معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ حیدر شیرازی

حیدر بقال شیرازی شاعر گمنامی است که در قرن هشتم هجری در شیراز و یزد می زیسته و گویا شرح احوال او در تواریخ و تذکره های موجود نیامده است. وی مدیحه گوی نصرت الدین یحیی (مقتول ۷۹۵)، حاکم یزد، و سلطان حسین شیرازی (وفات : ۷۸۵) بوده، در حضرت شیخ ابو اسحاق شیرازی (وفات: ???) بار می یافته، سلطان ابوسعید بهادر (وفات:؟؟؟) را مرثیت گفته، و ظاهراً مذهب تشیع داشته است. از شعر حیدر، به جز غزلی که در جنگ اسکندر میرزا (مورخ ۸۱۴-۸۱۳) آمده، مجموعه‌ای به نام «مونس الارواح» بر جای مانده که از آن به عنوان دیوان حیدر شیرازی نیز یاد شده است. از حجم اندک مونس الارواح و ترتیب ویژه ای که در آن به کار رفته چنین بر می آید که سراینده این مجموعه را که عمدتا اشعار عاشقانه اوست و آن را «کتاب عشق» خوانده، به منظوری خاص – گویا به خواهش معشوق – فراهم کرده و خود در این خصوص آورده است: «چو در کنار فلک گوی زر روان گردید- در آمد از درم آن ماه مهربان چو صباح» «چه گفت؟ گفت که حیدر کتاب عشق بساز! - کز آن کتاب بود کار بسته را مفتاح» «بگفتمش که کتاب مرا چه نام نهی؟ - بگفت نام کتاب تو مونس الارواح» دیوان مونس‌الارواح وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

قصاید السبعه

سبب نظم کتاب : رسید موسم گل ساقیا! بگردان راح

فی نعت النبی صلی الله علیه و سلم : شمس و قمر ز پرتو رای محمدست

فی توحید الملک العلام جل جلاله : ای ز هستی غلغلی در ملک جان انداخته

فی تحمید الحمید المجید عز شانه : بنده ام از جان خدایی را که او جان آفرید

فی حمد باری تعالی جل جلاله و عم نواله : خالق اشیا که این دریای اخضر آفرید

فی قدرة الله تعالی و صفاته : قادری کز قدرت این عالم پدیدار آورد

فی حق الحق و ما فی شانه یصدق : قادرا، پاکا به درگاهت پناه آورده‌ام

فی اوصاف الله و کمال ربوبیته : صانع بی‌چون که این عالم هویدا می‌کند

فی عظمة الله و سلطانه : پادشاهی که به شب خلق جهان را خواب داد

سبب نظم کتاب

رسید موسم گل ساقیا! بگردان راح

که عشقبازی و مستی به دین ماست مباح

زبهر آنکه کنم کهربا به رنگ عقیق

بیار لعل مذاب از زمردین اقداح

به نیم شب دل من همچو شمع روشن کن

از آن شراب که روشندل است چون مصباح

تو از صلاح مگو با من ار خردمندی

از آن که عاشق بیچاره نیست مرد صلاح

درافکنید کمیت نشاط در میدان

که پادشاه خرد برکشید قلب و جناح

زعکس باده که خورشید مشرق طرب است

به نیم شب بنما عکس فالق الاصباح

چون آمدی به سلامت بخیر خوش بنشین

که بر تو خیر و سلامت بود صباح و رواح

بیا که دیده به روی تو می شود روشن

بیا که زنده به بوی تو می شود ارواح

چو در کنار فلک گوی زر روان گردید

درآمد از درم آن ماه مهربان چو صباح

چه گفت؟ گفت که حیدر کتاب عشق بساز

کز آن کتاب بود کار بسته را مفتاح

بگفتمش که کتاب مرا چه نام نهی

بگفت نام کتاب تو: مونس الارواح

فی نعت النبی صلی الله علیه و سلم

شمس و قمر ز پرتو رای محمدست

دنیا و آخرت ز برای محمدست

در شهر اندرون که درو جز خدای نیست

دل خانه ی حق است که جای محمدست

خورشید آسمان که جهان غرق نور اوست

یک ذره روشنی ز صفای محمدست

تا دیده ام لقای محمد بسان نور

در دیده ام همیشه لقای محمدست

در درج سینه گوهر ایمان نهاده ام

وین نیز هم ز بحر عطای محمدست

هر روز آفتاب که عام است فیض او

سرگشته در فلک به هوای محمدست

اول به راه شرع قدم نه که روز حشر

باشد رضای حق چو رضای محمدست

در حشر با سلوک رسولان برابرست

اعمال امتی که سزای محمدست

حیدر که در دهن شکر نعت می‌نهد

چون طوطیی ز بهر ثنای محمدست

فی توحید الملک العلام جل جلاله

ای ز هستی غلغلی در ملک جان انداخته

عکس نور ذات خود بر انس و جان انداخته

آتشی از مهر در میدان دل افروخته

پرتوی از ذات در صحرای جان انداخته

نه تتق در عالم کون و فساد افراشته

هفت فرش اندر سرای کن فکان انداخته

مهر وحدت از رخ شاه و گدا افروخته

نور قربت در دل پیر و جوان انداخته

شب کنار آسمان پر کرده از در و گهر

ماه را چون گوی سیمین در میان انداخته

روز فرشی را ز زر گسترده بر روی فلک

شب بساطی را به راه کهکشان انداخته

قدرت او صبحدم از جامه ی زرین مهر

سبز خنگ چرخ را برگستوان انداخته

در بدخشان، تاب مهر عالم افروزش به صنع

خون لعل اندر دل سنگین کان انداخته

هر که بی پروانه ی حکمش زبان آور شده

همچو شمعش آتشی اندر زبان انداخته

زآستین صنع، دست قدرتش روز ازل

فتنه ها در دامن آخر زمان انداخته

هر کسی کو آتش حرص و هوا افروخته

زآتش غم دودش اندر دودمان انداخته

دوستان را روح و راحت دررسانیده به دل

دشمنان را در عذاب جاودان انداخته

هر که عشق او بهشت، از مدبری و کافری

آتشی از دوزخش در خان و مان انداخته

غیر نامش هر که نامی بر زبان آورده است

از ندامت، خاک راه اندر دهان انداخته

عاشق ذات جلالش هر دم از مجرای دل

ناوک آه از زمین بر آسمان انداخته

صانع بیچون به دست قدرت خود در بهشت

خوان پرنعمت ز بهر بندگان انداخته

عارف حق از خدا چیزی نخواهد جز لقا

گرچه بیند جنت اعلی و خوان انداخته

کوثر و حور و جنان هیچ است پیش حق طلب

کو ز دیده کوثر و حور و جنان انداخته

بنده ای را بر فراز تخت شاهی داده جای

بنده ای را دردمند و ناتوان انداخته

زاهدی را کرده در مسجد امام و پیشوا

راهبی را مست در کوی مغان انداخته

خالق اشیا، گناهی کآمد از ما در وجود

سترپوش است و طبق پوشی بر آن انداخته

ذات پنهانش که پیداتر بود از آفتاب

سر به سر اهل یقین را در گمان انداخته

مه، برین چرخ یکم از امر حق، در تیره شب

خویشتن را همچو شمعی در دخان انداخته

منشی ملک دوم، آن کو عطارد نام اوست

مست حضرت گشته و کلک از بنان انداخته

مطرب بزم سوم، زهره، به امر دادگر

از غریو چنگ در گردون فغان انداخته

خسرو چرخ چهارم، آفتاب، از نور حق

آتشی اندر نهاد خود عیان انداخته

رزم ساز کشور پنجم، شه بهرام نام

هیبت قهر حق از دستش سنان انداخته

قاضی ملک ششم، برجیس، در دارالقضا

دست قدرت بر سر او طیلسان انداخته

شاه چرخ هفتمین، کیوان، به امر کردگار

هفت گردون معلا زیر ران انداخته

دست صنعش، فصل نیسان از شقایق، فرش آل

بر کنار سبزه و آب روان انداخته

چترهای هفت رنگ از شاخه ها افراخته

وز زمرد فرشها در بوستان انداخته

از بهار و ارغوان و لاله و نسرین و گل

برقعی بر روی باغ از پرنیان انداخته

شاخ سنبل بر کنار ضیمران افراخته

شور بلبل در میان گلستان انداخته

ارغوان، رخ سرخ کرده از برای شاهدی

غیرت او آتشی در ارغوان انداخته

رنگ و بوی گل پدید آورده در بستان عشق

غلغلی در بلبل فریادخوان انداخته

در شب معراج گفته یک سخن با مصطفا

زآن سخن آوازه ای اندر جهان انداخته

دین او دریاست، در وی مؤمنان چون گوهرند

کافران را موج، چون خس بر کران انداخته

دولت او کوس در عرش معلا کوفته

نوبتش آوازه در کون و مکان انداخته

کشتیی کآن نیست در دریای دین ملاح آن

لنگر و تیرش شکسته، بادبان انداخته

حیدر عاشق زبهر آنکه باشد احمدی

غلغلی از عاشقی در لامکان انداخته

فی تحمید الحمید المجید عز شانه

بنده ام از جان خدایی را که او جان آفرید

مهر و ماه و انجم و گردون گردان آفرید

دست صنع لایزالش، روز قدرت در ازل

پاره ی یاقوت در فیروزه ایوان آفرید

زابر فیض، اندر بن دریای حکمت، در صدف

لؤلؤ شهوار از یک قطره باران آفرید

از برای آنکه بنشانند بر تخت زرش

پرتوی از مهر در لعل بدخشان آفرید

دست صنعش آتش خورشید را در کان فکند

وین همه یاقوت و لعل اندر دل کان آفرید

تا همیشه دامن من معدن جوهر بود

در کنار جزع من یاقوت و مرجان آفرید

اندرین درج زمرد، در شب تقدیر خویش

صد هزاران لؤلؤ شهوار رخشان آفرید

گه بهار شادمانی، گه خزان بی غمی

گاه تابستان خرم، گه زمستان آفرید

رعد، غران کرد و جسم باد بی آرام ساخت

برق، خندان کرد و چشم ابر گریان آفرید

تا به قدرت کرد گریان دیده ی ابر بهار

در میان خارها گلبرگ خندان آفرید

نار چون پستان خوبان در چمن پربار کرد

به به رنگ عاشقان در طرف بستان آفرید

در لب جانان حیات جاودانی جمع کرد

بر رخ خوبان سر زلف پریشان آفرید

گل رخ و نسرین بر و مشکین خط و مه وش نگاشت

دلبر سنگین دل و سیمین زنخدان آفرید

سر صنع لایزال از بهر خلط عاشقان

در خط و خال و لب و رخسار جانان آفرید

عاشق ذات جلال خویش در صحرای عشق

از شراب لایزالی مست و حیران آفرید

ماه چابک سیر در یک جا نمی گردد مقیم

ماه را سرگشته در گردون گردان آفرید

تا حساب ملک بنویسد به کلک معرفت

تیر پیر چرخ را منشی دیوان آفرید

تا نوازد چنگ و گوید قول و نوشد جام می

در فلک گوینده ای خوب و غزل خوان آفرید

در جهان آفرینش بر سر تخت مراد

پادشاه چرخ چارم را زرافشان آفرید

تا سراندازی کند از سرکشی در شرق و غرب

ترک خون ریز فلک با تیغ بران آفرید

تا کند حل نکته های شرع در دارالقضا

قاضی گردون گردان را سخندان آفرید

پیر پر دستان که بر هفتم فلک فرمان ده است

بر سر شش طاق گردونش نگهبان آفرید

حکمتش را بین که در دارالشفای معرفت

درد دل را از وصال خویش درمان آفرید

خاک و باد و آب و آتش، مهر و ماه و روز و شب

جسم و جان و عقل و دانش، جمله یزدان آفرید

آفریده ست او ترا از نور خویش اندر ازل

گرچه پنداری ترا از چار ارکان آفرید

این همه قدرت که در دنیا و عقبا جمع کرد

صنع بیچونش همه از بهر انسان آفرید

گاه بر فوق ثریا، گاه در تحت الثری

در جهان معرفت انسان بدین سان آفرید

از برای کژنشینان دوزخ تابنده ساخت

وز برای راست بینان باغ رضوان آفرید

از برای کافران، دنیا چو جنت راست کرد

وز برای مؤمنان، دنیا چو زندان آفرید

در جهان آدم ز محرومی ملامتها کشید

گویی آدم در جهان از بهر حرمان آفرید

از برای آنکه تا یونس رود در بطن حوت

ماهیئی را در بن دریای عمان آفرید

در ازل، رزاق روزی ده، ز خوان فیض خویش

جسم ایوب از برای قوت کرمان آفرید

چون نمود ادریس، در باغ بهشت از امر خود

از برای حله دوزی در تنش جان آفرید

گاه ابراهیم را در آتش سوزان فکند

گاه اسماعیل را از بهر قربان آفرید

گاه یوسف را عزیز مصر کرد از بعد حزن

گاه یعقوب از برای بیت الاحزان آفرید

سجده کن پیش حکیمی را که امر حکمتش

وصل یوسف را دوای پیر کنعان آفرید

تا به زیر پا درآرد شرق و غرب از دستبرد

بر سر باد صبا تخت سلیمان آفرید

تا حیات جاودان یابند در ملک وجود

از برای خضر و الیاس آب حیوان آفرید

کوری نمرود کابراهیم در آتش افکند

قدرتش از آتش سوزان گلستان آفرید

تا در آب رود نیل نیستی غرقش کند

دفع فرعون لعین، موسی عمران آفرید

از برای آنکه سحر ساحران باطل کند

قدرت بیچون او از چوب ثعبان آفرید

عیسی اندر خاک راه آمد ز مادر در وجود

جایگاهش بر سپهر چارم از آن آفرید

از برای آنکه تاج مهر بر فرقش نهد

تخت گاهش در بر خورشید تابان آفرید

چون زکریا شد ز بیم خصم پنهان در درخت

اره بر فرق سرش، دارای دوران آفرید

تا کند اظهار معجز، صالح خلوت نشین

ناقه را از سنگ خارا سهل و آسان آفرید

صد هزار و بیست و چار آمد پیمبر در وجود

مصطفای مجتبا بر جمله سلطان آفرید

این همه پیغمبران اندر رکاب او روند

از برای آنکه او سالار ایشان آفرید

عارضش زیباتر از برگ گل و نسرین نگاشت

قامتش رعناتر از سرو خرامان آفرید

از برای آنکه تا نعت نبی گوید ز جان

طبع حیدر در سخنگویی چو حسان آفرید

فی حمد باری تعالی جل جلاله و عم نواله

خالق اشیا که این دریای اخضر آفرید

در کنار و دامنش، یاقوت و گوهر آفرید

طاق ازرق بست و این فرش مطبق گسترید

مهر انور ساخت و این ماه منور آفرید

در خم چوگان ماه نو به صنع خویشتن

آسمان ماننده ی گوی مدور آفرید

طشت زرین، طاس سیمین، در و گوهر، جزع و لعل

این همه قدرت درین دریای اخضر آفرید

صانع بیچون که این سطح مسطح راست کرد

قامت گردون کژرو همچو چنبر آفرید

از برای آنکه تا طباخی اشیا کند

آتشی از مهر در خورشید خاور آفرید

تا موالید ثلاثه پرورند از امر «کن»‏

چار طبع و نه سپهر و هفت اختر آفرید

ماهیان را در میان آب دریا جای داد

در کنار آتش سوزان، سمندر آفرید

زانجم رخشنده و رنگ شفق، هنگام شام

در کنار آسمان یاقوت و گوهر آفرید

کرد ابراهیم آزر بت شکن از امر خویش

از برای بت تراشی گرچه آزر آفرید

آدمی از چار طبع و پنج حس و شش جهت

در زمان کاف و نون الله اکبر آفرید

تا دماغ جان مشتاقان خود مشکین کند

مشک از آهوی چین، وز گاو عنبر آفرید

از شکوفه چون درختان را کله بر سر نهاد

از ورقهاشان، قبای سبز دربر آفرید

از لطافت، رنگ رخسار سمن چون آب بست

وز نظافت، لاله را همرنگ آذر آفرید

غنچه ی رعنا که می پوشد قبای فستقی

بر مثال دختری در زیر چادر آفرید

سوسن اندر طرف بستان ده زبانی می کند

از برای آنکه یزدانش سخنور آفرید

از بهار و ارغوان و لاله و نسرین و گل

در میان بوستان، دیبای ششتر آفرید

چون گل صد برگ را جام شراب ناب داد

مستی و شوخی همه در چشم عبهر آفرید

از شکوفه در میان بوستان گوهر نمود

وز شقایق در کنار باغ اخگر آفرید

نرگس صاحب نظر، چون دیده ی خود باز کرد

از دم ابر بهاری دیده اش تر آفرید

فصل نیسان، قدرت او از بهار هفت رنگ

بر سر دوشیزگان باغ، معجر آفرید

چون درخت گل بخندید و رخ خود سرخ کرد

بر کف او جامی از یاقوت احمر آفرید

بر کف لاله- که مخمورست- جام می نهاد

بر کف نرگس- که سرمست است- ساغر آفرید

در کنار باغ، چون گل را سپر داد از هوا

در میان بوستان، با بید خنجر آفرید

نی چون کف بگشود و در خدمت میان ده جا ببست

در نهاد او ز صنع خویش شکر آفرید

نرگس رعنا چو بر تخت زمرد جای داد

تاج بر فرق سرش از سیم و از زر آفرید

زیر دامان درختان چمن، فصل ربیع

لاله های آتشین مانند مجمر آفرید

در میان نوجوانان چمن، فصل بهار

یاسمین ماننده ی پیر موقر آفرید

بوستانها از لطافت همچو جنت راست کرد

جویهای آب شیرین همچو کوثر آفرید

گوهری از امر خود بنهاد در درج عقیق

چون از آن نه ماه شد، ماهی منور آفرید

قدرت و صنعش تماشا کن که از یک قطره آب

صورتی محبوب گل روی سمن بر آفرید

سرکشان نازنین گل رخ نسرین بدن

مه وشان دلکش خورشید پیکر آفرید

از برای «کنت کنزا» این همه اسرار صنع

در خط و خال و لب و رخسار دلبر آفرید

قادر بیچون که این دنیا و عقبا راست کرد

بهترین دنیی و عقبی پیمبر آفرید

مصطفا و مجتبا و ابطحی و هاشمی

بر همه پیغمبرانش شاه و سرور آفرید

چون به دست صنع خود گیسوی احمد برفشاند

عالم از گیسوی مشکینش معنبر آفرید

چون به معراج یقین می رفت با فر و شکوه

جبرییلش در ره تعظیم، چاکر آفرید

روز محشر امتان یکسر بدو بخشد خدا

از برای آنکه او سالار محشر آفرید

در میان شاعران سالک توحید گوی

تا نپنداری که کس مانند حیدر آفرید

گرچه تلخی می کشد از شوربختی در جهان

شعر شیرین خوشش از شهد خوشتر آفرید

فی قدرة الله تعالی و صفاته

قادری کز قدرت این عالم پدیدار آورد

خلق عالم را به عشق خویش در کار آورد

نافه از آهو و نور از نار و لعل از خاره سنگ

گوهر از بحر و زر از کان و گل از خار آورد

حکم او از رعد غران کوس سلطانی زند

امر او از ابر گریان در شهوار آورد

خار تیز از قدرت او بوستان پر گل کند

چوب خشک از حکمت او میوه ها بار آورد

نوبهار صنع بفرستد، بروید گل ز خار

بلبلان را مست و لایعقل به گلزار آورد

فصل نیسان چون بگرید ابر و خندد روی دشت

لاله ها در باغ از قدرت نمودار آورد

ضیمران تار و بنفشه کوژ و لاله شرمسار

ارغوان خونین و گل شوخ و سمن زار آورد

پیشتر از آنکه در پوشد گل رعنا قبا

نرگس سرمست در بستان کله دار آورد

فصل تابستان به قدرت در میان بوستان

صد هزاران صنع گوناگون ز اشجار آورد

میوه های خوب شفتالود و امرود و ترنج

سیب و زردآلود و نارنج و به و نار آورد

از هوای شام، نفح عنبر سارا دهد

وز نسیم صبح، بوی مشک تاتار آورد

پادشاه پادشاهان روز محشر در بهشت

عاشقان مست را با خویش در کار آورد

در بر ایشان به دست قدرت خود از کرم

دم به دم از حوض کوثر جام اسرار آورد

گه به قدرت مهر رخشان را به شب پنهان کند

گه به حکمت روز روشن از شب تار آورد

در سحر چون وانشاند شمع ماه از باد صبح

مشعل خورشید در عالم پدیدار آورد

تا درین مرکز فراوان نقش قدرت برکشد

مهر همچون نقطه و گردون چو پرگار آورد

هر شب اندر مجلس گردون ز بهر روشنی

از مه و انجم چراغ و شمع بسیار آورد

مهر و ماه و مشتری و زهره و بهرام و تیر

با زحل هر هفت در گردون به رفتار آورد

هست اقرارم که گبر و کافرست و دوزخی

هر که او در قدرتش یک ذره انکار آورد

شکر از نی، گندم از گل، میوه‌ها از چوب خشک

از برای بندهٔ بیچارهٔ زار آورد

وآنگهی بر دست قدرت از میان باغ صنع

میوهٔ الوان گوناگون به بازار آورد

بنده‌ام از جان خدایی را که بهر بندگان

این همه قدرت درین اطوار و ادوار آورد

گاه یوسف را به ده درهم فروشد در جهان

گاه در مصرش جهانی را خریدار آورد

امر او هنگام قدرت در جهان معجزات

عیسی یک روزه را ناگه به گفتار آورد

خود کند تقدیر و منصور از انا الحق دم زند

و آنگهش از غیرت خود بر سر دار آورد

گاه زهر جان ستان از زخم مار آرد پدید

گاه دفع رنج آن از مهره ی مار آورد

گرچه نمرود دنس لاف الوهیت زند

پشه ای بفرستد و او را نگونسار آورد

ورچه فرعون لعین آن دعوی باطل کند

همچو خس در رود نیل او را گرفتار آورد

گر به دست امر بردارد حجاب از روی کار

از هدایت کافر صد ساله اقرار آورد

حیدر توحید گوی از غایت صدق و صفا

روی دل پیوسته بر درگاه دادار آورد

فی حق الحق و ما فی شانه یصدق

قادرا، پاکا به درگاهت پناه آورده‌ام

سر ز ره گر برده بودم، سر به راه آورده‌ام

جان به صبح اول اندر حضرت آوردم به صدق

تا نگویی دیر آوردی، به گاه آورده‌ام

پای عزت در رهت هر شامگه بنهاده‌ام

روی طاعت بر درت هر صبحگاه آورده‌ام

من به پیش قاضی الحاجات بر اقرار خویش

مصطفا و مرتضا هر دو گواه آورده‌ام

از برای آنکه تا پشت و پناه من بود

روی دل دایم به درگاه الاه آورده‌ام

دستگاهم نیست وز افلاس پایم در گِل است

تا نپنداری که پیشت دستگاه آورده‌ام

شرمسار حضرتم، افکنده‌ام سر پیش پای

از برای آنکه در حضرت گناه آورده‌ام

من مسلمانم، نکردم اشتباه حق به کس

کافرم گر زآنکه هرگز اشتباه آورده‌ام

از برای سجده هر بانگی که بر من می‌زنند

قامت خود بر در حضرت دوتاه آورده‌ام

گرچه دایم روی بر درگاه می‌بایست کرد

روی بر درگاه عزت گاه‌گاه آورده‌ام

هرکسی از باغ طاعت گل در آن حضرت کشید

من ز بی‌برگی در آن حضرت گیاه آورده‌ام

روسفیدی نیست در من زیر این چرخ کبود

زآنکه من رخ زردم و نامه سیاه آورده‌ام

آه بر آیینهٔ گردون کشیدم نیم‌شب

وین کبودی بین که در رخسار ماه آورده‌ام

گرچه می‌دانم که آهم باد باشد پیش تو

دم به دم از سینه در پیش تو آه آورده‌ام

خویشتن آورده‌ام پیش تو با دست تهی

تا نگویی خویش با خیل و سپاه آورده‌ام

جای من چاه است، شرمم باد از درگاه تو

گر بگویم من که در پیش تو جاه آورده‌ام

خرمن عمر از هوا بر باد غفلت داده‌ام

لاجرم بر درگهت روی چو کاه آورده‌ام

بس که دریای سرشک از دیدهٔ من می‌رود

در میان بحر چون ماهی شناه آورده‌ام

ناگهان طوفان نوح اندر جهان آید پدید

بس که من از دیدهٔ خونین میاه آورده‌ام

حال من باشد تباه از جرم و آوردم برت

راستی را در برت حالی تباه آورده‌ام

درد من افزون شد و کاهید عمرم از ندم

بس که من از سینه آه عمر کاه آورده‌ام

جان ز تن آورده‌ام در ملک مصر وحدتت

یوسف مصری نگر کز قعر چاه آورده‌ام

من ز «الا الله» می‌گویم سخن در حضرتت

تا نگویی من سخن از «لا اله» آورده‌ام

ای مسلمانان! درین عرصه ز اسب آرزو

من پیاده گشتم و رخ پیش شاه آورده‌ام

گرچه هرکس را بود پشت و پناهی در جهان

در حقیقت من ز حق پشت و پناه آورده‌ام

این چنین عشقی که من آورده‌ام با کردگار

تا نپنداری که در این سال و ماه آورده‌ام

در ازل من بوده‌ام عاشق به ذات پاک او

عشق او با خویشتن زآن جایگاه آورده‌ام

تا مگر عذرش بخواهی از خداوندی خویش

حیدر دل‌خسته پیشت عذرخواه آورده‌ام

از سیاست سخت می‌ترسم که از دیوانگی

بندهٔ مجرم به پیش پادشاه آورده‌ام

فی اوصاف الله و کمال ربوبیته

صانع بی‌چون که این عالم هویدا می‌کند

این همه قدرت ز صنع خویش پیدا می‌کند

چون درست مهر پنهان می‌کند

دامن گردون پر از لؤلؤ لالا می‌کند

در شب تاریک بهر روشنایی در سپهر

صد هزاران مشعل انجم هویدا می‌کند

چرخ صوفی وضع ازرق‌پوش را هنگام شام

در کنارش از شفق یاقوت حمرا می‌کند

نی غلط گفتم که اندر کاسه‌ای از لاجورد

دست صنع و قدرتش یک جرعه صهبا می‌کند

از ثریا عقدی از گوهر به گردون می‌دهد

وز مه نو حلقه‌ای در گوش جوزا می‌کند

غرهٔ مه آنکه غرا کرد دست قدرتش

طرهٔ عنبرفشان شب مطرا می‌کند

این همه قدرت برای خاطر ما می‌نهد

این همه صنع از برای دیدن ما می‌کند

لعل و یاقوت و گهر از سنگ می‌آید برون

کآتش مهرش اثر در سنگ خارا می‌کند

دست صنع و قدرتش هر شب به کلک معرفت

دفتر گردون پر از حرف معما می‌کند

هر سحر نقاش قدرت شمسه‌ای از زر ناب

بر سر لوح زمرد آشکارا می‌کند

عالمی از صنع مالامال قدرت کرده است

خرم آن کس کین همه قدرت تماشا می‌کند

پرتوی از نور ذات خویش درمی‌افکند

خاک را از صنع خود گویا و بینا می‌کند

سرمهٔ تورات اندر چشم موسی می‌کشد

حلقه انجیل در گوش مسیحا می‌کند

یوسف دل خسته در دست زلیخا می‌دهد

آدم بیچاره سرگردان حوا می‌کند

هر شب اندر گردن گردون گردان، دست صنع

خوشه‌های گوهر از عقد ثریا می‌کند

قدرت و صنعش تماشا کن که از یک قطره آب

صورت مه‌پیکر و خورشیدسیما می‌کند

دلبر سیمین‌تن سنگین‌دل یاقوت‌لب

گل‌رخ نسرین‌بر شمشاد بالا می‌کند

چون شراب لایزالی می‌دهد از جام شوق

عاشقان خویش را سرمست و شیدا می‌کند

چون به دست صنع خود خوان کرم می‌گسترد

روزی خلق جهانی را مهیا می‌کند

گر کسی را هست دردی در نهاد از عشق او

درد او را از وصال خود مداوا می‌کند

گوهر وحدت به بحر نیستی می‌افکند

چشم گوهربار من مانند دریا می‌کند

گر کسی از ناشکیبایی ملالی می‌کشد

از وصال خویشتن او را شکیبا می‌کند

کافران را زآتش دوزخ محابا هیچ نیست

مؤمنان را زآتش دوزخ محابا می‌کند

بر سر راه بیابان طلب از آرزو

سالکان راه وحدت بی‌سروپا می‌کند

تا شش و پنجی ازین چار و سه بیرون آورد

جای هفت اختر درین نه طاق مینا می‌کند

پادشاه پادشاهان بر فراز تخت دل

مخزن اسرار خود سر هویدا می‌کند

احمد مرسل که باشد سرور پیغمبران

در دو کونش از شرف محبوب دل‌ها می‌کند

در شب معراج قربت دستگیرش می‌شود

پایگاهش بر سر عرش معلا می‌کند

هرکسی را در جهان باشد تمنایی ز حق

حیدر از حق در جهان هم حق تمنا می‌کند

فی عظمة الله و سلطانه

پادشاهی که به شب خلق جهان را خواب داد

دست صنعش طره ی مشکین شب را تاب داد

هر دم از دارالشفای شوق از بهر دوا

دردمندان را ز حکمت شکر و عناب داد

چون به دست صنع خود خوان کرم می گسترید

از خداوندی خود روزی شیخ و شاب داد

ابر احسانش که عالم از کرم سیراب کرد

تشنگان عشق را دریای بی پایاب داد

اندرین طاق زبرجد رنگ، یعنی آسمان

در شب تاریک بهر روشنی مهتاب داد

بهر روز دل فروزان مشعل خورشید کرد

بهر نور شب نشینان پرتو مهتاب داد

شمع وحدت کآفتاب از عکس نورش روشن است

در شب تاریک غم در دشت معنی تاب داد

باغ را از برق خندان آتش اندر دل فکند

داغ را از ابر گریان لؤلؤ خوش آب داد

دست صنع و قدرت بیچون او در درج مهر

روز روشن چرخ را یک پاره لعل ناب داد

آتشی از مهر دُر با را ز گردون برفروخت

خنجر زرین خورشید فلک را تاب داد

رستم اندر گوشه ی میدان مردی گرم کرد

تا ز گردی و دلیری مالش سهراب داد

تا کند حکم کواکب چون منجم از رصد

تیر پیر چرخ را از مهر اسطرلاب داد

بنده ای را در زمانه خوار و بی آداب کرد

بنده ای را بی بهانه در جهان آداب داد

غافلان را در میانه دیده ها در خواب کرد

عاقلان را بر کناره دیده ی بی خواب داد

نامرادی را میان خاک و خاکستر نشاند

سرفرازی را سمور و قاقم و سنجاب داد

کافران را از ندم بت داد و زنار و صلیب

مؤمنان را از کرم سجاده و محراب داد

هر که در طاعت دو تا قامت نشد همچون کمان

بر مثال تیر از پیش خودش پرتاب داد

سجده کن پیش مسبب زآن که نبود بی سبب

گر مسبب بنده ای را در جهان اسباب داد

چون به غار اصحاب کهف ایزد تعالی خواستند

از خداوندی خود دولت بدان اصحاب داد

ساکنان غار عزلت از لقا در خواب کرد

تشنگان راه وحدت از عطا جلاب داد

عرش را از عزت خود این همه تعظیم کرد

فرش را از قدرت خود این همه اعجاب داد

پادشاهی کو در وحدت به روی کس نبست

از در خود خلق را امید فتح الباب داد

نازنینان ریاحین چهره را شاداب کرد

نوعروسان چمن را زلف مشکین تاب داد

در بر دوشیزگان باغ و مستان چمن

جامی از وحدت به دست لاله ی سیراب داد

نامداری را ز شوکت داد سیم بی شمار

سوگواری را ز حیرت اشک چون سیماب داد

گرچه قلاب است این دنیای دون بی وفا

نقد جمله مردمان در دست این قلاب داد

چرخ چون دریای دولاب است، زودش درنورد

زآنکه می خواهم ازین دریای چون دولاب داد

آنکه دعوی کرد بی معنی و غرق جهل بود

با سر و ریش مرصع جان در آن غرقاب داد

عقل و فهم و هوش و هنگ و دانش و تدبیر و رای

جسم و جان و علم و حکمت از کرم وهاب داد

طبع شعر و اعتقاد خوب و ایمان درست

شکر کن حیدر که از فضلت اولوالالباب داد

غزلیات

شمارهٔ ۱ - ترکیب بند - فی مدح ملک نصرة الدین یحیی سلطان شیراز خلد الله ملکه

شمارهٔ ۲ - فی مدحه خلد الله سلطانه : خسرو خاور چو پنهان شد ز شاه زنگبار

شمارهٔ ۳ - فی البدیهه و مدح خلد الله سلطانه : علی الصباح که سلطان طارم ازرق

شمارهٔ ۴ - و له ایضا : سرو آزاد که در باغ نشانند او را

شمارهٔ ۵ - و له ایضا : ملک ملک ملاحت، شه خوبان خطا!‏

شمارهٔ ۶ - مرثیهٔ سلطان ابوسعید : باز ازین واقعه ما را دل و جان می‌سوزد

شمارهٔ ۷ - و له ایضا : مطرب بزن نوایی، ساقی بده شرابی

شمارهٔ ۸ - و له ایضا : مرا در موردستان گلستانی است

شمارهٔ ۹ - و له ایضا : نباشد در جهان همچون تو یاری

شمارهٔ ۱۰ - و له ایضا : حسبة لله عزیزان یار من باز آورید

شمارهٔ ۱۱ - و له ایضا : دوش، آغوش و بر و بوس و کناری داشتم

شمارهٔ ۱۲ - و له ایضا - مثنوی : چو خورشید رخشنده رخ برفروخت

شمارهٔ ۱۳ - فی مدح سلطان حسین شیرازی : روز نوروز و هوای چمن و فصل بهار

شمارهٔ ۱۴ - غزل : ای سَمَن‌عارِضِ مَه‌پیکرِ شیرین‌گفتار

شمارهٔ ۱۵ - و له ایضا : پرتو روی تو از روی صفا می‌بینم

شمارهٔ ۱۶ - و له ایضا : ترک سرمست تو خون دل ما می‌ریزد

شمارهٔ ۱۷ - و له ایضا : آب کز دیده روان شد ببرد بنیادم

شمارهٔ ۱۸ - و له ایضا : تا دل خسته به دست سر زلفت دادم

شمارهٔ ۱۹ - و له ایضا : روز نوروز و می و مطرب و معشوق و بهار

شمارهٔ ۲۰ - و له ایضا : در چنان صورت مطبوع عجب می مانم

شمارهٔ ۲۱ - و له ایضا : خاک شیراز مگر کعبه عالم شد باز

شمارهٔ ۲۲ - فی البدیهه : بت شکرسخن پسته‌دهان می‌گذرد

شمارهٔ ۲۳ - و له ایضا : جانم از آتش آن لعل شکربار بسوخت

شمارهٔ ۲۴ - و له ایضا : تا به شیراز نگارم ز سفر باز آمد

شمارهٔ ۲۵ - و له ایضا : المنة لله که در میکده باز است

شمارهٔ ۲۶ - و له ایضا : امروز که در کوی خرابات الستم

شمارهٔ ۲۷ - و له ایضا : عمری است که در عشق تو بی صبر و قرارم

شمارهٔ ۲۸ - و له ایضا : تا کی من دیوانه گرفتار تو باشم

شمارهٔ ۲۹ - و له ایضا : جانا! دل من چون دهن تنگ تو تنگ است

شمارهٔ ۳۰ - فی البدیهه : آمد به در مسجد آدینه نگاری

شمارهٔ ۳۱ - و له ایضا : من عاشق آن سنگدلِ تنگ‌دهانم

شمارهٔ ۳۲ - و له ایضا : با زلف چو شامش نفس باد صبا چیست

شمارهٔ ۳۳ - جواب : ای آنکه ندانی که وفاداری با ما چیست

شمارهٔ ۳۴ - و له ایضا : تا دست دلم دامن دلدار گرفته‌ست

شمارهٔ ۳۵ - در فراق : درمان دل خسته ندانم ز که جویم

شمارهٔ ۳۶ - و له ایضا : ای دل! به جهان معتکف کوی فلان باش

شمارهٔ ۳۷ - و له ایضا : بر چهرهٔ او هر که زمانی نگران شد

شمارهٔ ۳۸ - بهاریات : ساقی! بده آن باده که هنگام بهارست

شمارهٔ ۳۹ - و له ایضا : به طرّهٔ طیرهٔ مشکی، به چهره غیرت ماه

شمارهٔ ۴۰ - و له ایضا : بتم چو ساغر یاقوت ناب می‌گیرد

شمارهٔ ۴۱ - وصف دل : بُتِ سَمَن‌بَرِ سیمین‌عَذارِ سنگین‌دل

شمارهٔ ۴۲ - و له ایضا : طریق شب روی- ای دل!- ز دست نگذاری

شمارهٔ ۴۳ - و له ایضا : نگار عهد شکن بی وفای دوران است

شمارهٔ ۴۴ - و له ایضا : بیا که درد مرا از لب تو درمان است

شمارهٔ ۴۵ - و له ایضا : بیا که مردمک دیده غرقه در آب است

شمارهٔ ۴۶ - و له ایضا : وجود خاکی من گرچه می دهی بر باد

شمارهٔ ۴۷ - و له ایضا : ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است

شمارهٔ ۴۸ - و له ایضا : به ناز اگر ز در آن سرو ناز باز آید

شمارهٔ ۴۹ - و له ایضا : به حسرت از قفس سینه مرغ جان برود

شمارهٔ ۵۰ - بهاریات : بهار و باده و روی نگار خوش باشد

شمارهٔ ۵۱ - فی البدیهه : عروس گل چو به طرف چمن درآمد باز

شمارهٔ ۵۲ - و له ایضا : خیال دوست که در خواب می‌کند بازی

شمارهٔ ۵۳ - سوگندنامه : به آفتابِ جمالت، به نورِ صبحِ جلال

شمارهٔ ۵۴ - و له ایضا : چنان که قطرهٔ شبنم ز ارغوان بچکد

شمارهٔ ۵۵ - و له ایضا : به حرف من چو نهاد این زمان نگار انگشت

شمارهٔ ۵۶ - مدح شیراز : دلم ز خطهٔ شیراز و قوم او شادست

شمارهٔ ۵۷ - و له ایضا : روزی است عید کز همه ایام خوشترست

شمارهٔ ۵۸ - و له ایضا : خواهم که حاجت من بیدل روا کنی

شمارهٔ ۵۹ - مجارات : ای روز روشنت ز شب تیره در حجاب

شمارهٔ ۶۰ - فی البدیهه : نوروز و عید ماست که روی تو دیده‌ایم

شمارهٔ ۶۱ - و له ایضا : از هر چه هست و بود، می خوشگوار به

شمارهٔ ۶۲ - و له ایضا : ساقی! بیار باده و مطرب بساز ساز

شمارهٔ ۶۳ - و له ایضا : نیست در عالم کسی همتای تو

شمارهٔ ۶۴ - خواجوی کرمانی غیبت شیخ سعدی کرد این مدح گفته شد

شمارهٔ ۶۵ - این شعر در حضور شیخ ابواسحاق بن محمود شاه گفته شد

شمارهٔ ۶۶ - جواب شیخ سعدی : ماه ملایک‌منظری، سنگین‌دلی سیمین‌بری

شمارهٔ ۶۷ - و له ایضا : از پردهٔ صبح دوم خورشید تابان می‌رسد

شمارهٔ ۶۸ - جواب شیخ : ای ساقی سیمین‌دهن! در ده شراب ناب را

شمارهٔ ۶۹ - و له ایضا : تا کی من سرگردان در عشق تو درمانم؟

شمارهٔ ۷۰ - و له ایضا : ساقی بیا و جام طرب پرشراب کن

شمارهٔ ۷۱ - و له ایضا : ای گل! هزار بلبل بیدل اسیر تست

شمارهٔ ۷۲ - و له ایضا : روز نوروز و هوای چمن و فصل بهار

شمارهٔ ۷۳ - و له ایضا : من نکنم توبه ز معشوق و می

شمارهٔ ۷۴ - و له : اگر آن یار یار من باشد

شمارهٔ ۷۵ - و له : آن بت که چشم مستش دل‌ها همی‌رباید

شمارهٔ ۷۶ - و له ایضا : من آن معشوق می‌خواهم که یار مهربان است او

شمارهٔ ۷۷ - و له ایضا : الا ای سرو نسرین بر! که سنبل بر سمن داری

شمارهٔ ۱ - ترکیب بند - فی مدح ملک نصرة الدین یحیی سلطان شیراز خلد الله ملکه

چون شاه شرق ز رخسار برکشید نقاب

به تیغ، عرصه ی عالم گرفت از سر تاب

اگر چه در دل شب آفتاب پنهان بود

چنانکه بیضه ای از زر به زیر پر غراب

ز زیر برقع شب آفتاب رخ بنمود

چنانکه دلبر من برکشد ز چهره نقاب

چو رفت هندوی شب، ترک من ز بستر ناز

درآمد از هوس باده نیم مست از خواب

چه دید؟ مطرب و ساقی ز بهر بزم صبوح

فشانده پسته و شکر، نهاده باده ی ناب

فتاده عود در آتش ز ساز سوخته نی

نشسته چنگ به آیین، به ناز خفته رباب

از آب چشم صراحی و ناله ی دل رود

فتاده آتش می در نهاد جام شراب

گرفت کاسه و از باده کرد مستان را

بسان نرگس مخمور خویش مست و خراب

گذشته ناله ی مستان ز عرش از شادی

به دور صفدر گردون شکوه سدره ی جناب

یگانه نصرت دین پادشاه ملک عجم

ستوده سایه ی حق قهرمان تیغ و قلم

بگو که چیست که گردن کشی کند ز گهر

عدو نشان و ممالک ستان و دین پرور

شهاب سرعت و خورشید رای و مه پرتو

بلند رفعت و گردون توان و نیک اختر

به روز معرکه با گردن سران در خشم

به گاه عربده با پردلان زبان آور

زمانی از سر گردن کشان ربوده کلاه

گهی به سرزنش بدسگال بسته کمر

گهی ز هیبت او لرزه بر تن فغفور

گهی ز جنبش او فتنه بر سر قیصر

بلند همت و خورشید رای و مه پرتو

ستاره هیبت و روشن نهاد و تیز نظر

ز بیم می سپرد تن به خاک تیره عدو

در آن زمان که به دست فنا رباید سر

ز سرکشی به سر آید از آنکه دست قضا

چو کودکیش همی پرورد به خون جگر

ز دست شه چو برآرد سر از هوای مصاف

رود به قلب عدو تند و تیز چون آذر

بگویمت که چه؟ شمشیر پادشاه بود

که در زمانه روان است چون قضا و قدر

شهی که ملک سلیمان به زیر خاتم اوست

ز روی مرتبه بالای سدره عالم اوست

عروس مملکتت زیر دست فرمان باد

سعادت دو جهانت مقیم ایوان باد

هر آن کسی که کند با تو کژروی چون کمان

ز بیم سهم سنانت چون مار پیچان باد

بسان سوسن آزاده گر برآری تیغ

ز خون خصم تو روی زمین گلستان باد

اگر چه رستم دستان جهان به تیغ گرفت

مطیع گلشن رویت هزاردستان باد

از آنکه رحمت حق آمدی، ز ابر عطا

هزار رحمتت از کردگار بر جان باد

مهیمنا، صمدا! این جهان جود و هنر

همیشه بر سر خلق جهان نگهبان باد

مدام سرور و گردن فراز و قلب شکن

همیشه صفدر و صاحب قران و سلطان باد

بر آنکه رحم کند بر دل شکسته ی من

نگهبان وجودش رحیم و رحمان باد

شمارهٔ ۲ - فی مدحه خلد الله سلطانه

خسرو خاور چو پنهان شد ز شاه زنگبار

پادشاه شام شد بر توسن گردون سوار

زورق زرین چو پنهان گشت در بحر محیط

کشتی سیمین روان گردید در دریای قار

پیر ازرق پوش را دامن پر از در و گهر

لیکن از رنگ شفق یاقوت بودش در کنار

چون نگه کردم کنار چرخ دیدم پر درم

همچو بر فرش زمرد ریخته برگ بهار

قرص زرین فلک تا در دل شب شد نهان

در فلک دیدم هزاران لعبت سیمین عذار

عقل کل انگشت حیرت برده در دندان فکر

از تعجب کین عجب قصری است پرنقش و نگار

او چنان بیدار و حیران بود و من در خواب خوش

دیدم ایوانی بخوبی خوشتر از دارالقرار

از سرافرازی فتاده عرش در پایش حقیر

وز بلندی گشته پیشش سدره پست و شرمسار

پرگل و ریحان و سنبل همچو بستان ارم

روشن و دلجوی و خرم همچو روی غمگسار

بر در و دیوار و سقفش جمله صورتهای خوش

دست مانی برده معنیها در آن صورت به کار

بادگیرش از بلندی برتر از هفت آسمان

و اندرو باد بهاری عطربیز و مشکبار

گرد ایوان بوستانی خوشتر از باغ ارم

پربهار و ارغوان و یاسمین و لاله زار

زآنکه تا عشاق را برگ نوا حاصل شود

بر سر هر گلبنی می خواند موسیقی هزار

تا به رقص آرد درخت بید و ساج و کاج و سرو

در میان بوستان دست طرب می زد چنار

بر مثال سلسبیل و کوثر از هر سو روان

جویهای سرد شیرین همچو نوش خوشگوار

دست قدرت از درختانش به صنع آویخته

سیب و زردآلو و امرود و به و نارنج و نار

حوض کوثر بر لبش دو تخت سلطانی زده

پایه شان بر رفته تر از نه سپهر باوقار

کوتوال چرخ هفتم آنکه کیوان نام اوست

بر در ایوان به دربانی نشسته روز بار

مشتری در وعظ و مریخ ایمن و خور بی خبر

زهره با چنگ و عطارد نی زن و مه پرده دار

مطربان در های و هوی و دلبران در گفت و گوی

صد هزاران شمع می افروخت از دست نگار

دف به قانون چون فغان می کرد از زخم قفا

چنگ و نای و عود و بربط ناله می کردند زار

مسکنی میمون و اجلاسی خوش و قومی شریف

ساعتی سعد و زمانی خوب و وقتی اختیار

همچو من کروبیان نه سپهر از خرمی

رقص می کردند و بودند از محبت بی قرار

حوریان هشت جنت جمله بیرون آمدند

و اندر آن مجلس باستادند از بهر نظار

بس که شب می ریخت مشک از آستین و جیب خویش

از زمین تا آسمان پر بود از مشک تتار

تاج دولت بر سر و بنشسته با بلقیس عهد

بر سر تخت سلیمان پادشاه کامکار

نصرت دنیا و دین، گردن فراز شرق و غرب

شاه یحیای مظفر، سایه ی پروردگار

بر سپهر لاجوردی قدسیان از خرمی

گوهر سیاره می کردند بر فرقش نثار

در جنان جاه و جلالت آنچنان صاحب قران

چون سزا دیدم بر او کردم دعای بی شمار

کردگارا! بر سر ما این چنین صاحب قران

در چنین جاه و جلالت تا ابد پاینده دار

همرهش بادا سعادت، همدمش بادا ظفر

همنشینش دولت و، نصرت قرین و، بخت یار

شاه چون نوشین روان آمد به گاه عدل و داد

وین وزیر زیرکش، بوزرجمهر روزگار

ملک یزد از دولتت همچون بهشت آراستند

و اندرو شادی کنانند از صغار و کبار

چشم زخم از ملک و از سلطان صفدر دور باد

زآنکه هستی عادل فرخنده و فرخ تبار

حاتم طایی که باشد پیش بذلت گاه جود؟

رستم دستان چه کوشد پیش حزمت وقت کار؟

در بر سلطان محمد پهلوان شرق و غرب

بر در تبریز بشکستی اخی در کارزار

چون چنین نام آوری کردی به هنگام نبرد

سنجق نام آوری دادت خدیو نامدار

تا به سلطانی نشینی بر سر تخت پدر

آمدی و یزد بگرفتی به عزم استوار

ملک می گیری به تیغ و ملک می بخشی به عدل

مثل تو هرگز ندیدم ملک گیر ملک دار

نعلهای مرکب فرخ پی ات، یعنی هلال

می شود هر ماه در گوش فلک چون گوشوار

تیر پیر چرخ اگر چه می زند دایم قلم

آورد کاغذ به پیشت بهر حاجت چند بار

در میان ز عدلت کس ننالد جز که نی

زهره از شادی ازین رو چنگ دارد در کنار

از هوای مجلس جان پرورت هر صبحدم

پیر ازرق پوش گردون می کند مهر آشکار

ترک خون ریز فلک، مریخ، در روز نبرد

می کند رمحش درون دیده ی خصمت گذار

قاضی گردون گردان، آنکه نامش مشتری است

آورد کاغذ به پیشت بهر حاجت چند بار

پیر پر دستان باهیبت که کیوان نام اوست

پاسبان بام ایوان تو باشد بنده وار

تا ببیند پادشاهی چون تو بر تخت مراد

سالها تا دیده ی گردون همی کرد انتظار

زآسمانها دست قدرت بهر پای مرکبت

نه طبق پر کرده است از دانه های شاهوار

مردم شیرازت از جان دوستدار حضرتند

وز ارادت در دعا کوشند در لیل و نهار

همچو حیدر از محبت روز و شب از جان و دل

عمر و جاه دولتت خواهند از پروردگار

من به القاب همایونت دو دفتر ساختم

تا به اقبالت بماند در زمانه یادگار

تا بخوانند و بدانند و بگویندت دعا

برده ام در وی سخنهای تر شیرین به کار

من به خاک راهت افتادم ز بهر بندگی

خوش بود کز خاک برگیری تن این خاکسار

تا یمین است و یسارست و جنوب است و شمال

دولتت باد از جنوب و نصرتت باد از یسار

روز عید فرخ و دامادی فرخنده ات

بر تو میمون و مبارک باد تا روز شمار

شمارهٔ ۳ - فی البدیهه و مدح خلد الله سلطانه

علی الصباح که سلطان طارم ازرق

فراز گنبد فیروزه گون بزد سنجق

ز بیم خنجر خورشید، لشکر انجم

ز روی چرخ گریزان شدند چون زیبق

ز خواب صبح چون ملاح روز سر برداشت

روانه کرد درین بحر نیلگون زورق

ز روی صدق، به صابون مهر، گازر روز

سحر ز دامن گردون بشست روی شفق

چو آفتاب برآمد، درآمد از در من

بتی که از رخ او ماه را بود رونق

شکسته سنبل او نرخ عنبر سارا

گرفته عارض او بر گل و ریاحین دق

فراز سرو قدش یاسمین و سنبل و گل

درون پیرهنش برگ لاله و زنبق

کشیده از سر زلف آفتاب در زنجیر

فکنده بر مه تابان ز مشک ناب وهق

ز عکس آتش رخسار چون بهار، گلش

گلاب گشته و افتاده در میان عرق

نشاط در دل و در دست جام لعل مذاب

شراب در دست و در پاکشان کشان یلمق

به عشوه ترک کمان دار ناوک اندازش

نشانده در دل من تیغ غمزه نا بر حق

به شکر شکر شیرین دوست، طوطی نطق

دهان به چرب زبانی گشاده چون فستق

بگفتم: ای بت ساقی، بیار جام شراب

کنون که مطربم انگشت می زند بر رق

نهاد بر کف من جام باده، گفتا: نوش! ‏

چون نوش کردم از دست او می راوق

ز عشق نرگس سرمست و نوبهار رخش

بسان غنچه دریدم ز عاشقی قرطق

ز بهر آنکه شوم سرفراز همچو کلاه

به خاک پاش فتادم چون موزه و بشمق

چه گفت؟ گفت که حیدر برو به خدمت شاه

بخوان به حضرت أعلی قصیده ای مغلق

دراز همچو سعادت به پادشاهی رو

که پادشاهی و دولت بدو بود ملحق

هر آن کسی که سر از خط او بگرداند

به زخم تیغ زبان چون قلم کنندش شق

به گرد سور سرایش که به ز فردوس است

بود ز روی زمین تا به عرش یک خندق

گهی که شاه رخ آرد بر اسب در عرصه

هزار پیل چو فرزین برد به یک بیدق

به پایگاه جلالش همی کشند به دست

ز بهر پیشکش، این تند سرکش ابلق

مطهرست به عالم چو یحیی معصوم

از آنکه نام وی از نام او بود مشتق

یگانه نصرت دین یحیی ستوده خصال

دلیر و صفدر آفاق، پادشاه بحق

به پادشاهی و بخشندگی و شرم و ادب

تویی که برده ای از خسروان عهد سبق

شهان دور که مشهور عالمند امروز

به مجلس تو چو طفلان گرفته اند سبق

ترا به معرفت حق به حق شناخته ام

تو اهل معرفتی در جهان جان الحق

به معرفت دو جهان را گرفتی از مردی

چه حاجت است ترا در جهان به تیغ و درق

بدین دلیری و گردافکنی و شیردلی

هر آن کسی که ترا دید می زند صدق

حروف انجم و نه دفتر سپهر امروز

بود ز دفتر قدر تو کم ز نیم ورق

ز خدمتت نگریزد فلک به هیچ طریق

رخ از در تو نتابد ملک به هیچ نسق

به قاف قرب ز سیمرغ پیشتر باشد

اگر دمی به هوای تو پر زند عقعق

سپهر پیر که اقرار بندگی تو کرد

به پیش خلق جهان باز می دهد لاحق

به هیچ روی نباشد عزیز در بر خلق

کسی که با تو دورویی کند بسان هبق

هر آن کسی که علم شد به دوستداری تو

به پیش خلق بود سرافراز چون بیرق

عدوی ناکس بی آبرو- که بادا خاک!- ‏

در آتش حسد و حرص می شود محرق

به خالقی که بگسترد هفت فرش زمین

به قادری که برافراخت نه فلک معلق

به صانعی که شب از بهر روشنایی خلق

فروخت مشعله ی ماه در میان غسق

به مصطفی که خدا در ازل به کن فیکون

بیافرید جهان را به عشق او مطلق

به یاوران و به اولاد پاک زاهر او

که جز به دوستی حق نمی زنند نطق

به ان یکاد که از بهر چشم زخم دمند

به قل أعوذ که باشد کلام رب فلق

به چار طبع و سه روح و سه نفس و سه مولد

به شش جهان و به هفت اختر به نه جوسق

به رهروان طریقت، به عاشقان خدای

که از ریاضت در چشمشان نماند رمق

به آفتاب که هر صبحدم ز غایت مهر

فراز طارم نیلوفری زند سنجق

به مطبخ شب و گاو سپهر و بره ی چرخ

به قرص ماه و به نه گرد خوان و هفت طبق

که در میانه ی شاهان به شرم و حلم و ادب

نظیر تو نبود زیر گنبد ازرق

شها! اگر چه که گنج سخن بپاشیدم

نخواستم ز کسی در زمانه یک دانق

خسیس را نخرم من به هیچ در عالم

اگر چه در بر او سندس است و استبرق

به شهر یزد شب و روز مبرز الشعرا

هنوز می زند از روی جاهلی بق بق

شده ست خوار و خلق در میان خلق جهان

مباد هیچ کسی در زمانه خوار و خلق

چو شاهباز حقیقت کجا پرد عصفور

به صوت و نغمه ی بلبل کجا رسد لق لق

کنیم شکر خدای جهان که هست امروز

کسی که بازشناسد همای را از بق

همان به است که کوته کنم حدیث دراز

ز بهر آنکه درازی به غایت است احمق

همیشه تا به گه شام زورق خورشید

شود درین بن دریای قار مستغرق

زبهر آنکه تو دایم به حق همی کوشی

نگاهدار وجود تو باد دایم حق!‏

شمارهٔ ۴ - و له ایضا

سرو آزاد که در باغ نشانند او را

بندهٔ قامت رعنای تو خوانند او را

آن جهاندار جهان نام جهان از بر من

به جهانی ز کف من بجهانند او را

ندهندش به همه ملک جهان یک سر موی

به همه ملک جهان گر بستانند او را

یا درآرند نگارین به سلامت بر من

یا سلام من مسکین برسانند او را

خواست تا پیش من آید نفسی از در غیب

چون درآید که همه کس نگرانند او را

خوانم الحمد و به اخلاص به رویش بدمم

گر به نزدیک من سوخته خوانند او را

حیدر از کوی وصال تو به جایی نرود

گر به شمشیر فراق تو برانند او را

شمارهٔ ۵ - و له ایضا

ملک ملک ملاحت، شه خوبان خطا!‏

ریختی خون دل سوخته، بی جرم و خطا

گفتم از ملک ملک شاد شوم، عقلم گفت

به سراپردهٔ سلطان نرسد دست گدا

گرد کوهت چه عجب گر چو کمر می گردم

کز چه باشد تن و اندام تو در بند قبا

سینه از فرقت معشوقه کنم چون آتش

دیده از حسرت دردانه کنم چون دریا

از قفا گرچه رقیب تو قفا خواهد زد

با وجود رخ خوبت نخورم غم ز قفا

سرفرازی کنم ار دور سپهر اندازد

دامن وصل تو در دست من بی سر و پا

صد هزاران دل سودازده در خاک افتد

اگر آشفته شود زلف تو از باد صبا

از هوای رخ چون آتش و آب خط تو

می رود خاک من سوخته بر باد هوا

تا مخالف شدی ای جان جهان با عشاق

سوختی جان و دل حیدر بی برگ و نوا

شمارهٔ ۶ - مرثیهٔ سلطان ابوسعید

باز ازین واقعه ما را دل و جان می‌سوزد

نه دل ما، که دل خلق جهان می‌سوزد

گوییا آتش دوزخ به جهان در زده‌اند

که دل مرد و زن و پیر و جوان می‌سوزد

چنگ در چنگ مغنی ز درون می‌نالد

شمع در مجلس ما گریه‌کنان می‌سوزد

نه منم سوخته در دهر که از آتش مهر

دل چرخ از غم سلطان جهان می‌سوزد

بوسعید آن شه فرخ‌رخ فرخنده‌وصال

آنکه در ماتم او کون و مکان می‌سوزد

شاه در خاک نهاد این فلک چابک سیر

در همه جایگهی آتش از آن می‌سوزد

عاشق سوخته با انده و غم می‌سازد

حیدر خسته‌دل از عشق فلان می‌سوزد

شمارهٔ ۷ - و له ایضا

مطرب بزن نوایی، ساقی بده شرابی

از تشنگی بمُردم بر آتشم زن آبی

تا من خیال رویت دیدم به خواب مستی

از حسرت خیالت راضی شدم به خوابی

گر سر ز پای اسبت از دست غم بتابم

در گردنم درافکن از زلف خود طنابی

از خال همچو دانه کام دلم برآور

کز آب دیدگانم می گردد آسیابی

گر از درم برانی چون بندگان به خواری

نگریزم از در تو هرگز به هیچ بابی

از لعل شکرینت، هر خنده ای و مصری

وز زلف عنبرینت، هر حلقه ای و تابی

روزی به خنده گفتی: کام دلت برآرم

درویش مستحقم گر می کنی ثوابی

یک بوسه از لبانت بهر زکات خوبی

صد ره سئوال کردم، یک ره بده جوابی

حیدر بسان مستان در بزم می پرستان

از خون خورد شرابی، وز دل کند کبابی

شمارهٔ ۸ - و له ایضا

مرا در موردستان گلستانی است

که گل چون روی او در گلستانی نیست

دلم بربود و جانم زنده گردد

اگر آید برم، کآرام جانی است

رخش باشد چو خورشید آشکارا

ولی از چشم نامحرم نهانی است

اگر طوطی سخن گوید ز شکر

بر گفتار او شیرین زبانی است

چو روی مه وشت گلزار خوبی است

چو قد دلکشت سرو روانی است

بیا آخر زمانی در بر من

که ترک جان کنم کآخر زمانی است

برو حیدر به کوی عشقبازان

به ترک جان بگو چون دلسِتانی است

شمارهٔ ۹ - و له ایضا

نباشد در جهان همچون تو یاری

بتی، سنگین دلی، سیمین عذاری

سمن بویی، به قد سرو بلندی

گل اندامی، به رخ رشک بهاری

رقیبش خار و او گلبرگ خندان

ملامت می کشم از دست خاری

به ترک اختیار خویش کردم

که از عاشق نیاید اختیاری

محقق جان برافشانم ز غیرت

چو بینم بر گل رویش غباری

کنارش در میان گیرم به مستی

میانش گر ببینم در کناری

اگر حیدر سخن گوید ز لعلش

کنم در گوش جان چون گوشواری

شمارهٔ ۱۰ - و له ایضا

حسبة لله عزیزان یار من باز آورید

دل ز دستم می رود، دلدار من باز آورید

از سر راه وفا از غایت لطف و کرم

تا شود غمخوار من، غمخوار من باز آورید

آن طبیب دل که یاقوتش دوان جان بود

از برای این دل بیمار من باز آورید

آن بت مه پیکر خورشید روی زهره چشم

مشتری وارش سوی بازار من باز آورید

خاک پای مرکبش کآن کحل بینایی بود

از برای چشم گوهربار من باز آورید

ساقیان سیم تن! زآن آتشین آبم دهید

باشد آبی را به روی کار من باز آورید

همچو حیدر در جهان دیوانه گردم روز و شب

تا به پیش من پری رخسار من باز آورید

شمارهٔ ۱۱ - و له ایضا

دوش، آغوش و بر و بوس و کناری داشتم

تا به هنگام سحر در بر نگاری داشتم

اختیارم باده خوردن بود و آغوش و کنار

از برای آنکه در دست اختیاری داشتم

شاهدی شوخی شگرفی شکری شیرین لبی

دلبری سنگین دلی سیمین عذاری داشتم

عیش می کردم به شادی، باده می خوردم به کام

غم نمی خوردم که در بر غمگساری داشتم

گاه لعلش بوسه دادم، گه کشیدم در برش

گاه با درج عقیقش کار و باری داشتم

کوری چشم رقیبان و حسودان تا به صبح

در بر و آغوش، یاری و چه یاری داشتم

همچو حیدر بنده بودم، پادشه می خواندمش

زآن به گوش جان ز زلفش گوشواری داشتم

شمارهٔ ۱۲ - و له ایضا - مثنوی

چو خورشید رخشنده رخ برفروخت

دل آسمان را به آتش بسوخت

خرد گفت: رو پیش سلطان عهد

که بالای گردون کشیده ست مهد

که او گوهر بحر شاه ولی است

به گاه وفا و سخا چون علی است

بود شاهزاده، بود تاج بخش

به مردی فزون از خداوند رخش

بزرگ زمین است و شاه زمان

پدر بر پدر شاه و صاحب قران

دلیر و سرافراز و بخشنده اوست

به بخشندگی مهر رخشنده اوست

حسین حسن روی حیدر توان

به تدبیر پیر و به دولت جوان

سعادت ازو می شود آشکار

چو بویی که آید ز مشک تتار

چو شیران جنگی ببندد کمر

به مردی بگیرد جهان سر بسر

چو جدان خود پادشاهی کند

ز مه حکم تا گاو و ماهی کند

الهی ترا عمر بسیار باد

خدای جهانت نگهدار باد!‏

شمارهٔ ۱۳ - فی مدح سلطان حسین شیرازی

روز نوروز و هوای چمن و فصل بهار

خوش بود جام می و بوی گل و روی نگار

از گل و نسترن و یاسمن و سرو و سمن

باغ پرنقش و نگارست، زهی نقش و نگار!‏

بر لب ساغر گل، عکس می شورانگیز

بر کف دست شقایق، قدح نوشگوار

گسترانند در اطراف چمن دیبه سبز

یا مگر خاک چمن نقش کنند از ژنگار

بلبل از حسرت گل نغمه کند در نوروز

قمری از سرو سهی دم زند از موسیقار

تا شود فاش که گل جامه دریده ست سحر

عندلیب است و مطوق که بگویند اسرار

چون من از حسرت معشوقه غزلخوان شده اند

طوطی و فاخته و کبک در و قمری و سار

بلبل از شاخ گل تازه فغان درگیرد

کز چه در طرف چمن غنچه نشیند با خار

همچو بلبل بسرا و گل بستان افروز

درد و تیمار رها کن که کشد بوتیمار

گر زند دست چنار از پی شادی چه عجب

زآنکه برخاست دگر بوی گل و بانگ هزار

بس که مرغ سحر از عشق غزل می خواند

در چمن سرو سهی رقص کند صوفی وار

گر زنی لاله صفت خیمه ی عشرت در کوه

بشنوی قهقهه ی کبک دری از کهسار

مطربا! سوز بود کار دلم، پرده بساز

ساقیا! باد بود شغل جهان، باده بیار

در چنین وقت که شیراز بود چون جنت

در چنین روز که گلزار شود چون فرخار

عاشق رند بود هر که درآید سرمست

زاهد خشک بود هر که نشیند هشیار

خویش باز آر ز بازار، به گلشن بنشین

که نمی خواهم از آن گل که بود در بازار

بوی معشوقه ی من هست ز نسرین ظاهر

رنگ رخساره ی من گشت ز خیری اظهار

زعفران عکس رخ زرد مرا دید به خواب

لاجرم چهره ی او زرد بود چون دینار

با وجود رخ معشوقه و جام می ناب

هستم از جام جم و ملک سلیمان بیزار

در خمارم چه کنم؟ جام می ام می باید

ساقیا! لطف کن و دفع خمارم ز خُم آر

هر کسی را که دلی هست در این موسم گل

در میان چمنی باده خورد با دلدار

چون مدار طرب از باده ی لعلی باشد

باده نوش از کف معشوقه و اندیشه مدار

چون بجز باد هوا هیچ ندارد در دست

می ندانم که چرا پنجه گشوده ست چنار

می کند ابر بهاری چو من از حسرت دوست

بر سر فرش زمرد، گهر از دیده نثار

در گل زرد و گل سرخ نگر در بستان

کین بسان رخ من باشد و آن چون رخ یار

بس که مانند شقایق دل من می سوزد

آتش افتاد ز سوز دل من در گلنار

نی که از خاک برون آمد و گویا گردید

ده زبانی کند امروز چو سوسن در کار

غنچه از پرده برون آمد و گل خندان شد

وز دل بلبل شوریده بشد صبر و قرار

گر بنفشه سر خود کرد گران معذورست

زآنکه در خواب چنان شد که نگردد بیدار

بر سر گل ز هوا بید عجب لرزان است

که مبادا که گل امسال بریزد چون پار

از ریاحین گل صد برگ برآرد بستان

وز شکوفه ید بیضا بنماید اشجار

ارغوان خرم و گلشن خوش و سوسن دلکش

لاله در آتش و گل در تب و نرگس بیمار

ضیمران تازه و خطمی تر و نیلوفر غرق

خوش نظر خرم و ریحان کش و عبهر عیار

غنچه در پوست نمی گنجد و خوش می خندد

ابر سرگشته همی گردد و می گرید زار

چشم بادام اگر تر شود از گریه ی ابر

دهن پسته بدو خنده کند دیگر بار

عکسی از چهره ی زرد خودم آید در چشم

چون ترنج از ورق سبز نماید دیدار

سوسن و سرو چو رخسار و قد دلکش دوست

نار و سیب است چون پستان و زنخدان نگار

عالم پیر دگر زندگی از سر گیرد

روز نوروز چو صنعش بنماید آثار

در خزان بین که ز صنعش عنب رنگارنگ

خوشه ی گوهر و لعل است که باشد پربار

مبدع صنع، نگارنده ی نه قصر سپهر

داور دهر، برآرنده ی روز از شب تار

یک نظر کرد و دو گیتی به دمی پیدا شد

خالق خلق، نگارنده ی هفت و نه و چار

این بزرگی و غرور از چه بود در سر ما

شاید از دور کنیم از سر خویش این پندار

آفتابی که دو صد ره ز جهان افزون است

هست یک نقطه درین گردش همچون پرگار

من که باشم؟ چه کنم؟ خود به چه خوانند مرا؟

عاشق سوخته ی گشته ز هجران افگار

تا کند سرو و گل از قامت و رخسار خجل

در چمن سرو گل اندام من آمد به گذار

گفتم: از سیب زنخ گر بدهی شفتالود

به شوم حالی و در پوست نگنجم چو انار

گفت: اگر زرد شوی از غم من چون نارنج

باشی از سیب و ترنج و به من برخوردار

گرچه شمشاد و صنوبر قد رعنا دارند

قد چون نارون او به ازیشان صد بار

گفتم: ای پسته دهان چون شده ام فرهادت

کام من زآن لب شیرین شکر خنده برآر

گفت: چون خسرو اگر شکر شیرین خواهی

همچو فرهاد در افتی ز کمر عاشق و زار

زلف او سنبل تر بود و رخش برگ سمن

نی غلط رفت که بد زلف و رخش لیل و نهار

بی زنخدان چو سیبش که به از نارنج است

کس نداند که مرا در دل زارست چه نار

دیدمش روی چو ایمان و مسلمان گشتم

بازش از کفر سر زلف ببستم زنار

گفتم: از وصف تو حیدر غزلی خواهد گفت

شاید ار گوش کنی از صنم سیم عذار:‏

شمارهٔ ۱۴ - غزل

ای سَمَن‌عارِضِ مَه‌پیکرِ شیرین‌گفتار

وی زده دایره بر گرد گل از مشک تتار

نرگس مست تو در باغ ارم باده‌فروش

سنبل پست تو بر برگ سمن غالیه‌بار

زلف پرچین تو آشفته دلی در فردوس

خال مشکین تو هندو بچه‌ای در گلزار

چشم میگون تو هنگام سحر مست مدام

لعل نوشین تو در وقت طرب باده‌گسار

طُرّهٔ زلف تو از سنبلِ تر گرد سمن

نقطهٔ خال تو از غالیه بر برگ بهار

زلف مه‌پوش تو بر خرمن گل عنبربیز

سرو دلجوی تو بر طرف چمن خوش‌رفتار

سنبل از سنبل مشکین تو در تاب و گره

نرگس از نرگس مخمور تو در عین خمار

عارضت مهوش و اندام لطیفت نازک

نرگست دلکش و مژگان چو تیرت خونخوار

عاشقت چاکر و چون عاشق سرگشته بسی

حیدرت بنده و چون حیدر بیچاره هزار

گفت: اگر بندهٔ مایی، برو و مدحی گوی

بهر سلطان جهان، بحر هنر، کوه وقار

آنکه در معرکه بر هم شکند قلب عدو

آنکه در روز یلی صید کند شیرشکار

آنکه چون تیر دلیری بجهد از شستش

خال از چهرهٔ زنگی ببرد در شب تار

آنکه چون تیغ جهان گیر زند بر سر کوه

گردد از ضربت او کوه دو نیمه چون خیار

آنکه چون گُرز یلی برکشد از کوههٔ زین

به یکی حمله به دست آورد این هفت حصار

تیر دلدوز وی از قلب عدو درگذرد

تیغ خونریز وی از خصم برآورد دمار

چون ز مجری بجهد ناوک او روز نبرد

در دل سنگ سیه غرقه شود تا سوفار

نه فلک بر سر ما بر زبر یکدیگرست

مگر از پای سمندش به هوا رفت غبار

شرف دنیی و دین، بحر هنر، شاه حسین

آنکه کیوانش غلام است و فلک خدمتکار

مثل این شاه جهانگیر نباشد هرگز

نه درین مملکت یزد که در هیچ دیار

گرچه هستند بسی پادشهان در عالم

نبود مثل تو ای پادشه معنی‌دار

تو ولی‌زادهٔ عهدی و ولایت داری

وز تو مانند پدر گشت ولایت اظهار

گر تو از نور ولایت بکشی خنجر تیز

از بداندیش تو در دهر نماند دیار

تا برت چرخ پیاده شود و رخ بنهد

پیل‌تن گردد و بر اسب شود شاه سوار

دهر بر پای عدوی تو ببندد زنجیر

چرخ بر دیدهٔ خَصمِ تو بکوبد مسمار

دوستان تو مقیمند، ولی در جنّت

دشمنان تو نگونسار، ولی بر سر دار

تا تو سلطان سلاطین شدی ای شاه جهان

پادشاهان به غلامی تو کردند اقرار

این علی رنگ حسن رو که حسینش نام است

به محمد که خدا عمر دهادش بسیار

تا بر ای عمر و جوانی بخوری در عالم

بادی از عمر و جوانی به جهان برخوردار!‏

شمارهٔ ۱۵ - و له ایضا

پرتو روی تو از روی صفا می‌بینم

مردم چشم تو در عین حیا می‌بینم

در لبت می‌نگرم، جوهر جان می‌یابم

در رخت می‌نگرم، صنع خدا می‌بینم

شام گیسوی تو یا ملک ختن می‌نگرم؟

زلف پرچین تو یا مشک خطا می‌بینم؟

گرد کوه از سر غیرت چو کمر می‌گردم

زآنکه اندام تو در بند قبا می‌بینم

چون صبا بی سر و پا می‌روم و سودایی

تا سر زلف تو در دست صبا می‌بینم

دل یکتای خود از غایت سرگردانی

بسته در سلسلهٔ زلف دوتا می‌بینم

تا به هم درشکند قلب اسیران کمند

ترک سرمست تو با تیغ جفا می‌بینم

دل که از غصه به تنگ آمد و ناپیدا شد

اثرش در دهن تنگ شما می‌بینم

از تو چندان که به من جور و جفا می‌آید

همچنان در دل خود مهر و وفا می‌بینم

حیدر از آرزوی آتش و آب رخ تو

خاکش از مهر تو بر باد هوا می‌بینم

شمارهٔ ۱۶ - و له ایضا

ترک سرمست تو خون دل ما می‌ریزد

بی‌گنه خون دل خسته چرا می‌ریزد

مردم دیدهٔ دریا دل گوهر پاشم

هرچه دارد همه در پای شما می‌ریزد

تا صبا می‌زند از چین سر زلف تو دم

نافه‌های ختن از باد هوا می‌ریزد

سنبلت پای دل پیر و جوان می‌بندد

نرگست خون دل شاه و گدا می‌ریزد

چون تو در طرف چمن می‌روی ای آب حیات

در چمن برگ گل از روی حیا می‌ریزد

در گذر دامن تو خاک چمن مشکین کرد

یا مگر غالیه از جیب صبا می‌ریزد

دست ساقی به صبوحی ز پی دفع خمار

می صافی است که در جام صفا می‌ریزد

تا بگیرد خُتَنَت را به خطا لشکر زنگ

چین زلف سیهت مشک خطا می‌ریزد

طبع حیدر ز هواداری تو دریایی است

ورنه این گوهر معنی ز کجا می‌ریزد؟

شمارهٔ ۱۷ - و له ایضا

آب کز دیده روان شد ببرد بنیادم

آتش عشق تو چون خاک دهد بر بادم

دیده خون ریز که چون مردم دریایی چشم

بهر دردانه به دریای محیط افتادم

مردم از گریه ی من غرقه دریای غمند

تا عنان نظر از دست مصالح دادم

بس که در دیده ی خود دجله روان می بینم

در شک افتم که مگر در طرف بغدادم

چون کمر خوش به میان آی که بر دامن کوه

کشته ی شکر شیرین تو چون فرهادم

خانه ی دیده ی من جای خیال رخ تست

زآن در دیده به روی دگری نگشادم

هر سحر در طلب پرتو خورشید جلال

پردهٔ اطلس گردون بدرد فریادم

جستن حیدر وفا از هوس دیدن تو

ترک سر کردم و پا در طلبت بنهادم

شمارهٔ ۱۸ - و له ایضا

تا دل خسته به دست سر زلفت دادم

کمر بندگی ات بسته ام و آزادم

آخر ای ماه پری‌چهره به فریادم رس

کز هوایت ز فلک می‌گذرد فریادم

گر کسی از غم هجران تو شادی طلبد

منم آن کس که به غم خوردن رویت شادم

بیستون ستمت را بکشم چون فرهاد

زآنکه بی شکر شیرین تو چون فرهادم

با وجود قد رعنای تو همچون سوسن

گر همه روی زمین سرو شوم آزادم

پیش از آب و گل خود در ازل از لوح قضا

ابجد عشق تو آموخته از استادم

با وجود رخ چون آتش و آب خط تو

بر سر خاک دوان بی سر و پا چون بادم

طالعم از مه روی تو چو حیدر نبود

تا من از مادر فطرت به چه طالع زادم؟

شمارهٔ ۱۹ - و له ایضا

روز نوروز و می و مطرب و معشوق و بهار

مستی و عشرت و آغوش و بر و بوس و کنار

سمن و نسترن و یاسمن و سرو چمن

سوسن و برگ گل و جام می و روی نگار

کام و آرام و نشاط و طرب و عیش و خوشی

سرو و شمشاد و گل و سنبل و سیب و به و نار

مستی نرگس و رنگ چمن و سایه ی بید

غلغل بلبل و بوی گل و آواز هزار

شیوه و ناز و عتاب صنم سیم اندام

شاهد و شمع و شراب و بت شیرین گفتار

باغ و صحرا و لب جوی و قد سرو سهی

عنبر و عود و عبیر و سمن و مشک تتار

چشم در شاهد و گل در بر و ساغر در دست

گوش بر مطرب و می در سر و لب بر لب یار

یار در مجلس و مه در خور و حیدر با دوست

باده در ساغر و جان در بر و دل با دلدار

خوش بود این همه گر دست دهد وقت صبوح

خوش بود این همه گر جمع شود فصل بهار

شمارهٔ ۲۰ - و له ایضا

در چنان صورت مطبوع عجب می مانم

بیم آن است که بوسی ز لبش بستانم

مست برخیزم و در باغ ارم بر لب جوی

چون گل و سرو روان پیش خودش بنشانم

از رخ و زلف و قد و خد و خطش جمع شود

سوسن و سنبل و سرو و سمن و ریحانم

حور عینش شمرم، باغ بهشتش گویم

صنع رویش نگرم، آیت لطفش خوانم

پیش پایش به زمین افتم و دستش بوسم

ترک سر گویم و جان در قدمش افشانم

لابه آغازم و دستان زنم و باده خورم

تا کمروار در آید به میان دستانم

در برش گیرم و کام از لب لعلش یابم

در برش میرم و بر باد روم ایمانم

گر کسی طعنه زند بر من و حال دل من

گو مزن طعنه که من قصه غلط می خوانم

منکر من چه شوی، سرزنش من چه کنی؟

برو ای خواجه! که من حیدر بی سامانم

شمارهٔ ۲۱ - و له ایضا

خاک شیراز مگر کعبه عالم شد باز

که برین خاک نهادند همه روی نیاز

باغ فردوس که مرد از هوسش می میرد

خوش عروسی است ولی رشک برد از شیراز

این هم از لطف خداوند جهاندار بود

خلق شیراز به شادی همه در نعمت و ناز

بهر بازیچه ی ما هر نفس از پرده ی غیب

بازییی می کند از نو فلک شعبده باز

بی نوایی که ز عشاق حرم خواهد بود

با مخالف نتواند که رود سوی حجاز

زین سپس دیده ی رامین و غبار در ویس

زین سپس چهره ی محمود و کف پای ایاز

پرده بر عالمیان از سر مستی بدری

همچو صبح ار به درآیی ز پس پرده ی ناز

تا به مسجد رخ چون قبله ی تو می بینم

سجده در پیش رخت می برم از بهر نماز

گاه چون عود، روان من دل خسته بسوز

گاه چون چنگ، دمی با من سرگشته بساز

حیدر از دام سر زلف گره بر گرهش

همچو گنجشک بلا می کشد از چنگل باز

شمارهٔ ۲۲ - فی البدیهه

بت شکرسخن پسته‌دهان می‌گذرد

مَهِ خورشیدرخ موی‌میان می‌گذرد

خلق شیراز! بدانید و نظر باز کنید

کآفت مرد و زن و پیر و جوان می‌گذرد

تا من از سینهٔ مجروح سپر ساخته‌ام

از دلم ناوک مژگان فلان می‌گذرد

به ظریفی و حریفی و لطیفی و خوشی

یار من از همه خوبان جهان می‌گذرد

تا تو با روز رخ و زلف چو شب می‌گذری

خود شب و روز ندانم به چه سان می‌گذرد

تو چه دانی که ز عشق رخ همچون روزت

شب تاریک چه بر خسته‌دلان می‌گذرد

تا بر آن آب حیات دهنت تشنه شدم

عمر در عشق تو چون آب روان می‌گذرد

هرکه او پای نهد بر سر کوی تو شبی

چون من سوخته دل از سر جان می‌گذرد

حیدر عاشق و سودازده از بیم رقیب

هر شبی بر سر کوی تو نهان می‌گذرد

شمارهٔ ۲۳ - و له ایضا

جانم از آتش آن لعل شکربار بسوخت

دل چو پروانه بر شمع رخ یار بسوخت

در بر تنگ شکر خال سیاهش مگسی است

یا سپندی است که بر آتش رخسار بسوخت

در شب تیره سراپای من بی سر و پا

همچو شمع از هوس صبح رخ یار بسوخت

ای طبیب! از لب جان بخش خود از بهر شفا

شربتی ده که دل خستهٔ بیمار بسوخت

در چمن مشعلهٔ آتش گل بر کردند

بلبل بی خبر از آتش گلزار بسوخت

تا ز شرم رخ چون آتش تو آب شود

از چمن، گل شد و در کورهٔ عطار بسوخت

پرتو مهر تو یک شعله ی آتش برزد

ملک جان من دل خسته به یکبار بسوخت

نیست پیدا اثر حیدر دردی کش مست

مگر از آتش می بر در خمار بسوخت

حق بود در نظر پیر حقیقت رو عشق

هر که منصور صفت بر زبر دار بسوخت

شمارهٔ ۲۴ - و له ایضا

تا به شیراز نگارم ز سفر باز آمد

راحت روح من خسته جگر باز آمد

ناگه آن ماه پری چهره روان از چشمم

همچو سیاره شد و همچو قمر باز آمد

آن صنم نور بصر بود، برفت از بصرم

وین زمان در بصرم نور بصر باز آمد

همچو پسته من دل خسته نگنجم در پوست

که مرا یار شکرخنده ز در باز آمد

رد مگردان دل حیدر که قبول تو شود

خاصه اکنون که به پیش تو نظرباز آمد

دل به مصر دهنت رفت و شد آنجا عاشق

چون تواند دل از آن تنگ شکر باز آمد؟

دل من از همه باز آمد و در دست غمت

همچو مستی است که در پیش خطر باز آمد

شمارهٔ ۲۵ - و له ایضا

المنة لله که در میکده باز است

زآن رو که مرا بر در او روی نیاز است

خمها همه در جوش و خروشند ز مستی

و آن می که در آنجاست حقیقت نه مجاز است

از وی همه مستی و غرورست و تکبر

وز ما همه بیچارگی و عجز و نیاز است

رازی که بر خلق نگفتیم و نگوییم

با دوست بگوییم که او محرم راز است

شرح شکن زلف خم اندر خم جانان

کوته نتوان کرد که آن قصه دراز است

پای دل مجنون و خم طره ی لیلی

رخساره ی محمود و کف پای ایاز است

بر دوخته ام دیده چو باز از همه عالم

تا دیده ی من بر رخ زیبای تو باز است

در کعبه ی کوی تو هر آن کس که درآمد

از قبله ی ابروی تو در عین نماز است

ای مجلسیان! سوز دل حیدر مسکین

از شمع بپرسید که در سوز و گداز است

شمارهٔ ۲۶ - و له ایضا

امروز که در کوی خرابات الستم

از حسرت یاقوت لبت باده پرستم

سجاده و تسبیح به یک گوشه نهادم

وز کفر سر زلف تو زنار ببستم

ترک سر و زر کردم و دین و دل و دنیا

در دیر مغان رفتم و فارغ بنشستم

دردانه طمع کردم و در دام فتادم

فارغ شدم از دانه و از دام بجستم

ای مطرب خوش نغمه! بزن پرده ی عشاق

وی ساقی وحدت! بده آن باده به دستم

هیچم خبری نیست ز فردای قیامت

امروز که چون نرگس سرمست تو مستم

چون من شدم از دست، بگیر از سر یاری

دست من افتاده که در پای تو پستم

در عالم وحدت که در آن هیچ نگنجد

چون نیستم، ای خواجه! مپندار که هستم

چون حیدر کرار به فرمان محمد

در کعبه ی جان رفتم و بتها بشکستم

شمارهٔ ۲۷ - و له ایضا

عمری است که در عشق تو بی صبر و قرارم

آشفتگیی از شکن زلف تو دارم

دین و دل و دنیا همه در کار تو کردم

ور جان طلبی، پیش تو حالی بسپارم

بیزار مشو از من بازاری مسکین

کز چنگ سر زلف تو بازاری زارم

تا روی و خط و قد و بناگوش تو دیدم

فارغ ز گل و سنبل و شمشاد و بهارم

رفتم ز میان تا به کناری بنشینم

زآن رو که میان تو جدا شد ز کنارم

هیچ است برم ملک جم و نعمت قارون

با آنکه جوی در همه آفاق ندارم

دستی زدم از عشق و گریبان بدریدم

باشد که گر دامن کامی به کف آرم

تا لاف انا الحق زده‌ام بر سر بازار

در عشق تو منصور صفت بر سر دارم

تا از تو نگارین شده‌ام دور چو حیدر

رخساره ز عشق تو به خونابه نگارم

شمارهٔ ۲۸ - و له ایضا

تا کی من دیوانه گرفتار تو باشم

در بند سر زلف سیه کار تو باشم

از آرزوی قامت رعنای تو میرم

در حسرت یاقوت شکربار تو باشم

جان خسته ی آن غمزه ی غماز تو بینم

دل بسته ی آن طره ی طرار تو باشم

تا کی من دلداده ز هجران تو سوزم

تا کی من سرگشته طلبکار تو باشم

ای راحت جان من دل خسته، زمانی

خواهم که تو یار من و من یار تو باشم

در باغ جهان سنبل گلبوی تو بویم

در طرف چمن بلبل گلزار تو باشم

تا چند من زار جگرخوار، چو حیدر

مجروح و پریشان و دل افگار تو باشم؟

شمارهٔ ۲۹ - و له ایضا

جانا! دل من چون دهن تنگ تو تنگ است

پشتم ز خیال سر زلف تو چو چنگ است

پای دلم از بهر تو در بحر محیط است

کام دلم از کام تو در کام نهنگ است

بر حال من زار جگرخوار نبخشی

آن دل که تو داری مگر از آهن و سنگ است

خونم بخوری، دل ببری، چهره بپوشی

ای ماه پری چهره نگویی که چه ینگ است

شکرانه دهم جان و کنم آشتی از نو

گر زآنکه ترا با من دل سوخته جنگ است

آن چشم خویش دلکش سرمست جهانگیر

ترکی است کمان دار که با تیر خدنگ است

از خوی تو بیداد کشد حیدر بیدل

خوی تو چه خوبی است مگر خوی پلنگ است؟

شمارهٔ ۳۰ - فی البدیهه

آمد به در مسجد آدینه نگاری

یاقوت لبی، سنگدلی، سیم عذاری

شوخی شکری شیوه گری شهره ی شهری

سروی سمنی گل بدنی تازه بهاری

شکر سخنی، نوش لبی، پسته دهانی

شمشاد قدی، به زنخی، لاله عذاری

بر رهگذرش عاشق و دل خسته نشستم

تا باز کند بر من دل خسته گذاری

باز آمد و بگذشت و من خسته نشسته

بر رهگذرش در هوس بوس و کناری

گفتم نظری کن که ز مهر تو نهادم

بر پشت دل از آرزوی روی تو باری

گفتار برو ای حیدر بیدل که چه باشد

گر بارکشی در شب و روز از غم یاری

شمارهٔ ۳۱ - و له ایضا

من عاشق آن سنگدلِ تنگ‌دهانم

دل‌بستهٔ آن پستهٔ شیرین فلانم

خواهم که برش بَرْ بَرِ چون سیم بسایم

خواهم که لبش بر لب شیرین برسانم

آیا بُوَد آن روز که در مجلس شادی

بنشینم و در صحبت خویشش بنشانم

گه بوسه دهم بر لب شیرین چو قندش

گه کام دل از پستهٔ تنگش بستانم

گر کفر دو زلفش ببرد دنیی و دینم

ور غمزهٔ شوخش بِسِتانَد دل و جانم

من تَرکِ چنان تُرکِ پری‌چهره نگویم

همچون سر و زر در قدمش جان بفشانم

فریاد که چون حیدر ازین داغ جگرسوز

از هفت فلک می‌گذرد آه و فغانم

شمارهٔ ۳۲ - و له ایضا

با زلف چو شامش نفس باد صبا چیست

با چین گره بر گرهش مشک خطا چیست

ای یار مخالف شده! در موسم نوروز

عشاق جگرسوخته را برگ و نوا چیست

جان من سرگشته ی بی طاقت و آرام

چون ذره ز خورشید تو در بند هوا چیست

جز واقف اسرار نداند به جهان کس

کز وصل تو امید من بی سر و پا چیست

گفتم که ز مهر تو وفایی به غریب است

گفتا همه جورست و جفا، مهر و وفا چیست

گفتم به دعا می طلبم بوسه ز لعلت

گفتا چو زرت نیست مگو یاوه، دعا چیست

گفتا چه کسی بر در ایوان وصالم

گفتم شه خوبان خطا، بنده، دغا چیست

خواهد که برآید چو کمر گرد میانش

هر کس که ببیند که در آن زیر قبا چیست

حیدر که دم از چین سر زلف بتی زد

در پیش نسیم سخنش مشک خطا چیست؟

شمارهٔ ۳۳ - جواب

ای آنکه ندانی که وفاداری با ما چیست

از مهر من آموز که آیین وفا چیست

چون لشکر زنگ آمد و بگرفت ختن را

چین شکن زلف تو در بند خطا چیست

ای ترک خطایی! به خطایی که نکردیم

تیر ستمت بر سپر سینه ی ما چیست

روی تو و مه را چو بدیدیم بگفتیم

با پرتو خورشید فلک، نور سها چیست؟

در چاه زنخدان تو ای یوسف ثانی!‏

از زلف تو بر پای دلم بند بلا چیست؟

یاری که نیارم که کنم دیده به رویش

در زلف چو شامش گذر باد صبا چیست؟

گر زآنکه نه یکتای تو باشد دل حیدر

پیوسته در آن سلسلهٔ زلف دو تا چیست؟

شمارهٔ ۳۴ - و له ایضا

تا دست دلم دامن دلدار گرفته‌ست

جان در نظر یار وفادار گرفته‌ست

ترسم که جهان جمله به یکبار بسوزد

کآتش ز دلم در در و دیوار گرفته‌ست

آن پیر که بد معتکف مسجد جامع

امروز وطن بر در خمار گرفته‌ست

ای صیقلیان! زنگش ازین دل بزدایید

کآن آینه حیف است که زنگار گرفته‌ست

گفتی که گرفتی نکنم گر بخوری می

چون است که امروز دگربار گرفته‌ست؟

آن کو به همه عمر نشد عاشق رویی

دق بر من مسکین گرفتار گرفته‌ست

یاران! به سر یار که در عالم معنی

حیدر دلش از مردم اغیار گرفته‌ست

شمارهٔ ۳۵ - در فراق

درمان دل خسته ندانم ز که جویم

یا حال پریشانی خاطر به که گویم

خود با که توان گفت که در آتش هجران

خوناب دل و دیده چه آورد به رویم

تا سر بودم بر سر زانو نهم از غم

تا جان بودم در طلب وصل بپویم

ترک سر و زر گویم و روی از تو نتابم

رخسار به خون شویم و دست از تو نشویم

تا بر سر من بگذری از ناز و تکبر

در پای تو افتاده چو خاک سر کویم

ای دوست! چه گویم من بیچاره ی مسکین

کز زلف چو چوگان تو سرگشته چو گویم

گر زآنکه به تیغ تو شوم کشته چو حیدر

من ترک تو ای ترک پری‌چهره نگویم

شمارهٔ ۳۶ - و له ایضا

ای دل! به جهان معتکف کوی فلان باش

در بندگی حضرت او بسته میان باش

تا نور رخ آن مه بی مهر ببینی

ای چشم ستم دیده! همیشه نگران باش

گر سنگ زند یار و گرت تنگ کند دل

رو در بر آن سنگ دل تنگ دهان باش

تا دیده ی بی دیده نبیند رخ خوبت

رو همچو من از دیده ی بی دیده نهان باش

ای جان! بربودی دل و رفتی و نشستی

لطفی کن و برخیز و بیا در پی جان باش

تا مست لب لعل شکربار تو باشم

از لعل خودم باده بده، گو رمضان باش

تا عشق شود حاکم جان تو چو حیدر

از جان به جهان عاشق آن جان و جهان باش

شمارهٔ ۳۷ - و له ایضا

بر چهرهٔ او هر که زمانی نگران شد

مانند من از مهر رخش بی‌دل و جان شد

یارم به در مسجد نو بر لب جویی

آمد چو گل تازه و چون سرو روان شد

بر سینه زدم سنگ و دلم تنگ شد از غم

تا از برم آن سنگ دل تنگ دهان شد

در مجمع خوبان که به از حور بهشتند

دلدار من آن دارد و دل عاشق آن شد

تا مست شوی از لب معشوقه چو حیدر

می نوش که عید آمد و ماه رمضان شد

شمارهٔ ۳۸ - بهاریات

ساقی! بده آن باده که هنگام بهارست

صحن چمن از سنبل و گل چون رخ یارست

نرگس که بود بر کف او ساغر زرین

چون نرگس مخمور تو در عین خمارست

وقت گل اگر دست دهد یار گل اندام

می نوش که هنگام می و بوس و کنارست

در سینه ی عشاق ز آسیب هوایی

ای سیب زنخدان، تو چه دانی که چه نارست

رخساره ی دلجوی تو یا باغ بهشت است

بوی شکن زلف تو یا باد بهارست؟

روی چمن امروز ز مشاطه ی نوروز

چون روی نگارین تو پرنقش و نگارست

از باده ملولیم که در ساغر عام است

وز گل ببریدیم که همصحبت خارست

بلبل! نه تویی عاشق و دیوانه به تنها

بر چهره ی گل عاشق و دیوانه هزارست

حیدر ز هوای سر زلف تو به عالم

چون باد صبا دل سبک و شیفته کارست

شمارهٔ ۳۹ - و له ایضا

به طرّهٔ طیرهٔ مشکی، به چهره غیرت ماه

که‌ای، چه‌ای، چه کسی؟ لا اله الا الله

تو نور چشم منی زآن سبب که در شب و روز

ندیده دیدهٔ من بی‌رخت سفید و سیاه

بر آنکه در نظر عاشقان کنی گذری

بود ز هر طرفی صدهزار دیده به راه

چو زلف چون رسنت عاشقان به بند کشد

درافکند به زنخ صد هزار خسته به چاه

گرم به دست کرم چون قبا به برگیری

شوم ز خلق جهان سرفراز همچو کلاه

به حضرتت چو غلامان به خدمت آمده‌ام

ولی عجب ز گدا گر رسد به حضرت شاه

ز روی کار بخواهم شد و نخواهی کرد

به روی کار من زار دل‌شکسته نگاه

ندارد از مه روی تو طالعی حیدر

چه طالع است مرا؟ لا اله الا الله!‏

شمارهٔ ۴۰ - و له ایضا

بتم چو ساغر یاقوت ناب می‌گیرد

گل از حرارت می در گلاب می‌گیرد

از آن نفس که بدیدم به خواب چشم خوشت

گمان مبر که مرا بی‌تو خواب می‌گیرد

مگر ز روی تو یک ذره می‌شود پیدا

که مه هلال شد و آفتاب می‌گیرد

فروغ چهرهٔ خوبت که آب رویم برد

چه آتشی است که در شیخ و شاب می‌گیرد

من از برت نگریزم که الچی غم تو

چو رستم است که افراسیاب می‌گیرد

درون کوی خرابات نیستی، حیدر

به یاد لعل تو جام شراب می‌گیرد

فروغ بادهٔ لعلی درون جام بلور

چو آتش است که از روی آب می‌گیرد

شمارهٔ ۴۱ - وصف دل

بُتِ سَمَن‌بَرِ سیمین‌عَذارِ سنگین‌دل

چگونه صبر کند در غمِ تو چندین دل

ز عشقِ حُقِهٔ لَعلِ تو می‌دهد جان، جان

به کُفرِ طرهٔ زلف تو می‌دهد دین، دل

دلِ تو بر منِ بی‌دین و دل نمی‌بخشد

بگو که تا چه کنم در زمانه با این دل؟

به خونِ خویش چو فرهاد می‌کند بازی

ز عشقِ آن لبِ شکّرفِشان شیرین، دل

در آرزوی خیالِ تو ساخت چندین جان

در انتظارِ جمالِ تو سوخت مسکین دل

از آن زمان که نظر کرد و عارِضِ تو بدید

نمی‌کند نظری سوی ماه و پروین، دل

ز عشقِ روی تو چون حیدرِ پریشان‌حال

به خونِ خویش کند روی خویش رنگین دل

شمارهٔ ۴۲ - و له ایضا

طریق شب روی- ای دل!- ز دست نگذاری

اگر شبی سر زلف بتی به دست آری

شدی که لشکر دولت کنی مسخر خویش

ولی چه سود که بختت نمی دهد یاری

گهی چو طره به روی مهی پریشانی

گهی به سلسله ی دلبری گرفتاری

گهی بسان صراحی ز دیده خون ریزی

گهی به یاد لبی چون پیاله خونخواری

چو دف ز بس که قفا می خوری ز چنگ غمش

چو چنگ و نی بودت پیشه ناله و زاری

کنار جوی دلا! زین میان چو زنده دلان

که تا مراد دل خویش در کنار آری

به پای مرکب معشوق خویش چون حیدر

بباز سر به وفا گر سر وفا داری

شمارهٔ ۴۳ - و له ایضا

نگار عهد شکن بی وفای دوران است

بیا و دور رخش را ببین که دور آن است

خطش چو خضر و دو زلفش بسان ظلمات است

ولی لب و دهنش همچو آب حیوان است

دمی که در نظرم آن نگار دلجوی است

شبی که در برم آن راحت دل و جان است

بهار و باده و معشوق و چنگ و بانگ دف است

بهشت و کوثر و حور و قصور و رضوان است

کمند زلف تو چون درکشم که دلگیرست؟

دهان تنگ تو چون بنگرم که پنهان است؟

به کفر زلف تو ایمان خویش تازه کنم

که کفر زلف توام ماورای ایمان است

کسی که روی بگرداند از تو، بی دین است

هر آنکه سجده ی رویت کند مسلمان است

ز بار غصه و باران غم که می بارد

چه بار بر دل من حاصل است و بار آن است

تو عهد مشکن و پیمان، چو عاشقی حیدر

که یار عهدشکن سخت سست پیمان است

شمارهٔ ۴۴ - و له ایضا

بیا که درد مرا از لب تو درمان است

ببین که چون سر زلفت دلم پریشان است

گرم به باد دهی، ز آتش تو خاک شوم

که خاک پای تو خوشتر ز آب حیوان است

اگر اسیر کمند تو می شوم، چه شود

اسیر گلشن رویت هزاردستان است

به یوسف نکنم نسبت ای عزیز! که تو

هزار یوسفت اندر چه زنخدان است

ترنج غبغب و نار برش اگر بینی

مگو ز سیب سپاهان چرا که به ز آن است

تن ضعیف من از مهر عالم افروزش

چو ماه یک شبه از چشم خلق پنهان است

مرا ز فندق وبادام می کند گریان

شکرلبی که دهانش چو پسته خندان است

غبار خط که نوشتی، به نسخ حاجت نیست

محقق است که خط تو به ز ریحان است

مسوز حیدر بیدل چو عود در مجلس

که همچو نای ز چنگ غم تو نالان است

شمارهٔ ۴۵ - و له ایضا

بیا که مردمک دیده غرقه در آب است

ببین که اشک روانم به رنگ عناب است

به یاد یار گل اندام، خار همچو سنان

به زیر پهلوی مجروح من چو سنجاب است

ز حال دیده ی بی خواب من چه غم دارد

ستمگری که ز جام غرور در خواب است

ز گریه مردم دریانشین دیده ی من

به حسرت گهری در میان غرقاب است

رخ منور دلبر به زیر سایه ی زلف

چنان که در شب تاریک نور مهتاب است

ز خط یار بپرهیز از آنکه خون ریز است

به زلف دوست میاویز از آنکه در تاب است

به کنج مسجد جامع، خوشا نماز کسی

که طاق ابروی یارش به جای محراب است

سرش به سرکشی و سلطنت فروناید

هر آن کسی که چو حیدر غلام اصحاب است

شمارهٔ ۴۶ - و له ایضا

وجود خاکی من گرچه می دهی بر باد

هزار جان عزیزم فدای جان تو باد

هوای آتش و آب رخت نگویم ترک

گرم چو خاک دهی عمر نازنین بر باد

اگر چه ترک تو تیغ جفا کشیده بود

ببوسمت لب شیرین و هر چه باداباد!‏

خوشا نگار گل اندام و باغ نوروزی

خوشا هوای مصلا و آب رکناباد

خرابه ی دل حیدر که خانه ی غم تست

ز گنج وصل تو خوش باشد ار شود آباد

شمارهٔ ۴۷ - و له ایضا

ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است

ببین که در طلبت حال مردمان چون است

به یاد لعل تو، بی چشم مست میگونت

ز جام غم می لعلی که می خورم خون است

ز مشرق سر کوی، آفتاب طلعت تو

اگر طلوع کند طالعم همایون است

حکایت لب شیرین کلام فرهاد است

شکنج طرهٔ لیلی مقام مجنون است

دلم بجو که قدت همچو سرو دلجوی است

سخن بگو که کلامت لطیف و موزون است

ز دور باده به جان راحتی رسان ساقی!‏

که رنج خاطرم از جور دور گردون است

از آن نفس که ز چنگم برفت رود عزیز

کنار دیدهٔ من همچو رود جیحون است

چگونه شاد شود اندرون غمگینم

به اختیار که از اختیار بیرون است

ز بی‌خودی طلب یار می‌کند حیدر

چو مفلسی که طلبکار گنج قارون است

شمارهٔ ۴۸ - و له ایضا

به ناز اگر ز در آن سرو ناز باز آید

به صید کردن مرغ دلم چو باز آید

به ناز در چمن جان خود کنم جایش

اگر به طرف چمن همچو سرو ناز آید

به مجلسی اگر آن رود را به چنگ آرم

چو رود، کار من بی نوا بساز آید

کسی که دیده به محراب ابرویت افکند

به پیش قبله ی روی تو در نماز آید

بر آنکه روز رخت را شبی نظاره کند

دل رمیده ی من در شب دراز آید

هر آنکه رشته ی مهر تو در دلش باشد

چو شمع از آتش مهر تو در گداز آید

ز غصه حیدر آشفته دل به پای طلب

همیشه بر سر کوی تو از نیاز آید

شمارهٔ ۴۹ - و له ایضا

به حسرت از قفس سینه مرغ جان برود

چو از برابرم آن یار دلستان برود

به یکدم از سپر نه سپهر درگذرد

دمی که ناوک آه من از کمان برود

بیا بیا و دمی در کنار من بنشین

که گر دمی بنشینی غم از میان برود

شود چو زلف سیاه تو دیده ها تاریک

چو نور روی تو از چشم عاشقان برود

به باغ اگر گل رخسار خویش عرضه دهی

ز رشک، رنگ ز رخسار ارغوان برود

هر آن کسی که بهشت رخ تو می طلبد

به جستجوی تو خواهد که از جهان برود

به مصر کوی تو گشتم مقیم و گفت رقیب

عجب بود ز مگس کز شکرستان برود

به مصلحت نفسی پیش عاشقان بنشین

که گر کناره کنی خون درین میان برود

رقیب گفت که حیدر برو ز پیش رخش

چگونه بلبل بیدل ز گلستان برود؟

شمارهٔ ۵۰ - بهاریات

بهار و باده و روی نگار خوش باشد

نوای بلبل و بانگ هزار خوش باشد

نگار موی میان در کنار، وقت صبوح

کنار سبزه، میان بهار خوش باشد

شراب در سر و مطرب حریف و ساقی مست

نگار در بر و گل در کنار خوش باشد

بهار خرم و جام شراب و نغمه ی چنگ

چگونه بی رخ آن غمگسار خوش باشد

هر آن کسی که چو من بلبل گلی گردد

اگر خورد ز غمش زخم خار خوش باشد

ز مشک بر ورق روی همچو برگ گلش

محقق است که خط غبار خوش باشد

میان مجلس اغیار و گفتگوی رقیب

اگر کرشمه کند چشم یار خوش باشد

به مجلسی که کشم جام زهر چون حیدر

ز دست او چو می خوشگوار خوش باشد

جفا و جور کش ای ناتوان که بر بنده

جفا و جور خداوندگار خوش باشد

شمارهٔ ۵۱ - فی البدیهه

عروس گل چو به طرف چمن درآمد باز

ز عشق بلبل شوریده برکشید آواز

به روی خرم گل بلبلان ادا کردند

میان باغ به نوروز نغمه های حجاز

نگار و باده ی لعلی گرت به دست آید

چو لاله فرش زمرد به پیش پای انداز

دلا! چو راز نهان آشکار خواهی کرد

خیال یار پری چهره ساز محرم راز

بمیر پیش مسافر چو بوسعید از ملک

بنه ز عشق چو محمود سر به پای ایاز

ز پا درآمدم از تاب مهر عالم سوز

ز دست رفته ام از دست یار دستان ساز

چو باز کرد شکار از برم کبوتر دل

چه باشد ار نفسی دربر من آید باز؟

چه شد که ملک دل عاشقان مشمر شد

مگر ز چشم تو برخاست فتنه در شیراز

ربوده ای دل صاحب دلان به حیله و مکر

فزوده ای هوس عاشقان به شیوه و ناز

دلم چو کعبه ی کوی تو دید، کرد طواف

تنم چو قبله ی روی تو دید، برد نماز

به مجمع تو بود عود و شمع در خور سوز

به مجلس تو بود رود و چنگ در خور ساز

به گرد کوی تو حیدر چو بگذرد، گوید

مگس به منزل سیمرغ می کند پرواز

شمارهٔ ۵۲ - و له ایضا

خیال دوست که در خواب می‌کند بازی

درون دیدهٔ پُرآب می‌کند بازی

در آفتاب، سر زلف عنبرافشانش

چو هندویی ز سر تاب می‌کند بازی

ز طوطی خط او چون نبات بگدازم

از آنکه با شکر ناب می‌کند بازی

به گرد چشمهٔ نوش و لب شکربارش

بنفشه با گل سیراب می‌کند بازی

از آن زمان که پرید از برم کبوتر دل

در آن دو طرّهٔ پرتاب می‌کند بازی

بیا و بر رخ همچون زرم تماشا کن

که آب دیده چو سیماب می‌کند بازی

ز نازکی تن چو قاقمش به رنج آید

اگرچه بر سر سنجاب می‌کند بازی

تنم که غرقهٔ دریای اشک خونین شد

چو ماهی است که در آب می‌کند بازی

درون خانهٔ دلبر نمی‌رود حیدر

چو حلقه بر در ازین باب می‌کند بازی

شمارهٔ ۵۳ - سوگندنامه

به آفتابِ جمالت، به نورِ صبحِ جلال

به آستینِ خیالت، به آستانِ وصال

بدان دو سنبلِ پرتاب و سروِ سوسن‌بوی

بدان دو نرگسِ پرخواب و غمزهٔ قتال

بدان رسن که به مکر و فریب و شیوه و غنج

هزار یوسفِ دل کرده‌ای در آن چَهْ چال

به بوسهٔ تو که بر عاشقان شده‌ست حرام

به خون من که به دین تو گشته است حلال

به سرخیِّ رخ باده، به زردیِّ رخ من

به سبزیِّ خطِ سبزت، به دل‌سیاهیِّ خال

به آتشِ رخِ خوبت، به آبِ دیدهٔ من

به خاکِ کعبهٔ کویت، به بوی بادِ شمال

به آهِ سوزِ غریبان، به شامِ تنهایی

به محنتِ شبِ هجران، به ذوقِ روزِ وصال

بدان خدای که چون ابرو و رخِ تو، قمر

ز صُنعِ خویش کند گاه بدر و گاه هلال؛

که از فراقِ رُخَت نوش می‌کند حیدر

ز دستِ غصه قدح‌های زهر مالامال

شمارهٔ ۵۴ - و له ایضا

چنان که قطرهٔ شبنم ز ارغوان بچکد

عرق ز عارض آن ماه مهربان بچکد

ز شرم آتش و آب رخش به طرف چمن

گل آب گردد و بر روی گلستان بچکد

اگر ز دیدهٔ من یک زمان نهان گردد

هزار قطرهٔ خونم ز دیدگان بچکد

ز دست دیده و دل روز و شب به فریادم

ز بس که خون دل از دیده‌ام روان بچکد

گهر چو رستهٔ دندان او کجا باشد؟

که قطره‌ای است از ابر درفشان بچکد

چو ترک عربده جویش سنان غمزه کشد

عجب نباشد اگر خونش از سنان بچکد

اگر به نرگس مستش نظر کنم از شرم

هزار قطره گلابش ز ارغوان بچکد

به یاد آتش و آب لب شکرریزش

‏«هزار بیت بگویم که آب از آن بچکد»‏

چو وصف گوهر دندان او کند حیدر

هزار لؤلؤ شهوارش از زبان بچکد

شمارهٔ ۵۵ - و له ایضا

به حرف من چو نهاد این زمان نگار انگشت

به اشک دیدهٔ خونین کنم نگار انگشت

بگفتم از لب شیرین مرا بده کامی

نهاد بر لب شیرین آبدار انگشت

محقق از خط ریحان یار رشک برد

در آن زمان که نویسد خط غبار انگشت

از آن زمان که تو از دست من به در رفتی

همی‌گزیم به دندان هزار بار انگشت

اگر چنان که تو با ما بدین نسق باشی

برآوریم ز دستت به زینهار انگشت

چو گویم اشهد ان لا اله الا الله

برآوریم به پیش تو آشکار انگشت

ز حیدر- ای صنم!- ار خرده‌ای پدید آمد

به حرف او منه- ای سرو گل عذار!- انگشت

شمارهٔ ۵۶ - مدح شیراز

دلم ز خطهٔ شیراز و قوم او شادست

که بِهْ ز خطهٔ مصر و دمشق و بغدادست

به هر طرف که روم دلبری شکردهن است

به هرکجا نگرم لعبتی پریزادست

طواف خطهٔ شیراز می‌کنم شب و روز

که همچو کعبه عزیز و لطیف‌بنیادست

چو یار حورْوَشَم با شراب دست دهد

به لاله‌زار خرامم که جنت‌آبادست

درآ به باغ ملک، بند غم ز دل بگشا

ببین که لاله‌عذارم چو سرو آزادست

بیا که جنت و کوثر مصلی و رکنی است

ببین که باغ ارم باغ جعفرآبادست

مگر که خسرو شیرین‌دهن نمی‌داند

که شور شکر شیرین ز سوز فرهادست؟

در آب و آتش عشقش چگونه خاک شوم

که خاکساری من در هوای او بادست

نمی‌خورد غم دنیا و آخرت حیدر

دلش به شادی وصل تو در جهان شادست

شمارهٔ ۵۷ - و له ایضا

روزی است عید کز همه ایام خوشترست

وز روز عید، روی دلارام خوشترست

گل خرم و خوش است، ولی در میان گل

دربر گرفته یار گل اندام خوشترست

ای ناتمام! نسبت رویش به مه مکن

زآن رو که روی او ز مه تام خوشترست

جانا! ز زلف خویش دلم را رها مکن

کین مرغ پای بسته درین دام خوشترست

بیمار گشت حیدر و بر یاد لعل تو

هر دم که باده می‌خورد از جام، خوشترست

شمارهٔ ۵۸ - و له ایضا

خواهم که حاجت من بیدل روا کنی

خواهم که با وصال خودم آشنا کنی

از فخر پای بر سر هفت آسمان نهم

روزی اگر نظر به من بینوا کنی

تا کی کمان چاچی ابرو کشی به من

تا کی به تیر غمزه مرا مبتلا کنی

در چین زلف خویش مرا ره نمی دهی

اصل تو از خطاست، از آن رو خطا کنی

ای ترک تنگ چشم جفاکار جنگجو!‏

با عاشقان خویش چرا ماجرا کنی؟

در صفه ی صفا به تو دارم توقعی

کز روی لطف با من مسکین صفا کنی

و آن گه شوی طبیب من زار ناتوان

وز لعل خویش درد دلم را دوا کنی

حیدر اگر دعاش کنی منتی منه

داعی دولتی، چه شود گر دعا کنی؟

ور خلق روزگار زنندت به تیغ تیز

شاید اگر حوالت آن با خدا کنی

شمارهٔ ۵۹ - مجارات

ای روز روشنت ز شب تیره در حجاب

وی زیر سایه بان سر زلفت آفتاب

دست قضا ز آیت خوبی به کلک صنع

بنوشت گرد آتش رویت خطی چو آب

گه ماه تام در دل شب می شود نهان

گه پیچ زلف در بر خط می رود به تاب

باشد به زیر دامن شب، دل فروز روز

دارد به جیب ابر سیه، ماهتاب تاب

سطری نبشت بر مه تابان ز گرد عود

خطی کشید بر گل خندان ز مشک ناب

ای خط جان فزای تو جان بخش مرد و زن

وی زلف دلربای تو دلبند شیخ و شاب

زلفت به کار خسته دلان می زند گره

خطت به خون سوختگان می کند شتاب

رخسار مه به مشک سیه کرده ای نهان

یا پیش گل ز سنبل تر بسته ای نقاب؟

شاها! ز حیدر ار بستانی خطی به خون

چون بنده از درت نگریزد به هیچ باب

شمارهٔ ۶۰ - فی البدیهه

نوروز و عید ماست که روی تو دیده‌ایم

وز شام غم به صبح سعادت رسیده‌ایم

ای نور دیده! چهرهٔ روشن به ما نمای

کز بهر دیدن تو سراپای دیده‌ایم

از آرزوی روی و لب جان‌فزای تو

صد باز پشت دست به دندان گزیده‌ایم

بگذر دمی به ناز که دیبای روی زرد

از احترام در قدمت گستریده‌ایم

از گنج وصل خویش ز بهر شفای دل

تریاک ده که زهر دمادم چشیده‌ایم

از بهر پای اسب تو در دامن بصر

دردانه‌ها به خون جگر پروریده‌ایم

در زلف مشکبار تو چون حیدر ضعیف

پیوسته‌ایم، وز همه عالم بریده‌ایم

شمارهٔ ۶۱ - و له ایضا

از هر چه هست و بود، می خوشگوار به

وز می، به پیش من، لب شیرین یار به

باشد لطیف سیب سپاهان، ولی ازو

دیدم به چشم خویش زنخدان یار به

بر به به حسن اگر زنخ او زنخ زند

چون سیب گردد از زنخش شرمسار، به

گفتم دلم دوا کن، بر آتشش نهاد

هیهات! کی شود دل سوزان ز نار به؟

هرگه که وصف گوهر دندان او کنم

باشد حدیثم از گهر شاهوار به

چشم ملک ندید و نبیند به عمر خویش

در بوستان حسن از آن گل عذار به

حیدر! دمی مرو به تماشای نوبهار

زآن رو که روی دلبرت از نوبهار، به!‏

شمارهٔ ۶۲ - و له ایضا

ساقی! بیار باده و مطرب بساز ساز

تا برگ عیش را بود از نغمه تو ساز

گر کعبه کوی دوست بود می کنم طواف

ور قبله روی یار بود می برم نماز

تا همچو باز دیده فروختم ز غیر

جز بر رخ تو می نکنم هر دو دیده باز

یک دم کرشمه ای کن و صد بی نوا بسوز

روزی عنایتی کن و با عاشقی بساز

تا قامت و رخ تو بدیدم نمی کنم

هرگز تفرج گل خندان و سرو ناز

رامین شدی و کعبه ی خود ساز کوی ویس

محمود باش و قبله ی خود کن رخ ایاز

حیدر! حمایت سر زلفش چه می‌کنی

کوته زبان چگونه حکایت کند دراز؟

شمارهٔ ۶۳ - و له ایضا

نیست در عالم کسی همتای تو

من بنازم پیش سر تا پای تو

راحت جانی و نور دیده ای

لاجرم در دیده کردم جای تو

شور در فرهاد مسکین افکند

پسته ی شیرین شکرخای تو

از هوا چون گل دریدم پیرهن

تا بدیدم نرگس شهلای تو

حالیا امروز جان می پرورم

بر امید وعده ی فردای تو

از بلا هرگز نپرهیزد دلم

کربلای من بود بالای تو

حیدر بیدل غزل گویی کند

همچو بلبل بر گل رعنای تو

شمارهٔ ۶۴ - خواجوی کرمانی غیبت شیخ سعدی کرد این مدح گفته شد

حیات جاودان شد جان سعدی

ز عشق آمد پدید ایمان سعدی

سخنگویان بیفتند از فصاحت

اگر آیند در میدان سعدی

به تیغ نظم چون آفاق بگرفت

به شرق و غرب شد فرمان سعدی

درآری زیر فرمان چار ارکان

اگر آری بجا ارکان سعدی

و گر خواهی، بیابی از حقیقت

دلیل عشق از برهان سعدی

بسان پارسایان، خلق عالم

شدند از جان و دل حیران سعدی

دلا! گر روز عید وصل خواهی

به کیش عشق شو قربان سعدی

مبر در پیش شاعر نام خواجو

به کیش عشق شو قربان سعدی

مبر در پیش شاعر نام خواجو

که او دزدی است از دیوان سعدی

چو نتواند که با من شعر گوید

چرا گوید سخن در شأن سعدی

مگس بنگر که از شوخی که دارد

حلاوت می برد از خوان سعدی

اگر حیدر ببازد جان چه باشد

هزارش جان فدای جان سعدی

شمارهٔ ۶۵ - این شعر در حضور شیخ ابواسحاق بن محمود شاه گفته شد

خواجوی دزد کابلی از شهر کرمان می‌رسد

موری است او در شاعری، نزد سلیمان می‌رسد

معنی مبر ای بوالهوس! شاعر ندزدد شعر کس

معنی بکر شاعران از عالم جان می‌رسد

دزدی مکن ای خرده‌دان، کالا ز دزدان کن نهان

کز بهر دزدی این زمان سردار دزدان می‌رسد

من می‌دهم تشویش او بر هم دریدم پیش او

در تیزگاه ریش او صد گوز قصران می‌رسد

در شاعری رویین‌تنم، قلب دلیران بشکنم

تا گردن دزدان زنم فرمان سلطان می‌رسد

ای حیدر پاک‌اندرون وی مهر مهرت در درون

یک قطره چه بود گر کنون در بحر عمان می‌رسد؟

ای صفدر صاحب قران، ای پادشاه انس و جان!‏

در شهر شیراز این زمان جاسوس کرمان می‌رسد

شمارهٔ ۶۶ - جواب شیخ سعدی

ماه ملایک‌منظری، سنگین‌دلی سیمین‌بری

رشک بتان آزری، جان و دل از من می‌بری

گل شمه‌ای از بوی تو، شب تاره‌ای از موی تو

مه پرتوی از روی تو، در آسمان دلبری

خورشیدروی و مه‌وشی، با لعل همچون آتشی

خطی ز سنبل می‌کشی بر گرد گلبرگ طری

شد خاک جسم پاک من، خون شد دل غمناک من

گر بگذری بر خاک من جان در تنم باز آوری

تا دیده‌ام بالای تو کردم دل و جان جای تو

سر می‌نهم در پای تو تا به سر من بگذری

زلفت کند بختم نگون، خالت کند حالم زبون

لعلت کند مکر و فسون، چشمت کند جادوگری

ای طره شب موی تو شکل هلال ابروی تو

شد خور ز شرم روی تو در پرده نیلوفری

گه در چمن غلغل کنی گه بوستان پرگُل کنی

گه بانگ چون بلبل کنی گه جلوه چون کبک دری

ای غیرت شمس و قمر! از روی یاری یک نظر

در حیدر بیدل نگر تا از جوانی برخوری

شمارهٔ ۶۷ - و له ایضا

از پردهٔ صبح دوم خورشید تابان می‌رسد

یا در بر صاحبدلان آن راحت جان می‌رسد

در مجلس آزادگان در بزم کار افتادگان

گلبرگ خندان می‌دمد، سرو خرامان می‌رسد

یعقوب بینا می‌شود، دولت مهیا می‌شود

کز ملک مصر دلبری یوسف به کنعان می‌رسد

با روی چون حور و پری، با زلف و خال عنبری

با مهر و ماه و مشتری سلطان خوبان می‌رسد

ای جان عاشق مست تو، دل‌ها همه پابست تو

فریاد ما از دست تو در گوش سلطان می‌رسد

سازم کنون درمان دل نبود دگر افغان دل

کامروز در بستان دل آن میوهٔ جان می‌رسد

هرکس که با یاری بود یا در سمنزاری بود

در مجلس روحانیان دردش به درمان می‌رسد

تا سبزه بر گرد لبش از مشک پیدا می‌شود

خضر خط دلجوی او در آب حیوان می‌رسد

عاشق اگر خون می‌خورد هجرش به پایان می‌رود

حیدر اگر جان می‌دهد جانش به جانان می‌رسد

شمارهٔ ۶۸ - جواب شیخ

ای ساقی سیمین‌دهن! در ده شراب ناب را

خاکم به باد غم مده، بر آتشم زن آب را

تا چشم خواب‌آلود تو در خواب مستی دیده‌ام

در دیدهٔ بی‌خواب خود دیگر ندیدم خواب را

از آتش تب سوختم، عناب دارد لعل تو

تا آتشم را کم کند می‌خواهم آن عناب را

تا من خیال لعل تو در دیدهٔ خود دیده‌ام

می‌بینم از عکس لبت در دیده لعل ناب را

مهتاب کی خوانم ترا ای آفتاب خاوری!‏

کز اوج خوبی، می‌برد روی تو از مه تاب را

از غمزه و چشم خوشش پرهیز کن گر عاشقی

کان غمزهٔ جادوی او دل برد شیخ و شاب را

در کعبهٔ کویت اگر روزی درآیم در نماز

گه قبله از رویت کنم، گه ز ابرویت محراب را

در حلقهٔ شوریدگان تا دست در زلفش زدم

پیچ سر زلف کژش برد از دل من تاب را

حیدر به ترک جان بگو دست از دل مسکین بشو

کآن مه به غارت می‌برد جان و دل اصحاب را

شمارهٔ ۶۹ - و له ایضا

تا کی من سرگردان در عشق تو درمانم؟

ای عشق تو در جانم، وی درد تو درمانم!‏

خواهم که به کام دل در پیش تو بنشینم

خواهم که مراد جان از لعل تو بِستانم

از تیغ تو مجروحم گر خود چو سیاووشم

وز دست تو افتادم گر رستم دستانم

از سینهٔ چون سیمت وز دیدهٔ شوخ تو

با سینهٔ بریانم، با دیدهٔ گریانم

بر پیش طبیب دل افتاده و رنجورم

درمان دل مسکین ای خواجه نمی‌دانم

من روی تو می‌جویم من ماه نمی‌بینم

من وصل تو می‌خواهم من قصه نمی‌خوانم

در کوی وفاداران چون حیدر بی‌سامان

گر خون دلم ریزی، بادا به فدا جانم

شمارهٔ ۷۰ - و له ایضا

ساقی بیا و جام طرب پرشراب کن

بیدار باش و دیدهٔ غفلت به خواب کن

ای آفتاب کشور خوبی! به وقت صبح

خاطر منور از می چون آفتاب کن

گر بایدت شراب، بیا خون من بخور

ور بایدت کباب، دلم را کباب کن

گفتم بر طبیب که زارم ز دور چرخ

گفتا دوای خویش ز دور شراب کن

معشوق و جام می به دعا می کنم طلب

یارب دعای من به کرم مستجاب کن

حیدر! ز چنگ زلف چو چنگش به هر مقام

از سوز سینه ناله ز دل چون رباب کن

دردانه با من است، ازین غصه، مدعی!‏

رو همچو بحر دیده ز حسرت پر آب کن

شمارهٔ ۷۱ - و له ایضا

ای گل! هزار بلبل بیدل اسیر تست

تنگ شکر خجل ز لب دلپذیر تست

در پیش خاص و عام تمام است و روشن است

شعری که وصف روی چو بدر منیر تست

از عمر خویش برخورد آن کس که در جهان

یک لحظه در برش بر همچون حریر تست

گر بی کمان ابروی تو ناله ای کنم

عیبم مکن که بر جگرم زخم تیر تست

حیدر بر آستانه ی خدمت به پای سعی

خدمتگذار باش که آن دستگیر تست

شمارهٔ ۷۲ - و له ایضا

روز نوروز و هوای چمن و فصل بهار

خوش بود جام می و بوی گل و روی نگار

از گل و نسترن و یاسمن و سرو و سمن

باغ پرنقش و نگارست، زهی نقش و نگار!‏

شمارهٔ ۷۳ - و له ایضا

من نکنم توبه ز معشوق و می

توبه ز معشوقه و می تا به کی؟

از رمضان گر بجهم روز عید

روزه ی سی روزه گشایم به می

هر که میسر شودش وصل یار

به که میسر شودش ملک کی

حیدر دل خسته بود بی نوا

در رمضان همچو دف و چنگ و نی

عید کند بلبل طبعش نوا

از هوس روی چو گلزار وی

شمارهٔ ۷۴ - و له

اگر آن یار یار من باشد

مونس روزگار من باشد

بیم باشد که از میان بروم

اگر او در کنار من باشد

اختیار جهانیان است او

لاجرم اختیار من باشد

روی محبوب و زلف مشک افشان

سنبل و نوبهار من باشد

گه بود عمر و زندگانی من

گه خداوندگار من باشد

گر به کارم نظر کند دلبر

در جهان کار کار من باشد

پرده بر خویش پاره پاره کنم

گر نه او پرده دار من باشد

حیدر این شعر تر که می‌گوید

سخنش یادگار من باشد

شمارهٔ ۷۵ - و له

آن بت که چشم مستش دل‌ها همی‌رباید

خواهم لبش ببوسم، خوش باشد ار برآید

یاقوت شکرینش در خوشاب پوشد

گیسوی عنبرینش بر گل عبیر ساید

نقش و نگار رویش در کارگاه خوبی

مانی اگر ببیند انگشت‌ها بخاید

در دست انتظارش گر جان دهیم اولی

در پای نازنینش گر سر نهیم شاید

گفتا گرت بکشتم بازت حیات بخشم

دیدیم هرچه آمد، بینیم هرچه آید

در قرن اگر برآید در آفتاب گردش

از مادر زمانه همچون تویی نزاید

از خون دل نشان‌ها بر برگ و بار باشد

روزی اگر گیاهی از خاک من برآید

گر فتح باب خواهی زین در مرو چو حیدر

کو گر دری ببندد دیگر دری گشاید

شمارهٔ ۷۶ - و له ایضا

من آن معشوق می‌خواهم که یار مهربان است او

چه جای جان شیرینم که شیرین‌تر ز جان است او

کنم در دیدگان جایش ببازم سر ز سودایش

بنازم پیش بالایش که چون سرو روان است او

ز رویش از قمر پرسم ز لعلش از شکر پرسم

ز کوهش از کمر پرسم که با وی در میان است او

اگر این لحظه جان من بخواهد خان و مان من

فدا بادش روان من که آرام روان است او

چو بر پشت سمند آید چو شمشاد بلند آید

به گیسو چون کمند آید به ابرو چون کمان است او

غلامش از دل و جانم مدامش مدح می‌خوانم

از آنش بنده فرمانم که سلطان جهان است او

الا ای سرو نسرین‌بر، سمن‌بوی پری‌پیکر!‏

بترس از نالهٔ حیدر که با آه و فغان است او

شمارهٔ ۷۷ - و له ایضا

الا ای سرو نسرین بر! که سنبل بر سمن داری

خطا در طره ی پرچین، حبش گرد ختن داری

ز برگ گل به رنج آیی چرا گل در سمن پوشی

ازین به جامه دربر کن که بس نازک بدن داری

می از لعل تو می نوشم که در مستی شکر بخشی

دل از زلف تو می جویم که در گیسو شکن داری

تویی لیلی که چون مجنون هزاران خسته دل کشتی

تویی خسرو که چون شیرین هزاران کوهکن داری

مگر در زلف شبرنگش گذر کردی که مشکینی

الا ای باد نوروزی که بوی یار من داری

قمر در شام و خور در دام و شب بر بام و لب می فام

شکر در کام و می در جام و گل در پیرهن داری

شکر شیرین، قمر رنگین، گهر پروین، نظر جان بین

سپر پرچین، خطا در چین، حبش گرد ختن داری

شب پیچان، رخ جانان، در و مرجان، حیات جان

خط ریحان، گل خندان، بهار و نسترن داری

شکر می پوش و گل در جوش و لب خاموش و من مدهوش

روان در نوش و دُر در گوش و گوهر در دهن داری

میانت کس نمی بیند کمر گردش چه می بندی؟

دهانت هست ناپیدا، کجا جای سخن داری؟

چو در گلزار رخسارت غبار خط محقق شد

به ریحان نسخ کن عنبر که سنبل بر سمن داری

در اصفاهان حسینی وار با عشاق در نوروز

دل حیدر به چنگ آور که خود وجه حسن داری

دیوان مونس الارواح

قصاید السبعه

غزلیات

حیدر شیرازی

دیوان مونس الارواح