاره ز رایش یکی نظر یابد

ز مه چو بر سپر تیغ زن نشیند رنگ

جهان ز رأیش هم تیغ و هم سپر یابد

سپهر تا قدمش بوسد و سرش گردد

همیشه خود را گه زیر و گه زبر یابد

قدر ز دیده او اصل کارها نگرد

ز فضل حق شمرد هر چه از قدر یابد

بشکر شمس گشاید دهان چو اول روز

اگر چه آخر شب خلعت از قمر یابد

زمین چو خورشید ار گوی زر شود به مثل

مدان که در بر او ذره ای خطر یابد

بدان عزیز بود سیم و زر کز او هر دم

چنان که خواهد بر کارها ظفر یابد

چو ناصحی را کاری به بست بگشاید

چو حاسدی را یکران دیده تر یابد

ز خاک اگر کشد اقبال کیمیاگر او

به هر یکی که جدا شد صدی دگر یابد

شده است کان بزرگی و طبع کان آن است

که هر چه بیش دهد مایه بیشتر یابد

عروس جلوه کند چون جمال شه بیند

خروس نعره زند چون دم سحر یابد

از آن سبب که یکی هندوئی به من بخشد

هزار ترک سیه زلف سیمبر یابد

ز باده در قدح لعلشان نشان بیند

ز سبزه بر سمن تازه شان اثر یابد

دلش ز حلقه شبرنگشان قمر جوید

لبش ز پسته گلگونشان شکر یابد

به بزم از ایشان چستی آهوان خواهد

به رزم از ایشان تندی شیر نر یابد

چو من مباد که از عشق هندوی لاغر

ز تاب آتش در چشمه جگر یابد

بزرگوارا منت خدای را کامروز

توئی که گفت ترا خلق معتبر یابد

سپهر اگر چه صدف پیکر است و دریا رنگ

به پاکی تو بتا کیست اگر گهر یابد

ز خامه تو که نقاش چرب انگشت است

نگارخانه دل حالت صور یابد

همه خریطه کشان دماغ را دل من

برای مژده این فتح بال و پر یابد

امید بنده چو ره گم کند ز ظلمت آز

ز دست طبع تو یاد آرد ار خبر یابد

دو چشم من که ز نادیدنت پر آب نماند

ز خاک درگه تو قوت بصر یابد

ز دست خاطر پیرایه دار من چه عجب

که گوش آن صدف مردمی درر یابد

دلم ز پرده عروسی چو جان برون آورد

سزای خود نه همانا که جلوه گر یابد

همیشه تا به طبیعت جهان چنان باشد

که چهره ثمر از طره شجر یابد

به باغ ملک چنان باد بخت نوزادت

که نونو از شجر مکرمت ثمر یابد

شمارهٔ ۱۹ - در مدح سلطان بهرام شاه است

چون دلم در خدمت آن سرو گلنار ایستد

دیده در نظاره آن لعل دربار ایستد

گر به نزدیک من آید فی المثل تا جان برد

دل کند تکبیر و آید پیش آن یار ایستد

تیر کو خستست از آن این جان سرگردان من

پیش او بر یک قدم مانند پرگار ایستد

از نهیب غمزه بیمار چشمش روز و شب

عافیت سر مست خیزد فتنه هشیار ایستد

زار زارم کشت و من دانم که آخر خون من

گر نخسبد هم بر آن جادوی خونخوار ایستد

جان من بر بوی راحت در پی رنجیش نیست

عندلیب از بوته گل در تک خار ایستد

مردم دیده اگر صد خار دارد در سفر

هر قدم نظاره آن قد و رخسار ایستد

گل پس کار خود آرستند و اکنون همچو سرو

ایستد در پیش پای خود بنهمار ایستد

خوش حریفی می کند تا راست بیند کار من

چون یکی کژ شد سبک در جنگ و پیکار ایستد

روز شادی به نشینی خود کند هر دشمنی

دوست آن باشد که تا جان وقت تیمار ایستد

کار مردان بابت هر نو عروسی کی بود

این چنین شاهی نکو عهد و وفادار ایستد

گوهر کان خداوندی ملک بهرام شاه

آنکه هر لفظش به جای در شهوار ایستد

زیر بار منت او چرخ آسان خم زند

پیش باد حمله او کوه دشوار ایستد

دین و دولت هر دو چون در گوهر عدلش نشست

کار عالم راست از عدلش چو طیار ایستد

پایمرد اهل عالم شد از آن بهر همه

هم به گفتار کریم و هم به کردار ایستد

درد پایش را که زایل باد عذر این است وبس

کان خداوند از برای خلق بسیار ایستد

ایکه حوی و کار زمین سازی ترای؟

منزوی در عون رایت آسمان وار ایستد

در کفت خورشید اگر جوئی بهر در اوفتد

بر درت سیمرغ اگر گوئی به منقار ایستد

شست مردی گر گشائی بر دل سنگین خلق

هم به مردی گر خدنگت تا به سوفار ایستد

ایستاد از بهر طبعم حایکم خوی چو شب؟

خود بوی نقاش چون آن ترک؟ عطار ایستد

تا به بوی مشک و رنگ گل بتان را آرزوست

سایه زلفین بر خورشید رخسار ایستد

تا بر اوج چرخ چون خورشید شد زیبد عدو

سایه وار آویخته بر روی دیوار ایستد

شمارهٔ ۲۰

هر نسیمی که به من بوی خراسان آرد

چون دم عیسی در کالبدم جان آرد

دل مجروح مرا مرهم راحت سازد

جان پر درد مرا مایه درمان آرد

گوئی از مجمر دل آه اویس قرنی

به محمد نفس حضرت رحمان آرد

بوی پیراهن یوسف که کند روشن چشم

باد گوئی که سوی پر غم کنعان آرد

یا سوی آدم سرگشته رفته ز بهشت

روح قدسی مدد روضه رضوان آرد

در نوا آیم چون بلبل مستی که صباش

خبر از ساغر می گون به گلستان آرد

جان بر افشانم صد ره چو یکی پروانه

که شبی پیش رخ شمع به پایان آرد

رقص درگیرم چون ذره که صبح صادق

نزد او مژده خورشید درافشان آرد

شادمان گردم چون دلشده ای کز زاریش

هم ملامتگر او وعده جانان آرد

هرچه گویم چه عجب از دم آن باد که او

عنبر از خاک ره موکب سلطان آرد

خسرو اعظم سلطان سلاطین سنجر

کانچه خواهد به ضرورت فلکش آن آرد

عکس رایش خوان هر نور که انجم بخشد

فیض جودش دان هر نقد که از که آن آرد

جام زر بارد چون دست به عشرت یازد

تیغ سر پاشد چون روی به میدان آرد

خاصگانش را بس هدیه که قیصر سازد

بندگانش را بس تحفه که خاقان آرد

زه زه ای شاه که از بهر کمان و تیرت

فلک از تیرو کمان ترکش و قربان آرد

بس که مه خرمن خود آب زند از نم ابر

تا شبی قدر ترا بوک بمهمان آرد

لاجوردیست حسامت که چو دشمن از بیم

کهربا گون شد از و بسد و مرجان آرد

ز آستین چون ید بیضا بنمائی گردون

دامن صبح ز غیرت به گریبان آرد

بهر تعویذ تو نشگفت که پی سر مست

ناخن شیر ژیان از بن دندان آرد

چون سر خصم تو کوبد فلک تافته گر

پای خایسک بسی بر سر سندان آرد

شاه سنجر به خط نور نویسد خورشید

چون زر از صلب عدم در رحم کان آرد

خسروا حاجتم این است که یزدان بکرم

بازم اندر کنف سایه یزدان آرد

به جلال تو که گردون همه عالم بر من

بی جمال تو همی تنگ چو زندان بارد

هیچ ابری نجهد از طرف نیشابور

که از این دیده به بغداد نه باران آرد

من ندارم طمع آنکه بجوید شاهم

یا حدیثم به زبان شکر افشان آرد

لیک در خاطرم آید که دبیر خاصه

نام این گمشده در اول دیوان آرد

در فشانم اگرم شاه ز پستی عراق

ابر کردار به بالای خراسان آرد

لا اری الهدهد اگر رنجه شود هدهد پیر

مژده تخت و عروسی به سلیمان آرد

چرخ دولابی چندان که سوی چاه زمین

رشته نور ز مهر و مه تابان آرد

بی مه و مهر و چه و رشته چنان باد ای شه

که خضر آب تو از چشمه حیوان آرد

حاسدت گرچه ادب نیست برآویخته باد

به همان رشته که از چاه زنخدان آرد

شمارهٔ ۲۱ - در مدح بهرام شاه گوید

همایون رایت اعلی همی رأی سفر دارد

ز یکسو هم عنان فتح و ز دیگر سو ظفر دارد

مبارک تخت او اوج فلک را در کنار آورد

خجسته باز چتر او جهان را زیر پر دارد

خداوند جهان بهرام شاه آن خسرو صفدر

که ملک عزم و حزم او بسی تیغ و سپر دارد

جهان پر دل از طبع جوادش کام دل یابد

سپهر سرکش از قدر بلندش تاج سر دارد

ز رمحش چرخ تیر انداز پشت چون کمان آرد

ز تیغش برق آتش بار دایم دیده تر دارد

دل کفار از این عزمش چو حلقه است و عجب تر این

که عزم تنگ میدانش در آن حلقه گذر دارد

ز تیغش زعفران رنگ است روی خصم و هم شاید

که دندان در شکم تیغش بسان معصغر دارد

مظفر بندگانش بین چنان جان بر میان بسته

که هر یک همچو دو پیکر ز جان گوئی کمر دارد

پرنده تیرشان گوئی که از تقدیر پر سازد

برنده تیغشان مانا که از نصرت گهر دارد

یکی آماج سال و مه ز راه کهکشان سازد

یکی بر جاس روز و شب ز تدویر قمر دارد

بنیزه هر یک ار یابد کمر از کوه بر باید

بناوک هر یک ار خواهد سها از چرخ بر دارد

خداوندا در آن فتنه حسن را یک دو نقش آمد

که گاهش آن کند دلشاد و این گه در خطر دارد

سعادت گویدش بر خیز چون در خانه بنشیند

ضرورت گویدش بنشین چو گام از جای بر دارد

چو گردون رفته و ساکن چو دیده ساکن و رفته

ز حال خویشتن والله گر این بنده خبر دارد

همیشه تا ز روز و شب جهان کافور و مشک آرد

همیشه تا ز مهر و ماه گردون سیم و زر دارد

بزی در سایه اقبال روز و شب ز مهر و مه

که اندر حق تو هر جا که باشی حق نظر دارد

شمارهٔ ۲۲ - در مدح بهرام شاه و فرزند او خسرو شاه گوید

خدای عز و جل با خدایگان آن کرد

که هرگز آنرا والله شکر نتوان کرد

مقر دولت باقیش قطب گردون ساخت

حضیض همت عالیش اوج کیوان کرد

گذار دیده او را بصیرت دل داد

لطیف صورت او را نمونه جان کرد

گذار دیده او را بصیرت دل داد

لطیف صورت او را نمونه جان کرد

چو خار پشت ز انصاف او خدنگ انگیخت

چو سنگ پشت بر اعداش پوست زندان کرد

یمین دولت بهرام شاه که همت او

ز گوی خاک و خم چرخ گوی و چوگان کرد

بدور دولت او شرع پشت باز نهاد

ز بیم صولت او شرک روی پنهان کرد

ز بحر بخشش او ابر در بدامن برد

زنور فکرت او صبحدم گریبان کرد

خجسته بخت موافق برای خاطر او

مخالفان را از هم زد و پریشان کرد

خدایگانا منت خدای را که ز لطف

هلال ملک ترا همچو بدر تابان کرد

در جلالت رونق ز آب دریا یافت

گل سعادت منزل بصحن بستان کرد

معز دولت خسرو شه آن کزین حضرت

فسانه ای که ز کیخسرو است برهان کرد

بلند قدر خداوندزاده شاهی

که گرد گوی زمین چون سپهر جولان کرد

بگشت همچو سکندر کنون بکام رسید

که خاکپای ترا نام آب حیوان کرد

تبارک الله از آن ساعت خجسته چه بود

که بارگه را خرمتر از گلستان کرد

چو پای شاه ببوسید، هر که جانی داشت

هزار گوهر شادی ز دیده باران کرد

ز خاک بارگهش چون بتافت بوی بهشت

سعادت از رخ حورا بر او گل افشان کرد

خلیل وار چو فرزند خویش را خسرو

به حق سپرد و حوالت به فضل یزدان کرد

به دوست باز رسانید دوست کام چنان

که دشمنان را بهر فداش قربان کرد

کنون بگیرد عالم که قرة العینش

خلیل وار شده نصرت خراسان کرد

همیشه تا برود ذکر آنکه یوسف را

چنان بزرگ دعاهای پیر کنعان کرد

کنند یاد که چون موسی از کف فرعون

برست و مملکتش را تمام ویران کرد

بباد خسرو از شاهزاده برخوردار

که گرچه کرد سفر هم بحکم فرمان کرد

شمارهٔ ۲۳ - در این قصیده بهرام شاه را ستاید

ملک و دین شاهنشه از رای همایون پرورد

شمس را در سایه چتر همایون پرورد

خسرو جمشید فر بهرامشه کز یک نظر

گر بخواهد از غلامان صد فریدون پرورد

نیک خواهش را فلک تا قصر عیسی برکشد

بدسگالش را زمین در حجر قارون پرورد

ناوک غدار او دل‌ها به حجّت خون کند

خامه جادوی او جان‌ها به افسون پرورد

گشته سد ره سایه پرورد همای دولتش

کش همی زیر پر افلاک بیرون پرورد

رحمت محض خدایست او مدان او را به دل

طبع عنصر آورد یا دور گردون پرورد

شد عروس دولتش زاب و دو چشمم جلوه‌گر

حسن لیلی را کمال عشق مجنون پرورد

گر خرد خلق مرا عطار کرد از غم سزد

زآنکه نقاش طبیعت مشک در خون پرورد

حاش‌لله کو چو گردون گرچه زو قادرتر است

خوار بگذارد شریفی را و بس دون پرورد

پیش از این بخت ار نمی‌پرورد اهل فضل را

چون درآمد قوت اقبال اکنون پرورد

غره نبود هر دروغی را که حاسد برکشد

اصل می‌جویی سرایی را که هامون پرورد

پرورش می‌داد کار بنده را تا خصم گشت

عالمی و چون چنین شد آنگه افزون پرورد

این همه سیلند و تندی می‌کند از تیرگی

کو یکی دریا که زین سان در مکنون پرورد

کافر هردو گواهی می‌دهد بر ساحری؟

گر به افسون جان اهل ربع مسکون پرورد

شاه را سر سبز بادا کی فتد از زمزمه

هر سحاب تازه آن چو؟ جیحون پرورد

تا نکرد این عدل رحمت خلق را روشن مگر

کان خداوند او به حجت بندگان چون پرورد

تا ز زلف و روی معشوقی گمان افتد چنانک

سایه مشکین همی خورشید گلگون پرورد

سایه خورشید عدلش باد گسترده چنانک

ملک و ملت را در ایام همایون پرورد

شمارهٔ ۲۴ - در مدح بهرام شاه است

هم اکنون باز نقاش طبیعی خامه بر گیرد

ز نقش عالم آرایش جهان زیب دگر گیرد

گهی بر آب تر از ابر زنگاری زره دوزد

گهی از لاله تیغ کوه شنگرفی سپر گیرد

سحاب پر زنم چشم نبی بی پسر گردد

نسیم صبحدم رسم رسول بی پدر گیرد

صبا نقاش و عطار است پنداری که پیوسته

چو نقاشی به پایان برد عطاری ز سر گیرد

طبیعت گر درختان را مطرا میکند شاید

که چون گردد مطرا عود قیمت بیشتر گیرد

دم باد سحر چون مجمر گل را برافروزد

سراسر طارم بستان بخار عود برگیرد

براند بر گلستان ابر نیسان آب و نندیشد

که رخسار لطیف گل خود از بادی اثر گیرد

به پیش آسیای آبگون ابریست چون گردی

که دیده است آسیا هرگز که گرد بحر و بر گیرد

هم اکنون لاله چون اصحاب کهف از خواب برخیزد

چو نرگس نیز یکچندیش سودای سهر گیرد

چو دلشدگان کنون بلبل هزاران راز بگشاید

چو دلداران کنون گلبن هزاران ناز درگیرد

بسا طوطی که از بیضه تر و تازه برون آید

جهان را همچو باز چتر سلطان زیر پر گیرد

خداوند جهان بهرامشاه آن شاه کز جودش

چو روی آسمان هر شب زمین هر روز زر گیرد

مکارم را چو برخیزد امل جود علی یابد

مظالم را چو بنشیند جهان عدل عمر گیرد

گرش افتد بکشتن چرخ را عزمش فرود آرد

ورش باید به قوت کوه را حزمش کمر گیرد

جگر از آب تری یابد و این از همه خوشتر

که تیغ شهریار آب است و گرمی از جگر گیرد

به پیش رای او خورشید را بیخردگی باشد

اگر تا دامن محشر گریبان سحر گیرد

بنامیزد بنامیزد زهی شاه قضا قدرت

که تیغ عزم تو گوهر ز الماس قدر گیرد

تو خورشیدی و بدخواهت در آن عقده که سال و مه

ز قربت چون زحل سوزد ز بعدت چون قمر گیرد

گه از لطفت جهان ملک بوی گلستان یابد

گه از نطقت دهان کلک طعم نیشکر گیرد

نه زانهائی بحمدالله که از لشکر مدد جوئی

نه مرد آن بود خورشید کز ذره حشر گیرد

مکان صرصر ز شبدیز تو در صحن فلک سازد

پناه آتش ز شمشیر تو در قلب حجر گیرد

چو آتش میخورد خود را حسود و دیر برناید

که روز بخت او کوتاهی عمر شرر گیرد

خداوندا ضمیر بنده چون مشاطه چابک

عروس مدح شاهی را همی اندر گهر گیرد

به از اقران شود بنده چو شد شایسته خدمت

سر گوران خورد روبه چو پای شیر نر گیرد

محالی نیست این معنی که گردد لاله و گوهر

چو خاک و سنگ را خورشید در ظل نظر گیرد

همی تا باز زرین بر سر این چتر پیروزه

ز مشرق هر سپیده دم سواد بحر و بر گیرد

ز فر طایر میمون ز پیروزی چنان بادی

که باز چتر تو هر لحظه سیمرغ ظفر گیرد

شمارهٔ ۲۵ - در مدح سید اجل ذخرالدین ابوالقاسم زید بن حسن گوید

جانا حدیث عشق چه گویی کجا رسد

آیا بود که نوبت وصلت به ما رسد؟

تا من کیم که صافی وصلت کنم طمع

اینم نه بس که دُردیِ دَردت به ما رسد؟

خاک درت به دیده رسد بی گزاف نیست

هرگز چنان سزا به چنین ناسزا رسد

رنجت به دل رسید دریغ ای صنم دریغ

رنج تو جز به جان عزیزم چرا رسد

الحق رسید آنچه رسید، از هوا به من

آری به مردم آنچه رسد، از هوا رسد

پشتم دو تا شده‌ست و همم نیست روی آنک

دستم یکی بدان سر زلف دو تا رسد

رویم چو کهربا شد و هر ساعتم ز جزع

وه شاخ بسد است که بر کهربا رسد

جانم چو شمع در شب هجران به لب رسید

چون نیست روز وصل تو، بگذار تا رسد

گر صد هزار پاره کنند این دل مرا

هر پاره را ز رنج تو دردی جدا رسد

بیگانه گر هزار بود آشنا یکی

تیرت به اتفاق بر آن آشنا رسد

ملکی است خدمت تو و خلقیش منتظر

این کار دولت است کنون تا کرا رسد

بشنو حدیث من که بسی قصهای زار

از عاجزان به بارگه پادشا رسد

یا جهد کن که جان ز تن مانده بگسلد

یا سعی کن که دل به من خسته وا رسد

دست از جفا بدار و بیندیش زانکه زود

رنج دل جفای من اندر جفا رسد

ترسم خجل شوی که صدای جفای تو

از ما به سید اجل مجتبا رسد

فرخنده فخر دولت و دین زید بن حسن

کز لفظ او به گوش اهل مرحبا رسد

دامن زرشک سنبل و گل در چند صبا رسد

گر بوی خلق او به مشام صبا رسد

سر در نشیب خدمتش آرد سوی زمین

هر روز کافتاب بوسط السما رسد

ای آنکه چشم انجم روشن شود اگر

از خاکپای تو به فلک توتیا رسد

از باغ خلد بخشش و بخشایشت گلست

هر دم نسیم آن به عطا و خطا رسد

از شرم گفت آب شده بر زمین فتد

هر ابر آتشی که به اوج سما رسد

باشد سپید کاری ابر سیه گلیم

در عهد چون توئیش چه لاف سخا رسد

خورشید زرد روی چنان کز جفا شده است

کورا در این زمانه حدیث عطا رسد

آوازه ای ز موج کفت در فلک فتاد

آید خروش اب چو بر آسیا رسد

تو بس بلند قدری و من بس بلند شعر

در چون توئی هر آینه چونین ثنا رسد

نی نی بدان محل که تو صاحب رسیده ای

گو فی المثل دو اسبه بود کی دعا رسد

بر نو عروس مدح تو بستم عزیز دار

پیرایه ای که از صدف مرتضا رسد

در دست نام نیک تو دادم بزرگ دار

نو باوه ای که از چمن مصطفا رسد

جان و دلی کشیدم در عقد گوهرتر

کارزد به جان و دل چو به وقت بها رسد

معذور دار و عیب مگیر و قبول کن

این تحفه چون بصدر بزرگت فرا رسد

در نوبتی که اهل کرم چون توئی بود

پیدا بود که همت ما تا کجا رسد

چندانکه مدح خواند بلبل به تهنیت

چون گل به تاج و تخت و کلاه و قبا رسد

پاینده باش تا ز گل و بلبل طرب

دایم به چشم و گوش تو برگ و نوا رسد

فرزند نیک بخت عزیز تو تاج دین

در عهد تو به دولت بی منتها رسد

شمارهٔ ۲۶

این منم یارب که چرخم سوی اختر می کشد

چشمه روشن ز خاک تیره ام بر می کشد

این منم یارب که از خاکم سوی بالا چو آب

دور این گردنده دولاب مدور می کشد

این منم کاختر بصد خواری مرا بر در گذاشت

بازم اکنون با هزاران ناز در بر می کشد

در زمین هر لحظه چون قارون فروتر می شدم

چون مسیحم هر دم اکنون چرخ برتر می کشد

این همایون حضرت سلطان و این چشم من است

کان مبارک خاک را چون توتیا در می کشد

یاربم توفیق خدمت ده که بختم بنده وار

سوی سلطان سلاطین شاه سنجر می کشد

آنکه از طبعش به منت بحر مایه می برد

وانکه از جودش به دامن ابر گوهر می کشد

تیغ رای او سپر از مهر انور می کند

تیر عزم او کمان در چرخ اخضر می کشد

از خداوندی قدم بر هفت گردون می نهد

وز جوانمردی قلم بر هفت کشور می کشد

بانگ کوسش حلقه اندر گوش نصرت می کند

گرد خیلش سرمه اندر چشم اختر می کشد

در تاجش را فلک در عقد انجم می نهد

باز چترش را ملک در زیر شهپر می کشد

روز چون خورشید و ذره شب چو ماه و اختران

می رود در ملک و بی اندازه لشکر می کشد

خورد بر تخت سلیمان آب حیوان همچو خضر

چیست مطلوبش که لشکر چون سکندر می کشد

ای که موکب همتت بر چرخ اعظم می برد

وی که دامن طالعت بر سعد اکبر می کشد

خان ترکستان ز خوان تو ذخیره می نهد

رای هندوستان برای تو نفس بر می کشد

دوستکامی یافت از تو زهره بربط نواز

لاجرم آب حیات اینک به ساغر می کشد

خدمتی تا سوی دربار تو خاقان می برد

غاشیه پیش سر اسب تو قیصر می کشد

ماه موسی دست شد هارون لشکرهای تو

زان جلاجلهای گردان منور می کشد

راست پنداری عطارد نامه فتحت نوشت

زان کمر شمشیر زرینش دو پیکر می کشد

حکم و فتوی سعادت را قلم در دست تست

مشتری زان طیلسان از شرم در سر می کشد

وین عجایب تر که تا خطبه به نامت بشنود

آسمان این هفت پایه پیش منبر می کشد

آفتاب کیمیاگر تا ببخشی کوه کوه

ذره ذره سوی کانها از عدم زر می کشد

تا مگر مریخ خونی را سلح داری دهی

گرچه گوئی یا نه بر خصمانت خنجر می کشد

خرقه پوشیده کیوان بس کبود و هر زمان

روی زرد حاسدت را نیل دیگر می کشد

صدق بوبکریت بر عدل عمر دارد همی

شرم عثمانیت سوی علم حیدر می کشد

خسروا بنده حسن را دولت جاوید تو

سوی درگاه تو شاه بنده پرور می کشد

بلبل فضل است لیک از بهر داغ بندگیت

هر زمانی دل سوی طوق کبوتر می کشد

بهر تو کانی اگر چه نیست خاطر می کند

پیش تو جانی اگر چه نیست در خور می کشد

در ثنا شیرین زبان و در دعا روشن دل است

هم بدین جرمش فلک در آب و آذر می کشد

گر زبانش شکر و دل شمع شد او هم کشد

آن عنا کز آب و آذر شمع و شکر می کشد

تا فلک هر شب نماید حقه آیینه گون

و اندر آن حقه هزاران زر و زیور می کشد

زیور تاج و سریر و حیلت چتر تو باد

هر گهر کین حقه آیینه پیکر می کشد

گر جهان از عدل شاه آسوده شد بس دور نیست

هر که دردی می کشد از بهر درمان می کشد

هر که جان دارد برو شه را حقوق نعمت است

کفر باشد هر که بر حق خط نسیان می کشد

چرخ تاوان دار بود از جور های ما مضی

الحق اندر عهد شه انصاف تاوان می کشد

شمارهٔ ۲۷

روی تو به ماه آسمان ماند

قد تو به سرو بوستان ماند

گر سایه برگ گل فتد بر تو

بر عارض نازکت نشان ماند

وقتی که رخ تو پرده بر گیرد

از شرم نه گل نه گلستان ماند

طاوس ملایکه ز نو شاید

گر چون عنقا در آشیان ماند

جان تعبیه در لب تو کرد ایزد

زان چون دهنت همی نهان ماند

دلتنگ نیم اگر چه دل تنگ است

کاخر دل من بدان دهان ماند

روزی گذرد ز هجر تو سالی

بی چاره حسن چسان جوان ماند

بیکار مباش من بحل کردم

بد کن که ز نیکوان همان ماند

درهم شده و شکسته و خسته

خون گشته دلم بناردان ماند

بیدادیهای آسمان بر من

تو بر تو هم به آسمان ماند

گویند ز زعفران چنان خندد

مردم که به برگ ارغوان ماند

خندید اینک چو ارغوان اشکم

زیرا که رخم به زعفران ماند

پاداش وفای من جفا کردی

اکنون ز تو پرسم این بدان ماند

در چشم من آی تا تو هم بینی

جسمی که به صد هزار جان ماند

بی از تو جهان مباد و خود بی تو

افسوس بود اگر جهان ماند

خوبی صنما چو ابر تابستان

گر ماند دیر یک زمان ماند

حسن تو که دولت خدا داد است

با ذکر حسن که جاودان ماند

چرخی که مطالع جلالش را

چشم فرقد به دیدبان ماند

شمسی که اشارت ضمیرش را

صبح صادق به ترجمان ماند

گر برگ و نوا نیابد از خلقش

گلبن بی رنگ و بی روان ماند

در سایه عدل و سایه امنش

آهو از شیر در امان ماند

بیداری عدل بین که توزی را

ماه شب رو به پاسبان ماند

یک رویه چنین که اوست تا صد بیش

در بندگی خدایگان ماند

ای آنکه ز جرعه سخای تو

تا حشر امید سرگردان ماند

این حقه مهره باز نورانی

از رای تو قمره؟ رایگان ماند

رأی تو هزار چشم دارد لیک

هر چشم به چشمه سنان ماند

از سیم و زرت عجایبی باشد

گر نفس حیات در میان ماند

با جود تو سنگ و لعل بی حقی

کز خاک سیه به دست کان ماند

پیرایه بریده و شده بی برگ

خصم تو چو شاخ در خزان ماند

گر دست همای شیر پروردش

کاخر ز سگی چو استخوان ماند

تا دایر نعش چون سهی باخود

از مرکز ملک برکران ماند

ای آنکه به ناز دولتت پرورد

زان بر تو به ناز و مهربان ماند

پیش گل روی تو ز دم دستان

تا زین دستان چه داستان ماند

نظمی کردم که خلق را دائم

چون گوهر تیغ در زبان ماند

زین گوهر آبدار آتش کان

آب و آتش در امتحان ماند

تا غره مه ز مهر زرین تیغ

بر چرخ به سیمگون کمان ماند

بادا مه و مهر چون زر و سیمت

تا از تو امید شادمان ماند

جاهت که کشیده بر فلک دامن

تا دامن آخر الزمان ماند

شمارهٔ ۲۸ - در مدح محمود بغراخان گوید

وقت آن است که مستان طرب از سر گیرند

طره شب ز رخ روز همی برگیرند

مطربان را و ندیمان را آواز دهید

تا سماعی خوش و عیشی به نوا در گیرند

راویان هر نفسی تهنیتی نو خوانند

مطربان هر کرتی پرده دیگر گیرند

سر فریاد نداریم پگاه است هنوز

یک دو ابریشم شاید که فراتر گیرند

ساقیان گرم درآرند شراب گلگون

که نسیمش ز دم خرم مجمر گیرند

بزم را تازه تر از روضه رضوان دارند

باده را چاشنی از چشمه کوثر گیرند

ساقیانی و چگوئی و چگونه یارب

که می گلگون از جام معنبر گیرند

شاهدانی که بدان معنی اگرشان یابند

زاهدان هم به تبرک به بر اندر گیرند

قطره خون بود از خنجر ایشان مریخ

روز نصرت چو به کف قبضه خنجر گیرند

زهره در ساغرشان رقص کند همچو حباب

گاه عشرت چو به کف گوشه ساغر گیرند

بوسه ای از لبشان گر به مثل نقل کنی

بوسه را در نمک و پسته و شکر گیرند

دوستان نیز حریفانه در آیند به کار

وقت را یک دم بی مشغله در بر گیرند

رنگ در ساغر این باده احمر دارند

سنگ در شیشه این قبه اخضر گیرند

ترک این گنبد نه پوشش گردان گویند

کم این خانه بی روزن بی در گیرند

گوی امید ز چوگان فلک بربایند

توشه عمر ز دوران جهان بر گیرند

خوش و خرم بنشینند چو خاقان محمود

یاد اقبال شه عالم سنجر گیرند

دو فلک تخت که شان در عدد تاجوران

اول از خسرو و ثانی ز سکندر گیرند

که گمان برد که پیری و جوانی شب و روز

رایت رأی مبارک زمه و خور گیرند

یا که دانست که هرگز پدری و پسری

فر داود و سلیمان پیمبر گیرند

همه بیزارند از دین قلندر حاشا

که نه آسان جهان همچو قلندر گیرند

گر پدر بحر محیط است پسر عنبر اوست

ساحل بحر به بوی دم عنبر گیرند

ور پدر کوه عظیم است پسر گوهر اوست

خاتم از کوه نگیرند ز گوهر گیرند

ور پدر چرخ رفیع است پسر اختر اوست

تابش از چرخ نگیرند ز اختر گیرند

خه خه ای شاه زمانه که هزارت شمرند

هم به امر تو چو اندازه لشکر گیرند

زر زدن هست همه تاجوران را لیکن

نام محمود محمد همه در زر گیرند

صبح و شام ار چه شود روشن و تاریک از آن

تاج و چترت را در دیده و در سر گیرند

ملاء اعلی چون خطبه بنامت شنوند

هفت گردون را دو پایه منبر گیرند

منتت گاهی در ذمت خاقان بینند

خلعتت روزی بر قامت قیصر گیرند

حاسدان تو که شان عمر کم و حسرت بیش

گرچه نهمار جهان دیده و کشور گیرند

بندگانت را از کشتن ایشان چه شرف

ننگ بر بازان روزی که کبوتر گیرند

اندر آن رزم که گردان دل رستم یابند

اندر آن حال که مردان پی حیدر گیرند

آسمان آتش بیکار بتابد چو تنور

اختران از تف خون لعلی اخکر گیرند

باد تازی را بر عرصه خاکی رانند

آب هندی را در شعله آذر گیرند

تیغ ها صیقل خورشید سپرکش گردند

نیزه ها دامن گردون زره ور گیرند

گل رخها را از گلبن قامت چینند

مشک جان ها را از نافه پیکر گیرند

شخص ها سوی سر قارون همره طلبند

روح ها بر قدم عیسی رهبر گیرند

نای روئین سبک و کوس مسین برسرشان

نوحه و ناله چو ماتم زدگان در گیرند

آن زمان فتح و ظفر پیش دوند از چپ و راست

پس دو فتراک تو منصور و مظفر گیرند

چون به لشکر نگری موکب انجم رانند

چون جنیبت طلبی مقود صرصر گیرند

گه ز هندیت عمود فلق صبح کنند

گه ز خطیت قیاس خط محور گیرند

قدسیان بانگ بر آرند به تکبیر سبک

فتحنامت چو کبوتر همه در پر گیرند

شهریارا منم آن بحر که طبع و قلمم

آفرینش را در گوهر و در زر گیرند

مدح مسعود و غزلهای معزی را خلق

گرچه با آتش و با آب برابر گیرند

تازی و پارسی معجزم از باغ علوم

خشگ خاری است که در شاخ گل تر گیرند

روی در دزدند از شرم گر این آینه را

پیش آن دو صنم شاهد دلبر گیرند

گرچه خردم ملکا نام بزرگ از من خواه

که بط فربه از جره لاغر گیرند

گرچه درویش بود باز ولیکن شاهان

خوشترین وقتش در دست توانگر گیرند

تا جهانداران خاصه ز پی جانداری

بنده و چاکر شایسته و در خور گیرند

تو چنان بادی ای شاه که جاندارانت

از جهانداران صد بنده و چاکر گیرند

شمارهٔ ۲۹ - و نیز در ستایش بهرام شاه گفته است

چشمم چو بر سر گل و گلزار می‌رود

اندیشه در پی دل و دلدار می‌رود

در وقت نوبهار سوی جلوه‌گاه گل

از خار کمتر است که بی‌یار می‌رود

در گلستان هر آنکه رود بی‌جمال دوست

بالله که بهر سرزنش خار می‌رود

جانا بیار باده که مرغان باغ را

بی‌جام بر سماع تهی بار می‌رود

هر روز لشکر گل رعنا همی‌رسد

هر شب سپاه نرگس عیّار می‌رود

با جامه دریده پر خون گل از درخت

نزدیک خلق شاه به زنهار می‌رود

رخسار گل به رنگ حکایت همی‌کند

آن ظلم‌ها کز آن گل‌رخسار می‌رود

بوی گل و شکوفه نگر همچو خلق شاه

تا گلشن شکفته دَوّار می‌رود

دارد قبا و چار پری یاسمن مگر

چون بندگان خسرو دیندار می‌رود

عالی همای همت او بین که بی‌حجاب

تا آسمان به جعفر طَیّار می‌رود

بهرام شاه که هست او ملک ولیک

بر بندگان خویش ملک‌وار می‌رود

از لشکرش غبار به افلاک می‌رسد

وز موکبش خروش به کهسار می‌رود

از فخر مدح اوست که اشعار می‌پرد

وز یمن نام اوست که دینار می‌رود

سیم شکوفه و زر گل گرچه نقد شد

بی‌ارتسام نامش دشوار می‌رود

حَزم طلیعه‌دارش گرد زمین چو چرخ

با صدهزار دیدهٔ هشدار می‌رود

جود گزاف کارش پیش امل چو بخت

با صدهزار دست گهربار می‌رود

پیش مضای رای و علو محل او

مه باژگونه، چرخ نگونسار می‌رود

عالم چو زان او شد دولت چه گفت؟ گفت:

یارب چه خوش سزا به سزاوار می‌رود

ای خسروی که ابر ز جودت عروس‌وار

با عقدهای لؤلؤ شهوار می‌رود

از کوشش تو فتنه سبکبار می‌جهد

وز بخشش تو آز گرانبار می‌رود

چرخ حرون اگر چه عنان خلق را نداد

زیر رکاب امر تو رهوار می‌رود

از عمر حاسدان تو مانده است اندکی

وین فال بر زبان‌ها بسیار می‌رود

خورشید عجبشان نگشاید نقاب از آن

چون سایه روی بسته به دیوار می‌رود

شاها ثنای تو چو برون آید از لبم

گویی صبا ز طبله عطار می‌رود

بشکفت جانم از تو و هردم نسیم آن

تا روضهٔ محمد مختار می‌رود

در پیش نظم بنده بسنجد از آنکه هست

سنجیده گوهری که چو طیّار می‌رود

کاری‌ست بس بزرگ ثنای تو و نرفت

هرگز چنانکه پیش من این کار می‌رود

سهل است اگر نیافت حسودی سزای خویش

کو هم به بخت خویش به بازار می‌رود

کار سپهر دایره کردار همچو او

پیچیده می‌نماید و هموار می‌رود

تا تیغ آفتاب چو روشنگری مقیم

بر روی چرخ آینه‌کردار می‌رود

جود تو باد صیقل آینه امید

تا هر زمان ز رویش زنگار می‌رود

شمارهٔ ۳۰ - در مدح محمد منصور است

عمری مرا هوای لهاوور بوده بود

همت بر آن سعادت مقصور بوده بود

نزدیک تر نمودی از جان به نزد من

زان پس که خود ز من چو دلم دور بوده بود

نزدیک نور نیک بدیع است و این عجب

گوئی که آفتاب مگر دور بوده بود

نی نی چو من بدیع بلهاور کجا بود

این نکته بر ضمیرم مستور بوده بود

دیدم کنون که خاصیت نور آفتاب

در همت محمد منصور بوده بود

صدری که هر یک از پدر و جد او چنو

در مملکت برادی مشهور بوده بود

زین پس که شد به مجلس او مست و خوش چو سرو

زان پس که همچو نرگس مخمور بوده بود

چون لاله سر به سر شده و پای در گلت

هر حاسدی که چون گل در سور بوده بود

بودم ضعیف و داد ما قوت سپاس

چون می که جای جان شد و انگور بوده بود

ای آنکه نظم کردم در سلک مدح تو

درها که تا به عهد تو منثور بوده بود

یک هفته دور ماند ز دیدار تو حسن

از لطف درگذار که معذور بوده بود

تا ذکر آن رود که کلیم گزیده را

تهدید لن ترانی بر طور بوده بود

می خور برآنکه پنداری آن کسی؟

روح است مادر و پدرش حور بوده بود

شمارهٔ ۳۱ - در مدح بهرام شاه هست

باد آتش بار چون از روی دریا در شود

خاک پژمرده ز آب زندگانی تر شود

گه چو یوسف شاهدی از چاه بر تختی رود

گه چو آدم صورتی از خاک جاناور شود

یک قدم روید گیاهی را و با صد جان بود

یک بدن باشد نهالی را و با صد سر شود

روی بستان بنفشه زلف لاله رخ کنون

پر ز چشم نرگس و ابروی سیسنبر شود

چون شب زنگی لقا از زلف خوش بر بسته شد

روز رومی چهره را چهره گشاده تر شود

ابر دست آویز کرده از شعاع آفتاب

چون رسن یازد به سوی چرخ چون چنبر شود

چون زداید زنگ شب را آینه روز آفتاب

هر سپیده دم ز زخم تیغ روشن گر شود

هر زمان تا لعبتان باغ در خنده شوند

برق آتش بار اندر آبگون چادر شود

فاخته گون ابر ملواحست هر دم کو طپد

پای دام باغ بر طوطی شیرین بر شود

پای در گل سنگ زیر سر چو بینی لاله را

باش تا ز اقبال سلطان حال او دیگر شود

گاه خط و عارض آرد گه بدو مجمر نهد

گاه خال و رخ نماید گه می ساغر شود

ساغر خورشید سیما عکس نپذیرد چنان

کاندرو ساقی مه پیکر چو دو پیکر شود

از فراوان سعی ابرو نکته بنده حسن

خاک راه شاه هر دم درج پر گوهر شود

بنده وار این درج را امروز نوروزی برد

صورت دولت چو پیش خسرو و صفدر شود

شاه بهرام آن خداوندی که از فضل خدای

دیر برناید که شاهنشاه بحر و بر شود

از همایون بزم او دولت جوان دولت شود

وز خجسته طالعش اختر بلند اختر شود

زر کان را کرد خاک از بخشش و نادرتر آنک

خاک کان احرام نامش گیرد آنگه زر شود

چون کند یاد از خطاب و کینت نامش خطیب

هفتمین چرخش نخستین پایه منبر شود

عاشق خورشید رایش گنبد نیلوفری

دل پر آتش دیده پر نم همچو نیلوفر شود

ای سکندروش توئی مطلوب مالک و مملکت

کان می اندر جام تو مطلوب اسکندر شود

سرنماند در زمان از خصم اگر در سر کشد

جان ببرد بی گمان از مور چون با پر شود

بندگان داری بحمدالله که گر فرمان دهی

هر یکی چون در و زر در آب و در آذر شود

از صبوری همچو مهره بسته ناچخ بود

وز دلیری همچو گوهر در دل خنجر شود

از گشاد تیرشان الماس از آهن جهد

وز فروغ تیغشان یاقوت خاکستر شود

گم شود از تیرشان پروین به دریای فلک

فی المثل گر همچو ماهی ماه جوشن ور شود

هم بخاک پایت ای شاه جهان گر جان کنند

جان فدای خاکپایت دستشان گر در شود

خسروا از مجمر طبعم که عطرش مدح نیست

هر زمان مشکین بخاری سوی گردون بر شود

ز استماع و دیدن و درخواندنش بی قصد و خواست

گوش پر در چشم پر گل کام پر شکر شود

تا که نفس ناطقه از بهر تصویر سخن

از زبان چون خامه سازد و ز هوا دفتر شود

باد چون همنام رویت سرخ و سرسبز آن چنان

کافتاب تخت گردد مشتری افسر شود

شمارهٔ ۳۲ - در مدح سلطان سنجر گوید

جهان را شاه فرخ پی چنین باید چنین باید

که خلق عالم اندر سایه عدلش بیاساید

خجسته رای او در ملک راه فتنه بر بندد

مبارک روی او از خلق کار بسته بگشاید

چو دریا طبع او رادی کند دایم غنی ماند

چو گردون کار او گردان بود لیکن نفرساید

گهی بر صفحه افلاک نقش جود بنگارد

گهی ز آیینه انصاف رنگ بخل بزداید

ولی را گر عطا باید عدو را گر خطا افتد

خدا و خلق داند کان ببخشد وین ببخشاید

چنان از ظالمان بربود باسش دل که در عالم

ندارد کهربا زهره که پرکاه برباید

خه ای برنا جوان بختی که در صد قرن تا زین پس

نظیرت در جهان کهل چرخ پیر ننماید

سعادت چشم بگشاده که تا رویت کجا بیند

زمانه گوش بنهاده که تا رایت چه فرماید

شب و روز بهار آمد بداندیش و نکو خواهت

که او می کاهد و از کاهش او این بیفزاید

ثنا گوید بآواز بلندت ابر از آن چون من

ز یمن مدح تو پهلو همی بر آسمان ساید

شهنشاها تو کوه حلمی و چون گویمت مدحی

چو کوهی در صدا گوئی ز من بی من سخن زاید

یکی آن آرزو دارم که سنجی مادحانت را

که تاخود مر ترا چون من که باشد آنکه بستاید

ز مدحت طبع من الحمدالله صفوتی دارد

مباد آنروز کو رامدحت هر کس بیالاید

بگویم چیست ای شاه جهان من بنده را بر خود

دو شکل افتاده هر ساعت بیکسو طبع بگراید

چو از جود تو اندیشم خرد گوید شدی قارون

چو از حال خود اندیشم امل گوید که بباید

هزاران کس ز انعامت بر آسود و مرفه شد

مرا شایستگی بیش است اگر منهم شوم شاید

چو تو اندر همه عالم کجا آید پدید ای شه

اگر بس بنده مخلص ز انعامت پدید آید

بزی در ظل سرسبزی و ملک آرای چندانی

که تیغ آفتاب از نور گیتی را بپیراید

شمارهٔ ۳۳ - در مدح قوام الدین حسن و بهرام شاه گوید

رخش طرز گلستان می‌نماید

ز آتش آب حیوان می‌نماید

چو گردون دل بسی دارد ولیکن

چو گردون جمله گردان می‌نماید

ز پسته گر نمکدان ساخت نشکفت

شکر بین کز نمکدان می‌نماید

مرا دور از لب و دندان جانان

نگر کان لب چه دندان می‌نماید

به جام باده ماند از لطافت

تنش پنهان همه جان می‌نماید

دلت می‌زد که شوخی خواهدت کشت

حسن هشدار کین آن می‌نماید

سخن فردا بها گیرد اگرچه

چنین امروزت ارزان می‌نماید

چه گردد آخر کارم ندانم

کز اول بس پریشان می‌نماید

دلم دانی چرا شد در دو زلفش

پریشان بر پریشان می‌نماید

نگارا هر زمان گویی به طنزم

که بس بی‌معنیی هان می‌نماید

گل تر دامن از تو کیست باری

که صد چاک از گریبان می‌نماید

نشان روی خوبت در دل من

میان درد درمان می‌نماید

یکی از پوست بیرون آی چون گل

که بر تن پوست زندان می‌نماید

بیا تا شکر این گویم که صاحب

به جای من بس احسان می‌نماید

قوام دولت و ملت حسن آن

که صدر و بدر اعیان می‌نماید

خداوندی که این گردون سرکش

مثالش را به فرمان می‌نماید

قدم بر اوج گردون می‌گذارد

کرم تا حد امکان می‌نماید

ز رشک نو عروس عدل او ظلم

جهان را درد هجران می‌نماید

اگرچه حال خصمانش که بد باد

گروهی را به سامان می‌نماید

خرد را چون ورم در کار دارد

فزونی عین نقصان می‌نماید

فلک تا خلق نیک او بدید است

ز بد کردن پشیمان می‌نماید

خدایا آنچه از اخلاص پیداست

که او در ملک سلطان می‌نماید

خداوند جهان بهرامشه آن

که بار فر سلیمان می‌نماید

ز خون خصم چون برقست تیغش

که گریان است و خندان می‌نماید

رخ اعدات گلگون باد از آن گل

که او از خار پیکان می‌نماید

بزرگا تازگی‌ها بین که عالم

ز نوزادان بستان می‌نماید

چمن را نامهٔ خُلد آمد آنگه

به خط سبز عنوان می‌نماید

مگر هجر بنفشه خواب دیده است

که نرگس نیک حیران می‌نماید

نزد بلبل نوا لیکن به مرغان

کنون آهنگ دستان می‌نماید

خداوندا به صنع آن خدایی

که از خاری گلستان می‌نماید

گهی از آب جانان می‌نگارد

گهی از خاک ریحان می‌نماید

به قدرت از نهاد عشق پیدا

نشان جان پنهان می‌نماید

که بر یک دعوی ناکرده بنده

به حق صد گونه برهان می‌نماید

ولیکن نزد این دونان عجب نیست

که با این فضل نادان می‌نماید

زرین سم گرچه باشد خرچه داند

که عیسی ز آسمان جان می‌نماید

مگر لاحول بشتابد که شه ره

از این غولان بیابان می‌نماید

به جای آریم حق یک یک به واجب

مجال عمر چندان می‌نماید

درشتی هم کند تیغ زبانم

اگرچه نرم سوهان می‌نماید

همیشه تا حمل می‌پوشد از خود

به قدر آنکه میزان می‌نماید

سر خصمت بریده چون حمل کو

دو سر مانند سرطان می‌نماید

شمارهٔ ۳۴ - ایضا در مدح بهرام شاه است

یارب منم که بخت مرا باز در کشید

وز قعر چاه تیره به اوج قمر کشید

بختم گرفت در بر از آن پس که رخ بتافت

چرخم نهاد گردن از آن پس که سر کشید

منت خدای را که شب تیره رنگ من

آخر به آخر آمد و بوی سحر کشید

این حضرتست یارب و این دیده من است

کین خاک بارگه را چون سرمه در کشید

بهرام شاه اعظم اعدل که بهر او

بهرام بر سپهر حسام ظفر کشید

در خدمتش دو پیکر یکرویه شد چنانک

جان بست بر میان و پس آنگه کمر کشید

چون او نمود بحر گهر بار زاستین

دامن ز شرم بخشش او ابر در کشید

خورشید را هر آنکه چو بهرام راد خواند

والله که این رقم نه ز عقل و بصر کشید

بهرام کوه کوه ببخشید گنج زر

خورشید ذره ذره سوی کوه زر کشید

اندر پناه شحنه فرمان مطلقش

این بنده رخت خود ز سفر در حضر کشید

شاه آفتاب حضرت چرخست بنده آب

زان مدتی چو آب عناء سفر کشید

اینک بیک نظر که بکرد آفتاب ملک

آن آب را به ذروه بر آن چرخ برکشید

ای آنکه آمد اختر مسعود تو ز بر

چرخ ارچه اختران را سر بر ز برکشید

چون شمع تا بروز چو خورشید تا به شب

خصم از گشاد تیغ تو حقا اگر کشید

بهر جمال تاج تو این چرخ لاجورد

بر کان به نور دیده زرین گهر کشید

فرخنده باز چتر تو سیمرغ مشرقست

چون بال برگ شاد جهان زیر پر کشید

شاها امید من به خدا و به لطف تست

دریاب بنده را که فراوان خطر کشید

تا روز خود خجسته کند از لقای تو

بی دیده باد اگر نه به شبها سهر کشید

گر باز رحمتی فکنی سرخ روی گشت

ورنه فلک نبادا نیلی دگر کشید

تا ذکر آن برند که خورشید بی قلم

خطهای نور دائره وش بر قمر کشید

تخت تو چرخ باد که در بارگاه تو

خورشید تیغ زن چو قمر هم سپر کشید

شمارهٔ ۳۵ - ایضا در مدح بهرام شاه گفته است

خه بنا میزد این جهان نگرید

خوشی باغ و بوستان نگرید

تاج یاقوت ارغوان بینید

تخت مینای گلستان نگرید

خاک را زنده کرد باد از لطف

ای عجب این دم روان نگرید

زنده زو شد جهان و او بیمار

این توانای ناتوان نگرید

چه گله است از شکوفه و سبزه

که به پروین آسمان نگرید

شکر ایزد همی کند سوسن

آن یکی گوی ده زبان نگرید

قدح لاله سرنگون بینید

قمع یاسمین ستان نگرید

جام بر کف گل جوان خندید

ای جوانان در این جوان نگرید

طبع گل نازکست رنگ آرد

هان و هان سوی او نهان نگرید

تا بدانید قدر فصل بهار

در گران جانی خزان نگرید

اعتدال بهار در گذر است

عدل شه دایم است آن نگرید

شاه بهرامشه که دولت گفت

کای رعایا خدایگان نگرید

گر همی عمر جاودان طلبید

در شهنشاه جاودان نگرید

گفتهای حسن جهان بگرفت

فر مدح شه جهان نگرید

شمارهٔ ۳۶ - درمدح سلطان بهرام شاه غزنوی گوید

هفته دیگر بسعی ابر مروارید بار

آورد شاخ شکوفه عقد مروارید بار

گاه باد از عارض سنبل برانگیزد نسیم

گاه ابر از طره شمشاد بنشاند غبار

خطه باغ از ریاحین سبزتر از خط دوست

گوشه شاخ از شکوفه پر درر چون گوش یار

زانکه تا بر مردم دیده عروس باغ را

حقه آیینه گون جلوه دهد مشاطه وار

باد میسوزد بخور و ابر میریزد گلاب

چرخ می گوید نوید و باغ می سازد نثار

گر چو قارون پای لاله ماند اندر گل سزد

زانکه گردد از شکوفه دست موسی آشکار

غنچه را از خوش دلی در پوست کی یابد مجال

باده را از خرمی در جام کی باشد قرار

جز به جان یکدگر سوگند کم گویند از آنک

رنگ و بو از یکدگر دارند هر دو مستعار

گلبنان چون دلبران هر صبحدم خندند خوش

بلبلان چون بیدلان هر نیم شب نالند زار

سبزه زنگارگون گردد عیان در بوستان

لاله شنگرف رنگ آید پدید از کوهسار

باغ پر طوطی شود از سبزه های بی قیاس

چون سرایند بنده بلبل وار مدح شهریار

آن امین ملت و از فتنه ملت را امان

وان یمین دولت و ازیمن دولت را مدار

مشتری منظر شده کیوان محل بهرام شاه

کاسمان روز گار است آفتاب روز بار

از نوالش بچه امید گشته سیر شیر

وز نهیبش فتنه بیدار خورده کوکنار

نور چشم دین و دولت ظل حق بهرام شاه

کاسمان اعتبار است آفتاب روزگار

خاک درگاهش خورد سیم و از آن باشد عزیز

کز سخاوت سیم و زر کرده است همچون خاک خوار

مدح علمست این نداند جز شمار سیم و زر

از شمار علم بیرون شد مگر علم شمار؟

ماه اگر گشتی ز ماه رایت او بهره مند

مهر اگر گشتی ز مهر طلعت او مایه دار

این یکی از چرخ گردان نیستی هر نیمه شب

وان دگر بر خاک غلطان نیستی روزی دو بار

ای ترا در عدل کمتر چاکری نوشیروان

وی ترا در حمله کهتر بنده اسفندیار

شیر گردون روی همچون خار پشت اندر کشد

چون شود نیلوفر تیغ تو گلگون در شکار

هیچ اگر خورشید دیدی رأیت اندر کارها

دیده خورشید از آن حسرت فرو ماندی ز کار

عزمت ار گوید زمین را کای زمین یکره بگرد

حزمت ار گوید فلک را کای فلک یکدم بدار

این یکی چون دائره بر خویشتن گردان شود

وآن یکی چون قطب گیرد مرکز خوش استوار

زانکه کردی اختیار از کارها احیای حق

حق ترا کرد از همه شاهان عالم اختیار

پست همت گمرهی سر گر فرو نارد ترا

شخص او را پایه برتر بود بر بالای دار

راست پنداری که روز بزم بحری در سخا

راست پنداری که روز رزم کوهی در وقار

زان بود شاعر ز جودت چون صدف پر در دهان

زان کند زائر ز مهرت همچو کان پر زر کنار

رتبت چتر سیاهت جست چرخ روز کور

لاجرم باشد همه چشمش سفید از انتظار

از نسیم خلق گلبویت بسان عندلیب

بندگانت یک زمان دارند آوازی هزار

تا ز دور چرخ روشن خاک را باشد ثبات

تا بگرد خاک تیره چرخ را باشد مدار

خاک درگاه نکو خواه تو بادا چرخ قدر

چرخ اقبال بد اندیش تو بادا خاکسار

شمارهٔ ۳۷ - ایضا در مدح بهرام شاه است

یارب جهان بکامه بهرام شاه دار

ایام را مسخر این پادشاه دار

او را پناه دولت و دین کرده به عدل

اکنون به فضل هم تو خودش در پناه دار

تازه گیاه بخت شکفته گل مراد

از خاک و آب رونق این بارگاه دار

گر بی رضاش چشمه خورشید بنگرد

آن چشمه را چو ماه مطیع نگاه دار

آه از فصول ماه که در دیده نور داد

ای راه شاه آیینه در روی ماه دار؟

کس مثل او جهان را هرگز نگه نداشت

فرمان کن ای جهان و مر او را نگاه دار

در بزم جام عشرت او را نصیب کن

در رزم تیغ او را نصرت پناه دار

ای شاه روی عالم و اقبال او توئی

تا عالم است روی باقبال و جاه دار

گر بایدت که تنگ شود عرصه ملوک

هر روز شان بلعبی در شاه خواه دار

جودت چو کامل است ولی گو مراد خواه

عفوت چو شامل است عدو گو گناه دار

از تاج تست عکسی صبح سفید پوش

از چتر تست ظلی شام سیاه دار

گوش تو شاهراه بشارت شد و از این

بسیار در رهست تو چشمی به راه دار

از گوشمال دهر نگهداشتی مرا

بادا ز چشم زخم خدایت نگاه دار

تا بر سپاه ماه به میدان تیغ رنگ

مریخ با سیاست باشد سپاه دار

هم پای بر فلک ز شرف روز و شب گذار

هم دست بر جهان ز کرم سال و ماه دار

ورد فلک چو ورد حسن اینکه تا به حشر

یارب جهان به کامه بهرام شاه دار

شمارهٔ ۳۸ - در تهنیت صحت ملکزاده خسروشاه گوید

ای بخت بده مژده که برخاست به یکبار

از گوهر شمشیر خداوندی زنگار

ای خلق بنازید که بار دگر آمد

فرخنده نهال چمن دولت پربار

دلشاد بخندید که از مطلع امید

بنمود هلال فلک شاهی دیدار

شکر از تو خدایا که از این جان مبارک

شد مردمک چشم جهانداری بیدار

آرام دل و روشنی چشم شهنشاه

خسرو شه فرخنده که باداش فلک یار

از رنج برون آمد المنة لله

چونان که در از آب و زر از کان و گل از خار

آسوده شد آن جان که تن نازک پاکش

از سایه برگ گل تر گیرد آزار

نرگس چو سمن گفت که ای دیده صحت

بیماری تو من کشم از دیده بیدار

ایام برو خواند که ای جان گرامی

بی از تو مبادام حیات اندک و بسیار

شاها ز گل باغ جلال تو که بشکفت

شد گلشن نیلوفری از عطر چو گلزار

از یمن رضای تو شفا یافت و گرنه

عیسی به زمین آمدی از چرخ دگر بار

از بهر شفای تن او ثور و حمل را

هم نام تو خون کردی از خنجر خون خوار

بر پوست سبز فلک از کلک عطارد

تعویذ نوشتی پی او گنبد دوار

خود را چو سپند از جهت دفع گزندش

بر مجمر خورشید زدی کوکب سیار

یارب چه کم آید ز خداوندی و جاهش

کز بنده خود یاد کند شاه جهاندار

پرسد که مرا چاکر کی بود شکر باش

گوید که مرا بند گکی بود گهربار

خود ره در سایه مبر زانکه روان نیست؟

تا ذات چو خورشید تو بازم بدهد بار

آنرا که همی بردی از خاک بر افلاک

چون ابر میان ره رحمت کن و مگذار

بی صورت میمون تو آن دل که سبک شد

از روشنی دیده کنون هست گرانبار

شمارهٔ ۳۹ - بدین قصیده شرف الملک بوعلی را رثا کند

ای بی خبر ز نیک و بد گشت روزگار

از خوب غفلت آخر یک راه سر بر آر

در عالم فنائی دل در بقا منه

در کلبه عنائی رامش طمع مدار

در ساحل رحیلی برگ سفر بساز

در منزل بسیجی تخم امل مکار

زین بی وفا جهان مطلب راحتی که هست

شهدش قرین زهر و گلش همنشین خار

هر گه که شادمانه شوی از وفاق او

آن لحظه خویشتن ز نفاقش نگاه دار

گر صد هزار سربودت همچو بید بن

ور صد هزار دل بودت همچو کو کنار

پی گردد آن همه سر همچون سر قلم

خون گردد آن همه دل همچون دل انار

چندین چه سرکشی است بدین عقل مختلط

چندین چه خوشدلی است بدین روح مستعار

پایت ز زر چو قارون در گل شده است زانک

بر نقره خنک چرخ چو عیسی نه ای سوار

دیوار دین دو رویه میندای بیش ازین

دل را بدلستان ده گل را بگل گذار

بلبل نه ای منال در این آبگون قفس

مجرم نه ای مباش در این شیشه گون حصار

زین دیو خانه چون شرف الملک در گذر

تا جان خود فرشته کند بر سرت نثار

خورشید خاندان شرف ملک بوعلی

آن همچو بحر قادر و چون چرخ کامکار

آن مایه تواضع و آن دایه کرم

آن صورت لطافت و آن مفخر تبار

زنهاریان اگر چه بسی داشت زیر پر

هم جان نبرد زین فلک زینهار خوار

ای دوده بتول بگریید های های

وی عترت رسول بنالید زار زار

خورشید بختتان ز قضا گشت منکسف

گردون جاهتان ز امل ماند در غبار

ای دل ز صبر بکسل وی عقل نیست شو

وی جان ز تن برون شو وی دیده خون ببار

ای بی وفا زمانه چه خواهی دگر مکن

وی تندرو سپهر چه داری دگر بیار

والله که ماتم شرف الملک بوعلی

ازماتم حسین علی هست یادگار

آب ار ز سنگ یابد همواره رهگذر

گل گرز چوب گردد پیوسته آشکار

آب حیات شرع و گل بوستان ملک

در سنگ و چوب چونکه نهان شده به نوبهار

خود در کنار خاک چگونه است حال تو

ای سعد آسمانت بپرورده در کنار

حقا کز آب دیده خویشت بشستمی

گر خون دل نبودی با آب دیده یار

والله که در میان دلت جای کردمی

گر دل نبودی از غم هجر تو بیقرار

دردا و حسرتا که جگر گوشگان تو

هستند سوخته دل ازاین چرخ خام کار

خشنود باد جانت که از تو بذات خود

بودست و هست و باشد خشنود کردگار

شمارهٔ ۴۰ - در مدح بهرام شاه غزنوی گوید

اکنون که تر و تازه بخندید نوبهار

ما و سماع و باده رنگین و زلف یار

بی زلف یار و باده رنگین و بی سماع

خود آدمی چگونه زید وقت نوبهار

ای نوبهار خاسته پا از چمن مکش

وی زلف باز تافته دست از قدح مدار

مستی کن از خمار میندیش کین زمان

هشیار گر بمانی آنگه کشی خمار

زان باده ای که پای چو در باغ دل نهد

جان بر سرش کند گهر عقل را نثار

یاقوت سیم صره و لعل بلور درج

لعل ملول پرور و زر طرب عیار

خورشید عمره تیره و ناهید چرخ بزم

مریخ تیغ شعله و آن ماه گلعذار

آن ارغوان تبسم و آن زعفران فرح

آن مشک تازه گونه و آن عود پر بخار

تلخی بطعم شکر و جسمی به لطف جان

خامی به عمر پخته و آبی به رنگ نار

در جام بی قرار بود راست همچنانک

گیرد سهیل در شکن ماه نو قرار

خود با جناب او چه عجب کز موافقت

گر زهره هم به رقص در آید حباب وار

اینک بسی نمایند که از رنگ و بوی او

هم دل شود پیاده و هم جان شود سوار

خوش خوش دهان لاله چو پذرفت رنگ و بوی

در کام گل فتد بهمه حال خار خار

لبها نهند بر لب و سر در هم آورند

گلها ز شاخها ز پی بوسه و کنار

گریان شود سحاب چو یعقوب تا که گل

خندان رود ز چاه چو یوسف به تخت بار

چون گل رود به تخت سبک بهر تهنیت

بلبل به یک زبانش ثنا گسترد هزار

وآنگاه در کشند دم گل چو شد پدید

بلبل ثنای بنده و گل تخت شهریار

سلطان یمین دولت بهرامشه که هست

تخت بلند پایه او تاج روزگار

آن خسروی که از فزع بندگان او

خیل ستاره روز نیارد شد آشکار

دستش غبار آز فشاند از رخ امید

آری چنان سحاب نشاند چنین غبار

زان همچو سیم و زر شد خاک درش عزیز

کو همچو خاک سیم و زر خویش کردخوار

با آنکه باشد از غضبش خصم در هراس

با آنکه خواهد از کف او مال زینهار

بر خصم کس ندید چنو مهربان نهاد

بر مال کس ندید چنو زینهار خوار

بر در و زر ز بس کرم دست مطلقش

هم بحر گشت زندان هم کوه شد حصار

از باد نقش بند سبک تر جهد عدو

چون از نیام برکشد آب ظفر نگار

ای خورده آسمان بیسارت بسی یمین

ای برده آرزو ز یمینت بسی یسار

گر من عواطف تو فراموش کرده ام

بادا غمان من چو ایادیت بیشمار

والله که در هوای توبیش نیایدم

گر صد هزار دل بودم همچو کو کنار

ور آنچه بر زبان حسن رفت راست نیست

بادا دلش پر از خون همچون دل انار

گوئی خزانهای عروسیست طبع من

گشته ز یمن مدح تو بر در شاهوار

روزی هزار بار بگویم وگرنه بیش

کای من غلام روی تو روزی هزار بار

دعوی همی کنم من و معنیش ظاهر است

کاندر سخن نظیر ندارم در این دیار

ابطال دعوی من اگر هست با کسی

داور بسنده تو چه عذر است گو بیار

تا آتشی است خانه خورشید گرم رو

تا ناخوشی است پیشه ایام خام کار

خورشید را برای تو بادا همه طلوع

و افلاک را برای تو بادا همه مدار

در آسمان مطیع تو خندان چو صبح خوش

بر خویشتن حسود تو گریان چو شمع زار

شمارهٔ ۴۱ - در مدح عبدالجبارگوید

ای مبارک تر عشقت ز سعادت بسیار

ای گرامی تر وصلت ز جوانی صد بار

عقل در عمر نیابد ز تو چابکتر دوست

وهم در خواب نبیند ز تو زیباتر یار

دل که از دست تو نگریزد بر حقش دان

جان که از وصل تو نشکیبد معذورش دار

همه هستیم ربودی که بقا بادت دیر

منم و عشق تو زنهار نگارا زنهار

من چو جان و دل و دیده به تو بگذاشته ام

تو هم ای جان و دل و دیده چنینم مگذار

عاشق عشق تو زانم که اگر مرده بوم

بعد صد سال مرا زنده کنی عیسی وار

ناردانی شده اینک من و هم نیست شفا

درد دل را چه تشفی بود از آب انار

جز بعناب لبت روی بهی نیست مرا

تا چو خود جسم مرا چشم تو دارد بیمار

مرض جسم من و چشم نه کاریست بزرگ

خیز و از صحت مخدوم جهان مژده بیار

مرکز جود و سپهر هنر و عمده جاه

صدر با حشمت و با مرتبه عبدالجبار

آفتابی که عجب نبود اگر از رایش

انجم چرخ همه نور برد چون ابصار

همت چرخ سپر دارد و خورشید اثر

خامه مشک فشان دارد و کافور نگار

حزم او همچو سکندر زده بر خاک قدم

عزم او همچو سلیمان شده بر باد سوار

زان بر افتاد امل زانکه نشسته است تهی

بدره و صره زر از درم و از دینار

هر که با او نرود از دل و جان راست چو تیز

خسته دل گردد از تیر فلک چون سوفار

ذات پاکیزه او را ندهد چرخ گزند

فلک آینه گون را نکند تیره غبار

ای شکفته ز جناب تو بهار دولت

معتدل باد مزاجت همه ساله چو بهار

چرخ اگر گرد کنه گردد هم استغفاری

بی شک آرد بتو شکرانه آن استغفار

رنج بیماری زین عارضه دیدی تو و باد

کوکب بخت تو تا صبح قیامت بیدار

شاد و خرم زی زین پس که به حق بر تو هنوز

کارها دارد اقبال ولیکن بسیار

هم به جان تو که در تهنیت صحت تو

گر میسر شودی جان کنمی بر تو نثار

تا سفیده سحر اندود شود بر انقاس

تا که شنگرف شفق شعله زند بر کهسار

چون سحر طبع ترا شادی بادا قسمت

چون شفق بخت ترا گلگون بادا رخسار

شمارهٔ ۴۲ - در مدح و ستایش بهرام شاه و تهنیت پیروزی او بر سوری گوید

سزد گر جبرئیل آید بر این پیروزه گون منبر

کند آفاق را خطبه بنام شاه دین پرور

بنازد قالب چتر و بیازد قامت رایت

ببالد پایه تخت و بخندد پایه افسر

فلک را کله بر بندد ز طاوسان فردوسی

به جای جامه رنگین همه بافند پر در پر

سزد ار آورند اکنون به قدر وسع خود هر یک

در این سور بهشت آیین که باشد خدمتی در خور

ز کانها گوهران زر و ز گردون اختران نقره

ز صحرا آهوان مشک و ز دریا ماهیان عنبر

طبقهای فلک از زهره و برجیس و مهر و مه

همه پیروزه و یاقوت افشانند و سیم و زر

جهان از روز و شب کافور مشکین سازد وخوش خوش

به منت آتش افروزند در خورشید چون مجمر

بدل پاکان کروبی به جان خوبان روحانی

جلاب آرند از خلد و گلاب آرند از کوثر

که تا سلطان دین محمود و فرزندان پاک او

روان خسروان یک یک ز جم در گیر تا نوذر

بخلوت خانه عیسی همی آیند از جنت

پی نظاره فتحی که کرد این خسرو صفدر

فلک روی و ملک خوی و زحل فیض وامل بسطت

فلک علم و زمین حلم و زمان عمرو جهان داور

خداوند جهان بهرامشاه آنشه کزین فتحش

دل خورشید شد روشن تن افلاک شد سرور

بقدرش چرخ را نسبت ز عزمش ماه را سرعت

ز بختش ملک را دولت ز ذاتش اصل را مفخر

برأی و روی مهر و مه به تاج و چتر روز و شب

بلطف و قهر نیک و بد ببزم و رزم نفع و ضر

روم از مدح شاهنشه که باقی باد در دولت

بذکر سوری فتان که خاکش بادو خاکستر

ز غاری رفته چون تنین ز خاکی زاده چون افعی

ز بادی جسته چون نکبا ز سنگی رسته چون آذر

چو از خورشید جود شاه روشن گشت کار او

ز دونی غره شد یعنی که خود هستم مه انور

چو مه پنهان همی افکند چون هر جانور دیده

سپاهی ساخت هر جائی چو اختر بیحد و بیمر

به خلق و خلق زشت و بد بخو و زیست دام و دد

به اصل و ذات دون و بد بقول و فعل شورو شر

چو پیش شاه دیدندش بر آمد نعره از عالم

که هی هی آن چه تاریک است بیش جرم ونور خور

از این پس بادبان ابر در خون آشنا کردی

اگر حلم شهنشاهی فرو نگذاشتی لنگر

شدی طشت فلک پر خون مبادا هرگز و گشتی

زمین چون گوی فصادان که در غلطد به خون اندر

چو او بفکند خصمان را بر آمد نعره از عالم

بنا میزد زهی سلطان چنین باید زهی لشکر

بیاساید کنون خاتم بیفزاید کنون سکه

بیارامد کنون دنیا بیاراید کنون منبر

مسلمانان مسلمانان بترسید از گرفت حق

که چون بگرفت پیش آید هزاران کار مشکلتر

بسوزد آتش لاله بدوزد ناوک غنچه

ببرد خنجر سوسن بگیرد پنجه عرعر

وگرنه سوری گرنه به لعب خام دستی ده؟

چگونه زیر زخم افتاد بیرون جسته از سر در

به بوی پیل می آمد بر اشتر صلح کرد آخر

در آوردنش از خلقان سری و گردنی برسر

چو خود را ماه می دانست بر کوهان نشاندندش

که یعنی ماه بر کوهان چنین گرزنی آخر

بر آن کشتگان افکنده در حق اسیرانی

که این روبه بدین شیران همی آمد در این کشور

تو گفتی روز حشر آمد که از هر خاک پیدا شد

هزاران قالب مدهوش در هر قالبی صد سر

فرشته کرد پنداری هزاران دیو را قربان

که باز آمد به تخت ملک سلطان سلیمان فر

که شد عالی به فرش باز قصر ملک و فر دین

ز بهر دفع چشم بد فرو آویخت دو پیکر

دو پیکر گشت آویزان ز عالی کنگره میدان

بدان جمله که از گردون بتابد برج دو پیکر

طمع میداشت کز چنبر جهد چون بوزنه بیرون

نجست اولیک بیرون جست طرفه جانش از چنبر

ترو خشک جهان دانست خود را لاجرم زان شد

تنش بر دشنه خشک و جانش از شرم خلقان تر

سرش را تاج و تن را تخت میبایست عزت بین

سرش در دشت بی بالین تنش در شهر بی بستر

سگ تر بود دستورش ز تری میش را آفت

بتری خشک آن دارش و خشکی مرگ را رهبر

به کشت آنرا فرو آویخت این یل را که در عالم

نه سگ شاید چنین فربه نه بز باید چنین لاغر

جهان آیینه در روی خلقان داشت از فتنه

درو روشن همه دیده بنقش مجمع اکبر

شده قاهر محق دین و عاجز مبطل دولت

منادی جبرئیل آنجا و قاضی ایزد داور

بقدر و فضل هر ساعت چنان حکمی بکر د آخر

کزو بردند هر مجرم بقدر جرم خود کیفر

یکی مثله یکی کشته یکی خسته یکی بسته

یکی رنجور و تنها رسته گوید من رهی مضطر

ایا شاهی که گر ابلیس عفوت را شفیع آرد

سزد گر حق بدو بخشد گناه جمله در محشر

بنام آن خداوندی که فضلش از همه شاهان

ابر بخشایش و بخشش ترا کرده است سر دفتر

بلطف او که گر خواهد چنین صنعی پدید آرد

که مردم گرچه می بیند ز خود هم نایدش باور

که هفت اقلیم زندانی است بر من بی جمال تو

نه خشنودم ز جان و دل نه آگاهم ز خواب و خور

چو شمع از دیده آب آتشین هر دم فرو بارم

چو برق اندر فراقت چون بر آید دود دل بر سر

معاذلله که بگریزم ز حکمت هر کجا باشم

تو بس نیکو خداوندی منم بد بنده و چاکر

مرا رنجت به از راحت مرا دردت به از درمان

مرا خارت به از خرما مرا دارت به از منبر

تو نور عالمی ظلل خدائی و ز نور و ظل

به جز اندر عدم پنهان شدن کاری بود منکر

اشارت کن سدیدی را که حال من کند روشن

چو شد جرمم یقین تو ذیل عفو خود بر آن گستر

بیک فرمان که نافذ باد از شرمم خلاصی ده

بیک رحمت که شامل باد از رنجم برون آور

جوان تر شد عروس مملکت مشاطه ای باید

که گیرد آفرینش را به یک اندیشه در گوهر

شهنشه گفت نی نی چو آن فتنه گذشت از حد

کنم این شعله را ساکن دهم این سحر را در خور

نمود از پر دلی عفوی و باشد غایت قوت

که گامی پس نهد هر گه که گیرد حمله شیر نر

بحمدالله چو طالع شد کشیده تیغی از مشرق

سپر جمله بیفکندند نه مه ماند و نه اختر

یکی ماه مقنع بود لیک افتاده در چاهی

کز آبش غرقه چون فرعون در آتش تارود یکسر

بغزنین گرچه اندر طشت خون آمد جهان گفتش

فدای شاه خواهی شد چو گاو این یکدومه ای خر

اجل خنده زنان یعنی بپای خویش می آید

بطاس این گزدم کور و بزیر سله مارگر

تو گوئی پای خواهد کوفت مانا در خلاب اشتر

تو گوئی دست خواهد زد مگر در روی یخ استر

گرفته شو می کفران نعمت دامنش ورنی

دود بز پیش قصاب و رود خر نزد پالانگر

قضا می گفت خوش آرامگاهی ساختی تن زن

قدر می گفت خوش نیکو حریفی یافتی در بر

سعادت گفت هین شاها شهاب عزم پران کن

که سلطان را نمی زیبد ورای آسمان منظر

هنوز او راست ننشسته که در گوش جهان آمد

صدای کوس پیروزی ز بام گنبد اخضر

دویم روز محرم سال بر ثامیم و دال الحق

برآمد نامور فتحی کز آن گویند تا محشر

تعالی الله چه ساعت بود کامد شاه در کابل؟

خدایش حافظ و ناصر سپهرش مخلص و چاکر

گرفته در میان آن گره آتش که از نامش؟

نهان شد برق آتش بار زیر آبگون چادر

چنان بوی ظفر میزد ز شمشیرش که پنداری

ز تیغ آفتاب از عشق بشکفته است نیلوفر

هلالی در صف آورده چو سه قوس قزح در هم

ز گوناگون علامتها یکی اخضر یکی احمر

چو مرکز شاه در قلب و قوی بازوی اقبالش

به سه فرزند شایسته چو دو قطب و یکی محور

گل باغ جهان داری شجاع الدوله مسعود آن

کش از آرایش مخبر بشارت می دهد منظر

مه چرخ خداوندی معز الدوله خسرو شه

که لرزان است از صبحش عمود صبح روشنگر

در بحر شهنشاهی معین الدوله شاهنشه

که بست از گوهر پاکش عروس مملکت زبور

وزیر عالم و عادل سفیر کامل و مقبل

که بتوان یافت از هر دو نشان و نام پیغمبر

موافق بندگان او که غبطت میبرد زایشان

به ترکستان و روم امروز هم خاقان و هم قیصر

غبار خیلشان ابرو گشاد تیرشان باران

شعاع تیغشان برق و خروش کوسشان تندر

ز بیلک فتنه را کردند همچون خار پشت اکنون

نمی داند که در عالم کجا و چون کند سر در

بگرد شاه فوجا فوج لشکرهای هندستان

که گوئی ذره بر خورشید پیوستند از خاور

سپه سالار غازی شان علی بد پیل شیراوژن

که دادش دولت سلطان تن رستم دل حیدر

سپاه غور هم گر راست خواهی با همه کژی

چو آتش نیزه زن بودند و همچون برق جوشن در

بسغبه دست بگشادند اکنون خشک چون خیری

به شوخی دیده بنهادند اکنون کور چون عبهر

چنان بسیار در آهن شده پنهان که می گفتی

مگر یأجوج و مأجوجند اندر سد اسکندر

همه در حین نگون گشتند چون در راند شاهنشه

گیا سجده برد آری چو حمله آورد صرصر

روان کردند سوی غور و گوئی خصم ایشان شد

خدای و خلق و کوه و دشت و خاک و سنگ و بحر و بر

ز بس رنج و جزع مانده امل را سرگران بر تن

ز بس هول و فزع گشته اجل را دل سبک در بر

بخار جان چنان بر شد سوی بالا که خود گفتی

هم اکنون اشهب گردون ز رنگ خون شود اشقر

چنان راندند جوی خون که تا صد سال در بستان

چو شاخ سرخ بید آید بگونه برگ سیسنبر

بلا می گفت کی محنت تو سر از شخص آن برکن

قضا می گفت کای قدرت توران از ران آن بردر

ز مدح او و فتح تو که هست آن بلبل و این گل

چمد طبع معزی و بنازد جان اسکندر

الا تا شمع را بینند روشن چون رخ جانان

الا تا شکری بینند شیرین چون لب دلبر

بد اندیش تو گر شمع و شکر گردد چنان بادا

که افتد آتش اندر شمع و ریزد آب در شکر

بدست دولت از باغ سعادت روز و شب گل چین

به برگ همت از شاخ جوانی سال و مه برخور

که بهر نو عروس ملک دولت خانه ای کردی

فلک بام و زمین صحن و جهان دیوار و جنت در

برای نام نیکو را نهال تازه بنشاندی

بقا بیخ و ثنا شاخ و ظفر برگ و سعادت بر

شمارهٔ ۴۳ - در راه مکه در مدح امیر فخرالدین گوید

من به راه مکه آن دیدم ز فخر روزگار

کز پیمبر دید در راه مدینه یار غار

هم یکی از معجزات ظاهر پیغمبر است

این کرامتهای گوناگون فخر روزگار

روز آدینه که از بغداد پی بیرون نهاد

ابر گوهر کرد برفرق غلامانش نثار

شد زمین بادیه همچون بهشتی در بهشت

وان هوای هاویه همچون بهار اندر بهار

از میان خارهای دیده دوز جامه در

صد هزاران گل پدید آمد به فضل کردگار

چون سموم بادیه گلبوی گشت آگه شدم

کاتش سوزان بر ابراهیم شد چون مرغزار

چون هوای سرد بایستی بگرد موکبش

گرم سقائی گرفتی ابر مروارید بار

چارسو باران و فارغ در میان آن قافله

همچو نیلوفر میانه خشک و گوشه آبدار

این کرامت حق تعالی داند و خلقان که بود

از حوالینا الهی لا علینا یادگار

تابکوفه باز مانده حالش همچنین

هم عجب بودی اگر یک بار بودی یا دو بار

استوارم گر نداری بر حقی کین حالها

من به چشم خویش دیدم می ندارم استوار

چون امیر المومنین بوبکر در راه خدای

همتش درباخت دیناری چهل پنجه هزار

چون سلیمان طاعتش بردند دیوان عرب

آن خران بی فسار و اشتران بی مهار

همچو سگ بسیار گوی و همچو خر اندک خرد

همچو بز بازیچه روی و همچو دد مردار خوار

لشکر جرار با خود برده و با این همه

داد هر یک را نهانی جامهای زرنگار

چون عرب خلعت به پوشیدی همی اندر سزد

شهپر طاوس را افکند بر دنبال مار؟

آخر این روی پری چون گستری بر پشت دیو

آخر این برگ سمن تا کی نهی بر روی خار

گرنه آن بودی که ره بر قافله بسته شدی

تیغ خون خوارش از آن ماران برآوردی دمار

بندگان نیک مرد و شیر مرد مخلصش

وان همه زهره چو آب و آن همه دل چون انار

آن همه شیران شرزه و آن همه پیلان مست

وان همه گردان گردون آن همه مردان کار

صد چو سایه از پس و صد چون نظر بازان ز پیش

صد چو قوت بر یمین و صد چو قدرت بر یسار

در میان خود گرفته حاجیان را همچنانک

عاشقان گیرند معشوقان خود را در کنار

قدر این راحت که تا این حال با او دیده ام

آن کسی داند که او دیده و کشیده رنج پار

کار حق اینک چنین سازد امیری کش بود

چون رشید الدین وزیر کاردان حق گزار

بر دیانت پای ثابت برنهاده همچو سرو

وز سخاوت دست کوته برگشاده چون چنار

یارب این زیبا و زیر نیک پی بس مقبل است

هم بدین مقبل امیر عادل ارزانیش دار

عالم عادل مجاهد فخر دین میر عراق

سهم دولت بوالوفا مسعود امیر کامیار

خلق خلق مشکبوی عنبرین رنگش نگر

کش فدازیبد معنبر زلف و مشکین خال یار

طوق تاریکی شد از رأی سکندر روشنم؟

چون شد از خاک حبش آب حیاتش آشکار

طالع و نام و نشانش هر سه مسعود آمده است

جز به شب داده است هرکز طالع مسعود بار

چشم اقبال و دل بخت تو باشد روز و شب

از سواد و از سویدا چشم و دل را افتخار

شحنه بغداد می بایست بودش تا ابد

در ازل زان خلعت عباس دادش کردگار

سرو را حقیست ثابت گشت بر پایش بزرگ؟

خرده نبود کز سرآن بگذرد دیوانه وار

در پناه جاه و ظل عدل و حرز دولتش

آرزوی عمر ما ایزد نهاد اندر کنار

خواجگان حضرت غزنی که اهل سنت اند

چون فریضه این دعا گویند روزی پنج بار

آن دعا را بسته بر پر چون کبوتر می شدند

دوش طاوسان فردوسی سوی دارالقرار

با عروس طبع گفتم هین دمی نشاط باش

شهپر هر یک مرصع کن بدر شاهوار

مدح گفتم اینکه من بحر علومم در نگر

دونم ار گویم که تو بحر سخائی زر بیار

شمارهٔ ۴۴ - در مدح سلطان سعید خوارزم شاه گوید در عید اضحی

اندرین عید مبارک پی فرخنده اثر

بار داده است سلیمان نبی باز مگر

که ز پیلان و دلیران و شجاعان امروز

مردم و دیو و پری گشت فراهم یکسر

چشم بد دور از این تعبیه ابر نهاد

که ولی را همه آب است و عدو را آذر

تازه بزمی است عیان گشته ازو صورت رزم

خوش بهشتی است درو گشته نهان سر سقر

ز آبگون جوشن و کحلی زره و نیلی تیغ

رود نیلی شده پیدا به میان لشکر

شاه چون موسی و لشکر چو بنی اسرائیل

پیش او ساخته برشه ره این نیل گذر

عالمی شیر چو روبه شده در بازی گرم

یک جهان ماه چو ماهی شده در جوشن در

این چو ماه نو پنهان ز پس ناچخ و تیر

وان چو خورشید پدید آمده با تیغ و سپر

روی در روی دوگان پیش ملک گوئی شد

پیش خورشید برخ هم به فلک دو پیکر

هر چه آن کرد همی این دگری کرد همان

همچو عکسی که بر آیینه فتد یک چو دگر

حلقه کرده به سپاه و بر بسته ز انسان

که دو قوس قزح آورده بود سر در سر

شاه در مرکز اقبال توقف کرده

تعبیه در کنف رایت او فتح و ظفر

چتر عالیش چو چرخی که شود بی حرکت

میمونش چو کوهی که بود جاناور

رفته با کوکبه در مشرق اقبال ملوک

سه ملک زاده که شان بنده سزد هفت اختر

همه در باغ شهنشاهی خندان چون گل

همه از چرخ خداوندی تابان چو قمر

بندگان چست چو گلبن بقبا و به کلاه

حاجبان راست چو خامه بدو شاخ و به کمر

ماه رویان که بر اسبان هیون می جستند

چون پری راست که با دیو شود بازیگر

پیل بازی که بر آن پیکر خالی می خست

بو پنداری چون مردم آبی با بر

گر کبوتر نه بدیدی که بیازد بر ابر

کرد بایستی امروز بر آن ترک نظر

آن معلق زدنش راست بر آن اسبان بود

دل بدخواه خداوند جهان زیر و زبر

شمارهٔ ۴۵ - در صف چشم و مدح قوام الدین ابومحمد طاهر وزیر گوید

خدای عز و جل داد بنده را در سر

دو دیدگان گرامی بسان شمس و قمر

مطیع دارد شان سر چنانکه سر را تن

عزیز دارد شان دل چنان که دل را بر

به شکل پیکان باشند و در نظر چون تیر

صفای خنجر دارند و پیش جان چو تبر

دواند همچو دو پیکر یکی شوند به عزم

دواند همچو دو فرقد یکی کنند نظر

چو عقل خامش در ظاهر و امیر سخن

چو چرخ ساکن در رویت و اسیر سفر

چو خاک نقش پذیر و چو آب عکس نمای

چو نار تیز رو و همچو باد تیز خبر

همی روند چو آب و چو آبشان نی پای

همی پرند چو باد و چو بادشان نی پر

دو خرد لیکن داناتر از هزار بزرگ

دو جزع لیکن زیباتر از هزار گهر

چو آفتاب فرو شد فرو شدن گیرند

که دید نرگس کو راست خوی نیلوفر

قمر به چرخ بود نور بر زمین و به عکس

مکانشان به زمین است و نورشان به قمر

صفای آینه دارند هر دو و مژه ها

به پیش هر یک همچون دو شانه زیر و زبر

دو رهبرند جهان بین و خویشتن بین نه

خود آنکه نیست چنین ره بر است نی رهبر

سیه سپید چو روز و شبند و هریک را

عجب که از سیهی تابد آفتاب بصر

دو پیکر است در ایشان نشسته چون دو فلک

که شان ز خوبی تخت است و ز خیال افسر

تو خود نگه کن آنکه بنزدشان چو ملوک

هر آنکه قربت او بیش او معظم تر

هزار منت حق را که داشت ارزانی

چنین نفیس دو گوهر بصدر حق پرور

قوام دولت و دین بو محمد طاهر

که دین و دولت از او یافتند زینت و فر

سپهر ساخته از حزم او بسی درقه

زمانه آخته از عزم او بسی خنجر

عطا گزاری مقصود او ز زر و ز سیم

بزرگواری موروث او ز جد و پدر

دهان ز ذکرش هم چون صدف پر از لؤلؤ

زبان ز شکرش چون نیشکر پر از شکر

عدوش گرید چون دولتش بخندد خوش

یکی صراحی شد گوئی و آن دگر ساغر

زهی بصورت تو کرده اقتدا سیرت

خهی ز مخبر تو داده مژده ها منظر

ز چشم زخمی کافتاد و رفت بیش مباد

زمانه داشت غرض گوشمال اهل هنر

چو نور مردمک چشم مردمی دیدت

ز رشک خواست که همچون خودت کند ابتر

نظر نکرد ز کوتاه دیدگی آن قدر

که چشم باز چو دوزی شود فزونش خطر

محاق ماه بشاید ز بهر عز هلال

شب سیاه بباید برای قدر سحر

سحاب تا نشود پرده دار شاه فلک

عروس باغ ز پرده برون نیارد سر

بسا شکوفه کزین پس برای چشم ترا

سپید چشم بزایند جمله از مادر

بزرگوارا منت خدای را کامروز

منم سخن را چون دیده راضیا در خور

جهان ز خاطر چون آتشم عطر گشته

چنانکه میشود آب از وی آتش مجمر

اگر نه نام تو و مدح بیم آنستی

کز آب داری شعرم ترستی این دفتر

به پیش طبعم زیبد که آب خشک آید

ز شرم خاطرم آتش سزد که گردد تر

مرا بگفت چه حاجت که خود همی گوید

همین قصیده که اعجوبه ایست تا محشر

خدای داند اگر کس در این رسد هرگز

یکی نکوست که تو ای دری و من ای در

همیشه تا نبود بی ضیا دمی خورشید

هماره تا نبود بی سهر شبی اختر

بصیرت تو چو خورشید باد اصل ضیا

چو اختران بصرت را مباد رنج سهر

شمارهٔ ۴۶ - هم در مدح بهرام شاه گفت در شکارگاه

ناگاه چو بشنید شهنشه خبر شیر

فرمود که تازید سبک بر اثر شیر

چندانکه خبر گشت یقین شاه ز مرکب

بر پیل شد و کرد چو شاهان خطر شیر

خود شاه در این بود که در لشکر منصور

آوازه در افتاد که اینک خبر شیر

آهو بره بر پشته و گور از گله بر بست

اقبال خداوند جهان رهگذر شیر

بازوش قوی باد که در حین ز کمان چرخ

بر چرخ رسانید نفیر و نفر شیر

گه شیر به چنگال همی خست پی پیل

گه پیل به خرطوم همی کوفت سر شیر

چون پنجه فصاد گهی ناز و گهی نیش

در کرد مر آن پنجه بر نیشتر شیر

کوشید چو بیلک ز دلش نیش چو بگذشت

تاریک شد آن دیده خیره نگر شیر

تا پنج عدد شیر نیفکند شهنشه

نامد بسوی خوابگه از آبخور شیر

تیرش سوی آن جوی که در بیشه همی رفت

بگشاد زه از چشمه خون جگر شیر

ای آنکه رکابت چو سوی بیشه گذر کرد

جان بود همه خدمتی ما حضر شیر

هم ذات ترا باره سیمین ز تن پیل

هم تیر ترا ترکش زرین ز بر شیر

چونان برهانیدی شیران عرین را

کاهو مثل آورد ز حزم و حذر شیر

بو کز سرطان آید در سنبله خورشید

کامسال بگردد ز نهیب تو سر شیر

زین پس سکرة در ازان کز بیخ پلید؟

با نور نشیند ز عواقب ز بتر شیر؟

ای شاه بدشت آهو و نخجیر و دد و دام

گویند همی هر یک عیب و هنر شیر

رفتند گوزنان بره تهنیت گور

گشتند شکالان بعرین نوحه گر شیر

هر لحظه از آن خون شکاری بشماتت

دم دم همه آشامند خون هدر شیر

زین یک اثر تو که جهان پر خبرت باد

روباه ندارد خبر و نه اثر شیر

شمارهٔ ۴۷

زهی رفیع محلت برون ز حد قیاس

بنای دولت و دین را قوی نهاده اساس

گشاده مهر تو چون ابر چشمهای امید

کشیده کین تو چون برق دشنهای هراس

مضاء رأی تو چون گوهر ظفر بنمود

خرد بدید که از برق چون جهد الماس

بحق گزید ترا روزگار بر همه خلق

غلط نکرد زهی روزگار مرد شناس

بخواه جام که سر چرب کرد خصم ترا

بشیشه تهی این آبگینه رنگ خراس

موافقان را بأست نمالد و چه عجب

در آسیای فلک سنبله نگردد آس

به پیش خلق تو نرگس چو باد پیماید

بدان که بر کف زرین نهاد سیمین طاس

ز خلق و خلق تو هر لحظه مژده برسید

به بارگاه دل از شاه راه پنج حواس

مدان که فتنه بخسبد در این زمانه و لیک

ز عدل تست که باری شده است در فرناس

عدو چو گشت فضولی حقیرتر گردد

که تعبیه است کمی در فزونی آماس

بزرگوارا در بند قومی افتادم

که نقد رایجشان هست مختصر افلاس

نه ناطق و همه منطق فروش چون طوطی

نه مردم و همه مردم نهاد چون نسناس

سیه سر و دو زبان لیک گنک چون خامه

سپید کار و دو روی و ضعیف چون قرطاس

گناه کردن هر خس بدان همی نرسد

که عذر خواهد و خواهد که در دهد ریواس

چو مه که توزی بگدازد و به صد منت

ز ماهتاب جهان را عوض دهد کرباس

تو پاکزاده مبادا از آن گروه نه ای

که منع جود تو باشد نتیجه وسواس

همیشه تا که نماید قمر ز سبزه چرخ

گهی چو سیمین خرمن گهی چو سیمین داس

دل حسود تو نالان و مضطرب بادا

ز تیر حادثه مانند سینه بر جاس

شمارهٔ ۴۸ - وله

گهر نتیجه بحر است و بر خلاف قیاس

نتیجه آمده بحری ز گوهر عباس

ابوالمحاسن عبدالصمد که بخت آمد

بنای دولت و دین را قوی نهاد اساس

کشیده تیغ چو مهر است عزم او در حرب

گشاده چشم چو چرخ است حزم او در پاس

زهی ضمیر چو بحرم فشانده بر سر تو

هزار گوهر معنی بصد هزار اساس

گشاده لطف تو چون ابر دیدهای امید

کشیده عنف تو چون برق چشمهای هراس

از آنکه صاحب سری روا بود که ترا

ز سر دلها یک یک خبر دهد انفاس

بکنه فضل و بزرگی نه ابن عم توام

ز مقتضای کرم قدر ابن عم بشناس

شمارهٔ ۴۹ - در مدح بهرام شاه در جواب رشید وطواط گوید

چو ساخت در دل تنگم چنین مکان آتش

نیافت جای مگر در همه جهان آتش

مرا دو چشم چو ابر است و شاید ار چون برق

جهد از آب دو چشمم زمان زمان آتش

وصال تو ز برم رفت و ماند آتش هجر

بلی بماند لابد ز کاروان آتش

مگر که چشم و دلم ماهی و سمندر شد

که کرد این وطن آب و دگر مکان آتش

شدم ز گنبد نیلوفری چو نیلوفر

که گرد گرد من آبست و در میان آتش

ز عشق روی نگاری که شمع خوبان است

کنم بسر بر چون شمع جاودان آتش

زهی چو یوسف در حسن و همچو ابراهیم

بر آن دو عارض تو گشته مهربان آتش

بوعده دل من خوش کن ارچه نبود راست

بگفت آتش کی گیردت زبان آتش

گرم چو مشک دهی بی خیانتی بر باد

ورم چو عود زنی در میان جان آتش

به خوشدلی بکشم سرد و گرم تو که مرا

تو در بهار نسیمی و در خزان آتش

تو هم نگارا چون گل ز پوست بیرون آی

که زد ز روی تو در خویش بوستان آتش

نمود عرصه صحرا ز سبزه چون دریا

گرفت خطه بستان ز ارغوان آتش

ز آتش رخ و زلف تو گشت لاله چنان

که کرد ظاهر هر لحظه از دخان آتش

از آتش آمد بیرون دخان و لاله کنون

شد آن چنان که برون آید از دخان آتش

میان سبزه گل زرد اگر ببینی هیچ

گمان بری که گرفته است آبدان آتش

چو شاخ گل بده انگشت خواست کشت چراغ

ز برگ لاله بکف کرد گلستان آتش

ببین چو لاله دعای حسود شاه بگفت

زمانه گفت که پاداش در دهان آتش

یمین دولت بهرام شاه که اندر رزم

زبان خنجر او راست ترجمان آتش

شود چو زهره ز خورشید محترق گر هیچ

کند زمانی با عزم او قران آتش

ز آب کشته شود آتش و کنون بر عکس

گرفت از آب کفش گنج شایگان آتش

سپهر قد را آنی که گر مثال دهی

چو آب خدمتت آید بسر دوان آتش

ز چرخ اگر تو بخواهی چنان بر آری دود

که گیرد از تف آن راه کهکشان آتش

کند ز خاک حریم تو بار نامه نسیم

زند بآب حسام تو داستان آتش

به خلق خوب تو هر کس که نسبتی دارد

ز خلق در گذرد چون ز گوهران آتش

به بست عزم تو اینک نگاه کن که همی

چگونه ساید پهلو بر آسمان آتش

عدوت را ز تو هم راحت است کاندازد

بروز محشرش از ننگ بر کران آتش

خدایگانا شعری ز گفته وطواط

که کرده بود ردیفش ز امتحان آتش

شنیده بنده که دارد وفور یک نظرت

حرام کرد بر آن طبع درفشان آتش

شنیده بنده که دارد وفور یک نظرت

حرام کرد بر آن طبع درفشان آتش

حسن هم اکنون دری ز بحر طبع آورد

که همچو یاقوت او را دهد زمان آتش

چو خاک رنگین مدحی مبادی آن باد

چو آب صافی شعری ردیف آن آتش

همیشه خاک بود کان گوهر و امروز

منم که گوهر نظم مراست کان آتش

شعاع طبع دگر کس کجا پدید آید

که پیش خاطر من خود بود نهان آتش

بسان طوطی چون طبع من شکر خاید

ز رشک گیرد وطواط روان آتش

همیشه تا که به رفعت بود مثل افلاک

همیشه تا که ز سرعت دهد نشان آتش

علو قدر ترا باد همرکاب افلاک

مضاء عزم ترا باد همعنان آتش

یکی حباب ز جود تو موج زن دریا

یکی شرار ز خشم تو کامران آتش

شمارهٔ ۵۰ - ایضا سلطان بهرام شاه غزنوی را مدح کند

گل دل بشکفد ز دیدارش

دل گل بشکفد ز رخسارش

بخت ما را فکند در دامش

حسن خود را نهاد بر بارش

از لطیفی که آفرید خدای

آن تن نازک ستمکارش

تیزتر ننگرم در او که کند

تیزی یک نظر هم افکارش

تا نبندد نقاب نتوان دید

از تجلی نور دیدارش

گل او بود و بس که خار نداشت

هم بنگذاشتند بی خارش

لیک اینک نگاه کن که همی

سبزه چون بر دمد ز گلزارش

آینه نیکوئی است عارض او

آه کاغاز کرد زنگارش

کبک بر خود بخندد ار خندد

پیش آن چابکی ز رفتارش

دلم از کف گرفته بودی هم

گر نبودی به جان خریدارش

همه قصدش بکار زار من است

من چنین زار گشته در کارش

بار جورش به جان کشم چه کنم

که مرا نیست ترک آزارش

دل ما گرچه کم نگهدارد

یارب از فتنها نگهدارش

ای به جائی رسیده کار رخت

که به جان است جان خریدارش

تن چو تن در تو داد بپذیرش

دل چو دل در تو بست مگذارش

بر دل نیک من مخور زنهار

که به جان داد شاه زنهارش

شاه بهارم شاه بن مسعود

که سزد چرخ صفه بارش

ملک ثابت ز تیغ لرزانش

فتنه خفته ز عدل بیدارش

از حشم اندکست بیشترش

وز درم اندک است بسیارش

او جهان را به عدل یاری کرد

باد هم کردگار او یارش

شمارهٔ ۵۱ - در مدح سلطان بهرام شاه غزنوی گوید

گهر بر زر همی بارم ز یاقوت در افشانش

شدم چون ذره ای در سایه خورشید رخشانش

خیالش همچو او هیچم نمی پرسد عجب نبود

که از بیمار پرسیدن نگردی هم پشیمانش

بعمر ار چند ننهاده است یک شب روی بر رویم

برآنم تا کنم یکروز جان خویش در جانش

سکندر آب حیوان را ز ظلمت جست و اینک من

همی در چشمه خورشید بینم آب حیوانش

دهانش نقطه موهوم را ماند کنون آری

مبادا چون بر آرد خط بود بر نقطه برهانش

نشاط انگیز عقل افتاد و نزهتگاه جان آمد

می یاقوت جام او گل خورشید بستانش

در آورد این غم از پایم که چون سر برکند روزی

ز طرف چشمه یاقوت زمرد رنگ ریحانش

بدست آن زلف را بر گوش هر ساعت کند حلقه

چو من خود حلقه در گوشم چه باید کرد دستانش

ز بند زلف پر بندش دلم ناگاه اگر بجهد

فرو افتد هر اندر حال در چاه زنخدانش

دلم خواهد که بگریزد ز بند زلف او لیکن

ز بیم آنکه خون گردد نباشد زهره آنش

چنین با عاشقان غمزده دامن بیفشاند

مگر عاشق شود روزی و گیرد غم گریبانش

عجب نبود اگر جاوید ماند اندرین عالم

که پس با اعتدال افتاده هر جزوی ز ارکانش

بفرمانم نباشد دل ز یمن عشق آن دلبر

همین باشد سزای آنکه نبود دل به فرمانش

دلم را درد هجرانش بخست و قصد جان دارد

کنون جان من و انصاف شاه و درد هجرانش

یمین دولت عالی ملک بهرام شاه آن شه

که سایل را همی شرم آید از جود فراوانش

خداوند جهان بهرام شاه آن خسرو عادل

که با عمر خضر داده است حق ملک سلیمانش

دهان مشکین شود هر گه که گوید بخت جمشیدش

زبان شیرین شود هر گه که گوید عقل سلطانش

جهان داری که از چرخ برین بگذشت مقدارش

شهنشاهی که از روی زمین بگزید یزدانش

سعادت چشم بگشاده وز آن مقصود دیدارش

زمانه گوش بنهاده وز آن مطلوب فرمانش

اگر گنجی بدست آرد فراهم کرده چون پروین

ز بخشش چون بنات النعش گرداند پریشانش

بکان اندر اگر صد ساله زر باشد بیک ساعت

چنان بخشد که پنداری مگر کین است باکانش

خهی رای تو خورشیدی که پنهان نیست تأثیرش

زهی طبع تو دریائی که پیدا نیست پایانش

ز جاه ار پایه ای باشد بود پای تو برفرقش

ز بخت ار نامه ای باشد بود نام تو عنوانش

نگردد خصم تو کامل و گر گردد چو مه باشد

که هر وقتی که کامل گشت باشد وقت نقصانش

از آن نیلوفری تیغت بهیجا رنگ ریز آمد

که همچون معصفر اندر شکم بست است دندانش

نگردد تیغت از زخم فراوان کند و کر گردد

به از سنگین دل دشمن نباشد سنگ افسانش

زند مه خرگه خود را ز ابر تر مزاج آبی

مگر در منزل اول فتد قدر تو مهمانش

همیشه تا بود روی گلستان تازه و خرم

هر آنگاهی که آراید به گوهر ابر نیسانش

ز ابر کف گوهر بار تو روی نکو خواهت

چنان باشد که نشناسد کس از تازه گلستانش

شمارهٔ ۵۲ - هم در مدح او گفت در تهنیت تحویل سال

بشگفت در بهار سعادت نهال ملک

تازه است روی بخت که برگشت سال ملک

از چشم گوش ساز که بی ترجمان صوت

گوید همی ثنای شهنشاه حال ملک

خورشید سایه بان کند از نور وقت بار

تا چشم اختران نرسد در جمال ملک

عین کمال ملک خداوند عالم است

عین کمال دور ز عین کمال ملک

پشت سپاه و روی سپهر و پناه دین

آرام تخت و رفعت تاج و جلال ملک

شد پاسبان سیاست بیدار او چنانک

فتنه به خواب بیش نبیند خیال ملک

طاوس وار از جهت جلوه پر گشاد

چتر همای سایه او پر و بال ملک

او خود چو کعبه است کز احرام خدمتش

گشتست سجده گاه سران پایمال ملک

از حمله تو خیزد باد وزان فتح

وز رحمت تو زاید آب زلال ملک

از آفتاب روی تو چون روز نوبهار

هر ساعتی فراخ تر است این مجال ملک

تا بر نیاید از طرف مغرب آفتاب

بدرت یکی به زیر مباد از هلال ملک

ایام را مباد فراق از لقای تو

از عمر خویش برخور و باز از وصال ملک

شمارهٔ ۵۳ - در مدح امیرحسام الدین گوید

ای به حق آرزوی جان ملوک

حکم تو جزم در جهان ملوک

ای کرم یار تو تو یار کرم

وی ملوک آن تو تو آن ملوک

جره باز ظفر شکار توئی

پر گشاده ز آشیان ملوک

بابت رنگ و بوی و نقش نگین

گوهری خاسته ز کان ملوک

بازگشت ملوک عصر به تست

که توئی یار مهربان ملوک

صفدرا نکته ای بدستوری

باز گویم ز داستان ملوک

از خرد یک شبی بپرسیدم

کای وزیر جهان ستان ملوک

کیست از مقبلی که خوش ناید

بی از او آب در دهان ملوک

قیمتش گنج شایگان علوم

قامتش سرو بوستان ملوک

از شکر طوطی وز گل بلبل

کش توان خواند ترجمان ملوک

مه سواران ز حل رکاب که هست

در کف عزم او عنان ملوک

رأی بیدار مشتری نظرش

در شب فتنه پاسبان ملوک

بر نویسد اجل حسام الدین

ای که این است و بس نشان ملوک

سر زبانها خرد بجنباند

سبکم گفت کی گران ملوک

لاف این میزنی که من هستم

سبب بزم و مدح خوان ملوک

بر تو این قدر مشتبه گردد

تا که باشد مراد جان ملوک

خود یکی بیش نیست در عالم

قزل شاه و پهلوان ملوک

سرو را مدحتی فرستادم

مایه عمر جاودان ملوک

چون تأمل کنی و بپسندی

عرضه کن بر خدایگان ملوک

هر چه باید توانی و دانی

جز تو خود کیست کار دان ملوک

کرمی کن که تا قیامت از آن

باز گویند در میان ملوک

تا مه از آسمان پدید آید

باد با ماه آسمان ملوک

شمارهٔ ۵۴ - در مدح منتخب الملک ابوعلی حسن گوید

طلوع خسرو سیارگان به برج حمل

خجسته باد ابر خواجه عمید اجل

یگانه منتخب ملک شاه و تاج خواص

که برگزید ز خلقش خدای عز و جل

جمیل نام ونشان و سدید قول و قلم

رفیع قدر و محل و عزیز علم و عمل

ابو علی حسن احمد آنکه در شأنش

شده است آیت مردی و مردمی منزل

نسیم لطفش خرم تر از بهار حیات

سموم قهرش سوزان تر از درخش اجل

نهد هدایت او مرکز زمین را عقد

کند کفایت او عقده ذنب را حل

زهی نزاده چنو مکرمی در این ایام

خهی ندیده ترا دیده سپهر بدل

به حجت آتش عزم تو هست مستعلی

به منت آب سخای تو هست مستعمل

عجب مدار که یکساله جاه دشمن تو

بود به نسبت یک روزه قدر تو مختل

برای آنکه بسالی قمر همان نرود

بر آسمان که بروز فراز جرم زحل

اگر گذشته شود نیک خواه تو حاشا

وگر بماه رسد بد سگال تو به مثل

تو مرده زنده کنی همچو عیسی مریم

تو مه دو نیمه کنی همچو احمد مرسل

به نزد صورت دولت که عاشق است ترا

مدایح تو که مشهور باد هست غزل

اگر غروری باقیست خصم را گو باش

یکی دو کی شود از بهر دیده احول

چو سرو آزاد از بهر بندگیت فلک

بایستاده بیک پای و کرده دست بغل

از آن به مدح تو کردم مفاتحت که گیا

بسوی ابر گشاید زبان به شکر اول

به راستی دگران گو که آیدم چه عجب

کالف یکی بود و یا ده از حروف جمل

نهال روضه جام توام شکفته به شکر

به وقت میوه چرا می گذاریم مهمل

شمارهٔ ۵۵ - هم در مدح او گوید

کاری بگزاف می گذارم

عمری به امید می سپارم

نی زهره آنکه دل به جویم

نی طاقت آنکه دم بر آرم

اندیشه به سوخت عقل و روحم

و امید ببرد روزگارم

یاری نه که یکرهم به پرسد

تا بر چه امید و در چه کارم

بد عهدم خوانده والحق

گر بی تو زیم هزار بارم

ای نور دو دیده بیم آن است

کین نور دو دیده هم به بارم

ترسان ترسان ز آب و آتش

بر روی و رخت نظر گمارم

رنجی که همی کشم چه گویم

دانم که نداری استوارم

تا مشک تو نقشبند گل شد

هیچ از دو جهان خبر ندارم

با آنکه لبت نکرد مستم

دردا که گلت نهاد خارم

ای شاه منم که از عزیزی

پرورد غم تو در کنارم

گفتم که نمی نمایدت هیچ

می ده که هنوز هوشیارم

آن به که چو چاشنی پذیرم

بر دارم کام و سر به خارم

کز رنج تو نیست هیچ راحت

جز بر در خاص شهریارم

صاحب حسن آنکه شاه دولت

جز بر در او نداد بارم

زیبد اگر از زبان حالت

گوید که جهان افتخارم

زر پاش چو شاخ در خزانم

در بار چو ابر در بهارم

آن صدر منم که از عزیزی

پرورد اقبال در کنارم

شکر ایزد را که مملکت را

من از دو وزیر یادگارم

بر دشمن و دوست هر چه کردم

پاداش دهاد کردگارم

گفته قلمش که می نماند

از شادی دست او قرارم

رقاص بساط سیمگونم

غواص بحار مشکسارم

هستم دو زبان و بر حقم زانک

با دشمن خویش درحصارم

چون دائره سپهر سرکش

سربر خط امر خواجه دارم

انگشت نهم درست بر حرف

تا منتخب است دستیارم

ای آنکه ز جود تو بیفکند

بد مستی آز در خمارم

از عون سخات بر مرادم

و ز جود یمینت با یسارم

گشته است به دولت تو حاصل

آنها که نبود در شمارم

گر از تو ندانم از که دانم

ور از تو ندارم از که دارم

هر مکرمتی که میگذاری

شکری به سزا همی گزارم

هر قطره که بخشیم صدف وار

دری بتو باز می سپارم

بشکفت همه جهان ز فضلم

نشکفته یکی گل از هزارم

زنهار به حق معونتم کن

کز حق بر تو بزینهارم

از خاک تنم چو گل پیاده است

بر باد چو بوی گل سوارم

این زر که منم که خواست دانست

جز سنگ وقار پر عیارم

ای بی نمکان شور چشمان

گفتمی که کیم همی نیارم

خلعت دادیم پار الحق

امسال در آرزوی پارم

تا باز چو باغ خوش بخندم

تا باز چو ابر در ببارم

شمارهٔ ۵۶

داند جهان که قره عین پیمبرم

شایسته میوه دل زهرا و حیدرم

دریا چو ابر بار دگر آب شد ز شرم

چون گشت روشنش که چه پاکیزه گوهرم

دری پر از عجایب دریا شود به حکم

هر قطره‌ای که در صدف دل بپرورم

طبعم چو آتش تر و هر دم خلیل وار

خوشبو گلی دگر دمد از آتش ترم

روید نبات نیشکر از جویبار گوش

چون نایژه گشاد زبان شکر گرم

گر طبع آب خوردن شکر بود چراست

از آب طبع زادن لفظ چو شکرم

تیر فلک که هست بدستش کمان سخت

می بفکند سپر ز زبان چو خنجرم

گر صد هزار پیکر لفظ است جان نشان

بخشیده من است که جان دو پیکرم

پی کور کرده چشم بدان را و چون صدف

پیرایه دار حق ز درون است زیورم

سهل است اگر به منظر من بنگری از آنک

منظور عالم ملکوتست مخبرم

گل بلبلی گزیند در باغ سیرتم

مه اختری نماید در پیش اخترم

دارم زبان و ژاژ نخایم که سوسنم

بینم به چشم و عشق نبازم که عبهرم

بی نقش همچو آینه آب منقشم

بی عطر چون فریشته جان معطرم

خون در تنم چو نافه ز اندیشه خشک شد

جرمم همین که هم نفس مشک اذفرم

گفتی چو گوشوارت دریست در دهان

در در دهان چه سود که چون حلقه بردرم

هر لحظه دور جام تهی در دهد چو گل

این پر شکوفه گلشن سبز مدورم

گردون بد حریفم برسر همی زند

وین کفر بین که کوبد سر زخم نشترم؟

بر گوشمال چرخ نهی چشم همچو نای

اینک رگیست راست نهاده چو مزهرم

بر سر نیاید از من یک ذره تیرگی

چرخ ار فرو گذارد صد بار دیگرم

گر من بنیم جو بخرم هفت خنک چرخ

پس همدم مسیح نیم همتگ خرم

خاکیست رنگ دنیا پاکیست نقش دین

خاکی همی فروشم و پاکی همی خرم

گر هستیم نه است چه باک است گو مباش

چون حاجتم نیست به هستی توانگرم

آبی معقد است که زیور دهد درم

خاکی ملون است چه رنگ آورد زرم

از تاب آفتاب دل کوه خون گرفت

و آوازه در فکند که یاقوت احمرم

آب دهان کرم گره شد بحیلتی

بگشاد بهر لاف که دیبای ششترم

نقش طراز جامه دیباست هست و نیست

یارب تو هستیی ده کین نیست در خورم

تا نیرم برای عروسان قدس را؟

در دل که هست آینه غیب بنگرم

چند از زبان برای دل دیو مردمان

در دیو لاخ غیبت مردم گیا خورم

زان تا لبی سپید کند هر سیه زبان

دردا که چون زبان قلم گشت دفترم

زین آبگون قفس که چو مرغان همی پرد

چون عم خویش جعفر طیار بر پرم

چندان در این مشبک سربسته خاکیم

کز چار بند طبع گشایند شهپرم

زین نه سرای پرده نیلوفری برون

یک طاق گلشن است که آنجاست منظرم

سر چون قلم ز لوح وجودم بریده باد

گر تا بساق عرش فرود آید این سرم

با این شرف ز غصه طفلان وقت خویش

خونابه چون جنین دهن بسته می خورم

چون سرو پاک دامن خواهم هزار دست

تا از درون چو غنچه گریبان دل درم

چون سرفکنده گریم گوئی صراحیم

چون خون گرفته خندم گوئی که ساغرم

در قهقهه ز گریه دل چون گلابزن

در خرمی ز سوز جگر همچو مجمرم

گفتی دریغ رنج حسن هم دریغ نیست

آخر به بوی رنگی این رنگ می برم

از روی آنکه روی دلم سوی هزل نیست

من در گنه ز توبه بسی بی گنه ترم

استغفرالله ار به مثل زلتی کنم

الحمدلله از سر آن زود بگذرم

در خواب کم شود دل بیدار من از آنک

بیدار کرده نفس صبح محشرم

احوال خویش اگرچه بگفتم یگان یگان

سوگند می خورم که ندارند باورم

ناورده برون چو منی در هزار سال

اینک تو ایدری فلکا و من ایدرم

در عهد من هر آنکه کند دعوی سخن

خصمش خدای اگر ننشیند برابرم

با خلق داوری چکنم بهر نظم و نثر

اندی که من نخواسته داده است داورم

مردانگی باز و جوانمردی خروس

خرسندی همای و وفای کبوترم

منت خدای را که نینداخت دست حرص

اندر نشیب وقف ز بالای منبرم

سردی زر خشکی سالوس چون نبود

حاجت نیوفتاد بزهد مزورم

نثر دروغ بر چو منی افترا کنند

کز نظم راست گرد ز دریا برآورم

سر شستنی دهم همه را زآتش ضمیر

گر هم بر آب کار بشویند محضرم

از کس چو مهر و ماه سپر نفکنم از آنک

چون تیغ صبح و تیر سحرگه دلاورم

از باطل زمانه کیم سایه در فتد

کاندر پناه سایه حق بوالمظفرم

سلطان یمین دولت بهرام شاه شاه

کاقبال او گرفت بانصاف در برم

ای کاشکی پذیرد و کاریش آمدی

تا جان نهاده بر طبقی پیشش آورم

در آرزوی آرزو اندر نیامده است

آنها که شد ز دولت جودش میسرم

گویم همی بشکر که هست و همیشه باد

از آسمان سریر و ز خورشید افسرم

ماه خجسته ام نه که مهر مبارکم

جان مجسمم نه که عقل مصورم

در منزلت رفیع تر از چرخ اعظمم

در مرتبت خجسته تر از سعد اکبرم

همسایه همایم و هم سایه خدای

کرده است این دو سایه سعادت میسرم

همچون حواس نوبت من پنج از آن شده است

کامداد عقل یکسره هستند لشکرم

تا آنکه نوش کردم آب حیات عقل

بی آب می نماید ملک سکندرم

بوسید تاج و تخت سراپای من از آنک

چون تخت پایه دارم و چون تاج سرورم

جز خیر ناید از من و گر نیستی چنین

در ملک دین خدای نکردی مخیرم

قصدی همی کنند به کوتاه دیدگی

تا در حسن به چشم کرم بیش ننگرم

گر هست بنده ای که بگوید چنین دری

پذرفتم از خدای که او را بپرورم

شمارهٔ ۵۷ - در مدح محمود بن محمدخان خواهر زاده سلطان سنجر گوید

فسانه گشت بیک بار داستان کرم

بریده شد پی حاجت ز آستان کرم

برون ز قبه میناست بارگاه وفا

ورای خانه عنقاست آشیان کرم

ز بار هر خس بگسست بارگی هنر

ز سنگ هر سگ بشکست استخوان کرم

مجوی گوهر آزادگی که زیر زمین

چو گنج قارون پنهان شده است کان کرم

گمان مبر که هلال هنر بزرگ شود

از آنکه خرد شکسته است آسمان کرم

کرم مگوی که جز در میان سبزه باغ

همی به خواب نبیند کسی نشان کرم

به بوی فضل و کرم خانمان رها کردم

که روی فضل سیه باد و خان و مان کرم

عجب مدار که شد کند خاطر تیزم

که تیغ خاطر چو بیست بی فسان کرم

به آب و دانه چو من بلبلی بیرزیدی

اگر نبودی پژمرده بوستان کرم

ز حد ببردم نی نی هنوز سر مستست

ز جام جود و سخا طبع شادمان کرم

هنوز فائده هست در وجود هنر

هنوز منطقه هست در میان کرم

بفر دولت خاقان جمال دولت و دین

که نوک خامه او هست ترجمان کرم

کریم عادل محمود بن محمد آنک

که هست غایت سوگند او به جان کرم

موفقی که برای مضاء حاجت خلق

نشانده بر ره امید دیدبان کرم

صنایعی که شد از جود او یقین خرد

خدای داند اگر گشت در گمان کرم

خهی ذخیره دولت ز روزگار بزرگ

زهی فرشته رحمت ز خاندان کرم

توئی به همت بسیار گنج دار علوم

توئی به دولت بیدار پاسبان کرم

توئی به باغ شرف سبزه و بهار امید

توئی که چشم بدت دور قهرمان کرم

نه جز هوای تو سریست در ضمیر خرد

نه جز دعای تو وردیست در زبان کرم

بگاه عدل توئی خصم جان ستان ستم

بگاه فضل توئی یار مهربان کرم

برای قلب کرم می نهند مال حرام

توئی که مال حلال تو هست آن کرم

فلک نیاوردم زیر پای همچو رکاب

اگر تو تاب دهی سوی من عنان کرم

درین زمانه توئی آب خواه و دست بشوی

که بر بساط تو بتوان شکست نان کرم

بعشق بلبل طبعم کجا زند دستان

چو از رخ تو شکفت است گلستان کرم

چو آفتاب ز مشرق همی توئی که همی

برآوری سر همت ز بادبان کرم

بساز کار افاضل و گرنه چون دگران

تو هم بگوی که بیزارم از ضمان کرم

همیشه تا چو فرود آید از فلک عیسی

بلطف زنده کند نام جاودان کرم

تو باش مهدی جانها که کار اهل هنر

به جان رسید در این آخر الزمان کرم

هزار منت حق را که خطبه و سکه

بنام مجلس عالیست در جهان کرم

زهی یگانه که هر ساعتی طلوع کند

بر آسمان معالیت اختران کرم

شمارهٔ ۵۸ - این قصیده از سر تأسف گفته به نشابور فرستاد

من همان طوطی شکر سخنم

که صدف بود حقه دهنم

گنبد عقل طاق دستارم

گلشن جان رواق پیرهنم

صنمی بر سریر فضل و ادب

تاج بخشان بحر و بر شمنم

فلکی کرده گردش فلکم

زمنی کرده جنبش زمنم

تاج سر داشت جبرئیل مرا

این زمان خاک پای اهرمنم

گاه ننگ آیدم همی که شدم

از که والله که هم ز خویشتنم

نیستم زنده پس اگر هستم

بوفا و کرم که من نه منم

مجمر مهر سوخت چون عودم

چنبر ماه تافت چون رسنم

نم کشیده چو برگ نسترنم

خم گرفته چو شاخ نارونم

هم ز محنت چو کوه شد جانم

هم ز کاهش چو کاه گشت تنم

توشه ای نی که آن دهد قوتم

گوشه ای نی که آن بود سکنم

هر چه آورد روز روزی ام

هر کجا در رسید شب وطنم

درد بی منتهاست درمانم

مرگ هر ساعتست زیستنم

آشنا کردن است رفتارم

کوه بر کندن است ده زدنم

دم زند در میان ره صد جای

تا ز خاطر به لب رسد سخنم

بس بود چشم مور بر پشه؟

چارسو گور و پنج سو کفنم

یارئی یارئی که رنجورم

رحمتی رحمتی که ممتحنم

گرچه از هیچ کمترم به جوی

بر دل خو چو صد هزار منم

آخر ای آرزوی دل تا کی

در دل این آرزو فرو شکنم

چون نمایم هزار دستانی

چون یکی گل نروید از چمنم

بر دمد خیره خیره چون خط دوست

خار خار از میانه سمنم

پای در گل چگونه رقص کنم

دست بر دل چگونه دست زنم

فتنه روزگار من آن است

که در این روزگار پر فتنم

باهزاران ستور بی فش و دم

در یکی قرن و در یکی قزنم

عور بی مایه اند از آن نخرند

این حدیث چو لؤلؤ عدنم

چون خرندم که کفه مه و مهر

بگسلد از گرانی ثمنم

ساز خلق جهان و سوز خودم

تا بدانی که شمع انجمنم

همه تیز از منند و من کندم

راست گوئی که صفحه مسنم

جمع در جسم و تفرقه در ذات

به حقیقت ستاره پر نم

بر زمین این چنین ز من زانم

که نه در صدر خواجه ز منم

یارب آن نقش دولتم بنمای

که خلاصی دهد از این محنم

گویدم هین بیار مژده که من

صورت صاحب اجل حسنم

شمارهٔ ۵۹ - در بادیه به التماس امیر حاج گفته

جان میبرد به عشرت حوران گلشنم

تن می کشد به خدمت دیوان گلخنم

عیسی است جان پاک و خرست این تن پلید

پیکار خر همی همه بر عیسی افکنم

تن دیو و جان فرشته و من نقش دیو شوم

بر تارک فرشته میمون همی زنم

در حلق جان ز بس که فکندم طناب تن

شد جان دوست روی چو تن نیز دشمنم

ترسم ز ننگ صحبت زاغ سیاه تن

باز سپید جان بپرد زین نشیمنم

بر پای عقل بند گران است این سرم

در حبس چرخ گور روان است این تنم

پس همچو کرم پیله ز جان گداخته

بر کهنه گور تن کفن نو همی تنم

تا لاجرم همی زند این طاس زرنگار

بر سینه زخمهای پیاپی چو هاونم

گاهی بسان طفلان خونی همی خورم

گاهی نگون چو پیران جانی همی کنم

چشمم سفید گشت چو گوی بلور و من

زین اشک لعل همچو بلور ملونم

شاد از چه ام از آنکه دراین غمکده یکیست

درمان و درد و نیک و بد و سور و شیونم

از نفخ صور هم نه بمیرد چراغ من

کز زیتها یضی چکیدست روغنم

بیرنگ آب و دانه چو سیمرغ فارغم

بی ننگ مهر و ماه چو فردوس روشنم

آن آتشی که باغ ارم گشت بر خلیل

جست از دل چو سنگ وز بان چو آهنم

گر دیده نشسته مگر نور دیده ام

پوشنده برهنه مگر نوک سوزنم

از دست سرو و خنجر سوسن فرو درم

هر لحظه بندگی که دهد سرو و سوسنم

آن قربتم مبین که چو خورشید روشنم

این زحمتم نگر که چو سایه فروتنم

هستم چهار میخ در این خانه دو در

پرها زنم چو باز گشایند روزنم

با این سکون و ز آن حرکت هم بنگذرم

ناید پدید کنگره قصر مسکنم

یکروز میگذشتم دامن کشان ز چرخ

آلوده شد به چشمه خورشید دامنم

سنگ سخن بلندتر انداختم از آنک

تا آبگینه خانه افلاک بشکنم

هم با کمند عقلم و هم با لگام شرع

تا کره سپهر نگوید که توسنم

گر سر کشد به پای شرف منتهاش را

بیزارم از بزرگی اگر خورد نشکنم

مردانگی اگر ننمایم زمانه را

بس من زن زمانه نی مرد ونی زنم

از دیگ سینه جوش برآوردمی ولیک

از عقل کاسه ایست بر این سر نهنبنم

درد سرم مباد که گر بایدم گلی

باید ز مه گلاب و ز خورشید چندنم

گر منکری بیاید و گوید بنگروم

تا معجز رسول نگردد مبرهنم

از بعد پانصد و چهل و پنج گو بیا

در من نگر که معجزه جد خود منم

شمارهٔ ۶۰ - در مدح نظام الملک محمد گوید

مرا به وقت سحر دوش مژده داد نسیم

که شهریار جهان پادشاه هفت اقلیم

خزانهای ممالک هم مفوض کرد

برای آنکه به حق یافت بر جهان تقدیم

نظام ملک و قوام جهان خداوندی

که کرد جانب او را خدایگان تعظیم

یگانه صاحب عادل محمد آنکه بود

به نزد جودش دریا بخیل و ابر لئیم

زحل محلی و برجیس منظری که سزد

مهش سفیر و عطارد دبیر و زهره ندیم

قد موافق او راست تر ز شکل الف

دل مخالف او تنگ تر ز حلقه میم

جهان خراب شدستی ز باس او بی شک

اگر نبودی زین گونه بردبار و رحیم

چو مادحی که ببوسید خاک درگه او

ببرد زر درست و نبرد عذر سقیم

ز دست جودش اگر مال در عناست چه شد؟

ز جود دستش خلق است در میان نعیم

خهی عنایت تو بر ولی دلیل بهشت

زهی سیاست تو بر عدو نشان جحیم

اگر نسیم ز خلق تو گیردی تأثیر

وگر سحاب ز جود تو یابدی تعلیم

کمینه نفحه این باشدی چو مشک تبت

کهینه قطره آن گرد دی چو در یتیم

فلک حسود ترا زان نمی کند فانی

که مردن آنرا بهتر ز زیستن در بیم

مخالفت مثلا گر مه سما گردد

شود ز خامه انگشت شکل تو بدو نیم

بزرگوارا نبود عجب که شاه جهان

گزید بهر خزاین ترا حفیظ و علیم

تو کوه حلمی و شاه آفتاب معلوم است

که کوه باشد گنجور آفتاب مقیم

کنون بدیع نباشد که سعی تو سازد

برای نقد خزانه ز مهر و مه زر و سیم

خجسته خلعت شاه جهان چو پوشیدی

بطالعی که تولا کند بدو تقویم

چو نای دشمن جاه تو باد پیماید

که همچو ابر زند طبل را به زیر گلیم

همیشه تا که چمن بشکفد به آب زلال

همیشه تا که هوا تر شود به باد نسیم

نسیم خلق تو بادا ز معجزات مسیح

زلال عفو تو بادا ز چشمهای کلیم

ز رای پیر تو شاه جهان چنان بادا

کز آفتاب و فلک سازد افسر و دیهیم

شمارهٔ ۶۱

چون ز غزنین کردم آهنگ ره هندوستان

از سپاه روم خیل زنگ می بستد جهان

تاج نورانی همی افتاد در پای زمین

رایت ظلمت همی افراخت سر بر آسمان

روز رومی روی پشت از بیم در ساعت نمود

چون شب زنگی وش آخر اندر آمد ناگهان

در عزیمت در هزیمت هر زمان زنگی و روم

این گران کردی رکاب و آن سبک کردی عنان

تهنیت را گنبد نیلوفری آورد و داد

دسته نرگس را به دست شب ز پروین در زمان

اختران خوش خوش همی چهره گشاده از نقاب

گشته این با آن مقابل کرده آن با این قران

جرم کیوان بر سپهر نیلگون بود آن چنانک

نقش دیبا کان بود بر روی کحلی پرنیان

عکس کرده مشتری بر گنبد آیینه گون

چون عروس گل که لب خنده زند بر بوستان

سرخ روئی قبه اخضر ز همنامی شاه

از همه پیدا چو نارنگی میان ضمیران

زهره زهرا چو گوئی ساخته از کهربا

گشته اندر لاجوردی صحن میدانی عیان

هر دو دیده فرقدان بنهاده گوئی کرده بود

شب مر ایشان را بر اطراف ممالک دیده بان

ادهم شب در تحیر بود از کارم از آنک

هم تک او نقره خنگی داشتم در زیر ران

خاک پیما و آتشی اصلی که ننشستی ز پای

تا نبردی آب ابر سرکش و باد بزان

چون فلک عالم نورد و چون قمر منزل گذار

چون ثوابت رهنمای و چون عطارد کاردان

چون بپوشیدی زمین از زخم نعل او زره

برفکندی آسمان از گرد او بر گستوان

ورنه او بودی که آوردی مرا زان ره برون

کز مخافت باد بر خاکش نجستی بی امان

کوه او چون نظم من تند و بلند و پایه دار

دشت او همچون شب هجرم دراز و بیکران

وهم از او افتان و خیزان رفتی و رفتی برون

عقل از او ترسان و لرزان دادی ار دادی نشان

در نشیبش فرق قارون پایمال آن و این

در فرازش پای عیسی سجده گاه این و آن

برکران آبهای آسمان سیمای او

بسته کشتیهای طولانی ز راه کهکشان

پیش موسی بحر قلزم گشت گوئی کوی کوی

پیش سلطان چون شدی بر آب کشتیها روان

در گرایش چون سحاب و در نمایش چون هلال

راست رو مانند تیر و گوشه گشته چون کمان

شاه را چون دید می بر تخت و در کشتی درون

دیدمی خورشید را بر جرم ماه نو مکان

این چنین راهی مرا خوشتر ز برگشتن بود

در پناه رایت منصور سلطان جهان

کدخدای شرق و غرب و پیشوای ملک و دین

شهریار تاج و تخت و پادشاه انس و جان

مهر برجیس اقتدار و ماه خورشید اشتهار

ابر دریا آستین و سعد گردون آستان

آفتاب دین و دولت ظل حق بهرام شاه

آن ظفر سیمای نصرت قدر دولت توأمان

هم نگین افسرش را جرم زهره واسطه

هم همای همتش را شاخ سدره آشیان

می فتند از پر تیرش سرنگون شیران غاب

میپرند از فر عدلش در هوا مرغان ستان

خسروا هر که این سفر دریافت شد سیاره ای

منت ایزد را که هستی خسرو سیارگان

بحر علمی و چو گویم مدح تو دولت مرا

چو دهان درج پر لؤلؤ کند درج دهان

کوه حلمی و در آنجائی که گویم وصف تو

چون دهان تیغ پر گوهر کند تیغ زبان

صفد رای بر بندگانت بسته نصرت هین و هین

می خور ای بادشمنانت گفته حیرت هان وهان

تیغ زن تا بر تو خواند رسم جدت آفرین

غزو کن تا از تو گردد جان جدم شادمان

منکران شرع را در هم شکن همچون عنب

خستوان شرک را بر هم فکن چون ناردان

تا بنالد زیر و زان ناله بر آساید ضمیر

تا بگرید ابرو زان گریه بخندد بوستان

بدسگالت را چو زیرا ز زخمه نالان باد دل

نیک خواهت را چو گل از ابر خندان باد جان

نعره الله اکبر موکبت گفته بلند

آیت نصرمن الله خنجرت کرده بیان

شمارهٔ ۶۲ - در صفت هندوستان و مدح سلطان بهرام شاه گوید

می بنازد باز گوئی خطه هندوستان

شکر حق گوید همی بسیار و هستش جای آن

هم حریمش روشنائی می دهد بر آفتاب

هم زمینش سرفرازی می کند بر آسمان

آفتاب و آسمان در سایه اویند از آنک

سایه گستردست بروی رایت شاه جهان

کدخدای شرق و غرب و پیشوای ملک و دین

شهریار تاج و تخت و پادشاه انس و جان

عادل عادل تبار و غازی غازی نسب

مرکز مرکز ثبات و خسرو خسرو نشان

آفتاب دین و دولت ظل حق بهرام شاه

آنکه چون او یک فرشته آدمی ندهد نشان

رزم او نار مهین و بزم او ماء معین

حزم او خاک متین و عزم او باد روان

برده مداحش چو سوسن زر و ناخوانده مدیح

گشته خصمش چون شکوفه پیر و نابوده جوان

شرک را بشکست پا تا خنگ او برداشت گام

آز را پر شد شکم تا جود او بنهاد خوان

در ز شرم نطق او شد معتکف در قعر بحر

زر ز بیم جود او شد منزوی در جوف کان

ای نگین و افسرت را جرم زهره واسطه

وی همای همتت را شاخ سدره آشیان

می فتند از پر تیرت بر زمین شیران نگون

می پرند از فر عدلت بر هوا مرغان ستان

کوه حلمی ورنه پس چون است کز جودت همی

چون دهان درج پر لؤلؤ کنی درج دهان

خسروا هر که مبارک تر بود از آب روی

یمن دیوارت گرامی تر بسی از خان و مان

هیچ مقبل گرد خانه کی شود چون عنکبوت

تا سلیمان چون توئی هستش به دولت میزبان

برخور از شاهی که امروز از فراوان خلعتت

نوبهار هفت رنگ آمد پدید اندر خزان

صفدرا بر بندگانت بسته نصرت هین و هین

می خور ای با دشمنانت گفته حیرت هان و هان

نیکوان بزم را دینار بخش و باده خواه

گردنان رزم را فرمان ده و کشور ستان

وقت کار آمد جهان بگشای سرتاسر از آنک

لشکر جرار داری بسته جانها برمیان

تیغ زن تا برتو خواند رسم جدت آفرین

غزو کن تا از تو گردد جان جدم شادمان

منکران شرع را در هم شکن همچون عنب

خستوان شرک را بر هم فکن چون ناردان

تا بدین توفیق با کام دل و نام بزرگ

سوی دارالملک برتابی بفیروزی عنان

نعره الله اکبر موکبت گفته بلند

آیت نصرمن الله رایتت کرده بیان

تا بنالد زیر و زان ناله بر آساید ضمیر

تا بگرید ابر و زان گریه بخندد گاستان

بدسگالت را چو زیر از زخم نالان باد دل

نیک خواهت را چو باغ از ابر خندان باد جان

در سرافرازی به پای و در خداوندی بچم

از جوانمردی به ناز و در جهان بانی بمان

ملک افریدون بگیر و عدل نوشروان بکن

جام جمشیدی تو نوش و کام اسکندر تو ران

شمارهٔ ۶۳ - در مرثیه جمال الدین احمد قاضی سراید

ای دلت بی خبر از مملکت عالم جهان

چیست چندین هوس از بهر سپنجی زندان

پای در گل شده چون سرو چه باشی آزاد

با دل سوخته چون لاله چه باشی خندان

زنده از باد مشو بیهده چون شیر علم

تکیه بر خاک مکن خیره چو نقش ایوان

تا چو آن شیر سپهرت نکند بر سر دار

تا چون آن نقش، جهانت نگذارد حیران

سبکی جوی در این خوابگه عشوه که هست

راه ناایمن و خر کندرو و بار گران

ای چو میزان دو سر از خویشتنت ناید شرم

که بگردی به جوی همچو عمود میزان

خود جوی چه که به میزان خرد دنیا را

گر به سختی کند از هیچ به سختی نقصان

راست رو یکره و از پوست برون آی چو تیر

چه شوی کج ز پی کسوت دیگر چو کمان

گرچه ز اندازه برون کج شنودید متی؟

چشم و گوش تو بس این جسم بدکاهان؟

که جمال الدین خورشید قضات احمد کرد

در شب قدر نشاطی به جوار رحمان

زانکه تا با احد افتد سر و کار احمد

زحمت میم منی برد برون هم زمیان

آه و دردا که شد آثار طریقت باطل

آه و دردا که شد ابواب شریعت ویران

نیک زرد است در این واقعه روی حکمت

بس شکسته است در این حادثه پشت ایمان

ای همه جانها مهمان تو بوده دردا

که ندانست جهان قیمت چون تو مهمان

ای ز ناگنجان تنگ آمده و چون گنجد

چون تو شش دانگی در نه فلک و چار ارکان

یارب این درد فراق تو چه درد است که هیچ

نیست امید که در عمر پذیرد درمان

قلم حکم قضا برتو روان شد پس از آنک

قلم حکم قضای تو بسی بود روان

جان پاک تو ز کیوان به سعادت چو گذشت

ظلم افتد که نحوست بشود از کیوان

پیش جان تو نسنجد همه جانها ورنی

جان فدا کردی از بهر ترا پیرو جوان

ای ز تیمار تو بگداخته بر خویش زمین

وی ز اندوه تو بگریسته بر خلق زمان

عمر بی خدمت تو بر خدمت شد دشوار

مرگ بی حشمت تو بر حشمت شد آسان

غم گلو گیرد ما را پس از این بی دامن

ابر خون گرید برما پس از این بی باران

روی ما را ز کبودی و ز پراشکی خویش

هیچ کس باز نداند زره کاهکشان

آه گر زیر زمین بگذردی از عیوق

صفحه آینه چرخ شدستی پنهان

شورش آه چه کم باشد جائی که ز عجز

سینه در خاک نهد چشمه ز آب حیوان

در فراق تو زما هر که ستاند جان را

هم به جان تو که برماش بود منت جان

ای که شد با همه آزادی خود سوسن را

از پی مرثیت تو همه اندام زبان

حسن ار مرثیه گفت برای تو سزد

که شنود از لب تو مدحت خود صد چندان

لب و دندانت مریزاد کزین پس بی تو

کار ناید ز پس خنده لبی را دندان

مژده بادت که ملایک را از دیدن تو

عید گاهیست به فردوس میان رمضان

شمارهٔ ۶۴ - در مدح آتسز خوارزم شاه گوید

دیدم به خواب دوش براقی ز نور جان

میدانش نی ولیکن جولانش بیکران

بالای او وجود و هم او طایر از وجود

پهنای او مکان و هم او فارغ از مکان

مریخ زور و تیر کتابت زحل رکاب

خورشید روی و زهره نشاط و قمر عیان

از حلقه هلالش زمینی سبک ولیک

از کوکب مجره برو ساختی گران

افتاده همچو سنگی بر راه او زمین

برخاسته چو گردی از نعل او زمان

وانگه یکی فرشته بدیدم بر آن براق

کایزد برای رحمتش آورد در جهان

بازی عقاب قدرت و طاوس پر و بال

مرغی همای سایه و سیمرغ آشیان

بالش هزار حمله خورشید نوربخش

بر صد هزار و مر همه چون ابر درفشان

گفتم که آن براق که و آن فرشته کیست

دولت چه گفت گفت که آگه شو و بدان

والله که آن براق فلک وان فرشته نیست

خوارزم شاه اتسز شاه جهان ستان

دادی فلک عنان ارادت بدست او

یعنی که مرکبم به مراد خودت بران

خواهی ببند کار جهان خواه برگشای

خواهی بدار گنج زمین خواه برفشان

گر کوششت بیفتد پر داده ام به تیر

ور بخششت بباید زر داده ام بکان

خصمت کجاست در کف پای منش فکن

یار تو کیست بر سر و چشم منش نشان

بگشای حصن رای و فرو بند کار جم

بربای تاج قیصر و بشکن سریر خان

تیر است کاتب تو و برجیس کدخدای

ماه است قاصد تو و خورشید پاسبان

یک جرعه می ز جام تو ناهید رود زن

یک قطره خون ز تیغ تو مریخ پهلوان

حزم گران رکاب تو گشتست آفتاب

عزم سبک عنان تو گشتست آسمان

کین صد هزار تیغ کشد از یکی سپر

وان صد هزار تیر زند از یکی کمان

چون ذره اند لشکر منصور بی عدد

لیکن به تیغ تیز چو خورشید کامران

چندانکه مه ستاند از آفتاب نور

چندانکه زهره سازد با مشتری قرآن

بر مشتری و زهره بناز از سعود دل

بر آفتاب و ماه بتاب از ضیاء جان

هم کار من به خدمت تو گشت منتظم

هم نام تو به مدحت من ماند جاودان

شمارهٔ ۶۵ - این مرثیه از برای والده سلطان سعید ولد بن بهرام شاه گوید (کذا)

آراستند روضه آرامگاه جان

یک سر گشاده شد همه درهای آسمان

بگشاده در تحیت کروبیان دهن

بربسته در کرامت روحانیان میان

صبح عدم کشید سر از ظلمت وجود

نور یقین نمود رخ از پرده گمان

الطاف حق مظله رحمت فرو گذاشت

وز مه گذشت مهد خداونده جهان

رضوان ره بهشت نموده که مرحبا

مهمان نو رسیده منم تازه میزبان

هر لحظه آن اشارت کرده بسوی این

هر ساعت آن بشارت برده بسوی آن

این را ز حوض کوثر در دست یک قدح

وانرا ز شاخ طوبی صد دسته از نشان

پیش آمده به خدمت کدبانوان خلد

در پرسش و درود همه گشته یکزبان

کایزد نهاد مریم اسلام را محل

نزدیک شد زبیده ایام را مکان

این نعمت بزرگ که او یافت از خدای

اکنون بزرگ بادا مزد خدایگان

خورشید ملک و ملت جمشید تاج و تخت

دریای عفو و رحمت و دارای انس و جان

سلطان ابوالمظفر بهرامشاه که ساخت

عالی همای همتش از سدره آشیان

ای پادشاه مشفق و سلطان نیک عهد

وی خسرو و رحیم دل و شاه مهربان

دلشاد و کامکار تو در خسروی به پای

سر سبز و سرخ روی تو در مملکت به مان

منت خدای را که ملک خلقی و ملک

مژده زمانه را که جوانبختی و جوان

جز در بهشت نوش که خورده است بی شرنگ

جز بر خدای سود که کرده است بی زیان

بر خاطر مکرم غم بعد از این منه

وز نرگس مبارک نم بیش از این مران

آنرا که چون تو قرت عین است یادگار

حقا که چون خضر بودش عمر جاودان

تا دوست برنیامد و دشمن فرو نشد

در دولت لقای تو می بود شادمان

چون هر دو را به کام دل خویشتن بید

دادش به حق امانت و برخاست از میان

بیتی دو بنده گفت دعائیست بس بزرگ

گر هیچ شاه صبر کند مستجاب دان

بادا طلوع شمس الهی که شد سپهر

بادا بقای گوهر شاهی که رفت کان

تا صبح روز محشر خورشید ملک را

بیدار باد بخت که خوش خفت پاسبان

شمارهٔ ۶۶

چون شمع روز روشن از ایوان آسمان

ناگه در اوفتاد به دریای قیروان

دوش زمین و فرق هوا را ز قیر و مشک

بهر سپهر کوژ ردا کرد و طیلسان

آورد پای مهر چو در دامن زمین

بگرفت دست ماه گریبان آسمان

بر طارم فلک چو شه زنگ شد مکین

در خاک تیره شد ملک روم را مکان

گردون چو تاج کسری بر معجزات حسن

از در و لعل چتر سکندر برون شان

تا همچو شکل چرخ زمرد به پیش چشم

بر روی او فشاند همه گنج شایگان

زهره چو گوی سیمین بر چرخ دوربین

دنبال برج عقرب مانند صولجان

بر جیس چون شمامه کافور پر عبیر

کیوان چو در بنفشه ستان برگ ارغوان

بهرام تافت از فلک پنجمی همی

چونانکه دیده سرخ کند شرزه هر زمان

پروین به وقت آنکه گران تر کنی رکاب

جوزا چو گاه آنکه سبکتر کنی عنان

گردان بنات نعش چو مرغی که سرنگون

ناگه به سوی آبخور آید ز آشیان

دیو از شاب گشته گریزان بدان مثال

چون خصم منهزم ز سنان خدایگان

اندر شبی چنین که غضنفر شدی ذلیل

واندر شبی چنین که دلاور شدی جبان

من روی سوی راه نهادم به فال نیک

امید خود بریده ز پیوند و خانمان

راهی چنانکه آید از او جسم را خلل

راهی چنانکه باشد از او روح را زیان

رنگش بسان گژدم و سنگش بسان مار

زین طبع را عقوبت و زان عقل را فغان

در آب او سمک نرود جز به سلسله

بر کوه او ملک نرود جز به نردبان

هر چند ریگ و سنگ و که و غار او نمود

رنج دل و بلای تن و آفت روان

زو در دلم نبود خطر زانکه همچو حرز

راندم همی ثنای خداوند بر زبان

خسرو بهاء دولت و دین شاه بن حسن

کاقبال هست بسته به فرمان او میان

قطب جلال شاه معظم که روزگار

بر حسب قدر و همت او باد پاسبان

گردون به هفت کوکب و گیتی به چار طبع

یک تن نپرورید قرینش به صد قران

تیرش به گاه خشم چو پرید سوی خصم

کلکش به گاه مهر چو جنبید بر بنان

شاهان همی روند سوی او پی گهر

مرغان همی پرند ز اندیشه اش ستان

حسبی است بنده را به اجازت بیان کند

هر چند قاصر است خود از شرح آن بیان

من بنده تا ز خدمت محروم مانده ام

گوئی ز من نمانده به جز مدح تو نشان

ممکن بود ز بس که برم نام مدحتت

کاندر نمازم آید یاد تو بر زبان

دردا که تا گرانی بردم ز درگهت

بر من بدین سبب دل اقبال شد گران

از حرص زاد و بود به تن مرده ام چنین

ای کاشکی نزادی هرگز نبودی آن

در جمله ممکن است چه ممکن که واجب است

گر قصه کرده ام سر مقصود من بخوان

از بس که بنده روز در این آرزو بود

تا سازدش بدرگه عالی ملک مکان

خود را به خواب بیند پیش تو هر شبی

بگشاده لب به مدح و کمر بسته بر میان

پوشیده هم نباشد بر رای روشنت

فهرست این قصیده که در دل بود نهان

این بنده ای که هست به مدح تو مفتخر

وین چارکی که هست به مهر تو شادمان

عمریست تا ز مدحت تو هست بر کنار

قرنی است تا ز خدمت تو هست برکران

نی کس بگویدش که کجا رفت این غریب

نی کس بگویدش که کجا شد خود این جوان

شمارهٔ ۶۷

ای رایت آفتاب و محلت بر آسمان

راضی همیشه از تو خدای و خدایگان

ای بر هزار میر و ملک تاج افتخار

وی با دو پشت جد و پدر شاه و پهلوان

گرگ از نهیب عدل تو اندر دیار تو

از بیم میش بدرقه گیرد سگ شبان

روزی که تیغ تیز بگرید چو میغ کند

وز خون تازه خاک بخندد چو گلستان

گاهی بود ز هول گمان اجل یقین

گاهی بود ز بیم یقین امل گمان

آن در شکست پای امل را ز کوی دل

وین برگشاد دست اجل را به سوی جان

جویند جای فتنه دلیران جنگجوی

سازند کار کینه شجاعان کاردان

جان را شود ز هیبت گرز تو دل سبک

دل را بود ز ضربت رمح تو سرگران

گرزت چنان بکوبد خصم ترا بحرب

کش از مسام جوشد خون مغز از استخوان

گوئی که شرزه شیر گشاید همی کمین

روزی که در شکار شها در کشی کمان

آرش اگر بدیدی تیر و کمانت را

نشناختی ز سهم تو ترکش ز دوکدان

ای جفت رای پاک ترا همت بلند

وی یار عقل پیر ترا دولت جوان

این بنده سوی حضرت عالی نهاد روی

تا از حوادث فلکی باشدش امان

بسته میان خدمت صدر رفیع تو

بگشاده بر مدیح دل آویز تو زبان

یابد اگر قبول خداوند بی خلاف

خالی شود هوای دل بنده از هوان

تایید گل نگردد و شمشاد یاسمن

تا ارغوان سمن نشود سرو خیزران

اندر حریم جود و جلال و بها به پای

واندر سرای جاه و جلال و بقا بمان

از باد گرز خاک ضلالت به باد ده

وز آب تیغ آتش فتنه فرو نشان

شمارهٔ ۶۸

ای دور ملک تو سبب دور آسمان

وی هیچ دیده چون تو ندیده خدایگان

خورشید داد و دینی جمشید تاج و تخت

دریای عفو وجودی و دارای انس و جان

هم روی روزگاری و هم پشت کارزار

هم راعی زمینی و هم راعی زمان

ابر درر نثاری و بحر گهر عطا

سعد زحل محلی و کوه فلک توان

گفته بلند موکب تو باظفر سخن

کرده دراز خنجر تو بر عدو زبان

پاشیده نور گوهر تاجت بر آفتاب

گسترده سایه گوشه چترت بر آسمان

در مدحتت گشاده ملک چون دولت لب

در خدمتت به بسته فلک چون قلم میان

شیران همی روند ز بیمت همه نگون

مرغان همی پرند ز عدلت همه ستان

بر بندگان گشاده سعادت دهان که هین

بر حاسدانت گفته شقاوت که هان و هان

بدخواه تو ز هیبت تو هست بر زمین

محبوس گور گشته چو مشک و چو زعفران

هم نام تو به دولت تو مانده بر فلک

سرسبز و سرخ روی چو سرو و چو ارغوان

تو سایه خدائی تا روز حشر باد

در سایه همای سریر ترا مکان

ای همچو گل مطیع تو بابرگ و بانوا

وی همچو گل حسود تو بی رنگ و بی روان

چون ذره اند لشکر منصور بی عدد

تو همچو آفتاب به حجت جهان ستان

جمله چو باز همدل و چون باد هم نفس

هر یک چو سرو و همسر و چون بید بی زبان

بگشای صحن مشرق و مغرب چو تیغ صبح

منت خدای را که تو هستی سزای آن

سرمایه تو شاها کردار خوب تست

چون مایه این بود بخدا ار کنی زیان

تا مشتری بتابد بر بندگان بتاب

تا آسمان بماند در مملکت بمان

هر مرتبت که عقل ترجی کند بیاب

هر آرزو که وهم تمنا برد بران

تو آفتاب و شش پسرانت چو اختراند

تا حشر باد مر همه را در شرف قران

هم چشم اختران شده روشن به آفتاب

هم روز آفتاب مبارک به اختران

شمارهٔ ۶۹

خدای داند و بس تا چه خرم است جهان

بدین نظام جهان را کسی نداد نشان

ز یمن تست مرفه زمانه شاکی

به آرزو نتوان جست این چنین دوران

رسید کار به جائی که راست پنداری

نه بر زمین قبه است و نه بر سما کیوان

بلای چرخ نگون سار حق بگرداند

از این زمانه که مرغان همی پرند ستان

کجاست بخل و ستم گو بیا و باز ببین

سرای حاتم طایی و عدل نوشروان

ابوالمظفر بهرام شاه بن مسعود

که هست نامش برنامه ظفر عنوان

گذر کن از در گنبد بخشک رود که باز

نگارخانه مانی شده است آبادان

میان هر دو سه گامیت عشرت آبادی

چنانکه گوئی دل را دل است و جان را جان

ز دل گشائی چون باغ لیک روز بهار

ز زرفشانی چون شاخ لیک وقت خزان

ز نور شمسه او شمس کرده دریوزه

در آسمانه او آسمان شده حیران

فلک ز بدر و مه نو نواخته دف و چنگ

جهان چو شام و سحر کرده رنگ و بوی ارزان

بر این نشاط مگر بوده اند چندین گاه

ز حسن صبح و گل لاله و قدح خندان

ز چرخ گردان خندد ستاره ثابت

تو چرخ ثابت بین و ستاره گردان

مشعبدانی چون ابر گشته چادر باز

معاشرانی چون برق کرده زرافشان

ببند بازی چون چشم ساحر معشوق

به پای کوبی چون زلف درهم جانان

هزار گردون پر زهره نشاط انگیز

هزار طوبی پر طوطی شکر دستان

اگر نه غزنین دریاست چون از او برخاست

پر از عجایب دریا هزار فتنه جان

معز دولت و دین و مغیث ملک و ملک

که هست نور دل و چشم سایه یزدان

ابوالملوک خداوند زاده شاهنشه

که شد بدولتش آراسته زمین و زمان

ز نور رایش یکذره قبه خورشید

ز بحر طبعش یک قطره چشمه حیوان

بزرگوارا شاها ز حضرت شاهی

بکوشک رفتی بارای پیرو بخت جوان

چو آب صافی ز ابر و چو باد خوش ز یمن

چو درناب ز بحر و چو زر پاک ز کان

اگر تفاوت مرکز فتاد ذات ترا

ز محض تربیت شاه و حرمت خود دان

اگر چه نور ز خورشید یافت شش سیار

نه هر یکی را بر چرخ دیگر است مکان

هزار سال اگر بر درخت باشد شاخ

خدا نکرده نگردد نهال در بستان

نه دوری به کمال و نه نیز نزدیکی

که هر دو چون به نهایت رسد شود یکسان

نبینی آنکه دو دیده نبیند ابرو را

اگر چه بیند هفت آسمان و چار ارکان

هلال وار چو کردی ز چرخ ملک طلوع

شوی هر آینه بدری مسلم از نقصان

همیشه تا که بود اوج شمس در جوزا

هماره تا که بود خانه قمر سرطان

خدایگان سلاطین چو شمس قاهر باد

تو چون قمر شده از نور رای او تابان

رضای او به همه وقت مر ترا حاصل

که آن به از دو جهان وز هر چه هست در آن

شمارهٔ ۷۰ - در مدح صاحب نظام الملک ابو جعفر محمدبن عبدالمجید

نسیم عدل همی آید از هوای جهان

شعاع بخت همی تابد از لقای جهان

گزارد مژده میمون صدا خروس فلک

فکند سایه خورشید بر همای جهان

جز او که جای ندارد نداند اینکه چه کرد

خدایگان جهان از کرم به جای جهان

سزد که دولت و دین هر دو تهنیت گویند

خدایگان جهان را بکدخدای جهان

نظام ملک محمد که یمن صورت او

خجسته آمد بر ملک پادشای جهان

ز کار بسته منال و عنان گشاده ببین

که نقشبندی او شد گره گشای جهان

مگوی جز فلک مستقیم کلکش را

چو دیدی از روشش خط استوای جهان

ضمان شده است جهان را بقای او ورنه

چه اعتماد توان کرد بر بقای جهان

شد آن چنانک همه بانگ نام او شنوی

اگر به صخره صما رسد صدای جهان

چو سایه پس رو او باش سال و مه همه عمر

چو آفتاب همی کرد پیشوای جهان

از آن نبود جهان را وفا که اهل نداشت

کنون که یافت ببین تا ابد وفای جهان

خهی ز نوک قلم صد هزار در و گهر

فرو گشاده برشته بهر قبای جهان

فلک مراد تو دارد خهی مراد فلک

جهان هوای تو دارد زهی هوای جهان

تو آمدی بسزا صاحب جهان ورنی

نکرده بود مهیا فلک سزای جهان

نعوذ بالله اگر نه سر جهان شدئی

نیامدی به زمین تا به حشر پای جهان

سزد که رای تو آیینه دار غیب آمد

که هست رای تو جام جهان نمای جهان

امید گشت و دل آسوده شد چو سایه فکند

درخت بخت تو بر بوستان سرای جهان

اگر که نبود عالم مباش باکی نیست

که هست همت عالی تو و رای جهان

بخر ز غصه جهان را و هم تو کن آزاد

سزا بود تو خداوند را ولای جهان

به آب عدل نشان گرد فتنه را کز ظلم

شکسته دانه دل دور آسیای جهان

دریغ گوهر آزادگی و در سخن

به بی زری شده زین چرخ مهره سای جهان

در آشنائی این چرخ موج زن کم کوش

که غرقه گشته نمیرد در آشنای جهان

دلم سراسر خوش بود چون گل و اکنون

ز خون چو لاله لبالب شد از جفای جهان

جهان ز در ضمیرم ببست پیرایه

اگر از آن درماند یتیم وای جهان

مراست ملک سخن مطلق و تو میدانی

وگر ندانی داند همی خدای جهان

به کیمیای کرم خاک آز را زر کن

که هیچ گرد نخیزد ز کیمیای جهان

همیشه تا گل و بلبل به جلوه گاه بهار

کنند ساخته برگ و نوا برای جهان

جمال چون گل و لفظ چو بلبلت بادا

چنانکه سازد این برگ و آن نوای جهان

شمارهٔ ۷۱ - این سوگند نامه رادر نیشابور گفته است

گشاد صورت دولت بشکر شاه دهان

چو بست زیور اقبال بر عروس جهان

خدایگان سلاطین مشرق و مغرب

علاء دولت و دین خسرو زمین و زمان

ستاره جیش و زحل چاکر و سهیل نگین

شهاب رمح و سها ناوک و هلال کمان

بزرگ همت و قدر و بلند افسر و تخت

خجسته رایت و رای و گزیده نام و نشان

ابوالمظفر بهرام شاه بن مسعود

که هست نامش برنامه ظفر عنوان

گشاده دولت و دین چشم تا رود بر تخت

نهاده جان جهان گوش تا دهد فرمان

تبارک الله آن ساعت خجسته چه بود

که بازگشت مظفر ز غزو هندوستان

جهان به کام و فلک بنده و ملک داعی

امید تازه و دولت قوی و بخت جوان

فتوح سوی یمین و سعود سوی یسار

سپهر پیش رکاب و زمانه پیش عنان

خهی فزوده می جود تو ز جام امید

زهی شکفته گل فتح تو بخارستان

ز طبع تست زمان را بهار گوهر بار

ز جود تست زمین را خزان زرافشان

قوی دلت که مبادا سبک دریغ که شد

بیک دروغ بدین بنده ضعیف گران

بدان خدای که هر ذره بر خداوندیش

همی نماید چون آفتاب صد برهان

ز نیستی سوی هستی سبک معلق زد

با امرش این فلک پایدار سرگردان

بدین دوازده منظر هزار شمع افروخت

که تا به صبح قیامت همی بود تابان

نشاند پیری در خانقاه هفتم چرخ

کزوست هر چه که بوده است در همه کیهان

سپرد صدر ششم را به قاضی عادل

که یک نم از قلم اوست چشمه حیوان

نقابت صف پنجم به پاسبانی داد

که آب و آتش در تیغ او کنند قران

خجسته تخت چهارم به خسروی آراست

که روشن است بدو دیده زمین و زمان

طربسرای سیم را به خوش نوائی داد

کز اوست عالم پر طوطی شکر دستان

در این رواق دویم کاتبی پدید آورد

که دست و خامه او بست حلیت دیوان

ز بهر گلشن اول گزید صباغی

کز اوست لاله و گل سرخ روی در بستان

چنان بلطفش اضداد آشتی کردند

که می بسازد با یکدیگر چهار ارکان

نمود دری از آب قطره ای در بحر

نگاشت لعلی از سنگ ریزه ای در کان

بدان خدای که از بهر روح سلطان وش

که باشد او را بر تخت دل همیشه مکان

برید ساخت ز گوش و طلایه از دیده

وزیر کرد ز هوش و وکیل در ززبان

چو جسم کیسه جان گشت و جان خزانه عقل

نگاشت بر گهر عقل مهر الرحمان

بساخت این همه و پس خلافت این ملک

حواله کرد بر أی تو ای به حق سلطان

بدان رسول که بر فرق آسمان سایش

ملک تعالی تاجی نهاد از فرقان

به راحت دم جان بخش عیسی مریم

به نور وادی ایمن به موسی عمران

به حسن نغمت داود و رفعت ادریس

به نظم ملک سلیمان و حکمت لقمان

به مردی علی و راست گوئی بوبکر

به صولت عمر و شرم روئی عثمان

به رزم رستم دستان و بزم کی خسرو

به بذل حاتم طائی و عدل نوشروان

به به نشینی عمر و به بد حریفی بخت

به نقش بندی عقل و به دلگشائی جان

به دولت تو که بادا فزون و پاینده

به نعمت تو که بادا هنی و جاویدان

به ساغر تو که او راست در دهن دیده

به خنجر تو که او راست در شکم دندان

به خاک پای تو کان دیده را سزد سرمه

به یاد گرز تو کان فتنه را بود طوفان

به کوس تو که از و گوش فتح شده آگاه

به چتر تو که از و چشم چرخ شد حیران

به تاج تو که از او تافت شعله خورشید

به تخت تو که ازو خاست رتبت کیوان

به خطبه ای که ز القاب تست نازنده

به خطه ای که ز انصاف تست آبادان

به هیبت تو که شیران درو روند نگون

به نوبت تو که مرغان درو پرند ستان

به همت تو که اندک از او شود بسیار

به رحمت تو که دشوار از او شود آسان

به عهد تو که دراز است پیش او مدت

به عفو تو که فراخست نزد او میدان

که حق نعمت یکروزه ای ترا کان هست

فزون ز ریگ بیابان و قطره باران

به عمر خود نه فراموش کرده ام نکنم

نه هیچ در دلم آید که هرگز این بتوان

ور این خلاف بود پس به گفته ام که تو شاه

نه آفتاب جهانی نه سایه یزدان

ملک به مدحت ایام تو زبان نگشاد

فلک به خدمت در گاه تو نبست میان

خدایگانا گندم نخورده چون آدم

برون فتادم ناگه ز روضه رضوان

شکفته گلبن دولت چو صد هزار نگار

دریغ بلبل طبعم اسیر خارستان

دریغ من که میان خانه پر ز ذره شدم

کنون چو سایه گرفتم از آفتاب کران

دریغ من که چو شد کار مملکت چون تیر

کشید بر من سرگشته روزگار کمان

امید خلعت ثم اجتباه هم دارم

که روز و شب شده ام ربنا ظلمنا خوان

من اولا که ام و آخر از چه سهو کنم

اگر کنم که ببخشایش تو ارزد جان

تو خود ببخشی سهل است لیک اندیشم

که خاطر چو توئی شد به چون منی نگران

خدای عز و جل داند ای سلیمان فر

که همچو عنقا زین شرم گشته ام پنهان

پناه گردن و گوشم بطوق و حلقه تست

کنون تو دانی خواهم به خوان و خواه بران

اگر ندارم دل در هوا چنان بادا

که موی در تن من گردد آتشین پیکان

وگر بتابم رو از وفا چنان بادا

که پوست بر تن من گردد آهنین زندان

مرا عزیز تو کردی به جستجوی یقین

کنون ذلیل مگردان به گفتگوی گمان

نه خلق عالم گوساله ای پرستیدند

چو شد به بارگه طور موسی عمران

چو بازگشت و برآن گونه دید آن هم حال

به جز هدایت و رحمت چه کرد با ایشان

همیشه تا چو امانی دهند اهل کرم

بود مروت ایشان به از هزار ضمان

تو باش رحمت یزدان و هیبتت چندانک

فلک ز بیم تو خواهد گنه نگرده امان

چو چرخ گردان میگرد و از جهان مگذر

ولیک عمر گرامی بخرمی گذران

شمارهٔ ۷۲ - درمدح خواجه عمید ابوطاهر گوید

بر من ز نعمت الحق خاص خدایگان

کرد آنچه تا ابد نتوان گفت شکر آن

هر لحظه می کشد ز حضیضم به سوی اوج

هر روز می برد ز زمینم بر آسمان

هم شد بعون بخشش او رنج من سبک

هم شد ز بار منت او پشت من گران

عقلم به وقت طفلی زو چون شکوفه پیر

بختم بگاه پیری چون سرو از او جوان

در دل هوای اوست چو خون در میان رگ

در جان رضای اوست چو مغز اندر استخوان

از بس که در مدیحش دستان زدم کنون

خلقی همی زند به سخنهام داستان

هر مکرمت که کرد به جای من و کند

یارب تو در جوانی و اقبال او رسان

چون سرو شاید ار همه تن دست گرددم

چون بید ز بیدار همه سر گرد دم زبان

تا بر گشاد دست و زبان دایم از خدای

خواهم ثبات دولت خاص خدایگان

فرخنده پی سپهری کز یمن فراوست

هم پادشاه فارغ و هم خلق در امان

گشته هلال دولت در پای او رکاب

داده سپهر توسن در دست او عنان

دولت پناه دارد در ظل رای او

جز دولتش که داشت ز خورشید سایبان

ای همچو گل به صبح تو بابرگ و بانوا

وی همچو گل حسود تو بی برگ و بی توان

گل بسته ثنای تو آمد چو عندلیب

ورنی ز شرم خلق تو نگشایدی زبان

بخشنده چون سحابی زیبد اگر فتاد

آوازه سخای تو چون رعد در جهان

خصم تو همچو طوطی قولیست بی عمل

نی نی که همچو عنقا نامیست بی نشان

بخ بخ که میوه دل و شاخ امید تو

سرسبز و سرخ روی چو سرو است ارغوان

خواجه عمید اطهر بوطاهر آن کزو

هر لحظه بشکفد گل دل در بهار جان

ماهی که هست ذروه فرزانگیش چرخ

لعلی که هست گوهر آزادگیش کان

بر ذات پاک او که چو آب آمد از صفا

درها که بر دمید چو سیماب ناگهان

منت خدای را که ز خورشید صحبتش

یک یک همه چو چشمه حیوان شده نهان

ای طبع در ببار و زین سو نگر نشاط

شاخ درخت می کند از ابر درفشان

چندانکه مه ستاند از آفتاب نور

چندانکه زهره سازد با مشتری قران

شمارهٔ ۷۳ - در این قصیده ابو المعالی نصر بن محمد را مدح کند

ای راحت روح و رامش تن

وصل تو طرب فزای و شیون

بر بوی لب تو عقل سر مست

وز رنگ رخ تو خانه گلشن

از شرم چو روی برفروزی

گوئی که بلور شد ملون

آهن دلی ای پری رخ ار چند

ترسان باشد پری ز آهن

با دوستی تو ای تو غافل

دور از تو شدم به کام دشمن

آید به دلم که باز باشم

از غم به غرور عقل کودن

بر چون من بنده هوا خواه

ای جان جهان مبر چنین ظن

آنرا که گرفت غم گریبان

کی گیرد عقل طرف دامن

وین طرفه که بی رخت بهر شب

شهمات همی شود معین

از من خود واکشیده داری

گوئی که من آبم و تو روغن

در بندگی تو چون درستم

عهدم چو دو زلف خویش مشکن

خارم چه دهی رطب نداده

دردم چه دهی در اول دن

آخر نه منم غلام صدری

کاقبال شده است ازو مبرهن

خورشید کفات ابوالمعالی

کز رای ویست ملک روشن

نصرالله بن محمد آن کو

جان است و همه جهانیان تن

مه خوشه نمایدی ز رایش

جوزا ز کمال خویش خرمن

از آتش تیغ سطوت او

دارد ماهی ز آب جوشن

مکسور جفاش اگر شود فعل

نصبش نکند بحیلها لن

ای خورشیدی که ظل جاهت

مسکینان را شده است مسکن

با جود تو حاتم است ممسک

با نطق تو صاحب است الکن

مهر تو فتد میان هر دل

چون مهر که درفتد به روزن

کلکت بگه سخن نگاری

دستت بگه عطیه دادن

زهر تن فضل راست تریاک

درد سر آز راست چندن

ای گشته ز بیم تو عدو را

خون در تن خشک همچو روین

گر باشم صد نوا چو بلبل

ور گردم ده زبان چو سوسن

با این همه زود زود گردد

در مدح تو شعر من ملون

پیوسته بگویم و بگویم

نتوانم گفت شکر تو من

شمارهٔ ۷۴ - در مدح حسن بن احمد گوید

گاه آن است که طفلان چمن

اندر آیند چو عیسی به سخن

گه گشایند دهان از لاله

گه نمایند زبان از سوسن

مددی از دم عیسی است نسیم

ثری از کف موسی است چمن

لاله غرقه به خون همچو حسین

سوسن زنده نفس همچو حسن

چاک زد غنچه گریبان صد جای

از بدی عهد گل تر دامن

گل چو شاهان ز پس پرده غیب

حرکت کرده بسوی گلشن

باد بر شه ره او غاشیه کش

ابر در موکب او مقرعه زن

مشک بید از جهت تحفه باغ

کرده صد لخلخه از مشک ختن

صبح خندان چو گل و گل چون صبح

سحری چاک زده پیراهن

گل چنان آتش افروخت به لطف

که قدح را شده پر آب دهن

یاسمن چون شد فواره می

جوی می باید راندن به چمن

آفرین باد که بوئی دارند

از نسیم کرم خواجه من

حسن احمد خاص آن صدری

که نهادند سرانش گردن

کلک او تیزتر از تیر فلک

لطف او پاک تر از در عدن

روشن آمد ز جهان تاریک

چون زر از سنگ و گهر از معدن

نه عجب کز قلم چون تیرش

تیغ خورشید بپوشید جوشن

ای بدیهای عدو را لطفت

کرده پاداش به نیکی کردن

لطف مفزای که گه گاه چراغ

هم بمیرد چو فزون شد روغن

رای خورشید وشت چون درتافت

ماه را سوخته گردد خرمن

شدمت بنده بگردان نامم

نسزد دون ترا نام حسن

دوست کامم ز تو و بر من هست

هم بدین جرم جهانی دشمن

ریسمان و ارم از آن می تابند

که تهی چشم تراند از سوزن

تا شب روز مرقع پوشند

سقف این خانگه بی روزن

بادت از زاویه داران فلک

داعیان پیش خدای ذوالمن

خاک پای تو جهان سرکش

رام امر تو سپهر توسن

شمارهٔ ۷۵ - در مدح احمد عمر گفته از غزنین فرستاد

ای باد سپیده دم سفر کن

یک چند رفیقی قمر کن

با نغمت زهره همنفس باش

درصورت مشتری نظر کن

از خاک بهشت بوی بردار

وز پر همای بال و پر کن

از طایر یمن پای و سرساز

وز آب حیات روی ترکن

از طره مشکبار خوبان

خود را چو بهار بهره ور کن

بر مجمر سینهای عشاق

رو جلوه کنان یکی گذر کن

پیکان زمردین غنچه

از دیده بسدین سپر کن

هر دیده بخت را که بینی

همچون شکفه ز خواب بر کن

آنگه خوش و تازه و همایون

منزل بر احمد عمر کن

آن مسند را که جای تخت است

از عطر چو گلشن دگر کن

خاک قدمش چو بار دادت

خدمت چو قلم همه به سر کن

هر چند که نظم کردم این عقد

نثری که کنی از این گهر کن

نازک طبع و عزیز وقت است

گوئی چو حدیث مختصر کن

از بنده بگو که ای خداوند

کار حسن از کرم چو زر کن

از خوی خوش و حدیث شیرین

بهر دل خلق گل شکر کن

نیکی کردی و نیکت آمد

چون دیدی سود بیشتر کن

یارب تو حسود جاه او را

خسته دل و سوخته جگر کن

چون روی بروی شد به حاجت

چون محتاجانش دربدر کن

شمارهٔ ۷۶ - وله

ای صبا طوف در گلستان کن

همدمی با هزاردستان کن

راز با برگهای سوسن گوی

ناز با شاخهای ریحان کن

گر ته تنگ یاسمن بگشای

کار دشوار لاله آسان کن

رخ گلبرگ را به هم بر زن

طره بید را پریشان کن

گر زنی خیمه چو گردون زن

ورکنی منزلی به بستان کن

گاه با آه خوشدلان آمیز

گاه آهنگ زلف جانان کن

ور ز مشکین نافه خون خوردی

رخ رنگین باغ خندان کن

خوابگه پیش چشم نرگس ساز

آب خور نزد آب حیوان کن

هر کجا راحتی است در عالم

گرد آن چون امید جولان کن

چون شدی تازه و خوش و خرم

روی میمون به مرو شهجان کن

مجلس حضرت همایون را

خوشتر از بارگاه رضوان کن

چون رسیدی بدان همایون صدر

خدمت و بندگی فراوان کن

به مثل گر کنی یکی حرکت

چون رسول منی به سامان کن

دم دم ای باد خاک پایش را

گوهر افشان و مشک باران کن

ای سعادت از او گزیرت نیست

هر چه فرمود زود فرمان کن

قدر او را بلند بالا دار

صیت او را فراخ میدان کن

نافه مشک خطش از دل ساز

صدف در لفظش از جان کن

ای جهان هر چه بایدش آن آر

وی فلک هر چه گویدت آن کن

رأی او را چو شمس روشن دار

کار او را چو چرخ گردان کن

یارب او را که دارد استحقاق

خواجه جمله خراسان کن

حاسدش گرز ذره افزون است

جمله را زیر خاک پنهان کن

شمارهٔ ۷۷

از گریه اگر یکدم سربر کنمی من

چون شمع بسی آتش بر سر کنمی من

من دست نیارم به سر زلف تو بردن

ورنه همه آفاق معطر کنمی من

گر چشمه نوشت دهدی آب حیاتم

هرگز سخن چشمه کوثر کنمی من

چون غنچه بخنده بگشائی لب و گوئی

چون گل دهن تنگ تو پرزر کنمی من

تو می بدهی باده و خاصه ز پی نقل

زان پسته یاقوتین شکر کنمی من

جانی است مرا خشک بیاور نه هم آخر

از باده لبهات کمی تر کنمی من

بر دیده من پای چو ابرو بنهی تو

برگردن تو دست چو چنبر کنمی من

مشغول توام گرنه به سال و به شب و روز

از دیده و جان خدمت مهتر کنمی من

فرزانه امین الدین آن حایگه من

کز نعل سمندش زر افسر کنمی من

در مدحت آن سرور واجب بود اینک

کز چشم و مژه خامه و دفتر کنمی من

جان در سر خاک قدمش پاشمی آخر

دانم که اگر کارش در خور کنمی من

توفیق عزیز است و گرنه بثناهاش

از گوی فلک حقه گوهر کنمی من

وان پیکر بد خواه فرومایه او را

از تیغ زبان همچو دو پیکر کنمی من

سربر خط فرمانش همی دارم اگر نه

خاک از ستم هر دو بسر بر کنمی من

اقبال چنان گفت که گر خواهدی آن صدر

از مهر و مهش باده و ساغر کنمی من

مردی نبود کشتن نامردان ورنی

برجمله اعداش مظفر کنمی من

دین هست قوی ورنه برای مدد دین

در حمله به میدانش چو حیدر کنمی من

اندر دل کفار که همچون شب تیره است

تیر چو شهابش را رهبر کنمی من

عاجز شده ام الحق در حق بزرگیش

ای کاش حوالت به پیمبر کنمی من

شمارهٔ ۷۸ - در مدح قوام الملک احمد عمر گفته به بدیهه

بهشتی نقد شد حاصل سپهری تازه گشت افزون

از این خوش مرکز معمور و عالی منظر میمون

خجسته کعبه دولت مبارک خطه عشرت

به برجیس آن یکی مختص به زهره این دگر مقرون

اگر جنت نهی نامش نه مدحی باشدش در خور

وگر گردون کنی وصفش نا جاهی گرددش افزون

مگر زان در وجود آمد که در اوج و حضیض او

ببوسد پای عیسی و بکوبد تارک قارون

که ننماید ز شرمش روی در دنیا همی جنت

که نشناسد ز رشکش باز پای از سر همی گردون

ز عکس بابهاش و نقش درها گر سخن رانم

همی شش چیز رشک آرد از آن اشکال گوناگون

دم طاوس و پرهای تذرو و دیده شاهین

گل رعنا و فصل نوبهار و فرش بوقلمون

ز رشک حلقه حلقه آب کاندر جوی او غلطد

همی بر خویشتن زنجیر پیچد هر زمان جیحون

ز اوج این بنا دور است چشم تنگ و بد ور نی

به تیغ خویشتن مریخ کردستی حمل را خون

تجاویف نگینهایش ماند گوی خوبان را

از آن هر صوت را دارد چو آبی در صدا موزون

چو چرخی پر هلال است و چو دریائی پر از زورق

چو ابروی کمان رستم و نخلی پر از عرجون

صدفها در هوا برد ابر گوئی حامل از دریا

صدفها ماند بر بالا و درپاشید بر هامون

همه کج پیش اصل راستی آید و زان خیزد

ز روی سقف و پشت گنبد او حا و سین و نون

همانا سیب آوردند بهر صاحب از جنت

دو نیمه کرده و گشته تمامت دانه زان بیرون

امین ملک و خاص خسرو عالم حسن صدری

که جان از لطف او تازه است و دل بر مدح او مفتون

خداوندی که پیش دست و طبع و رای قدر او

جهان تنگ است و دریا زفت و مه تاریک و گردون دون

دل پر آتش ما از نسیم عدل او ساکن

گل پاکیزه او از گلاب لطف حق معجون

چو گردون ذات او فارغ ز تعریف کدام و کو

چو تقدیر امر او ایمن ز گفتار چرا و چون

شرف را قائد و رائد خرد را دایه و مایه

امل را داعی و راعی کرم را عهده و قانون

همه شادی نصیب دوستان آمد بحمدالله

مخالف را موافق گر نیفتد غم خورم اکنون

بزرگا گردن و گوش جهان آراستم لیکن

به درهائی که بود از دور آدم تاکنون مدفون

نه طبع هیچ مداحیش داند بود مشاطه

نه و هم هیچ و صافیش یارد گشت پیرامون

بلی معدود و موزون است لیکن قیمت گوهر

چو مدح تست و نظم من نه معدود است و نه موزون

صدف وار ار دهان من پر از گوهر کنی شاید

که در مدحت چو تیغم یک زبان پر لؤلؤ مکنون

شمارهٔ ۷۹ - در مدح بهرام شاه غزنوی گوید

بزرگ جشن همایون و ماه فروردین

خجسته بادا بر آفتاب روی زمین

علاء چتر و کلاه و بهاء افسر و بخت

جمال تیغ و نگین و جلال مسندو دین

سپهر قدرت و ناهید بزم و فرخ مهر

شهاب حمله و مریخ رزم و کیوان کین

یمین دولت و دولت بدو گرفته کمال

امین ملت و ملت بدو بمانده متین

ابوالمظفر بهرام شاه بن مسعود

که جان صورت ملک است و نور دیده دین

زمانه قدرت شاهی که گر نگاه کند

به چشم رأفت و رحمت به بنده مسکین

اگر چه همچو الف در جهان ندارد هیچ

شود به دولت او تاجدار همچون شین

به طبع و کف جوادش زمانه برده یسار

برای و قدر بلندش سپهر خورده یمین

سمن نروید هرگز چو مدح او خوشبوی

شکر نباشد هرگز چو یاد او شیرین

ز رأی روشن او شد زمین فلک آثار

ز عدل شامل او شد جهان بهشت آئین

همی بنازد تاج و کلاه و گاه بدو

چو کان بزر عیار و صدف بدر ثمین

خدایگانا شاها مگر تو خورشیدی

که طول و عرض زمین شد ز جود تو زرین

توئی که صورت اقبال را ز سر تا پا

ز بهر دیدن تو دیده گشت چون پروین

ز سهم تیر تو خصمت دو تا شود چو کمان

شهاب وار چنان کو برون جهد ز کمین

چو مر عدو را گوئی بگاه کینه که هان

چو مر ولی را گوئی به وقت حمله که هین

ز بیم تو به جهد بی خلاف زهره آن

ز قهر تو نکشد کوهسار جمله این

جهانیان و جهان را رسید گوئی چشم

در آن زمان که تو با ابرو اندر آری چین

تو آفتابی و بر مه شود ز فر تو خاک

ز بس که پیش تو شاهان بره نهند جبین

خهی سعادت با طالع تو کرده قرآن

زهی سلامت با دانش تو گشته قرین

دل ستم شده از عدل شامل تو ضعیف

تن امل شده از فر بخشش تو سمین

کسی که دید بیان تو دید عالم علم

کسی که یافت امان تو یافت حصن حصین

خدای داده بداد و دهش ترا الهام

سپهر کرده برای و روش ترا تلقین

توئی ز عالم چون عالم از صدف مقصور

توئی ز شاهان چون مصطفی ز خلق گزین

بسان حلقه انگشتریست بر خصمت

همه چنانکه ترا هست جمله زیر نگین

به قدر بیشتری از همه جهان هر چند

توئی جهان را امروز شاه باز پسین

همیشه تا که نشاط مراد را باشد

ز جرم گنبد خضرا طلوع زهره جبین

ز جام زهره زهرا می نشاط بنوش

ز باغ گنبد خضرا گل مراد بچین

شمارهٔ ۸۰ - در مدح ابوالفتح دولت شاه بن بهرام شاه گوید

تا بر سر ولایت خویش آمدست شاه

گوئی به اوج در شرف است آفتاب و ماه

آن کامکار مشرق و آن شهریار هند

آن اختیار دولت و آن افتخار جاه

والا جلال دولت دولتشه شجاع

آن آفتاب با کله و سایه اله

زو شرع با جلالت و زو شرک با فزع

زو ملک با طراوت و زو عدل در پناه

از ابر کف او چه عجب گر چو خط دوست

گیرد کنار چشمه خورشید را گیاه

ای گشته در هوای تو هر صبح بر فلک

آیینه که خیزد ازو صد هزار آه

کام و مراد تاجی و جان و سر سریر

روی و رخ سپهری و پشت و دل سپاه

گردون کامگاری بر حلقه کمر

خورشید روزگاری در سایه کلاه

در داد شاعران را لطفت ز خاص و عام

پرسید مجرمان را لطف تو از گناه

روی جهان چنین که ز رای تو شد سپید

ترسم که هم نماند خال بتان سیاه

جز روی خصم رأی تو نگذاشت ظلمتی

گم کی شود ز چشمه خورشید ظل ماه

بر دعوی که بنده اخلاق تست باغ

آرد زبان سوسن آزاده را گواه

شاها چو ملک یافت ترا بهتر از همه

چون مهر سرخ روی ترا کرد پادشاه

بردم گمان که همچو ثریا سیاه را

خورشید جمله کرد فرستاد پیش شاه

شاها خدایگانا دانی که پیش از این

از بنده یاد کردی رای تو گاهگاه

زادی ز استماع ثنای منت نشاط

بودی باصطناع ثنای توام پناه

اکنون همی نپرسی از بنده سال سال

زان پس که می رساند مدح تو ماه ماه

در سلک بندگانت دگر گرچه نیستم

در سلک بارگاه توام هست آب و جاه

والله که هر زمان چو سوی کعبه هم ز دور

بوسم زمین تربیت بارگاه شاه

گر بینمی هر آینه یک یک ببوسمی

هر روز نعل سم سمندت میان راه

چندانکه مشرکان را نحس است بدسگال

چندانکه مؤمنان را سعد است نیک خواه

از سعد باد کار نکوخواه تو به کام

وز نحس باد حال بداندیش تو تباه

شمارهٔ ۸۱ - در مدح مجدالملک حسن احمد گوید

منت خدای را که با اقبال پادشاه

ایمن شد از محاق و کسوف آفتاب و ماه

منت خدای را که شکفت و چمید باز

هم گلبن سعادت و هم سرو بارگاه

منت خدای را که زمانه گرفت باز

آن آفتاب مملکت و سایه اله

منت خدای را که به صنع لطیف داشت

روی نکوی منتخب از چشم بد نگاه

بس چشم شور و روی ترش بود منتظر

تا چشمشان سفید شد و رویشان سیاه

باری بر اوج ماه نبیند کسی سها

باری به جای سرو نبیند کسی گیاه

تاج خواص بر سردولت رسید باز

تا هر فضول کج ننهد گوشه کلاه

آیینه ای که عکس بزرگی نمود گشت

روشن چنانکه تیره نگردد به هیچ آه

اکنون چه محنت است بیا ای ولی بگو

حالا چه حاجت است بیا ای عدو به خواه

بازنده گشت و موج زد و قصد اوج کرد

ابر سخا و بحر عطا و سپهر جاه

خورشید مملکت حسن احمد آنکه ساخت

در سایه سعادت او ملک و دین پناه

ای آنکه چون فرشته بوی بی گناه و پاک

تب را چگونه خوانم کفارت گناه

بر تیغ آبدار زند زنگ وقت وقت

در پیش آفتاب رود سایه گاه گاه

باز آمدی چو باز سفید از گریز جای

باز آمدی چو شیر سیه در شکارگاه

جور فلک برون برو عدل ملک در آر

جان ولی فزون کن و جان عدو بکاه

من بنده را که هست ز هر علم حاصلی

رهبر توئی رها مکن اندر میان راه

جز تربیت چه باید گل در میان خار

جز تصفیت چه بیند زر در میان کاه

شمارهٔ ۸۲ - در مدح سلطان سعید علاء الدنیا والدین از مکه به غزنین فرستاد

هرگز بود که باز ببینم لقای شاه

شکرانه در دو دیده کشم خاک پای شاه

هرگز بود که بر من سرگشته غریب

چون روی شاه خوب شود باز رای شاه

هرگز بود که باز چو بلبل نوازم

بر گلبن مدیح به بستان سرای شاه

هرگز بود که بر سر من سایه افکند

پر کلاه بخت بفرهمای شاه

هرگز بود که باز بخندد گل دلم

در نوبهار بزم ز ابر سخای شاه

گاهی چو سایه روی نهم بر زمین ملک

گاهی چو ذره رقص کنم در هوای شاه

فخر ملوک و تاج سلاطین که چرخ گفت

بر تخت دولت است کلاه و قبای شاه

سیارگان ز چرخ برافتند چون شهاب

پای ار برون نهند ز خط وفای شاه

گوی زمین چو قبه خورشید زر شود

گر ذره برو فتد از کیمیای شاه

شاها بکعبه رفتم دانی چرا از آنک

گفتند خانه ایست معظم چو جای شاه

لبیکها به نام مبارک زدم چنانک

کانجا همی رسید بگردون صدای شاه

موقف نبود جز ره صدر رفیع ملک

زمزم نبود جز ره بحر عطای شاه

در مروه جز مروت خسرو نیافتم

واندر صفا ندیدم الا صفای شاه

بگشاد کارها حجر اسود و سزد

کامد به رنگ رایت عالم گشای شاه

گفتم که خویشتن را قربان کنم خرد

گفت ای ضعیف تن تو نشائی فدای شاه

امروز سرکشان همه سرها نهاده اند

تا جان فدا کنند برای بقای شاه

در خانه خدای و به بالین مصطفی

گفتم دعای ملک و نمودم ولای شاه

و اکنون عزیمت سفر قدس کرده ام

هم کرده دان به دولت بی منتهای شاه

پذیرفتم از خدا که بهر لحظه شاه را

خواهم مزید دولت و عمر از خدای شاه

بر خاک هر یکی ز بزرگان انبیاء

یک حاجت بزرگ بخواهم برای شاه

گر بر فلک چو عیسی بر بایدم شدن

هم بر شوم به جان و بجویم رضای شاه

منت خدای را که گرفتم همه جهان

باری بپرس کز چه ز مدح و ثنای شاه

و این قلعه فلک را هم حلقه کرده ام

در عهده ام که فتح کنم از دعای شاه

چندانکه ملک راند بر قصر آسمان

خورشید تاجور که نزیبد گدای شاه

بادا مرصع از گهر اختران سعد

چتر سپید پیکر خورشیدسای شاه

شمارهٔ ۸۳ - این فتح نامه در نیشابور گفته

زهی رونق ملک از سر گرفته

به یک تاختن هفت کشور گرفته

جلال ترا تاج بر سر نهاده

جمال ترا بخت در برگرفته

قضا دست تو شاه مقبل گشاده

قدر پای تو شیر صفدر گرفته

میامن ز روی مبارک نموده

ممالک برای منور گرفته

دم طالع سعد تو همچو آتش

بر این قبه آبگون در گرفته

برانده ز لوهور فال سعادت

به نام خدای و پیمبر گرفته

دعا استجابت چو دولت نموده

جهان استقامت چو اختر گرفته

اجل زان خدنگ ستاره نهادت

سوی جان خصمانت ره برگرفته

ز مشرق چو خورشید تیغی کشیده

همه دشت چون ذره لشکر گرفته

ز عکس سلاح و ز آواز مرکب

زمین و زمان برق و تندر گرفته

ز پیلان چون کوه تا زان بهیجا

فضای جهان شکل محشر گرفته

ره دیده ها گرد لشکر ببسته

گل چهره های رنگ عبهر گرفته

فلک را تف تیغ درتاب کرده

جهان را دم کوس بر سر گرفته

تو بر خنک نصرت چو خورشید تازان

چو صبح جهانگیر خنجر گرفته

عدو همچو مه مهره بر چیده از نو

چو مردان ره آن جهان برگرفته

فلک بارنامه بعیوق برده

ملک فتحنامه به شهپر گرفته

پس و پیش نصر من الله رسیده

چپ و راست الله اکبر گرفته

بنامیزد آن حق محمود غازی

تو شایسته فرزند حق ور گرفته

بنامیزد آن دزد با پشتواره

بتایید و توفیق داور گرفته

بنامیزد آن تاج و تخت و نگین را

که هستی بدان نیک در خور گرفته

بنامیزد آن دزد این مملکت را

سپرده به دیوار و بر در گرفته

فرود آمده ز آسمان همچو عیسی

به انصاف دجال با خر گرفته

به حمدالله اکنون نبینیم باری

مکان خداوند چاکر گرفته

نهاله گه شیر آهو چریده

گذرگاه شاهین کبوتر گرفته

شمر راه دریای اعظم ببسته

سها جای خورشید انور گرفته

زمین ز من فرق گردون سپرده

گیاه نوان ساق عرعر گرفته

نبینم باری کنون ملک دین را

ز غم چشم و دل آب و آذر گرفته

چو زر پیرهن کاغذی کرده ایثار؟

چو خطبه ز بیداد منبر گرفته

بحمدالله اکنون نبینم باری

گرفته سری یک جهان سرگرفته

چو عفریت ملک سلیمان گزیده

چو یأجوج سد سکندر گرفته

نه جلوه نه مژده چو طاوس و هدهد

بدان پای و سر تخت و افسر گرفته

بحمدالله اکنون جهانی است باری

ثنای ملک بوالمظفر گرفته

زهی بار رنج و غبار مذلت

ز چشم و دل خسروان برگرفته

به اقبال رأی تو فتنه تو گشته

بسی شهد شاهان دیگر گرفته

بغزنین تو موجی زده همچو دریا

خراسان ز مدح تو گوهر گرفته

چو بر خشک و تر آب و آتش براندی

به خواه آب خشک آتش تر گرفته

چو خورشید جامی که گوی حبابش

همه ذکرها بند فرقر گرفته

چو خرم شدی یاد کن بنده ای را

که بودی از او بزم شکر گرفته

بشکرانه آنکه شد خصم دولت

بدست تو شاه مظفر گرفته

بشکرانه آنکه اقبالت او را

به نزد تو آورد حنجر گرفته

بشکرانه آنکه دیدی به میدان

رسنها گلوشان چو چنبر گرفته

ببخشای برمن که نیکو نیاید

ز بنده دل بنده پرور گرفته

هلا تا نگویند خلقان که وقتی

یکی بود کارش چنین درگرفته

مثال جهان گشته زان پس زمانه

همه عبرت او را سراسر گرفته

بچم پای تو در رکاب سعادت

عنان تو چرخ مدور گرفته

هم از نهروان تا بسقسین گشاده

هم از باختر تا به خاور گرفته

شمارهٔ ۸۴ - در تهنیت باغ همایون و مدح بهرام شاه گوید

ای همایون آمدن بر تو همایون آمده

طایر چتر فلک سای تو میمون آمده

جرعه آخر ز جودت موج بحر انگیخته

پایه اول ز قدرت اوج گردون آمده

رعد بانگ موکبت تا موقف عیسی شده

برق نعل مرکبت بر فرق قارون آمده

در ثنای خلق گلبوی تو دستانها زند

بلبل و در نغمه اش این بیت موزون آمده

پادشاهی ظل حق بهرام شه را آمده

تا نپنداری که آورده بود چون آمده

خه خه ای قدرت محیط چرخ گردنده شده

زه زه ای عدلت بساط ربع مسکون آمده

در نشاطت صحن بستانها پر از خنده شده

در مدیحت لحن بلبل نیز موزون آمده

بارک الله در وجود خلق باری در نگر

تا ببینی از عدم خلقی هم اکنون آمده

یک جهان بر زاده تازه روی فردوسی سلب

رسته از زندان همه بر روی هامون آمده

نوعروس گلستان بر تخت مینا پیش شاه

بهر جلوه نرم نرم از حجله بیرون آمده

شاخها گر زنده شد شاید که این گرینده ابر

تعبیه کرده است سیماب و در افسون آمده

خاک با آرام آرایش چو لیلی ساخته

آب در زنجیر سرگردان چو مجنون آمده

گرد این باغ بهشت آسای جوی می نرفت

یاسمن را چیست پس فواره میگون آمده

تا که حوض دال را سجده برد از عون باد

شاخهای لام کرده پیش چون نون آمده

آن گل دو روی رعنا را نگر چون خصم شاه

با رخ زرد و دلی تا سر پر از خون آمده

ای زروی لطف و آیت عقل را تو جان شده

وی ز مدحت نظم و نثرم در مکنون آمده

نظم بنده از کمال مدح تو قاصر شده

جود تو از آرزوی بنده افزون آمده

تا همی مریخ را درسبزه باغ سپهر

هر شبی بینند بر لون طبر خون آمده

درفراغت باده ها می نوش و فتنه می نشان

ای سعادت برتو و ملک تو مفتون آمده

در بهار جان بدخواهان تماشا زان کنی

تیغ نیلوفری در فتنه گلگون آمده

شمارهٔ ۸۵ - در مرثیه یکی از بزرگان گوید

ای چون مسیح گوهر تو جمله جان شده

سجده کنان بصومعه آسمان شده

از علت کمال که بر تو ز چشم بد

ترسیده و هم ناقص و آخر همان شده

ای بی نظیر ساعد بوبکر پر هنر

الحق درود خوان تو شاه جهان شده

بر دوستان و یاران چون ماه بر نجوم

تاریک کرده عالم و خود از میان شده

تازه گل امید تو پژمرده ناگهان

هم در حجاب غنچه از بوستان شده

خورشید دولت تو چو ماه مقنعی

پیدا هنوز ناشده درچه نهان شده

از مرگ تو که مرده بزرگی بزرگ یاد

در بخت نیک خود همه کس بدگمان شده

باری یکی بگوی که بی تو کجا روند

ای دست تو ز کار و زبان از میان شده

ای کلک سرفکنده و درج سیاه روی

وی نظم دل شکسته و نثر زبان شده

دردا که شد پدر ز وفات پسر یتیم

احسنت اینت حاصل عمر زیان شده

جز مردمی مخوانش حسن زانکه حال او

چون مردمی است نام بمانده نشان شده

شمارهٔ ۸۶ - در مدح حسن احمد گوید

ای مبارک بنا چه خوش جائی

که همی سر به آسمان سائی

چشم را بس بلند بارگهی

طبع را برگشاده صحرائی

در خورد بوستان سرای ترا

زهره و مشتری تماشائی

جام گیتی نمای رامانی

که همی هر چه هست بنمائی

تا نبیند ترا کجا داند

مردم دیده قدر بینائی

اوج خورشید ملک منظر تست

نه بنائی که برج جوزائی

جای صاحب تو مانیا تا حشر

ای نظر گشته از تو هر جائی

نیک دلخواهی و چنین که توئی

خاص سلطان شرع را شائی

حسن احمد آنکه یک جودش

طی کند نام حاتم طائی

آنکه در باغ جود چون گل بخت

نه دو روئی کند نه رعنائی

صورت دولتش بدید چه گفت

گفت رو ماتوئیم و تو مائی

روزگارش باوج گردون برد

ای مخالف چرا نیاسائی

شرم بادت چو کلک و نی تاکی

آب سائی و باد پیمائی

ایکه چون ماه از میان نجوم

از بزرگان ملک پیدائی

زرچه بخشی اگر نه خورشیدی

در چه پاشی اگر نه دریائی

با بقای تو چرخ رهگذری

پیش رای تو عقل سودائی

بس رویها کند فلک تا شب

هر کرا بامداد پیش آئی

بولی و عدو عطا و خطا

هم ببخشی و هم ببخشائی

سرو آزاد را توان پیراست

سرو آزادگی تو پیرائی

تا پذیرد بنای خانه جان

استواری بگاه برنائی

باد چندان بقای دولت تو

که چنین صد بنا بفرمائی

زره آبگیر باز کنی

گره روزگار بگشائی

شمارهٔ ۸۷ - در مدح مجدالدین گوید

چشمه نوش است این دهان که تو داری

آب حیاتست یا لبان که تو داری

در عجبم کان حدیثهای بزرگت

چون بدر آید از آن دهان که تو داری

از کله بس مشک برسمن که تو پاشی

وز مژه بس تیر بر کمان که تو داری

جان به جلابی ببر ببنده حسن ده

آن دل گم گشته در غمان که تو داری

گفتی کاخر بچه نشان بنگوئی

راست بگویم بدان نشان که تو داری

در جهش افکنده بسلسله بسته

آگهم ای جان زهر نهان که تو داری

دل به خوشی بازده و گرنه رها کن

تاش بگیرم بدان مکان که تو داری

آنچه تو داری ز لطف نام ندارد

چشم بدان دور باد از آنکه تو داری

تهمت هستی منه مپرس که چونی

ای همه تو من کیم چنانکه توداری

بستد می از تو لیک عاشق میر است

آن دل مهجور ناتوان که تو داری

صدر جهان مجد دین که عالم پیرش

گفت زهی دولت جوان که تو داری

اشهب گردون بد رکاب نگیرد

جز پی یکران خوش عنان که تو داری

کوه چو ریگ روان سبک بگریزد

از چه از آن حمله گران که تو داری

قحط نباشد در آن زمان که تو باشی

فتنه نخیزد درآن جهان که تو داری

گرگ بترسد از آن حرم که تو سازی

شیر بیفتد از آن توان که تو داری

گوش بخود دار از آ نکه جان جهانی است

بسته آن یک در چنان که تو داری

شمارهٔ ۸۸ - در مدح خداوند زاده مسعود شاه گوید

این چه نقش است که از مشک سیاه آوردی

وین چه نقص است که در گوشه ماه آوردی

عهد همچون گل تر سال به سال افکندی

باز همچون مه نو ماه به ماه آوردی

خط در آوردی تا عذر گناهت خواهد

رو که مقبول ترین عذر گناه آوردی

ای بسا شیفته را کز شب و روز خط و زلف

بردی از راه و دگر باره به راه آوردی

تا در آن سلسله زلف دلم بگشاید

بر لب چشمه خورشید گیاه آوردی

ماند برعارض توسایه خط پنداری

سایه چشمه خورشید ز چاه آوردی

زنگ خط تو بر آیینه عارض بدمید

تا ز نومیدی دل گفت که آه آوردی

من بگفتم که چنان زلف سیه گر باشد

اینک از طرف دو عارض دو گواه آوردی

یافت چون دل خط آزادی و آمد ز سفر

پیشکش پیش خداوند به راه آوردی

شاه مسعود شه آن سر که چو دین رویش دید

ملک را گفت نکو پشت و پناه آوردی

اینت برجیس که بر اوج سعادت برجی

و اینت خورشید که از ظل آله آوردی

بخت می داند کز بهر عروس دولت

بس جوان بخت و بکار آمده شاه آوردی

ایکه از طایر میمون و همای اقبال

از پی سایه سر زیر کلاه آوردی

شرع را پشتی چون روی بهیجا کردی

ملک را روئی چون پشت بگاه آوردی

تا بدان گه که جهان در زر گیرد خورشید

هیچ هشیار نگوید که به گاه آوردی

شمارهٔ ۸۹ - در مدح سپهسالار علی بن الحسین ماهوری گفته

که دهد یار مرا از من بیدل خبری

که کند سوی من خسته به رحمت نظری

باز راند ز من و قصه من حرفی چند

پیش آن بت که چنو نیست به خوبی دگری

گوید ای حور ز شرم تو گرفته طرفی

گوید ای ماه ز رشک تو گزیده سفری

هست در هجر تو از دست خودم زرین تاج

آه اگر باشدم از دست تو سیمین کمری

مایه من همه چشم تر و جانی خشک است

تر و خشکم چه دهی بهر چنین خشک وتری

نیست جان و دل و دیده ز تو ای ماه دریغ

گر تو خشنود شوی هم به چنین ما حضری

ای پرو بال مرا هجر تو پرکنده ببین

این خطا را که نکردیم منه بال وپری

درگذر از من اگر نیز خطائی کردم

کز تو و خط وفای تو ندارم گذری

بد مکن ور بکنی سهل بود نیک آن است

که گذشت از بد و نیک من و تو بیشتری

دلم از تف تو گمراه شده است و به خدای

که شب زلف تو خواهم به دعای سحری

از شب زلف تو گمراه نیم زانکه مرا

روز اقبال امیر است نکو راهبری

آفتاب همه سادات حسین آن کامروز

نیست در خطه اسلام چنو ناموری

قامع شرک شجاعی که به مژده هر دم

زو برد باد سوی روضه جدش خبری

فلک مرکز اقبال و چه عالی فلکی

قمر گلشن افضال و چه تابان قمری

نه امل یافت چنو گاه سخانیک دلی

نه اجل دید چنو روز وغا پر جگری

پدر شرع و نسب هر دو ز زادش با نام

اینت نامی پسری و اینت گرامی پدری

روی او را نگرو فاتحه برخوان و بدم

که ندیدست کسی صورت جان از شکری

نه چنو باشد هر کو بود از نسل علی

گرچه از کوه بود لعل مدان هر حجری

او همه مردمی و مردی با بیم و امید

راست سیبی به دو نیم او پسری با پدری

ای کم و بیش فلک بحر دلت را صدفی

وی زر و سیم جهان ابر کفت را مطری

صبح تیغ تو درد پرده دلهای سیاه

در چنان شب تو جز این صبح مدان پرده دری

اندر آن روز که از جسم نماند رمقی

واندر آن حال که از روح نماند اثری

یافت گوئی اجل از حمله پیاپی مددی

کرد گوئی زحل از فتنه فراهم حشری

گه چو سر نای نماید سر برنای گلو

گاه چون طبل نماید دل در هیچ بری

تیغ بر سر زده بر خون تو چون غمزده ای

کوس بر روی زده نالان چون نوحه گری

آن چنان شیر علم سر بفرازد که مثل

گوئی از چشمه خورشید کند آب خوری

تو در آن حال چو تقدیر نمائی به مصاف

که نباشد ز تو البته مجال گذری

نقش هر سم سمند تو هلال املی

عکس هر گوهر تیغ تو شعاع ظفری

صف کفار چنان بر شکنی کز تیغت

سقری نقد ببینند و چه سوزان سقری

ایکه در روضه ملک از پی سر سبزی دین

شجری گشتی نهمار مبارک شجری

چون توئی را چو منی باید اگر بستاید

قدر خورشید کجا داند هر بی بصری

نه بدان نزد کسی می برم ابرام که هست

بر جگر آبی شان یا به کف و کیسه زری

دردمند است دل زار بزرگا چکنم

با چنین درد دلی گفته چنین دردسری

خود خسان را ننهم منزلت مدحت از آنک

گهر نیک دریغ است بهر بدگهری

روی سوی درشان زان ننهم تا نشوم

چون امل روی به روئی چو اجل دربدری

کار تعظیم تو و ذات تو چیزی دگر است

نتوان کرد قیاس تو بهر مختصری

مدح تست اینکه چنین می دهد انصاف زمان

عون گوهر بود ار تیغ نماید هنری

شمارهٔ ۹۰ - در مدح بهرام شاه غزنوی است

مژده عالم را که شاه گنبد نیلوفری

آمد از ایوان کیوان سوی قصر مشتری

تا پدید آرد ز شاخ بید خط مشک نو

تا برویاند ز خار خشک گلبرگ تری

گه زر افشاند درخش از گنبد سیمابگون

گه زرعد افتد صدا در گنبد نیلوفری

سبزه نشکیبد زمانی بی سحاب درفشان

لاله نگشاید لب از لب بی شمیم عنبری

گه ز ذکر تاج در جلوه شود طاوس هند

گه ز فخر طوق درخنده شود کبک دری

از ریاحین چون عروس باغ طبعش زرفشان

وز شکوفه پر ز پروین شاخ و خلقش مشتری

از گل و بلبل چمن برگ و نوا یابد چنانک

از شهنشه خلق و نام نیک و زر جعفری

روی ملک و پشت دین بهرام شه شاهی که یافت

مشتری از طالع مسعود اونیک اختری

ای امل با کف دربارش چو دریا قادری

وی اجل با تیغ خون خوارش چو حلقه بر دری

ای به میدان معنی مردی و مرد معنوی

وی به مجلس گوهر شاهی و شاه گوهری

سغبه بلبل شوی هرگه که صوتش بشنوی

بسته گلبن شوی چندانکه گلبن بنگری

صورت تأیید بختی جان دین و دولتی

زینت چتر و کلاهی فخر تخت و منبری

هم سکندر دولتی بی حسرت آب حیات

هم سلیمان ملکتی بی منت انگشتری

تا نیندیشد ولی کز بخت گشتی بختیار

تا نپندارد عدو کز تاج داری سروری

از جوان بختی که هستی بخت را پیرایه

وز سرافرازی که هستی تاج را تاج سری

چرخ اگر گردد برایت بس عجب نبود که خود

گر بخواهی ایستد پیشت برسم چاکری

از تو و خلق تو هرگز جان و دل فتنه نگشت

دیر برناید که زو هم دل شود هم جان بری

سر این حرف است کامد حلقه در گوش دل

مه مبارک کردنت هر ماه چرخ چنبری

خود بری بر بوی خوش عاشق به بوی خلق تست

دیو مردم باشد آن کو کمتر آمد از پری

ایکه چون بر جیس در مجلس پیاپی رحمتی

وی که چون مریخ درهیجا سراسر خنجری

جای مهر تست اگر نه فارغم از جان و دل

عز مدح تست گرنه من کیم در شاعری

در جهان داری ید و بیضاست چون موسی ترا

ورنه اندر مدح تو بنمایمی صد ساحری

تو خداوندی و من هستم یکی از بندگان

منت ایزد را که مخصوصی به بنده پروری

تا بگویند آنچه یوسف دید و موسی در جهان

این ز مکروه برادر وان ز زرق سامری

همچو یوسف بادیا تا زرق هر ده بشکنی

همچو موسی بادیا تا بر عدو زخم آوری

هم به حق کشور ستانی هم ز رادی زر دهی

هم به عشرت باده نوشی هم ز راحت برخوری

شمارهٔ ۹۱ - در مدح خداوند زاده خسرو شاه گوید در جواب امیر معزی

ای یافته از چهره تو حسن کمالی

داده است جمالیت خدا و چه جمالی

از دیده من عشق تو انگیخته نیلی

وز قامت من هجر تو پرداخته فالی

چون زلف تو شد حالم و این از همه خوشتر

کاندر خم زلف تو دلم دارد حالی

نادیده کمالت که گمان برد که هرگز

خوشتر ز شکر کوزه بود بسته سفالی

دل سوخته چون لاله ازینم که پی تست

بر گل ز دل تنگ پدید آمده خالی

هجران تو دیدم که بگشتم به ضرورت

از مملکت وصل تو قانع به خیالی

بر بود ز من خواب که تا نیز نباشد

از خیل خیال توام امید وصالی

بر چرخ هلالی که پدید آید یک چند

از دست محاقش نبود بیم زوالی

این نادره بشنو که مرا بیم محاق است

اکنون که ز عشق تو شدم همچو هلالی

میم دهنت عین جمل است و مباد آنک

در عین جمال تو رسد عین زوالی

هر گه که کنم قصد سؤال از لب لعلت

تا بوک ببوسی بودم از تو مثالی

اقبال مرا گوید کای نادان هی هی

در دولت خسرو تو نه محتاج سؤالی

خسرو شه بهرام شه که شاه جوان بخت

کایام نیاورد چنان خوب خصالی

کیوان سخطی مهر اثری چرخ محلی

باران حشمی بحر کفی ابر نوالی

ای دهر گرفته ز تو فری و بهائی

وی ملک فزوده ز تو جاهی و جلالی

بد خواه تو هر گه که به بی دولتی خویش

آگه شود و آیدش از خویش ملالی

از کوتهی عمر بود شاد نداند

کز بیم تو با او گذرد روزی سالی

تا نام بزرگ تو پدید آمد نه نشست

ازجود تو بر هیچ طمع نام محالی

خون همه اعدای تو چون شیر حلال است

وین طرفه که در عمر نخوردند حلالی

ای شاه جهان طوطی شکر لب بستان

خوش خوش که کنون باز کند پری و بالی

گه برق کشد خندان از چرخ حبابی

گه رعد زند گریان برطبل دوالی

جامی نکند وسوسه بی چشم خروسی

بادی ندهد دمدمه بی نای غزالی

همچون الف قد بتان لام کند شاخ

کین ناخنه به پیرست وین ناخنه زالی

و آن روز که روز افزون چون بخت تو کو گشت

چون دولت تو باید در دهر مجالی

در دهر تو خوش می خور و خوش باش که امروز

نوروز گرفت است به دیدار تو فالی

شاها ز حسن بشنو بیتی که عجیب است

کان شکر خدایست تبارک و تعالی

از لفظ متین معنی عذبم چو بخندد

گوئی که جهد بیرون از سنگ زلالی

زنهار چو وطواط و عمادیم مپندار

کافسوس بود عیسی با خر به جوالی

خود حکم تو کن کین به یا شعر معزی

کای بر سمن از مشک بعمدا زده خالی

هر کس که بود گرچه جمالیش نباشد

بنمایدش آیینه هم از عکس همالی

در حجله عروسان ضمیرم چو در آیند

بنمایدم این آینه گون حقه مثالی

جان داد خفاش بدم کار مسیح است

ورنی بکند از گل صد مرغ کلالی

تا در چمن باغ نهالی به بر آید

از تربیت اختر و تأثیر شمالی

ایزد ببر آراد ز فضل و کرم خویش

چون در چمن ملک تو بشکفت نهالی

شمارهٔ ۹۲ - در مدح خاقان محمود خان گوید

ای گوهر مطهر مردی و مردمی

اصل تو کان گوهر مردی و مردمی

در جنگ و صلح رستم میدان و مجلسی

در کین و مهر حیدر مردی و مردمی

دارد دل تو نور ز ایمان و معرفت

بارد لب تو شکر مردی و مردمی

نیک و بدت موافق هستی و نیستی

جان و دلت مسخر مردی و مردمی

قدر تو چرخ اعظم افلاک و انجم است

رأی تو سعد اکبر مردی و مردمی

سعد از تو گشت طالع ناهید و مشتری

جان از تو یافت پیکر مردی و مردمی

بی ساقه و طلیعه بند و گشاد تو

گردی نکرد لشکر مردی و مردمی

در بزم و رزم شکر بخندید و خون گریست

پیش تو جام و خنجر مردی و مردمی

در قبضه و بنان تو بادا بر امر و نهی

دایم حسام و ساغر مردی و مردمی

چرخ ار ز صبح صادق در پیش آفتاب

پرسد که کیست یاور مردی و مردمی

گوید جلال دنیا محمود خان که هست

بر چرخ ملک محور مردی و مردمی

ای سایه سعادت دنیا و آخرت

وی معجز پیمبر مردی و مردمی

ای آن عطاردی که نزیبد به اتفاق

برج تو جز دو پیکر مردی و مردمی

القاب عالی تو طرازیست بر کجا

بررایت مظفر مردی و مردمی

حاجت چو سایه گشت نهان تا چو آفتاب

پیدا شدی ز خاور مردی و مردمی

گر طالعت نبودی از رجعت و وبال

هرگز نرستی اختر مردی و مردمی

جام می بری ز خصم و جهان می دهی به دوست

وین هر دو هست در خور مردی و مردمی

قدرت نعوذبالله اگر سرکشی کند

عاطل بماند افسر مردی و مردمی

شد مردمی و مردی در عهد ما غریب

می دار دست بر سر مردی و مردمی

یارب چو خلق و خلق تو هرگز گلی شکفت

از گلبن معطر مردی و مردمی

آمد پدید نقش تو هرگه که داشتند

آیینه در برابر مردی و مردمی

گر نو عروس بخت تو در جلوه نیستی

هستی گسسته زیور و مردی و مردمی

روزی که دهر خطبه کند جز به نام تو

بادا شکسته منبر مردی و مردمی

چندانکه در جهان ز سکندر کنند یاد

ای پادشاه کشور مردی و مردمی

می بر کف چو بحر تو آب حیات باد

ای راستی سکندر مردی و مردمی

شمارهٔ ۹۳ - در مدح خاقان محمود خان گوید

طلع الشمس علی الندمان

فاشرب الراح علی الریحان

شاید ار داد ز گل بستانی

که به رخ رشک گل بستانی

افرغ القهوة فی الکاس لکی

یفرغ القلب من الاشجان

باده از دست غمت بستاند

چون تو از دست منش بستانی

ضحک الورد بلافم کما

بکت السحب بلا اجفان

من چو ابر از غم تو گریانم

تو چو گل با همه کس خندانی

جارفی الود فاشکوه الی

ملک المشرق بغراخان

خسرو عادل خاقان محمود

آن چو محمود به ملک ارزانی

غررالورد علی الاغصان

لمعت من طرف الریحان

رفت بر تخت گل زندانی

همچو یوسف ز چه کنعانی

مسمعات انطرفی بدویه؟

بلشادبن الذی الحان؟

به بلبلان در چمنش پنداری

مطربانند ز پر دستانی

هاتها تسکرنا هات فقد

حرم الحزن علی السکران

در ده آن مایه شادی در ده

تا که مان از کف غم بستانی

فرص اللهو نعیم عجب

وبوحش فتن الازمان؟

سست عهدی فلک می بینی

بی وفائی جهان می دانی

اتری ملکک یبقی ابدا

لست بالمالک به غراخان

طمع دولت جاوید مدار

نه شهنشاه جهان خاقانی

قرة فی حدق الدولة بل

فلذة من کبد السلطان

شاه شاهان جهان محمود آن

که ندارد چو محمد ثانی

شمارهٔ ۹۴ - نیز در مدح همو گوید

الاهات خمرا کالعندم

کانک ما زجتها من دم

می در غمی خور اگر در غمی

که شادی فزاید همی در غمی

یلوح سناها علی و جنتی

اذا انحدرت کاسها فی فمی

بتا نوش کن بابت نوش لب

شراب محرم اگر محرمی

فا هلا بسکری من مغنم

و تعسالصحوی من مغرم

خوشا گر تو با ما به هنگام گل

خرامی به هنگامه خرمی

فما اطیب الراح لاسیما

علی ذکر خاقان الاعظم

جلال دول شاه محمود خان

کزو یافت بنیاد دین محکمی

ملیک غدا بین جمع الملوک

به منزلة الفص فی الخاتم

چراغ بنی آدم و شمع ملک

که عالیست زو منصب آدمی

فیارب عمره فی ملکه

الی حین منقرض العالم

شده ختم بر فر او فرخی

شده وقف بر طبع او بی‌غمی

شمارهٔ ۹۵ - در مدح ابوعلی حسن احمد گوید

زهی مبارک فال و زهی خجسته بنی

که چرخ برتو سعادت کند نثار همی

به پیش شکل تو ناقص گذاردش آذر

به پیش نقش تو مثله نمونه مانی

مرافق تو گشاده چو عرصه عالم

مؤانس تو کشیده بگنبد اعلی

گذشت قاعده تو ز مسکن قارون

رسید کنگره تو به موقف عیسی

تو آسمانی اندر علو و اندر تو

مجره وار یکی آب ساخته مجری

ز عکس آب روان و صفای دیوارت

یکی سه گردد مهمان چو سازدت ماوی

چگونه آبی آبی که صورت دیوار

حیات یابدی ار باشدی از آتش غذی

نشان کوثر اگر خوانیش رواست که هست

نهال دولت صاحب نمونه طوبی

برو نهاده یکی سلسله چو بر مجنون

اگر چه هست مر او را لطافت لیلی

نهاده صورت یکتای تو و گوش بدر

که تاز آمدن سایلی رسد بشری

صدای گنبد تو در موافقت آید

ز بهر خواندن مهمان چو در دهند ندی

چنین همانا زان گشته تو مهمان دوست

که سوی تو نظر کرد خواجه دنیی

ابو علی حسن احمد آنکه زو پرسند

همه بزرگان در شرع مکرمت فتوی

مؤیدی که به نزدیک ابر بخشش او

همه کسیر نماید مروت کسری

ز جود فربه او جسم آز شد لاغر

ز کلک لاغر او جسم مردمی فربی

خهی ز جود تو یک قطره دجله و جیحون

زهی ز حلم تو یک ذره بوقبیس وحری

چه دیده ای تو هنوز از سعادت ازلی

که از هزار گل تو شکفته نیست یکی

سلاله ملکی سازد ای امین ملک

سعادت ازلی ساید ای امین هدی

ز بهر حاسد تو توتیای بی خوابی

برای ناصح تو کیمیای استغنی

از آن مهم نهانی که شه ترا فرمود

چنان خبر بود از عین کارهات همی

که گرد و پیکر ملک دگر بر اندیشد

کند عطارد آن حال را بتوانهی

ملک چو دست ترا برسخا سواری داد

گرفت بخل ز بیم نیاز خر بکری

بزرگوارا من بنده را بپرور از آن

که جز حریم توام نیست ملجاء و ماوی

چو من به تربیت تو همی زنم لافی

چنان مکن که خجل گردم اندرین دعوی

مراست شعری در مدح تو بلند چنانک

بدانکه هست چو شعری که نیست او شعری

همی دهی ز رو دیبا همی ستانی مدح

بلی بزرگان چونین کنند بیع و شری

بنا نهادی قصری که هستش اوج و حضیض

چو قدر تو به ثریا چو حلم تو بثری

برو درین دهه عید می شتابد خلق

چو حاجیان به سوی کعبه از صفا و منی

چنان که کعبه ملت بنا نهاد خلیل

خجسته کعبه دولت بنا نهاده توی

همیشه تا که بروید به بوستان سوسن

همیشه تا که بتابد بر آسمان شعری

بسان شعری رای تو باد تابنده

چو لاله روی حسودت به خون دیده طلی

شمارهٔ ۹۶

برآنم که امروز چون داد خواهی

نهم قصه ای در چنین بارگاهی

ببارم ز پالونه دیده آبی

برآرم ز آیینه سینه آهی

کس این قصه ننهد ولیکن توان خورد

چنین توشه برسر شاه راهی

جهاندار شاها چو رای بلندت

بیفزود من بنده را پایگاهی

چو عیسی به کیوان پریدم ز خاکی

چو یوسف به ایوان رسیدم ز چاهی

بر آن داشت او یار بی مایه را

که جوید ز خصمیش آبی و جاهی

فرو جمله گردد ز اشعار بنده

سه قطعه ز مدح تو چون پادشاهی

برون برد در هر سه نام دگر کس

درآورد و در نشر این بود ماهی

زده بیت یا صد مرا خود چه نقصان

ز کهدان جمشید کم گیر گاهی

ولیکن به حق خدائی که بر حق

بپرورد شاهی چو بهرام شاهی

بیفزود از فرق او تاج قدری

بیاراست از ذات او صدر گاهی

کزین گونه مکری بدین نوع غدری

نکرده است هیچ آدمی هیچ گاهی

برون برد زینی برآورد شینی

چون زینها که گفتم ندارد گناهی

نه چون من بود هر که دارد ثنائی

نه در تو رسد هر که یابد کلاهی

چه ماند به طاوس اگر زشت مرغی

نهد چون مگس بر سفیدی سیاهی

مرا از ثناهای خورشید ذاتت

بر این نیست جز صبح صادق گواهی

در ابواب علمم هنوز اختلافی

در انواع فضلم هنوز اشتباهی

تو شاها میندیش ازینها که گفتم

همان دان که هستم یکی داد خواهی

من از خاندان مانده مظلوم و آنگه

همه ذمیان را به عدلت پناهی

برای رضای خدائی که دادت

چو افلاک ملکی چو انجم سپاهی

که تنبیه او را به جائی رسانی

کزو عالمی را بود انتباهی

به اقبال خود سرخ رویم همی کن

که بنده گل و رای شاهی است ماهی

چو باغ هنر یافت جویی ز آبی

نباید که سربرکشد هر گیاهی

شمارهٔ ۹۷

سبحان خالقی که صفاتش ز کبریا

در خاک عجز می فکند عقل انبیا

گر صد هزار قرن همه خلق کاینات

فکرت کنند در صفت عزت خدا

آخر به عجز معترف آیند کای اله

دانسته شد که هیچ ندانسته ایم ما

جائی که آفتاب بتابد ز اوج عز

سرگشتگی است مصلحت ذره در هوا

و آنجا که بحر نامتناهیست موج زن

شاید که پشه می نکند قصد آشنا

و آنجا که قوس چرخ بعز و نطاق چرخ

زنبور در سبوری نوا چون کند ادا

عقل که می برد قدح دردیش ز دست

چون آورد به معرفت کردگار جا

حق را به حق شمار که در قلزم عقول

می درکشد نهنگ تحیر من و ترا

چون آب نقش می نپذیرد قلم بسوز

در آب شوی لوح دل از چون و از چرا

چون آفتاب نیست حقیقت نشان پذیر

ای کم ز ذره هست نشان دادنت خطا

سبحان خالقی که گشاید بهر شبی

از روی لعبتان فلک نیلگون خطا

از زیر حقه مهره انجم کند پدید

زان مهره ها به حقه از رق دهد ضیا

شب راز اختران همه دندان کند سپید

چون زنگئی که اوفتد از خنده در قفا

در دست چرخ مصقله ماه نو دهد

تا اختران آینه گون را دهد جلا

در پای اسب شام کشد اطلس شفق

در جیب ترک صبح نهد عبقر بها

گوئی که آفتاب مگر ذره ذره کرد

بر کهکشان ز زیره مرجان و کهربا

با هستیش اگر قدری ماند از قدر

احکام خویش جمله قضا می کند قضا

سبحان قادری که بر آیینه وجود

بنگاشت از دو حرف دو گیتی کمایشا

بر عرش ذره ذره خداوند مستویست

چه ذره در اسافل و چه عرش در علا

در جنب حق نه ذره بود ظاهر و نه عرش

وآنجا که اوست جای نیابی ز هیچ جا

خود هیچ جای نیست که او نیست جمله اوست

چون جمله اوست کیستی آخر تو بینوا

بو نیست بنده و پندار هستیئی

پندار هستی تو ترا کرد مبتلا

از کوزه نیم ذره سیماب چون برفت

نی در خلا بماند اثر زو نه در ملا

ای از فنای محض پدیدار آمده

اندر بقای محض کجا ماندت بقا

خواهی که پی بری به سر کعبه نجات

در خود مکن قیاس حق و پیش در میا

بس سر که همچو گوی در این راه باختند

بس مرغ تیز پر که فروشد درین قضا

خاموش باش حرف چه گوئی تو ای سلیم

خدمت نگاه دار چه پنداری ای گدا

چون سر کار می طلبی صبر کن حکیم

تا صبر و خامشیت رساند به منتها

گر تو زبان بخائی و خونش فرو بری

در زیر ورد نگویند با تو ماجرا

آهنگ عشق زن تو در این راه خوفناک

احرام درد گیر و در این کعبه رجا

گویند پشه بر لب دریا نشسته بود

در فکر سر فکنده به صد عجز و صد عنا

گفتند چیست حاجتت ای پشه فقیر

گفت آنکه آب این همه دریا بود مرا

گفتند حوصله چو نداری مگوی این

گفتا به ناامیدی ازو چون دهم رضا

منگر به ناتوانی شخص ضعیف من

بنگر که این طلب ز کجا خواست وین هوا

عقلم هزار بار بروزی خموش کرد

عشقم خموش می نکند ای نفس رها

در آشنای خون جگر دل به حق سپار

تا حال خود کجا رسد ای مرد اشنا

جاوید در متابعت مصطفی گریز

تا نور شرع او شودت پیر و مقتدا

خورشید خلد خواجه دنیا و آخرت

سلطان شرع و صاحب کونین مصطفا

مفتی عالم کل و معنی جزو و کل

در هر دو کون بر کل و بر جز و پادشا

چشم و چراغ سنت و نور دو چشم دین

صاحب قبول هفت قرآن صاحب لوا

کان بود کل عالم و او بود آفتاب

مس بود خاک آدم و او بود کیمیا

چون آفتاب از فلک دین حق بتافت

تا هر دو کون پر شد ازو نور والضحا

گردون که جبه بهترش از آفتاب نیست

پیراهن مجره ز شوقش کند قبا

اندر نظاره کردن مشک دو گیسوانش

صد چشمه شد گشاده از این طارم دو تا

خورشید را از آن سببی نیست درد چشم

کو چشم را ز خاک درش ساخت توتیا

کس را نگشت معجزه ای در زمین پدید

او خاص شد به معجزه در ارض و بر سما

گویند مه شکافت تو دانی که آن چه بود

گردون ترنج و دست ببرید از آن لقا

یک شب از آن بتاخت چو برق از رواق چرخ

از قدسیان خروش بر آمد که مرحبا

در پیش او که غاشیه کش بود جبرئیل

هم انبیاء دویده پیاده هم اصفیا

از انبیاء چو مشغله طرقوا بخاست

در عرش اوفتاده از آن طرقوا صدا

چون نرگس از نظاره گلشن نگاه داشت

بشکست بر رخش گل ما زاغ و ما طغا

آنجا که جای گم شد گم کرد و باز یافت

از هر صفت که وصف کنم خود به ماورا

از دست ساقی و سقیهم شراب خواست

جام شراب یافت ز جام جهان نما

موسی ز بی قراری خود در مقام قدس

خود را در او فکند بدر پیش تو عصا

حالی و شاق چاوش عزت بدو دوید

کای نعل خود فکنده و نعلین شو جدا

وانرا ز بعد چله پیوسته بار داد

وین را شبی ببرد به خلوتگه دنا

وانرا ز طور کرد سرای حرم پدید

وین را ز عرش ساخت ایوان کبریا

شمارهٔ ۹۸ - قصیده عربی از سید حسن غزنوی مشهور به اشرف

سلا کالطاف الاله الممجد

سلام کاخلاق النبی المؤید

سلام کتسلیم الحبیب الذی نای

زمانا فزار الصب من غیر موعد

سلام کمثل الصدغ یلهوبه الصبا

علی صفحتی کافور خد مورد

سلام کمانم النسیم تنفسا

باسرار ورد و هو متبسم ندی

سلام کطل صار (؟) عین نرجس

معطر ما بین الجفون منهد

سلام کالحان العنادل سحرة

یحاد بها سجع الحمام المغرد

سلام کما قارس فی دویقیه؟

لدی القاع یشفی علة الکبد الصدی

سلام به فی لیلة القدر تنزل

الملائکة والروح فیها الی الغد

سلام کانفاسی اذا کنت ناطقا

به مدح رسول الله جدی و سیدی

علی من تصدی منصبا ای منصب

علی من تولی سوددا ای سودد

علی من تلقی حکمه ای حکمه

علی من ترقی مصعدا ای مصعد

علی من تحراه الخلائق اوجدت

ولولم یکن ماکان شی ء بموجد

علی من تمطی قاب قوسین بالعلا؟

ففاز باسهام العلی و التفرد

علی من له عیسی بن مریم صاحب

علی من به موسی بن عمران مقید

علی من به عین القلوب تنبهت

فنام بعین الله فی خیر مرقد

امام جمیع المسلمین مطهر

رسول الله العالمین محمد

نظمت لکم عشرین من معجزاتة

علی آنهاوالله لم یتعدد

فمنها سحاب کالمظلمة فوفه

اقام و هو کالشمس بالنون یرتدی

ومنها حصاة سبحت فی بنانه

بنان الندی فاضت بماء مبرد

و منها بعیر جاه متظلما

و عفر مثل الساجد المتعبد

ومنها شواء قال انی ملطخ

فلا تدن منی یا فدینک و تعدی؟

و من ذاک بئرصب فیها طهوره

ففاضت له بحر مغرق الموج مرتد؟

هوی قصر کسری وانطفت نارشر کهم

لمیلاده المیمون فی خیر مولد

عدا رفئه کحلا فلیس قیاده

باعمی ولا المولی علی بارمد

لقد شهد الظبی النفور بصدقه

کماقاله یا ظبی من انا فاشهد

کذی نطق الضب الذی من ضلاله

الی جحره المالوف لم یک یهتد

وقد حلب العجفاء فی غایة الطوا

قدرت له فی خیمتی ام معبد

وایده فی الغار من غیره جاره

باغلب جند کم برده مجند

لقد شق قرص البدر عند امهاتهم؟

بایمائه مثل الرغیف المبرد

تجلی کلام الله فی قلبه الذی

هوالبحر ملی الدر لا فی الزبرجد

فسبحان من اسری فاسری بعبده

وعرجه من مسجد ثم مسجد

ایا سیدالعباد یا من تورمت

له قد ماه من دوام التهجد

نقلب من اصلاب النبیین آدم

وشیث و نوح و الخلیل الموحد

ایا خاتما الرسل کنت نبینا؟

و آدم ملقی بین طین و جلمد؟

فلولاک ما کان ملائکة التی

سجدن لنور فیه الا تحجد

ولولاک فی صلب الخلیل لما انطقت

علی جسمه ما رد قیل لها ابردی

ولو لم تکن ما اخدوت السفر التی؟

امرت علی حلق الذبیح و ماندی

سعی الشجر المجدی علی الارض نحوه

وحی عماد کالکتیب المعمد

ولو لم تکن نار و موسی مسلما

الی الله فی ضمن مهد مهند

ولو لم تکن ما جاء عیسی مبشرا

بمعهد مبعوث مسمی باحمد

ولولاک ماجاد الزمان بمکرم

ولولاک ما فاز الانام به مرشد

ولولاک ماکان السماء تحرکت

ولولاک الارضون الراسیات برکد

ولولاک ماکان النجوم برکع

ولولاک ما کان الظلال بسجد

علیک سلام الله یا قابض العدی

علیک سلام الله یا باسط الندی

علیک سلام الله یا دافع الردی

علیک سلام الله یا شافع الردی

الا ایها الحجاج صلوا و سلموا

علی من به فریم نحله مخلد

وصلو علی اصحابه انجم الهدی

بایهم من یقتدی فهو مهتد

(وبوبکر صدیق و) صاحب غاره

فتی قبل الاسلام دون تردد

(وعمر فاروق و) قائد جیشه

یقول به اللهم دینک اید

(وعثمان ذوالنورین) کاتب و حیه

فتی جمع القرآن لم تتبد

وخصوا علیا کرم الله وجهه

شجرا سخیا فی الملتقی بالمهند

اما ما قد اعطی خاتما فی رکوعه

و صار شهیدا و هو بین التشهد

علی قرنی عینیه و البضعه التی

لدی ربها طلب برویح و یعبد

جزی الله عنا المصطفی ما استحقه

و ما الله یجزی حید غیر حید

اتینا الی الرحمان معتصما به

و من یعتصم بالانبیاء فقد عدی

غزلیات

شمارهٔ ۱ : ای تخت را خجسته تر از تاج گاه را

شمارهٔ ۲ : هوای وصل جانانم گرفتست

شمارهٔ ۳ : صنما بسته آنم که در این منزل تست

شمارهٔ ۴ : یارب در آن کلاله چرا عقل گمره است

شمارهٔ ۵ : روزم ز هجر تو بصفت چون شب آمده است

شمارهٔ ۶ : ای که گل جامه ز رنگ رخ تو چاک زده است

شمارهٔ ۷ : دل و جانم بره جانان است

شمارهٔ ۸ : هین در دهید باده که هنگام بی غمی است

شمارهٔ ۹ : قمری اندر بهار یار من است

شمارهٔ ۱۰ : ای سرور کرده پادشاهت

شمارهٔ ۱۱ : ما را به همه عمر سلامی نکند دوست

شمارهٔ ۱۲ : چه کنم قصه کز آن مایه غم بر تن چیست

شمارهٔ ۱۳ - به التماس دوستی گفته : کیست از دوران خونبارش دل صد پاره نیست

شمارهٔ ۱۴ : کریمی کو که در عالم زبون نیست

شمارهٔ ۱۵ : ماهیست کز آن روی چو ماهت خبرم نیست

شمارهٔ ۱۶ : در عشق تو ای جان که چو تو خوش صنمی نیست

شمارهٔ ۱۷ : عشق بازی صدم افزون افتاد

شمارهٔ ۱۸ : دل در طراز حلقه زلفت در اوفتاد

شمارهٔ ۱۹ : روزی که مرا چشم به تو خوش پسر افتد

شمارهٔ ۲۰ : ایکه قدرت صد چو گردون آورد

شمارهٔ ۲۱ : دل کار هوات می بسازد

شمارهٔ ۲۲ : دوش بر هندوی خود بدمستیی ترکانه کرد

شمارهٔ ۲۳ : از لعل آبدار تو پاسخ همی رسد

شمارهٔ ۲۴ : مهرش از دل همی گذر نکند

شمارهٔ ۲۵ : روح ز تو خوبتر به خواب نبیند

شمارهٔ ۲۶ : یار چون عیسیم به ماه برد

شمارهٔ ۲۷ : گر شمع تو بی زحمت پروانه بماند

شمارهٔ ۲۸ : لبم از بوس او شکر چیند

شمارهٔ ۲۹ : پسرا تا کی از این خواهد بود

شمارهٔ ۳۰ : که بود جان که نه در بند وفای تو بود

شمارهٔ ۳۱ : دل چون ز لبت شراب خواهد

شمارهٔ ۳۲ : حسن تو به گفت هم نیاید

شمارهٔ ۳۳ : آخر دلم به آرزوی خویشتن رسید

شمارهٔ ۳۴ : آرام دل مرا بخوانید

شمارهٔ ۳۵ : صبح را رنگ بدان عارض چون ماه دهد

شمارهٔ ۳۶ : هر آینه که دگر بایدم گزیدن یار

شمارهٔ ۳۷ : سرو را ساکن به تخت آباد باش

شمارهٔ ۳۸ : برآن زلف و لب و خال و بنا گوش

شمارهٔ ۳۹ : گشت عنابی سرشکم زان لب عناب رنگ

شمارهٔ ۴۰ : سخت با ما تو بخیلی بسلام

شمارهٔ ۴۱ : دل در غم عشق یار بستیم

شمارهٔ ۴۲ : از صبر نکرده بازگشتم

شمارهٔ ۴۳ : همه شب دوش من بیدار بودم

شمارهٔ ۴۴ : مجمر مهر سوخت چون عودم

شمارهٔ ۴۵ : آمد نفس به آخر یک هم نفس ندارم

شمارهٔ ۴۶ : حاصل ز تو جز درد دل ریش ندارم

شمارهٔ ۴۷ : ای چهره تو بهار جانم

شمارهٔ ۴۸ : برآنم که از روح شاهی کنم

شمارهٔ ۴۹ : ای کرده همه بدی به جایم

شمارهٔ ۵۰ : تن در بد و نیک یار دادیم

شمارهٔ ۵۱ : زار بکشتی تو از آن می زیم

شمارهٔ ۵۲ : سرو را چون سوی آن گردون اعلا آمدیم

شمارهٔ ۵۳ : ای همچو گل مطیع تو با برگ و بانوان

شمارهٔ ۵۴ : ای صنم ماه روی هر چه توانی مکن

شمارهٔ ۵۵ : ای بهار جان و دل بخرام یکره در چمن

شمارهٔ ۵۶ : ای حلقه زلفین تو دام گل و سوسن

شمارهٔ ۵۷ : ای بر فلک رسیده خروش از سماع تو

شمارهٔ ۵۸ : ای ابر گلستان معالی کرم تو

شمارهٔ ۵۹ : ای مرا بیشه دوستداری تو

شمارهٔ ۶۰ : ای صاحب آن دو زلف کوتاه

شمارهٔ ۶۱ : ای بنسب شهریار وی بحسب پادشاه

شمارهٔ ۶۲ : خاک را چاک زد ای دوست گیاه

شمارهٔ ۶۳ : ای غمت اندر دلم آویخته

شمارهٔ ۶۴ : ای همچو ماه پیشرو لشکر آمده

شمارهٔ ۶۵ : ای آرزوی دیده بینا چگونه‌ای

شمارهٔ ۶۶ : ای مونس جان من کجائی

شمارهٔ ۶۷ : ما را رخ آن نگار بایستی

شمارهٔ ۶۸ : چو جانم گرامی همی داشتی

شمارهٔ ۶۹ : رفتی و چون زلف خود در آتشم بگذاشتی

شمارهٔ ۷۰ : ای سعد فلک بندگی شاه گرفتی

شمارهٔ ۷۱ : گر دوست غم دوست بخوردی سره بودی

شمارهٔ ۷۲ : خورشید چنان نور ندارد که تو داری

شمارهٔ ۷۳ : خه خه که چو بوالعجب نگاری

شمارهٔ ۷۴ : ای ز من آزرده یار من گناهی دارمی

شمارهٔ ۷۵ : ای چشمه آب زندگانی

شمارهٔ ۷۶ : بی تو دردی است ز هر درمانی

شمارهٔ ۷۷ : جانا تو به دیگران چه مانی

شمارهٔ ۷۸ : منم در عشق تو جسمی و جانی

شمارهٔ ۷۹ : ایکه دل را دل و جان را جانی

شمارهٔ ۸۰ : ای باد روح پرور زنهار اگر توانی

شمارهٔ ۸۱ : رخ بپوش از قمر چه می خواهی

شمارهٔ ۸۲ : ساقیا وقتست اگر ما را شرابی در دهی

شمارهٔ ۸۳ : ای گوهر کیمیای شاهی

شمارهٔ ۱

ای تخت را خجسته تر از تاج گاه را

وی ملک را فریضه تر از نور ماه را

ای نقش بند دولت بند قبای تو

فر همای داد به سربر کلاه را

روزی که بر نشینی تاج سفیده دم

گیرد پناه سایه چتر سیاه را

تخت تو چرخ باد که تاجی سپهر را

روی تو لعل باد که پشتی سپاه را

سوسن گواه دولت تست و خوش اینکه چرخ

وه نی کره زرین بار و گواه را؟

تا روز حشر جز تو که هستی فرشته ای

مردم مباد دیده این بارگاه را

یارب پناه دولت و دینش تو کرده ای

اندر پناه خویش بدار این پناه را

چندانکه ممکن است نگهدار و عمر ده

سلطان یمین دولت بهرام شاه را

شمارهٔ ۲

هوای وصل جانانم گرفتست

غم دلبر دل و جانم گرفتست

دل و دلبر نمی بینم چه دانی

که چون سودای ایشانم گرفتست

چگونه در کشم دامن ز عشقش

که دست دل گریبانم گرفتست

چگونه گل چنم از باغ وصلش

که از خارش گلستانم گرفتست

دل از صبر ارچه می گریم نه ننگست

ره وصل ارچه می دانم گرفتست

ازینم پاره نومیدی آمد

که در دشواری آسانم گرفتست

مگر پیدا نمی آمد غمش زانک

نشاط مدح سلطانم گرفتست

ملک بهرام شاه آن گنج رحمت

که در دشواری آسانم گرفتست

بحمدالله که شکر نعمت او

همه پیدا و پنهانم گرفتست

شمارهٔ ۳

صنما بسته آنم که در این منزل تست

خبری یابم زان زلف شکسته به درست

درد و غمهای تو و عهد وفایت بر ماست

هم به جان تو که هوش و دل و جانم بر تست

دل من نیست شد و سوز تو از سینه نرفت

اشک من موج زد و نقش تو از دیده نشست

زشت نقشی بود ار جسم تو نشناسم خوب

سخت کاری بود ارکار تو بگذارم سست

گرچه در دیده من نقش خیال تو بماند

ورچه برسینه من عکس جمال تو برست

بیش در دیده و در سینه نمی جویم از آنک

دوش در آتش دورانت نمی دانم جست

سر آن سرو بگردم که چو تو باشد راست

پیش آن ماه بمیرم که به تو ماند چست

آمدم کاسته و سوخته اندر بر تو

که مرا روی چو بستان تو قبله است نه بست

ای مرا کاسته چون ماه بیفزای اول

وی مرا سوخته چون شمع بیفروز نخست

شمارهٔ ۴

یارب در آن کلاله چرا عقل گمره است

کان صد هزار حلقه شب رنگ بر مه است

هم در کنار سایه شمشاد اوست باغ

هم بر کران چشمه خورشید او چه است

نقش بهشت چیست از آن باغ یک گل است

آب حیات چیست از آن چاه یک زه است

امید را ز دامن آن سرو جویبار

گر صد هزار دست بود جمله کوته است

هست آن چنان کشیده سرزلف او که صبح

هرگه که دم زند خجلی گویدش که است

دوش ار زباد سر دم لب خنده زد چمن

چهره گشای غنچه نسیم سحرگه است

چشم حسن چه داند قدر خیال او

آیینه خود ز صورت خوبان چه آگه است

او گر ز کرده باز نگردد مگر دکو

اندیک باز گردد به عدل شهنشه است

بهرامشه که یک نظر از شمع رای او

چون تیغ آفتاب به صد سو موجه است

شاهی خجسته صورت و فرخنده مرتبت

کز خاک بارگاهش برآسمان ره است

شمارهٔ ۵

روزم ز هجر تو بصفت چون شب آمده است

وینک چو شمع جانم از آن بر لب آمده است

شد نور مه ز چاه زنخدان تو پدید

این چه نگر که رشک چه نخشب آمده است

روی تو مرکب شب زلف است و خوشتر آنک

خورشید یک سواره برآن مرکب آمده است

مردم من از جفای فراوانت ای نگار

چند آخر از جفانه وفا را شب آمده است

روز حسن ز هجر مکن تیره همچو شب

خود بی تکلف تو جهان را شب آمده است

شمارهٔ ۶

ای که گل جامه ز رنگ رخ تو چاک زده است

جان به بوی تو نواهای طربناک زده است

نرگس از جزع تو مخمور چرا گشت که گل

جام یاقوت من از لعل تو در خاک زده است

ای برانگیخته از آینه دریا گرد

خاک یکران تو در دیده افلاک زده است

گرچه بر اسب جفا نیک سواری تو متاز

که دلم چنگ در آن گوشه فتراک زده است

خون مشکین شده از ناوک چشم تو دلم

این چه زخم است که آن غمزه چالاک زده است

گر به وصل تو امید است مرا طعنه مزن

که مرا خود غم هجران تو خاشاک زده است

شمارهٔ ۷

دل و جانم بره جانان است

گر بدو باز رسم جان آن است

پای در دامن صبر آرم از آنک

دست دست ستم هجران است

آن چه من می کشم از فرقت او

چرخ کوشید بسی نتوانست

حال هجران دو یار همدم

من چگویم که بنتوان دانست

شاد میباشد حسن در غم او

که هم او در دو هم او درمان است

آه ترسم که به سلطان نرسد

که غمش بر دل من سلطان است

شاه بهرام شه مسعود آنک

صورت دولت و نقش جان است

شمارهٔ ۸

هین در دهید باده که هنگام بی غمی است

زان باده که مشرق خورشید خرمی است

تا روی چون دو پیکر در روی او کشم

زیرا که مان چو پروین وقت فراهمی است

آن پسته شکر گر او را چه کوچکی است

وآن سنبل زره ور او را چه درهمی است

آن جزع بین که بر کف موسیش ساحریست

وان لعل بین که بر لب عیسیش همدمی است

آزادی از غمش سبب طوق بندگی است

محرومی از لبش اثر یار محرمی است

خورشید زرد چهره محرور در غمش

آن قرص روشنش چو دخان سایه محتمی است؟

وین ماه زردگونه مرطوب را ز رشک

همچون درم نشان فزونی هم از کمی است

لطف فرشته داری و چالاک سیرتی

ما دیو مردمیم گر آن حور آدمی است

زان شد حسن لطیف که وقتی بر او بتافت

رائی که نور مردمک چشم مردمی است

شمارهٔ ۹

قمری اندر بهار یار من است

مونس نالهای زار من است

فاخته طوق عشق برگردن

در غم دوست غمگسار من است

بلبل از شاخ گل گشاده زبان

نایب حال روزگار من است

ساقیا بی قرارم از می عشق

دو سه می داروی قرار من است

می خورم در بهار با رخ تو

کان بهار تو این بهار من است

گر نباشد بهار و نی ابری

ابر او چشم آبدار من است

گل سوری شکفته اندر باغ

راست گوئی رخ نگار من است

لاله بر سبزه زار پنداری

روی معشوق بر کنار من است

گوئی از دور نرگس مخمور

چشم دلبر در انتظار من است

در بنفشه نگه کنم گویم

زلف او یا تن نزار من است

هر شبی زان به مه نظاره کنم

کو ز معشوق یادگار من است

در چنین وقت بی می و معشوق

بیهده زیستن نه کار من است

شمارهٔ ۱۰

ای سرور کرده پادشاهت

اوج فلکست پایگاهت

تا بخت به پیش تو میان بست

سوی رفعت گشاد راهت

برحق باشد که سعد افلاک

از چشم رضا کند نگاهت

حق تو چو نام تو بود پس

با حسن فعال تو گواهت

والله که محمد بن منصور

همچون پدرست نیک خواهت

با دولت نام داری وهش

عالم نرسد بدستگاهت

چون فضل خدای عرش گشتست

ای صدر جهان همه پناهت

تا دامن حشر حافظت باد

در حشمت بیکران الهت

شمارهٔ ۱۱

ما را به همه عمر سلامی نکند دوست

تمکین درودی و پیامی نکند دوست

آید بر ما گه گه از روی ترحم

بنشیند و بسیار مقامی نکند دوست

صد عشوه و صد نادره و بذله بگویم

در پیش من آغاز کلامی نکند دوست

من بسته میان خدمت او را و مرا هیچ

یک روز گرامی چو غلامی نکند دوست

کرده ست مرا بنده و بس در عجبم من

کین بنده مسکین را نامی نکند دوست

شمارهٔ ۱۲

چه کنم قصه کز آن مایه غم بر تن چیست

با که گویم که از آن سرو روان با من چیست

جهد آتش ز دل آهن و حیران من از آنک

حال بی آتش دل آن دل چون آهن چیست

دوست مارا غم عشق آمد و دشمن دل سوخت

تو چه دانی که از آن دوست برین دشمن چیست

گر نگشتند ز رخسار و لبش خوار و خجل

رنگ گل زرد و سرافکندگی سوسن چیست

هرشب از حال دل گمشده پرسم صد بار

کای شب تیره از این حال ترا روشن چیست

عشق چون آمد و بگرفت گریبان دلم

در چنین حال مرا برچِدن دامن چیست

شمارهٔ ۱۳ - به التماس دوستی گفته

کیست از دوران خونبارش دل صد پاره نیست

همچو آبی گرد نا اهلیش بر رخساره نیست

هیچ عاشق دیده خوش در وجود

کز رقیب دیدها سوی عدم آواره نیست

ای رفیقان عالم ترکیب اضداد است از آنک

بوی گل بی خار و رنگ لاله بی رخساره نیست؟

بالغه گر می کند دنیایتان تن در دهید

هیچ دلوی نیست در عالم که هر دم پاره نیست؟

چشمشان چون دید حس بر آسمان انداخت آز

بوالعجب شمعی که بی‌خاصیتش دواره نیست

شمارهٔ ۱۴

کریمی کو که در عالم زبون نیست

اسیر و عاجز این چرخ دون نیست

عروس بخت را گر زیوری هست

در این نه حقه آیینه گون نیست

اگر این است هستی ها که دیدم

درین کان هیچ نقدی نیست چون نیست

حسن بگذارد نیا را همان گیر

که این کژدم در این طاس نگون نیست

دو عالم را فراخائی بپندار

که از کنج دل تنگت برون نیست

که در ملک اجل سوی زمانه

بدین تنگی بدین کویت درون نیست

فلک گر نافه ای گردد پر از مشک

اگر رنگست آن جز رگ خون نیست

شمارهٔ ۱۵

ماهیست کز آن روی چو ماهت خبرم نیست

وان چهره زیبای تو پیش نظرم نیست

همچون گل در خاکم و چون شکر در آب

زان غم که ز رخسار و لبت گل شکرم نیست

بر گردون ظفرم هست ولیکن

بر تو که دل و دیده و جانی ظفرم نیست

زرین کمران پیشم هر چند بپایند

چه سود که از دست تو سیمین کمرم نیست

گفتی که ترا باد گران هست خوش و نوش

طعنه مزن ای دوست چو دانی اگرم نیست

داند به کرم عهد و وفای تو که امروز

جز آرزوی روی تو کار دگرم نیست

بهر تو چو دیده که مقیم است و مسافر

ره میروم و گوئی عزم سفرم نیست

شمارهٔ ۱۶

در عشق تو ای جان که چو تو خوش صنمی نیست

سرگشته دلی چون من و ثابت قدمی نیست

گویند کم از یک نبود هرگز و چندم

از عشق تو سرگرم اگر کم ز کمی نیست

ما را همه شادی ز غم تست فزون باد

اندی که غمت هست اگر هیچ غمی نیست

زان است شکفته گل رخسار چو داری

صد بدره دینار و مرا خود درمی نیست

چون صورت لا زلف تو در هم شده بینم

نبود عجب ار ما را زان لانعمی نیست

ما را بنعم کردن کس خود چه نیاز است

در دولت رادی که چنو محتشمی نیست

شمارهٔ ۱۷

عشق بازی صدم افزون افتاد

لیک زینسان نه که اکنون افتاد

دوست بس طرفه و دلخواه آمد

یار بس چابک و موزون افتاد

بر خیال رخ تو کرد گذر

اشک من زان همه گلگون افتاد

من کم از هیچم و قسمم ز غمش

طرفه آن کز همه افزون افتاد

زانکه تا چشم بدش نگزاید

چشم نیکوش در افسون افتاد

چکنم با دل پر خون فکار

که از او در جگرم خون افتاد

زلف بر گوش نهد تا گویند

که مه از دائره بیرون افتاد

یارب آن زلف خم اندر خم او

راستار است به من چون افتاد

حسن از دوست چه نالی چندین

کانچه افتاد ز گردون افتاد

شمارهٔ ۱۸

دل در طراز حلقه زلفت در اوفتاد

جان گرچه نقش بست ز دل برتر اوفتاد

در دام طره تو که پر دانه دل است

سیمرغ حسن تو چه عجایب در اوفتاد

دل خو گرفته بر رخ و رخساره تو دید

مسکین پیاده بود دلش در بر اوفتاد

گفتم که بر من آید دردا که رایگان

بیماری دو چشم تو بر عبهر اوفتاد

خورشید گرد سایه تو ناشکافته

هر ذره را هوای تو اندر سر اوفتاد

روزی نگر که طوطی جانم سوی لبش

بر بوی پسته آمد و بر شکر اوفتاد

این هم بر این نسق که ز کلک نجیب دین

گرچه شبه نمود همه گوهر اوفتاد

شمارهٔ ۱۹

روزی که مرا چشم به تو خوش پسر افتد

آن روز همه کار دلم زیر سر افتد

عقلم سر خود گیرد و از پای در آید

صبرم بسر کوی تو از دست برافتد

بر خلق زسرگشته هجران خبر افتد

در شهر چو دیوانه تو بی خبر افتد

دیوانه آن ماه توان بود که روز

خورشید فلک را ز رخش سایه در افتد

از گریه کنارم شمری باشد پیوست

ز انسان که چو بر آینه عکس برافتد

گر روی نهد بر من از این روی عجب نیست

خود عکس چنین باشد چون بر شمر افتد

شادم من از این گریه که بر خشک نیفتد

گر چشم خداوند بر این چشم تر افتد

شمارهٔ ۲۰

ایکه قدرت صد چو گردون آورد

دور گردون چون توئی چون آورد

رأی تو رسمی که آرد در جهان

همچو رویت خوب و میمون آورد

رنگ و بوی خلق و خلقت آسمان

گر نیارد ماه گردون آورد

آتش خشمت که بر کوه اوفتد

همچو لاله سنگ را خون آورد

جان ز جودت زر ناموزون برد

چون نثارت در موزون آورد

گفتم آرد سعی تو تشریف من

کی گمان بردم که اکنون آورد

گرچه بشکستم در این تشریف نیک

زان شکستم نیز بیرون آورد

شمارهٔ ۲۱

دل کار هوات می بسازد

جان برگ عنات می بسازد

بد سازتر ازستم چه باشد

وین هم ز قضات می بسازد

یکتا دل من نساخت با خود

با زلف دو تاب می بسازد

می کش که خطات می بزیبد

میکن که جفات می بسازد

در گریه و آه سرد من کوش

کین آب و هوات می بسازد

بسیار بهی از آنچه بودی

یا دیدن مات می بسازد

در جسم و دلی و می ندانم

تا زین دو کجات می بسازد

خوش باش حسن که جای شکراست

غم برگ و نوات می بسازد

شمارهٔ ۲۲

دوش بر هندوی خود بدمستیی ترکانه کرد

تا امید آشناوش (را) چنین بیگانه کرد

صبر اندک زاد را از خان و مان آواره یافت

عقل پیرآموز را در سلسله دیوانه کرد

تا دلم در سنبل گل‌سای او یک خانه ساخت

خار هجرش در دل پر خون هزاران خانه کرد

مشک را خون شد جگر کان عارض چون آینه

زلف چین بر چین او مشاطگی بی‌شانه کرد

تا جهان را شمع رویش گشت شاهد خانه

هرکه جانی داشت خود را بر رخش پروانه کرد

هست نیکو گرچه نیکو رفت بر ما یا نرفت

اوست رحمت گرچه رحمت کرد بر ما یا نکرد

آفتاب خسروان بهرام‌شاه آن شه که او

هرچه بخشید ار سعادت مشتری‌وارانه کرد

شمارهٔ ۲۳

از لعل آبدار تو پاسخ همی رسد

وز زلف تابدار تو دل را دمی رسد

پرورده شد ز خون دلم سالها غمت

در انتظار آنکه مگر محرمی رسد

لیکن به دولت شه شادان شود به حکم

هر گه که بندگان را بر دل غمی رسد

بهرام شاه آنکه به اقبال و نصرتش

هر روز ذکر فتحی از عالمی رسد

سوریست مخلصان را از تیغ او کز آن

هر لحظه دشمنان را نو ماتمی رسد

سکر ز شاه گیتی نومیدی ز بخت؟

بگذار ای زمانه اگر همدمی رسد

تشریفهای بنده حسن برقرار خویش

تقریر کرد شاه ولیکن نمی رسد

شمارهٔ ۲۴

مهرش از دل همی گذر نکند

جان روا دارد این اگر نکند

خرمی چون کند دلی که در او

مهر او روی مستقر نکند

تا به دیدار او نظر نکنی

شادمانی به تو نظر نکند

زو به هر بد هزار شکر کنم

زان کنم تا ز بد بتر نکند

ورچه خواهش کنم که بد مسگال

خواهش اندر دلش اثر نکند

جز وفا گر کند جفا نکنم

تا فزون بر جفا مگر نکند

هم پشیمان شود ز کرده خویش

چون پشیمان شود ذکر نکند

هر کرا جان و دل بکار بود

طمع سرو و لاله بر نکند

ساعتی نگذرد که عاشق او

خاک از جور او بسر نکند

شمارهٔ ۲۵

روح ز تو خوبتر به خواب نبیند

چشم فلک چون تو آفتاب نبیند

تشنه آب حیات چشمه نوشت

غرقه به نوعی شود که آب نبیند

عشق تو در دل نشست و خاست نخواهد

تا وطن خویش را خراب نبیند

زانکه چکد لؤلؤ خوشاب ز چشمم

چشم تو در لؤلؤ خوشاب نبیند

سینه همی درد را به درد نداند

دیده همی خواب را به خواب نبیند

نیست عجب با گشادنامه خطت

کز گره نافه مشک ناب نبیند

بیهده باشد سؤال بوسه حسن را

بر لب او چون ره جواب نبیند

خوی نکوی تو رأی وصل کند لیک

بخت بد مات هم به خواب نبیند

شمارهٔ ۲۶

یار چون عیسیم به ماه برد

باز چون یوسفم به چاه برد

مردم دیده را عروس رخت

روی بسته به جلوه گاه برد

آینه گر صفای او بیند

دست چون صبحدم ز ماه برد

جز سخنهای همچو الماسش

در و یاقوت او که راه برد

طوطی جان من رسید به لب

تا از آن لب شکر گیاه برد

چه شود گر صبا سپیده دمی

تک در آن طره سیاه برد

پس بدان بوی قصه های حسن

گرچه زار است پیش شاه برد

شاه بهرام شاه مسعود آن

که ازو ملک آب و جاه برد

دولت تازه بهر او هر روز

تحفه نو به بارگاه برد

چرخ سیمین مگر به خدمت باز

آفتاب زرین کلاه برد

شمارهٔ ۲۷

گر شمع تو بی زحمت پروانه بماند

خورشید چو سایه ز تو درخانه بماند

از باده لبهای تو گر دل بشود مست

درسلسله زلف تو دیوانه بماند

خون گشته دلی از خود آویخته دارد

هر تار که از فرق تو در شانه بماند

ای گنج روان در دل ویران کنمت جای

تابو که مگر گنج به ویرانه بماند

افسانه عشق تو شدم آه و دریغا

ترسم که نمانم من و افسانه بماند

روزی که حسن جان گرامی به تو بخشد

بالله که برو صد جان شکرانه بماند

گوی از همگان برد به اقبال شهنشه

بر تار تو یک بود ندیمانه بماند

شمارهٔ ۲۸

لبم از بوس او شکر چیند

گوشم از لعل او گهر چیند

از گریبان چو او برآرد سر

حور دامن ز شرم درچیند

در فراقش ز اشک و چهره من

مرد باید که سیم وزر چیند

باغبان صبحدم نداند چید

هر دم آنچ از رخش نظر چیند

آری آری چو آفتاب آمد

ماه در حال مهره بر چیند

خلق او خلق شاه را ماند

که از او دل گل و شکر چیند

شاه بهرامشه که خنجر او

از سران در مصاف سرچیند

شمارهٔ ۲۹

پسرا تا کی از این خواهد بود

وین دلم چند حزین خواهد بود

نه همانا که همه سال چنین

مرکب حسن تو زین خواهد بود

بی قرینا که توئی گر زینسان

خوی بد با تو قرین خواهد بود

امشبم روی چو بر روی تو نیست

دانکه بر روی زمین خواهد بود

دل من تنگ چو حلقه است و خوش آنک

حلقه را در نگین خواهد بود

پیش من باش زمانی که مرا

این دم باز پسین خواهد بود

من بدانم که ترا گر تو توئی

هجر بر وصل گزین خواهد بود

دل تنگم ز تو بد خواهد دید

بهر مهرم ز تو کین خواهد بود

هیچ رایش به همه حال زدیم؟

اگر این کار چنین خواهد بود

شمارهٔ ۳۰

که بود جان که نه در بند وفای تو بود

چه کند دل که نه خرسند جفای تو بود

سرِ ادبار من ار هست، مرا شاید؛ از آنک

دیده آنجا نهد اقبال که پای تو بود

در هوای تو شدم ذره زرین آری

ذره زرین بود آنجا که هوای تو بود

گر رضای تو در آن است که من خاک شوم

خاک بر تارکم، آنجا که رضای تو بود

رو که خورشید نهد روی چو سایه بر خاک

پیش قصری که درو عکس ضیای تو بود

جای میسازمت اندر دل و میخواهم عذر

کای بت، آتشکده تنگ نه جای تو بود

تو دریغی به حسن، بهر چه؟ زیرا که مهی

مجلس چون فلک شاه سزای تو بود

شاه بهرام شه آن شاه که گفتش سعدین

هر قرانی که کنم آن ز برای تو بود

شمارهٔ ۳۱

دل چون ز لبت شراب خواهد

درد از جگرم کباب خواهد

درآب دو دیده غرقه گردد

هر تشنه که از تو آب خواهد

گنج تو درین دل خرابم

خود گنج وطن خراب خواهد

حاشا که دل خطا پرستم

یک کار مرا صواب خواهد

بر چشم حسن حواله می کن

هرکو ز تو در ناب خواهد

ذره ز وجود خویشتن گفت

آن باشد کافتاب خواهد

شمارهٔ ۳۲

حسن تو به گفت هم نیاید

نقش تو ز هر قلم نیاید

عیسی شده مگر که جانها

در دام تو جز به دم نیاید

جز بهر نظاره تو خورشید

بر آینه به خم نیاید

درباغ تو چون درخت کس را

از صد سریک قدم نیاید

بر خرسندی شدم ز هجرت

کزهیچ غمیم غم نیاید

نقشم چو به یک فتد ببوسم

ترسم کان نیز هم نیاید

از عاقبتم مپرس تا جان

در زاویه عدم نیاید

در دولت عاشقی حسن را

کانیست که هیچ کم نیاید

شمارهٔ ۳۳

آخر دلم به آرزوی خویشتن رسید

و آنچه از خدای خواسته بودم به من رسید

آن مه که کرد طوفی سوی شرف شتافت

وآن گل که رفت سالی چمن رسید

دل رفته بود و جان شده منت خدای را

کان دل به سینه آمد و آن جان به تن رسید

خوش خوش گشاده بلبل مژده چو گل دهن

کان طوطی شکر لب شیرین سخن رسید

شاهی که از نهاد کمند زره درش

با تیغ آفتاب شکن در شکن رسید

نقاش صنع چهره خوبش همی کشید

بیکار شد چو کار به شکل دهن رسید

در بوستان حسنش بنگر که چون بوقت

نوباوه شکوفه ز برگ سمن رسید

گفتم ز لعلدان لبش باده چنم

چون برسمن بنفشه توبه شکن رسید

برشادی رسیدن شاهی که بر دلش

از جان ندای اذهب عنی الحزن رسید

بهرامشاه شاه که در ملک دولتش

آنها کزو به بنده مخلص حسن رسید

شمارهٔ ۳۴

آرام دل مرا بخوانید

بر مردم چشم من نشانید

آوازه عشق من شنیدید

اندازه حسن او بدانید

چون صورت روی او بدیدید

الحمد وان یکاد خوانید

از دور در او نگاه کردن

انصاف دهید کی توانید

از دیده و جان و از دل و تن

این خدمت من بدو رسانید

ای خوبان او چو آفتابست

در جمله شما باو چه مانید

عشق انده و حسرتست و خواری

عاشق مشوید اگر توانید

شمارهٔ ۳۵

صبح را رنگ بدان عارض چون ماه دهد

شام را گونه بدان طره کوتاه دهد

طاق ابروش مرا جفت غم و رنج کند

چشم آهوش مرا بازی روباه دهد

صفت رنگ رخ من که کند کاه کند

خبر درد دل من که دهد آه دهد

گر چو من گمره و سرگشته شود نیست عجب

آنکه چندین غم و اندیشه به خود راه دهد

وای آن خسته که دل را به چنان ماه برد

بخ بخ آن بنده که دل را به چنین شاه دهد

شاه بهرامشه آن شه که قران سعدش

آسمان را همی از طالع او جاه دهد

هر چه کین باشد رزمش ز بد اندیش کشد

هر چه کان دارد دستش بنکو خواهد دهد

شمارهٔ ۳۶

هر آینه که دگر بایدم گزیدن یار

چو یار من ز من و مهر من شود بیزار

چه غم خورم ز پی او که غم نخورد مرا

ز چند گونه توان بر دلی نهادن بار

اگر چه نرگس چشمست و گرچه مشکین زلف

به قد چو سرو و برخ مه ولی به پنج و چهار

چو برگرفت دل از من چرا روم بر او

نه من نیابم یار ار دگر گزیند یار

دگر گزینم و یکسو نشینم از ره او

تن عزیز و دل خویشتن ندارم خوار

شکسته عهدا چندین جفا به من منما

که مهرت اندک گشت و جفای تو بسیار

مرا نگارا با تو زبان خلاف دل است

خلاف گفتار آید مرا همی کردار

دلم همیشه هوای تو جوید ای بت روی

وگرچه دیگر گوید زبان من گفتار

گمان مبر که دل از مهر تو بگردانم

به نیک و بد صنما هیچ روی هیچ شمار

اگر وفا کنی ای ماه روی دارم چشم

وگرنه باری از من وفا تو چشم مدار

شمارهٔ ۳۷

سرو را ساکن به تخت آباد باش

همچنین باقی بمانی شاد باش

دست تنگ دشمنان درخاک باد

پای مرد دوستان چون باد باش

چون به طالع با کرم همشیره ای

در طبیعت با وفا همزاد باش

در سحرگاهی هم اکنون بر دمد

صبح اقبالت که افزون باد باش

ای جهانی بنده خلقت چو گل

همچو سوسن از جهان آزاد باش

با رخ خوبان سفلی کامران

بر دل پاکان علوی یاد باش

شمارهٔ ۳۸

برآن زلف و لب و خال و بنا گوش

سوی بازار عشقش برده ام دوش

رخش روز است و ابرو گوشه روز

نهاده است از برای فتنه شب پوش

دهانش چشمه نوش و زبر جد

رمیده است از کران چشمه نوش

همه ساله ز سودای فراقش

دلی دارم چو دیگ تفته پرجوش

ز عشقش تا بر آرم من یکی دم

سه بار از من ز رنج دل رود هوش

ز تو چون روی آزادی نبینم

مرا خسرو خریدار است بفروش

شمارهٔ ۳۹

گشت عنابی سرشکم زان لب عناب رنگ

هم نمی دارد دلم زان سنبل پر تاب رنگ

بی جمال جانفزای و بی خیال دلبرش

آردم از عمر سیری آیدم ازخواب رنگ

مه ز گلگون روی مهر و ماه رنگ آورده است

هم زرنگ است آنکه گل را می دهد مهتاب رنگ

عارضش آیینه حسن است و خطش رنگ او

بس عجب نبود برآیینه ز مشک ناب رنگ

در دهان تنگش آن سیمابگون دندان پر است

از برای آنکه ناید جای بر سیماب رنگ

عمر و دولت باشد اسباب نشاط و جز رخش

والله ار در چشم آرد هیچ از این اسباب رنگ

عارض و خطش چو آب و آتش سازنده اند

خود به آتش کی کند در عهد خسرو آب رنگ

شاه شاهان جهان بهرامشه شاهی که هست

خاک درگاهش ز عزت همچو در محراب رنگ

شمارهٔ ۴۰

سخت با ما تو بخیلی بسلام

نیک مائیم ترا عاشق و رام

جان ما عاشق و تو معشوقه

دل ما صید و سر زلف تو دام

روی و زلفین تو خون آمد و مشک

وصل و هجر تو حلال است و حرام

بوسه خواهم در حال بده

مکن ای دوست مرا دشمن کام

نقره اندامی و من زر رویم

بزر پخته خرم نقره خام

آن چنانم ز نحیفی که همی

نتوانم زد یکدم بدو گام

نعمت روی تو می باید و بس

بسر تو که تمام است تمام

شمارهٔ ۴۱

دل در غم عشق یار بستیم

وز درد سر فراق رستیم

از خانه خویش سخت دوریم

وز باده رنج نیک مستیم

از بادیه هوا گذشتیم

در زاویه عنا نشستیم

از شست بلات نوش خوردیم

وز تیر غمت جگر بخستیم

برخاک در تو جان فشاندیم

معلومت شد که باد دستیم

یکراه تو سنگسارمان کن

چون می دانی که بت پرستیم

روزی که غم تو مان نجوید

بازش طلبیم و کس فرستیم

بر مرگ زنیم خویشتن را

تا نیست شویم از اینکه هستیم

شمارهٔ ۴۲

از صبر نکرده بازگشتم

وز دیده سوز ساز گشتم

چون میل تو سوی جور دیدم

غم جوی و ستم نواز گشتم

بی دل نالان و پوستی خشک

ماننده طبل باز گشتم

بازیچه لعبت خیالت

زین چشم خیال باز گشتم

دستم مکن از وصال کوتاه

کاندیشه تو دراز گشتم

آراست فراق زرگر تو

چون نقره خوش گداز گشتم

در دولت عشق از زر و سیم

افسوس که بی نیاز گشتم

شادی چو نداشت هیچ اصلی

آخر به غم تو باز گشتم

دل در بدو نیک تو نهادم

آخر به غم تو باز گشتم

شمارهٔ ۴۳

همه شب دوش من بیدار بودم

ندیم حسرت و تیمار بودم

ز وصل یار دلبر برنخوردم

ز هجر دوست برخوردار بودم

چو محنت کشتگان اندر تحیر

بمانده روی در دیوار بودم

همی جان کندم اندر فرقت یار

مبر آن ظن که من بیکار بودم

زسودا و ز صفرا و طپیدن

بسان مرد نا هشیار بودم

مرا گویند چون بودی چگویم

مگر بهتر شوم بیمار بودم

شمارهٔ ۴۴

مجمر مهر سوخت چون عودم

چنبر ماه تافت چون رسنم

هم ز محنت چو کوه شد جانم

هم ز کاهش چو کاه گشت تنم

توشه نی که آن دهد قوتم

گوشه نی که آن بود سکنم

هرچه آورد روز شد روزیم

هر کجا شب رسید شد وطنم

آشنا کردن است رفتارم

کوه بر کندنست دم زدنم

دم زند در میان ره صد جای

تا ز خاطر به لب رسد سخنم

فتنه روزگار من این است

که در این روزگار پر فتنم

شمارهٔ ۴۵

آمد نفس به آخر یک هم نفس ندارم

هم کمترم ز هیچ و هم هیچکس ندارم

جز سوی تاب زلفت از دل اثر نیابم

جز وصل خاک پایت درسر هوس ندارم

بیدادگر نگارا رحمی بکن چو دانی

کاندر جهان به جز تو فریاد رس ندارم

از شام تا سحرگه گردم بگرد کویت

چون هست شحنه عشقت بیم عسس ندارم

گاه از نفس بسوزم دریا و کوه گاهی

گردم چنانکه گوئی درخود نفس ندارم

شاید که نیست گردم تا سال و ماه باری

دل در قفس نبینم جان در حرس ندارم

ای عقل چند گوئی کاخر کجاست صبرت

گر تو ببوی صبری من صبر پس ندارم

شمارهٔ ۴۶

حاصل ز تو جز درد دل ریش ندارم

قسم از لب نوشین تو جز نیش ندارم

یک جان نه که صد جانت فدا باد ولیکن

معذور همی دار که زین بیش ندارم

هر روز خوهی تا که ستانی دل از من

حیلت چه بود چون من درویش ندارم

تا در غم تو پای من از جای برفت است

هم جان و سر تو که سر خویش ندارم

والله که ز هستی خودم یاد نیاید

تا آینه روی تو در پیش ندارم

شمارهٔ ۴۷

ای چهره تو بهار جانم

وی از تو شکفته بوستانم

نقش تو برسته پیش چشمم

نام تو بمانده برزبانم

راز تو بگو که با که گویم

حال تو بگو که از که دانم

از وصل حقیقتی چو ماندم

مپسند که همچنان بمانم

دستوری ده وصال خود را

تا نفریبد زمان زمانم

بی خواب همی خیال جویم

با این همه هم خوش از جهانم

ای سوز فراق تو یقینم

وی ساز وصال تو گمانم

دستی که نمی رسد چه یازم

تیغی که نمی برد چه رانم

تن خرسند است اینکه گه گه

گرد غم از آب می نشانم

تا دلخوشی کند نماند

در معرض خوش دلی روانم

با این همه درد کز تو دیدم

آنم که تو دیده همانم

بردیده نشانم از عزیزی

آنرا که به تو دهد نشانم

شمارهٔ ۴۸

برآنم که از روح شاهی کنم

ز دانش فراوان سپاهی کنم

در ایوان حکمت سر یری نهم

به طاق خرد بارگاهی کنم

اگر سر فرود آورد همتم

ز تاج سپهرش کلاهی کنم

ندارم بسی تکیه بر سال و ماه

از آن کار سالی به ماهی کنم

چو آیینه جانم از زنگ تن

به پرداخت حاشا که آهی کنم

غذا گر نیابم ز خر کم نیم

قناعت به آب و گاهی کنم

چگوئی بهرزه برای دو نان

ز هر سفله بهرام شاهی کنم

ندارم گناهی چنین خسته ام

مبادا اگر خود گناهی کنم

پناه کریمان مبادا بمن

اگر من بدو نان پناهی کنم

شمارهٔ ۴۹

ای کرده همه بدی به جایم

دریاب که شد ز جای پایم

نزد تو کجا برآید ای جان

گر من به طفیل تو برایم

انگشت نمای خلق گشتم

وز خود جلدی همی نمایم

مفزای تو در جفا که من خود

درکاهش خویش میفزایم

دل در کله تو گرچه پست است

روزی کلمات برگشایم

من نور سلاله رسولم

من بنده سایه خدایم

بهرامشه آنکه زیبد او را

گر گوید ز مه منم بجایم

جوزا کمر و زحل محلم

مه رایت و آفتاب رایم

حکمی است که تا جهان بپاید

از بهر جهانیان بپایم

شمارهٔ ۵۰

تن در بد و نیک یار دادیم

دل در غم آن نگار دادیم

تاجی برسر ز خاکپایش

بر تخت وفاش بار دادیم

همرنگ تو سوی گل نشاندیم

هم پای بدست خار دادیم

تا چند مگر که خویشتن را

در عشق هزار بار دادیم

درقبضه زینهار خواری

سرمایه به زینهار دادیم

فرمود که بی قرار می باش

ما نیز براین قرار دادیم

شمارهٔ ۵۱

زار بکشتی تو از آن می زیم

تا تو بدانی که چسان می زیم

سرزده بی سر چو فلک می روم

دل شده بی دل چو جهان می زیم

هجر که آسان نبود می کشم

بی تو که هرگز نتوان می زیم

خط چو کشی بر من خطی مکش

تا به مراد تو چنان می زیم

گفت کزو نام و نشانی بده

ای مه چه نام و چه نشان می زیم

از تو به صد جان به خرم بوسه ای

گرچه به جان دگران می زیم

ماند ز من یک نفس و من هنوز

در طلبت بردو گمان می زیم

شمارهٔ ۵۲

سرو را چون سوی آن گردون اعلا آمدیم

ابر گشتم ابر کز پستی به بالا آمدیم

بر امید نور دولت سوی گردون تاختیم

وز برای در نعمت سوی دریا آمدیم

تو چو خورشید و این جای چو جوزا اوج تست

بهر تو از سوی این درگاه والا آمدیم

زانکه در انواع فضلم چون عطارد بی بدل

خانه خویش آمدیم گر سوی جوزا آمدیم

گرچه شاه و صاحب و خسرو سپردندم به تو

من به تو هم بهر تو نه از بهر آن را آمدیم

بارها لطف و سخای تو نویدم داده بود

تا نپنداری که ما ناخوانده اینجا آمدیم

آفتابی خود ترا پیدا کجا آید اگر

گویم از اقبال تو چون ذره پیدا آمدیم

شمارهٔ ۵۳

ای همچو گل مطیع تو با برگ و بانوان

وی همچو گل حسود تو بیرنگ و ناروان

تو سایه خدائی تا روز حشر باد

در سایه همای سریر ترا مکان

چون ذره اند لشکر منصور بی عدد

تو همچو آفتاب به حجت جهان ستان

جمله جهان ز هم دل و دل باد هم نفس

هر یک چو سرو هم سرو چون بید هم زبان

بگشای صحن مشرق و مغرب چو تیغ صبح

منت خدای را که تو هستی سزای آن

سرمایه تو شاها کردار خوب تست

چون مایه آن بود به خدا ار کنی زیان

تا مشتری بتابد بر بندگان بتاب

تا آسمان بماند در مملکت بمان

هر مرتبت که عقل ترجی کند بیار

هر آرزو که وهم تمنا برد بران

تو آفتاب وش پسرانت چو اختراند

تا حشر باد مر همه را در شرف قران

هم چشم اختران شده روشن به آفتاب

هم روز آفتاب مبارک به اختران

شمارهٔ ۵۴

ای صنم ماه روی هر چه توانی مکن

هست ترا جور خوی تا بتوانی مکن

لاله به سنبل مپوش لعل به لؤلؤ مگیر

زاد تو نیک است باز اندک دانی مکن

کرد سبک دل مرا انده هجران تو

ماه رخا نور حسن حسن گرانی مکن

ای بگه راستی قامت تو همچو تیر

بر من سست ضعیف سخت کمانی مکن

من که جواب از هزار باز نگویم یکی

حرمت آنرا بدان یاوه درائی مکن

شمارهٔ ۵۵

ای بهار جان و دل بخرام یکره در چمن

غمزه خون خوار را یک باره بر آتش بزن

آتش رخساره بنمای و دل لاله به سوز

تا چمن از عشقت از خود فارغ آید همچو من

گر رخ خوب تو دارد رنگ شاخ ارغوان

ور خط سبز تو دارد بوی و رنگ نسترن

پای در گل ماند از رشک رخ تو لاله را

دست بر سر گیرد از تیمار قدت نارون

هم تو دانی کز نسیم شعله زلف و رخت

خاک پاشی بر بنفشه آب رانی بر سمن

طوطی شیرین سخن خاید شکر بر یاد تو

همچو من در مدحت صدر اجل مؤتمن

روی اقبال و پناه دولت و پشت هدی

پیشگاه دین و دولت صاحب گیتی حسن

شمارهٔ ۵۶

ای حلقه زلفین تو دام گل و سوسن

هستیم به بوی تو غلام گل و سوسن

زین سان که تو در عشق دو روئی و دورائی

خو پیش تو چون گویم نام گل و سوسن

از دولت رخسار و بنا گوش تو ای جان

امروز جهانیست به کام گل و سوسن

خورشید همه شاهان بهرام شه آن شه

کو خود خورد امروز نظام گل و سوسن؟

از جام لبالب کن و در ده که دراین وقت

بی باده نمی زیبد جام گل و سوسن

چون بنده حسن گفت مگر مدح شهنشه

زان پر زر ودر شد همه کام گل و سوسن

بی سکه شاه آمد از آن خوار و خجل رفت

زر زده و نقره خام گل و سوسن

باداش بقا تا نفس باد گذارد

بی زحمت آواز پیام گل و سوسن

شمارهٔ ۵۷

ای بر فلک رسیده خروش از سماع تو

پر در شده خزانه گوش از سماع تو

در خرمی درآمده جان از جمال تو

وز دائره برون شده هوش از سماع تو

بی گفت و گوی و زحمت ساقی شنیده بود

جان صد هزار نعره نوش از سماع تو

گردون هزار دیده به یک گوش می بداد

درخرمی چنان شده دوش از سماع تو

آنی که خرقه ضرب کند هر سپیده دم

این گنبد مرقع پوش از سماع تو

شمارهٔ ۵۸

ای ابر گلستان معالی کرم تو

بر قبه عالم زده دولت علم تو

برنده تر از خنجر مریخ حسامت

چالاک تر از کلک عطارد قلم تو

درسایه جاه تو نشینم به حمایت

از دهر که دارم به غلامی رقم تو

خود دهر که باشد که مرا کم زنی آرد

وآنگاه من اندر حرم محترم تو

میر عرب آهو را بنواخت چو گفتند

کین آهو یک روز گذشت از حرم تو

نه تو کم از آن میری نه من کم از آهو

نی نیز کم است از عرب او عجم تو

ای عیسی ایام منم مرغ ضعیفی

زنده شده درباغ سعادت بدم تو

خواهیم تفقد کن و خواهیم سعقد؟

کی دور کنم دیده ز خاک قدم تو

این صیت نخواهی که سلاطین و افاضل

گویند فلان هست ز خیل و حشم تو

برتاز پی دفع گزندی که مبادا

یک مادح ده فن بود اندر حرم تو

تا هست شود در غم تو یاد دل من

تا هست شود بر دل من بار غم تو

شمارهٔ ۵۹

ای مرا بیشه دوستداری تو

همه امید من بیاری تو

در زمانه همی زنند مثل

از لطیفی و بردباری تو

گر مرا خوار داشتی شاید

ای همه عز من ز خواری تو

گشتم از غم من سیاه گلیم

زردرو از سپید کاری تو

ماه اگر بر فلک سوار شده است

به عجب مانده از سورای تو

من ترا برکشم مرافکنی

این چنین است دوستداری تو

جور کم کن که قهر خواهم کرد

دشمنان را برای یاری تو

شمارهٔ ۶۰

ای صاحب آن دو زلف کوتاه

شب پوش منه تو بر رخ ماه

منمای به آفتاب رویت

کز رشک مباد گم کند راه

منگر به ستاره تا ستاره

از غم نشود سیه سحرگاه

زین شرط که گفتمت بمگذر

ای دوست به حق نعمت شاه

خواهی که نشاط خاطر آید

بربط بنواز و جام می خواه

خواهی که نفیر برنیاید

مخرام چنان میان خرگاه

شمارهٔ ۶۱

ای بنسب شهریار وی بحسب پادشاه

رأی تو خورشید خلق روی تو ظل اله

صورت جود و کرم قوت خیل و حشم

حیلت زر و درم حجت دیهیم و گاه

دولت و دین را یمین ملت خود را امین

فخر ملوک زمین سلطان بهرام شاه

بخت چو پیشت دوید مدح ز دولت شنید

فاتحه خواند و دمید بر تو و بر بارگاه

ملک دگر دار امید زانکه بدادت نوید

صبح ز تاج سپید شام ز چتر سیاه

یافت ز مدحت مگر سوسن زرین کمر

یافت ز رویت مگر نرگس زرین کلاه

تا که بود ماه و مهر بادی از اقبال و عمر

تخت تو روی سپهر بخت تو پشت و پناه

شمارهٔ ۶۲

خاک را چاک زد ای دوست گیاه

عمر برباد مده باده بخواه

بی نظر چشم شکوفه است سفید

بی گناه دل لاله است سیاه

در چمن عود همی سوزد باد

وز فلک رنگ همی ریزد ماه

شود آیینه گردون تاریک

هر زمانی که کند در ما آه

نیک و بد می کند آن روز به روز

تا بیفتد ز طرب گاه به گاه

می بدست آر چه خیزد ز خرد

گل شفیع است چه ترسی ز گناه

همه پر صورت دیده نرگس

همه پر شکل زبان است گیاه

تا ببینند بدان صنع خدای

تا بگویند بدین مدحت شاه

شاه بهرام که گیرد عالم

همه تا یک دو مه انشاء الله

شمارهٔ ۶۳

ای غمت اندر دلم آویخته

درد تو با جان من آمیخته

در خم زلفت دل من بیگناه

مانده و بر تار موی آویخته

خیز و به نزدیک من آی و ببین

کز تو چه فتنه است برانگیخته

عشق ز من ناشده باز آمده

صبر به من نامده بگریخته

نیک بر آمد دلم الحق کزوست

بر سر من آتش غم بیخته

خون دل از دیده همی ریختم

خون بدان به که بود ریخته

شمارهٔ ۶۴

ای همچو ماه پیشرو لشکر آمده

وی از تو آفتاب امیدم بر آمده

گریان و مستمند و پریشان برون شده

خندان و شادمانه به آیین در آمده

خورشید بر تو ز اول بسیار سرزده

وانگه ز شرم چهره تو برسر آمده

رفته ز بحر پاکی چون آب پاره ای

واکنون بسی عزیزتر از گوهر آمده

از خشکی غم دو گلت علت تری

چشم مرا چو چشمه نیلوفر آمده

بر عزم گریه سوی دو فواره سرشک

آتش ز چشمه جگرم هم بر آمده

شمارهٔ ۶۵

ای آرزوی دیده بینا چگونه‌ای

وی مونس دل (من) تنها چگونه‌ای

از ناز و نازکی اگر اینجا نیامدی

باری یکی بگوی که آنجا چگونه‌ای

در است صورت تو و دریاست چشم من

ای در دور مانده ز دریا چگونه‌ای

دل هدیه تو کردم آن را نخواستی

جان تحفه می‌فرستم این را چگونه‌ای

ای نور چشم مهر و گل بوستان حسن

ما بی‌تو در همیم تو بی‌ما چگونه‌ای

از وصل تو که نیست دریغا در آتشم

در هجر من که هست مبادا چگونه‌ای

ما خود جهان گرفتیم از پیش عاشقی

در سلسله تو ای دل شیدا چگونه‌ای

شمارهٔ ۶۶

ای مونس جان من کجائی

از دیده من چرا جدائی

چون دل دهدت که هر زمانی

صد باره به نزد من نیائی

در دل شغب و دغا چه داری

بی رحمت و بی وفا چرائی

از دور ببینمی پریشان

دندان چه زنی و لب چه خائی

خود نیک نیامدت کزین سان

آید ز تو بوی بی وفائی

این ناز و تکبر تو تا چند

بازار غم ترا روائی

دانم تو که از بزرگواری

فرزند مهین پادشائی

دولت شه تا جور که دارد

میراث ز خوی مصطفائی

شمارهٔ ۶۷

ما را رخ آن نگار بایستی

آن شاهد روزگار بایستی

گویند حدیث یار خود ناری

اول باید که یار بایستی

در دست و دلم ز روضه وصلش

چون گل نرسید خار بایستی

آید بر من شکار دل وقتی

بازش هوس شکار بایستی

دل بردی به عشوه بردی جان

این عشوه خوش دو بار بایستی

گویند ز عشق درد دل خیزد

این درد دلم هزار بایستی

نهمار خوش است لیک پاینده

چون دولت شهریار بایستی

شمارهٔ ۶۸

چو جانم گرامی همی داشتی

سرم را به گردون برافراشتی

ز روی بزرگی چه واجب کند

بیفکندن آن را که برداشتی

چه کردم نگوئی کزینسان مرا

میان جهان خوار بگذاشتی

تو تا کردی از مهر من دل تهی

دلم را ز حسرت بینباشتی

بگفتار بد خواه بی سنگ من

ز من روی یکباره برگاشتی

نبودی به دل آگه از راز من

در و غم همه راست پنداشتی

رخم را بزر آب کردی رقم

پس آنگه چو آیینه بنگاشتی

تو تا زادی از مادر پاک تن

همه تخم آزادگی کاشتی

چرا بازگشتی ز آیین خویش

چرا بر رخم چشم نگماشتی

نخواهمت هرگز مگر نیکوئی

از آن پس که بد خواهم انگاشتی

مبیناد چشم حسن هیچ روز

که با دشمنانت بود آشتی

شمارهٔ ۶۹

رفتی و چون زلف خود در آتشم بگذاشتی

نام من بر آب چون خط بر سمن بنگاشتی

بیگناهی نانموده رخ ز ما برتافتی

بی خطائی نانهاده دل ز ما برداشتی

همچو خورشیدی که باری از در ابر و دمه

از زمینم برگرفتی در هوا بگذاشتی

در بهار حسن تو مانده تنم با جان خشک

آب ما از دیده ده چون دانه از دل کاشتی

هر کرا رنگی دهی بنمای سوی مردمی

هر کجا جنگی کنی بگذار روی آشتی

خواستی تا بر حسن هر دم کنی بی رحمتی

رحمت شاه این روا دارد چه می پنداشتی

شاه بهرام آنکه گردون گفتش ای خورشید رای

رایت همت بر اوج مشتری افراشتی

خاک بوده است آن گران سنگی که اکنون زر شده است

باد از آن کردیش پندارم که خاک انگاشتی

حاجب پاداشت را گو هیچ دل از خود مبر

جود شاهنشاه دارد طاقت پاداشتی

شمارهٔ ۷۰

ای سعد فلک بندگی شاه گرفتی

وز دیده و جان خدمت درگاه گرفتی

گوئی ز قران قسمت یک یک ز سلاطین

صدصد بنهادی و سر از شاه گرفتی

بهرامشه ای شاه که از رایت شبرنگ

در کوکبه چون زلف بتان ماه گرفتی

در رزم همه پای بد اندیش بریدی

در بزم همه دست نکو خواه گرفتی

بس فتنه که از فضل خداوند شکستی

بس قلعه که المنة لله گرفتی

گویند جهان جمله به یکبار بگیری

از پای بننشینی چون راه گرفتی

آن شیر که در آیینه پیل بر آمد

گفت از سر حیرت که مرا آه گرفتی

درخون چو بغلطید بطنز آهوکی گفت

کای شیر سبک خیز که روباه گرفتی

در عمر دراز تو فزون بادا ملکت

کین ملک نه ز اندیشه کوتاه گرفتی

شمارهٔ ۷۱

گر دوست غم دوست بخوردی سره بودی

ور دشمنییی نیز نکردی سره بودی

خاریست مرا در دل و دیده ز فراقش

تریاق چنین خاری وردی سره بودی

با درد بود عاشقی مردم اگر هم

جستی ز کف عشق بدردی سره بودی

زین روح که بی گرد نمی خیزد ازو هیچ

کز عشق برآوردی گردی سره بودی

دل عشق به جان جست ولیک ار نشدی زان

عاجز چو زنی آنگه مردی سره بودی

شمارهٔ ۷۲

خورشید چنان نور ندارد که تو داری

ناهید چنان سور ندارد که تو داری

با لاله چون جام گل میگون بستان

آن نرگس مخمور ندارد که تو داری

مه گرچه دهد نور به انگور ولیکن

زان خوشه انگور ندارد که تو داری

مندیش و گهر پاش ز یاقوت که دریا

آن لؤلؤ منثور ندارد که تو داری

خوش باش بدان طره و عارض که شب و روز

آن عنبر و کافور ندارد که تو داری

هر چند تو دانی زدل من که زمانه

آن بنده مأمور ندارد که تو داری

مردم ز غمت زنده کنم باز بیک بار

کان معجزه صد صور ندارد که تو داری

جان تو که از بندگی خویشتنم شاه

این گونه همی دور ندارد که تو داری

بهرام شه آن شه که فلک گوید اقبال

آن رایت منصور ندارد که تو داری

حقا که توئی سایه حق گرچه به تحقیق

مه صد یک آن نور ندارد که تو داری

شمارهٔ ۷۳

خه خه که چو بوالعجب نگاری

یارب که چه دلفریب یاری

در بزم چو کبک در خرامی

در رزم چو باز در شکاری

در میدان است گوی حسنت

وقتست که می کنی سواری

سوگند خوری که بی تو شادم

سوگند مخور که استواری

ای روی نکو بسی نمانده است

تا هر چه بتر برویم آری

در کار تو من چنین و آنگه

هر دم گوئی که در چه کاری

ای شمسه نیکوان چه گویم

تا خاطر خویش بر گماری

بر من شمر ار نباشدت رنج

تا کی دو سه بوسه شماری

نی نی غلطم مرا بحل کن

تو بوسه کم بها نداری

با صبر ضعیف و عقل سستم

هر دم گوئی بر وی خواری

ای عقل بپای تا چه مرغی

وی صبر بیار تا چه داری

گر بی خبری ز من عجب نیست

کز خوی خودت خبر نداری

شمارهٔ ۷۴

ای ز من آزرده یار من گناهی دارمی

یا به جز در سایه زلفت پناهی دارمی

خون دل بر جزع گریان تو دعوی کردمی

کز گذشت لعل خاموشت گواهی دارمی

نیستی رویم سیاه و چشم پر خونم سپید

گر بدین تهمت سپیدی یا سیاهی دارمی

گر دمی آخر ز ناله همچو بربط دل تهی

گر چو نای از دست تو یارای آهی دارمی

ریختی خون مرا هجرت چو تیغ صبحدم

گرنه از تیر سحر گاهی پناهی دارمی

آتش عشق تو بر من آب راندستی به ظلم

گرنه جز درگاه صاحب بارگاهی دارمی

شمارهٔ ۷۵

ای چشمه آب زندگانی

وی شعله آتش جوانی

ای تابش حسنت آفتابی

وز گردش طاق آسمانی

گر خر گه مه شود منقش

از قوس قزح تو عکس آنی

روی تو چو گلستان بخندد

زیرا که تو نو بهار جانی

جان با سبکی زتو نیاید

آرد برتو همی گرانی

چون طبع حسن ز آب و آتش

سرمایه راحت جهانی

زین روی چو روز کرده خوش

خوش باش که تا ابد بمانی

شمارهٔ ۷۶

بی تو دردی است ز هر درمانی

اینت بی دردی و بی درمانی

زلف پر فتنه فشانی هر دم

فتنه زلف چرا ننشانی

ماه روئی و چو چرخ دم ساز

هر زمان پرده همی گردانی

بر دل من که تو داری می کن

هرچه از جور و جفا بتوانی

گرچه از لطف چو باری بی بومت؟

همه اندام لب و دندانی

چو به یک بوسه چنانی تندی

جان ز دستم بغلط بستانی

شمارهٔ ۷۷

جانا تو به دیگران چه مانی

کاسایش جان یک جهانی

چون یوسف توتیای چشمی

چون عیسی کیمیای جانی

تا چند بود چو گل دو روئی

چون سوسن چیست ده زبانی

در حسن چنان که آن توان گفت

شکر ایزد را که آن چنانی

خاکی شده ام چو سایه تو

در پرده نور خود نهانی

خود را همه در میان نهادم

زیرا که تو یار بی میانی

جان تو که جان من نبیند

بی روی تو روی زندگانی

اکنون که همه به یاد دادم

در عشق تو آتش جوانی

اندیشه چه سود گر تو آنرا

بو می نهاد این زمانی؟

چون غرقه شدم ز آب دیده

هر دم چه بر آتشم نشانی

آواره مکن ز خان و مانم

گر هیچ مرید خاندانی

هر شب گویم به عشوه دل را

رنجی مکش ای دل ارتوانی

یکبارگی از وصال آن بت

نومید مشو به بدگمانی

جهدی میکن چنانکه آید

باشد که نکو شود چه دانی

شمارهٔ ۷۸

منم در عشق تو جسمی و جانی

کشیده پوستی بر استخوانی

نه جز گریه مرا پشت و پناهی

نه جز ناله مرا نام و نشانی

تنی مانده چه تن محنت سرائی

دلی رفته چه دل درد آشنائی

نداری باک از چون من غریبی

نیاری رحم بر چو من جوانی

سراپای جهان گشتم ندیدم

چو تو اندک وفا بسیار دانی

سبک بربایدم موری دگر بار

کنی یادم بیایی و بخوانی

زبان تلخ داری ای پسر لیک

چو گفتار حسن شیرین دهانی

در این شیرین دهان از بخت شورم

عجب نبود بدان تلخی زبانی

شمارهٔ ۷۹

ایکه دل را دل و جان را جانی

وز دل و جان چه نکوتر آنی

از تو دل در بر من عاریتی

بی تو جان در تن من زندانی

دل فدای تو که بس دلجوئی

جان نثار تو که خوش جانانی

ایکه در دل چو جهان می دانی

آه کز دیده چو جان پنهانی

عاشق زار توام می بینی

بنده خاص شهم می دانی

قصه آتش دل من چکنم

خود تو چون آب فرو می خوانی

در میان دلی و این چه عجب

وطن گنج بود ویرانی

شمارهٔ ۸۰

ای باد روح پرور زنهار اگر توانی

امشب لطافتی کن آنجا گذر که دانی

در شو چو مهربانی در تیرگی زمانی

یابی مگر نشانی زان آب زندگانی

ره ره گذر بکویش دم دم نگر برویش

خوش خوش مگر زمویش بوئی به من رسانی

او را بگوی کای مه ما را بپرس گه گه

برجانم الله الله رحمت کن ار توانی

چون نزد او رسیدی خاک درش بدیدی

آنچه از حسن شنیدی شاید که باز رانی

حقا که زرد و زارم وز خود خبر ندارم

بی تو همی گذارم عمری چنانکه دانی

لطفی بکن نگارا وزنی بنه وفا را

کاین بار باتو ما را کاری فتاد جانی

شمارهٔ ۸۱

رخ بپوش از قمر چه می خواهی

لب بیار از شکر چه می خواهی

بی دهان در سخن چه می پیچی

بی میان از کمر چه می خواهی

جانم آمد بلب چه می گوئی

عمرم آمد به سر چه می خواهی

جگر و دل غم فراق تو خورد

زین دل و زین جگر چه می خواهی

از سر هجر من که نامش گم

یک نفس درگذر چه می خواهی

هر چه خواهد ز تو حسن گوئی

این ندارم دگر چه می خواهی

دل ببر جان فدای مخدوم است

به تو ندهم اگر چه می خواهی

شاه بهرامشه که گفتمش بخت

میکشم پیش هر چه می خواهی

شمارهٔ ۸۲

ساقیا وقتست اگر ما را شرابی در دهی

مجلس ما را ز باده رونق دیگر دهی

روح قدسی را به آب زندگانی خوش کنی

عقل پر دل را به باد لاابالی بر دهی

از قدح بندی گران بر پای مستان بر نهی

وز طرب راهی سبک در لفظ رامشکر دهی

دست ما گه گه بدان شمشادوش سنبل بری

نقل ما نو نو از آن یاقوت گون شکر دهی

ما چو از خوی خوش خود در گلیم و در گلاب

سخت خرم باشد ار گلگون گلابی در دهی

ور ز مستی در شماره بوسه‌مان افتد غلط

بس که از سر داده‌ای این بار هم از سر دهی

شمارهٔ ۸۳

ای گوهر کیمیای شاهی

آرایش تخت و بارگاهی

بهرام زمین توئی که در رزم

بهرام سپهر را پناهی

خندان ز تو باغ شهریاری

تابان ز تو فر پادشاهی

جود تو امان بی نیازی

عفو تو ضمان پر گناهی

ای رفته ز یمن رایت تو

دیده به حمایت سیاهی

آسوده هزار بار خورشید

درسایه سایه الهی

گردون همه آن کند که گوئی

دولت همه آن دهد که خواهی

از جوشن خصم خفته گردد

تیر تو چو خارهای ماهی

بر دعوی آنکه چون توئی نیست

سیمای تو می دهد گواهی

مقطعات

شمارهٔ ۱ : حضرت سلطان فلک پندار و رویش آفتاب؟

شمارهٔ ۲ : هرکه شعر بلند من خواند

شمارهٔ ۳ - در حق آنکه باوی منازعتی داشت گوید : داناست روزگار از او نیستم خجل

شمارهٔ ۴ - در مدح خواجه مخلص الدین از سرخس به نشابور فرستاد

شمارهٔ ۵ : شعرم چو گشت معجزه و سحر از او بکاست

شمارهٔ ۶ : اکفی الکفاة مشرق و مغرب رشید دین

شمارهٔ ۷ - درمدح خواجه مخلص الدین گوید : چندان که در دوازده برج است هفت مرغ

شمارهٔ ۸ - این قطعه در مدح امیرسید ذخرالدین بخط خود بسفیده نوشت

شمارهٔ ۹ - در شکایت دوستی گفت : قبول بین که در این سال سعد دولت و دین

شمارهٔ ۱۰ : به من سید حسن زین زمانه

شمارهٔ ۱۱ - در جواب خواجه ابوبکر شامی گوید : به من بوبکر حیدر تازه تازه

شمارهٔ ۱۲ : تو چنانی زی که از شمایل تو

شمارهٔ ۱۳ - درمدح خواجه امام مروانی گوید : دل و جانم یمین دین دارد

شمارهٔ ۱۴ : قاضی ز دست خواجه عطا امروز

شمارهٔ ۱۵ : گشت روشن مرا که ایزد فرد

شمارهٔ ۱۶ : به لعبتان ضمیر من آن زمان نگری

شمارهٔ ۱۷ : دور از تو تا که دور شدستم ز تو مرا

شمارهٔ ۱۸ : کین میکشد زمانه ز من آری از ملوک

شمارهٔ ۱۹ : گلگون رخ یار من دریغا

شمارهٔ ۲۰ : گه بنالی که وای نان ناید

شمارهٔ ۲۱ : در نیک و بد بسان شتر مرغ ناتمام

شمارهٔ ۲۲ - در مدح امام برهان الدین گفته در بغداد : امام عالم و برهان دین لسان الحق

شمارهٔ ۲۳ : همای عافیت آن روز از قفس بپرید

شمارهٔ ۲۴ : جانم غریق نعمت شمس الملوک شد

شمارهٔ ۲۵ : ای که بی در لفظ خامه تو

شمارهٔ ۲۶ : خه ای جواد کریمی که در همه عالم

شمارهٔ ۲۷ : فرخنده جمال ملک و دین را

شمارهٔ ۲۸ - در مدح صدرالدین بخواری؟ : ای که یزدان پادشاهت کرد بر ملک علوم

شمارهٔ ۲۹ : گرچه گردد برای ما افلاک

شمارهٔ ۳۰ : اجل تاج دین قطعه و رقعه من

شمارهٔ ۳۱ : پاسبانان گنج فضل منند

شمارهٔ ۳۲ : دوستان را بند گردان از وفا

شمارهٔ ۳۳ - این قطعه را از روی بترجمه خواست : دوستان را من زره پنداشتم بودند هم

شمارهٔ ۳۴ - درصفت بارگاه گوید : مشرق خورشید عدل است این همایون بارگاه

شمارهٔ ۳۵ : چون مرا نیست از فلک بهره

شمارهٔ ۳۶ : گفتم که بمیرم و نبینم که بر شود

شمارهٔ ۳۷ - در مدح بهرامشاه : همیشه قدر و عمر شاه عالم

شمارهٔ ۳۸ - در جواب تاج الدین محمد سفری گفت بر بدیهه

شمارهٔ ۳۹ - در صفت خیمه گوید : ای قبه معلق چرخ دگر شدی

شمارهٔ ۴۰ : اگر زودم نگارا درنیابی

شمارهٔ ۱

حضرت سلطان فلک پندار و رویش آفتاب؟

هر که را او بر کشد از خاک دانی چیست آب

پس اگر بر آب برتابد برانگیزد بخار

ور نظر در بحر فرمایند برانگیزد سحاب

این بخار از بس عفونت می ستاند جان پاک

وین سحاب از بس لطافت می‌فشاند درناب

این چو دانستی که ظلمی می‌رود نسبت مکن

جرم آب تیره سوی جرم پاک آفتاب

شمارهٔ ۲

هرکه شعر بلند من خواند

کان یکی از فلک سواری‌هاست

گو بزرگی کن و متاز از آنک

زیر هر حرف خرده‌کاری‌هاست

شمارهٔ ۳ - در حق آنکه باوی منازعتی داشت گوید

داناست روزگار از او نیستم خجل

کز کان روزگار چو من گوهری نخاست

گفتی بگویم آنچه جزای و سزای تست

از کس مترس و هیچ محابا مکن رواست

هر چه افتدت بگوی که لؤلؤ نهاده ام

نثری که بد دروغ تر از نظم نیک و راست

شمارهٔ ۴ - در مدح خواجه مخلص الدین از سرخس به نشابور فرستاد

دل من از فراق خواجه مخلص

خداوندا تو میدانی که خسته است

جمالش تا گل از چشمم ببر دست

هزاران خار در چشمم نشسته است

ز حسرت خواب از دیده گشادست

ز غصه آب در حلقم ببسته است

ز رحمتهاش گر یابم نصیبی

ز زحمتهای ما او نیز رسته است

ز حالم هر که پرسد زود گویم

که از پیش خران عیسی برسته است

بحمدالله که در عهدش درستست

همان دل کز فراق او شکسته است

همای ظل او گسترده بادا

که چون خورشید بر عالم خجسته است

شمارهٔ ۵

شعرم چو گشت معجزه و سحر از او بکاست

گفتند همگنان تو کلیمی و این عصاست

بر بحر دست خواجه زدم خشک رود شد

گفتم بلی نشان عصا این بود عصاست

بار دگر چو بر دل سنگین او زدم

نگشاد چشمه ها و نیامد قیاس راست

جوی کفش که بحر عطا بود خشک شد

لیک از دلش که سنگ سیه بود نم نخاست

شمارهٔ ۶

اکفی الکفاة مشرق و مغرب رشید دین

کامد فلک به زیر و محلش ز بر نشست

چون خیزران دو تا شد تا بار همتش

بر پشت قبه فلک شیشه گر نشست

وی چون ز شرطه سوی حرم شد کلیم وار

گامی دو سه بر اسبک خادم مگر نشست

آخر نه سیدی که سوار براق بود

بر لاشه برهنه بس مختصر نشست

عیسی که نقره خنگ سپهر ست مرکبش

زو هیچ کم نشد که بر آن لاشه خر نشست

اندر جهان که شیر سوار است آفتاب

بر ثور و بر حمل کرمی کرد اگر نشست

اسبک نشاط پایگه خاص می کند

کاسب رکاب خواهش از طبع خور نشست؟

بر آخر جفای غلامان نیارمد

هر مرکبی که خواجه ممدوح برنشست

شمارهٔ ۷ - درمدح خواجه مخلص الدین گوید

چندان که در دوازده برج است هفت مرغ

ای مخلص کریم ترا بخت یار باد

تا باز روز از شرف اندر حمل بود

باز بقات را همه دولت شکار باد

تا ثور برج زهره بلبل طرب بود

پیش تو زهره ساز طرب بر کنار باد

گرد میان جوزا چون طوق فاخته

از بهر خدمتت کمری استوار باد

از چنگ و ناخن سرطان و عقاب مرگ

همواره جان و جسم حسودت فکار باد

قدر همای سایه خورشید سای تو

بر اوج شیر بیشه گردون سوار باد

تا هست نسر طایر بر برج سنبله

خصمت چو نسر واقع افتاده خوار باد

تا نقد مهرکان را میزان مقرر است

طاوس دولت تو به رنگ بهار باد

ای خصم تو چو عقرب و خفاش روز کور

چون ماه شب چراغ رفیعت هزار باد

تاقوس آتشی و بط آبی بود به طبع

طبع تو آب رونق و آتش غبار باد

جدیی که هست خانه کیوان بوم شکل

گز طالع حسودت گردد نزار باد

ارکان دولت تو که سیمرغ قدرت است

چون اختران دلو به کوکب چهار باد

زرهای سور چرخ و در مهاء عفوت آب؟

بر بلبلی که چون تو سراید نثار باد

شمارهٔ ۸ - این قطعه در مدح امیرسید ذخرالدین بخط خود بسفیده نوشت

ای ذخر دین و دولت سلطان اهلیت

در حلقه سپهر محلت نگینه باد

ای گشته سعد اکبر باذات تو قرین

با طالعت سعادت کبری قرینه باد

برجیس برموافق جاه تو مهربان

مریخ برمخالف عهدت بکینه باد

خندان لب مطیع تو همچون پیاله شد

پر خون دل حسود تو همچون قنینه باد

خصم تو گر چو قارون یابد دفینه ای

زیر زمین چو قارون هم با دفینه باد

ور بر شود بر این فلک آبگینه رنگ

پایش ز دست حادثه برآبگینه باد

هر مرغ مدح را که پرد برهوای فضل

ایام تو نشیمن و نام تو چینه باد

هر زر که در خزانه کان سازد آفتاب

بهر فدای جان عزیزت هزینه باد

زر هیچ در خزانه تو نیست ای ملک

زر تو نام نیکو عمرت خزینه باد

ای ذات تو سفینه طوفان روزگار

در پای بود در نظرت این سفینه باد؟

شمارهٔ ۹ - در شکایت دوستی گفت

قبول بین که در این سال سعد دولت و دین

به مهر و کین بر من یک غلام نفرستاد

بلند و پست حدیث مرا محل ننهاد

دروغ و راست به من یک پیام نفرستاد

نهاده گردن و بگشاده لب براق ظفر

در این چه دید که زین و لگام نفرستاد

هزار گوهر نو سفته هدیه می کردم

یکی دو رشته برای نظام نفرستاد

برای صید چو من بلبل همایون فال

حدیث دانه میندیش دام نفرستاد

من آن نیم که شکایت کنم معاذالله

که سعد رفت و سعادت تمام نفرستاد

چو از عراق فرستاده ایم در باقی

چرا به من زرفانی ز شام نفرستاد

من آن نگویم گویم که پر تحیت باد

چرا تحیت مسکین بوام نفرستاد

چو کرد حج و زیارت سلیم باشد اگر

به سوی آل محمد سلام نفرستاد

حرام باشد می خورد نزد مخموران

که یک دو جرعه ز باقی جام نفرستاد

شمارهٔ ۱۰

به من سید حسن زین زمانه

ز دل تحفه غذای جان فرستد

بدان نظم بدیع و نثر رائق

تو گوئی معجزه قرآن فرستد

هزاران گنج گوهر بیش دارد

در آن خاطر که تحفه زان فرستد

ندارم بس عجب از بحر فضلش

به من گر عقدی از مرجان فرستد

ولیکن منت بسیار دارم

که می درد مرا درمان فرستد

مر این مشتاق مهجور حزین را

شفا زان لفظ در افشان فرستد

شراب از چشمه کوثر رساند

نسیم از روضه رضوان فرستد

جواب آن فرستادن که داند

مگر زنده شود حسان فرستد

خرد نپسندد از طبع من ار هیچ

بضاعت زیره زی کرمان فرستد

ازین بی مایه بس باشد که شکرش

به صدر خاصه سلطان فرستد

قوام الدین حسن صدری که دولت

مراد دل بدو آسان فرستد

بهر دعوی که دارد از کفایت

فلک هر لحظه صد برهان فرستد

گذشته روز گیتی چند باشد

خدایش عمر صد چندان فرستد

عزیزی پس بدان سید رساند

سلامی کین دل حیران فرستد

چو برخواند بشوید تا نگوید

چنان شعری چنین نادان فرستد

شمارهٔ ۱۱ - در جواب خواجه ابوبکر شامی گوید

به من بوبکر حیدر تازه تازه

همی دروی گل خندان فرستد

گهی زهر مرا تریاق سازد

گهی درد مرا درمان فرستد

گه از شاخ وفا نوباوه بخشد

گه از باغ هنر ریحان فرستد

نسیم پر تحیت کان خداوند

ز طبع خوشتر ازنیسان فرستد

بهدیه چشم نزد دل رساند

چو تحفه دل به سوی جان فرستد

ندانستم من این یارب که دانست

که ایزد بهر عیسی خوان فرستد

تحیت تا بود نور علی نور

بدست سید اقران فرستد

عدیم المثل ساعد آنکه کلکش

به تیر آسمان فرمان فرستد

بلی خورشید چون گل را دهد نور

ضیاء مهتر تابان فرستد

حسن این بیتها نزدیک آن صدر

همی از خویشتن پنهان فرستد

تنم جسمم قلم را شرم دارد

که سوی چشمه حیوان فرستد

شمارهٔ ۱۲

تو چنانی زی که از شمایل تو

گر بود یک لطیفه صد گردد

نه چنان کز برای پاداشت

آنکه نیک است با تو بد گردد

شمارهٔ ۱۳ - درمدح خواجه امام مروانی گوید

دل و جانم یمین دین دارد

که به پاکیش در یمین دارد

کین و مهرش که آن مباد این باد

مزه زهر و انگبین دارد

علم او حجت فلک داند

حلم او قوت زمین دارد

هست خورشید در گریبانش

زانکه دریا در آستین دارد

به خدا ارچه طالع سعدش

حلقه آسیا نگین دارد

تاج دولت رشید مسعود آنک

چون سعادت بسی قرین دارد

زان بدل همچو دیده نزدیک است

که دل نیک دور بین دارد

حسن از ذکر و شکر هر دو بزرگ

آفرینش بر آفرین دارد

تا بر ایشان چو زر نثار کنند

طبع پر لؤلؤ ثمین دارد

یارب او را بدین غرض برسان

کز جهان آرزو همین دارد

شمارهٔ ۱۴

قاضی ز دست خواجه عطا امروز

هر جا که می رسد کلکی دارد

گر غم نخورد بهر پدر امروز

این غم کسی خورد که یکی دارد

شمارهٔ ۱۵

گشت روشن مرا که ایزد فرد

بهر شاه این جهان پدید آورد

از برای شراب و شربت او

هر بهار این سپهر دائره گرد

جام یاقوت سازد از لاله

قحف زرین نماید از گل زرد

شمارهٔ ۱۶

به لعبتان ضمیر من آن زمان نگری

که عکس آن به سپهر چو آینه برسد

خدای داند کز باغ فضل من نو نو

به یک یک امت احمد هر آینه برسد

شمارهٔ ۱۷

دور از تو تا که دور شدستم ز تو مرا

هر روز صد هزار بلا بر بدن رسد

خالی نباشد از دل تنگی چو یاسمین

گرخنده مرا چو گل اندر چمن رسد

گر بخت بر بخندد و گردون وفا کند

آخر ز خاک کوی تو گردی به من رسد

شمارهٔ ۱۸

کین میکشد زمانه ز من آری از ملوک

خصمان چو دست یابند از بیم کین کشند

مسکین ندانم ار لگدی بر فلک زنم

روزی که پر دلان قدم اندر زمین کشند

او تیغ میزند که لئیمان چنین کنند

من صبر می کنم که کریمان چنین کشند

شمارهٔ ۱۹

گلگون رخ یار من دریغا

کز جنگ زمانه در سر آمد

افسوس که نوبهار حسنش

بیرون شد و تیرمه درآمد

ماهش که بتافتی فروشد

ریشش که فرو شدی برآمد

شمارهٔ ۲۰

گه بنالی که وای نان ناید

گه برنجی که آه جان برود

انده نان و جان مخور بنشین

کین بیاید به وقت و آن برود

شمارهٔ ۲۱

در نیک و بد بسان شتر مرغ ناتمام

گه کند پر نماید و گه تیز تک بود

در خوابش ار ببینی کاسیب برتو زد

خرقه سبک بشوی که از خون سگ بود

شمارهٔ ۲۲ - در مدح امام برهان الدین گفته در بغداد

امام عالم و برهان دین لسان الحق

توئی که خامه ز مدح تو مشکبار شود

گمان مبر که ز صدر تو خادم داعی

همی به جای دگر جز باضطرار شود

بدان خدای که در کارگاه قدرت او

خزان کهنه به تدریج نوبهار شود

فتاده خون به رحم یار دلستان گردد

فکنده آب صدف در شاهوار شود

که روزگار باغراضم از تو دور انداخت

و گر بگویم ترسم که روزگار شود

عزیز دولت و دین باد تا مگر دانی

که هر چه هست چو بسیار گشت خوار شود

ز بس اقامت خورشید زرد روی رود

قیاس چون سفری کرد لعل کار شود؟

سپید پوش شود ماه وقت استقبال

در اجتماع ز زحمت سیاه سار شود

چرا عزیز و گرامی بود به اول ماه

از آنکه آخر مه یک دو شب شکار شود

نهال تا که بود بر درخت شاخ بود

چو شد جدا ز درختان میوه دار شود

در آفتاب اگر بیشتر نگاه کنند

روا بود که نظر بر دو دیده بار شود

چو بحر علمی و غواص چون شود به تو بحر

برای چونین درهای آبدار شود

چو در نیافت اگر بیشتر مقام کند

چو اهل دریا باشد که زرد و زار شود

تو آفتابی و سیاره محترق گردد

چو پیش خدمت آن شاه تاجدار شود

دل از جدائی در حال وصل می ترسد

به وصل گاه جدائی امیدوار شود

اگر خدای بخواهد عروس دولت تو

زطبع جلوه گرم خوب چون نگار شود

منم که باز همایون آشیان توام

وفای باز به پرواز آشکار شود

همیشه تا که به بستان درخت شاخ زند

چو شاخهاش گران گشت بردبار شود

درخت عمر تو سر سبز باد چندانی

که چار شاخش در عاقبت هزار شود

پناه خلق به خلق فراخ دست تو باد

که همچو خلق همی خلق تنگ بار شود

شمارهٔ ۲۳

همای عافیت آن روز از قفس بپرید

که در دمادم یک استخوانش صد سگ دید

مشو ز نیک و بد چرخ نیک و بد زنهار

که نیک او ز بد و سر ز پای نیست پدید

بر آسمان و زمین همچو صبح گل هرگز

نه خنده زد که نه در حال خنده جامه درید

ز دام دهر حذر کن که صد هزاران مرغ

در اوفتاد که یک دانه امید نچید

مباش طالب مال و جمال کس کاینجا

ز خون کنند عروس وز آب مروارید

خیال مردن در خواب هم نمی بینی

اگر چه صبح قیامت ز عارضت بدمید

هزار جانش فدا کاندرین عدم خانه

چو عنکبوت کفن هم به دست خویش تنید

گشاده دار درت پیش از آنکه بسته شود

درآن دهان چو قفلت زبان همچو کلید

میان ببند چو گردون و گوشه بنشین

که قطب گشت هر آنکس که گوشه بگزید

چرا یگانه عالم شد آفتاب از آنک

ز خود علایق انجم به تیغ تیز برید

شمارهٔ ۲۴

جانم غریق نعمت شمس الملوک شد

وین طرفه تر که میزیم اکنون به جان شکر

از بس که ابر لطف ببارید بر سرم

بشکفت از بهار دلم بوستان شکر

بر گلبن ثناش زبان چو بلبلم

دستان مدح می زند و داستان شکر

حقا که تیر مدح برون پرد از جهان

گر درکشم به قوت مهرش کمان شکر

ای بر دلم گشاده به سعیت در امید

جان بسته ام به جای کمر بر میان شکر

پایم چو در رکاب سعادت بعون تست

آن به که سوی صدر تو تابم عنان شکر

زین پس اگر خدای بخواهد به دولتت

هرلحظه گوهری بدر آرم ز کان شکر

شمارهٔ ۲۵

ای که بی در لفظ خامه تو

نو عروس هنر بود عاطل

جز تو در یک زمان چنین که گشاد

چهره حق ز طره باطل

شمارهٔ ۲۶

خه ای جواد کریمی که در همه عالم

ترا ز روی حقیقت فضیلت است تمام

امیدوارم توام بی وسیلتی لیکن

امید نزد کریمان وسیلتست تمام

شمارهٔ ۲۷

فرخنده جمال ملک و دین را

چون من ز ملوک برگزیدم

بیزارم ازین و آن که او را

بهر کرم و هنر گزیدم

رویم بادا فکار چون زر

گر خواجه برای زر گزیدم

وصلش چو مرا نگشت ممکن

پذرفتم و زان حذر گزیدم

شمارهٔ ۲۸ - در مدح صدرالدین بخواری؟

ای که یزدان پادشاهت کرد بر ملک علوم

وین گواهی پیش یزدان روز محشر می‌دهم

خاک پایت گر به دست آید برای توتیا

با همه بی‌مایگی همسنگ آن زر می‌دهم

حاش لله من نه آن مردم که هرجایی ز حرص

قصه حاجت به تأویل ثنا در می‌دهم

من در این غربت که آن را عذر جز تحصیل نیست

گفته‌ام شعری ولیکن یک به یک بر می‌دهم

پارسی و تازیی سلطان و برهان را دو بیت

زین سوم انصاف فرمان تو سرور می‌دهم؟

بنگر و برخوان و چون اصلاح کردی عرضه کن

زان که از شاخ درخت فضل این بر می‌دهم

صدر دین گر به طمع دارد غرامت می‌کشم

ور به بد قانع شود شُکرانه بر سر می‌دهم

شمارهٔ ۲۹

گرچه گردد برای ما افلاک

ورچه باشد به کام ما ارکان

هیچ بزمی بود چنان خرم

هیچ طیفی بود چنان شادان

که دوم روز عید ما را بود

نزد صدر زمین و زین زمان

حسن احمد آن جواد کریم

آن قضا قدرت و قدر امکان

کام دل یافتیم روز شوال

کین همی خواستیم از رمضان

اسب عشرت کشیده اندر زین

گوی رامش فکنده در میدان

گشته با الفت قنینه قرین

کرده با کوکب پیاله قرآن

مجلسی چون بهشت پر نعمت

باده چون گلاب اصفاهان

ساقیانی انیس همچون دل

مطربانی لطیف همچون جان

یارب آن دلگشای بزم چه بود

که همی طیره گشت زهره از آن

ابر احسان چو خواست گشت مطیر

من سرگشته از میان جهان

از چنان مجلسی بیفتادم

همچو آدم ز روضه رضوان

نیم شب چون در آمدم از خواب

نیک رنجور گشتم و حیران

تا در این بودم آمد آوازی

کی سبق برده از همه اقران

غافلی زانکه صاحب مکرم

کرد مسعود مر ترا ز احسان

گاه انعام عام دانکه نکرد

نام تو در جریده نسیان

دل من آن چو خواب بنمودت

برگفته است آفت حرمان

ای خداوند من نجیب الدین

این سخن را پدید کن برهان

خبری کان ازو نه بس عجب است

جهد کن تا رسد به تو به عیان

تا بود اوج شمس در جوزا

تا بود خانه قمر سرطان

باد همواره یاورش گردون

با پیوسته ناصرش یزدان

شمارهٔ ۳۰

اجل تاج دین قطعه و رقعه من

فرو خوان و بید مرا عود گردان

تفضل کن و روز منحوس ما را

به دیدار مسعود مسعود گردان

شمارهٔ ۳۱

پاسبانان گنج فضل منند

بر فلک دیده‌های بیداران

مشک پرنافه‌ای که خلقم داد

کیسه‌داری کند به عطاران

چون رسیدم به جای بی‌جایان

نکنم بیش کار بیکاران

شمارهٔ ۳۲

دوستان را بند گردان از وفا

ورنه باری از جفا دشمن من

چون نکردی یک زبانی لاله وار

ده زبانی نیز چون سوسن مکن

بد خوئی با هیچ کس هرگز مکن

ور کنی با دیگران با من مکن

شمارهٔ ۳۳ - این قطعه را از روی بترجمه خواست

دوستان را من زره پنداشتم بودند هم

لیک بهر دشمنان جاهل بی‌دین من

راست خواهی تیرشان پنداشتم در راستی

همچنان بودند لیکن در دل غمگین من

گفت هرکس که نکوعهدان دلی دارند پاک

پاک بود آری ولیک از مهر نی از کین من

شمارهٔ ۳۴ - درصفت بارگاه گوید

مشرق خورشید عدل است این همایون بارگاه

ملک و دین را تا ابد در ظل او بادا پناه

کوس ملت زد چو زد انصاف در صحنش حکم

جفت دولت شد چو کرد اقبال در طاقش نگاه

هم نشیب مرکزش را فرق قارون تکیه جای

هم فراز کنگره اش را پای عیسی تکیه گاه

شاه را دولتست و مردم چشم پری

چون سلاطین از مژه رو بد همی آن بارگاه

شاه و لشکر را چو دیدی در دلت آمد که کرد

عکس یک خورشید روشن صد هزاران جرم ماه

حجت میدان و زین و خلعت تاج و کلاه

دولت چترو کلاه و حجت دیهیم و گاه

آفتاب ملک و ملت آسمان داد و دین

خسرو خسرو نسب برهان حق بهرام شاه

اندرین کعبه که از ایوان کسری برتر است

آن چنان بادا که هم در دولت جاوید شاه

اختران را خدمتی بینند و مه را پیش رو

چرخ را سیمین کمر خورشید را زرین کلاه

شمارهٔ ۳۵

چون مرا نیست از فلک بهره

آن نکوتر که بر چنم مهره

تیز خورشید بر بروت زحل

. . . مریخ در . . . زهره

شمارهٔ ۳۶

گفتم که بمیرم و نبینم که بر شود

بر تخت آل ناصر دین دیو غوریی

من هم کنم عبیر ابوالفتح زیر خاک

بی روی شوم سوری فرخنده سوریی

عمرم دراز گشت چرا تاز اهل غور

دیده کنان بدیدم از این گونه کوریی

شمارهٔ ۳۷ - در مدح بهرامشاه

همیشه قدر و عمر شاه عالم

خداوند جهان سلطان غازی

چو اوج مشتری باد از بلندی

چو دوران فلک باد از درازی

شمارهٔ ۳۸ - در جواب تاج الدین محمد سفری گفت بر بدیهه

ایکه از خاک پای همت خویش

چرخ را تاج سر فرستادی

حور پیرایه کرد و رضوان تاج

هر دعائی که برفرستادی

الحق آن بار از بضاعت فضل

سود کردی دگر فرستادی

قیمت اندکی ندانستم

زین شدی بیشتر فرستادی

بدره سیم را نکردم شکر

صره پر ز زر فرستادی

عقد لؤلؤت را نداده بها

حقه پر گهر فرستادی

بشدم پیش شمع پروانه

که مدد از قمر فرستادی

من به سحر تو بگرویده چرا

معجزه بر اثر فرستادی

بس قویدل شدم به دولت تو

که از این گلشکر فرستادی

دیده مردمی به تو روشن

که به مه نور خور فرستادی

طوق برگردنم تمام نبود

به میانم کمر فرستادی

عیسی اول بشارتی بگذارد

بس محمد بدر فرستادی

تر و خشک حسن دل و جانست

که بدان پر هنر فرستادی

گردی از گرم و سرد چرخ ایمن

که بدو خشک و تر فرستادی

شمارهٔ ۳۹ - در صفت خیمه گوید

ای قبه معلق چرخ دگر شدی

زان تا به اوج چشمه خورشید بر شدی

قائم به محوری نه عجب گر طنابهات

آمد شهاب وار که چرخ دگر شدی

دردم که جمله چو آتش بود سموم

گوئی گریز گاه نسیم سحر شدی

مانی با بر روز مطر از طنابها

بندی بسی طویله لؤلؤ چو بر شدی

هستی سیه سپید بسان همای از آنک

تا سایه گسترانی و گسترده تر شدی

هر روز اگر برآئی از منزلی سزد

زیرا که تو بدوز ضیا چون قمر شدی

با لون و شکل کوه بلوری از این سبب

چون کوه پیش خاص ملک با کمر شدی

تا ساخت از تو مرکز خویش آفتاب ملک

الحق بسی ز خرگه مه خوبتر شدی

هستی تو ایستاده به یک پای پیش او

زان بر سرای پرده سیاره بر شدی

شمارهٔ ۴۰

اگر زودم نگارا درنیابی

بسی جویی و هرگز درنیابی

فراوان چاکران داری ولیکن

ز من شایسته‌تر چاکر نیابی

ترجیعات

شمارهٔ ۱ - در مدح رشید الدین ابوطاهر گوید : در همه عالم یکی محرم نماند

شمارهٔ ۲ - در مدح قوام الملک احمد عمر گفت به تهنیت خازنی وی

شمارهٔ ۳ - ترجیع بند در مدح نجیب الملک : جانا ز مشک سلسله بر گل فکنده ای

شمارهٔ ۴ : شاه جهان گذشت و ما همچنان خموش

شمارهٔ ۵ : صبح ملک از مشرق اقبال سر بر می زند

شمارهٔ ۶ - مرثیه در مرگ یکی از کسان شاه گفته : ماه تمام ملک به زیر نقاب شد

شمارهٔ ۷ - در مدح ابوطاهر است : در برش برگ سمن می باید

شمارهٔ ۸ - در مدح مجدالملک گوید : داری سر آنکه یار باشی

شمارهٔ ۹ - در مدح حسین بن حسن گوید : لشکری یار من امروز سر آن دارد

شمارهٔ ۱۰ - در ترجیع بند در مدح مجدالملک گوید : ای جهان از عکس تو گلگون شده

شمارهٔ ۱۱ - در مدح حسین حسن گوید : ماهش از شب نقاب می بندد

شمارهٔ ۱۲ - درمدح همو گوید : دست دل پای یار می گیرد

شمارهٔ ۱۳ : یارب این مائیم و این صدر رفیع مصطفاست

شمارهٔ ۱۴ - در مدح بهرام شاه گوید : ای داده عارض چو گلت رنگ لاله را

شمارهٔ ۱۵ - در مدح دولت و اقبال دولتشاه بن بهرام شاه

شمارهٔ ۱۶ - در مدح نجیب الملک پسر وی گوید : در ده می سوری که در سور گشادند

شمارهٔ ۱۷ - در مدح منتخب الملک حسن احمد گوید : ای در آبدار نهان کرده در شکر

شمارهٔ ۱۸ - در مدح خواجه قوام الدین ابونصر محمد گوید

شمارهٔ ۱ - در مدح رشید الدین ابوطاهر گوید

در همه عالم یکی محرم نماند

اینت بی یاری مگر عالم نماند

غصه چنان شد که تو بر تو جای

گریه چونان شد که نم در نم نماند

دل بود جای غم و نادرتر آنک

ماند غم بر جای و جای غم نماند

گه گهی لب خنده می کرد یار

بر من مسکین گری کانهم نماند

صد هزاران حیرت از دیدار دوست

راست خواهی بیش ماند و کم نماند

گر دل از جان برگرفتم بر حقم

زانکه یک دم ماند و یک همدم نماند

چون رشید الدین که بر خوردار باد

یک وفادار از بنی آدم نماند

آنکه چون ماه از کواکب ظاهر است

کنیتش بوطاهر و او طاهر است

از دل و دلبر جدا افتاده ایم

خود چنین تنها چرا افتاده ایم

او گل و من بلبل و از یکدگر

هر دو بی برگ و نوا افتاده ایم

خاکپای و سر برهنه مانده ایم

زانکه غم خوار و ز پا افتاده ایم

خود بجو نخرید ما را هیچ کس

تا بدین حد کم بها افتاده ایم

همچو سایه بر زمین هرکس فتد

ما چو ذره در هوا افتاده ایم

جای آن کز جای برخیزیم نیست

در چنین عصری که ما افتاده ایم

کافران بر ما گواهی می دهند

ای مسلمانان کجا افتاده ایم

دستگیر ما نصیرالدین بس است

گرچه درپای بلا افتاده ایم

آنکه چون ماه از کواکب ظاهر است

کنیتش بوطاهر و او طاهر است

آنکه رایش رنگ گوهر می دهد

وانکه خلقش بوی عنبر می دهد

دولتش طاوس را دم می دهد

همتش سیمرغ را پر می دهد

صورتش نادیده هم دل می برد

خدمتش ناکرده هم بر می دهد

ماه را هر شب که بنهد مهرها

رای چابک دست او خور می دهد

تیغ خورشید است عالی رای او

هر کجا سر می زند زر می دهد

سحر کلکش بین که همچون خط یار

تعبیه در مشک شکر می دهد

خاک را از حزم پائی می کند

باد را از عزم در سر میدهد

شمارهٔ ۲ - در مدح قوام الملک احمد عمر گفت به تهنیت خازنی وی

بیار باده که لبیک عشق یار زدیم

سرای پرده دل سوی آن نگار زدیم

به پادشاهی در دل چو مهر او بنشست

ز رخ بنامش زرهای کم عیار زدیم

بهار باز سر زلف او چو در سر کرد

به دیده خود را چون ابر نوبهار زدیم

شکسته شد بره دل چو دیده رفت شکار

چه روز بود که بی اسب بر شکار زدیم

اگر چه چوگان سر گشته ایم نیست عجب

از آنکه تکیه بر این گوی بی قرار زدیم

ز روزگار سخنهای پشت و روی بگوی

که پشت پای براین روی روزگار زدیم

سزد که نوبت سلطان عشق پنج کنیم

چو کوس خازنی خاص شهریار زدیم

خدای داند اگر آسمان که پر دیده است

چو احمد عمر خاص خازنی دیده است

به بوسه یار من از پسته شکر اندازد

به بذله از صدف لعل گوهر اندازد

سوی زمین چو ز مشرق فرو رود خورشید

شفق بهانه از رشک خون بر اندازد

ز مهر روی چو ماهش قیامتی آمد

که خویش را ز فلک مهر و مه در اندازد

دلم ربود و نگاهش نداشت این کشدم

که دل رباید وبا جای دیگر اندازد

رسد چو سایه سرزلف پر دلش بر پای

بر آفتاب به آن دل همی سر اندازد

زد از رخم زر و شادم که خواجه خازن

به زیر پایش باری از این زر اندازد

خدای داند اگر آسمان که پر دیده است

چو احمد عمرخاص خازنی دیده است

می از لب تو صفا یادگار می خواهد

گل از رخ تو به جان زینهار می خواهد

ز مه نیافت همانا گل پیاده مدد

کز آفتاب رخت هم سوار می خواهد

سزد که بسته دلم چون شکر در آب گداخت

که آب از آن شکر آبدار می خواهد

چو حلقه بر در از آن است در خم زلفت

که بار از آن دهن تنگ بار می خواهد

بکشت مردمک چشم جادوی تو مرا

بهانه اینکه پری خون نار می خواهد

عیار مهد مکن کم که خازن سلطان

ز نقد نقد خزانه عیار می خواهد

خدای داند اگر آسمان که پر دیده است

چو احمد عمر خاص خازنی دیده است

قوی دلی که به خلق و به خلق گل شکر است

ز خلق و خلقش چون گل شکر در آب تر است

ثبات دولت او جان صورت امل است

شعاع خنجر او نور دیده ظفر است

همای همت او ظل مردمی گسترد

که چون فریشته با صد هزار بال و پر است

بروز صخره صما بپرس تا گوید

که جان ملک و دل دولت احمد عمر است

مخوانش خازن زر و گهر که خاک درش

عزیزتر ز زر و قیمتی تر از گهر است

بدانش گوهر کز نوبت همایونش

ذخیرهای خزانه ز نوبت دگر است

ببوی کز شب مشک وز روز کافور است

ببین که از مه سیم و ز آفتاب زر است

خدای داند اگر آسمان که پر دیده است

چو احمد عمرخاص خازنی دیده است

زهی زمانه ناساز هم نکو گویت

فتاده روز و شب از دیده در تکاپویت

نگارخانه حکمت ضمیر جان بخشت

گشاد نامه حاجت ضمیر دل جویت

بهار دیده منقش ز عکس گلرنگت

هوای روح معطر ز خلق خوشبویت

ترا خبر نه و مهر تو رسته در هر دل

مگر در آب فتاده است مهر خود رویت

چنان فکندی گوی قبول در میدان

که بیش در نرسد خنگ چرخ در پویت

قیامت است ز عشاق بر درت دائم

که هست شور قیامت همیشه در کویت

شگفته دار به عدلی مرا که خوش نبود

نهال دولت تو خشک و آب در جویت

یکی شده است ترو خشک هرچه می گوید

بصد هزار زبان دولت و ثناگویت

خدای داند اگر آسمان که پر دیده است

چو احمد عمر خاص خازنی دیده است

زمانه خواست که افسانه بود می و نه ام

از این سعادت بیگانه بود می و نه ام

فدای شمع جلال ترا اگر ایام

حسد نکردی پروانه بود می و نه ام

یخ آن زمانه که در سلک کهتران دلیر

حریف ورند ندیمانه بودمی و نه ام

دهم مده که همانا که گر چنان بودی

صلات خود را پروانه بودمی و نه ام

چو نسیم برتو کاشکی قضا کردی

خدای عزوجل تا نه بودمی و نه ام

چو بار دادی خورشید وار شایستی

که ذره وار میان خانه بودمی و نه ام

وگرنه چون شبه دفع گزند نام ترا

رقیب این در یکدانه بودمی و نه ام

خدای داند اگر آسمان که پر دیده است

چو احمد عمرخاص خازنی دیده است

در این خجسته سفر بخت هم عنان تو باد

رونده خنک جهان هم به زیر ران تو باد

بهر مراد که چون آفتاب روی نهی

ز ذره گرچه فزون تر بود از آن تو باد

زبان تیغ چو در هم شود ز بیم اجل

خروش موکب حق گوی ترجمان تو باد

گل امل بدو انگشت چون چراغ افروخت

نو ای بلبل شکرش به بوستان تو باد

چو عقد گوهر سحر حلال کردم نظم

گره گشای و زبان بند چون بنان تو باد

ره دو دیده امید تنگ بسته شده است

گشاد نامه پروانگی زبان تو باد

هزار جان گرامی نخست جان حسن

اگر چه نیست گرامی فدای جان تو باد

شمارهٔ ۳ - ترجیع بند در مدح نجیب الملک

جانا ز مشک سلسله بر گل فکنده ای

در گوش لاله حلقه سنبل فکنده ای

گوئی که طوق غالیه گون را بامتحان

سر حلقه گل ز گردن بلبل فکنده ای

نی نی دل معنبر لاله ببرده ای

بس حلقه حلقه بر طرف گل فکنده ای

خورشید گل فروش و مه لاله پوش را

در بند مشک دام قرنفل فکنده ای

مشک کله بر آتش و شمشاد خط بر آب

آیا به سحر یا به تو کل فکنده ای

این بازجره بس که پر از مهر صاحب است

آن دل که در کشاکش چنگل فکنده ای

زلف چو چنگ باز بر آن روی چون تذرو

بهر شکار این دل پر دل فکنده ای

این مهر کیست مهر حسین حسن که هست

در جام جود او دل و جان امید هست

جانا چو عکس روی تو بر ساغر اوفتاد

گفتم که آفتاب مگر مه در اوفتاد

سرگشته و شکسته و پر تاب شد دلم

الحق دلم به زلف تو بس در خور اوفتاد

در مشک زلفت ار چه دلم خون گرفت خون

با این همه بسی ز منش بهتر اوفتاد

چندان بتاخت در پی حسن تو آفتاب

کش رخ ز صبح لعل شد و دم براوفتاد

خورشید گرد سایه تو ناشکافته

هر ذره را هوای تو چون در سر اوفتاد

روزی نگر که طوطی جانم سوی لبت

بر بوی پسته آمد و در شکر اوفتاد

این هم بر آن صفت که ز کلک نجیب دین

گرچه شبه نمود همه گوهر اوفتاد

آن کلک کیست کلک حسین حسن که هست

در جام جود او دل و جان امید مست

ای ماه در هوای تو جانم به لب رسید

وی ترک در فراق تو روزم به شب رسید

گفتم کز آفتاب تو تابی رسد به من

درد او حسرتا که از آن تاب تب رسید

در تو نمی رسد چه عجب هیچ راد مرد

دست امید کی به خیال طلب رسید

در جمله آنچه از تو رسد ای پسر به من

از چشم مهره باز تو بس بوالعجب رسید

بگذار نام هجر که هنگام غم گذشت

در ده شراب وصل که وقت طرب رسید

در شو به تهنیت که دراین موسم شریف

جشن عجم مقارن عید عرب رسید

پیش که پیش صدر عجم سید عرب

کس زین دو اصل هم نسب و هم حسب رسید

آن اصل کیست اصل حسین حسن که هست

در جام جود او دل و جان امید مست

جانا مپرس حال که کار از خبر گذشت

چون پای شد ز جای چه خیزد ز سر گذشت

آتش ز آب میرد و شد زنده تر بسی

تا آتش غم تو بر آب جگر گذشت

چندانکه برفراق تو شد آشنا دلم

بیگانه وار از دل من صبر بر گذشت

تری بماند بر گل روی تو سالها

یک شب خیال تو چو بر این چشم تر گذشت

گویند کم گری که شوی غرقه زاب چشم

اکنون چه سود پند که آبم زسر گذشت

دل برده ای و قصد به جان می کنی هنوز

روزی که عذرت از کنه ای ماه در گذشت

جان هم به سر مترس که اینکه دیت بداد

مدحی که قیمتش ز هزاران گهر گذشت

آن مدح کیست مدح حسین حسن که هست

در جام مدح او دل و جان امید مست

صدری که در ثناش جهانی زبان گشاد

رایش چو تیغ صبح به حجت جهان گشاد

از نور اصطناع ره آفتاب بست

وز حسن اعتقاد در آسمان گشاد

از قبضه ضمیرش خورشید تیغ زد

وز بازوی سریرش گردون کمان گشاد

اول عدو ز ذکرش چون غنچه لب ببست

وآخر همی بشکرش چون گل دهان گشاد

باد سحر چگونه گشاید حصار گل

خلقش لطیفه کرمش همچنان گشاد

جودش به لعب ششدره کوه باز کرد

با مهرهای لعل شد از هر دکان گشاد

شد بسته پای ابر چو بگشاد دست جود

دستی که پای ابر ببندد توان گشاد

آن دست کیست دست حسین حسن که هست

در جام جود او دل و جان امید مست

رادی که بخشش دل و جان ننگ نایدش

بحر فراخ حوصله را تنگ نایدش

تا بوی خلق او نکشد گل به بوستان

از شحنه چمن مدد رنگ نایدش

بی وزنی حسود سبکسار او نگر

کز صد هزار کوه یکی سنگ نایدش

آن مرکبی که قدر بلندش سوار اوست

از نه سپهر حلقه یک تنگ نایدش

گر چرخ خورده کار بگردد هزار قرن

هرگز چنان بزرگی در چنگ نایدش

بس شرم باد چرخ محق را که پیش او

نام کسی دگر برد و ننگ نایدش

صلحی به اختیار چرا کرد زانک داشت

طبعی چنان لطیف که مر جنگ نایدش

آن طبع کیست طبع حسین و حسن که هست

از طبع جود او دل و جان امید هست

ای تاج دین سزد که حریمت حرم شود

دشمن چو شد مسخر تو دوست هم شود

جان خوش شود چو نور پذیرد ز رأی تو

گل بشکفد چو هم نفس صبحدم شود

هردون که بر خلاف تو گیرد قلم به دست

حقا که از نهیب تو دستش قلم شود

خاصیتی است طالع سعد ترا چنانک

هر کس که بندگی کندش محتشم شود

آن کن که چون سپهر ز سرگشتگی حسن

در موکب سعادت ثابت قدم شود

ای آب خیز جود تو از بحر بیشتر

گر قطره ای به من رسد از تو چه کم شود

حاصل ز پس همی که کنم باقی از ثنات

شکری که بر جریده گردون رقم شود

این بیت کیست بیت حسین حسن که هست

در جام جود او دل و جان امید هست

ای آنکه پای برسرگردون نهاده ای

دست چو ابر بر دل جیحون نهاده ای

مهرت چو گل دلم را بر خون نهاده بود

تو همچو لاله داغ برآن خون نهاده ای

صف سخت برشکسته و کانها شکسته ای

رخ نیک در نهاده و قارون نهاده ای

دارم عتابها و نگویم که از کرم

دانم که عذر یک یک موزون نهاده ای

بیرون ز حد نگین دلم تنگ حلقه شد

کز حلقه چون نگینم بیرون نهاده ای

درطبع مهربان تو هرگز نبوده بود

این سرم بی وفائی کاکنون نهاده ای

با این همه چو شکر تو گفتم زمانه گفت

این بیت نام صدر جهان چون نهاده ای

این بیت کیست بیت حسین حسن که هست

در جام جود او دل و جان امید هست

صدرا ز جرعه کرمم یک شراب ده

ساقی تو باش گر همه زهر است آب ده

سنگیم پاک و پاک برنگ گهر شویم

یک چند گه ز رأی خودم آفتاب ده

باغ دلم که پر گل فضل است خشک شد

گر ممکن است وعده یک فتح باب ده

از تیغ آفتاب بسی پر گهر ترم

آبم مده کا تاب نیارم گلاب ده

بنشان چو من نهالی دربوستان جان

وز بحر جود شاه یکی قطره آب ده

ور رد کنی مرا و نیرزم بدین بها

باشد نشان دولت این را جواب ده

یک تو شده است رشته امیدم از همه

ده توش کن به رحمت و مردانه تاب ده

سوری بساز جام و جهان را به فضل من

دم دم کریم وار گلاب جلاب ده

این بیت کیست بیت حسین حسن که هست

در جام جود او دل و جان امید هست

ای صدر ملک خلعت شاهت خجسته باد

بر دامن تو دامن اقبال بسته باد

هرگز مباد زنگی درتیغ تو ولیک

تیغت چو زنگ در دل خصمت نشسته باد

خصم ترا چو گلبن اگر سر دمد ز تن

چون یاسمین ز دست تو گردن شکسته باد

گرپوستش که خشک چو بادام بر دل است

جانش به لب رسیده و مانده چو پسته باد

طرز سخن چو آتش و تیغ زبان چو آب

درطعنه مخالف تو کار بسته باد

جانم چو از تو دارد در گوش حلقه ای

از طوق منت دگران باز رسته باد

از بوستان همت در دست دولتت

نوباوه حیات ابد دسته دسته باد

عقد نفس که رونق در حیات اوست

کر بی نظام مدح تو باشد گسسته باد

شمارهٔ ۴

شاه جهان گذشت و ما همچنان خموش

کو صد هزار نعره و کو صد هزار جوش

ای تیغ بهر قبضه مسعود خون ببار

وی کوس بهر رایت بوالفتح برخروش

ای سلطنت چو صبح بدر جامه تا به ناف

وی مملکت چو شام ببر موی تا به گوش

ای سکه بی عیار بماندی در آن مپیچ

وی خطبه از خطاب فتادی در آن مکوش

ای تیر آسمان کمر چرخ برگشای

وان ترکش مکوکب شه باز کن زدوش

ای تاج عقد ملک چو بگسست خاک خور

وی تخت جام شاه چو بشکست زهر نوش

ای چتر کسوت سیه اکنون سپید گشت

چون تیغ شه تو نیز کبودی طلب بپوش

شاه فرشته سیرت مسعود درگذشت

همچون فرشته از سر افلاک برگذشت

شاها مگر به عرصه میدان شتافتی

یا از برای انس به بستان شتافتی

یا چون نظام دادی ملک عراق را

بهر قرار ملک خراسان شتافتی

دست ستم ملوک جهان برگشاده اند

ناگه مگر به بستن ایشان شتافتی

می بایدت که گنج زمین را دهی به باد

ای شاه زیر خاک مگر زان شتافتی

ای شیر مرد مطلق بر عادت قدیم

مانا که سوی بیشه شیران شتافتی

یا بر نشاط گوی ربودن به مرغزار

با قامت خمیده چو چوگان شتافتی

نی نی بخواند ناگه سلطان محمدت

هم در زمان به روضه رضوان شتافتی

شاه فرشته سیرت مسعود در گذشت

همچون فرشته از سر افلاک برگذشت

ای بوده خسروان را همچون پیامبری

پرورده بندگان را همچون برادری

هر دیده از وفات تو گریان چو چشمه ای

هرسینه از فراق تو سوزان چو مجمری

از حسرت تو چیست جهان پای در گلی

در ماتم تو کیست فلک خاک بر سری

دی از تو سور بود به هر جا و مجلسی

و امروز ماتمی است بهر شهر و کشوری

گوهر اگر ز خاک برآرند ای عجب

در خاک چون نهاد فلک چون تو گوهری

دردا که دهر لشکر عمر تو بر شکست

ای بارها شکسته به یک حمله لشکری

این طرفه کز وفات پسر شد پدر یتیم

اندر فراق خسرو چون شاه سنجری

شاه فرشته سیرت مسعود در گذشت

همچون فرشته از سر افلاک بر گذشت

ای آفتاب رفتی و ماهی گذاشتی

وی پادشه گذشتی و شاهی گذاشتی

ای نوش کرده زهر گیاهی ز باغ عمر

الحق خجسته مهر گیاهی گذاشتی

ای رفته همچو یوسف بر تخت مملکت

اقبال را ز هجر به چاهی گذاشتی

رفتی و به هر شاه ملکشاه روز به

الحق ستوده سنت و راهی گذاشتی

تابنده تر ز ماه شهی بر گماشتی

افزون تر از ستاره سپاهی گذاشتی

وانگه چو رکن دولت و دین خاصبک برای

بهر سپاه و شاه پناهی گذاشتی

بر دعویی که چون تو نبودست هیچ شاه

چون امت رسول گواهی گذاشتی

شاه فرشته سیرت مسعود درگذشت

همچون فرشته از سر افلاک برگذشت

شاه جهان ملک شه محمود را شناس

صاحب قران ملکشه محمود را شناس

سلطان غیاث دولت و دین جان پاک بود

آرام جان ملکشه محمود را شناس

شاهان و خسروان همه کان بوده اند و پس

یاقوت کان ملکشه محمود را شناس

پیش از یقین ملکشه محمود را شمر

بیش از گمان ملکشه محمود را شناس

هر کام و آرزو که سلاطین نتیجه اند

در جمله آن ملکشه محمود را شناس

در ملک و عز و دولت و جاه ابد همی

تو جاودان ملکشه محمود را شناس

شمارهٔ ۵

صبح ملک از مشرق اقبال سر بر می زند

نور خورشیدش علم بر چرخ اخضر می زند

هر نفس گردون غرامتهای دیگر می کشد

هر زمان دولت بشارتهای دیگر می زند

آسمان روی زمین را حسن جنت می دهد

مشتری صحن جهان را آب کوثر می زند

چرخ گوئی چتر مروارید می سازد به شب

پس بروز از ماه و زهره زرو زیور می زند

زر گر قدرت ز سیم ماه و زر آفتاب

از پی سلطان ملکشه تخت و افسر می زند

دست ضراب طبیعت بر نشاط نام او

بر دم طاوس پنداری که هم زر می زند

ای جهان از فتنه تا صد سال دیگر ایمنی

زانکه از رنگ ملکشه بوی سنجر می زند

منت ایزد را جهان فر ملکشاهی گرفت

بانگ نام و دولتش از ماه تا ماهی گرفت

نقش دولت بین که ناگه از نقاب آمد پدید

آب حیوان بین که باری از سراب آمد پدید

از غم سلطان جگرها خون شد آنگه ملک را

راستی از خون تازه مشک ناب آمد پدید

آن گل از بستان شاهی گر نهان شد زیر خاک

منت ایزد را که باری این گلاب آمد پدید

مصطفی گر کرد هجرت مرتضی جایش گرفت

مشتری گر گشت پنهان آفتاب آمد پدید

نور خورشید ار سحابی برد نا شکری مکن

کاخر این باران رحمت از سحاب آمد پدید

آتش فتنه جهان بگرفته بد اقبال بین

کز میان قهر آتش لطف آب آمد پدید

در شب غم دیده بود این روز را دولت بخواب

هم شد او بیدار و هم تعبیر خواب آمد پدید

منت ایزد را جهان فر ملک شاهی گرفت

بانگ نام و دولتش از ماه تا ماهی گرفت

منت ایزد را که عالم خسرو اعظم گرفت

جن و انسش طاعت آوردند و ملک جم گرفت

منت ایزد را که تیغ او چو تیغ صبحدم

بی زمان و هیچ اندیشه هم عالم گرفت

منت ایزد را که همچون خسرو سیارگان

گرچه از مشرق برآمد ملک مغرب هم گرفت

قهر او در رزم رسم موسی عمران نهاد

لطف او دربزم خوی عیسی مریم گرفت

جرم را بگذاشت عفو او و بس مهمل گذاشت

ظلم را بگرفت عدل او و بس محکم گرفت

منت ایزد را جهان فر ملکشاهی گرفت

بانگ نام و دولتش از ماه تا ماهی گرفت

خسروا گفتم سپهر ارکان شوی اینک شدی

پادشاه جمله کیهان شوی اینک شدی

در ممالک کوس اسکندر زنی آخر زدی

در عدالت به ز نوشروان شوی اینک شدی

از رخ دولت گل حشمت چنی اینک چدی

برتن امکان سر احسان شوی اینک شدی

طالع میمون تو حکم همایون کرده بود

کافتاب سایه یزدان شوی اینک شدی

بر در بغداد گفتا خواجه برهان دین

کای ملک تا پنج مه سلطان شوی اینک شدی

از ملکشه جد خود چون یاد کردی بخت گفت

خسروا والله که صد چندان شدی اینک شدی

منت ایزد را جهان فر ملکشاهی گرفت

بانگ نام و دولتش از ماه تا ماهی گرفت

خسروا ملک مبارک برتو میمون باد و هست

روزگار عالم آرایت همایون باد و هست

تا زمین و آسمان پر ذره و انجم بود

لشکرت از انجم و از ذره افزون باد و هست

رایت عالم گشایت جفت نصرت باد و هست

منظر خورشید سایت طاق گردون باد و هست

مهر رویت همچو روی مهر پر نور است و باد

صبح تیغت همچو تیغ صبح گلگون باد و هست

از سعادت آنچه گنجد در خم هفت آسمان

مقتضای طالع سعدت هم اکنون باد و هست

فی المثل گر آب حیوان باز یابد حاسدت

آب حیوان در دهانش زهر پر خون باد و هست

در ناموزون تو بخشی در موزون خازنت

زر ناموزون نثار در موزون باد و هست

منت ایزد را جهان فر ملکشاهی گرفت

بانگ نام و دولتش از ماه تا ماهی گرفت

شمارهٔ ۶ - مرثیه در مرگ یکی از کسان شاه گفته

ماه تمام ملک به زیر نقاب شد

آب حیات شرع دریغا سراب شد

سروی ز بوستان معانی فرو شکست

برجی ز آسمان معالی خراب شد

کور و کبود مردمک چشم مردمی

چون تیز بنگریست گرفتار خواب شد

بگری به ماتم ملکی کز فراق او

در سنگ خاره دیده آتش پر آب شد

حقا که برفلک دل روز از غمش بسوخت

والله که در هوا جگر شب کباب شد

با شاه گفته بود که جانم فدات باد

بود آن دعا ز دل که چنین مستجاب شد

بر اختران ملک بسی شکر واجب است

کان مه فدای حضرت این آفتاب شد

از دل معین دولت و دین جان بشاه داد

مزد خدایگان و بزرگان بزرگ باد

قد چو سرو او شکن خیز ران گرفت

رخسار چون گلشن صف زعفران گرفت

دردا که رفت جان زمان در دل زمین

زان پس که طول و عرض زمین و زمان گرفت

گر پیر با جوان نکند دست در کمر

بس چرخ پیر چون کمر این جوان گرفت

چون ملک این جهان همه بگرفت پادشاه

او هم برفت مملکت آن جهان گرفت

نی نی از این سعادت اسلاف پاک را

تا مژده او رساند راه روان گرفت

آسان چو در نگیرد هرگز خدایگان

آسان به جان دیده و دل چون توان گرفت

توفیق عزم بین که چو عیسی عقیله را

بگذاشت بر زمین و ره آسمان گرفت

از دل معین دولت و دین جاه به شاه داد

مزد خدایگان و بزرگان بزرگ باد

گر کوه سنگ دل به مثل دیده داردی

بر تربت مبارک او خون بباردی

شاهی بنالدی و ممالک بگریدی

مردی بچاوردی؟ و جوانی بزاردی

دولت بگریدی و مروت بپیچدی

ملکت بنالدی و سعادت بزاردی

بر روی خود زمین نم دیگر براندی

در پشت خم فلک و سعادت بزاردی

گرداندی امل که برآن سر اجل چه کرد

تخم امید تا به قیامت نکاردی

مردی نبود مردن و هم مرد نیستی

گر صد هزار سال چنوئی نیاردی

در خواب دیده بود کزین شعر آبدار

نامی برای او را باقی گذاردی

بس مشتری به خامه زرین آفتاب

بر صفحه چو سیم قمر این نگاردی

از دل معین دولت و دین جان به شاه داد

مزد خدایگان و بزرگان بزرگ باد

گلبن شنو که از چمن جان بر اوفتاد

اختر نگر که از فلک دین در اوفتاد

در هجر شست قبضه آن شاه شیر دل

هم پر ز تیر و هم کمر از خنجر اوفتاد

از خلق و خلق گلشکرش بود اینکه گفت

کاتش در آن گلاب و در آن شکر اوفتاد

منت خدای را که ملکشاه ما بیافت

آن آرزو که در دل اسکندر اوفتاد

پای امیر ار فلک از جای خویش برد

چون شاه عالمش خضری بر سر اوفتاد

خورشید را بدان که چو هر کوکبی نبود

یاقوت را بدانکه چون او گوهر اوفتاد

روشن شود حیات ابد را چو شهریار

از خسروان بعهد زیادت بر اوفتاد

از دل معین دولت و دین جان به شاه داد

مزد خدایگان و بزرگان بزرگ باد

دایم علاء دولت و دین کامکار باد

عمری دراز آمده و روزگار باد

گر سوده شد نگینی درخاتم جلال

تاج سر ملوک جهان یادگار باد

ورتیره گشت ماهی از سایه زمین

خورشید ملک در کنف کردگار باد

ور خشک شد نهالی از باغ مملکت

اصلش همیشه سبز وتر و میوه دار باد

ور چشمه ای فرو شد الحق دریغ بود

بحر هزار چشمه گهر در کنار باد

مخدوم زادگان و بزرگان که حاضراند

هر یک درین صواب بدین کار و بار باد

چشم همه به صورت این شه قریر باد

ملک همه به دولت او برقرار باد

شمارهٔ ۷ - در مدح ابوطاهر است

در برش برگ سمن می باید

وز خطش مشک ختن می باید

خاک بایست گل مه پرورد

کلک خورشید چمن می باید

لطف رویش همگان می بینند

روی لطفش سوی من می باید

دل من در چه سیمینش فتاد

آه کز مشک رسن می باید

گفتمش بوسه بزن گفت آری

بهر این کار دو تن می باید

چون زند بوسه که با یار او را

اولا شکل دهن می باید

حیلتش چیست ثنای خواجه

اگرش راه سخن می باید

در دریای کرم بوطاهر

آن ز سیماش سعادت ظاهر

مکن ای جان که سمر خواهد شد

وین دلم زیر و زبر خواهد شد

تو چه پنداری کاخر همه عمر

دست بیداد تو در خواهد شد

من چگویم که تو چون بی خبری

خود ترا زود خبر خواهد شد

بد شد افسوس میان من و تو

آه ترسم که بتر خواهد شد

جگرم خون شد و آمد در چشم

باز آن خون بجگر خواهد شد

تا یکی بوسه بندهی زینهار

که جهان زیر و زبر خواهد شد

نشود از تو پسر خواجه به سر

اگر از مات بسر خواهد شد

در دریای کرم بوطاهر

آن ز سیماش سعادت ظاهر

آنکه اقبال جهان را ماند

صورتش بخت جوان را ماند

طبع او کان گهر گشت ولیک

لفظ او گوهر کان را ماند

هر یک از چشمه گشای قلمش

نقشبندی زمان را ماند

به مراد دل و جان می گردد

راست گوئی تو زمان را ماند

روز خصمش که سیه تر هر دم

نیک شبهای خزان را ماند

چون ز خاک قدمش جان زنده ست

چون توان گفت که جان را ماند

هست چیزی که کند عمر دراز

قصه کوتاه شد آنرا ماند

در دریای کرم بوطاهر

آن ز سیماش سعادت ظاهر

ای ز لفظت درو گوهر زاده

وی ز خلقت گل و شکر زاده

خاک بستان درت را چو قلم

آب حیوان همه از سر زاده

مایه و سایه خلق و خلقت

باغ بر زاد و گل تر زاده

جوهر وقت قران اعظم

بهر اقبال ز مادر زاده

در ثنای توام از پرده غیب

نو عروسان معطر زاده

نیست در عالم و گر هست کجاست

چو تو یک مهتر و مهتر زاده

خواند این بیت چو از جان پرسند

کیست با بخت برادر زاده

در دریای کرم بوطاهر

آن ز سیماش سعادت ظاهر

عیدت ای صدر همایون بادا

روزگارت چو تو میمون بادا

هر سعادت که از آن نتوان گفت

به تو و روی تو مفتون بادا

ای چو گل چاک دل دشمن تو

همچو لاله جگرش خون بادا

لیک از دائره بیرون مرغیست

که از این دائره بیرون بادا

پدر و هر سه برادر بخشید

که رخ هر همه گلگون بادا

هر قلاده که زند منتشان

زیور ابلق گردون بادا

روز اقبال شما هر ساعت

همچو عمر فلک افزون بادا

شمارهٔ ۸ - در مدح مجدالملک گوید

داری سر آنکه یار باشی

در دیده و در کنار باشی

بر چهره وصل گل فشانی

در دیده هجر خار باشی

گر مست لب خودم نداری

بسیار در این خمار باشی

چون ساخت گل پیاده گلشن

زیبد که چو می سوار باشی

چون کار به جان رسید بی تو

آنگاه تو بر چه کار باشی

دل کیست مباش گو قرارش

باید که تو بر قرار باشی

بد عهد مباش تا چو صاحب

فرمان ده روزگار باشی

صاحب حسن بن احمد خاص

آن گوهر کیمیای اخلاص

ای لعبت چین ز چین چه آید

وی مهر گیا ز کین چه آید

دل حلقه و درد تو نگین است

زان حلقه و زین نگین چه آید

آیین گرت آفرینش تست

بر آینه آفرین چه آید

عمری خواهم که با تو باشم

از نوبت یاسمین چه آید

بر روشنی دو دیده نه کام

از تیرگی زمین چه آید

گفتی همه آن کنم که گوئی

ای دوست جواب این چه آید

بی تو ناید زجان و دل هیچ

بی خواجه ز ملک و دین چه آید

صاحب حسن بن احمد خاص

آن گوهر کیمیای اخلاص

ذاتی که چو بخت نور جان است

جانی که چو بخت خود جوان است

از لطف بهار در بهار است

وز فضل جهان در جهان است

در ناصح دین مگر یقین است

درحاسد ملک بد گمان است

رایش دل و جان آفتاب است

قدرش سر و چشم آسمان است

حزمش چو پیاده شد زمین است

عزمش چو سواره شد زمان است

هر کار که خواست کرد و شایست

هر نقش که بود دید و دانست

گفتی به تکلف این چنین است

جان کن که به طبع آن چنان است

صاحب حسن بن احمد خاص

آن گوهر کیمیای اخلاص

ای پای بر آسمان نهاده

دستت در گنجها گشاده

آوازه جود زر فشانت

در گنبد سیم گون فتاده

روی از لطفت چو گل ز مهتاب

دل از مهرت چو جان ز باده

ای شیر سوار آسمانی

پیش در بار تو پیاده

در صدر تو مشتری نشسته

در امر تو زهره ایستاده

در ملک بسی بزرگوار است

لیکن نه چو تو بزرگ زاده

پرسید فلک که این حسن کیست

در حال ملک جواب داده

صاحب حسن بن احمد خاص

آن گوهر کیمیای اخلاص

ای صدر حریم تو حرم باد

سر دفتر لفظ تو نعم باد

نامت سر نامه معانی

رایت مه رایت کرم باد

خصمت چو قلم به دست گیرد

دستش ز نهیب تو قلم باد

گر یابد چون درخت صد سر

در خدمت تو به یک قدم باد

گر حلقه چرخ بی تو گردد

از سلسله وجود کم باد

هر دم که فدای تست عمر است

عمری که فدات نیست دم باد

این عید عرب که اندر آمد

میمون تو صاحب عجم باد

شمارهٔ ۹ - در مدح حسین بن حسن گوید

لشکری یار من امروز سر آن دارد

که دلم همچو سر زلف پریشان دارد

لؤلؤ چشم مرا کرد به رنگ لاله

آنکه از لاله و لؤلؤ لب دندان دارد

چون سکندر ز سفر هیچ نمی آساید

گرچه در چاه زنخ چشمه حیوان دارد

در غریبی به همه حال بیابد ملکی

که رخش معجزه یوسف کنعان دارد

چشم ترسا ببرد چون فکند در غربت

که چو خورشید هم از نور نگهبان دارد

عزم رفتنش حقیقت شد سبحان الله

که هنوز این دل سختی کش من جان دارد

بر دلم درد خداوند نگردد که دلم

شرف بندگی خاصه سلطان دارد

آن به حق خواجه و مخدوم ولی نعمت من

آرزوی دل و اقبال حسین بن حسن

رفتن یار سفر پیشه من تنگ افتاد

با که گویم که میان من و دل جنگ افتاد

دل مرا طیره رها کرد ولی باز گرفت

چکنم دل چو دلارامم هم سنگ افتاد

این چه نقش است کزین نقش در آب چشمم

همچو در آتش رخساره او رنگ افتاد

بودی از دیدنش آیینه چشمم روشن

آه کایینه زنم در خطر زنگ افتاد

بس نبود آنکه چو قندیل همی سوخت دلم

تا در آن قندیل از بخت قضا سنگ افتاد

زان رخم زرد پر از گرد چو آبی است که او

ده دل و کژ دل ماننده نارنگ افتاد

دولتش بادا همره که چو تاج الدوله

ناگهانیش به سوی سفر آهنگ افتاد

آن به حق خواجه و مخدوم ولی نعمت من

آرزوی دل و اقبال حسین بن حسن

پسرا بو که مرا باز فراموش کنی

وین دل تنگ چو آتشکده پر جوش کنی

بازی روبه از آن چشم چو آهو چه دهی

تا مرا خفته و بیدار چو خرگوش کنی

حلقه حلقه است سر زلف تو آخر چه شود

که بیاری تو از آن حلقه و در گوش کنی

دوش بر من زفراق تو جهان شد تاریک

ترسم امروز که تاریک تر از دوش کنی

گه گه ار دانی کز تو نشود چیزی کم

یاد کن تلخی عیشم چو مئی نوش کنی

بوفائی که نداده است خدایت هرگز

که مبادم که مرا باز فراموش کنی

آن به حق خواجه و مخدوم ولی نعمت من

آرزوی دل و اقبال حسین بن حسن

زین جوان بخت جهان باز جوان خواهد شد

هر چه در خاطر من گشت همان خواهد شد

آز در سیری او رو به یقین خواهد گشت

گنج درهستی او رو به گمان خواهد شد

شاخ در باغ معالیش ثمر خواهد داد

آب در جوی معانیش روان خواهد شد

چرخ بوسنده پایش چو رکاب آمد زود

ملک در طاعت دستش چو عنان خواهد شد

تیر گردون ز پی مدح سگالش چو قلم

هم گشاده لب و هم بسته میان خواهد شد

سود عمرست مرا مدحش از آن کم نکنم

پیش جانم که در این کار زیان خواهد شد

قرة العین جلالست و در اوج جاهش

دیده چرخ به حیرت نگران خواهد شد

آن به حق خواجه و مخدوم ولی نعمت من

آرزوی دل و اقبال حسین بن حسن

ای گل تازه که در ملک به بار آمده ای

در دل خصمان بادت که چه خار آمده ای

پایدار است نکو خواه تو چون سرو از آنک

وقت رادی همه کف همچو چنار آمده ای

آشنا بط بچه را هیچکسی ناموزد

باز خردی نه عجب گر به شکار آمده ای

حق همی داند و سلطان جهان و صاحب

که پسندیده و شایسته کار آمده ای

بر زمین آئی و بر چرخ عطارد گوید

که لطافت همه را در همه بار آمده ای

گل دلها ز تو گر شاد بخندید سزد

کاندرین خلعت همرنگ بهار آمده ای

آن به حق خواجه و مخدوم ولی نعمت من

آرزوی دل و اقبال حسین بن حسن

دوستکامی که در آفاق چنان نیست منم

زانکه پرورده مخدوم زمانه حسنم

بلبل نعمت فضلم چو علی وچه عجب

که شکفته است گل خلق نبی در چمنم

این کم از شعر عمادیست اگر با شش ماه

برقم کلک عطارد بنگارد سخنم

ای گل باغ جمال و قمر چرخ جلال

هست امیدم که ز تو گوی به میدان فکنم

زود چون بید بر اقبال تو حالی نکنم

دیر چون سرو در ایام تو دستی نزنم

دل چون بحرم بر تو ز همه گرم تر است

که برین مدح تو در می نهند اندر دهنم

زانکه برده است لبم شهدی ازین بردی خوش

بوسه می آرزوی آید ز لب خویشتنم

آن به حق خواجه و مخدوم ولی نعمت من

آرزوی دل و اقبال حسین بن حسن

سرو را طارم ازرق در و درگاه تو باد

کمر جوزا شایان کمرگاه تو باد

ظل حق جلوه گر رای چو خورشید تو شد

چرخ پیرانه سر این دولت پر ماه تو باد

منبع جود و بزرگی کف بخشنده تست

مطلع نور الهی دل آگاه تو باد

فی المثل حاسدت ار چشمه خورشید بود

راست چون سایه اسیر حرس جاه تو باد

ای ز قحف سر دشمن شده تیغت پرآب

طاس افلاک پر آواز عفاالله تو باد

چو زحل مایه ادبار بد اندیش تو گشت

مشتری دایه اقبال نکو خواه تو باد

هر کجا روی نهی چون فلک پیروزه

نجم پیروزی در کوکبه همراه تو باد

شمارهٔ ۱۰ - در ترجیع بند در مدح مجدالملک گوید

ای جهان از عکس تو گلگون شده

چون بهارت حسن روزافزون شده

در هوای آفتاب روی تو

آسمان از دائره بیرون شده

بی تو ای دیوانه رویت پری

مردم چشم مرا دل خون شده

تا مگر پی کور گردد چشم بد

چشم نیکوی تو در افسون شده

دل فرو شد در زمین از سهم تو

زانکه بود از گنج غم قارون شده

زلف تو کان هست دل را پای بند

بوده در دست من دل خون شده

گلبن حسنی که بادا نوبهار

بر تو ای مخدوم من میمون شده

صاحب صاحب نسب مخدوم من

عمده دولت قوام الدین حسن

دل که با زلف تو حالی می کند

جان ما را بدسگالی می کند

جان چو دل از تو نخواهد رست لیک

شوخیی دان آنکه حالی می کند

سایه تو دید خورشید و هنوز

دعوی صاحب جمالی می کند

کرد خالت حال من همرنگ خویش

از چه رو این لاابالی می کند

خال تو در قصد جان من شده

جان من بی قصد خالی می کند

نقش روی چون نگارت بر دلم

دست عشق لایزالی می کند

عشق ما را تا ابد باقی ذکر

سایه شمس المعالی می کند

صاحب صاحب نسب مخدوم من

عمده دولت قوام الدین حسن

سروری کو را سعادت بنده گشت

روز ملک از طاعتش فرخنده گشت

عهد عدل ز رحمت او تازه شد

جان شکر از نعمت او زنده گشت

دولت او دوست را انصاف داد

لاجرم اینک چنین پاینده گشت

روی لعل جان عیارش بین که هست

نقد این پیروزه گردنده گشت

کام چون خوش کرد چرخ از حاسدش

صبح صادق را دهن پر خنده گشت

خواست بد خواهش مرادی کان مباد

خواست عادت کرد تا خواهنده گشت

من که سلطان سخن گشتم به حق

دولتش بین خواجه من بنده گشت

صاحب صاحب نسب مخدوم من

عمده دولت قوام الدین حسن

ای صلا در داده جود عام تو

ابر دریا غرقه انعام تو

چشمهای آسمان خوش شنو

گوش های گشته بر پیغام تو

کیست حاسد دوستکام از سعی تو

بی زبان باد ار نجوید کام تو

دل که از مهر تو دارم عاریت

بس گرانبار است زیر نام تو

عقد سیار است غیب اندر شبی

بسته ام برگردن ایام تو

جز چو من سیمرغ که تواند فکند

این چنین یک دانه اندر دام تو

حرز دولت گر کسی خواهد ز بخت

گرم برخواند خطاب نام تو

صاحب صاحب نسبت مخدوم من

بنده دولت قوام الدین حسن

تاج روز از رای تو پر نور باد

طاق چرخ از قدر تو معمور باد

ظل ملک از یمن تو ممدود گشت

کاردین بر رأی تو مقصور باد

منزل تو شاهراه مردمیست

مرکز تو جلوه گاه حور باد

گرچه آن منشور من مسطور ماند

این سخن در حق تو منشور باد

سال و مه عمر تو و شاهان تو

همچو این نوروز روز سور باد

روز نیک حاسدت چون چشم بد

چشم بد از روزگارت دور باد

حق نعمتهات کان نتوان گذارد

گر بنگذارد حسن معذور باد

شمارهٔ ۱۱ - در مدح حسین حسن گوید

ماهش از شب نقاب می بندد

ابر بر آفتاب می بندد

هم گنه پیش توبه می آرد

هم خطا بر ثواب می بندد

خوبی بی وفا و بد عهدش

رخت سبزه بر آب می بندد

رخ و عارض مگر که پنداری

نقش گل ماهتاب می بندد

چشم بندی ببین که خوش خفته

چشم جادوش خواب می بندد

جان ز دستان نمی ستاند باز

چون به بوسه جناب می بندد

خط او همچو خامه صاحب

شبه در درناب می بندد

آرزوی دل و دو دیده من

آب تیغ ظفر حسین و حسن

یارم از دل سرای نپسندد

دیده را تکیه جای نپسندد

نقش خود را که آینه طلب است

جام گیتی نمای نپسندد

گوشمالم دهد چو بربط لیک

گر بنالم چو نای نپسندد

بنده آزارد و نیندیشد

کین چنینها خدای نپسندد

دل ازو غم پسند شد دل کیست

که زطاوس پای نپسندد

آنچنان روی خوب و سیرت زشت

صدر فرخنده رای نپسندد

آرزوی دل و دو دیده من

آب تیغ ظفر حسین حسن

آنکه سیمرغ در جهان آرد

به مثل روی اگر بدان آرد

گر بخواهد زآنچه پیش من است

و هم جاسوس او نشان آرد

زرو گوهر برای بخشش او

کمر کوه در میان آرد

جان چگوید ثنای سیمبرش

دل چو شمشیر برزبان آرد

تیر او چون کند نوید روی

فتح درخانه کمان آرد

زان کمند هلال خم نگرد

خم دیگر در آسمان آرد

مهر او ورز زانکه کینه او

هر کرا دی دمد به جان آرد

آرزوی دل و دو دیده من

آب تیغ ظفر حسین و حسن

ای ز لشکر کشی چو ماه شده

عزم تو رهبر سپاه شده

پیش تخت سکندر آیینت

سد یاجوج شاهراه شده

از سپیده دم سعادت تو

روز خصمان چو شب سیاه شده

آب شمشیر آتش افروزت

خوش خوش آتش ظفر گیاه شده

دولت خواجه را که باد جوان

بخت برنای تو پناه شده

باز گشته ز تاختن منصور

بس نکو نام پیش شاه شده

داد و دولت چو پرده داد آواز

وان صلاصیت بارگاه شده

آرزوی دل و دو دیده من

آب تیغ ظفر حسین حسن

ای که از رأی عالمی داری

وی که چون بخت محرمی داری

ملک در زیر مهر مهر تو شد

که ز اقبال خاتمی داری

در غمت باد اگر دلی دارم

بر دلم باد اگر غمی داری

سخن من مگوی با گردون

که بر آن آینه دمی داری

به خدا ار ز بیم عین کمال

دل خود را چو درهمی داری

دفع چشم بدان تمام است این

که حسن را نکو همی داری

چو به میدان روی فلک گوید

کای زمانه چه رستمی داری

آرزوی دل و دو دیده من

آب تیغ ظفر حسین حسن

پیش تو زهره درکشاکش باد

قبضه مشتری کمان کش باد

آفتاب شراب مجلس تو

بر کف ساقیان مهوش باد

مردم دیده مسافر من

زیر پایت مقیم مفرش باد

آفتابا ز لفظ رنگینت

پرده گوش دل منقش باد

گر به تیغت عدو نشد قربان

نوک تیر ترا چو ترکش باد

آتش خاطرت چو آب آمد

آب شمشیر تو چو آتش باد

روز تیغ از کفت مبارک شد

شب کلک از کف تو هم خوش باد

شمارهٔ ۱۲ - درمدح همو گوید

دست دل پای یار می گیرد

دامن آن نگار می گیرد

زار زارت چو می پذیرد غم

تنگ تنگش کنار می گیرد

تا چو گل دارد او که جان مرا

هر زمان خارخار می گیرد

بده انگشت اگر چراغ کنم

خود یکی درشمار می گیرد

لیک هر ساعتی ز بی سنگی

در من خاکسار می گیرد

شد قرار از من و هنوز اکنون

ملک حسنش قرار می گیرد

در دل من چو خواجه اندر ملک

مرکز استوار می گیرد

خاصه شاه و خواجه زاده من

گل باغ هنر حسین حسن

ای سراسر ز لطف جان گشته

فتنه آخرالزمان گشته

پیش روی تو آرزو مرده

سر به پای تو آسمان گشته

ماه در ظل تو برآسوده

آب در جوی تو روان گشته

مانده در پای بند زلف و رخت

این دل و دیده جهان گشته

در فراق تو در دل سنگم

جان بی وزن هم گران گشته

صفت گلستان رخسارت

چون کند بلبل زبان گشته

از تو چون دولت نجیب الملک

چرخ کهنه ز سر جوان گشته

خاصه شاه و خواجه زاده من

گل باغ هنر حسین حسن

آنکه باشد همه به جای پدر

جان نخواهد مگر برای پدر

پای تا برسر زمانه نهد

تاج سرکرده خاک پای پدر

باز دولت شکار شد چو گرفت

سایه درسایه همای پدر

نفسی برنیاورد هرگز

جز به فرمان و در هوای پدر

گر چو زر گشت کار او چه عجب

کیمیاگر بود رضای پدر

در همه ملک پادشاه جز او

کیست دلبند و دلگشای پدر

پسرانی نه بیندی چون خود

نیک در دولت و بقای پدر

خاصه شاه و خواجه زاده من

گل باغ هنر حسین حسن

شعله عزم او شهاب افتاد

قطره جود او سحاب افتاد

ذات صاحب چو بحر پاک آمد

گوهرش رشک در ناب افتاد

او چو پیش پدر شد از خجلی

ماه در روی آفتاب افتاد

آتش دوستیش در دل خلق

شعله زد مگر بر آب افتاد

زان چنان گل چنین گلاب الحق

نیک در خورد و بس صواب افتاد

بختشان درکشید ناخوش و خوش

مملکت در گل و گلاب افتاد

خاصه شاه و خواجه زاده من

گل باغ هنر حسین حسن

روی اقبال هر دو میمون باد

همه ایامشان همایون باد

طایری کز سعادت ایشان

خلق را مژده باد و میمون باد

قدرشان هم عنان عیسی گشت

خصمشان همرکاب قارون باد

هر زمان جاه آن دو روز افزون

همچو روز بهار افزون باد

در ایشان کز آب معدود است

در سخا نثر باد و موزون باد

طالع آن و قدر این تا حشر

گوهر حلقهای گردون باد

شمارهٔ ۱۳

یارب این مائیم و این صدر رفیع مصطفاست

یارب این مائیم و این فرق عزیز مجتباست

یارب این مائیم و این روی زمین یثرب است

کاسمان را هفت پشت از رشک یک رویش دوتاست

خوابگاه مصطفی و کعبه مان از پیش و پس

بارگاه و منبر حنانه مان از چپ و راست

یارب این راحت که ما دیدیم در دوران که دید

یارب این دولت که ماداریم درعالم کراست

یارب این روضه است و این گلهای رنگین زان اوست

یارب این مائیم و این دلهای سنگین زان ماست

در دل سنگ آب و آتش زین سبب رقاص گشت

ای دل ار سنگی پس آخر آتش و آبت کجاست

سرفراز ای مردم دیده کزین هر ذره ای

سرمه از خاک کف پای نبی الانبیاست

سلموا یاقوم بل صلوا علی الصدر الامین

مصطفی ما جاء الا رحمة للعالمین

منت ایزد را بدین گردون اعلا آمدیم

منت ایزد را بدین درگاه والا آمدیم

اشکباران با دل پرآتش و چشم پرآب

همچو ابر تیره از پستی به بالا آمدیم

لب به مدحت برگشاده چون عطارد تاختیم

جان به خدمت بر میان بسته چو جوزا آمدیم

مه بسی بینیم چون بر اوج گردون برشویم

در بسی چینیم چون در قعر دریا آمدیم

از رخ جوزا گل افشانها کند روح الامین

بر سر ما چون در این روضه تماشا آمدیم

حاجب لوانهم جاؤک ما را بار داد

تا نپنداری که بی دستوری اینجا آمدیم

ذره ای بودیم زیر سایه ای پنهان شده

آفتاب دین چو برما تافت پیدا آمدیم

سلموا یاقوم بل صلواعلی الصدر الامین

مصطفی ماجاء الا رحمة للعالمین

ای که هرگز هیچ ملت چون تو پیغمبر نیافت

هیچ دین در دور عالم چون تو دین پرور نیافت

جبرئیل آن پیک حضرت با هزاران پر نور

سایه گرد براقت را بوهم اندر نیافت

آسمان کو بر در رحمت معلق حلقه ایست

همچو کرسی عرش را جز حلقه بر در نیافت

هر که از خاک کف پای تو تاج سر نساخت

دست چون بر کرد تا دستار جوید سرنیافت

خصمت از بهر جراحتهای هفت اندام خویش

گرچه اندر هفت دوزخ جست خاکستر نیافت

جان شیرین داد و از تلخی جان کندن نرست

شور بختی کز نمکدان لبت شکر نیافت

هر که تخم حاجتی درکشت امیدی فکند

بی درودت هیچ ندرود وز کشته خود برنیافت

سلموا یاقوم بل صلواعلی الصدر الامین

مصطفی ماجاء الا رحمة للعالمین

ای دل پر درد تو مهمان سرای جبرئیل

جز چنان دل کی تواند بود جای جبرئیل

آشیان طوطی نطقت برون آسمان

گلستان بلبل نعتت و رأی جبرئیل

آنچه تو بی جبرئیل از راز گفتی با خدای

کس نداند هم تو دانی و خدای جبرئیل

گرچه طاوس ملایک جبرئیل آمد ولیک

هست دیدار همایونت همای جبرئیل

خوب نبود پای طاوسی ز خاک در گهت

چو سر هدهد متوج گشت پای جبرئیل

چون فرود آمد که بود او جبرئیل مصطفی

چون تو پذرفتی که بود آن مصطفای جبرئیل

وحی اگر چه منقطع شد لیک هرساعت فتد

در خم گردون ندای این صدای جبرئیل

سلموا یاقوم بل صلواعلی الصدر الامین

مصطفی ماجاء الا رحمة للعالمین

ای گزیده سالکان گرم رو راه ترا

سرکشان گردن نهاده ریقه جاه ترا

هر سحرگه گنبد آیینه گون برداشته

صد هزاران صیقل پر نور یک آه ترا

آفتاب از کلک زرین بر رخ سیمین ماه

فتح نامه ساخته نصرمن الله ترا

روی مه بشکافتی این بود جرمت والسلام

کان سگان بشکافتند آن روی چون ماه ترا

چون مه نخشب سوی چاه آمدی هر نیم روز

چشمه خورشید اگر دریافتی جاه ترا

غرفهای خلد دهلیزی است ایوان ترا

حلقهای چرخ زنجیریست درگاه ترا

شهپر سیمرغ مشرق باز نگشاید ز هم

تا خروس این حرف ناموزد نکو خواه ترا

سلموا یاقوم بل صلواعلی روح الامین

مصطفی ماجاء الا رحمة للعالمین

ابر رحمت مهتر ازان دست چون جیحون فرست

تشنگان را شربتی گر ممکن است اکنون فرست

گر گشائی چشمه ای زان چشمه پر نم گشا

ور فرستی نافه ای زان نافه پر خون فرست

قصه این خاکبازان را بخواندستی براز

چو پسندیدی به نزد ایزد بیچون فرست

هر دعا کین جمع کرد و هر ثنا کین بنده گفت

بر زمین مگذار و یک یک را سوی گردون فرست

لاف فرزندی نیارم زد درین خضرت ولیک

خدمتی کردم ز حضرت خلعتی بیرون فرست

سیم و زر قدری ندارد نیستم دربند آن

از قبول خویش زنجیری بدین مجنون فرست

یا رسول الله سزاواری که گویم: ای خدا

بر رسول الله درود از هر چه هست افزون فرست

سلموا یاقوم بل صلواعلی روح الامین

مصطفی ماجاء الا رحمة للعالمین

ای دل پر درد وقت آمد بیا درمان بخواه

بایدت صد گنج شادی یک غم ایمان بخواه

هرزمانی گوئی که شد کشت امیدم سخت خشک

ابر رحمت هست بر سر هین بیا باران بخواه

گر همی خواهی ز دست نفس اماره خلاص

هیچ عذری نیست و هم عدلست و هم سلطان بخواه

یا رسول الله حدیث بندگان با حق بگوی

یا ولی الله گناه امت از یزدان بخواه

یا نبی الله به رحمت حجت ایشان بپرس

یا صفی الله به فرصت حاجت ایشان بخواه

یا حبیب الله تو شکر این گرانباران بگوی

یا امین الله تو عذر این گنه کاران بخواه

ما سر رشته صلاح خویشتن گم کرده ایم

هر چه می باید تو دانی و توانی آن بخواه

شمارهٔ ۱۴ - در مدح بهرام شاه گوید

ای داده عارض چو گلت رنگ لاله را

با گل فتاده از غم تو جنگ لاله را

همچون قدح پر آب شده ز آتش هوس

از آرزوی آن دهن تنگ لاله را

تا آینه جمال تو در روی لاله داشت

در دل زرشک می نخورد رنگ لاله را

بیداد بین که دور شب و روز می کند

با لعل تنگ بار تو هم تنگ لاله را

در ده گلاب لعل که عودیست مشکفام

اندر میان مجمر گل رنگ لاله را

آورد ترک و دیلم گردون ز روم رنگ

تا داد رومی رومی دل رنگ لاله را

خود لاله را چه سنگ ولیکن شکفته باد

بختی که برد ماند از سنگ لاله را

آن بخت کیست بخت خداوند تاج و گاه

سلطان یمین دولت بهرامشاه شاه

خیز ای ربوده مهر تو آرام یا سمین

تا عشرتی کنیم به هنگام یاسمین

گلها چنیم از رخ گلرنگ بوستان

میها خوریم از لب می فام یاسمین

الحق غنیمتی بود ار کام خوش کنیم

این یک دو هفته بر خوشی کام یاسمین

دام چهار شاخ نهاد است و زین طلسم

یک مرغ دل نمی جهد از دام یاسمین

چون گفت یاسمین که منم لاله را قمع

لاله به عذر گفت منم جام یاسمین

از آب تر و تازه برآمد عجب مدار

گر بر کبود می زند اندام یاسمین

در خاطرم گذشت که ناگه بدین صفت

بزمی شود خرم که برد نام یاسمین

آن بزم کیست بزم خداوند تاج و گاه

سلطان یمین دولت بهرامشاه شاه

ای چهره منقش ما ماهتاب گل

درسایه تو خیمه زده آفتاب گل

برداشت پرده دار طبیعت حجاب باغ

بگشاد نقشبند ریاحین نقاب گل

برجست گل چو باد فسونگر به سحر گفت

بستم به نام نرگس بیدار خواب گل

درد دلست چون به حقیقت نگه کنی

چندان درنگ نی بر چندان شتاب گل

آباد آن دلی که به بستان کنون بود

چندان درنگ نی بر چندان شتاب گل

آتش به آب گرچه نپیوندد ای نگار

پیوسته دار آتش می را به آب گل

جوری که بر گل از رخ خود می کنی مکن

کاخر ز تو بخواهد عدلی جواب گل

آن عدل کیست عدل خداوند تاج و گاه

سلطان یمین دولت بهرامشاه شاه

ای جاه تو به ماه تو پیوسته تاج را

از نور مهر سلسله بسته تاج را

بر آسمان نهاد چو مه پایه تخت را

برآفتاب داد به حق دسته تاج را

تختی بود ثبات تو همواره تخت را

تاجی بود حیات تو پیوسته تاج را

هر شب که چرخ بندد عقد ستارگان

خدمت کند به روی تو یک رسته تاج را

تاج سپهر تا کمر بندگی زند

هم در سرای خوب تو بشکسته تاج را

میران چو باد ملک سلیمان که هر که هست

چون هدهد است یکسره بگسسته تاج را

از تو بلند قدری برفته ملک را

وز تو بزرگ نامی بشکسته تاج را

آن نام کیست نام خداوند تاج و گاه

سلطان یمین دولت بهرامشاه شاه

ای لفظ درفشان تو پیرایه دار تخت

از روز تو خجسته شده روزگار تخت

هم پای مرد ملکی و هم دستیار دین

هم پادشاه تاجی و هم شهریار تخت

رای چو آفتاب تو از روی چون مهت

آورد تحفه گل و بخت از بهار تخت

هر ساعتی که بار دهی اختران چرخ

آرند نور دیده زرین نثار تخت

تخت زرت چو مشرق و ظل خدای گشت

بگذاشت تاج چرخ ز تخت غبار تخت

بود آرزوی تخت جمال مبارکت

ایزد نهاد آرزو اندر کنار تخت

تابنده باد تا که ز جودت گشاده شد

دستی که هست تا به ابد دستیار تخت

آن دست کیست دست خداوند و تاج و گاه

سلطان یمین دولت بهرامشاه شاه

ای جفت آسمان ز جلال تو طاق چتر

نگذشت و مگذراد ز تو اتفاق چتر

مطرح شعاع سعد ز رویت جهان ملک؟

بستان سرای بخت ز رویت رواق چتر

هم مشتری ز صورت تو همنشین تخت

هم زهره از وثاق سعادت وثاق چتر

چون رنگ چتر تو شب معراج دولت است

جز نقره خنگ چرخ نزیبد براق چتر

ای رای تو نموده شب و روز ملک دین

گاه از هلال رایت و گاه از محاق چتر

جوزا ز شرم منطقه بگشاد چون بدید

نام ترا نبشته به زیر نطاق چتر

منت خدای را که به فرت متوجست

فرقی که ایمن است ز بیم فراق چتر

آن فرق کیست فرق خداوند تاج و گاه

سلطان یمین دولت بهرامشاه شاه

شاها ز صفه فلکت بارگاه باد

افزون ترت ز ذره و انجم سپاه باد

شمشیر تو حسود ترا بدسگال بس

اقبال تو مطیع ترا نیکخواه باد

گر حاسدت چو چشمه خورشید مطلع است

چون سایه تنگ بند به زندان چاه باد

از میل صبح دیده سعدش سپید گشت

از نیل شام چهره بختش سیاه باد

ای مطرب تو زهره و ساقیت مشتری

جام تو آفتاب و حریف تو ماه باد

هر در که طبع بنده برآرد ز بحر غیب

پیرایه عروس ثنای تو شاه باد

بر دعویی که نیست چو من در همه جهان

هر بیت از این قصیده به حجت گواه باد

شمارهٔ ۱۵ - در مدح دولت و اقبال دولتشاه بن بهرام شاه

لاغری کامید اهل شرک را لاغر کند

بهر او از شهپر خود نسر طایر پر کند

رهبر احداث شد زان کارها برهم زند

همره تقدیر شد زان حالها دیگر کند

هر کرا تیغی بود برکف حنا برکف کند

هر کرا خودیست برسردامنی برسر کند

هر زمانی روی سیم خصم گردد زرد از او

کیمیا دارد مگر زان سیمها را زر کند

از جگرها چشمه بگشاید ز رگها جوی خون

هیچ چیزش درجهان داند که او ابتر کند

کی بود ممکن که هرگز سر به دیوار آیدش

کاهنین دیوار اگر بیند هم از وی درکند

برگشاده چشم و بنهاده ز سر بر دیده گوش

تا کجا خود دشمن شاه جهان سر برکند

مفخر دیهیم و گاه و زینت چتر و کلاه

صورت اقبال دولت شاه بن بهرام شاه

عاشق قدحم که کس نشناسد او را از هلال

تا نیاید در مکینش باز نپذیرد کمال

گرچه روزش پی نهد با بندگانش درکمین

ورچه شکلش کم بود با دوستان جوید وصال

استخوان فتح را فرخنده چون فر همای

تا ثباتش فتنه را افکنده در وهم زوال

شد مگر زو تیره ماه نو که تا بد ماه ماه

یا دهد قوس قزح را رنگ کاید سال سال

عقلش ار رنگین قبا دارد بود حق الیقین

خلقش ار سیمین کمر خواند بود خیرالمقال

بشکفد گل در زمان برسینه دشمن چو او

در دلش ناگه ز خار تیز بنشاند نهال

گر ندیدی نیم چرخی در کف ماه تمام

بنگرش در دست آن کو هست ملت را جلال

مفخر دیهیم و گاه و زینت چتر و کلاه

صورت اقبال دولت شاه بن بهرام شاه

خسروی کو را به لطف خود همی حق برکشد

خاکپایش چرخ چون در چشم خود اندر کشد

تیر سوی خصم او هدیه همی پیکان برد

تیغ پیش دست او تحفه همی گوهر کشد

بوی عدلش چون بیابد شرع دل بر جان نهد

پر تیرش چون ببیند کفر سر در برکشد

همچو موران در زمین و چون کلنگان در هوا

دشمنش بازیچه باشد اگر صف برکشد

فتنه نندیشد که در خم تیر اندازد نبیند

کفر نگریزد که سوسن در چمن خنجر کشد

کار کار او ولی از خویش حالی بایدش

آن چنان غره که گوئی غاشیه اش اختر کشد

شکل کار اوست با حاسد بعینه آن چنانک

با سلیمان ملک و هدهد منت افسر کشد

مفخر دیهیم و گاه و زینت چتر و کلاه

صورت اقبال دولت شاه بن بهرام شاه

شهریارا هر کجا هستم به فرمان توام

خاک بوس درگهت چون نقش ایوان توام

گرچه هفت اختر به هفت اقلیم ننماید چو من

چون چهار ارکان من اندر چار حد زان توام

دامن خورشید اگر شب بر ندارد گو مدار

چون من اندر ظل خورشید گریبان توام

هر دمی باید که جانی باشدت پیوند جان

گرچه باید کرد جان خویش بر جان توام

چون گیا در مدحت اینک سر به سر گشتم زبان

تا بدانی شاکر دست چو باران توام

عمر باقی یافتی زین مدح جان افزای من

ای خضر دولت به حجت آب حیوان توام

بر من آن داری که برحسان ز احسان جد من

لاجرم گرچه حسن نامست حسان توام

مفخر دیهیم و گاه و زینت چترو کلاه

صورت اقبال دولت شاه بن بهرام شاه

پیکری کو فتح و نصرت را به حق جان آمده است

رشک رخش رستم و تخت سلیمان آمده است

زخم نعلش نقشبند مرکز خاکی شده است

گرد سمش توتیای چشم کیوان آمده است

شکل او گویست زان پایش چو چوگانی بود

دست اوتیراست از آن گوشش چو پیکان آمده است

از نکوئی چشم ازو برداشت نتوان ساعتی

چشم بد دور است نیکو صورتی کان آمده است

هست چون کشتی و گردد آتشین دریا سراب

آیت است این خود که آتش اصل طوفان آمده است

بی چهار ارکان نباشد یک زمان عالم به پای

عالم است اینک از آن با چار ارکان آمده است

نی غلط کردم براق است او ولیکن از بهشت

بهر عز شاه هندستان به فرمان آمده است

مفخر دیهیم و گاه و زینت چترو کلاه

صورت اقبال دولت شاه بن بهرام شاه

گوهر خاکی که آمد آسمان هم رنگ او

شد بریده پای خصم از گام همچون خنگ او

در نیام تنگ و تاریک ارچه محبوسش کنی

وهم هم بیرون نیارد وقت تنگاتنگ او

صبحدم روی افق رنگین اگر گردد سزد

زانکه تیغ صبح رنگ آرد چنان از رنگ او

از گریبان نیام او چو آرد سر بخشم

بر فلک مریخ دامن برکشد از جنگ او

بس گران سنگ است هرگز صلح نپذیرد برزم

تا بد اندیشان در این بدهند جان هم سنگ او

از دل سنگ آید او بیرون عجب نبود اگر

سال و مه باشد به دلهای چو سنگ آهنگ او

او چو در چنگ جلال دولت آید روز کار

در دلم ناید که فتنه جان برد از چنگ او

مفخر دیهیم و گاه و زینت چتر و کلاه

صورت اقبال دولت شاه بن بهرام شاه

ای به حق یاریگرم انصاف حق یار تو باد

مردی و آزادمردی تا ابد کار تو باد

دل به صد پاره عدو زان تیر دل دوزت که هست

در تنش خون خشک زاب تیغ خون خوار تو باد

بخت و دولت همچو دین خود مایل ذات تواند

فتح و نصرت همچو من مشتاق دیوار تو باد

مملکت ثابت ز عزم چرخ پیمای تو گشت

فتنه خفته از نسیم عدل بیدار تو باد

چرخ دوار ار بفرمانت نگردد ساعتی

نیم چرخ تو بدست چرخ دوار تو باد

عالمی کردی بنا و ساختی در وی مقام

عالمی در عالمی ایزد نگهدار تو باد

ای شده کردار خوبت پایمرد عالمی

دستگیر تو به روز حشر کردار تو باد

شمارهٔ ۱۶ - در مدح نجیب الملک پسر وی گوید

در ده می سوری که در سور گشادند

درهای طربخانه معمور گشادند

نقش قدح لاله سرمست ببستند

راه نظر نرگس مخمور گشادند

از شعله می آینه ماه ببستند

وز خنده گل بوسه گه حور گشادند

هم طره شاخ از شکن آب ستادند

هم چهره باغ از قلم نور گشادند

بر خون دل آلاله یاقوتین آمد

هر تیر زر اندود که از دور گشادند

چون ناربصد پاره نماید دل عشاق

چون روزه به خون دل انگور گشادند

ابرو شکفه دست و دل خواجه بدیدند

زان است که درج در منثور گشادند

فرزانه حسین حسن احمد خاصه

آن کرده خدایش ز همه خلق خلاصه

خیز ای دل و جان تا ز خرد گرد برآریم

چون بلبل و گل روی سوی یکدگر آریم

لبیک زنان کعبه دل کرده گلستان

تا گنبد نیلوفری آواز برآریم

یکبارگی از روزه خرد دست برآورد

بازش به سجود قدح از پای درآریم

از عاشقی و مستی گم کرده سرو پای

با خاک کف پای تو عمری به سر آریم

دل تنگ و ضعیف است نگارا و تو داری

آن شکر گلگون که از او گلشکر آریم

معذور همی دار چو عید آمد و نوروز

گربار گرانی برتو بیشتر آریم

عیدی بر تو ازلب دریای بزرگی

کز همت آن دانی عقد گهر آریم

فرزانه حسین حسن احمد خاصه

آن کرده خدایش ز همه خلق خلاصه

ای نقش لطیف گل خندان سعادت

خاک قدمت چشمه حیوان سعادت

هم اختر انصافی در برج بزرگی

هم گوهر اقبالی در کان سعادت

چشم تو گرامی بر دیدار کرام است

گوش که بزد بر در دستان سعادت

از چشمه خورشید روان شد عرق شرم

از بس که بباریدی باران سعادت

بر دیده نهادت خرد و گفت ببیند

نوباوه امید ز بستان سعادت

عیدی ز تو جز مائده روح نخواهیم

امشب چو فتادیم به مهمان سعادت

پرسیدم از اقبال که شاید به چنین مدح

گفت آنکه دل بخت شد و کان سعادت

فرزانه حسین حسن احمد خاصه

آن کرده خدایش ز همه خلق خلاصه

ای گلبن جان سبزه گردونت چمن باد

خاک در تو هم نفس مشک ختن باد

چون باد نفس بخش ولی را همه جانی

چون خاک عدم جان حسودت همه تن باد

قدر تو ملک وار چو گیرد ره گردون

پیش سر او ابر هوا مقرعه زن باد

فرخنده جمالت که گل دولت و دین است

باغ نظر منتخب الملک حسن باد

ای عزم تو تیغی که درو هیچ سخن نیست

رأی تو جهانگیرتر از تیغ سخن باد

هر چند چو من چرخ نیاورد و نیارد

در مرکز اقبال تو هر بنده چو من باد

شمارهٔ ۱۷ - در مدح منتخب الملک حسن احمد گوید

ای در آبدار نهان کرده در شکر

وی مشک تابدار طرازیده بر قمر

بی آبدار در تو و تابدار مشک

آبی است در دو دیده و تابی است در جگر

آنی که نیست در همه گیتی چو تو نگار

وانی که نیست در همه عالم چو تو پسر

دردا که در غم تو چه دربار می ولیک

یارب که از رخ تو چه گل چینمی اگر

ای ماه اگر نداری برجان من ستیز

وی ترک اگر نبستی در خون من کمر

دل چون گذاشتم به تو بگذار جان من

دانم که در جناب تو باشیم سر به سر

ورنی من و فراق تو و عدل آن کزو

ایمن شده است آهوی ماده ز شیر نر

آن آسمان مکانت و آن آفتاب رأی

کز بندگان گزید ترا سایه خدای

دل بی غم تو جانا یکدم نمی زند

وان هم به حیلهای جهان هم نمی زند

پشتم ز گونه گونه غمانت خمیده شد

دردا که هیچ گونه غمت خم نمی زند

نی خور ز بهر دیدن روی تو هر شبی

صدره اگر نه بیش دلم کم نمی زند

یارب کجاست رونقی اندر همه جهان

کان را هوای عشق تو بر هم نمی زند

غم در دل پر آتش من ساکن و دلم

از غم پرستی آتش در غم نمی زند

ای بس هزار شربت خون کز غمت دلم

شبها همی فرو خورد و دم نمی زند

آخر یکی نگوئی که این غمزه ترا

دیده ز صدر خواجه عالم نمی زند

باد جفاش در زند آتش همی به جان

آب سخاش خاک بر آرد همی زکان

ای دشمنان گرفته ز تو در زبان مرا

چون دوستان نبوده به دل یک زمان مرا

غمهات را گرفته ام اندر میان جان

جانا از آن گرفته غمت در میان مرا

گر زعفران بخنده در آرد پس از چه رو

گرینده کرده گونه چون زعفران مرا

اکنون که در هوای تو جانا به باد شد

عمری که بد عزیز و گرامی چو جان مرا

گر غم خورم چه سود که از دولت غمت

قوتی نیوفتاد کنون این زیان مرا

زین گونه عشوه هاکه تو آغاز کرده ای

ترسم که از فراق تو نبود امان مرا

چندان کز این غزل به تخلص رسد سخن

اندر ثنای و مدحت صدر زمان مرا

فخر زمانه منتخب الملک خاص شاه

کاقبال را به جاه عریضش بود پناه

رادی که باشد از کرم آرایش ز من

دولت گرفته در کنف جاه او وطن

خاص خدایگان حسن احمد آنکه او

بگذشت در بزرگی از احمد حسن

حیران شود ز فکرت او آیت خرد

قاصر بود ز مدحت او غایت سخن

از روی ماه رایش یکسو کند کلف

وز پشت چرخ تیغش بیرون برد شکن

از چشم سر ببیند مجموع کاینات

وز چشم سر نبیند مانند خویشتن

موزون شمایلی که نسیم سپیده دم

چون شمتی ز شیمت او بود در چمن

شد بهر دیدنش همه روی شکوفه چشم

شد بهر مدحتش همه اندام گل دهن

صدری که روزگار بدو شادمانه شد

والا یگانه ای که عدوی دوگانه شد

ای آنکه روزگار ترا اختیار کرد

وز اختیار او همه خلق افتخار کرد

سرسبز شد بزرگی چون سرو تا خدای

دست ترا گشاده چو دست چنار کرد

آنی که باره عزم تو از گرد باد ساخت

وانی که تکیه حزم تو برکوهسار کرد

گوئی صدف ثنای ترا ورد خویش ساخت

گوئی که گل هوای ترا اختیار کرد

کاین همچون مادح تو در اندر دهان نهاد

وان همچو زایر تو زر اندر کنار کرد

تا قدر و همت تو رسیدند برفلک

گوئی خدای سعد فلک را چهار کرد

زان تا جهان خراب نگردد ز خشم تو

ذات ترا خدای چنین برد بار کرد

قدر تو ز ابتدا چو همی بر سما رسد

دانی که تا محل توزین پس کجا رسد

ای صدر اگر نه بر تو همی مهر دارمی

هرهفته یک دو بار گرانی بیارمی

ور ننگ خست شرکا نیستی مرا

در مدح تو جبین چو عطارد بخارمی

شبها به دست فکرت زین کلک چون شهاب

نام تو بر صحیفه گردون نگارمی

از بحر همت تو اگر بهره یابمی

چون ابر در جهان به سخن درببارمی

آنم که گر به شعر فرود آیدی سرم

از اوج جرم شعری سر برگذارمی

مردی چنین فتاده ام ارنه به دولتت

سرکش زمانه را بزنی هم ندارمی

ور نیستی ز راستی عدل شاملت

این راستی که گفتم هرگز نیارمی

منت خدای را که بیا راستی جهان

شد راست آن چنان که تو می خواستی جهان

دایم بنای دولت تو استوار باد

بر مرکب سعادت جاهت سوار باد

از کلک تو قرار گرفته است کارها

از شادی چو ابر کفت بی قرار باد

خصم تو گرچه روی بهی نیستش چو تو

باروی همچو آبی و دل همچو نار باد

از گلبن سعادت تو بدسگال را

بی بهره تا نماند در دیده خار باد

بد خواه از نسیم تو گرچه غنی بود

از اشک و روی گوهر و زر عیار باد

هر روز چون فزاید و شب زو گرفت کاست

بختت فزون همیشه چو روز بهار باد

یاری گر خلایق عالم توئی و بس

چندانکه عالم است ترا بخت یار باد

شمارهٔ ۱۸ - در مدح خواجه قوام الدین ابونصر محمد گوید

امروز یکی خوش سخنی نزد من آمد

کز آمدنش جان دگر در بدن آمد

شیرین سخنی بود چنان چست که گوئی

خایید چو طوطی شکر و در سخن آمد

چشم بد از آن دور که چون آن سخن او

در گوش من شیفته ممتحن آمد

چون گل بشکفتم ز طرب گرچه از این بیش

چون لاله همی خون دلم در دهن آمد

گفتم که ازاین پس من و مدح تو ازیراک

بلبل بسراید چو گل اندر چمن آمد

اول سخن این بود که این یار دل آرام

بس تاخته و باخته از تاختن آمد

گر خواهم معشوق خود اینجاست دل آرام

ور جویم ممدوح خداوند من آمد

ممدوح و خداوند من و آن همه خلق

کز دیدن او گشت خرم جان همه خلق

ای بر صفت یوسفیت حسن گواهی

ماننده یوسف شده در غربت شاهی

حسن تو ترا بی بخبری برده به تختی

مهر تو مرا بی گنهی کرده به چاهی

از لعل تو یک خنده و از عقل جهانی

از جزع تو یک ناوک و از صبر سپاهی

دل را ز خط عارض تو آب و گیائی

زان در خم زلف تو گرفت است پناهی

عیبش نتوان کرد که ناید بر من هیچ

آنجا نکند خیره نه آبی و گیاهی

گوباش همانجا و برش بیش نیاید

از بندگی صدر اجل ماند به جاهی

من خود کیم از هستی و ز نیستی دل

دل داند و زلف تو و من دانم و آهی

رادی که چنو گنبد دوار ندارد

یاری که در این عالم خود یار ندارد

امسال ز هجران تو ای خوش پسر من

یارب چه عنا بود که آمد به سر من

خونم چو جگر بسته شد از درد و عجب آنک

از دیده تو بگشادی خون جگر من

گر زین سفرت دیرتر آوردی گردون

بودی که ز گردون بگذشتی سفر من

در کار دلم زهره همانا نظری کرد

کافتاد برآن روی چو زهره نظر من

می گفت ترا خیز که نزد تو رسد یار

المنة لله که عیان شد خبر من

دیدی که بر انداخت بر فرقت تو آب

از غایت سوز جگر این چشم تر من

خود بود دلم روشن از بهر خداوند

کاندر شب غم وصل تو باشد سحر من

ای دهر تو دانی که چنین صدر نداری

وی چرخ تو دانی که چنو بدر نداری

امروز اگرم همچو فلک دیده هزار است

پیش رخ چون ماه تو ای دوست بکار است

کز خرمی و تازگی تو دل و جانم

با خرمی و تازگی باغ و بهار است

از مشک خطت وقتم چو عنبر سارا است

وز سیم برت کارم چون زر عیار است

با من سخن تو همه از لابه و ریو است

باتو سخن من همه از بوس و کنار است

باری رخ زرینم اشکسته چو سیم است

باری دل پر خونم خندان چو انار است

می خواست که باطل کندم هجر به بیداد

از عدل قوام الدین حقا که نیارست

قطب فلک دولت ابو نصر محمد

آن بخت بدو بوده موافق چه دو فرقد

صدری که چنان هرگز یک راد نباشد

شادیش مبادا که بدو شاد نباشد

فرعی ندهد عمر کزو مایه نگیرد

اصلی نکند تیغ چو پولاد نباشد

فریاد رس خلق جهان است و ز جودش

یک گنج نبینی که به فریاد نباشد

برفرق اجل بأسش جز خاک نباشد

در دست امل بی او جز یاد نباشد

از نرگس زر دار و زبان آور سوسن

در دست و دلش جز به مثل باد نباشد

بی نعمت او نرگس تر چشم نگردد

بی خدمت او سوسن آزاد نباشد

انصاف بده کوکن کو تهمتن روز نبرد او است

مدح ارنه چنین گویم از داد نباشد

آب کف او خاک برآورد زهر کان

لطف دم او آتش بنشاند ز ارکان

ای ذات تو مر ذات خرد را ز روان به

نزد تو یکی راحت خلق از دو جهان به

از باد نهیبت چو دل خصم سبک شد

از باده جودت سر امید گران به

از خامه چون تیرت خصمت چو کمان شد

هر کس که گنه دارد در دل چو کمان به

زان تا همه درد خود از اقبال تو بیند

همواره بداندیش تو با زحمت جان به

دیوی که سر آتش فتنه همه او دید

از پیش تو بیرون چه در ملک جهان به

در سنگ نهان شد ز تو چون آتش الحق

هر کس که بود خصم تو در سنگ نهان به

گر کوه یکی بد گهر از شرم نهان کرد

آورد به تو صد گهر دیگر از آن به

هر روز چو ماه نو جاه تو فزون باد

از چرخ کهن خصم تو چون چرخ نگون باد

آنی که به تو دیده دولت نگران است

ذات تو پسندیده سلطان جهان است

هستی تو جهان را به کفایت چو عطارد

شاید که ترا مرکز معمور نشان است

کز سنبله مخصوص شرف گشت عطارد

چون به نگری او را خود خانه همان است

ای آنکه به تو صورت اقبال یقین است

وز جود تو در هستی خود کان به گمان است

می خواست رهی تا که هواداری خود را

تقریر کند خود یکی از صد نتوان است

با این همه بنگاشت در این شعر چو دیبا

دیباجه آن مهر که در دست نهان است

بر صفحه ملک از تو و رای تو نشان باد

بر روی مه چارده چندان که نشان است

رباعیات

شمارهٔ ۱ : خورشید همی سجده برد قد ترا

شمارهٔ ۲ : ای چشم من از نقش رخت دفتر آب

شمارهٔ ۳ : از زلف تو دل برون گرفتم مطلب

شمارهٔ ۴ : کردست مرا زمانه در تاب امشب

شمارهٔ ۵ : آی آینه جود مصور دستت

شمارهٔ ۶ : از جود تو برد ابر بر گردون رخت

شمارهٔ ۷ : از زلف تو باد گل سواری آموخت

شمارهٔ ۸ : افسوس که آن جان جهانم بفروخت

شمارهٔ ۹ : هر کیسه که بر وفاش جان از دل دوخت

شمارهٔ ۱۰ : دل گرچه ز هجرت سپر تیر بلاست

شمارهٔ ۱۱ : کس را ز فراق نیست این غم که مراست

شمارهٔ ۱۲ : فردا بخرم هر آنچه در شهربلاست

شمارهٔ ۱۳ : می بر کف من نه که دلم پر تاب است

شمارهٔ ۱۴ : با دل گفتم که جان غمگین بی تست

شمارهٔ ۱۵ : جورم همه زان غمزه خونخواره تست

شمارهٔ ۱۶ : از دل همه آسایش جان رفت ز دست

شمارهٔ ۱۷ : در رزمت و بزمت ای شه عدل پرست

شمارهٔ ۱۸ : عکس تو ازاین دیده غمناک برست

شمارهٔ ۱۹ : امشب مه من که آفتابی دگر است

شمارهٔ ۲۰ : آن دل که هزار کامکاری کرده است

شمارهٔ ۲۱ : ای دوست مرا غمت چو موئی کرده است

شمارهٔ ۲۲ : از رنگ رخ تو لاله پرتاب شده است

شمارهٔ ۲۳ : مقصود ز آفرینش ما جان است

شمارهٔ ۲۴ : غم آتش و دل هیمه غمناکان است

شمارهٔ ۲۵ : مشکین خط دوست را ز سنبل ننگ است

شمارهٔ ۲۶ : در ده پسرا می که چمن را تاب است

شمارهٔ ۲۷ : بر مه نقط از مشک سیه باری چیست

شمارهٔ ۲۸ : بر روی تو از هلاک جانم غم نیست

شمارهٔ ۲۹ : از فتنه چشم تو خور و خوابم نیست

شمارهٔ ۳۰ : شبها ز تو در سرم چه سوداست که نیست

شمارهٔ ۳۱ : بی عارض چون سیم توام سنگی نیست

شمارهٔ ۳۲ : تا مریم وقت شد هوا جوی بهشت

شمارهٔ ۳۳ : در آب دو چشمم همه عکس رخ تست

شمارهٔ ۳۴ : گر باز بیایم به مراد خویشت

شمارهٔ ۳۵ : در بند نیاید به کمند انصافت

شمارهٔ ۳۶ : بی یاد تو نرگس، قدح زر نگرفت

شمارهٔ ۳۷ : دل را چو هوای آن دل آرای گرفت

شمارهٔ ۳۸ : جان جز به امید تو سکونی نگرفت

شمارهٔ ۳۹ : چون خواست حسن مدح شهنشاهی گفت

شمارهٔ ۴۰ : کس جز تو مرا طرب فزا نیست مباد

شمارهٔ ۴۱ : ای شاه زمین دور زمان بی تو مباد

شمارهٔ ۴۲ : یک وعده که نیم عشوه بد یار نداد

شمارهٔ ۴۳ : یارم چو کلاله بر گل و لاله نهاد

شمارهٔ ۴۴ : گر با دل و دیده هیچ کارم افتد

شمارهٔ ۴۵ : درویش ز دور تو توانگر گردد

شمارهٔ ۴۶ : هر شب که رخ سپهر گلشن گردد

شمارهٔ ۴۷ : ترسان نه از آنم که دلم خون گردد

شمارهٔ ۴۸ : شاها فلکی که روی از هر دارد

شمارهٔ ۴۹ : بگذار جهان که او همین خو دارد

شمارهٔ ۵۰ : نقد دلم از غمت عیاری دارد

شمارهٔ ۵۱ : هرگز به وفا ز تو گمان نتوان برد

شمارهٔ ۵۲ : حاشا که قبول خلقت از ره ببرد

شمارهٔ ۵۳ : خاکی بر من کزین سرای اندیشد

شمارهٔ ۵۴ : در راه تو دیده را زمین باید کرد

شمارهٔ ۵۵ : دل را بدمی شاد نمی یارم کرد

شمارهٔ ۵۶ : سلطان بهرام تا جهان می گیرد

شمارهٔ ۵۷ : ای آنکه به تو دیده ظاهر نرسد

شمارهٔ ۵۸ : خاک قدمت به تاج خورشید ارزد

شمارهٔ ۵۹ : دل خیمه میان سنبل و سوسن زد

شمارهٔ ۶۰ : شاها سوسن نمونه پروین شد

شمارهٔ ۶۱ : ای شاه چو دولت تو جاوید آید

شمارهٔ ۶۲ : شد عمر برون و آرزو برنامد

شمارهٔ ۶۳ : یارم ره و رسم عشق نیکو داند

شمارهٔ ۶۴ : دردا که دلم به وصل تو شاد نماند

شمارهٔ ۶۵ : هر شب که دلم به حیلها درماند

شمارهٔ ۶۶ : هوشم سوی یار ناجوانمرد بماند

شمارهٔ ۶۷ : نی باد سحر بادم سر دم ماند

شمارهٔ ۶۸ : این طایفه را چو خویشتن دانستند

شمارهٔ ۶۹ : رندان می معرفت به اقبال کشند

شمارهٔ ۷۰ : هر دم خسرو هزار دل شاد کند

شمارهٔ ۷۱ : این هفت اختر که باغ معمور کند

شمارهٔ ۷۲ : هر تیر کز این طبع چو الماس جهد

شمارهٔ ۷۳ : سودی همه را مرا زیان خواهی بود

شمارهٔ ۷۴ : دل در بر من به درد خشنود نبود

شمارهٔ ۷۵ : افسوس که بخت دل فروزیت نبود

شمارهٔ ۷۶ : همراهی عشق هر هوس را مدود

شمارهٔ ۷۷ : مه باتو تا درون پیرانه رود؟

شمارهٔ ۷۸ : یک روز مرا کار به سامان نرود

شمارهٔ ۷۹ : حالی باری بر آتشم تا چه شود

شمارهٔ ۸۰ : چون باد اگر زخاک سنگم بشود

شمارهٔ ۸۱ : خشنود ز بهرام روان محمود

شمارهٔ ۸۲ : آن سبزه که از گلت برون می آید

شمارهٔ ۸۳ : در شیوه عشق صبر و زر می باید

شمارهٔ ۸۴ : در ده قدح درد که در می باید

شمارهٔ ۸۵ : آتش زده در هجر تو گرمی باید

شمارهٔ ۸۶ : در عشق نماند دیده را جای امید

شمارهٔ ۸۷ : هر لحظه کنی دلا یکی درد شکار

شمارهٔ ۸۸ : ای رنگ رخت جامه جادوی بهار

شمارهٔ ۸۹ : خط تو کشیده زهره را نیل ای یار

شمارهٔ ۹۰ : جانا تن نالان که نماندست ببر

شمارهٔ ۹۱ : دوش آن بت زرین کمر سیمین بر

شمارهٔ ۹۲ : شبهای وصال ما کجا شد آخر

شمارهٔ ۹۳ : هر روز ترا یک بدآموز دگر

شمارهٔ ۹۴ : در مجلس خسرو همایون اختر

شمارهٔ ۹۵ : غم گنج نهاده ای چه خواهم دیگر

شمارهٔ ۹۶ : پیش لب خود یاد شکر هیچ مگیر

شمارهٔ ۹۷ : هر سنگی را که آفتاب از تک و تاز

شمارهٔ ۹۸ : مهمان من آمده است جانان امروز

شمارهٔ ۹۹ : گر صبر نِه‌ای، ای دل پر خون بگریز

شمارهٔ ۱۰۰ : از درد دل پر غمم ای ماه به ترس

شمارهٔ ۱۰۱ : سبحان الله در آن جوانی و هوس

شمارهٔ ۱۰۲ : ای دولت حسن تو شده یکصد باش؟

شمارهٔ ۱۰۳ : ای دوست مطیع دشمن هجران باش

شمارهٔ ۱۰۴ : ای شاه جهان را که خطر نیست ببخش

شمارهٔ ۱۰۵ : دشمن که فتاده است بوصلت هوسش

شمارهٔ ۱۰۶ : شاهنشه را که بخت بادا وطنش

شمارهٔ ۱۰۷ : ای دل به دل آنچه می کند یار بکش

شمارهٔ ۱۰۸ : ای دل قدح بلاش چون نوش بکش

شمارهٔ ۱۰۹ : آیینه بیار است خط چون زنگش

شمارهٔ ۱۱۰ : هر دم جنگ است با من مسکینش

شمارهٔ ۱۱۱ : ای زلف تر از سوسن و گل مفروش

شمارهٔ ۱۱۲ : از خاک درت ساخته ام مفرش خویش

شمارهٔ ۱۱۳ : گه بر رخ آن مهرگیا بازم عشق

شمارهٔ ۱۱۴ : خواهی که چو بلبل نهدت گفت محل

شمارهٔ ۱۱۵ : زین یک دو سه پیمانه میازار ای دل

شمارهٔ ۱۱۶ : چشم از نظری هلاک تو جست ای دل

شمارهٔ ۱۱۷ : از علم و عمل چشم و چراغی دارم

شمارهٔ ۱۱۸ : ای طایفه را چو خویشتن دانستم

شمارهٔ ۱۱۹ : ای چرخ فلک قد بخم از زلف توام

شمارهٔ ۱۲۰ : تا از تف سینه قبله زردشتیم

شمارهٔ ۱۲۱ : در خدمت کس گر نکنم پشت به خم

شمارهٔ ۱۲۲ : من روی بدان زلف چو شست آوردم

شمارهٔ ۱۲۳ : آن شد که ترا به جان بها می کردم

شمارهٔ ۱۲۴ : آرامگه دل خم مویت دیدم

شمارهٔ ۱۲۵ : در عشق تو چون خیره سران می خندم

شمارهٔ ۱۲۶ : مندیش که بی گل تو در گلزارم

شمارهٔ ۱۲۷ : نی یاد کند یار ز رنج سفرم

شمارهٔ ۱۲۸ : کی بو که قدم از این جهان برگیرم

شمارهٔ ۱۲۹ : از علم زمین و آسمان می گیرم

شمارهٔ ۱۳۰ : ای عکس خیالت آفتاب چشمم

شمارهٔ ۱۳۱ : چون باز رهد ز غصه جان پاکم

شمارهٔ ۱۳۲ : در دست یک ستمگر افتاد دلم

شمارهٔ ۱۳۳ : نزدیک تو ای از همه کس کم که منم

شمارهٔ ۱۳۴ : یارب ز تو آنچه من گدا می خواهم

شمارهٔ ۱۳۵ : از عمر که بگذشت بلا می بینم

شمارهٔ ۱۳۶ : تا عمر بود به دل هوای تو کنم

شمارهٔ ۱۳۷ : رفتیم و گرانی ز وصالت بردیم

شمارهٔ ۱۳۸ : تا چنگ بر آن سنبل پرتاب زدیم

شمارهٔ ۱۳۹ : سر کوفته در پای بلا می گردیم

شمارهٔ ۱۴۰ : بدخواه تو گفت ای ملک هفت اقلیم

شمارهٔ ۱۴۱ : سبحان الله بعهد تو آن گویم

شمارهٔ ۱۴۲ : دل بسته روزگار پر زرق شدن

شمارهٔ ۱۴۳ : ای دل ز غمش ناله زاری می کن

شمارهٔ ۱۴۴ : دارم ملکا چو ریگ و باران دشمن

شمارهٔ ۱۴۵ : ای کرده بسی جفا به جای دل من

شمارهٔ ۱۴۶ : آن رفت که عشوه می خریدم ز تو من

شمارهٔ ۱۴۷ : خورشید بنفش و ماه گلرنگش بین

شمارهٔ ۱۴۸ : ای مردم چشم ملک بینا از تو

شمارهٔ ۱۴۹ : بگشای تو مشرق ای به حجت خسرو

شمارهٔ ۱۵۰ : در راه یگانگی نشان ما کو

شمارهٔ ۱۵۱ : رفتم ز درت دل به غمت کرده گرو

شمارهٔ ۱۵۲ : ای دولت و دین را به سزا شاهنشاه

شمارهٔ ۱۵۳ : ای در طلب لطف تو دریا تشنه

شمارهٔ ۱۵۴ : ای نقش تو از دیده به دل جان بسته

شمارهٔ ۱۵۵ : ای شاه تو شیر می فکندی ره ره

شمارهٔ ۱۵۶ : ای عزم تو بر دولت و دین آکنده

شمارهٔ ۱۵۷ : داد دلم ای خیال هر شب تو بده

شمارهٔ ۱۵۸ : جانا تو به وصل خویش تعریفم ده

شمارهٔ ۱۵۹ : ای نیست شده در غم تو هست همه

شمارهٔ ۱۶۰ : بر دست من ای شوخ می روشن نه

شمارهٔ ۱۶۱ : هر لحظه مرا به کام دشمن تو کنی

شمارهٔ ۱۶۲ : ای جان جهانیان برای تو فدی

شمارهٔ ۱۶۳ : ای نرگس تر جهان معطر کردی

شمارهٔ ۱۶۴ : شاها چو نشاط بزم خرم گیری

شمارهٔ ۱۶۵ : بر چهره من به نام خود زر داری

شمارهٔ ۱۶۶ : شاها ملکی که دیر پاید داری

شمارهٔ ۱۶۷ : زلفی ز برای عقل سوزی داری

شمارهٔ ۱۶۸ : دردا که من از زمانه خوردم تیری

شمارهٔ ۱۶۹ : از زخم خود و درد من ای رشک پری

شمارهٔ ۱۷۰ : گفتم ببر من از تو ای مینائی

شمارهٔ ۱۷۱ : گفتم که چوشب روی بکس ننمائی

شمارهٔ ۱۷۲ : ای سایه ایزدی چو خورشید بزی

شمارهٔ ۱۷۳ : تا چند زجان مستمند اندیشی

شمارهٔ ۱۷۴ : خواهم که همه کار برایت کنمی

شمارهٔ ۱۷۵ : جانم ز تو از واقعه تو حالی

شمارهٔ ۱۷۶ : گر تو به خلاف دولت سلطانی

شمارهٔ ۱۷۷ : زان جان که نداشت هیچ سودم تو بهی

شمارهٔ ۱۷۸ : با دل گفتم که ای دل اسرار مگوی

شمارهٔ ۱۷۹ : هر بوی که از مشک و قرنقل شنوی

شمارهٔ ۱۸۰ : شاها اگر از بخت نشانی است توئی

شمارهٔ ۱۸۱ : تا شربت عاشقی چشیدم ز غمت

شمارهٔ ۱۸۲ : شاها کرم تو راز کان بگشاده ست

شمارهٔ ۱۸۳ : جز عشق تو سرمایه دین داری نیست

شمارهٔ ۱۸۴ : این دوست‌وَشان که دشمن جان منند

شمارهٔ ۱۸۵ : دل در زر و سیم و دولت و بخت مبند

شمارهٔ ۱۸۶ : دردت ز دلم بدر نمی داند شد

شمارهٔ ۱۸۷ : کس را بر تو ز ناز تمکین نبود

شمارهٔ ۱۸۸ : حاشا که دلم کم تو گیرد هرگز

شمارهٔ ۱۸۹ : ای باغ رخت گریز گاه نظرم

شمارهٔ ۱۹۰ : گفتم مگر آتش جوانی ببرم

شمارهٔ ۱۹۱ : من کز نم دیده آسیا گردانم

شمارهٔ ۱۹۲ : یک چند نهان سوی دل آرام شدیم

شمارهٔ ۱۹۳ : آن رفت که کردمی نگه سوی تو من

شمارهٔ ۱۹۴ : این لشکر شاه فتح یابند همه

شمارهٔ ۱۹۵ : ای جان دل ریش بر مهان بیش منه

شمارهٔ ۱۹۶ : در خواب ندید چرخ اعلا چو منی

شمارهٔ ۱۹۷ : ای سر تا پا به تازگی سرو سهی

شمارهٔ ۱

خورشید همی سجده برد قد ترا

در نتوان یافت حسن بیحد ترا

بخرام بتا که سرو آزاد چمن

ناگه خط بندگی دهد قد ترا

شمارهٔ ۲

ای چشم من از نقش رخت دفتر آب

آورده غمت راز دلم برسر آب

من سوخته ام تو آب داری آری

جان را از فراتش بود و گل بر آب؟

شمارهٔ ۳

از زلف تو دل برون گرفتم مطلب

آسان تر صلح چون گرفتم مطلب

گر هست امیدت که خوری آبی خوش

رنج دل من که خون گرفتم مطلب

شمارهٔ ۴

کردست مرا زمانه در تاب امشب

حیران شده میطپم چو سیماب امشب

بادیده ندارم سخن خواب امشب

کز آتش من می بچکد آب امشب

شمارهٔ ۵

آی آینه جود مصور دستت

وز چشمه خورشید سخی تر دستت

شد روزی خلق را گذر در دستت

تا چشم همه جهان بود بر دستت

شمارهٔ ۶

از جود تو برد ابر بر گردون رخت

وز عدل تو تاج یافت پنداری بخت

زان سنگ اندازان چو باز رفتی بر تخت

در بارید ابر و سیم پاشید درخت

شمارهٔ ۷

از زلف تو باد گل سواری آموخت

وز خط تو مشک مه نگاری آموخت

جان از سخنت بزرگواری آموخت

وهم از دهن تو خرده کاری آموخت

شمارهٔ ۸

افسوس که آن جان جهانم بفروخت

نخریده هنوز در زمانم بفروخت

پیش که توان گفت که بی عیب و هنر

ارزان بخرید و رایگانم بفروخت

شمارهٔ ۹

هر کیسه که بر وفاش جان از دل دوخت

بدرید و به آتش جفا پاک بسوخت

در غصه آنم که کنون گویندش

بیش از همه رایگانم از هیچ فروخت

شمارهٔ ۱۰

دل گرچه ز هجرت سپر تیر بلاست

تن گرچه ز اندوه تو چون موی بکاست

تا از تو مرا هنوز امید وفاست

از من تو بدان که هیچ کج ناید راست

شمارهٔ ۱۱

کس را ز فراق نیست این غم که مراست

این سوز دل و دو چشم پرنم که مراست

وین کار نکو ز عشق درهم که مراست

جز مایه درد نیست مرهم که مراست

شمارهٔ ۱۲

فردا بخرم هر آنچه در شهربلاست

جز آن نتوان که برسر بنده قضاست

ما را گویند گرد بلا بیش مگرد

گردم که خوشیهای جهان زیر بلاست

شمارهٔ ۱۳

می بر کف من نه که دلم پر تاب است

وین عمر گریز پای چون سیماب است

بشتاب که آتش جوانی آب است

بر خیز که بیداری دولت خواب است

شمارهٔ ۱۴

با دل گفتم که جان غمگین بی تست

دریاب که بیچاره مسکین بی تست

دل گفت که ما هر دو ز تو سیر دلیم

چندین غم بیهوده مخور کین بی تست

شمارهٔ ۱۵

جورم همه زان غمزه خونخواره تست

رنجم همه زان گزدم جراره تست

ای جان جهان مباد بر دشمن تو

آنچه از تو بر این عاشق بیچاره تست

شمارهٔ ۱۶

از دل همه آسایش جان رفت ز دست

وز دل تن بیچاره بدین روز نشست

در جمله هر مراد و مقصود که هست

نومید شدم زین دل امید پرست

شمارهٔ ۱۷

در رزمت و بزمت ای شه عدل پرست

شش چیز ز شش چیز بنازد پیوست

تیغ از کف و رایت از صف و تیر از شست

تاج از سرو تخت از قدم و جام از دست

شمارهٔ ۱۸

عکس تو ازاین دیده غمناک برست

بگرفت دل پر آتشم نقش تو چست

در دیده و دل گرچه همی صورت تست

دانی که در آب و آتشم نتوان جست

شمارهٔ ۱۹

امشب مه من که آفتابی دگر است

هربوسه که می دهد شرابی دگر است

شکرانه هزار جان فدا باید کرد

کان دیده چو این دیده برآبی دگر است

شمارهٔ ۲۰

آن دل که هزار کامکاری کرده است

برمرکب کامها سواری کرده است

امروز براو نظاره میباید کرد

تا عشق براو چه دست یاری کرده است

شمارهٔ ۲۱

ای دوست مرا غمت چو موئی کرده است

صدگونه بلا از تو برون آورده است

گفتم که مگر غم تو من می خوردم

می در نگرم غمت مرا می خورده است

شمارهٔ ۲۲

از رنگ رخ تو لاله پرتاب شده است

نرگس ز پی چشم تو بی خواب شده است

از رشک خطت بنفشه در تاب شده است

وز آتش رخسار تو گل آب شده است

شمارهٔ ۲۳

مقصود ز آفرینش ما جان است

وین گوهر پاک را حقیقت کان است

دل هست کتابی که نوشت است خدای

وین روی که می بینی پشت آن است

شمارهٔ ۲۴

غم آتش و دل هیمه غمناکان است

غم آب حیات گوهر پاکان است

در هر نفسی که روی برخاک نهی

گر نار در آید ای نکو دخانش آن است؟

شمارهٔ ۲۵

مشکین خط دوست را ز سنبل ننگ است

پیش سخنش نو ای بلبل چنگ است

فام لب می از آن لب می فام است؟

رنگ رخ لاله زان رخ گل رنگ است

شمارهٔ ۲۶

در ده پسرا می که چمن را تاب است

آن می که گل نشاط را مهتاب است

بشتاب که آتش جوانی آب است

بر خیز که بیداری دولت خواب است

شمارهٔ ۲۷

بر مه نقط از مشک سیه باری چیست

با توبه به یک جای گنه باری چیست

خورشید غلام عارضت گشت و به جان

پیش رخ تو حدیث (مه) باری چیست

شمارهٔ ۲۸

بر روی تو از هلاک جانم غم نیست

با یاد تو آب دیدگانم کم نیست

با این همه اندیشه به وصل رخ تو

کمتر ز امیدی بود آنم هم نیست

شمارهٔ ۲۹

از فتنه چشم تو خور و خوابم نیست

جز طاق دو ابروی تو محرابم نیست

از دود مبین که در دلم آتش نیست

این سوز نگر که بر جگر آبم نیست

شمارهٔ ۳۰

شبها ز تو در سرم چه سوداست که نیست

وز هجر تو بر من چه ستمهاست که نیست

سوگند همی خوری که دل بسته تست

سوگند چه حاجت است پیداست که نیست

شمارهٔ ۳۱

بی عارض چون سیم توام سنگی نیست

زین آمدنم جز به تو آهنگی نیست

آخر چه گلی که هیچ فرسنگی نیست

کز بوی وصال تو در آن رنگی نیست

شمارهٔ ۳۲

تا مریم وقت شد هوا جوی بهشت

گشتند فرشتگان دعا گوی بهشت

آن تشنه چو سیر آب شد از جوی بهشت

می آیدم از خاک درش بوی بهشت

شمارهٔ ۳۳

در آب دو چشمم همه عکس رخ تست

خاکم کردی بر آتش هجران چست

در آب چو مهتاب ترا خواهم دید

بر خاک چو خورشید ترا خواهم جست

شمارهٔ ۳۴

گر باز بیایم به مراد خویشت

و اقبال رساند به من درویشت

چون حسن تو یک دم نگذارد پیشم

چون بخت به یک سو نروم از پیشت

شمارهٔ ۳۵

در بند نیاید به کمند انصافت

گوئی که به جان کند گزند انصافت

تا چند گوئی که می نیابم انصاف

انصاف بده تا بدهند انصافت

شمارهٔ ۳۶

بی یاد تو نرگس، قدح زر نگرفت

بی نقش تو لاله، رنگ آذر نگرفت

آخر ننشست قدت از پای، چو سرو

تا خوش بتم از دست چو گل بر نگرفت

شمارهٔ ۳۷

دل را چو هوای آن دل آرای گرفت

دست غمش آمد و مرا پای گرفت

گفتی که اگر صبر کنم نیک آید

تا نیک آید بد آمد و جای گرفت

شمارهٔ ۳۸

جان جز به امید تو سکونی نگرفت

دیوانه شد و ز دم فسونی نگرفت

آن دل که چو تو عشق زبونی نگرفت

افسوس که خون گرفت و خونی نگرفت

شمارهٔ ۳۹

چون خواست حسن مدح شهنشاهی گفت

سوسن سخنیش ازسر آگاهی گفت

من دارم ده زبان و هستم خاموش

تو بنده یک زبان ثنا خواهی گفت

شمارهٔ ۴۰

کس جز تو مرا طرب فزا نیست مباد

جز کوی توام خانه وفا نیست مباد

گفتی که به عافیت چرا بنشستی

بی روی تو عافیت (مرا) نیست مباد

شمارهٔ ۴۱

ای شاه زمین دور زمان بی تو مباد

تا حشر سعود را قران بی تو مباد

آسایش جان ز تست جان بی تو مباد

مقصود جهان توئی جهان بی تو مباد

شمارهٔ ۴۲

یک وعده که نیم عشوه بد یار نداد

در گلشن وصل خود مرا خار نداد

بر تخت دلم به پادشاهی بنشست

پس مردمک چشم مرا بار نداد

شمارهٔ ۴۳

یارم چو کلاله بر گل و لاله نهاد

جان نیز دل شکسته بر ناله نهاد

مسکین دل من امید یک روزه نداشت

باری به چه حرص این غم صد ساله نهاد

شمارهٔ ۴۴

گر با دل و دیده هیچ کارم افتد

از بویه عشق آن نگارم افتد

خون دل از آب دیده زان می بارم

تا آن دل و دیده در کنارم افتد

شمارهٔ ۴۵

درویش ز دور تو توانگر گردد

بی دل ز قبول تو دلاور گردد

زر در کف تو به خاک ماند لیکن

گر دست به خاک برنهی زر گردد

شمارهٔ ۴۶

هر شب که رخ سپهر گلشن گردد

عالم تاریک چون دل من گردد

صد آه بر آوردم ز آیینه دل

کابینه دل ز آه روشن گردد

شمارهٔ ۴۷

ترسان نه از آنم که دلم خون گردد

یا در طلب تو حال من چون گردد

زان می ترسم که دل به زلفت باریست

یک تار ز زلف تو دگرگون گردد

شمارهٔ ۴۸

شاها فلکی که روی از هر دارد

در خدمت تو پشت چو چنبر دارد

خورشید چو زهره تخت او بردارد

همنام ترا چو تاج بر سر دارد

شمارهٔ ۴۹

بگذار جهان که او همین خو دارد

در توی فلک مشو که نه تو دارد

مندیش که بخت بند نیکو دارد؟

رو کار خدای کن که کار او دارد

شمارهٔ ۵۰

نقد دلم از غمت عیاری دارد

جان بی تو بر اندوه تو کاری دارد

هرگز نکنی به نیک و بد یاد مرا

بیچاره کسی که چون تو یاری دارد

شمارهٔ ۵۱

هرگز به وفا ز تو گمان نتوان برد

جز جور و جفا از تو نشان نتوان برد

در وصل دو روزه تو دل نتوان بست

وز هجر همیشه تو جان نتوان کرد

شمارهٔ ۵۲

حاشا که قبول خلقت از ره ببرد

کایام گهی بیارد و گه ببرد

برجاه مکن تکیه که آسیب دلی

نور از خورشید و رونق از مه ببرد

شمارهٔ ۵۳

خاکی بر من کزین سرای اندیشد

بر جای بماند و ز جای اندیشد

اندیشه نیستی چه دامن گیرد

چون بنده ز هستی خدای اندیشد

شمارهٔ ۵۴

در راه تو دیده را زمین باید کرد

در عشق تو درد دل گزین باید کرد

گفتی ز منت هیچ نیاید جان کن

لابد چو چنان است چنین باید کرد

شمارهٔ ۵۵

دل را بدمی شاد نمی یارم کرد

چون خاک شدم یاد نمی یارم کرد

دارم سخنان یاد نمی یارم کرد

فریاد که فریاد نمی یارم کرد

شمارهٔ ۵۶

سلطان بهرام تا جهان می گیرد

چون هست مراد او چنان می گیرد

زین پیش گرفت یک جهان در دو زمان

اکنون دو جهان به یک زمان می گیرد

شمارهٔ ۵۷

ای آنکه به تو دیده ظاهر نرسد

وآنجا که غمت رسید خاطر نرسد

هر چند غم هجر تو بی پایان است

آخر نه همانا که به آخر نرسد

شمارهٔ ۵۸

خاک قدمت به تاج خورشید ارزد

یکروزه غمت به عمر جاوید ارزد

شکر ایزد را که از تو نومید شدم

وین نومیدی هزار امید ارزد

شمارهٔ ۵۹

دل خیمه میان سنبل و سوسن زد

خاریم نهاد و تکیه بر گلشن زد

این رای سفر بین که برای من زد

جان را ز میان برون نهاد و تن زد

شمارهٔ ۶۰

شاها سوسن نمونه پروین شد

زان خطه بزم از و سپهر آئین شد

در مدح تو چون دهان سیمین بگشاد

در حال همه دهان او زرین شد

شمارهٔ ۶۱

ای شاه چو دولت تو جاوید آید

حاشا که امید گشته نومید آید

از بیم تو پرداخت جهان و چه عجب

شب پره بدر رود چو خورشید آید

شمارهٔ ۶۲

شد عمر برون و آرزو برنامد

شد روز فزون و یک غرض برنامد

دردا که به غربیل خرد عالم را

سرسر کردیم و هیچ بر سر نامد

شمارهٔ ۶۳

یارم ره و رسم عشق نیکو داند

هر خرده که شرط است در آن او داند

بگذاشته ام مصلحت کار بدو

گر بکشد و گر زنده کند او داند

شمارهٔ ۶۴

دردا که دلم به وصل تو شاد نماند

وز خاک درت به دست جز باد نماند

جانی که ترا عزیز می داشت برفت

صبری که مرا غرور می داد نماند

شمارهٔ ۶۵

هر شب که دلم به حیلها درماند

خواهد که به فال و قرعه حالی داند

صد قرعه سیمین سرشک از چشمم

بر قرعه زرین رخم گرداند

شمارهٔ ۶۶

هوشم سوی یار ناجوانمرد بماند

بی عارض گلگونش رخم زرد بماند

گفتم که مگر دردم ازاین دل بشود

بازی بازی دل بشد و درد بماند

شمارهٔ ۶۷

نی باد سحر بادم سر دم ماند

نی گونه زر بروی زردم ماند

در هر که نگه کنم ازو زار ترم

هم درد من خسته به دردم ماند

شمارهٔ ۶۸

این طایفه را چو خویشتن دانستند

خون را می و راز را سخن دانستند

چون تجربه چشم خردم باز گشاد

جمله نه چنان بود که می دانستند

شمارهٔ ۶۹

رندان می معرفت به اقبال کشند

نه چون دگران دردی اشکال کشند

علمی که بدرس و بحث معلوم نشد

آبی است که از چاه به غربال کشند

شمارهٔ ۷۰

هر دم خسرو هزار دل شاد کند

هر روز هزار بنده آزاد کند

در وهم کی آید که خداوند ملوک

از کمتر بندگان خود یاد کند

شمارهٔ ۷۱

این هفت اختر که باغ معمور کند

نقشی که کند از قلم نور کند

وین طرفه که نقششان به دل نزدیک ست

هر چند که نقش بندی از دور کند

شمارهٔ ۷۲

هر تیر کز این طبع چو الماس جهد

بر دیده مهش جای چو بر جاس دهد

در طاس فلک فتاده آوازه من

تا کیست که دست رد بر این طاس نهد

شمارهٔ ۷۳

سودی همه را مرا زیان خواهی بود

آشوب دل و آفت جان خواهی بود

همچون گل و سوسن ار بر اندازه گری

پیوسته دو روی و ده زبان خواهی برد

شمارهٔ ۷۴

دل در بر من به درد خشنود نبود

واندر خم زلف تو که بنمود نبود

اکنون هرکس که پرسد افسانه من

اول گویم که هر چه دل بود نبود

شمارهٔ ۷۵

افسوس که بخت دل فروزیت نبود

جز پرده دری و دیده دوزیت نبود

در راه تو هر چه داشتم با دل و جان

در باخته بودم همه روزیت نبود

شمارهٔ ۷۶

همراهی عشق هر هوس را مدود

بی او سوی جان شدن نفس را مدود

گفتم دریاب دل که از دیده دوید

گفت اینکه ترا دوید کس را مدود

شمارهٔ ۷۷

مه باتو تا درون پیرانه رود؟

وین پایه جز از من بیمایه رود

دی از سر نیست کرد به حامی خسته؟

خورشید چو شد ذره که در سایه رود

شمارهٔ ۷۸

یک روز مرا کار به سامان نرود

دل باز نیاید به من و جان نرود

برما سزد ار بخت به فرمان نرود

امروز به دست ماست نیز آن نرود

شمارهٔ ۷۹

حالی باری بر آتشم تا چه شود

خاک در تست مفرشم تا چه شود

با ناخوشی هجر خوشم تا چه شود

تو میکش و من همی کشم تا چه شود

شمارهٔ ۸۰

چون باد اگر زخاک سنگم بشود

چون آتش اگر ز آب رنگم به شود

زینها همه کی ترسم از آن می ترسم

کان کان شکر ز دست تنگم بشود

شمارهٔ ۸۱

خشنود ز بهرام روان محمود

می نازد از او به خلد جان محمود

گر گشت به کام خلق سوری چه عجب

شوم است خلاف خاندان محمود

شمارهٔ ۸۲

آن سبزه که از گلت برون می آید

مشکیست که نقش بند خون می آید

گفتم که نقینه مگر مصر گذشت؟

خود موکب بغداد کنون می آید

شمارهٔ ۸۳

در شیوه عشق صبر و زر می باید

آب مژه و خون جگر می باید

در نیل زدم مرقع صبر ولیک

یک پیوندش ز عمر در می باید

شمارهٔ ۸۴

در ده قدح درد که در می باید

رنجم چو زتست بیشتر می باید

خوش نیست غمت لیک بسی خوش خوار است

هر چند همی خوری دگر می باید

شمارهٔ ۸۵

آتش زده در هجر تو گرمی باید

در خورد درشتی تو نرمی باید

گیرم که چو غنچه نهمت لب برلب

در نرگس تو نه سر به سر میباید

شمارهٔ ۸۶

در عشق نماند دیده را جای امید

تا آخر اگر چنین بود وای امید

دستم چو نمی رسد به سودای امید

در دامن غم کشیده ام پای امید

شمارهٔ ۸۷

هر لحظه کنی دلا یکی درد شکار

وانگه به هزار محنتم بکشی زار

دانی چکنی مرا به من باز گذار

وین دست عنایت از سر من بردار

شمارهٔ ۸۸

ای رنگ رخت جامه جادوی بهار

از نقش تو افتاد دلم سوی بهار

باری پی آزمایش باغ به پای

تا زلف تو خوشتر است یا بوی بهار

شمارهٔ ۸۹

خط تو کشیده زهره را نیل ای یار

جعد تو نگاشت مشتری را چو نگار

تا خال تو یک بوسه ستد از خورشید

زلفت مه را گرفت صد بار کنار

شمارهٔ ۹۰

جانا تن نالان که نماندست ببر

وین یک دل حیران که نماست ببر

یا جمله آن دل که ببردی باز آر

یا باقی این جان که بمانده است ببر

شمارهٔ ۹۱

دوش آن بت زرین کمر سیمین بر

می کرد نیاز بر من از پسته شکر

رومی به چه تا زاد ترا یک مادر

می داد مرا در آب خشک آتش تر

شمارهٔ ۹۲

شبهای وصال ما کجا شد آخر

وآن عشرت حال ما کجا شد آخر

گیرم که شب وصال را چشم رسید

در خواب خیال ما کجا شد آخر

شمارهٔ ۹۳

هر روز ترا یک بدآموز دگر

هر لحظه ز تو در دل من سوز دگر

گفتی که برو ز شهر اگر درد اینست

من خود ز جهان روم دو سه روز دگر

شمارهٔ ۹۴

در مجلس خسرو همایون اختر

آن طرفگی لاله سر مست نگر

هم خال و رخست و هم ندیم ساقی

هم مجمر و عود هم گلاب و شکر

شمارهٔ ۹۵

غم گنج نهاده ای چه خواهم دیگر

اشکم چو گشاده ای چه خواهم دیگر

گفتی که چه بایدت بخواه و مندیش

چون هر همه داده ای چه خواهم دیگر

شمارهٔ ۹۶

پیش لب خود یاد شکر هیچ مگیر

پایان چو شد این سخن ز سر هیچ مگیر

گفتی تو مرا چو باد در سر داری

خاک قدم توام دگر هیچ مگیر

شمارهٔ ۹۷

هر سنگی را که آفتاب از تک و تاز

پیروزه و لعل کرد در عمر دراز

در بزم انداخت خسرو بنده نواز

کز همچو منی چنین سزد سنگ انداز

شمارهٔ ۹۸

مهمان من آمده است جانان امروز

با عیش خوشم به روی مهمان امروز

گر شب برسد به لب رسد جان امروز

شب را برما بار مده هان امروز

شمارهٔ ۹۹

گر صبر نِه‌ای، ای دل پر خون بگریز

ور خصم نِه‌ای، ای فلک دون بگریز

ای راحت خسته گر نخفتی باز آی

وی دولت خفته گر نمردی بر خیز

شمارهٔ ۱۰۰

از درد دل پر غمم ای ماه به ترس

وی خفته ز ناله سحرگاه به ترس

در هر نفسی تعبیه دارم آهی

ای آینه میگویمت از آه به ترس

شمارهٔ ۱۰۱

سبحان الله در آن جوانی و هوس

روز و شبم اندیشه همی بودی و بس

کاندر پیری ز من نباید کس را

چون پیر شدم مرا نبایست از کس

شمارهٔ ۱۰۲

ای دولت حسن تو شده یکصد باش؟

تا نام تو بر زبان خلق افتد باش

تو خیر بکن برسر کار خود باش

اندیک تو میکن و همه گوید باش

شمارهٔ ۱۰۳

ای دوست مطیع دشمن هجران باش

همخانه عقل و همنشین جان باش

بنمای جمال و کودکی دعوت کن

بفرست خیال و گوش بر مهمان باش

شمارهٔ ۱۰۴

ای شاه جهان را که خطر نیست ببخش

جرم من اگر هست و گر نیست ببخش

هر چند گناه من بزرگ است ای شاه

دانم که ز تو بزرگتر نیست ببخش

شمارهٔ ۱۰۵

دشمن که فتاده است بوصلت هوسش

هر لحظه مبادا به طرب دست رسش

نی نی نکنم دعای بد زین سپسش

دشمن اگر از آهن است عشق تو بسش

شمارهٔ ۱۰۶

شاهنشه را که بخت بادا وطنش

شد نیک فراموش ز بنده حسنش

امروز منم بنده نیکو سخنش

ای رحمت شاه یاد ندهی ز منش

شمارهٔ ۱۰۷

ای دل به دل آنچه می کند یار بکش

این بار چنانکه باید این بار بکش

از روی گلت اگر همی ناید روی

از دیده به دیده سر از خار بکش

شمارهٔ ۱۰۸

ای دل قدح بلاش چون نوش بکش

هو بد به امید روی نیکوش بکش

چون حلقه بندگیش داری در گوش

او گم نکند تو پنبه از گوش بکش

شمارهٔ ۱۰۹

آیینه بیار است خط چون زنگش

دل گشت فراخ از دهان تنگش

نقش از پری و رنگ ز گل بر بودست

خورشید منقش و مه گلرنگش

شمارهٔ ۱۱۰

هر دم جنگ است با من مسکینش

هر لحظه فزون است چو مهرم کینش

سبحان الله زبان تلخش نگرید

بیزار شدم از آن لب شیرینش

شمارهٔ ۱۱۱

ای زلف تر از سوسن و گل مفروش

وی سوسنت از آب و گلت از آتش

می ده که بر آن سوسن و گل آید خوش

گلرنگ شراب از قدح سوسن وش

شمارهٔ ۱۱۲

از خاک درت ساخته ام مفرش خویش

بر خیره به باد داده عمر خوش خویش

بنمای به من تو آن رخ مهوش خویش

هان تا نبرم آب تو از آتش خویش

شمارهٔ ۱۱۳

گه بر رخ آن مهرگیا بازم عشق

گه برسر آن زلف دو تا بازم عشق

سرتاپایش ز یکدگر خوبتر است

حیران شده ام که بر کجا بازم عشق

شمارهٔ ۱۱۴

خواهی که چو بلبل نهدت گفت محل

چون باز بدو ز چشم خونین اول

مغرور مشو چو طوطی از یک دو جدل

چون کبک بکردی سر خود زیر بغل

شمارهٔ ۱۱۵

زین یک دو سه پیمانه میازار ای دل

گرمی بخرندت نشوی خوار ای دل

هر چیز که شد بهاش بسیار ای دل

اندک تر گرددش خریدار ای دل

شمارهٔ ۱۱۶

چشم از نظری هلاک تو جست ای دل

جان دست به خون تو فرو شست ای دل

در زلف منم از آنچه بودی هرگز

هر جا که روی بخت تو باتست ای دل؟

شمارهٔ ۱۱۷

از علم و عمل چشم و چراغی دارم

وز خاطر خود شکفته باغی دارم

در عهده آن نیم که فردا چه شود

حالی ز همه جهان فراغی دارم

شمارهٔ ۱۱۸

ای طایفه را چو خویشتن دانستم

خون را می و ژاژ را سخن دانستم

چون تجربه چشم خردم باز گشاد

جمله نه چنان بود که من دانستم

شمارهٔ ۱۱۹

ای چرخ فلک قد بخم از زلف توام

در دوخته تا جامه ماتم ز توام

با این همه هر تیغ که داری بگذار

گر از تو سپر بیفکنم همچو توام

شمارهٔ ۱۲۰

تا از تف سینه قبله زردشتیم

در عشق تو محراب هزار انگشتیم

تو فارغ و ما خویشتن از غم کشتیم

سبحان الله چگونه پشتاپشتیم

شمارهٔ ۱۲۱

در خدمت کس گر نکنم پشت به خم

شاید که ز من روی بگردانی هم

چون من سر خود ندارم اندر عالم

پای دگری چه گیرم از بهر درم

شمارهٔ ۱۲۲

من روی بدان زلف چو شست آوردم

در بندگی تو هر چه (که) هست آوردم

گر دست به جان رسد فدای تو کنم

زیرا که هم از تو جان بدست آوردم

شمارهٔ ۱۲۳

آن شد که ترا به جان بها می کردم

وز بهر تو هر که بد رها می کردم

اکنون چو براندیشم از آن می گویم

یارب چه بد آن و من چها می کردم

شمارهٔ ۱۲۴

آرامگه دل خم مویت دیدم

بینائی دیده خاک کویت دیدم

سبحان الله هیچ ندانم امروز

تا روی که دیده ام که رویت دیدم

شمارهٔ ۱۲۵

در عشق تو چون خیره سران می خندم

وز رنگ چو گل جامه دران می خندم

می خندم که از تو می ببریدم

امروز در این گریه بر آن می خندم

شمارهٔ ۱۲۶

مندیش که بی گل تو در گلزارم

بی تو ز بهشت و حور عین بیزارم

هر شب که چو آفتاب بدهی بارم

تا روز چو سایه روی در دیوارم

شمارهٔ ۱۲۷

نی یاد کند یار ز رنج سفرم

نی نامه نویسد و نه پرسد خبرم

گر دارد ازین هزار باره بترم

هرگز گله دوست به دشمن نبرم

شمارهٔ ۱۲۸

کی بو که قدم از این جهان برگیرم

چون عیسی راه آسمان بر گیرم

وین دست و دل از دامن غم باز کشم

وین بار تن از گردن جان بر گیرم

شمارهٔ ۱۲۹

از علم زمین و آسمان می گیرم

وز عقل عنان این و آن می گیرم

گوئی چه کشی رنج که یک جان داری

این بین که به یک جان دو جهان می گیرم

شمارهٔ ۱۳۰

ای عکس خیالت آفتاب چشمم

زین بیش مبر چو آب خواب چشمم

زین پیش ببردند چو آب چشمم؟

بر خاک نیفتد آخر آب چشمم

شمارهٔ ۱۳۱

چون باز رهد ز غصه جان پاکم

مگری چو زنان که بهر تو غمناکم

من خنگ سوار کرده افلاکم

خاکش برسر که سر نهد بر خاکم

شمارهٔ ۱۳۲

در دست یک ستمگر افتاد دلم

در پای غمش به سر در افتاد دلم

هر بار به دام مومنی افتادی

این بار به دام کافر افتاد دلم

شمارهٔ ۱۳۳

نزدیک تو ای از همه کس کم که منم

کس نیست چنین خسته و در هم که منم

بر تو چه گره زنم در آن تو که توئی

وز من چه گشاید اندرین غم که منم

شمارهٔ ۱۳۴

یارب ز تو آنچه من گدا می خواهم

افزون ز هزار پادشا می خواهم

هر کس ز در تو حاجتی می خواهد

من آمده ام از تو ترا می خواهم

شمارهٔ ۱۳۵

از عمر که بگذشت بلا می بینم

وز چرخ که برکشد جفا می بینم

از هجر در این میان وفا می بینم

باری ز کسان بین که چها می بینم

شمارهٔ ۱۳۶

تا عمر بود به دل هوای تو کنم

تاج سر خود ز خاک پای تو کنم

ای برده مرا بر آسمان همچو دعا

والله که زمین پر از ثنای تو کنم

شمارهٔ ۱۳۷

رفتیم و گرانی ز وصالت بردیم

در دیده نمونه جمالت بردیم

تا مونس هر دو یادگاری باشد

دل را به تو دادیم و خیالت بردیم

شمارهٔ ۱۳۸

تا چنگ بر آن سنبل پرتاب زدیم

وز چهره به نام تو زر ناب زدیم

زنهار خیال را به مهمان به فرست

کز آتش دل خانه چشم آب زدیم

شمارهٔ ۱۳۹

سر کوفته در پای بلا می گردیم

دل رفته ز جان نیز جدا می گردیم

آفاق زعافیت همی موج زند

مادر طلب بلا چرا می گردیم

شمارهٔ ۱۴۰

بدخواه تو گفت ای ملک هفت اقلیم

چون موی شدم کنون نترسم از بیم

آگاه نبوده بود آن دیو رجیم

کز تیر شهاب وش کنی موبدو نیم

شمارهٔ ۱۴۱

سبحان الله بعهد تو آن گویم

کز طلعت تو نبود خالی کویم

زین پیش جهان به روی من می دیدی

و اکنون چه شدت که می نبینی رویم

شمارهٔ ۱۴۲

دل بسته روزگار پر زرق شدن

یا شیفته بقاء چون برق شدن

چون مردم آشنا ور اندر گرداب

دستی زدن است و عاقبت غرق شدن

شمارهٔ ۱۴۳

ای دل ز غمش ناله زاری می کن

با درد به حیله روزگاری می کن

ای جان به لب رسیده این روزی چند

هرگونه که هست دارو آری می کن

شمارهٔ ۱۴۴

دارم ملکا چو ریگ و باران دشمن

بر من شده جمله دوستاران دشمن

در خانه تو بزینهار آمده ام

یک دوست توئی و صد هزاران دشمن

شمارهٔ ۱۴۵

ای کرده بسی جفا به جای دل من

از عشق تو شد ز جای پای دل من

یک روز نجسته رضای دل من

این است و از این بتر سزای دل من

شمارهٔ ۱۴۶

آن رفت که عشوه می خریدم ز تو من

پیراهن صبر می دریدم ز تو من

من با تو چنان بدم که ناخن باگوشت

لیکن چو دراز شد بریدم ز تو من

شمارهٔ ۱۴۷

خورشید بنفش و ماه گلرنگش بین

بادام فراخ و پسته تنگش بین

اندر بر سیم آن دل چون سنگش بین

شیرینی صلح و تلخی جنگش بین

شمارهٔ ۱۴۸

ای مردم چشم ملک بینا از تو

آموخته جود ابرو دریا از تو

ای نور خدای گشته پیدا از تو

بر خور تو ز دولت خود و ما از تو

شمارهٔ ۱۴۹

بگشای تو مشرق ای به حجت خسرو

در مغرب فتح کن میندیش به جو

خود بهر تو چرخ کهنه و دولت نو

هر یک به دو دست می زند تیغ تو رو

شمارهٔ ۱۵۰

در راه یگانگی نشان ما کو

وان صحبت دوستی میان ما کو

چون جمله دوستان به هم بنشستند

دل مشغله می کند که آن ما کو

شمارهٔ ۱۵۱

رفتم ز درت دل به غمت کرده گرو

بردم ز درت عشق کهن با غم نو

هر چند ز دل نباشد ای جان جهان

چه کم شود از تو گر بگوئی که مرو

شمارهٔ ۱۵۲

ای دولت و دین را به سزا شاهنشاه

ای بر عدلت دوام ملک تو گواه

امشب می خور که مشتری با همه جاه

بر چرخ به روی تو همی بیند ماه

شمارهٔ ۱۵۳

ای در طلب لطف تو دریا تشنه

بر آب حیاتت گل رعنا تشنه

چون مردم چشم خویش تا کی باشیم

آب از سرِ ما گذشته و ما تشنه

شمارهٔ ۱۵۴

ای نقش تو از دیده به دل جان بسته

روی از دل و دیده تو بخونم شسته

از دیده و دل در غم تو شادم از آنک

بر دیده نشسته و در دل رسته

شمارهٔ ۱۵۵

ای شاه تو شیر می فکندی ره ره

اقبال همی کرد پیاپی زه زه

با خصمان شرط کن که روزی گه گه

از شیر پنج پنج ازیشان ده ده

شمارهٔ ۱۵۶

ای عزم تو بر دولت و دین آکنده

وی زلزله بر جان ملوک افکنده

والله که ز تو خصم نماند زنده

صادق صبح است این زبان بنده

شمارهٔ ۱۵۷

داد دلم ای خیال هر شب تو بده

کسی می ندهدم نشان از آن لب تو بده

ما را ز لبش نیست امیدی لیکن

وانجا که امید هست یارب تو بده

شمارهٔ ۱۵۸

جانا تو به وصل خویش تعریفم ده

وز بار فراق خویش تخفیفم ده

گر خلعت آمدن نمی فرمائی

باری به جواب نامه تشریفم ده

شمارهٔ ۱۵۹

ای نیست شده در غم تو هست همه

هشیار به تو بوده دل مست همه

غمهای جهان چو در دلم بنشینند

جای تو بود جای زبر دست همه

شمارهٔ ۱۶۰

بر دست من ای شوخ می روشن نه

وین بار گران هجر بر دشمن نه

هشیار نیم تهمتش از من بردار

دیوانه زنجیر توام بر من نه

شمارهٔ ۱۶۱

هر لحظه مرا به کام دشمن تو کنی

جان در تن من خشک چو گردن تو کنی

در هجر تو والله که نبارم جز خون

من با تو کی آن کنم با من تو کنی

شمارهٔ ۱۶۲

ای جان جهانیان برای تو فدی

شکر ایزد را که یافتی زود شفی

نامد به طبیب هیچ حاجت ورنی

تعجیل برین بود نزول عیسی

شمارهٔ ۱۶۳

ای نرگس تر جهان معطر کردی

وین بزم چو چرخ را پر اختر کردی

در باغ خدایگان چو سر بر کردی

مجلس پر در کلاه پر زر کردی

شمارهٔ ۱۶۴

شاها چو نشاط بزم خرم گیری

هر ماه که در جهان بود کم گیری

نشگفت که یک طرف ز عالم گیری

گر مرد توئی همه جهان هم گیری

شمارهٔ ۱۶۵

بر چهره من به نام خود زر داری

بر دیده که تخت تست افسر داری

برسرو روان ز ماه چنبر داری

بادات ز ملک حسن برخورداری

شمارهٔ ۱۶۶

شاها ملکی که دیر پاید داری

بختی که همه جهان گشاید داری

چشمی که به شب حلقه رباید داری

شکر ایزد را که هر چه باید داری

شمارهٔ ۱۶۷

زلفی ز برای عقل سوزی داری

عمری ز برای کینه توزی داری

وانگاه امید نیکروزی داری

رو کز دل خود تمام روزی داری

شمارهٔ ۱۶۸

دردا که من از زمانه خوردم تیری

در دام به بوی دانه خوردم تیری

یک تیر امید بر نشانه نزدم

افسوس که از نشانه خوردم تیری

شمارهٔ ۱۶۹

از زخم خود و درد من ای رشک پری

هان تا نکنی خوشدلی از بی خبری

گر در سر ایام بود دادگری

هر زخم که بر من زده باز خوری

شمارهٔ ۱۷۰

گفتم ببر من از تو ای مینائی

گفتا که مبر که با دلت برنائی

گفتا زیرا بارحون می کردم؟

با دل نه بس آمدم چه میفرمائی

شمارهٔ ۱۷۱

گفتم که چوشب روی بکس ننمائی

ماننده فرقدین یار مائی

اکنون که بسان مه شدی هر جائی

دور از تو چو خورشید من و تنهائی

شمارهٔ ۱۷۲

ای سایه ایزدی چو خورشید بزی

آسوده چنانکه داری امید بزی

ای دست گذار شرع تا حشر به پای

وی آب حیات ملک جاوید بزی

شمارهٔ ۱۷۳

تا چند زجان مستمند اندیشی

تا کی ز جهان پر گزند اندیشی

آنچه از تو ستانند همی کالبد است

یک مزبله گو مباش چند اندیشی

شمارهٔ ۱۷۴

خواهم که همه کار برایت کنمی

بر مردمک دو دیده جایت کنمی

ور هیچ مرا دست به جان در شودی

حقا که نثار خاک پایت کنمی

شمارهٔ ۱۷۵

جانم ز تو از واقعه تو حالی

آمد به لب و تو لب همی جنبانی

با بنده چنان زئی که چشمت نزنند

خواهی که عنایتی کنی ولی نتوانی

شمارهٔ ۱۷۶

گر تو به خلاف دولت سلطانی

در کنج عدم نهان شدن نتوانی

اینک بنگر که سورریش کرد خلاف

جان داد و نمی رهد ز سرگردانی

شمارهٔ ۱۷۷

زان جان که نداشت هیچ سودم تو بهی

زان دل که فرو گذاشت زودم تو بهی

وان دیده که نقش روی تو نمود

دیدم همه را و آزمودم تو بهی

شمارهٔ ۱۷۸

با دل گفتم که ای دل اسرار مگوی

وین حال بر آن یار دل آزار مگوی

دل گفت که این حدیث زنهار مگوی

او کم نکند از این تو بسیار مگوی

شمارهٔ ۱۷۹

هر بوی که از مشک و قرنقل شنوی

از دولت آن زلف چو سنبل شنوی

چون نغمه بلبل از پی گل شنوی

گل گفته بود هر چه ز بلبل شنوی

شمارهٔ ۱۸۰

شاها اگر از بخت نشانی است توئی

وز خلق نسیم بوستانی است توئی

شمسی که بهمت آسمانی است توئی

جانی که بدو زنده جهانی است توئی

شمارهٔ ۱۸۱

تا شربت عاشقی چشیدم ز غمت

هر بد که گمانی بری کشیدم ز غمت

قصه چکنم به جان رسیدم ز غمت

آن به که نگویم آنچه دیدم ز غمت

شمارهٔ ۱۸۲

شاها کرم تو راز کان بگشاده ست

تیر تو گره ز آسمان بگشاده ست

این صفه در این گشادگی دانی چیست

از دیدن تو دل جهان بگشاده ست

شمارهٔ ۱۸۳

جز عشق تو سرمایه دین داری نیست

جز درد تو سرمایه هشیاری نیست

گردون به هزار غم گرفتار کند

آنرا که به درد تو گرفتاری نیست

شمارهٔ ۱۸۴

این دوست‌وَشان که دشمن جان منند

در حسرت دانش فراوان منند

دانند هم ایشان که نه مردان منند

این ننگ زنان نه مرد میدان منند

شمارهٔ ۱۸۵

دل در زر و سیم و دولت و بخت مبند

ای نیست بر اینها گره سخت مبند

جان در خور راحت است در رنج مدار

تن در خور تخته است در تخت مبند

شمارهٔ ۱۸۶

دردت ز دلم بدر نمی داند شد

وین سوز تو از جگر نمی داند شد

نزد تو به سر دوان بیایم چکنم

چون بی تو مرا به سر نمی داند شد

شمارهٔ ۱۸۷

کس را بر تو ز ناز تمکین نبود

این خود جنگ ست ناز چندین نبود

ای مردم دیده خویشتن بینی چیست

کین مردم دیده خویشتن بین نبود

شمارهٔ ۱۸۸

حاشا که دلم کم تو گیرد هرگز

یا بر دگری مهر پذیرد هرگز

تا ظن نبری ای به دو لب آب حیات

کین آتش عشق تو بمیرد هرگز

شمارهٔ ۱۸۹

ای باغ رخت گریز گاه نظرم

گر باشد صد هزار جان دگرم

[بیت دوم در نسخهٔ دیجیتالی مشکل دارد]

[بیت دوم در نسخهٔ دیجیتالی مشکل دارد] ...رم

شمارهٔ ۱۹۰

گفتم مگر آتش جوانی ببرم

وز عشق تو آب زندگانی ببرم

زین گونه که در چشم تو ای مردم چشم

گشتم سبک آن به که گرانی ببرم

شمارهٔ ۱۹۱

من کز نم دیده آسیا گردانم

کشتی بر خشک در سفر چون رانم

یک نامه نمی نویسد آن جانانم

این نامه نا نوشته تا کی خوانم

شمارهٔ ۱۹۲

یک چند نهان سوی دل آرام شدیم

و اکنون به عیان جفت می و جام شدیم

ترسیدن ما همه ز بدنامی ماست

اکنون ز چه ترسیم که بدنام شدیم

شمارهٔ ۱۹۳

آن رفت که کردمی نگه سوی تو من

خوشدل شدمی بدیدن روی تو من

رو رو که چو آگه شوم از خوی تو من

گر مشک شوی هم نکنم بوی تو من

شمارهٔ ۱۹۴

این لشکر شاه فتح یابند همه

در نیزه گزاردن شهابند همه

چون ذره اگر چه بی حسابند همه

در تیغ زدن چو آفتابند همه

شمارهٔ ۱۹۵

ای جان دل ریش بر مهان بیش منه

ای کاه ضعیف کوه بر خویش منه

کوته تر از آن است که پنداری عمر

چندین امل دراز در پیش منه

شمارهٔ ۱۹۶

در خواب ندید چرخ اعلا چو منی

در جوف صدف نیافت دریا چو منی

وانگه چو توئی جفا کند با چو منی

در غصه چون توئی دریغا چو منی

شمارهٔ ۱۹۷

ای سر تا پا به تازگی سرو سهی

از جمله نیکوان به خوبی تو بهی

بر حسن و جمال بیش می افزاید

چشم آر و را چو خاک بر روی نهی

دیوان اشعار

قصاید

غزلیات

مقطعات

ترجیعات

رباعیات

سید حسن غزنوی

دیوان اشعار