معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ همام تبریزی

محمد پسر فریدون همام تبریزی شاعر پارسی سرای قرن هفتم در سال ۶۳۶ هجری قمری در تبریز متولد شد. او در سرودن غزل توانایی بالایی داشت. همام دوستدار سعدی شیرازی بود و در غزلیاتش به استقبال اشعار او رفته است و با او مکاتبات فراوانی داشته است. بنابر برخی از یادداشتهای تاریخی سعدی شیرازی در سفرش به آذربایجان با همام ملاقات داشته است. همام تبریزی در سال ۷۱۴ هجری قمری در تبریز درگذشت و در مقبرة الشعرای تبریز به خاک سپرده شد. دیوان اشعار همام تبریزی به همت آقای سید جابر موسوی تایپ شده و در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : چون سحر از بوی گل گشت معطر هوا

شمارهٔ ۲ : با آن که برشکستی چون زلف خویش ما را

شمارهٔ ۳ : ما به دست یار دادیم اختیار خویش را

شمارهٔ ۴ : ساقی همان به کامشبی در گردش آری جام را

شمارهٔ ۵ : داشتم روزی نگاری یاد می‌آید مرا

شمارهٔ ۶ : روی ترکم بین مکن نسبت به خوبی ماه را

شمارهٔ ۷ : مکن ای دوست ملامت من سودایی را

شمارهٔ ۸ : بشنو حدیث یار ما از ما نه از اغیار ما

شمارهٔ ۹ : چشم مستش دوش می‌دیدم به خواب

شمارهٔ ۱۰ : منتظر باشند شب‌ها عاشقان ناکرده خواب

شمارهٔ ۱۱ : چون لبت از مصر کی خیزد نبات

شمارهٔ ۱۲ : بدیدم چشم مستت رفتم از دست

شمارهٔ ۱۳ : ترکم زمی مغانه سرمست

شمارهٔ ۱۴ : سری دارم ز سودای تو سرمست

شمارهٔ ۱۵ : نه باغ بود و نه انگور و می، نه باده‌پرست

شمارهٔ ۱۶ : بوی خوشت همره باد صباست

شمارهٔ ۱۷ : در پی آن می‌دوید دل که نگاری کجاست

شمارهٔ ۱۸ : کرد طلوع آفتاب خیز برون بر چراغ

شمارهٔ ۱۹ : حسنت چو اشتیاق دلم بی‌نهایت است

شمارهٔ ۲۰ : حسنی که هست روی تو را بی‌نهایت است

شمارهٔ ۲۱ : خانه امروز بهشت است که رضوان اینجاست

شمارهٔ ۲۲ : این ز آب وخاک نیست که جانی مصور است

شمارهٔ ۲۳ : اینک آن روی مبارک که سزای نظر است

شمارهٔ ۲۴ : بجز از صورت آراسته چیزی دگر است

شمارهٔ ۲۵ : حسن تو را ممالک دل‌ها مسخر است

شمارهٔ ۲۶ : رویت به هر انجمن دریغ است

شمارهٔ ۲۷ : بار دل بر تن نهادن کار ارباب دل است

شمارهٔ ۲۸ : مشتاب ساربان که مرا پای در گل است

شمارهٔ ۲۹ : یار ما محمل‌نشین و ساربان مستعجل است

شمارهٔ ۳۰ : تو سلطانی و خورشیدت غلام است

شمارهٔ ۳۱ : به شب ماهی میان کاروان است

شمارهٔ ۳۲ : در شهر بگویید چه فریاد و فغان است

شمارهٔ ۳۳ : وداع چون تو نگاری نه کار آسان است

شمارهٔ ۳۴ : یاری که رخش قبله صاحب‌نظران است

شمارهٔ ۳۵ : چشم مستانه تو آفت هشیاران است

شمارهٔ ۳۶ : شب دراز که مانند زلف یار من است

شمارهٔ ۳۷ : مرا دماغ ز بویت هنوز مشکین است

شمارهٔ ۳۸ : دوستی دامنت آسان نتوان داد ز دست

شمارهٔ ۳۹ : بیا بیا که ز هجر آمدم به جان ای دوست

شمارهٔ ۴۰ : مرا تویی ز جهان آرزوی جان ای دوست

شمارهٔ ۴۱ : تورا چیزی ورای حسن و آن هست

شمارهٔ ۴۲ : ز جانان مهر و از ما جان‌فشانی‌ست

شمارهٔ ۴۳ : از سوز دل مات همانا خبری نیست

شمارهٔ ۴۴ : فتنه از بالای تو بالا گرفت

شمارهٔ ۴۵ : خرامان می‌رود آن سرو قامت

شمارهٔ ۴۶ : فراق آن قد و قامت قیامت است قیامت

شمارهٔ ۴۷ : بی آفتاب رویت روزم بود چو مویت

شمارهٔ ۴۸ : چون کرد دیگر آن بت چابک سوار کوچ

شمارهٔ ۴۹ : از وقت صبح هست دلم را صفای صبح

شمارهٔ ۵۰ : یاد باد آن راحت جان یاد باد

شمارهٔ ۵۱ : دلم شکست بدان زلف‌های پرشکنش

شمارهٔ ۵۲ : هر کاو سر تو دارد پروای سر ندارد

شمارهٔ ۵۳ : مگر سنگین دل است و جان ندارد

شمارهٔ ۵۴ : سلطان جان ز عالم علوی نگاه کرد

شمارهٔ ۵۵ : روی زیبا چون تماشا را به گلزار آورد

شمارهٔ ۵۶ : جان را به جای جانی جای تو کس نگیرد

شمارهٔ ۵۷ : رندی و برناپیشه‌ای میر مغان را می‌رسد

شمارهٔ ۵۸ : دردمندان را ز بوی دوست درمان می‌رسد

شمارهٔ ۵۹ : جان را به جای زلفت جای دگر نباشد

شمارهٔ ۶۰ : چو رخسارت گل رنگین نباشد

شمارهٔ ۶۱ : اگر بختم دهد باری که یارم همنشین باشد

شمارهٔ ۶۲ : دوست آن دارد و آن است که جان می‌بخشد

شمارهٔ ۶۳ : نیِ بی‌نوا ز شکّر به نوا شکرفشان شد

شمارهٔ ۶۴ : نباتت بر لب شکّر برآمد

شمارهٔ ۶۵ : برو ای زاهد مغرور و مده ما را پند

شمارهٔ ۶۶ : میان ما و شما بود پیش از آن پیوند

شمارهٔ ۶۷ : سر تا قدم به آب حیاتت سرشته‌اند

شمارهٔ ۶۸ : ماه‌رویان زلف مشکین را پریشان کرده‌اند

شمارهٔ ۶۹ : عاقلان از غافلان اسرار خود پوشیده‌اند

شمارهٔ ۷۰ : گرچه سیاحان جهان گردیده‌اند

شمارهٔ ۷۱ : زاهدان با شاهدان همخانه‌اند

شمارهٔ ۷۲ : نظرها محرم رویت نبودند

شمارهٔ ۷۳ : بنامیزد چنانت آفریدند

شمارهٔ ۷۴ : این مقبلان که باخبر از روز محشرند

شمارهٔ ۷۵ : به کوی دوست که وهم و خیال ره نبرند

شمارهٔ ۷۶ : قومی که ره به منزل خوبان همی‌برند

شمارهٔ ۷۷ : می‌روی وز پی تو پیر و جوان می‌نگرند

شمارهٔ ۷۸ : زلف ترک من صبا هردم مشوش می‌کند

شمارهٔ ۷۹ : آنچه باید همه داری و نداری مانند

شمارهٔ ۸۰ : اهل دل در هوس عشق تو سرگردانند

شمارهٔ ۸۱ : ز کوی دوست مرا ناگزیر خواهد بود

شمارهٔ ۸۲ : هر که او عاشق جمال بود

شمارهٔ ۸۳ : چشم بد دور که زیباتر از این نتوان بود

شمارهٔ ۸۴ : آن را که حسن و شکل و شمایل چنین بود

شمارهٔ ۸۵ : هوس عمر عزیزم ز برای تو بود

شمارهٔ ۸۶ : زینهار ای دل گرت با عشق پیوندی بود

شمارهٔ ۸۷ : بر سر کوی تو سرها می‌رود

شمارهٔ ۸۸ : جان‌ها در آتشند که جانان همی‌رود

شمارهٔ ۸۹ : عشق از صورت او آینه جان بنمود

شمارهٔ ۹۰ : بوسه‌ای را گر به جان شاید خرید

شمارهٔ ۹۱ : اگر نگار من از رخ نقاب بگشاید

شمارهٔ ۹۲ : بهشت روی تو را پاک دیده‌ای باید

شمارهٔ ۹۳ : بیا دمی بنشین تا دلم بیاساید

شمارهٔ ۹۴ : دلم ز عهدۀ عشقت برون نمی‌آید

شمارهٔ ۹۵ : رویت به از آن آمد انصاف که می‌باید

شمارهٔ ۹۶ : چو چشم مست بدان زلف تابدار آید

شمارهٔ ۹۷ : سال‌ها باید که چون تو ماهی از دوران برآید

شمارهٔ ۹۸ : آن نه نقشی‌ست که در خاطر نقاش آید

شمارهٔ ۹۹ : مرا چو نام لبت بر سر زبان آید

شمارهٔ ۱۰۰ : دوستان از دوستان یاد آورید

شمارهٔ ۱۰۱ : دل به کنج عافیت چون پای در دامان کشید

شمارهٔ ۱۰۲ : نفس کافر کیش را عشق تو در ایمان کشید

شمارهٔ ۱۰۳ : ای سراندازان سراندازی کنید

شمارهٔ ۱۰۴ : چون قامت تو سروی در بوستان نروید

شمارهٔ ۱۰۵ : اینک نسیمی می‌دهد کز دوست می‌آرد خبر

شمارهٔ ۱۰۶ : دمی وصال تو از هر چه در جهان خوشتر

شمارهٔ ۱۰۷ : دوش از لبت ربوده‌ام ای مهربان شکر

شمارهٔ ۱۰۸ : لبت راست آب حیاتی دگر

شمارهٔ ۱۰۹ : آفتابی و ز مهرت همه دل‌ها محرور

شمارهٔ ۱۱۰ : از آن شکل و شمایل چشم بد دور

شمارهٔ ۱۱۱ : غرض ز دیدن شام و دیار مصر و حجاز

شمارهٔ ۱۱۲ : رفتیم ما و عشق تو اندر میان هنوز

شمارهٔ ۱۱۳ : چه می خورده است چشم نیم‌خوابش

شمارهٔ ۱۱۴ : زهی شمایل موزون و قد دلبندش

شمارهٔ ۱۱۵ : نبود خلاص ما را ز دو چشم شوخ شنگش

شمارهٔ ۱۱۶ : این نه دردیست که بی دوست بود درمانش

شمارهٔ ۱۱۷ : برو با ما صلاح و زهد مفروش

شمارهٔ ۱۱۸ : اشتیاقی به مرادی نفروشد درویش

شمارهٔ ۱۱۹ : پرده خویش تویی پرده برانداز ز پیش

شمارهٔ ۱۲۰ : عاشق کسی بود که کشد بار یار خویش

شمارهٔ ۱۲۱ : دوش با من لطفکی آغاز کرد آن دلبرک

شمارهٔ ۱۲۲ : که می گوید که هست این صورت از گل

شمارهٔ ۱۲۳ : وداع یار و دیارم چو بگذرد به خیال

شمارهٔ ۱۲۴ : ما می‌رویم داده تو را یادگار دل

شمارهٔ ۱۲۵ : ای سر زلف خوشت سلسله جنبان دل

شمارهٔ ۱۲۶ : زهی مقبل که شد پیش تو مقبول

شمارهٔ ۱۲۷ : چو ترک من بگشاید بر ابروان کاکول

شمارهٔ ۱۲۸ : آرزومندم ولیکن کو قدم

شمارهٔ ۱۲۹ : ماه ز مشرق طلوع کرد چو رویت تمام

شمارهٔ ۱۳۰ : من به اومید تو از راه دراز آمده‌ام

شمارهٔ ۱۳۱ : چشم خود را دوست می‌دارم که رویش دیده‌ام

شمارهٔ ۱۳۲ : من از دنیا و مافیها دل اندر نیکوان بستم

شمارهٔ ۱۳۳ : هزاران نقش گوناگون ببستم

شمارهٔ ۱۳۴ : نرسیده‌ست به گوش تو مگر فریادم

شمارهٔ ۱۳۵ : پیش یاران امشبی ناخوانده مهمان آمدم

شمارهٔ ۱۳۶ : چون سر زلف تو برعارض زیبا دیدم

شمارهٔ ۱۳۷ : این منم در صحبت جانان که جان می‌پرورم

شمارهٔ ۱۳۸ : سعادتی که ز ناگه درآمدی ز درم

شمارهٔ ۱۳۹ : کجا روم که کمند تو می‌کشد بازم

شمارهٔ ۱۴۰ : تا نفس هست به روی تو برآید نفسم

شمارهٔ ۱۴۱ : در آن نفس که بمیرم در آرزوی تو باشم

شمارهٔ ۱۴۲ : ساقیا بر سر جان بار گران است تنم

شمارهٔ ۱۴۳ : عنبرین است به ذکر تو نفس‌ها که زنم

شمارهٔ ۱۴۴ : تا کی آخر ز غمت ناله شب‌گیر کنم

شمارهٔ ۱۴۵ : مرا چو سرو نو باید به بوستان چه کنم

شمارهٔ ۱۴۶ : عالمی را به جمالت نگران می‌بینم

شمارهٔ ۱۴۷ : در رخت می‌نگرم صورت جان می‌بینم

شمارهٔ ۱۴۸ : بلبلان را همه شب خواب نیاید زان بیم

شمارهٔ ۱۴۹ : نوبهار و بوی زلف یار و انفاس نسیم

شمارهٔ ۱۵۰ : ما به بوی زلف یار مهربان آسوده‌ایم

شمارهٔ ۱۵۱ : ما گر چه ز خدمتت جداییم

شمارهٔ ۱۵۲ : ای پیش نقش روی تو صاحب‌دلان بی خویشتن

شمارهٔ ۱۵۳ : به معنی چون شود صورت مزین

شمارهٔ ۱۵۴ : تازه شود حیات ما چون بگشاید او دهن

شمارهٔ ۱۵۵ : تا سرم خالی نگردد از خیال ما و من

شمارهٔ ۱۵۶ : غنچهٔ خندان فدا بادت چو بگشایی دهن

شمارهٔ ۱۵۷ : نیاید در قلم یارا حدیث آرزومندان

شمارهٔ ۱۵۸ : خیالی بود و خوابی وصل یاران

شمارهٔ ۱۵۹ : شیوه مردان نباشد عشق پنهان باختن

شمارهٔ ۱۶۰ : چیست دولت، صحبت صاحب‌دلان دریافتن

شمارهٔ ۱۶۱ : عاشقی چیست به جان بندهٔ جانان بودن

شمارهٔ ۱۶۲ : ای آرزوی چشمم رویت به خواب دیدن

شمارهٔ ۱۶۳ : در باغ چو بالایت سروی نتوان دیدن

شمارهٔ ۱۶۴ : ملامت می‌کند دشمن مرا در عشق ورزیدن

شمارهٔ ۱۶۵ : عجب باشد تن از جان آفریدن

شمارهٔ ۱۶۶ : تا عقل کل حیران شود برقع ز رخ یک سو فکن

شمارهٔ ۱۶۷ : ترک مه پیکر من تا که برفت از بر من

شمارهٔ ۱۶۸ : ای سواد زلف تو سودای من

شمارهٔ ۱۶۹ : بر کف ماه نیکوان جام چو آفتاب بین

شمارهٔ ۱۷۰ : دارم امید وصل تمنای من ببین

شمارهٔ ۱۷۱ : حدیث زلف و خال و چشم و ابرو

شمارهٔ ۱۷۲ : کشم نقد جان را به بازار او

شمارهٔ ۱۷۳ : چون منی را کی رسد روی جهان‌آرای تو

شمارهٔ ۱۷۴ : پاک‌چشمانند مرد روی تو

شمارهٔ ۱۷۵ : ای صبا آنچه شنیدی ز لب یار بگو

شمارهٔ ۱۷۶ : می‌آمد و خلق شهر در پی

شمارهٔ ۱۷۷ : اگر نه روی تو باشد کجا برم دنیی

شمارهٔ ۱۷۸ : بدین ملاحت و حسن و لطافت و معنی

شمارهٔ ۱۷۹ : ماه رویا دوش عزم جام و ساغر کرده‌ای

شمارهٔ ۱۸۰ : باز ای مطرب حدیثی در میان انداختی

شمارهٔ ۱۸۱ : چو بالای تو گر سروی میان بوستانستی

شمارهٔ ۱۸۲ : گر دلم را اشتیاق روی یاران نیستی

شمارهٔ ۱۸۳ : چون بگذرد به شهر چنین سرو قامتی

شمارهٔ ۱۸۴ : گفت از برای چیدن گل در چمن شدی

شمارهٔ ۱۸۵ : بر دل از زلف چو زنجیر تو دارم بندی

شمارهٔ ۱۸۶ : توبه کردم که نخوانم دگرت ماه و پری

شمارهٔ ۱۸۷ : شب دوشینه خیالت به عیادت سحری

شمارهٔ ۱۸۸ : ای باد نو بهاری بوی بهشت داری

شمارهٔ ۱۸۹ : ای نسیم سحری هیچ سر آن داری

شمارهٔ ۱۹۰ : ترسا بچه‌ای ناگه بر کف می گلناری

شمارهٔ ۱۹۱ : خجسته زمانی و خوش روزگاری

شمارهٔ ۱۹۲ : معذورم اگر ورزم سودای چنین یاری

شمارهٔ ۱۹۳ : دیگر نخوانم جان تورا زیرا که از جان خوشتری

شمارهٔ ۱۹۴ : بازیچه نیست آخر آیین عشق‌بازی

شمارهٔ ۱۹۵ : به خوبی‌ست هر دل نوازی ایازی

شمارهٔ ۱۹۶ : به یک کرشمه توانی که کار ما سازی

شمارهٔ ۱۹۷ : کیست کاین فتنه نشاند که تو می‌آغازی

شمارهٔ ۱۹۸ : در آرزوی تو گشتم به هر دیار بسی

شمارهٔ ۱۹۹ : نه چنان مست و خرابم ز دو چشم ساقی

شمارهٔ ۲۰۰ : بگذشت بر نظارگان نگذاشت در قالب دلی

شمارهٔ ۲۰۱ : اکنون که نیست ما را با دوستان وصالی

شمارهٔ ۲۰۲ : ای خواب که می‌بینمت از بهر خیالی

شمارهٔ ۲۰۳ : مباد دل ز هوای تو یک زمان خالی

شمارهٔ ۲۰۴ : کو جوانی تا فدای عشق خوبان کردمی

شمارهٔ ۲۰۵ : از تشنگی بمردم ای آب زندگانی

شمارهٔ ۲۰۶ : الا ای ماه کنعانی برآ از چاه ظلمانی

شمارهٔ ۲۰۷ : ای نور دیده و دل از دیده‌ها نهانی

شمارهٔ ۲۰۸ : بشنو ز نی سماعی به زبان بی‌زبانی

شمارهٔ ۲۰۹ : به جای هر سر مویی گرم بود جانی

شمارهٔ ۲۱۰ : ز بهر تو باید مرا زندگانی

شمارهٔ ۲۱۱ : در غیرتم که با خود همراز و همنشینی

شمارهٔ ۲۱۲ : پیک مبارک است نسیم سحرگهی

شمارهٔ ۲۱۳ : ای آفتاب خوبان وی آیت الهی

شمارهٔ ۲۱۴ : می‌کند بوی تو با باد صبا همراهی

شمارهٔ ۲۱۵ : اثر لطف خدایی که چنین زیبایی

شمارهٔ ۲۱۶ : ای گل از غنچه کی برون آیی

شمارهٔ ۲۱۷ : ای منزل مبارک می‌بخشیم صفایی

شمارهٔ ۲۱۸ : برای دیدن رویت خوش است بینایی

شمارهٔ ۲۱۹ : دانی چگونه باشد از دوستان جدایی

شمارهٔ ۲۲۰ : گلستانی و ما مستان بویی

شمارهٔ ۱

چون سحر از بوی گل گشت معطر هوا

از نفس یار ما داد نشانی صبا

نه چه سخن باشد این چیست صبا تا کنم

نسبت بوی خوشش با نفس یار ما

کرد طلوع آفتاب یار درآمد ز خواب

روی نگار مراست خسرو انجم گوا

جان چو شنید از صبا بوی سر زلف او

گفت روان می‌شود در پی آن آشنا

در صور آب و گل جان صفت دوست دید

عشق کهن تازه گشت گرم شد این ماجرا

جام رها کن در و چشمهٔ خورشید بین

زاینه بگذر نگر عکس رخ یار را

گر نه زعکس رخش گل اثری یافتن

گل زکجا وین همه مایه حسن از کجا

قبله هر ملتی هست به سوی دگر

با رخ او فارغیم از همه قبله‌ها

تیر چو از چشم او بر دل عاشق رسید

گفت که زخم من است صید مرا خون‌بها

چشمش اگر می‌کند میل به سوی همام

نیست مجال سخن عاشق و چون و چرا

شمارهٔ ۲

با آن که برشکستی چون زلف خویش ما را

گفتن ادب نباشد پیمان‌شکن نگارا

هستند پادشاهان پیش درت گدایان

بنگر چه قدر باشد درویش بینوا را

از چشم من نهانی ای آب زندگانی

وصلت مناسب آمد سیمرغ و کیمیا را

در چشم من فراقت نگذاشت روشنایی

ای آفتاب تابان دریاب دیده‌ها را

زان لب سلام ما را نشنیده‌ام جوابی

بیگانه می‌شماری یاران آشنا را

پیش رخ تو باید بر خاک سر نهادن

شرط است سجده بردن آیینه خدا را

چشم تو ریخت خونم شرم آمدم که گویم

از بهر نیم جانی با دوست ماجرا را

در زهد و پارسایی چندان عجب نباشد

سرمست چشم خود بین رندان پارسا را

سوی همام بنگر باری به چشم احسان

با بنده التفاتی رسم است پادشا را

شمارهٔ ۳

ما به دست یار دادیم اختیار خویش را

حاصلی زین به ندانستیم کار خویش را

بر امید آن که روزی کار ما گیرد قرار

سال‌ها کردیم ضایع روزگار خویش را

ریختی خون دلم شکرانه بر جان من است

گر تو بر فتراک می‌بندی شکار خویش را

خاک پایت شد وجودم تا نیابی زحمتی

می‌نشانم ز آب چشم خود غبار خویش را

عکس روی چون نگار خود ببین در آینه

تا بدانی قدرت صورت‌نگار خویش را

هست خاک آستانت سجده‌گاه اهل دل

سجدۀ شکری بکن پروردگار خویش را

نیست خالی از خیال روی تو چشم همام

باغبان بی گل نخواهد جویبار خویش را

شمارهٔ ۴

ساقی همان به کامشبی در گردش آری جام را

وز عکس می روشن کنی چون صبح صادق شام را

می ده پیاپی تا شوم ز احوال عالم بی‌خبر

چون نیست پیدا حاصلی این گردش ایام را

کار طرب را ساز ده و اصحاب را آواز ده

در حلقه خاصان مکش این عام کالانعام را

زان حلقه‌های عنبرین آرام دل‌ها می‌بری

آشوب جان‌ها کرده‌ای آن زلف بی‌آرام را

ای آفتاب انجمن از عکس روی و جام می

در جان ما زن آتشی تا پخته یابی خام را

ای عاشقت هر شاهدی رند تو هر جا زاهدی

در کار عشقت کرده دل یک باره ننگ و نام را

هر دل که هست اندر جهان رغبت به زلفت می‌کند

نخجیر دیدی کاو به جان جوینده باشد دام را

صوفی چو لفظت بشنود دیگر نگوید ماجرا

حاجی چو بیند روی تو باطل کند احرام را

هر گه که دشنامم دهی آسوده گردد جان من

کز لهجه شیرین تو ذوقی بود دشنام را

من دست بوسی می‌کنم مرد لب و چشمت نیم

نقل لب مستان مکن آن شکر و بادام را

دارد همام از روی تو خورشید در کاشانه شب

بر راه صبح از زلف خود امشب بگستر دام را

شمارهٔ ۵

داشتم روزی نگاری یاد می‌آید مرا

هر زمان از یاد او فریاد می‌آید مرا

مجمع اصحاب و وصل یار و ایام شباب

همچو برق تیزرو با یاد می‌آید مرا

هر دو چشم اشک‌ریزم در فراق دوستان

نیل مصر و دجله بغداد می‌آید مرا

با خیال قامت او عشق‌بازی می‌کنم

چون نظر بر سرو و بر شمشاد می‌آید مرا

آن چنان بر روزگار بی‌وفا منکر شدم

کز توهم داد هم بیداد می‌آید مرا

نقش‌های چرخ را بی‌اصل می‌بینم تمام

کارهای دهر بی‌بنیاد می‌آید مرا

شمارهٔ ۶

روی ترکم بین مکن نسبت به خوبی ماه را

ترک من در خیل دارد همچو مه پنجاه را

دامن خرگه براندازد به شب‌ها تا مگر

گم‌رهی در منزل او باز یابد راه را

رهنمایان فلک با شب‌روان ره گم کنند

ترک من گر برنگیرد دامن خرگاه را

گر شبی در زلف مشکین، روی را پنهان کند

رهبری را برفروزم شعله‌های آه را

یوسف مصری اگر حسنی بدین سان داشتی

عکس رویش پر مه و خورشید کردی چاه را

شمارهٔ ۷

مکن ای دوست ملامت من سودایی را

که تو روزی نکشیدی غم تنهایی را

صبرم از دوست مفرمای که هرگز با هم

اتفاقی نبود عشق و شکیبایی را

مطلب دانش از آن کس که بر آب دیده

شسته باشد ورق دفتر دانایی را

دیده خون گشت ز دیدار نگارم محروم

بهر خوبان بکشم منت بینایی را

ننگرد مردم چشمم به جمالی دیگر

کاعتباری نبود مردم هر جایی را

گر زبانم نکند یاد تو خاموشی به

عاشقم بهر سخن‌های تو گویایی را

آفریده‌ست تو را بهر بهشت آرایی

چون گل و لاله و نرگس چمن آرایی را

روی‌ها را همه دارند ز زیبایی دوست

دوست دارم سبب روی تو زیبایی را

چون نظر کرد به چشم و سر زلف تو همام

یافت مستی و پریشانی و شیدایی را

شمارهٔ ۸

بشنو حدیث یار ما از ما نه از اغیار ما

شرح لب او می‌دهد شیرینی گفتار ما

دانی چه داریم آرزو سرهای ما در پای او

افتاده بر خاک درش دراعه و دستار ما

با سرو گوید قامتش هستی همین بالا و بس

کو روی و موی نازنین کو شیوه و رفتار ما

هر یک ز ما در انجمن لافی ز مردی می‌زند

بنمای زلف پرشکن تا بشکند پندار ما

گر یک نفس از بندگی یابیم ذوق زندگی

تا حشر شکری می‌کنیم از بخت برخوردار ما

گر چشم مستت را هوس باشد حریفی خوش‌نفس

زحمت مکش هم جنس او اینک دل بیمار ما

باری دگر گویی مکن از آب خالی دیده را

بی شست و شویی کی شود شایسته این دیدار ما

شمارهٔ ۹

چشم مستش دوش می‌دیدم به خواب

کرده بود از ناز آغاز عتاب

گفت کای مشتاق خوابت می‌برد

هل یکون النوم بعدی مستطاب

شرم بادت آن همه دعوی چه بود

چشم عاشق را بود پروای خواب

هر که در هجران بیاساید دمی

جاودان از دوست ماند در حجاب

خوابم از بهر خیالت آرزوست

من عتابت را همین دارم جواب

حال ما دور از تو می‌دانی که چیست

حال چشم بی‌نصیب از آفتاب

در فراقت آنچه بر ما می‌رود

اهل دوزخ را نباشد آن عذاب

آب حیوانی و ما در آتشیم

وه که گر بنشانی آن آتش به آب

بی تو از خوبان نیاساید همام

تشنه کی سیراب گردد از سراب

شمارهٔ ۱۰

منتظر باشند شب‌ها عاشقان ناکرده خواب

تا برآید بامداد از شرق کویت آفتاب

آفتابی می‌کند از مشرق رویت طلوع

کز شعاع آن نیارد چشمهٔ خورشید تاب

پرتو روی تو نگذارد که بینم صورتت

دست غیرت بست بر رویت هم از رویت نقاب

عاشقان را زلف تو زنجیر بر گردن نهاد

گشت از اقبال رویت هندویی مالک رقاب

حسن را از دیده‌ها پیوسته پنهان داشتن

جز به روز روی تو بیرون نیامد از حجاب

جز وصالت آرزویی نیست جان را از جهان

عقل می‌گوید خیال است این مگر بینی به خواب

گر شراب این است کز عشق تو ما را در سر است

باده مستان را فریبی می‌نماید چون سراب

در میان غنچه خندان گل هر بامداد

می نماید قطره‌ها چون بر رخ خوبان گلاب

چیست دانی آن صبا چون وصف حسنت می‌کند

در دهان غنچه از ذوق لبت می‌آید آب

ز انتظار وعدهٔ وصلت به جان آمد همام

هم نگفتی این سخن گر عمر ننمودی شتاب

شمارهٔ ۱۱

چون لبت از مصر کی خیزد نبات

کز نباتت می‌چکد آب حیات

دوستانت ز آب حیوان بی‌نصیب

تشنگان جان داده نزدیک فرات

صانع از روی تو شمعی برفروخت

دفع ظلمت را میان کاینات

پیش نقش رویت ایمان آورند

بت‌پرستان زمین سومنات

بود در خوبان نظر کردن حرام

حسنت آمد کرد محو سیئات

از کمند زلف جان‌آویز تو

جان ندارد هر که می‌جوید نجات

صبر فرمایی مرا در عاشقی

چون نمایم بر سر آتش ثبات

گر کند چشمت به درویشان نظر

مایه حسن تو را باشد زکات

زندگانی را ز سر گیرد همام

گر به خاکش بگذری بعد از وفات

شمارهٔ ۱۲

بدیدم چشم مستت رفتم از دست

کوام آذر دلی بو کو نبی مست

دلم خود رفت و می‌دانم که روزی

بمهرت هم بشی خوش‌یانم اژ دست

به آب زندگی ای خوش عبارت

لوانت لاو چَمَن دیل و گیان بست

دمی بر عاشق خود مهربان باش

کژی سر مهر ورزی گست بو گست

اگر روزی نبینم روی خوبت

بشان شهرانره او سر زنان دست

به مهرت گر همام از جان برآید

مواژش کان یوان بمرت و وارست

گرم خا وا کری بشتم بوینی

بیویت خته بوم ژاهنام سرمست

شمارهٔ ۱۳

ترکم زمی مغانه سرمست

می‌آمد و عقل رفته از دست

مخمور ز باده چشم جادو

شوریده ز باد زلف چون شست

در باره سوار بود چون دید

رخسار مرا ز زین فروجست

دستم به لب چو لعل بوسید

و اندر قدمم چو خاک شد پست

برداشت ز خاک رخ پس آنگه

بنشاند مرا و خویش ننشست

یک شیشه شراب داشت با خود

زان باده که جرعه‌ای کند مست

پر کرد و یکی قدح به من داد

واخوردم و دل ز غصه وارست

چون مست شدم ز باده گفتم

ای ترک کنون که توبه بشکست

درده می ارغوان و گر نیست

دستار من از در گرو هست

ترکم چو شنید همچو جوزا

در خدمت من نطاق دربست

میداد شراب ناب و نقلم

از پسته خویش داد پیوست

شمارهٔ ۱۴

سری دارم ز سودای تو سرمست

که با چشم تو آن را نسبتی هست

به گوشم می‌رسد از هر زبانی

که دیدم چشم مستش رفتم از دست

ز دل بویی ندارد هر که جانش

بدان پیوسته ابرویت نپیوست

نپندارم که جز پیش دهانت

نشانی ز آب حیوان در جهان هست

دل از خورشید رخسار تو می‌سوخت

به زیر سایه زلف تو بنشست

همی زد سرو لاف از سربلندی

چو بالای بلندت دید بشکست

زمین را پای‌بوست می‌دهد دست

همام از ذوق آن چون خاک شد پست

شمارهٔ ۱۵

نه باغ بود و نه انگور و می، نه باده‌پرست

که دوست داد شرابی به عاشقان الست

هنوز در سر ما هست ذوق آن مستی

حریف مجلس او تا ابد بود سرمست

ز دست و پا و سر ما اثر نبود هنوز

که جان شراب محبت کشید و رفت از دست

اگر چه از شکن زلف خوب رویان شد

دلم شکسته ولی عهد روی او نشکست

ز غیرت است که چندین هزار پرده نور

میان دیده عشاق و روی خویش ببست

گذشت عکس وی از پرده‌ها و پرده ما

درید و زاهد مستور گشت باده پرست

همام را همه شب انتظار خورشید است

خنک دلی که به نور صفات حق پیوست

شمارهٔ ۱۶

بوی خوشت همره باد صباست

آنچه صباراست میسر که راست

دوش چو بوی تو به گلزار برد

نالۀ مرغان سحرخوان بخاست

گل چو نسیم تو شنید از صبا

گفت که این بوی بهشت از کجاست

ای گل نوخاسته آگه نه‌ای

کاین اثر بوی دلارام ماست

دست من و دامن باد صبا

ناز پی زلف نگارم چراست

باد کجا لایق سودای اوست

عشق و هوا هر دو به هم نیست راست

صحبت آیینه نخواهد همام

در نظرش گرچه سراسر صفاست

شمارهٔ ۱۷

در پی آن می‌دوید دل که نگاری کجاست

نوبت خوبان گذشت شاهد ما وقت ماست

بر سر آب حیات خیمه زده جان ما

این تن خاکی دوان بهر سرابی چراست

بر در بیگانگان هرزه چرا می‌رویم

دوست چو هم‌خانه شد خوشتر از اینجا کجاست

با خبران را ز دل نیست سر آب و گل

گو غم دنیی مخور این نه حدیث شماست

عالم جان را خوش است آب و هوا خاکیان

روی بدانجا نهند منزل گل نار ماست

بلبل جان در قفس هیچ نمی‌زد نفس

بوی گلستان شنید عزم صفیرش کجاست

چون به گلستان رود همدم رضوان شود

مجمع روحانیان منزل عیش و صفاست

هر که به ایشان رسید دید و زبان درکشید

وان که حدیثی شنید غافل از این ماجراست

فاش مکن ای همام راز دل خویش را

محرم این ماجرا سمع دل آشناست

شمارهٔ ۱۸

کرد طلوع آفتاب خیز برون بر چراغ

منزل ما ز آفتاب چون دل اهل صفاست

فتنهٔ صورت شود گو دل لعبت پرست

جان که به معنی رسید غافل از این ماجراست

بود دلم بت پرست از کف ایشان بجست

دوست چو آمد به دست بت شکنی کار ماست

چشم صوربین بود بی خبر از حال دل

دیده دل را نظر بر صفت کبریاست

چند زنی ای همام لاف ز سودای او

عاشق و حیران دوست بسته در این ماجراست

شمارهٔ ۱۹

حسنت چو اشتیاق دلم بی‌نهایت است

وز عاشقان فراغت یارم به غایت است

با چشم مست و زلف پریشان نهادِ او

همرنگ می‌شویم چه جای کنایت است

عارف ز حال گوید و عالم ز دیگران

ما و حدیث عشق تو کانها حکایت است

چشم تو راست کرد به دل تیر غمزه را

شادم که التفات دلیل عنایت است

دل از میان ظلمت مویت نگاه کرد

روی تو دید گفت امید هدایت است

شمارهٔ ۲۰

حسنی که هست روی تو را بی‌نهایت است

خوب است گل ولی نمک اینجا به غایت است

افسانه‌های خسرو و شیرین ز حد گذشت

ما و حدیث روی تو کانها حکایت است

من فارغم ز مصر که در دولت لبت

امروز کان قند و شکر این ولایت است

افکند سایه زلف تو بر عارض خوشت

ظلمت نگر که نور مهش در حمایت است

من کیستم که دست به زلفت کنم دراز

بویش صبا اگر به من آرد کفایت است

از بهر عاشقان تو در شرع کفر و دین

اوصاف روی و موی تو محکم روایت است

هشیار کی شود دل سرگشته همام

چون مستیش ز نرگس مستت کفایت است

شمارهٔ ۲۱

خانه امروز بهشت است که رضوان اینجاست

وقت پروردن جان است که جانان اینجاست

نیست ما را سر بستان و ریاحین امروز

نرگس مست و گل و سرو خرامان اینجاست

خبری از دل ضایع شدۀ زندانی

باز پرسید که آن سرو خرامان اینجاست

من ز غیرت شوم آتشکده‌ای گر یابد

آگهی خضر که اسکندر خوبان اینجاست

شکر از مصر به تبریز میارید دگر

کان شکر را چه محل این شکرستان اینجاست

هر که او را ادب مجلس شاهان نبود

گو بدین در مگذارید که سلطان اینجاست

بندگی را کمر امروز ببندید به جان

چون نبندیم میان یوسف دوران اینجاست

چشم و ابروی تو کردند اشارت به همام

که از این حسن و ملاحت بگذر کان اینجاست

ماه خود کیست ندارم سر خورشید فلک

سایه لطف خدا روح دل و جان اینجاست

شمارهٔ ۲۲

این ز آب وخاک نیست که جانی مصور است

چشم جهانیان به جمالش منور است

گر زان که نسبتش به عناصر همی‌کنند

آبش مگر ز کوثر و خاکش ز عنبر است

ذکر زبان هر که نظر می‌کند بر او

سبحان من یصور و الله اکبر است

گل پیش ما مریز و دگر ارغوان میار

جانم فدای آن که از این هر دو خوش‌تر است

عنبر میان آتش مجمر چه می‌نهی

ز انفاس دوست مجلس ما خود معطر است

شمع از میان جمع برون بر که امشبم

در خانه روشنایی خورشید انور است

ساقی بیار باده که از مجلس الست

ما را هنوز مستی یک جرعه در سر است

نی نشکنیم از می دنیا خمار خویش

ما را شراب از لب می‌گون دلبر است

جام جهان‌نمای الهی‌ست صورتش

انصاف می‌دهند نظرها که مظهر است

با عاقلان بگوی که اصحاب عشق را

ذوق است رهنمای نه اندیشه رهبر است

در تنگنای لفظ نگنجد بیان ذوق

زان سوی حرف و صوت مقامات دیگر است

چون چشم مست یار دهد می به عاشقان

کی درمیان مجال صراحی و ساغر است

جان همام را نفس صبح و بوی دوست

پرورده‌اند زان نفسش روح‌پرور است

شمارهٔ ۲۳

اینک آن روی مبارک که سزای نظر است

مه چه باشد که ز خورشید بسی خوب‌تر است

روح پاک است مصور شده از بهر نظر

ور نه این حسن نه اندازه روی بشر است

سخنت آب حیات است و نفس مشک و عبیر

هر دو را از لب شیرینْت گذر بر شکر است

هر حدیثی که رود پیش هوادارانت

بجز افسانه عشق تو همه دردسر است

رشکم آید که نظر بر دگری اندازی

یا از آیینه که از عکس رخت بی‌خبر است

شمارهٔ ۲۴

بجز از صورت آراسته چیزی دگر است

که آفت اهل دل و فتنه صاحب‌نظر است

قد افراشته و روی نکو خواهد دل

در تو چیزی است که زین هر دو دلاویزتر است

قامت سرو سهی را چه توان گفت ولی

قد و بالای تو را خود حرکاتی دگر است

همه را میل به زلف و خط و خالی باشد

زان ملاحت که تو داری دل ما بی‌خبر است

با نسیم سحری هست ز بویت اثری

بوی گل‌های دلاویز چمن زان اثر است

گل که در ملک چمن مملکت خوبی داشت

شد ز روی تو خجل بر سر عزم سفر است

روی خوب تو منجم به جماعت نبود

گفت کآشوب جهان جمله ز دور قمر است

دل مردم همه در بند میانت بینم

حیفم آید که میان تو به بند کمر است

ببری دل به حدیثی نکنی دلداری

از تو ای شوخ چه خون‌ها که مرا در جگر است

پرسشی کن که فدای لب شیرین تو باد

هر چه در ناحیت مصر نبات و شکر است

تشنه آب حیات لب تو بسیارند

به جفایت که همام از همه‌شان تشنه‌تر است

شمارهٔ ۲۵

حسن تو را ممالک دل‌ها مسخر است

مقبل کسی که وصل تو او را میسر است

بر منزل مبارک تو هر که بگذرد

گوید که این خلاصه هر هفت کشور است

آبش چو کوثر است و چو دُر سنگ ریزه‌ها

بادش نسیم عنبر و خاکش معصفر است

چشم و دل از مشاهده‌ات بی نصیب نیست

نقشت چو بر صحیفه جانم مصور است

آن آفتاب را که بسوزد شعاع او

چشم عقول روی چو ماه تو مظهر است

کحل جواهر است غبار منازلش

زان چشم عاشقان تو دایم منور است

گلزار چون بهشت شود فصل نو بهار

جانم فدای آن که از این هر دو خوشتر است

گفتم به سرو اگر چه خرامیدنت خوش است

بالای خوش خرام دلارام دیگر است

در جان نیشکر نبود آن حلاوتی

کاندر لب و حدیث و دهان تو مضمر است

از بندگیت دورم و جان با تو در حضور

جایی که نیست خلوت جان چشم بر در است

شمارهٔ ۲۶

رویت به هر انجمن دریغ است

سرو تو به هر چمن دریغ است

جایی که سخن رود ز رویت

وصف گل و نسترن دریغ است

در دست نسیم صبحگاهی

آن زلف پر از شکن دریغ است

کس را نرسد حدیث آن لب

کان خود به زبان من دریغ است

اندام لطیف نازک دوست

در صحبت پیرهن دریغ است

وصف لب خویش خویشتن گوی

در هر دهن آن سخن دریغ است

شهری چو همام اگر بمیرند

یک پرسش از آن دهن دریغ است

شمارهٔ ۲۷

بار دل بر تن نهادن کار ارباب دل است

این که عیسی بار خر بر دوش گیرد مشکل است

ای عزیزان رهرو راه دلارام است دل

چون سبک‌بار است پیش از کاروان در منزل است

مرغ عرشی آرزوی آشیان دارد ولی

چون کند پرواز تا دربند این آب و گل است

اشتیاق روی جانان است جان را در جهان

تا نپنداری که در زندان رضوان غافل است

انتظاری می‌نماید روزگار وصل را

اختیاری چون ندارد میل او بی‌حاصل است

عاشقان در انتظار دوست جانی می‌دهند

در سر هر یک خیال آن که با من مایل است

گرچه در دریای عرفان هست کشتی‌ها روان

هر که زین دریا نشانی می‌دهد بر ساحل است

ذوق دل بخشد سخن‌های همام از بهر آنک

جان او سیراب از انفاس اصحاب دل است

شمارهٔ ۲۸

مشتاب ساربان که مرا پای در گل است

در گردنم ز حلقه زلفش سلاسل است

تعجیل می‌کنی تو و پایم نمی‌رود

بیرون شدن ز منزل اصحاب مشکل است

شیرینی وصال چو بی‌تلخی فراق

کس را نصیب نیست ز دوران چه حاصل است

چون عاقبت ز صحبت یاران بریدنی‌ست

پیوند با کسی نکند هر که عاقل است

روز وداع غرقة خونند عاشقان

وان کاو نظاره می‌کند از دور غافل است

ما را خیال دوست به فریاد می‌رسد

ور نه فراق صحبت او زهر قاتل است

هر جا که می‌نشینم و چندان که می‌روم

در گردنم دو دست خیالش حمایل است

از دیدة همام خیالش نمی‌رود

آنجا فراق نیست که پیوند با دل است

شمارهٔ ۲۹

یار ما محمل‌نشین و ساربان مستعجل است

چون روان گردم که زاب دیده پایم در گل است

می‌رود من در پیَش فریاد می‌دارم ولیک

همچو آواز جرس فریاد ما بی‌حاصل است

رو به هر جانب که آرد قبلۀ جان‌ها شود

منزلی کانجا فرود آید زمینی مقبل است

زیستن بی‌روی تو صورت نمی‌بندد مرا

وین تصور خود مرا بیش از فراقش قاتل است

صحبت خوبان بلای جان مشتاقان بود

گرچه آسان است پیوستن بریدن مشکل است

کیست مانندش که تا عاشق شود خرسند از او

دیگران از آب و گل منظورم از جان و دل است

سرو زد با قامتش لاف دروغ از راستی

مردم صاحب‌نظر داند که قولش باطل است

گر ملامت‌گر نداند حال ما عیبش مکن

ما میان موج دریاییم و او برساحل است

سوز آتش شمع می‌داند که با پروانه چیست

همنشین شمع سوزان از حرارت غافل است

خصم می‌گوید که نشکیبد همام از نیکوان

هر که جان آشنا دارد به ایشان مایل است

شمارهٔ ۳۰

تو سلطانی و خورشیدت غلام است

نظر جز بر چنین صورت حرام است

ورای حسن در روی تو چیزی‌ست

نمی‌داند کسی کان را چه نام است

اگر جان را بهشتی در جهان هست

تویی از نیکوان دیگر کدام است

به زیر لب سلامی کرده‌ای دوش

همه منزل سلام اندر سلام است

که باشم من که هم‌راز تو باشم

کلامی زان لبت ما را تمام است

چه می خورده‌ست چشم نیم مستش

که او را خواب مستی بر دوام است

اگر عاشق به ترک سر نگوید

هنوز اندر سرش سودای خام است

بماند سال‌ها چون جان نماند

تمنایی که در جان همام است

شمارهٔ ۳۱

به شب ماهی میان کاروان است

که روی او دلیل ساربان است

چه جای ساربان کاندر پی او

ز دل‌ها کاروان بر کاروان است

عجب آید مرا زان رهزن دل

که در شب رهنمای رهروان است

چنین صورت ز آب و گل نیاید

مگر جانی به شکل تن روان است

چنین ماهی چو بر روی زمین هست

زمین را صد شرف بر آسمان است

به زیر سایه کی بوده‌ست خورشید

رخش خورشید و زلفش سایبان است

به هر منزل که می‌راند به تعجیل

دو اسبه جان ما در پی دوان است

به هر منزل که کرد آنجا گذاری

نشان روی‌های عاشقان است

به از کحل جواهر دیده‌ها را

غبار موکب جان و جهان است

دل نامهربان ساربان را

فراغت از همام مهربان است

بگو آهسته ران محمل کشان را

که همراهت فقیری ناتوان است

شمارهٔ ۳۲

در شهر بگویید چه فریاد و فغان است

آن سرو مگر باز به بازار روان است

قومی بدویدند به نظاره رویش

وان را که قدم سست شد از پی نگران است

در هر قدمش از همه فریاد برآمد

آهسته که بر ره دل صاحب‌نظران است

از شاهد اگر میل به آن است شما را

این است جمالی که سراسر همه آن است

لب‌ها به امیدند که یک بار ببوسند

خاکی که بر او از قدم دوست نشان است

ای دیده در آن شکل و شمایل نظری کن

گر زان که تو را آرزوی دیدن جان است

رویی و در او چشم جهانی متحیر

زلفی که پریشانی احوال جهان است

چون جان همام است در آن دام گرفتار

گر خاطر پیر است و گر طبع جوان است

شمارهٔ ۳۳

وداع چون تو نگاری نه کار آسان است

هلاک عاشق مسکین فراق جانان است

نگر مفارقت جان ز تن چگونه بود

به جان دوست که هجران هزار چندان است

ز وصل خود نفسی پیش از آن که دور شوم

اگر به جان بفروشی هنوز ارزان است

مجال دیدن رویت نماند چشمم را

که شکل مردمکش زیر اشک پنهان است

بگو که تا نشود کاروان روان امروز

که ز آب دیده اصحاب روز باران است

هنوز سرو روانم ز چشم ناشده دور

دل از تصور دوری چو بید لرزان است

بدان امید که بوسند نعل یکرانت

نهاده بر سر راه تو روی یاران است

ز هر طرف که نظر می‌کنم برابر تو

هزار سینه نالان و چشم گریان است

نظر به جانب زلف تو می‌کنم او نیز

برای خاطر این خستگان پریشان است

ز هم بریدن یاران به تیغ ناکامی

چو هست عادت گردون مرا چه تاوان است

تو می‌روی و همام از پی تو می‌نگرد

ز دل بریده امید و حدیث در جان است

شمارهٔ ۳۴

یاری که رخش قبله صاحب‌نظران است

چشم و دل مردم به جمالش نگران است

خواهم که ببوسم قدمش نیست مجالم

هر جا که نهم دیده سر تاجوران است

پیداست که از وصل تو حاصل چه توان یافت

چون وصل تو را خوی جهان گذران است

ای باخبرانِ تو همه بی‌خبر از خود

وین بی‌خبری آرزوی باخبران است

وصل تو که محبوب‌تر از عمر و جوانی‌ست

حیف است که او نیز چو عمرم گذران است

گر چشم تورا میل به خون ریختن ماست

ما نیز بر آنیم که چشم تو بر آن است

شمارهٔ ۳۵

چشم مستانه تو آفت هشیاران است

فتنه و عربده او همه با یاران است

سر بوسیدن پای تو نه تنها ماراست

این خیالی‌ست که اندر سر بسیاران است

عارضت هست بسی تازه‌تر از گل‌برگی

که بر او آمده در وقت سحر باران است

در شکن‌های سر زلف تو گردد دل من

وین چنین شب‌رویی شیوهٔ عیاران است

گر ز حال شب ما بی‌خبری معذوری

خفتد را کی خبر از حالت بیماران است

هر که بر کوی تو بگذشت چنان پندارد

که مگر بر گذرش رسته عطاران است

عجب از خواب تو می‌دارم شب تا به سحر

بر سر کوی تو فریاد گرفتاران است

گر گنه می‌شمری بندگی و مهر همام

کرم شاه نه از بهر گنه‌کاران است

شمارهٔ ۳۶

شب دراز که مانند زلف یار من است

چو زلف یار به دست است، کار کار من است

ز روزگار همین یک دم است حاصل من

که کارساز دلم یارِ سازگار من است

نخواهم آخرِ این شب ولی چه شاید کرد

که کارها همه بیرون ز اختیار من است

چو صبح پرده‌دری می‌کند شکایت‌ها

همی‌کنم بر آن کس که غمگسار من است

میان فصل زمستان تو چون بهار منی

میان خانه گلستان و لاله‌زار من است

به هیچ رنگ ز دستش نمی‌توانم داد

ضرورت است که نقش خوشش به کار من است

شمارهٔ ۳۷

مرا دماغ ز بویت هنوز مشکین است

دهان من به حدیث لب تو شیرین است

به باغ می‌کشدم آرزوی دیدارت

چه جای برگ گل وارغوان و نسرین است

به وقت خنده نظر کرده‌ام به دندانت

هنوز چشم مرا روشنی ز پروین است

فدای مستی چشم تو باد هستی ما

اگر چه فتنه دنیی و آفت دین است

عجب مدار گر آب دو دیده گلگون شد

خیال روی تو در دیدۀ جهان‌بین است

مباش منکر تمکین من که هست مرا

شراب عشق تو در سر چه جای تمکین است

نظر بر آینه انداز تا شود معلوم

که عکس روی مهت را چه زیب و آیین است

اگر به روی تو رضوان نظر کند گوید

ملاحتی که بدیدیم در بهشت این است

ز وصف روی تو مشهور گشت شعر همام

برای نسبت حسنت سزای تحسین است

شمارهٔ ۳۸

دوستی دامنت آسان نتوان داد ز دست

جان شیرین منی جان نتوان داد ز دست

نفسی گر نشکیبم ز لبت معذورم

تشنه‌ام چشمهٔ حیوان نتوان داد ز دست

کردم اندیشه سر خویش توان داد به تو

آن سر زلف پریشان نتوان داد ز دست

چون منی گر برود برگ گیاهی کم گیر

قامت سرو خرامان نتوان داد ز دست

هر چه اندوخته‌ام گر برود باکی نیست

شرف صحبت جانان نتوان داد ز دست

دل زندانی خود را چو خلاصی جستم

گفت کان چاه زنخدان نتوان داد ز دست

به ملامت نشود دور همام از لب یار

خار گو باش گلستان نتوان داد ز دست

شمارهٔ ۳۹

بیا بیا که ز هجر آمدم به جان ای دوست

بیا که سیر شدم بی تو از جهان ای دوست

به کام دشمنم از آرزوی دیدارت

مباش بی‌خبر از حال دوستان ای دوست

چو نفخ صور دهد جان به مرده عاشق را

نسیم زلف تو بخشد هزار جان ای دوست

خیال بود مرا کز تو بر توان گشتن

بیازمودم و دیدم نمی‌توان ای دوست

اگر به حسن تو باشند شاهدان بهشت

خوشا تفرج خوبان در آن جهان ای دوست

وگر به جان و جهان صحبتت شود حاصل

هنوز وصل تو باشد به رایگان ای دوست

چو زیر خاک شوم با خیال رخسارت

ز خاک دیده من روید ارغوان ای دوست

از عاشق تو که دارد امید هشیاری

که شد به بوی تو سر مست جاودان ای دوست

از عکس روی تو روی زمین شود روشن

شبی که ماه نتابد ز آسمان ای دوست

گهی ز شوق تو خورشید آشکار شود

گهی ز شرم تو زیر زمین نهان ای دوست

به جای هر سر مویی مرا زبانی نیست

که تا ز زلف تو مویی کنم بیان ای دوست

همام نام تو بسیار می‌برد چه کند

ازین سخن نگزیرد دمی زبان ای دوست

شمارهٔ ۴۰

مرا تویی ز جهان آرزوی جان ای دوست

حیات بهر تو خواهم در این جهان ای دوست

میان حلقه زلفت چو مرغ جان بنشست

ندید خوشتر از آن دام آشیان ای دوست

چه جای جان و دل ما که دلبران جهان

شدند بر سر زلف تو جان فشان ای دوست

اگر کنند به روی تو نسبتی گل را

ز شوق باز شود غنچه را دهان ای دوست

به گل طراوت روی تو را نبخشودند

وگرچه داشت بسی سر بر آسمان ای دوست

چگونه مهر تو ورزیم با چنان رویی

که آفتاب چو ما هست مهربان ای دوست

میان جان همام است گنج اسرارت

مجال نیست کسی را در آن میان ای دوست

شمارهٔ ۴۱

تورا چیزی ورای حسن و آن هست

نپندارم نظیرت در جهان هست

از آن دادن نشان، کار زبان نیست

ولی در گفت و گویم تا زبان هست

نخواهم سر مگر بر آستانت

سرم را عشقِ بالینی چنان هست

زهی دولت که دارد مرغ جانم

که از زلف تو او را آشیان هست

هوای عالم علوی ندارد

که جایی خوشترش اینجا از آن هست

میان جان و از من برکناری

از اینجا ماجرایی در میان هست

زمین را در میان حسن رویت

شرف بر آسمان تا آسمان هست

دهانت آب حیوان آفریدند

نصیبی جان ما را زان دهان هست

همام خوش نفس را هم از آنجاست

که آب زندگانی در بیان هست

شمارهٔ ۴۲

ز جانان مهر و از ما جان‌فشانی‌ست

جواب مهربانان مهربانی‌ست

همی گوید لبش کاینک من و تو

گرت سودای آب زندگانی‌ست

تو آن شمعی که جان پروانه توست

که را پروای شمع آسمانی‌ست

دم عیسی به انفاست چه ماند

که زین حاصل حیات جاودانی‌ست

حیاتم با تو در ایام پیری

بسی خوشتر ز سودای جوانی‌ست

خوشا روزی که هم‌راز تو باشم

ولی از مردم چشمم گرانی‌ست

همام مهربان را از لبت هم

نصیبی هست و آن شیرین زبانی‌ست

شمارهٔ ۴۳

از سوز دل مات همانا خبری نیست

کاین ناله شب‌های مرا خود سحری نیست

هستند تو را عاشق بسیار ولیکن

دل‌سوخته در عشق تو چون من دگری نیست

از بهر دوای دل پر درد ضعیفم

شیرین‌تر از آن لب به جهان گل‌شکری نیست

تا چشم خوش شوخ توام در نظر آمد

از چشم تو مقصود مرا جز نظری نیست

ای بی‌سببی رفته به خشم از من مسکین

باز آی که در تن ز حیاتم اثری نیست

گویند رفیقان که برو یار دگر گیر

مشکل همه این است که چون او دگری نیست

خون شد جگر خسته همام از غم عشقت

و اکنون به غذا خوردن او جز جگری نیست

شمارهٔ ۴۴

فتنه از بالای تو بالا گرفت

شهر از آن رفتار خوش غوغا گرفت

صانع از روی تو شمعی برفروخت

آتشی زان شمع در دل‌ها گرفت

زلف مشکین تو بر هم زد صبا

مغز ما از بوی آن سودا گرفت

چشم نابینا ز عکس روی تو

حکم چشم روشن بینا گرفت

چون سماع عشق او آغاز شد

گرمی آن بیشتر در ما گرفت

تا همام از عشق او شد باخبر

ترک شمع گنبد خضرا گرفت

شمارهٔ ۴۵

خرامان می‌رود آن سرو قامت

جهانی را از آن قامت قیامت

مؤذن گر ببیند قامتت را

فراموشش شود تکبیر و قامت

امام از شوق آن شکل و شمایل

به قوّالان دهد مزد امامت

گرت باشد گذر در خانقاهی

نماند شیخ بر راه سلامت

مریدان ز اربعین آیند بیرون

تو را بینند و سوزند از ندامت

بود دایم شب قدر آن دلی را

که سازد در سر زلفت اقامت

به عهد چشم مست دل فریبت

بود بر جان مستوران غرامت

بگو ای آن که ما را می‌دهی پند

تویی یا ما سزاوار ملامت

همام از عشق چون دارد نصیبی

نجوید منصب زهد و کرامت

شمارهٔ ۴۶

فراق آن قد و قامت قیامت است قیامت

شکیب از آن لب شیرین غرامت است غرامت

به خدمت تو رسیدن صباح روی تو دیدن

سعادت است سعادت سلامت است سلامت

من از کجا و سلامت که عشق روی تو ورزم

که بر سلامت عاشق ملامت است ملامت

دمی که بی تو برآرم ز عمر خود نشمارم

که زندگانی باطل ندامت است ندامت

همام بر سر کویت هوای باغ ندارد

که در میان بهشتش اقامت است اقامت

شمارهٔ ۴۷

بی آفتاب رویت روزم بود چو مویت

با زلف مشک بویت باشد شبم چو رویت

حسن هزار لیلی عشق هزار مجنون

داری وزان زیادت دارم به خاک کویت

یک سلسله ز مویت دیوانه را تمام است

بهر چه تاب دادی زنجیرهای مویت

با لب بگو که ما را تا چند تشنه داری

ای آب زندگانی دایم روان به جویت

عمر دراز دانی بهر چه دوست دارم

تا بیشتر نمایم کوشش به جست و جویت

محروم گشت چشمم از دیدنت و لیکن

دارد زبان نصیبی ما را به گفت و گویت

جان در فراق رویت کی بار تن کشیدی

او را اگر نبودی دایم مدد ز بویت

هر موی بر تن من گر خود شود زبانی

هم در بیان نیاید بعضی ز آرزویت

شمارهٔ ۴۸

چون کرد دیگر آن بت چابک سوار کوچ

آرام کرد از دل و صبر و قرار کوچ

پیوسته بیم هجر همی‌داشت این دلم

زین سان نبود ناگهش اندر شمار کوچ

از آب دیده سیل برانم به روز و شب

باشد که بعد از این نکند آن نگار کوچ

در آب دیده غرقه کنم کوه و دشت را

تا بر جمال او ننشاند غبار کوچ

پاینده باد قد تو ای سرو نوبهار

سرو روان اگر کند از جویبار کوچ

امسال بوی جان به مشامم همی‌رسد

از منزلی که کرده‌ای از وی تو پار کوچ

جایی رسید حسن تو کانجا نمی‌رسد

خورشید اگر کند به مثل صدهزار کوچ

شاید که گر کنار پر از خون کند همی

آن کس که چون تویی کندش از کنار کوچ

کاری‌ست سخت مشکل وفنی‌ست بس عجب

رسمی‌ست این که گل کند از نزد خار کوچ

چشمش به صد کرشمه نگه کرد سوی من

یعنی روا بود که کنم در خمار کوچ

شیرین لبش به لطف همی‌گفت ای همام

معذور دار نیست مرا اختیار کوچ

شمارهٔ ۴۹

از وقت صبح هست دلم را صفای صبح

جانم منور است به نور لقای صبح

از باد صبح گشت معطر دماغ من

دارد دلم همیشه هوای هوای صبح

یابد یقین ز ظلمت بیگانگی خلاص

هر جان آشنا که شود آشنای صبح

از تیغ صبح لشکر شب منهزم شود

تا شاه اختران بود اندر قفای صبح

ای شب جمال صبح سزای تو می‌دهد

جز روی یار من ندهد کس سزای صبح

این منزل اقامت جای قرار نیست

چون وصل دوست از آن شد لقای صبح

شمارهٔ ۵۰

یاد باد آن راحت جان یاد باد

عاشقان را عهد جانان یاد باد

چون تماشا را به سروستان رویم

قد آن سرو خرامان یاد باد

غنچه‌های گل چو آید در نظر

آن لب شیرین خندان یاد باد

ما به جان با دوست پیمان بسته‌ایم

جاودانش آب حیوان یاد باد

روشنی کز روز وصلش یافتم

در شب تاریک هجران یاد باد

مهر با رویش به جان ورزیده‌ام

مهربان را مهربانان یاد باد

تا زبان گویاست می‌گوید همام

بلبلان را از گلستان یاد باد

شمارهٔ ۵۱

دلم شکست بدان زلف‌های پرشکنش

که زیر هر خم زلفش صد انجمن دارد

هزار جان گرامی فدای یک نفسش

که رهگذر نفسش زان لب و دهن دارد

گرفتم از لب لعلش حکایتی گویم

نشان چگونه دهم ز آنچه در سخن دارد

بسی لطیف‌تر آمد ز جان ما تن او

کسی نشان ندهد کان نگار تن دارد

چو قامتش بخرامد جهانیان گویند

چرا صبا هوس سرو و نارون دارد

چو نقش او ننگارند صورتی در چین

زهی جمال که آن لعبت ختن دارد

نصیحتم بنیوشید هیچ مگذارید

که دوست آینه نزدیک خویشتن دارد

گر او در آینه عکس جمال خود بیند

ز حسن خویش چه پروای مرد و زن دارد

هزار جان به لب آمد ز آرزوی لبش

که در فریفتن دل هزار فن دارد

که دزدد از لب او بوسه‌ای به صد حیله

ز سرو هشته فرو زلف چون رسن دارد

به خاک بوس درش راضیم که باشد دل

که با لبش هوس عشق باختن دارد

به تحفه پیش من آرید خاک پای کسی

که نسبتی به سر کوی یار من دارد

شود همام کسی کاو به عمر خویش دمی

ز خوابگاه سگان درش وطن دارد

شمارهٔ ۵۲

هر کاو سر تو دارد پروای سر ندارد

مست تو تا قیامت از خود خبر ندارد

هر عاشقی که جانش بویت شنیده باشد

سر بی نسیم زلفت از خاک برندارد

تر دامن است هر کاو لافی زند ز عشقت

وان گه دو چشم خود را پیوسته تر ندارد

آنجا که حاضر آید آن شکل و آن شمایل

گر بنگرد به غیری چشمم نظر ندارد

سر تا قدم چو جانی ای آب زندگانی

کاین حسن و این لطافت هرگز بشر ندارد

سرهای عاشقانت بر خاک آستانت

چندان بود که آنجا کس رهگذر ندارد

هر یک به جست و جویی میلی کند به سویی

جانم ز منزل تو عزم سفر ندارد

وصفت چنان که باید دایم همام گوید

هر کان گهر نبخشد هر نی شکر ندارد

شمارهٔ ۵۳

مگر سنگین دل است و جان ندارد

هر آن کس کاو چو تو جانان ندارد

مبادا زنده در عالم دلی کاو

به زلف کافرت ایمان ندارد

مسلمانان مرا دردی‌ست در دل

که جز دیدار او درمان ندارد

گل ارچه شاهد و رعناست لیکن

به پیش روی خوبت آن ندارد

چه نسبت می‌کنم گل را به رویت

که گل جز هفته‌ای دوران ندارد

گلستان و گلت در پای میراد

که تو جان داری و گل جان ندارد

برو ای باد و با زلفش بگو تا

مرا زین بیش سرگردان ندارد

همام خسته را چندین مرنجان

گنه دل کرد وی تاوان ندارد

شمارهٔ ۵۴

سلطان جان ز عالم علوی نگاه کرد

بهر شکار روی بدین دامگاه کرد

آمد به بند چار طبایع اسیر گشت

بر خویش عیش عالم علوی تباه کرد

چون مدتی به منزل سفلی بیارمید

رخ را ز دود گلخن دنیا سیاه کرد

پس نفس تیره شکل ز روی مناسبت

پیوند جان گزید چو در وی نگاه کرد

با جان چو نفس یافت مجال برادری

چون یوسفش به مکر گرفتار چاه کرد

توفیق در رسید ز چاهش خلاص داد

بازش به مصر عالم جان پادشاه کرد

شمارهٔ ۵۵

روی زیبا چون تماشا را به گلزار آورد

شاخ گل را شرم بادا گر گلی بار آورد

گر صبا از زلف او بویی به سوی چین برد

مشک را در نافۀ آهو به ز نهار آورد

کار، بوی زلف او دارد که هنگام صبوح

عاشقان را بی سماع و باده در کار آورد

گر بیفشاند سر زلف پریشان صبحگاه

باد پیش عاشقان عنبر به خروار آورد

ور نگارد صورتش نقاش در بتخانه‌ای

هربتی نزدیک رویش سجده صد بار آورد

سوی زلفش می‌فرستادم صبا را تا مگر

پیش ما پیغامی از دل‌های افگار آورد

نی خیال است این صبا گر بگذرد بر زلف او

حلقه زلفش صبا را هم گرفتار آورد

چشم مستش تا کند بنیاد عقل و دین خراب

زاهدان را مست و لا یعقل به بازار آورد

گر همام از چشم مستش بی‌خبر گردد رواست

چشم مستش بیخودی در عقل هشیار آورد

شمارهٔ ۵۶

جان را به جای جانی جای تو کس نگیرد

مهر تو زنده ماند روزی که تن بمیرد

هر درد را علاجی بنوشته‌اند یارا

دردی که هست ما را درمان نمی‌پذیرد

ای دوستان ملامت کمتر کنید ما را

با خستگان هجران افسانه درنگیرد

پروانه چون بسوزد آخر خلاص یابد

بیچاره آن که دایم می‌سوزد و نمیرد

گفتم مگر صبوری کار همام باشد

دل را به هیچ وجهی زان رخ نمی‌گزیرد

شمارهٔ ۵۷

رندی و برناپیشه‌ای میر مغان را می‌رسد

از تن نیاید ھیچ کار این شیوه جان را می رسد

در بی‌نوایی عاشقی رندان خوشدل را رسد

با فقر دایم تازگی سرو جوان را می‌رسد

در عشق جانان یافت جان از گوهر معنی نشان

بخشیده خورشید دان لعلی که کان را می‌رسد

از عشق در صاحب نظر بینم نه در خامان اثر

دل دارد از معنی خبر دعوی زبان را می‌رسد

خورشید را گو دم مزن بنشین به جای خویشتن

در ملک جانان سلطنت جان جهان را می‌رسد

وقت سحر اوصاف گل از لهجه بلبل شنو

کافسانۀ شیرین لبان شیرین زبان را می‌رسد

دایم حدیث دلبران گوید همام مهربان

کاین گفت و گوی شاهدان شیرین لبان را می‌رسد

شمارهٔ ۵۸

دردمندان را ز بوی دوست درمان می‌رسد

مژدۀ فرزند پیش پیر کنعان می‌رسد

یوسف کنعانی از زندان همی‌یابد خلاص

خاتم دولت به انگشت سلیمان می‌رسد

خضر را نور الهی رهنمایی می‌کند

کز میان تیرگی بر آب حیوان می‌رسد

امن و راحت در میان ملک پیدا می‌شود

سایه کیخسرو فرخ به ایران می‌رسد

چشم روشن می‌شود چون صبح دولت می‌دمد

این شب تاریک ظلمانی به پایان می‌رسد

می‌درفشد ابر و می‌گوید زمین مرده را

تازه و سیراب خواهی شد که باران می‌رسد

بلبلان را باد نوروزی بشارت می‌دهد

کز ره یک ساله گل سوی گلستان می‌رسد

می‌رساند عاشقان را باد پیغامی ز دوست

وه که زان همدم چه راحت‌ها به ایشان می‌رسد

همچو سلطان نبوت را ز انفاس اویس

جان ما را راحتی از بوی جانان می‌رسد

این نسیم خوش نفس و آسایش جان همام

از غبار منزل او عنبرافشان می‌رسد

شمارهٔ ۵۹

جان را به جای زلفت جای دگر نباشد

زین منزل خوش او را عزم سفر نباشد

جانا دلم ربودی گویی خبر ندارم

در زلف خود طلب کن زانجا به در نباشد

رویی و صد لطافت چشمی و جمله آفت

زین خوبتر نیاید زان نیک‌تر نباشد

در زیر خرمن گل داری شکرستانی

در هیچ بوستانی گل با شکر نباشد

نقشت همی‌پرستم گو سر برو ز دستم

سودای خوب رویان بی‌دردسر نباشد

جایی که تیرباران آید ز غمزۀ تو

جز جان نازنینان آنجا سپر نباشد

عاشق چنان به بویت از دور مست گردد

کاو را اگر بگیری در بر خبر نباشد

هر عاشقی که چشمش روی تو دیده باشد

گر بنگرد به غیری صاحب‌نظر نباشد

در جان همام دارد امّید روز وصلت

ای وای بر امیدش آن روز اگر نباشد

شمارهٔ ۶۰

چو رخسارت گل رنگین نباشد

شکر چون لعل تو شیرین نباشد

بدیدم عارض و روی تو گفتم

بدین خوبی گل و نسرین نباشد

نهان داری میان لعل پروین

به لعل اندر نهان پروین نباشد

وفا می‌کن به رغم خوب رویان

که خوبان را وفا آیین نباشد

مکن جور و جفا بر ما از این بیش

جفا بر عاشقان چندین نباشد

اگر چه عاشقان بسیار داری

ولی چون من یکی مسکین نباشد

مرا ای خسرو خوبان چو فرهاد

نصیبی زان لب شیرین نباشد

سری را کآستانت گشت بالین

دگر او را سر بالین نباشد

مرا روزی به دست آید شب وصل

ولیکن چون شب دوشین نباشد

کسی کاو جز به وصلت شادمان نیست

چرا در هجر تو غمگین نباشد

همام اندر غزل دُر می‌چکاند

ز تو باری کم از تحسین نباشد

شمارهٔ ۶۱

اگر بختم دهد باری که یارم همنشین باشد

زهی مقبل که من باشم زهی دولت که این باشد

نباید این چنین ماهی برون از هیچ خرگاهی

نظیرش گر همی‌خواهی مگر در حور عین باشد

میان ظلمت مویش به زیر پرتو رویش

گهی عقلم شود کافر گهی بر راه دین باشد

به شمع آسمان حاجت نباشد بعد از این ما را

چنین تابنده خورشیدی چو بر روی زمین باشد

چو بخرامد نگارینم نفیر از خلق برخیزد

نپندارم که طوبی را شمایل این چنین باشد

لب شیرین می‌گونش خرد را مست گرداند

از آن می کاب حیوانش غلام کمترین باشد

حدیثش دوست می‌دارم اگر خود هست نفرینم

که دشنام از لب شیرین به جای آفرین باشد

همام آن دم که می‌گوید حدیث زلف و خالش را

نفس‌ها کز دهان او برآید عنبرین باشد

شمارهٔ ۶۲

دوست آن دارد و آن است که جان می‌بخشد

مهربانی به دل اهل دلان می‌بخشد

عقل و جان هر که کند پیشکش دلبر خویش

گوهر و لعل به دریا و به کان می‌بخشد

صفت روی دلارام کنم کاو دارد

آن ملاحت که حلاوت به زبان می‌بخشد

آتش عشق توام داد حیاتی به از آنک

آب الوند به خاک همدان می‌بخشد

چشم و ابروی تو را گو که به نخجیر مرو

صید خود روح بدان تیر و کمان می‌بخشد

شمارهٔ ۶۳

نیِ بی‌نوا ز شکّر به نوا شکرفشان شد

چه خوش است نغمه او را که حیات جاودان شد

منگر در آن که دارد تن نازکش جراحت

بنگر که تا چه راحت ز وجود او روان شد

تن پر ز نیش دارد چو درون ریش دارد

غم و درد بیش دارد نفسش حیات از آن شد

دل و جان چو نیست نی را عجب است این که دارد

خبری ز حال دل‌ها که انیس عاشقان شد

به سخن دهن گشاده نه که سر به باد داده

چو سر و زبان ندارد ز چه صاحب بیان شد

نفسش مسیح مریم که حیات بخشد از دم

به سخن گرفته عالم چو همام مهربان شد

چو شنید مرغ جانم ز نوای نی صفیری

ز دیار تن زمانی به جوار آشیان شد

شمارهٔ ۶۴

نباتت بر لب شکّر برآمد

زمرد گرد یاقوتت درآمد

ز گلبرگ تو سنبل سر برآورد

زهی سنبل که از گل بر سر آمد

رخت منشور خوبی داشت بی خط

چو خطت بر مثال عنبر آمد

گواهی داد هر جا شاهدی بود

که در حسن تو خطی دیگر آمد

شمارهٔ ۶۵

برو ای زاهد مغرور و مده ما را پند

عاشقان را به خدا بخش ملامت تا چند

من دیوانه ز زنجیر نمی‌اندیشم

که کشیده‌ست مرا زلف مسلسل در بند

خسروان از پی نخجیر دوانند ولی

صید خوبان به دل خویش درآید به کمند

نه چنان واله آن صورت و بالا شده‌ام

که مرا با دگری مهر بود یا پیوند

گل رویت مگر از باغ بهشت آوردند

که به گلزار گلی نیست به رویت مانند

گر بود پرورش نیشکر از آب حیات

هم نسازند از آن چون لب شیرین تو قند

کردم اندیشه بدین حسن و لطافت که تویی

دگر از مادر ایتام نزاید فرزند

از تو نشکیبم و آرام نگیرم نفسی

عاشق آن است که از دوست نباشد خرسند

می‌دمد بوی خوشت هر نفس از شعر همام

لاجرم ولوله‌ای در همه آفاق افکند

شمارهٔ ۶۶

میان ما و شما بود پیش از آن پیوند

که جان علوی ما شد در این قفس در بند

بجز دهان لطیفت که با نسیم گل است

ندید دیده مردم گلاب‌دان از قند

لب خوشت که فدا باد آب حیوانش

نداد آبم و در جانم آتشی افکند

چگونه از ملک انسان شریف‌تر نبود

که ز آدمی چو تو پیدا همی‌شود فرزند

ز ذوق بی‌خبر است آن که می‌کند تشبیه

رخت به چشمهٔ خورشید و قد به سرو بلند

از آب و خاک نیاید کسی بدین خوبی

در آن جهان مگر از روح صورتی سازند

بگو که چاره من چیست از مشاهده‌ات

به حسن هیچ کسی چون نمی‌شود خرسند

اگر چه غیرتم آید میان شهر برآی

زبان هر که مرا پند می‌دهد دربند

همام چون که سلامت کند ملول مشو

گرش جواب نگویی به زیر لب می‌خند

شمارهٔ ۶۷

سر تا قدم به آب حیاتت سرشته‌اند

دل‌ها مثال نقش تو بر جان نبشته‌اند

گر زاهدان صومعه بینند صورتت

عاشق شوند بر تو وگر خود فرشته‌اند

رویی چنین به حسن و لطافت ندیده‌ام

زین نوع گل دگر به جهان در نکشته‌اند

چون آمدی به منزل دنیا که از بهشت

خوبان نازنین را بیرون نهشته‌اند

مست شبانه بود همام از شراب عشق

آن صبح‌ها که طینت آدم سرشته‌اند

شمارهٔ ۶۸

ماه‌رویان زلف مشکین را پریشان کرده‌اند

عاشقان دنیی و دین در کار ایشان کرده‌اند

نور صبح از پرده شب آشکارا می‌شود

گر چه عارض را به زیر زلف پنهان کرده‌اند

شاهدان در شهر عرض صورت خود داده‌اند

زاهدان میلی به راه بت‌پرستان کرده‌اند

بیدلان غوغا به کوی دوستان آورده‌اند

بلبلان مست آهنگ گلستان کرده‌اند

عقل‌های ما ز چشم مستشان لایعقیل است

زلف‌ها دل‌های ما را گوی چوگان کرده‌اند

پیش از این در مجلس روحانیان ارواح ما

با جمال شاهدان میلی فراوان کرده‌اند

جان ما در قالب خاکی نمی‌گیرد قرار

در قفس مرغان وحشی را به زندان کرده‌اند

هر نثاری لایق خوبان نباشد لاجرم

مهرورزان بر سر ایشان دل افشان کرده‌اند

تا نماند آبرویی چشمه خورشید را

آفتاب روی ایشان را درفشان کرده‌اند

چون همام آن‌ها که چشم نیم مستت دیده‌اند

پشت بر خم‌خانه‌های می‌فروشان کرده‌اند

شمارهٔ ۶۹

عاقلان از غافلان اسرار خود پوشیده‌اند

آب حیوان در میان تیرگی نوشیده‌اند

رنگ حرص وشهوت از آیینه دل برده‌اند

تا در آن آیینه عکس روی دلبر دیده‌اند

جان خود در زلف کافرکیش جانان بسته‌اند

کافری بگزیده وز اسلام بر گردیده‌اند

در خرابات محبت جان گروگان کرده‌اند

تا ز معشوق سقیهم یک قدح بخریده‌اند

با وصال خوب روی خویش در پیوسته‌اند

ز آفرینش فارغ از کون و مکان ببریده‌اند

تا نبیند چشم ایشان روی هر نامحرمی

خویش را چون گنج در ویرانه‌ها پوشیده‌اند

با گدایی کرده نسبت خویشتن را چون کلیم

رفته در زیر گلیمی سلطنت ورزیده‌اند

رسته‌اند از عالم صورت‌پرستی روز و شب

چون همام اندر ره معنی به جان کوشیده‌اند

شمارهٔ ۷۰

گرچه سیاحان جهان گردیده‌اند

مثل رویت کافرم گر دیده‌اند

مهرورزان پیش نقش روی تو

بر جمال شاهدان خندیده‌اند

ماه‌رویان ز اشتیاقت سال‌ها

پای سرو و روی گل بوسیده‌اند

شاعران کردند تشبیهت به ماه

زین سخن صاحب‌دلان رنجیده‌اند

صبح دانی ناله مرغان ز چیست؟

بوی زلفت از صبا بشنیده‌اند

از ره چشمم گرفتی ملک دل

جمله دل‌ها در بلای دیده‌اند

سرزنش کردن نمی‌باید مرا

عشق پیش از عهد ما ورزیده‌اند

عاشقان را از ملامت باک نیست

کاین گنه دیر است کآمرزیده‌اند

عشق را قومی که پنهان داشتند

شعله آتش به نی پوشیده‌اند

دوستی ز آنان نیاید ای همام

کز حدیث دشمنان ترسیده‌اند

شمارهٔ ۷۱

زاهدان با شاهدان همخانه‌اند

گرد هر شمعی دو صد پروانه‌اند

اهل دل در بت پرستی آمدند

شاهدان بت، دیده‌ها بتخانه‌اند

با پری‌رویان نماند عقل و هوش

جمله معذورند اگر دیوانه‌اند

روی خوب آیینه خود ساختند

در سر زلف بتان چون شانه‌اند

از لب معشوق می‌نوشند می

فارغ از خم‌خانه و پیمانه‌اند

عارفان ما را ملامت می‌کنند

آن گران‌جانان ز دل بیگانه‌اند

مردم بینا دل جوهرشناس

چون همام اندر پی دردانه‌اند

شمارهٔ ۷۲

نظرها محرم رویت نبودند

به مشتاقان نموداری نمودند

چو بر آب و گل آمد عکس رویت

دری از حسن بر عالم گشودند

زگل گل‌های گوناگون برآمد

که دل‌ها از لطافت میر بودند

ز عشق هر گلی صد بلبل مست

به دستان‌ها زبان‌ها می‌گشودند

اثر نگذاشت ز ایشان غیرت عشق

تو پنداری که خود هرگز نبودند

همام افسانه‌گوی دوستان است

که این افسانه گفتند و شنودند

شمارهٔ ۷۳

بنامیزد چنانت آفریدند

که پنداری ز جانت آفریدند

نمی‌دانم ز جان خوشتر چه باشد

که تا گویم که زانت آفریدند

لبت کاب حیات از وی چکان است

مگر زاب دهانت آفریدند

تماشاگاه جانم را بهشتی

بدان سرو روانت آفریدند

دهانت با میان هر لحظه گوید

که چون من بی‌نشانت آفریدند

به رویت کی رسد رویم که او را

برای آستانت آفریدند

قرار عاشقانت برد سحری

که در چشم و زبانت آفریدند

ز زخمت صید دل‌ها چون برد جان

که با تیر و کمانت آفریدند

همام آن روز می‌ورزید عشقت

که جان عاشقانت آفریدند

شمارهٔ ۷۴

این مقبلان که باخبر از روز محشرند

جان را به دین و دانش و طاعت بپرورند

از حسن خلق همچو بهشتی مزینند

یا بند روح روح چو در خویش بنگرند

در بحر فکر غوطه زنانند روز و شب

تا ره به سوی گوهر معنی همی‌برند

مرغان عرش بسته دام طبیعتند

از سدره بگذرند چو زین دام برپرند

در جوی و حوض تیره شد آب حیات علم

اصحاب نوق آب ز سر چشمه می‌خورند

رغبت بدین مآرب دنیا کجا کنند

قومی که در موارد تسنیم و کوثرند

در حسن قدسیان برمد ذهن ما ولی

این شاهدان با نمک از خاک دیگرند

شمارهٔ ۷۵

به کوی دوست که وهم و خیال ره نبرند

مجال کی بود آنجا که عاشقان گذرند

ندیده دیدۀ کس حسن بی‌نهایت او

ز فرق تا به قدم گر چه عارفان نظرند

چو هست آینه روی دوست حسن صور

برای عکس در آیینه‌ها همی‌نگرند

خیال بین که ز جانان وصال می‌جویند

خبر دهید به یاران که جمله بی‌خبرند

اگر شمال و صبا را روانه گردانم

به آن دیار ره دور او به سر نبرند

بخوان همام دو بیت از حدیث خوش نفسی

که عاشقان سخنش را حیات جان شمرند

گروه عشق کز اثبات محو در سفرند

به شهر نام و نشان می‌رسند می‌گذرند

چو مرغ و ماهی کاندر هوا و آب روند

نشان پی نگذارند از آن که بی‌اثرند

شمارهٔ ۷۶

قومی که ره به منزل خوبان همی‌برند

اقبال مایه‌ای‌ست که ایشان همی‌برند

جان می‌برند تحفه به نزدیک یار خویش

خرما به بصره، زیره به کرمان همی‌برند

جان را در آن دیار چه قیمت بود ولی

سهل است چون به پیش کریمان همی‌برند

دل برگرفته‌اند از این خاک‌دان چو خضر

تا ره به سوی چشمهٔ حیوان همی‌برند

خود را نگاه دار ز دیوان راه‌زن

کانگشتری ز دست سلیمان همی‌برند

مغرور علم و طاعت و تقوی خود مشو

کانجا از این متاع فراوان همی‌برند

چوگان و دست و پنجه مردان بهانه‌ای‌ست

این گوی را به بخت ز میدان همی‌برند

هان ای همام بنده مردان عشق شو

کایشان رهی به مجلس سلطان همی‌برند

شمارهٔ ۷۷

می‌روی وز پی تو پیر و جوان می‌نگرند

به تعجب همه در صورت جان می‌نگرند

هست رویت گل خندان و جهانی مشتاق

همچو بلبل به تو در نعره‌زنان می‌نگرند

غیرتم هست ولی منکر حق نتوان بود

به تفرج به گل و سرو روان می‌نگرند

گر یکی را ز نظر منع کنم می‌گوید

که تو هم می‌نگری گر دگران می‌نگرند

نتوان چشم کسی بست که در وی منگر

رایگان است نظر جمله جهان می‌نگرند

کس نداند که پری یا ملکی یا مردم

در تو حیران شده خلقی به گمان می‌نگرند

عالمی منکر سودای همامند ولی

زیر چشمت همه در چشم و دهان می‌نگرند

زاهدان نیز چو رندان همه شاهدبازند

فرق آن است که ایشان ز نهان می‌نگرند

شمارهٔ ۷۸

زلف ترک من صبا هردم مشوش می‌کند

تا دماغ عاشقان از بوی آن خوش می‌کند

با زمین مرده ابر نوبهاری کی کند

آنچه با من بوی زلف یار سرکش می‌کند

از لطافت ترک من گویی که هست آب حیات

خاصه آن ساعت که طبعش همچو آتش می‌کند

سبزه و آب و شراب و شاهد و رود و سرود

گر نباشد روی ترکم کار هر شش می‌کند

هر بهاری گل به دامن می‌کند زر پیشکش

تا خطابش ترک من ادنی وادش می‌کند

چون به مژگان خون عالم می‌تواند ریختن

از چه ترکم هر زمان آهنگ ترکش می‌کند

گر ز ترکی ریخت چشم ترک او خون همام

چون که صید لاغر است از ننگ ترکش می‌کند

شمارهٔ ۷۹

آنچه باید همه داری و نداری مانند

کس نگوید مه و خورشید به رویت مانند

اتفاق است که بی مثل جهانی لیکن

قیمت حسن تو صاحب‌نظران می‌دانند

عکس گل‌های رخ خویش در آیینه ببین

تا ز اندیشه بستان و گلت بستانند

التفاتی نبود چشم خوشت را به کسی

بر سر خاک درت شاه و گدا یکسانند

بادها عطر‌فروشان سر زلف تواند

گرد گل‌های چمن بوی تو می‌گردانند

دیده‌ای باد بهاری که گل افشان گردد

مهربانان دل و جان بر تو چنان افشانند

شمارهٔ ۸۰

اهل دل در هوس عشق تو سرگردانند

زاهدان شیوۀ این طایفه کمتر دانند

ذوق آموختنی نیست که آن وجدانی‌ست

عقلا جمله در این کار فرو می‌مانند

این چنین مست که ماییم ز خم‌خانه دوست

همه خواهند که باشند ولی نتوانند

بت‌پرستان رخت طایفه توحیدند

مست و دیوانه عشق تو خردمندانند

آفتابی تو و اصحاب ملاحت انجم

در حضورت همه از دیده ما پنهانند

هر یکی را سخنی در صفت منظوری‌ست

وصف روی تو که داند که همه حیرانند

مجلس افروز بهشت است جمال خوبان

نی چنان دان به حقیقت که بهشت ایشانند

هست صاحب‌نظران را هوسی با گل و سرو

کاندکی هردو به رخسار و قدت می‌مانند

گرمی از ذکر تو یابند نه از شعر همام

در سماعی که غزل‌های ورا می‌خوانند

شمارهٔ ۸۱

ز کوی دوست مرا ناگزیر خواهد بود

وگر گذر همه بر تیغ و تیر خواهد بود

از آب دیده من در میان منزل دوست

به هر طرف که روی آبگیر خواهد بود

ز بیم غیرت صاحب‌دلان در آن منزل

گمان مبر که کسی جای‌گیر خواهد بود

مباش منکر فریاد ما که مستان را

همیشه بر در خوبان نفیر خواهد بود

مدام تا که بود نوبهار و موسم گل

ز عندلیب چمن پر صفیر خواهد بود

تو را که بر سرگل زلف عنبرافشان است

چه احتیاج به مشک و عبیر خواهد بود

به عهد روی تو ما را شب چهاردهم

کجا فراغت بدر منیر خواهد بود

در آن زمان که ز جان یک نفس بود باقی

هنوز یاد توام در ضمیر خواهد بود

میان مجمع صاحب‌دلان حدیث همام

چو هست ذکر شما دل‌پذیر خواهد بود

شمارهٔ ۸۲

هر که او عاشق جمال بود

شاهدش خود گواه حال بود

گر بود پاکباز شاهد نیز

پاک و روشن‌تر از زلال بود

حال اگر برخلاف این باشد

دوستی هر دو را وبال بود

چشم خود را به آب شرم بشوی

تا که شایسته جمال بود

حیف باشد که دیده بی‌آب

تشنه مشرب وصال بود

هیمه ز آتش چو سرخ شد آخر

همه خاکستر و زگال بود

زر صافی نهاد را ز آتش

سرخ‌رویی با کمال بود

وان که او مرد حال شد چو همام

فارغ از بند قیل و قال بود

هست امیدم که بهره‌ای ز وصال

یابد و فارغ از خیال بود

شمارهٔ ۸۳

چشم بد دور که زیباتر از این نتوان بود

بنده روی تو خواهم ز میان جان بود

دل من در هوس آن لب چون آب حیات

بس که در تیرگی زلف تو سرگردان بود

گفته بودند که روی تو به از خورشید است

چون بدیدیم به جان تو که صد چندان بود

حسن در عهد تو مشهور به همشهری ماست

پیش از این نسبت او گرچه به ترکستان بود

آب حیوان به زمان لب تو پیدا شد

تا به امروز گر از دیدۀ ما پنهان بود

خاک پای تو گروهی که به جان بخریدند

همه انصاف بدادند که نیک ارزان بود

عندلیب است در این باغ مگر جان همام

که مدامش هوس روی گل خندان بود

شمارهٔ ۸۴

آن را که حسن و شکل و شمایل چنین بود

چندان که ناز بیش کند نازنین بود

وقتی در آب و آینه می‌بین جمال خویش

کز روزگار حاصل عمرت همین بود

با خود نشین و همدم و هم‌راز خویش باش

حیف آیدم که با تو کسی همنشین بود

ای دوست آن خیال جوانی بود نه عشق

هر دوستی که تا نفس واپسین بود

روزی که زین جهان به جهان دگر شوم

در جان من خیال تو نقش نگین بود

هر جا که می‌روی قدمی باز پس نگر

سرها ببین که بر سر روی زمین بود

بر آدمی ملایکه انکار کرده‌اند

معلومشان نبود که انسان چنین بود

کاغذ ز شرم پاره شود بشکند قلم

گر صورتت برابر نقاش چین بود

چون از لبت همام حدیثی کند تمام

ز آب حیات بر سخنش آفرین بود

شمارهٔ ۸۵

هوس عمر عزیزم ز برای تو بود

بکشم جور جهانی چو رضای تو بود

در ازل جان مرا عشق تو هم صحبت بود

تا ابد در دل من مهر و وفای تو بود

جای افسر شود آن سر که به پای تو رسد

پادشاهی کند آن کس که گدای تو بود

هست امیدم که نمایی تو خداوندی‌ها

ور نه از بنده چه آید که سزای تو بود

خجلم زان که فرود آمده‌ای در دل تنگ

چیست این منزل ویرانه که جای تو بود

روی خوب تو شد انگشت‌نمای خورشید

مه نو کیست که انگشت‌نمای تو بود

سال‌ها سجده صاحب‌نظران خواهد بود

بر زمینی که نشان کف پای تو بود

راحت روح و فتوح دل مشتاقان است

هر حدیثی که در او وصف و ثنای تو بود

سخنی لایق سمعت نبود ور باشد

هم غزل‌های همام ابن علای تو بود

شمارهٔ ۸۶

زینهار ای دل گرت با عشق پیوندی بود

غیرتت باید که بر پای هوا بندی بود

حسن روزافزون طلب، جاوید با وی عشق باز

حسن خوبان مجازی تازه یک چندی بود

اهل دل را گر بود میلی به صورت‌های خوب

عشق نتوان گفتن آن را لیک مانندی بود

منزل حسن است چشم و زلف و خال دلبران

عشق را با منزل معشوق پیوندی بود

جان ما در حسن فانی شد کجا یابند باز

در میان چشمهٔ حیوان اگر قندی بود

در میان عشق و جان چون صحبتی آمد پدید

شرح نتوان داد کایشان را چه فرزندی بود

جان شیرینم نباید جز برای مهر دوست

بر همام او را به مهر خویش سوگندی بود

شمارهٔ ۸۷

بر سر کوی تو سرها می‌رود

جان فدای روی زیبا می‌رود

نیست کویت منزل تر دامنان

هر که عیار است آنجا می‌رود

چون تو پا از خانه بیرون می‌نهی

در میان شهر غوغا می‌رود

هر که رویت دید یا بویت شنید

همچو مستان بی‌سر و پا می‌رود

تا نیاید گوهر وصلت به دست

آب چشمم همچو دریا می‌رود

ز آتش هجران او هر صبح‌دم

درد دل‌ها تا ثریا می‌رود

مردم آسوده کی دارد خبر

ز آنچه بر بیمار شب‌ها می‌رود

ما نه مرد چشم و ابروی توییم

چون درافتادیم بر ما می‌رود

هست مهمان لبت جان همام

خوش همی‌دارش که فردا می‌رود

شمارهٔ ۸۸

جان‌ها در آتشند که جانان همی‌رود

سیلاب خون ز دیدهٔ گریان همی‌رود

یعقوب را زیوسف خود دور می‌کنند

خاتم برون ز دست سلیمان همی‌رود

آدم وداع سایهٔ طوبی همی‌کند

خضر از کنار چشمه حیوان همی‌رود

صحرا و شهر فتنه و غوغای مردم است

تا خود چه داوری‌ست که سلطان همی‌رود

دیدی که آدمی چه کشد در وداع جان

بر ما ز هجر یار دو چندان همی‌رود

دردا که گوهری‌ست گران‌مایه صحبتش

دشوار دست داده و آسان همی‌رود

این می‌کشد مرا که درین غصه یار نیز

پر آب کرده چشم و پریشان همی‌رود

امیدوار باش درین حال ای همام

کاین جور روزگار به پایان همی‌رود

در موسم بهار کند عاقبت رجوع

حسنی که در خزان زگلستان همی‌رود

شمارهٔ ۸۹

عشق از صورت او آینه جان بنمود

تا در آن آینه عکس رخ جانان بنمود

حسن او عکس جمالی‌ست که بیش از نظر است

عجب است این که در آیینه امکان بنمود

آب حیوان که میان ظلمات است نهان

دوست در چشمهٔ خورشید درفشان بنمود

آن صفت‌ها که رسیده است به گوشم ز بهشت

روی او چشم مرا روشن و آسان بنمود

زلف بر عارض او چون رقم کفر کشید

باد برداشت سر زلفش و ایمان بنمود

گفتمش جز دل من هست تو را زندانی؟

در شکن‌های سر زلف هزاران بنمود

بر زبانم سخن نظم ثریا می‌رفت

خنده زد بر سخنم رسته دندان بنمود

آن که بخشید حلاوت به لب شیرینش

در حدیثم اثری زان شکرستان بنمود

می‌نماید به عنایت ز سخن‌های همام

آن لطافت که ز شاخ گل خندان بنمود

شمارهٔ ۹۰

بوسه‌ای را گر به جان شاید خرید

جان بباید داد روز من یزید

یافتن معشوق را چون ممکن است

از وصال امید نتوانم برید

پای اگر عاجز شود نتوان نشست

گه به پهلو گه به سر خواهم دوید

تا نفس آید نشاید دم زدن

تا رگی جنبد نشاید آرمید

عاشقان کعبه را در بادیه

ای بسا زحمت که می‌باید کشید

ساروان را گو سرود آغاز کن

تا در اشتر غیرتی آید پدید

باز ای مطرب حدیث خوش بساز

خرقه برکن از تن پیر و مرید

ساقیا می ده که مشتاقان هنوز

میزنند از تشنگی هل من مزید

از شراب جان مستانت همام

جرعه‌ای می‌خواست خود بویی شنید

شمارهٔ ۹۱

اگر نگار من از رخ نقاب بگشاید

به حسن خویش جهان سر به سر بیاراید

جمال خود به نقاب از نظر همی‌پوشد

به سمع او برسانید، کاین نمی‌باید

از آفریدن شاهد غرض همین بوده‌ست

که از مشاهده صاحب دلی بیآساید

به آستین و به دامان شکر کشند آنجا

که پسته را به سخن یا به خنده بگشاید

لبش به خون دلم تشنه است و من خشنود

از آن که خون منش در نظر همی‌آید

ولی گر آب حیات است خون من به مثل

دریغ باشد کاو لب بدان بیالاید

شمارهٔ ۹۲

بهشت روی تو را پاک دیده‌ای باید

که جز به دیدن روی تو دیده نگشاید

به آب چشم دهم غسل نور بینایی

نظر به چشمهٔ خورشید اگر بیالاید

سپیده‌دم به هوای بهار هر روزی

به شبنم سحری روی گل بیاراید

که تا به روی تو ماند مگر نمی‌داند

که غیر حسن و طراوت ملاحتی باید

به خاک کوی تو چون بگذرد نسیم بهار

حیات‌بخشی و بوی خوشش بیفزاید

دریغ عهد جوانی که بی تو رفت از دست

کجاست تا به چنین صحبتی بیاساید

ولی به دولت حسنت امید می‌دارم

که روزگار جوانی به فرق باز آید

به بخت گفتم با ما موافقت نکنی

جواب داد که گر دوست لطف فرماید

اگر زند نفسی بی حکایت تو همام

نه از حساب سخن‌دان که باد پیماید

شمارهٔ ۹۳

بیا دمی بنشین تا دلم بیاساید

که آن شمایل خوب انجمن بیاراید

بخند اگر چه ز خندیدنت همی‌دانم

که آفتاب به روزم ستاره بنماید

ز ناز چشم تو هشیار مست می‌گردد

چه حاجت است به ساقی که باده پیماید

مثال نقش تو می‌خواستم ز صورتگر

جواب داد که آن در قلم نمی‌آید

توان به نوک قلم صورتی نگاشت ولی

ملاحتش که نگارد چنان که می‌باید

خوش است ناز ز روی نکو ولی نه چنان

که التفات به صاحب‌دلان نفرماید

کز آفریدن شاهد غرض همین بوده است

که از مشاهده صاحب‌دلی بیاساید

رخی بدین صفت و طلعتی بدین خوبی

به اهل عشق غرامت بود که ننماید

همام را غرض از دوست ذوق روحانی ست

نظر به میل طبیعت مگر نیالاید

شمارهٔ ۹۴

دلم ز عهدۀ عشقت برون نمی‌آید

به جای هر سر مویی مرا دلی باید

بهای هر سر مویت نهاده‌ام جانی

زهی معامله گر دیگری نیفزاید

مدد ز بوی تو یابد هوای فصل بهار

که چون بهشت چمن را به گل بیاراید

شهید تیغ تو جان‌ها به زندگان بخشد

گدای کوی تو بر خسروان ببخشاید

به خسته‌ای که رساند نسیم بوی خوشت

اگر در آتش سوزان بود بیاساید

روان شود ز لبم چشمه‌های آب حیات

چو نام دوست مرا بر سر زبان آید

هزار بار بشستم دهن به مشک و گلاب

هنوز نام تو بردن مرا نمی‌شاید

نظر به روی تو کردن مسلم است آن را

که دیده را به جمالی دگر نیالاید

زهی خجسته صباحی که وقت بیداری

همام روی تو بیند چو دیده بگشاید

شمارهٔ ۹۵

رویت به از آن آمد انصاف که می‌باید

با روی تو در عالم گر گل نبود شاید

با ما نفسی بنشین کان روی نکو دیدن

هم چشم کند روشن هم عمر بیفزاید

گر هر سر موی از من صاحب‌نظری باشد

نظارهٔ رویت را چشمی دگرم باید

در زلف تو آویزم وز بند تو نگریزم

زنجیر گر این باشد دیوانه بیاساید

دیدار چو بنمودی دل‌ها همه بربودی

کو آینه تا دل را از دست تو برباید

زنهار غنیمت دان دوران لطافت را

کاین عهد گل خندان بسیار نمی‌پاید

روزی دو درین منزل از بهر توام خوش‌دل

بی صحبت منظوران دنیا به چه کار آید

از خاک درت گردی در چشم همام افشان

تا مردمک چشمش یک لحظه بیاساید

شمارهٔ ۹۶

چو چشم مست بدان زلف تابدار آید

اسیر بند کمندت به اختیار آید

دلی که در شکن زلف بی‌قرار افتاد

عجب بود که دگر با سر قرار آید

نظر جدا نکند از کمان ابرویت

اگر ز چشم تو صد تیر بر شکار آید

میان چشم جهان‌بین خود کنم جایش

اگر ز کوی تو گردی بدین دیار آید

روم به کوی تو پنهان و غیرتم باشد

بر آن سگی که در آن منزل آشکار آید

برای مهره مقصود پیش چندین خصم

که راست زهره که اندر دهان مار آید

فتاد کشتی ما در میان غرقابی

که راضیم که یکی تخته با کنار آید

کشم ملامت عشقت به رسم سربازان

به راه عشق سلامت کجا به کار آید

تو را ندید ملامتگرم وگر بیند

ز گفته‌های خود انصاف شرمسار آید

هزار سال به آب حیات و خاک بهشت

بپرورند مگر زین گلی به بار آید

چو بلبلان به زمستان همام خاموش است

در انتظار مگر بوی نوبهار آید

شمارهٔ ۹۷

سال‌ها باید که چون تو ماهی از دوران برآید

یا چو بالای تو سروی خوش زسروستان برآید

در میان کفر زلفت نور ایمان می‌نماید

پیش زلف کافر تو مؤمن از ایمان برآید

چون تماشا را در آیی ای نگارستان به بستان

نعره‌های عشق بازان از گل خندان برآید

چشم مستت گر نماید التفاتی سوی یاران

بر تو دشواری نباشد کار ما آسان برآید

چشمهٔ خورشید روزی لایق رویت نیفتد

تا قیامت گرچه گرد گنبد دوران برآید

پیش آن لب مانده حیران می‌دهم جان حیف باشد

گر بر آب زندگانی تشنه‌ای از جان برآید

کی همام خسته دل را جان بیاساید زمانی

گر نه بوی مشک‌بوی از منزل جانان برآید

شمارهٔ ۹۸

آن نه نقشی‌ست که در خاطر نقاش آید

فرخ آن چشم که بر طلعت زیباش آید

گر به چشم خوش او در نگرد مستوری

زهد بگذارد و در شیوه اوباش آید

حسن بسیار بود لیک زمان‌ها باید

تا یکی از همه خوبان به جهان فاش آید

چیست برگ گل رعنا که به رویش ماند

سرو خود کیست که در معرض بالاش آید

وصف آن لعل گهر‌پوش کسی را زیبد

که زبانش گه تقریر گهر‌پاش آید

عشق ورزیدن از کار سراندازان است

این نه کاریست که از مردم خوش‌باش آید

چون تمنای وصالی کند از دوست همام

ای دریغا که جواب از لب او باش آید

شمارهٔ ۹۹

مرا چو نام لبت بر سر زبان آید

ز ذوق آن سخنم آب در دهان آید

در آن نفس که ز رویت حکایتی گویم

ز هر نفس که زنم بوی گلستان آید

به شرح زلف دراز تو در نمی‌پیچم

که زان هزار گره بر سر زبان آید

زهی گران که نگردد خراب آن ساعت

که چشم مست تو از خواب سرگران آید

چو آن دهان نگشایند هیچ تنگ شکر

هزار سال اگر از مصر کاروان آید

اگر به دشت مغیلان گذر کنی روزی

به جای خار گل سرخ و ارغوان آید

ز ابروی تو نتابم به هیچ وجهی روی

اگر چه بر دل من تیر از آن کمان آید

به جست و جوی تو کارم همی به جان برسید

کسی که طالب جانان بود به جان آید

کجا رسد به شبستان هر گدا شمعی

که لایق نظر خسرو جهان آید

شمارهٔ ۱۰۰

دوستان از دوستان یاد آورید

عهد یار مهربان یاد آورید

گر ز یاری یک زمان آسوده‌اید

وقت دوری آن زمان یاد آورید

چون بگوید نکته‌ای شیرین لبی

آن لب شکر فشان یاد آورید

تشنگان را در میان بادیه

سبزه و آب روان یاد آورید

طوطی شیرین نفس را در قفس

کشور هندوستان یاد آورید

جان علوی را در این زندان خاک

مجلس روحانیان یاد آورید

آدم محبوس را در آب و گل

از بهشت جاودان یاد آورید

این جهان چون منزل راحت نبود

عیش‌های آن جهان یاد آورید

در زمان از بی‌زمانی دم زنید

در مکان از لامکان یاد آورید

از همام این نظم را چون بشنوید

بیت آن صاحب قران یاد آورید

پیل را هندوستان یاد آورید

مرغ را از آشیان یاد آورید

شمارهٔ ۱۰۱

دل به کنج عافیت چون پای در دامان کشید

حلقه زلف تواش در حلقه رندان کشید

بی‌نوایی ره به سوی گنج سلطان باز یافت

تشنه‌ای جان را به سوی چشمهٔ حیوان کشید

گرچه زحمت یافت دل باری مراهم راحتی‌ست

کاخر آن رنج از برای آن لب و دندان کشید

تا خرامان دیده‌ام بالای چون سرو تو را

کافرم گر دیگرم خاطر به سروستان کشید

چون نظر کردم به ابرویت مرا چشم تو گفت

با چنین بازو کمان نیکوان نتوان کشید

از برای چشم نرگس هر سحر باد صبا

خاک پایش را به سر برداشت در بستان کشید

باد چون بگذشت بر زلف پر از چین تو گفت

مشک می‌باید از این کشور به ترکستان کشید

در جهان دانی که داند اندکی حال همام

وان که جانم ز اشتیاق خدمت جانان کشید

عاجزی سرگشته‌ای داند که در راه حجاز

تشنگی‌ها از هوای گرم تابستان کشید

شمارهٔ ۱۰۲

نفس کافر کیش را عشق تو در ایمان کشید

دیو را حکم سلیمان باز در فرمان کشید

در میان ظلمت آب زندگانی جست خضر

نور توفیقش به سوی چشمهٔ حیوان کشید

آرزوی آب شیرین بافت در دریا صدف

ابر نیسانی به دوش از بهر او باران کشید

روح قدسی کشت عیسی را معاین تاکه او

رخت خود زین خاکدان بر گنبد گردان کشید

پادشاهی داد یوسف را سعادت بعد از آنک

هم اسیر چاه شد هم زحمت زندان کشید

جان تن آسوده را بار ریاضت بر نهاد

دید دل آسایشی چون جسم بار جان کشید

جان مشتاقان کشد از غمزهٔ جادوی تو

آن جفا کز دست امت عیسی عمران کشید

تا خرامان دید بالای تو را چشم همام

کافرم گر خاطرم دیگر به سروستان کشید

شمارهٔ ۱۰۳

ای سراندازان سراندازی کنید

خرقه بازی چیست جان‌بازی کنید

کاسه‌های سر چو از سودای دوست

نیست خالی کیسه‌پردازی کنید

تا رسیدن با شبستان وصال

با خیال دوست هم‌رازی کنید

عشق سلطان است چون خواهد خراج

جان ببخشید و سرافرازی کنید

طالبان ذوق را گو در سماع

استماع شعر شیرازی کنید

زاهدان را گو که با مستان عشق

از ضرورت ترک غمازی کنید

شمارهٔ ۱۰۴

چون قامت تو سروی در بوستان نروید

چون عارض تو یک گل در گلستان نروید

گر باد بوی زلفت گرد چمن برآرد

یک برگ گل ز شاخی بی بوی جان نروید

تا وصف چشم مستت گویند پیش نرگس

از خاک تیره سوسن بی صد زبان نروید

گل گر دهان گشاید بی باد رویت او را

رخساره لعل نبود گر در دهان نروید

بر هر زمین که افتد عکسی ز چهره تو

جز لاله برنیاید جز ارغوان نروید

در خاک گر بمالم رخسار زرد خود را

زان خاک تا قیامت جز زعفران نروید

ز اشکم گیه بروید از اقامت تو یک شب

بر جویبار چشمم سرو روان نروید

از جویبار وصلت یک گل نچیده‌ام من

گویی ندید چشمم یا در جهان نروید

شمارهٔ ۱۰۵

اینک نسیمی می‌دهد کز دوست می‌آرد خبر

برخیز کاستقبال او واجب بود کردن به سر

ای راحت جان مرحبا از دوست کی گشتی جدا

دارد عزیمت سوی ما یا کرد از این جانب گذر

از زلف عنبربار او وز سرو خوش رفتار او

وز روی چون گلنار او ریح الصباهات الخبر

آن چشم شوخ و شنگ او و ابروی پر نیرنگ او

وان طرۀ شبرنگ او چون است ای باد سحر

ای مشک‌بوی خوش‌نفس بودی مرا فریادرس

تعجیل کن رو باز پس پیغام سوی دوست بر

او را بگو کای نازنین منشین زمانی برنشین

فرسنگ در فرسنگ بین افتاده دل بر یک‌دگر

خوش در دلم بنشسته‌ای با روح در پیوسته‌ای

در چشم من بشکسته‌ای بازار خوبان سر به سر

ای جان شکار تیر تو، دل بسته زنجیر تو

در حیرت از تصویر تو صورت‌گر صاحب هنر

روح و دماغ کیستی چشم و چراغ کیستی

ای گل ز باغ کیستی کآباد باد آن بوم و بر

ای چون همام خوش‌سخن از عاشقان صد انجمن

در منزلت فریاد زن از اشتیاق یک نظر

شمارهٔ ۱۰۶

دمی وصال تو از هر چه در جهان خوشتر

شبی خیال تو از ملک جاودان خوشتر

اگر به هجر گدازی و گر وصال دهی

هر آنچه رای تو فرمان دهد همان خوشتر

که گفت کز رخ تو ماه آسمان بهتر

که گفت کز قد تو سرو بوستان خوشتر

مدام بر طرف جویبار دیده من

خیال سرو قد یار دل ستان خوشتر

ز هر خوشی و سعادت که در جهان باشد

حضور دلبر و دیدار دوستان خوشتر

رخم به طعنه بدخواه کهربایی به

لبت به خنده نوشین شکرفشان خوشتر

بیا که وصل تو از هر خوشی که نام برند

به نزد عاشق مهجور ناتوان خوشتر

ز خاک کوی تو گردی به نزد چشم همام

ز خلد و کوثر و فردوس و از جنان خوشتر

شمارهٔ ۱۰۷

دوش از لبت ربوده‌ام ای مهربان شکر

پیداست در بیان من امروز آن شکر

چون نی به خدمت تو بسی بسته‌ام میان

تا همچو نی گرفته‌ام اندر دهان شکر

در عمر خود لبم ز لبت یک شکر گرفت

آری به کیل می‌بفروشد از آن شکر

از تاب آفتاب رخت تا نگردد آب

شد زیر سایه خط سبزش نهان شکر

پیش از خط ولب تو نگارا ندیده‌ام

دیگر که از نبات کند سایه‌بان شکر

جانم فدای آن لب جانان که می‌دهد

از ذوق اندکی به مذاقم نشان شکر

یاد لبت چو می‌گذرد بر زبان من

حالی همی‌شود ز زبانم روان شکر

وصف لبت نهاد شکر در دهان من

گر بیش از این بگویم گردد زبان شکر

شمارهٔ ۱۰۸

لبت راست آب حیاتی دگر

دهان تو دارد نباتی دگر

تو سلطان حسنی و ما بی‌نوا

بود حسن را هم زکاتی دگر

نظر کرده چشمت یکی ره به من

نماید مگر التفاتی دگر

بر اصحاب دل از خط آورده‌ای

به صد جان و صد دل براتی دگر

لبت گر زند یک نفس با همام

یبخشد به جانش حیاتی دگر

شمارهٔ ۱۰۹

آفتابی و ز مهرت همه دل‌ها محرور

چشم روشن بود آن را که تو باشی منظور

قربتت نیست میسر به نظر خرسندم

همه مردم نگرانند به خورشید از دور

انتظار نظرم پرده صبرم بدرید

تا به کی نرگس مستت بود از ما مستور

آنچه می‌جست سکندر به میان ظلمات

گو بیایید و ببینید در این چشمه نور

بود آوازه دور قمری تا امروز

دور روی تو شد اکنون به جهان در مشهور

نسبتی هست به دندان تو پروین را لیک

هست دندان تو منظوم و ثریا منثور

می‌کند حسن و لطافت ز تو دریوزه بهار

می‌کند وام حرارت ز دل ما با حور

گر همام است به جان مشتری تو چه عجب

مه و خورشید گواهند که هستم معذور

شمارهٔ ۱۱۰

از آن شکل و شمایل چشم بد دور

که چشم عاشقان را می‌دهد نور

تو را از آرزوی صورت خویش

گهی آب است و گه آیینه منظور

شرابی در دو لب داری که چشمت

ز بویش روز و شب مست است و مخمور

به دور چشم مست دل فریبت

نماند زاهد صد ساله مستور

به عقبی گر چنین باشند خوبان

نیاساید بهشتی از لب حور

ملامت چون کنم دیوانه‌ات را

که گر عاقل بماند نیست معذور

نمی‌بیند همامت بی‌رقیبان

عسل خالی نمی‌باشد ز زنبور

شمارهٔ ۱۱۱

غرض ز دیدن شام و دیار مصر و حجاز

اگر حضور عزیزان بود زهی اعزاز

به راه دوست گرت عزم اشتیاق بود

برو که راحت جان است رنج راه دراز

بود حرام سفر بر مسافری که رود

به عزم یار و خبر دارد از نشیب و فراز

کبوتری که برد پیش دوست نامۀ دوست

به بال ذوق میان هوا کند پرواز

شتر زتشنگی و خستگی شود غافل

اگر به ذوق کند ساربان سرود آغاز

شمارهٔ ۱۱۲

رفتیم ما و عشق تو اندر میان هنوز

ساکن نگشت عربده عاشقان هنوز

هر برگ گل که باد صبا از چمن ربود

مرغان ز رنگ و بوی تو اندر فغان هنوز

چندین هزار سال حدیث تو گفته‌اند

و افسانه‌های عشق تو در هر زبان هنوز

زلفت نمود یک سر چوگان به گوی چرخ

تا رستخیز چرخ‌زنان باشد آن هنوز

شمارهٔ ۱۱۳

چه می خورده است چشم نیم‌خوابش

که او مست است وهشیاران خرابش

زهی بیداری بختم در آن شب

که آید خواب تا بینم به خوابش

اگر پرسد که بی ما زنده چونی

نخواهد بود جز حیرت جوابش

اگر آن زلف چون شب‌های هجران

نگشتی سایه‌بان آفتابش

نظر را کی بدی ز اشراق رویش

مجالی با جمال بی‌نقابش

همام از باده مستغنی‌ست ساقی

که می خورد از لب چون لعل نابش

شمارهٔ ۱۱۴

زهی شمایل موزون و قد دلبندش

که هر که دید رخش گشت آرزومندش

گر او در آینه و آب ننگرد زین پس

کسی نشان ندهد در زمانه مانندش

در آن نفس که لبش در حدیث می‌آید

روان همی‌شود آب حیات از قندش

چو باغبان به قدش بنگرید هر سروی

که دید بر لب جویی ز بیخ برکندش

تو آن سعادت بند قباش می‌بینی

که هست با قد او سال و ماه پیوندش

به خون لعل چنان تشنه‌ام که نتوان گفت

ز رشک آن که زند دست در کمربندش

دریغ دیده مسکین من که چشم حسود

ز روز وصل به شب‌های دوری افکندش

کنون که چشم من از روی دوست دور افتاد

مگر به ماه کنم گاه گاه خرسندش

وگر همام نگیرد قرار پس تدبیر

بود مطالعه طلعت خداوندش

شمارهٔ ۱۱۵

نبود خلاص ما را ز دو چشم شوخ شنگش

که چو در کرشمه آید گذرد ز جان خدنگش

هوس شکار دارد منم از جهان و جانی

وگرم هزار باشد نبرم یکی ز چنگش

همه را خیال بودی که مگر دهن ندارد

سخنش اگر ندادی خبر از دهان تنگش

شدم آن چنان ز مستی که به دوش می‌برندم

نچشیده نیم جرعه ز شراب لعل رنگش

قدمی به دیدن ما ننهد مگر به سالی

به مبارکی چو آید نبود دمی درنگش

سر ما و آستانش که کم از سگی نباشم

که چو بر دری نشیند نزند کسی به سنگش

به همام التفاتی نکند ز کبر باری

سر صلح چون ندارد هوسی بدی به جنگش

شمارهٔ ۱۱۶

این نه دردیست که بی دوست بود درمانش

خُنُک آن جان که نصیبی بود از جانانش

عقل گوید به نصیحت که مده جان به لبش

عشق فریاد برآرد که مکن فرمانش

ای منجم نظر از ماه و ثریا بستان

چون بخندد مه خوبان بنگر دندانش

غنچه بر خنده خود خنده زند وقت سحر

گر ببیند نمک آن دو لب خندانش

هر رهی را که در او پای نهی پایانی‌ست

جز ره دوست که پیدا نبود پایانش

همه دانند که هر طایفه ورزد کیشی

کیش من آن که شود جان و دلم قربانش

خاک پایش چو منی را نرسد می‌کوشم

که رسد چشم مرا گرد سم یکرانش

هستی خویش نهادم همه در وجه رخش

گفت کآسان نفروشم ندهم ارزانش

شد خیال سر زلفت سبب کفر همام

روی بنمای که تا تازه شود ایمانش

شمارهٔ ۱۱۷

برو با ما صلاح و زهد مفروش

که من پندت نخواهم کرد در گوش

ملامت آتش دل می‌کند تیز

به آتش کی نشیند دیگ را جوش

شما را سلسبیل و حوض کوثر

مرا آب حیات از چشمه نوش

مرا امروز با سر عشق‌بازی‌ست

که در پای خیالت داشتم دوش

من خاکی که باشم کآسمان را

همی‌زیبد مه تابان در آغوش

اگر سر خاک پایت را بشاید

کشیدن بار باشد بر سر دوش

شکایت داشتم از دوست بسیار

چو آمد شد حکایت‌ها فراموش

نظر کردن به رویت چون توانم

که چون بویی شنیدم رفتم از هوش

به گویایی نشد کس محرم دوست

قناعت کن به بینایی و مخروش

همام افسانه عشقش مکن فاش

زفان حال خود گوید که خاموش

شمارهٔ ۱۱۸

اشتیاقی به مرادی نفروشد درویش

ور بود تشنه جگر چشمهٔ حیوان در پیش

لذت آب ز سیراب نباید پرسید

این سخن خوش بود از تشنه جیحون اندیش

ذوق آن حال کسی راست که از نوش وصال

به فراغت شود و می‌خورد از هجران نیش

مرد را آرزوی نفس حجاب نظر است

التفاتی به جهان زان ننماید درویش

عشق بازان حقیقت همه بازی شمرند

مهر آن دل که بود در هوس مرهم ریش

عشق حالی‌ست عجب زان نتوان داد نشان

نرسیده‌ست به ما مدعیان نامی بیش

تو هم آیینه و هم ناظر و هم منظوری

چشم بگشای ودر آیینه ببین صورت خویش

ای همام این سخن از دفتر اصحاب دل است

تا نشویی ورق نفس ندانی معنیش

شمارهٔ ۱۱۹

پرده خویش تویی پرده برانداز ز پیش

یار بارت ندهد تا نشوی دشمن خویش

آفتابی‌ست که از دیدۀ کس نیست دریغ

گر هواهای تو چون ابر نباید در پیش

آشنایی نبود جان تو را با جانان

تا به خود باشی و داری سر بیگانه و خویش

هر که برخاست خیال دو جهان از نظرش

پادشاهی‌ست به معنی و به صورت درویش

نفس در راه محبت چو کم از کم گردد

قرب او در نظر دوست شود بیش از پیش

دل که ایمان وی از نور رخ جانان است

چون سر زلف دلارام بود کافرکیش

ای همام این سخنان تو نه طرزی‌ست که آن

باز یابند به فکر و خرد دوراندیش

شمارهٔ ۱۲۰

عاشق کسی بود که کشد بار یار خویش

شهوت پرست مانده بود زیر بار خویش

شد زندگانیم همه در کار عشق یار

او فارغ از وجودم و مشغول کار خویش

چشمم چو جویبار شد از انتظار و نیست

آن نوبهار را هوس جویبار خویش

از عاشقان مرادش اگر بی‌مرادی است

ما را رضای یار به از اختیار خویش

چشمش به تیر غمزه چو می‌بفکند شکار

بی‌التفات می‌گذرد بر شکار خویش

در بند زلف یار بود جان من هنوز

روزی که زین دیار رود با دیار خویش

شب‌ها مخسب و روز میاسای ای همام

یک شب مگر رسی به وصال نگار خویش

امروز روزگار ریاضت کشیدن است

ضایع مکن چو بی‌خبران روزگار خویش

گر هستی مراد تو برخیزد از میان

یابی مراد خویشتن اندر کنار خویش

شمارهٔ ۱۲۱

دوش با من لطفکی آغاز کرد آن دلبرک

کاب حیوان می‌چکانید از لب چون شکرک

گفت اگر بوس و کناری داری از من آرزو

در میان نه تا به جای آرد به جان این چاکرک

گفتمش زان عارض چون لاله‌ام یک بوسه بخش

گفت ای کژ طبع باری پاره‌ای زان سوترک

شمارهٔ ۱۲۲

که می گوید که هست این صورت از گل

همه لطفی همه جانی همه دل

نه انسان گر ملک روی تو بیند

شود حیران بر آن شکل و شمایل

سعادت باد رویت را در آن روز

که گردد آفتاب و ماه زایل

تماشا را به روز حشر رضوان

به استقبالت آید یک دو منزل

لب میگون و چشم نیم مستت

کند تدبیر عاقل جمله باطل

مغان خورشید را زان می‌پرستند

که از حسن رخت هستند غافل

سر دیوانگی دارد خردمند

مگر زلفت کشد در وی سلاسل

بجز افسانه حسنت نگویند

حدیثی با نمک در هیچ محفل

همام از بندگی دارد توقع

قبولی تا شود مقبول و مقبل

شمارهٔ ۱۲۳

وداع یار و دیارم چو بگذرد به خیال

شود منازلم از آب دیده مالامال

ز سوز سینه من ساربان به فریاد است

ز بیم آن که رسد آتشش به بار و جمال

فراق را نفسی چون هزار سال بود

ببین که چون گذرد روز و هفته و مه و سال

مرا به خدمت یاران مهربان ایام

مجال هم‌نفسی داده بود در همه حال

خیالشان که نماید به ما کنون جز خواب

پیامشان که رساند مگر نسیم شمال

میان آتش سوزنده ممکن است آرام

ولی در آتش هجران قرار و صبر محال

امید وعدهٔ دیدار می‌دهد ایام

خوش است وعده او گر دهد زمانه مجال

دریغ باشد اگر تشنه جان کند تسلیم

میان بادیه در اشتیاق آب زلال

همام با شب هجران و انتظار بساز

مگر طلوع کند آفتاب روز وصال

شمارهٔ ۱۲۴

ما می‌رویم داده تو را یادگار دل

نازک بود حکایت دل زینهار دل

خوش دار هفته‌ای دل ما را که سال‌ها

پرورده است مهر تو را در کنار دل

ترسم که در حساب نیارد دل مرا

ای مهربان هر سر مویت هزار دل

آهسته گر کند گذری بر سرت نسیم

گردد ز زلف بر سر پایت نثار دل

زینجا که میروم دل خود را کجا برم

ما را برای وصل تو باید به کار دل

رغبت نمی‌کند به سفر دل ز کوی دوست

هرگز فراق جان نکند اختیار دل

در هیچ منزلی دل ما را قرار نیست

در زلف بی‌قرار تو گیرد قرار دل

ما زحمت تن از سر کوی تو می‌بریم

تا از گرانیش نشود شرمسار دل

روزی که زیر خاک شود این تن همام

باشد هنوز در هوس روی یار دل

شمارهٔ ۱۲۵

ای سر زلف خوشت سلسله جنبان دل

دل به لبت داده‌ام جان تو و جان دل

بر رخ زیبای خود زلف مشوش ببین

تا بنماید تو را حال پریشان دل

دل چو گرفتار شد در شکن زلف تو

در عقبش کرد جان میل به زندان دل

فارغم از دیگران مهر تو ورزم که هست

مهر تو آرام جان درد تو درمان دل

دعوت کفرم کند موی تو هر ساعتی

تازه کند هر نفس روی تو ایمان دل

زان لب همچون نبات منبع آب حیات

شد ز بیانت چکان چشمهٔ حیوان دل

دل چو پیوسد به جان نعل سمند تو را

تارک گردون شود غاشیه گردان دل

هست حیات همام صحبت صاحب‌دلان

وین سخنش گوهری ست آمده از کان دل

شمارهٔ ۱۲۶

زهی مقبل که شد پیش تو مقبول

بود دایم به سودای تو مشغول

گر از رویت نیابد عقل نوری

ز بینایی شود جاوید معزول

مثال روی تو با دیدۀ ما

مثال آفتاب و چشم معلول

حیات جاودانی آن کسی یافت

که شده از تیر مژگان تو مقتول

چه حاصل اهل حکمت را ز تحصیل

چو غیر از گفت و گویی نیست محصول

گر از عشقت کنم شکلی تصور

نه جنس و فصل ونه موضوع و محمول

همام از عشق گوید داستان‌ها

که با معشوق نتوان گفت معقول

شمارهٔ ۱۲۷

چو ترک من بگشاید بر ابروان کاکول

هزار دل برباید به یک دم آن کاکول

عجب مدار تو زان ماه‌روی مهرجبین

که آفتاب رخش راست سایه‌بان کاکول

من آشکارا جان را به باد خواهم داد

که دیده‌ام دل خود را نهان در آن کاکول

هزار دل ز سر پای برتوان چیدن

اگر به شانه کند شاه دلبران کاکول

برآید از دل و جان عزیز خویش چو من

هر آن کسی که نهاده‌ست دل بر آن کاکول

چو باد ناله زارم به گوش او برساند

سبک به رقص درآید در آن زمان کاکول

هر آن دلی که ربود آن دو چشم او از خلق

نداد هیچ امانش مگر به جان کاکول

سلامت ار هوست می‌کند همام مگرد

به گرد آن بت گل روی ضیمران کاکول

شمارهٔ ۱۲۸

آرزومندم ولیکن کو قدم

در فراقت شد وجودم کالعدم

نامه وقتی می‌نوشتم پیش دوست

آتش این نوبت همی‌سوزد قلم

ای دریغا خواب کاو هر شب مرا

با خیالت می‌رسانیدی به هم

نیست اکنون هیچ تدبیری جز آنک

بر زبان باد پیغامی دهم

و یک زمان ایمن نمی‌باشم ز تیر

تا برون آید کبوتر از حرم

وقت دوری یاد می‌کن بنده را

کز خداوندان شود پیدا کرم

گر جهنم را بود سوز فراق

وای بر اعضای کافر زان الم

زندگانی در حضور دوستان

مغتنم دارید یاران مغتنم

شد به پیغام از شما راضی همام

یا به بویی از نسیم صبحدم

شمارهٔ ۱۲۹

ماه ز مشرق طلوع کرد چو رویت تمام

نی که بود مه که زو مهر کند نور وام

ماه فلک را قدی نیست چو سرو سهی

سرو سهی را رخی نیست چو ماه تمام

هر دو تو داری و بس نیست نظیر تو کس

طوطی جان در قفس شد شکرت را غلام

چون که پریشان شود زلف خوشت نیم روز

شب‌رو عیار را کار شود با نظام

باز نداند کسی نیم شب از نیم روز

پای چو بیرون نهی نیم شبی از مقام

نیست تنت ز آب و خاک هست همه جان پاک

گشت مجسم مگر روح لطیف همام

عاجزم از وصف تو یک سخنم بیش نیست

خاتم خوبان تویی ختم کنم والسلام

شمارهٔ ۱۳۰

من به اومید تو از راه دراز آمده‌ام

ناز بگذار دمی چون به نیاز آمده‌ام

رهروان را به شب تار دلیلی باید

من به بوی خوش آن زلف دراز آمده‌ام

شمع بی زحمت پروانه نباشد بنشان

کامشبی در هوس گفتن راز آمده‌ام

پیش از این هر نفسم بود خیالی و اکنون

با تو یک رنگ شدم وز همه باز آمده‌ام

مرغ دل بر سر زلفت به فغان می‌گوید

چیست تدبیر که در چنگل باز آمده‌ام

با دلم سلسله زلف تو گوید خوش باش

منم آن بند که دیوانه‌نواز آمده‌ام

عاشقان راست نمازی و دگر محرابی

بیش ابروی تو از بهر نماز آمده‌ام

جان حقیقت به لب چون شکرت خواهم داد

تا نگویی که به تزویر و مجاز آمده‌ام

تا فراق تو به غارت نبرد جان همام

به شفاعت ز در وصل تو باز آمده‌ام

شمارهٔ ۱۳۱

چشم خود را دوست می‌دارم که رویش دیده‌ام

عاشقم بر گوش خود کآواز او بشنیده‌ام

ای حریفان من در این مذهب نه امروز آمدم

عشق او در مجلس روحانیان ورزیده‌ام

چون سماع عاشقانش گرم شد روز الست

من به پهلو زان جهان تا این جهان گردیده‌ام

عالم صورت حجاب روی معشوق من است

پرتوی از حسن تو در روی خوبان دیده‌ام

سرو را گفتم چرا می‌لرزی از باد صبا

گفت دارد بوی او از بوی او لرزیده‌ام

در گلستان یار ما وقت سحر چون می‌گذشت

گفت گل انصاف من بر روی خود خندیده‌ام

مشک را بر بوی زلفش بر گریبان بسته‌ام

لاله و گل را به یاد رنگ او بوییده‌ام

شمارهٔ ۱۳۲

من از دنیا و مافیها دل اندر نیکوان بستم

عجب دارم که بشکیبم ز روی خوب تا هستم

مرا باید که در دستم بود زلف پری رویان

چه باشد گر دهد یا نه مریدی بوسه بر دستم

خیال مهر ورزیدن نبود اندر سرم لیکن

چوزلف پرشکن دیدم به رغبت توبه بشکستم

لب شیرین می‌گونت سخن می‌گفت بشنیدم

ز انفاس خوشت بویی هنوز از ذوق آن مستم

ز چشم اشکریز من روان شد چشمه‌ها حالی

به زیر سایه سروی چو بی روی تو بنشستم

مرا با هر سر مویت چو پیدا گشت پیوندی

دگر با هیچ دلبندی سر مویی نپیوستم

ز شمع عارضت عکسی چو در چشم همام آمد

ز شمع آسمان دیدن دو چشم خویش در بستم

شمارهٔ ۱۳۳

هزاران نقش گوناگون ببستم

به دستانی مگر آیی به دستم

گهی در جست و جویت می‌دویدم

گهی در خاک کویت می‌نشستم

رسولان را به حضرت نیست باری

به پیغامی صبا را می‌فرستم

گرم کاری از این در برنیاید

همان جویای مشتاقم که هستم

نه امروز آمدم در مذهب عشق

در این سرمستی از روز الستم

شرابی بر کف جانم نهادی

که از بویش هنوز افتاده مستم

من این آیینه‌های مختلف را

برای عکس رویت می‌پرستم

چو نام بندگی بر من فکندی

ز ننگی نسبت خود باز رستم

چو باری بود بر جان این همامم

از او وز صحبت او باز جستم

شمارهٔ ۱۳۴

نرسیده‌ست به گوش تو مگر فریادم

ورنه هرگز ندهد دل که نیاری یادم

در همه شهر چو روی تو ندیدم رویی

که بر او فتنه شوی تا بستاند دادم

طاقت آمدنم نیست مگر خاک شوم

تا از اینجا به سر کوی تو آرد بادم

تا رگی در تن من زنده بود می‌ورزم

هوس بندگیت وز دو جهان آزادم

اشک رازم همه چون باد فرو می‌خواند

ور نه من راز تو را پیش کسی نگشادم

هر کسی را بود از دوست تمنای وصال

من بیچاره به امید خیالی شادم

دوش می‌گفت خیال تو که بیچاره همام

خوش نیاسود دمی تا قدمی ننهادم

شمارهٔ ۱۳۵

پیش یاران امشبی ناخوانده مهمان آمدم

عاشقان تشنه لب را آب حیوان آمدم

مجلس این قوم را از رنگ و بویی چاره نیست

با رخ گلگون و زلف عنبرافشان آمدم

صورت جانم که هر چشمی نبیند روی من

فارغم کز دیدهٔ اغیار پنهان آمدم

عاشقانم را چو بر گوی گریبان غیرت است

امشبی بی‌زحمت گوی گریبان آمدم

در سخن از پسته خندان همی‌ریزم شکر

کمتر از نقلی که بر سر وقت باران آمدم

عاشقان را گر چه از هجران پریشان داشتم

عاقبت هم بر سر ایشان پریشان آمدم

تا دل سرگشتگان چون گوی سرگردان کنم

اینک امشب با سر زلف چو چوگان آمدم

گر چه ترکم خوی ترکی کرده‌ام بیرون ز سر

برسر یاران خود بی کیش و قربان آمدم

سال‌ها در جست و جویم بود سرگشته همام

تا نپنداری که من در دستش آسان آمدم

شمارهٔ ۱۳۶

چون سر زلف تو برعارض زیبا دیدم

روز نوروز و شب قدر به یک‌جا دیدم

در بهشت رخ تو بر طرف آب حیات

جان صاحب‌نظران را به تماشا دیدم

مه به روی تو چه ماند که به جای کلفش

نقطه‌ها بر رخت از عنبر سارا دیدم

گفت روی تو به خورشید که هرگز دیدی

بهتر از خویش بگفتا که شما را دیدم

به سر زلف تو کردم نظر از هر مویش

صد دل شیفته را سلسله بر پا دیدم

دل خود را ز میان همه می‌جستم باز

بند آن شیفته بر جمله اعضا دیدم

گفتمش کار تو با سلسله چون است ای دل

گفت کاین بند فتوح همه دل‌ها دیدم

چون در آن زلف چو زنجیر بیابم راهی

از جهان آنچه مرا بود تمنا دیدم

سخن خال و لبت چون به زبان آوردم

دهن خویش پر از عنبر و حلوا دیدم

لب لعلت قدم خواجه نمی‌یارم گفت

لایق خاک در مجلس اعلا دیدم

گر به سوی تو بود میل افاضل چه عجب

جوی‌ها را همه آهنگ به دریا دیدم

از نعم گفتن تو سائل انعامت را

دهن از خنده به شکل دهن لا دیدم

شمارهٔ ۱۳۷

این منم در صحبت جانان که جان می‌پرورم

گر به خوابش دیدمی هرگز نگشتی باورم

دیده می‌مالم که نقش دوست است این یا خیال

صورتش تا بیش می‌بینم در او حیران‌ترم

سال‌ها خون خورده‌ام در انتظار وعده‌ای

تا از آب زندگانی شد لبالب ساغرم

با چنین رو و لبی گو شمع و شیرینی مباش

با نسیم زلف او فارغ ز مشک و عنبرم

غیرتم آید که گیرد در کنارش چون منی

ور نه امشب تا به وقت صبح بودی در برم

حیف باشد بعد از این کردن نظر بر روی‌ها

دیدۀ خود را بدوزم تا به جایی ننگرم

در بهشتم گر خطاب آید که مقصودی بخواه

غیر او اندیشه‌ای دیگر نباشد در سرم

ناله و بیداری شب‌های ما ضایع نشد

ناگهان دولت به پای خود درآمد از درم

چون شبی در خدمت یاران به روز آورده‌ام

من نه آن شخصم که بودم خود همامی دیگرم

شمارهٔ ۱۳۸

سعادتی که ز ناگه درآمدی ز درم

خوش آمدی همه لطفی و مردمی و کرم

منم که زان لب شیرین حدیث می‌شنوم

منم که باز در آن روی خوب می‌نگرم

به چشم‌های خوشت میل عاشقان بیش است

ز تشنگان به لب جوی و مفلسان به درم

همیشه طالب آب حیات می‌بودم

چو بافتم بنشستم به کام دل بخورم

زمان هجر خیالت رسید فریادم

وگرنه کی غم دوری گذاشتی اثرم

خبر مپرس که روز فراق چون بودی

که از مشاهده امشب ز ذوق بی‌خبرم

مرا ز روی تو خورشید در شبستان است

چه التفات بود سوی شمع یا قمرم

گر از بهشت کند امشبم طلب رضوان

بگویمش که ازین روضه درنمی‌گذرم

اگر نظیر تو جوید نظر محال بود

مگر خیال تو آید به خواب در نظرم

نهاد شکّر شکر تو در دهان همام

حلاوتی که فراموش می‌کند شکرم

شمارهٔ ۱۳۹

کجا روم که کمند تو می‌کشد بازم

ضرورت است که با دیگری نمی‌سازم

چه می‌کنم به هوای دگر که مرغ توام

بدین طرف به طرب جان خویش در بازم

کبوتری که ز شهر تو نامه‌ای آرد

به گرد کوی تو بادا همیشه پروازم

همی‌کشم سر خود سال و ماه بر گردن

بدان امید که در خاک پایت اندازم

اگرچه بی غم عشقت نبوده‌ام نفسی

میان همنفسان برنیامد آوازم

شبی حدیث تو را با صبا همی‌گفتم

به شرط آن که نگوید به هیچ کس رازم

گشاد راز مرا وین سخن برون افتاد

دگر سخن بر نامحرمان نپردازم

دریغ نام تو باشد به هر زبان ور نه

مرا چه غم که نه امروز عشق می‌بازم

همام در نظر دشمنان همین گوید

بلا چو می‌کشم از بهر دوست می‌نازم

شمارهٔ ۱۴۰

تا نفس هست به روی تو برآید نفسم

ور کنم بی تو نظر سوی کسی هیچ کسم

در تمنای تو شد عمر و نمی‌دانم من

کاخرالامر به مقصود رسم یا نرسم

مشکن بال نشاطم تو به پیمان‌شکنی

گر نیم باز هوای تو نه آخر مگسم

کردم اندیشه ز عشقت نبرم جان به کنار

این چه سیلی‌ست که بگرفت چنین پیش و پسم

تا نظر بر گل رخسار تو افتاد مرا

صورت خوب نماید همه چون خار و خسم

عاشق روی توام جمله جهان می‌گویند

نسبتم چون به تو کردند همین مایه بسم

شد جوانی و نشد کم هوس عشق همام

ای عزیزان چه کنم پیر نگردد هوسم

شمارهٔ ۱۴۱

در آن نفس که بمیرم در آرزوی تو باشم

بدان امید دهم جان که خاک کوی تو باشم

به خوابگاه عدم گر هزار سال بخسبم

ز خواب عاقبت آگه به بوی موی تو باشم

به وقت صبح قیامت که سر ز خاک برآرم

به آرزوی تو خیزم به جست و جوی تو باشم

به مجمعی که در آیند شاهدان دو عالم

نظر به سوی تو دارم غلام روی تو باشم

حدیث روضه نگویم گل بهشت نبویم

جمال حور نجویم دوان به سوی تو باشم

می بهشت ننوشم ز جام و ساغر رضوان

مرا به باده چه حاجت چو مست بوی تو باشم

شمارهٔ ۱۴۲

ساقیا بر سر جان بار گران است تنم

باده ده باز رهان یک نفس از خویشتنم

من از این هستی خود نیک به جان آمده‌ام

تو چنان بی‌خبرم کن که ندانم که منم

نَفْس را یار نخواهم که نه زین اقلیمم

چه کنم صحبت هندو که ز شهر ختنم

گل بستان جهان در نظرم چون آید

روضه باغ بهشت است نه آخر چمنم

پیش این قالب مردار چه کار است مرا

نیستم زاغ و زغن، طوطی شکر سخنم

مرغ باغ ملکوتم نیم از عالم خاک

دو سه روزی قفسی ساخته‌اند از بدنم

ای نسیم سحری بوی نگارم به من آر

تا من از شوق، قفس را همه درهم شکنم

خنک آن روز که پرواز کنم تا ور یار

به هوای سر کویش پر و بالی بزنم

در میان من و معشوق همام است حجاب

وقت آن است که این پرده به یک سو فکنم

شمارهٔ ۱۴۳

عنبرین است به ذکر تو نفس‌ها که زنم

به حدیث دگر آلوده مبادا دهنم

نام و پیغام تو خوش می‌گذرد بر گوشم

شنوایی چه کنم گر نبود این سخنم

با تو پیوند دل و دیده و جان می‌بینم

که نه پرواست به اغیار نه با خویشتنم

شمارهٔ ۱۴۴

تا کی آخر ز غمت ناله شب‌گیر کنم

سوختم از غم عشق تو چه تدبیر کنم

هست زلف تو چو زنجیر من از راه جنون

خویشتن بسته آن زلف چو زنجیر کنم

در پس پرده اندیشه معبد کردار

همه شب نقش خیالات تو تصویر کنم

گر پریشانی زلف تو ببینم در خواب

ساده‌دل‌وار همه نقش تو تعبیر کنم

ماجرای غم عشق تو چنان نیست که من

بر زبان قلم سرزده تحریر کنم

یک دل از مهر تو با سر سخنان دارم لیک

فرصتی نیست که در پیش تو تقریر کنم

ای خوش آن لحظه که پوشیده به پیش اغیار

به نظر با تو سخن گویم و توفیر کنم

گفتی از صبر به مقصود رسی همچو همام

دل چو با من نبود صبر به تزویر کنم

گر بدانم که مرا از تو امیدی باشد

پس من دل‌شده در صبر چه تقصیر کنم

شمارهٔ ۱۴۵

مرا چو سرو نو باید به بوستان چه کنم

چو مست روی توام رنگ ارغوان چه کنم

حکایتی که مرا بود با لب و دهنت

نمود اشک به اغیار من نهان چه کنم

اگر نه روی تو باشد کجا برم دیده

وگر نه راز تو گویم من این زبان چه کنم

خیال بود مرا کز تو بر توان گشتن

بیازمودم و دیدم نمی‌توان چه کنم

دلم ز نرگس شوخت علاج می‌طلبد

طبیب نیز چو مست است و ناتوان چه کنم

چو چشمت از نظر خلق شرمسار شود

به طیره گوید کز دست عاشقان چه کنم

مرا چو نیست شبی راه در گلستانت

جز آن که می‌نهمت سر بر آستان چه کنم

چو بوسه‌ای ز لبش خواستم جوابم داد

رقیب می‌نگذارد من ای فلان چه کنم

همام پیش لبت جان به تحفه می‌آرد

لبت چو آب حیات است گفت جان چه کنم

شمارهٔ ۱۴۶

عالمی را به جمالت نگران می‌بینم

نه بدین دل نگرانی که من مسکینم

مگرم دست اجل از سر پا بنشاند

ور نه تا هست قدم از طلبت ننشینم

بر سر کوی تو یا سر بنهم یا باشد

آستان تو شبی تا به سحر بالینم

سنگ‌هایی که قدم‌گاه تو باشد

لعل و یاقوت کنم از مژه خونینم

مذهبم عاشقی و قبله من روی تو شد

من از این مذهب اگر دور شوم بی‌دینم

نه چنان فتنه آن شکل و شمایل شده‌ام

که بود عزم تماشای گل و نسرینم

غیرت آید نظرم را به غرامت گیرد

بی تو گر سرو روان یا گل خندان بینم

به گدایان نرسد آن لب شیرین باری

تو سخن گوی که تا من شکری می‌چینم

خوشم آید سخنت ور همه دشنام دهی

آفرین بر لبت آن دم که کنی نفرینم

زان حلاوت که ز وصف تو دهانم یابد

می‌توان دید اثری در سخن شیرینم

داد حسن تو ملاحت به غزل‌های همام

چون بخوانم در و دیوار کند تحسینم

شمارهٔ ۱۴۷

در رخت می‌نگرم صورت جان می‌بینم

آنچه دل می‌طلبد پیش تو آن می‌بینم

روح را چهرهٔ تو نور یقین می‌بخشد

عقل را پیش دهانت به گمان می‌بینم

در میان از دهنت بیشتر از نامی نیست

از وجودش سخن و خنده نشان می‌بینم

من از آن لب چو حدیثی به زبان می‌آرم

آب حیوان ز لب خویش چکان می‌بینم

وصف رویت نه به اندازه تقریر من است

که به صد مرتبه زان سوی بیان می‌بینم

روی و بالای تو را هر که ببیند گوید

آفتابی‌ست که بر سرو روان می‌بینم

من و وصلت چه خیالیست که بر خاک درت

نقش پیشانی شاهان جهان می‌بینم

پای آهسته نه از خانه برون کان منزل

سر به سر پر دل صاحب‌نظران می‌بینم

فتنه روی تو تنها نه همام است آخر

عالمی را به جمالت نگران می‌بینم

شمارهٔ ۱۴۸

بلبلان را همه شب خواب نیاید زان بیم

که مبادا که برد برگ گلی باد نسیم

شب مهتاب و گل و بلبل سرمست به هم

مجلس آن نیست که در خواب رود چشم ندیم

باد را گر خبر از غیرت بلبل بودی

هیچ وقتی به گلستان نگذشتی از بیم

آتش عشق نگر در همه چیزی ور نی

مرغ را نغمه عشاق که کردی تعلیم

آدمی را که از این حال خبر بیشتر است

طالب صحبت یار است نه جنات نعیم

با چنین روی که را میل بود سوی بهشت

بی تو آسایش فردوس عذابی‌ست الیم

عشق می‌ورزم و گو خصم ملامت می‌کن

نه من آورده‌ام این شیوه که رسمی‌ست قدیم

گر نمایم به ملامتگر خود صورت دوست

دهد انصاف و کند مسأله با ما تسلیم

گر چو روی تو بُدی ماه نکردی هرگز

به سرانگشت نبی صورت مه را به دو نیم

هر که در بند سر زلف چو زنجیر تو شد

ظاهر آن است که کمتر شنود پند حکیم

همچو بادی دگران بر درت آیند و روند

بر سر کوی تو چون خاک همام است مقیم

شمارهٔ ۱۴۹

نوبهار و بوی زلف یار و انفاس نسیم

اهل دل را می‌دهد پیغام جنات نعیم

صبح سر بر زد ز مشرق باده پیش آر ای ندیم

یک زمانم بی‌خبر کن تاکی از امید و بیم

مرغ گویا گشت مطرب گو نوایی خوش بزن

یاد ده ما را وفای یار و پیمان قدیم

هر گران جانی نشاید مجلس اصحاب را

با ملیحی شنگ باشد یا سبک روحی ندیم

در چنین موسم که گل‌ها خیمه بر صحرا زدند

گر درون خانه بنشینی بود عیبی عظیم

وصل جانان را غنیمت می‌شمر فصل بهار

فرصتی کز دست شد نتوان خرید اورا به سیم

عالم حسن و ملاحت نیست این میدان خاک

خار می‌ماند به جا و گل نمی‌ماند مقیم

بعد از این ما و گل افشان و سماع و روی دوست

کوس عشق شاهدان نتوان زدن زیر گلیم

صحبت خوبان نباشد بی ملامت ای همام

مدعی را گو که از جاهل نمی‌رنجد حکیم

شمارهٔ ۱۵۰

ما به بوی زلف یار مهربان آسوده‌ایم

گر نباشد مشک و عنبر در جهان آسوده‌ایم

چون به خلوت با خیالش عشق بازی می‌کنیم

از گلستان فارغیم از بوستان آسوده‌ایم

تا خیال قامتش در دیدهٔ گریان ماست

گر نروید سرو بر آب روان آسوده‌ایم

ما که آسایش برای جان خود می‌خواستیم

چون به ترک جان بگفتیم این زمان آسوده‌ایم

دوش ناگه یار بی اغیار بر ما برگذشت

آن تصور می‌کنیم و همچنان آسوده‌ایم

همچو شاهان بر کنار ماه‌رویان بر حریر

ما گدایان دوش خوش بر آستان آسوده‌ایم

فارغیم از نغمهٔ بلبل که شب‌ها تا سحر

در میان کویش از بانگ سگان آسوده‌ایم

در میان عاشقان وصف لبش گویند و بس

کز صفت‌های بهشت جاودان آسوده‌ایم

یک نفس از ذکر او خالی نمی‌باشد همام

لاجرم ز انفاس آن شیرین زبان آسوده‌ایم

شمارهٔ ۱۵۱

ما گر چه ز خدمتت جداییم

تا ظن نبری که بی‌وفاییم

آن‌ها که وفا به سر نبردند

زنهار گمان مبر که ماییم

ما زرق و ریا نمی‌فروشیم

حال دل خویش می‌نماییم

نزدیک توییم گر چه دوریم

بیگانه نمای آشناییم

گر ملک جهان دهند ما را

چون وصل تو نیست بی‌نواییم

این بیت زگفتۀ نظامی

گوییم و ز دیده خون گشاییم

آیا تو کجا و ما کجاییم

تو آن که ای که ما تو راییم

شمارهٔ ۱۵۲

ای پیش نقش روی تو صاحب‌دلان بی خویشتن

وز چشم مستت فتنه‌ها افتاده در هر انجمن

تا خرقه و پشمینه را بازار دعوی بشکنی

طرف کله را برشکن بنمای زلف پرشکن

گوی گریبان کیست کاو سر بر سر دوشت نهد

بیم است کز غیرت کنم صد پاره بر تن پیرهن

چون بار پیراهن کشی؟ کز گل بسی نازک‌تری

پیراهنی باید تو را از لاله و برگ سمن

گل لاف خوبی می‌زند سرو سهی سر می‌کشد

سلطان حسنی هر دو را بنشان به جای خویشتن

از آرزوی قامتت صد عاشق سرگشته را

افتاده بینی بی‌خبر در پای سرو و نارون

هر شب فغان عاشقان آید ز کویت همچنان

کآید به وقت صبحدم فریاد مرغان از چمن

تا مشک جان پرور شود اجزای آهو سر به سر

بفرست بر دست صبا بویی به صحرای ختن

ای در لبت جان‌ها نهان با ما سخن گو یک زمان

تا در تنم گردد روان صد جان شیرین زان دهن

شعرهمام خوش نفس دل را بیفزاید هوس

شیرین بود الفاظ او چون از لبت گوید سخن

شمارهٔ ۱۵۳

به معنی چون شود صورت مزین

چو قصری باشد از خورشید روشن

گل رنگین اگر بویی ندارد

نظر بر رنگ رخسارش میفکن

مپز دیگ هوس جز با ملیحی

نباید بی‌نمک خود دیگ پختن

نظر جز پیش منظورم نیاید

چنین حسنی که وصفش می‌کنم من

دل از اندیشه دنیی و عقبی

تهی کردم چو او را گشت مسکن

خوش است از پاک بازان جان‌فشانی

ولی در پای یار پاک‌دامن

محبت از ره پرهیزگاری

چنان آید که نور از راه روزن

نخواهم آرزوی جان که حیف است

میان جان و جانان، دست و گردن

محبت بر هوا چون گشت غالب

همام از گلخن آمد سوی گلشن

شمارهٔ ۱۵۴

تازه شود حیات ما چون بگشاید او دهن

بوی گل است یا نفس آب حیات یا سخن

از نفسش مشام ما نافه مشک می‌شود

شاید اگر برون بری مجمر عود از انجمن

گر به چمن در آید او یاد نیاورد کسی

با حرکات قامتش جنبش سرو و نارون

باد غبار کوی او برد سحر به بوستان

چون بشنید بوی او گل بدرید پیرهن

زان عرقی که می‌کند شرم ز عارضش روان

آب نماند قطره را بر ورق گل و سمن

باد چو بوی زلف او داد به خاک کوی او

تاجر از این زمین برد مشک به جانب ختن

جان به لب تو داده‌ام پیش تو سر نهاده‌ام

شمعی و شاهدان لگن جانی و دیگران بدن

جان من شکسته کی در نظر آوری تو چون

زلف تو را هزار جان هست به زیر هر شکن

شمارهٔ ۱۵۵

تا سرم خالی نگردد از خیال ما و من

خویشتن باشم حجاب روی یار خویشتن

تن که زحمت می‌دهد جان را نخواهم صحبتش

حیف باشد در میان جان و جانان پیرهن

رونق حسن پری رویان نماند در جهان

گر نقاب از رخ براندازد جهان‌آرای من

چون بود خورشید را از جانب مشرق طلوع

سهل باشد گر سهیلی برنیاید از یمن

جان مشتاق مرا سودای زلفت در سرست

لا تلومونی فذاک الشوق من حب الوطن

ای ز عکس حسن رویت ز آب و گل پیدا شده

خوب‌رویان در مه و خورشید تابان طعنه زن

پادشاهی و منم درویش سر بر آستان

جمله اجزای وجودم سایلان بی‌سخن

جرعه‌ای از جام خود در کام این ناکام ریز

آب حیوان در دهان تشنه باید ریختن

گر چکد بر مرغ بریان قطره‌ای ز آب حیات

بال بگشاید در آتش برپرد از بابزن

هر که از عشقت جوانی بازیابد چون همام

گو دگر لاف از حیات روح حیوانی مزن

شمارهٔ ۱۵۶

غنچهٔ خندان فدا بادت چو بگشایی دهن

آب حیوان است یا لب جان شیرین یا سخن

قامت سرو خرامان است یا بالای تو

نه به بالایت نروید هیچ سروی در چمن

این چنین سروی اگر یوسف بدیدی در قبا

از گریبان تا به دامن پاره کردی پیرهن

با صفای عارضت هرگز ندارد نسبتی

قطرهٔ شبنم سحرگه بر سر برگ سمن

آب روی خود نگه دار از نظرها زینهار

هم به چشم خویشتن بین آب روی خویشتن

با ختن میلی نداریم و ز مشکش فارغیم

عشق با چین سر زلف تو باید باختن

نیست زلفت را سر مویی به جانم التفات

ای هزاران جان سر زلف تو را در هر شکن

گرچه نور چشم مایی شمع چون خوانم تو را

هم ادب نبود که گویم آفتاب انجمن

روی تو شمعی‌ست کز انوار قدس افروختند

چشمهٔ خورشید باید شمع رویت را لگن

تا خیال قامتت بر چشمه چشم همام

سایه‌ای افکند فارغ شد ز سرو و نارون

شمارهٔ ۱۵۷

نیاید در قلم یارا حدیث آرزومندان

اگر صد سال بنویسم بود باقی دو صد چندان

در این آتش که من هستم زمانی دشمنت بادا

که حالی آب گرداند وجودش گر بود سندان

نیم آن کز تو برگردم فراقم گر کشد یا نه

به زخم از یار برگشتن نباشد مذهب رندان

ز خاک استخوان من دمد بوی وفاداری

نباشد دوستانت را وفای شست پیوندان

مگر بر جان مشتاقان ببخشاید دلت ور نی

نه مردی سود می‌دارد نه تدبیرخردمندان

نمیدانم چه روی‌ست آن که هر جایی که بنمودی

زحیرت عقل می‌گیرد سر انگشت در دندان

میان روضه با رضوان چو بی روی تو بنشینم

در آن ساعت چنان باشم که با اغیار در زندان

به محشر دیدهٔ آدم شود از دیدنت روشن

در آن مجمع که اندازد نظر بر روی فرزندان

تمنا یک نظر دارد همام از گوشه چشمت

امید بندگان باشد به الطاف خداوندان

شمارهٔ ۱۵۸

خیالی بود و خوابی وصل یاران

شب مهتاب و فصل نوبهاران

میان باغ و یار سرو بالا

خرامان بر کنار جویباران

چمن میشد ز عکس عارض او

منور چون دل پرهیزگاران

سر زلفش ز باد نوبهاری

چو احوال پریشان روزگاران

گذشت آن نوبهار حسن و بگذاشت

دل و چشمم میان برف و باران

خداوندا هنوز امیدوارم

بده کام دل امیدواران

همام از نوبهار و سبزه و گل

نمی‌یابد صفا بی روی یاران

وهار و ول وه جانان دیم خوش بی

اَوی یاران مه ول بی، مه وهاران

شمارهٔ ۱۵۹

شیوه مردان نباشد عشق پنهان باختن

کمتر از پروانه نتوان بود در جان باختن

در مقامرخانه رندان با همت در آی

تا ببینی از گدایان ملک سلطان باختن

در خرابات محبت کار سرمستان بود

جاه و مال و نام و ننگ و کفر و ایمان باختن

چون حریف دوستی نام گرو بردن که چه

شرط جانبازان نباشد با گروگان باختن

گوی دل خوش می‌رباید زلف چون چوگان تو

گو بیاموزید شاهان گوی و چوگان باختن

پاکبازان را چو بازی می‌نماید ای همام

بر بساط نرد عشقش مهره جان باختن

بازی ما گر پریشان است در شطرنج عشق

مست را معذور دارید از پریشان باختن

شمارهٔ ۱۶۰

چیست دولت، صحبت صاحب‌دلان دریافتن

یا حضور دوستان مهربان دریافتن

روی جانان را که ذوق جان مشتاقان از اوست

وصل بی یک انتظاری یا گمان دریافتن

سایه‌های بید بر آب روان فصل بهار

در میان بوستان با دوستان دریافتن

فرصت روز جوانی را غنیمت می‌شمار

دولت جاوید باشد آن زمان دریافتن

آب حیوان معانی را به شب‌خیزی طلب

زان که بی ظلمت میسر نیست آن دریافتن

از محبت باز جان را قوت پرواز بخش

تا بر او آسان نماید آشیان دریافتن

هر چه داری پیشکش کن بر در ایوان شاه

حضرت سلطان نخواهی رایگان دریافتن

روی جانان را زمین و آسمان آیینه‌اند

کو نظر تا عکس رویش را توان دریافتن

ای همام از نور روی او اگر بینا شوی

عالم جان را توانی زین جهان دریافتن

شمارهٔ ۱۶۱

عاشقی چیست به جان بندهٔ جانان بودن

گر لبش جان طلبد دادن و خندان بودن

سوی زلفش نظری کردن و دیدن رویش

گاه کافر شدن و گاه مسلمان بودن

هست در چشمه خورشید ز رویت اثری

چون توان منکر خورشید پرستان بودن

پرتو روی الهی چو بر انسان افتاد

رسم شد شیفتۀ صورت خوبان بودن

با چنین روی و لب انصاف غرامت باشد

طالب جام جم و چشمهٔ حیوان بودن

گر نه روی تو بود من چه کنم باغ بهشت

نتوان بهر گل و میوه به زندان بودن

تا نسیم سر زلفت ز صبا بشنیدم

کار ما هست چو زلف تو پریشان بودن

روی بنمای که صاحب‌نظران مشتاقند

تا به کی زیر نقاب از همه پنهان بودن

ره‌نشینان سر کوی تو را همچو همام

غیرت آید نفسی همدم سلطان بودن

شمارهٔ ۱۶۲

ای آرزوی چشمم رویت به خواب دیدن

دوری نمی‌تواند پیوند ما بریدن

ترسم که جان شیرین هجران به لب رساند

تا وقت آن که باشد ما را به هم رسیدن

موقوف التفاتم تا کی رسد اجازت

از دوست یک اشارت از ما به سر دویدن

تا روح بر نیاید جهدی همی‌نمایم

مشتاق را نشاید یک لحظه آرمیدن

چشمی که دیده باشد آن شکل و آن شمایل

بی او ملول باشد از روی خوب دیدن

ما را به نیم جانی وصلت کجا فروشند

ارزان بود به صد جان گر می‌توان خریدن

غیرت همی‌نماید بر گوش دیده من

کز دور می‌تواند پیغام تو شنیدن

حیران شده است عقلم در صنع پادشاهی

کز خاک می‌تواند خورشید آفریدن

باشد همام شب‌ها در آرزوی خوابی

وقتی مگر خیالت در بر توان کشیدن

شمارهٔ ۱۶۳

در باغ چو بالایت سروی نتوان دیدن

صد سرو فدا بادا هنگام خرامیدن

ای نور الهی را از روی شما عکسی

ما آینه صانع خواهیم پرستیدن

صبح از هوس رویت رفتم به گلستان‌ها

باشد که کنم خود را مشغول به گل چیدن

گل‌ها چو مرا دیدند فریاد برآوردند

کان گل که تو می‌خواهی اینجا نتوان دیدن

چون ابر همی‌گریم بر غنچهٔ خندان لب

تا از شکرت دیدم شیرینی خندیدن

فرهاد اگر دیدی آن چهره شیرین را

از دست شدی دستش در سنگ تراشیدن

در چشم منی نتوان خار مژه بر هم زد

ترسم که گلت یابد زحمت ز خراشیدن

شمارهٔ ۱۶۴

ملامت می‌کند دشمن مرا در عشق ورزیدن

به چشم عاشقان باید جمال شاهدان دیدن

نگردانند بدگویان مرا دور از نکورویان

به آواز سگان نتوان ز کوی دوست گردیدن

میان خلق می‌باید که عاشق راز نگشاید

ولی هرگز نمی‌شاید به گل خورشید پوشیدن

ملامت باد پندارم چو وصل دوست می‌خواهم

به هر بادی نمی‌شاید چو برگ بید لرزیدن

تورا ای ماه خرگاهی رسد بر دلبران شاهی

بباید جمله خوبان را زمین پیش تو بوسیدن

ز روی خوب می‌بینم جهان پر فتنه و غوغا

وز اینجا گشت هم پیدا طریق بت پرستیدن

از عکس روی چون ماهت به شب روشن شود راهت

کسی را سوی خرگاهت نباید راه پرسیدن

تماشا را اگر روزی میان باغ بخرامی

نباشد باغبانان را دگر پروای گل چیدن

دهان غنچه خوش باشد سحرگه چون شود خندان

ولی ذوقی دگر دارد لبت هنگام خندیدن

به صورت سرو می‌ماند به بالای خوشت لیکن

چه داند سرو بی معنی چنین شیرین خرامیدن

اگر بیرون کند بلبل ز سر سودای روی گل

بود امکان که باز آید همام از عشق ورزیدن

شمارهٔ ۱۶۵

عجب باشد تن از جان آفریدن

ز گل خورشید تابان آفریدن

میان چشمه خورشید تابان

لبی چون آب حیوان آفریدن

بهشتی بر سر سرو خرامان

برای نزهت جان آفریدن

دهان پسته دادن آدمی را

زبانش شکر افشان آفریدن

میان ذره بی یاقوت احمر

ز در سی و دو دندان آفریدن

به زیر غمزه‌های چشم جادو

هزاران سحر و دستان آفریدن

ز روی نازنین و خال مشکین

به یک جا کفر و ایمان آفریدن

ز شب بر روز روشن سایه‌بانی

ز موی و روی جانان آفریدن

عجبتر زین بگویم چیست دانی

چو شاه از نوع انسان آفریدن

غیاث الدین که چون او پادشاهی

نخواهد نیز یزدان آفریدن

تعالی پادشاهی کاو تواند

از انسان مثل ایشان آفریدن

شمارهٔ ۱۶۶

تا عقل کل حیران شود برقع ز رخ یک سو فکن

تا روح سرگردان شود تابی در آن گیسو فکن

آورد بر شاه ختن زنگی زلفت تاختن

زان غمزه لشکرشکن تیری بدان هندو فکن

شمارهٔ ۱۶۷

ترک مه پیکر من تا که برفت از بر من

دور از آن روی ندانم که چه شد بر سر من

تا جدا گشت ز من آن که چو جان است مرا

واله و خسته و زار است دل غم خور من

چشم من هیچ شبی خواب نگیرد ز غمش

تا به خوناب جگر تر نکند بستر من

قصه غصه من گر برسانند به دوست

بی گمان رحم کند بر دل من دلبر من

دوست از حالت من فارغ و از دوری او

به فلک می‌رسد از سوز جگر آذر من

دل چه باشد که ز دلدار دریغش دارند

خاصه از یار سمن بوی پری پیکر من

روز و شب ورد همام است که ناگه روزی

جان برافشانم اگر دوست درآید بر من

شمارهٔ ۱۶۸

ای سواد زلف تو سودای من

روی تو خورشید مهرافزای من

دل میان زلفت و من ره‌نشین

فرق بین از جای او تا جای من

فتنه همسایگان شب تا سحر

در میان کوی تو غوغای من

از وصالت گر چه محرومم خوش است

با خیالت عشق‌بازی‌های من

دل به پیری هم جوانی می‌کند

وه ز دست این دل برنای من

لایق حسن جهانگیر تو نیست

جز سخن‌های جهان‌پیمای من

شمارهٔ ۱۶۹

بر کف ماه نیکوان جام چو آفتاب بین

نرگس نیم مست او گشته ز می خراب بین

می ز گلاب عارضش گشته چو گل به رنگ می

مجلس عاشقان او پر ز گل و گلاب بین

جام ز دیده ساختم اشک چو باده اندر او

یار معاشر مرا جام نگر شراب بین

تا مگر از عقیق لب رنگ دهد شراب را

پیش لبش گشاده لب جام شراب ناب بین

حلقه و پیچ و تاب آن زلف پر از شکن نگر

مستی و شرم و ناز آن نرگس نیم خواب بین

من چو سؤال بوسه‌ای کردم از آن لب و دهن

گفت برو زنخ مزن بهر خدا جواب بین

بر سر و روی مهوشش بند دل همام را

از سر زلف سرکشش حلقه و پیچ و تاب بین

شمارهٔ ۱۷۰

دارم امید وصل تمنای من ببین

طبع مشوش و دل شیدای من ببین

برگ گل و بنفشه ببویم هزار بار

بر یاد روی و مویش سودای من ببین

همرنگ روی دوست گلی جستم از چمن

گل گفت رنگ چهره زیبای من ببین

گفت این چنین محالی انصاف کل نگر

بشنیدم این حدیث تو یارای من ببین

گفتم به نارون که نمانی به قامتش

بشنید سرو و گفت که بالای من ببین

آمد خیال دلبر و بالا نمود و گفت

سرو سهی و قامت همتای من ببین

شد در بنفشه‌زار همام و پیام داد

نزدیک دل که خیز و بیا جای من ببین

دل گفت در میان سر زلف یار خویش

باری بیا تو مسکن و مأوای من ببین

شمارهٔ ۱۷۱

حدیث زلف و خال و چشم و ابرو

نگوید جز زبان عشق نیکو

به آب دیده غسلی ده نظر را

مگر بندند آب وصل در جو

که چشمی کاو هوا آلوده باشد

نباشد محرم آن چشم و ابرو

جمال دوست را آیینه آمد

رخ زیبای وی صاحب‌نظر کو

کسی کز وصل او بویی ندارد

کجا یاد آورد فردوس و مینو

وصالش را به جان بازی توان یافت

نیابد کس به بازی و به بازو

زهی ماهی که ترک اخترانش

بود در بندگی کمتر ز هندو

به هر مویی گرم باشد زبانی

نشاید کرد وصفش یک سر مو

چو عاجز گشتی از اوصاف حسنش

همام از حسن خلقش باز می‌گو

شمارهٔ ۱۷۲

کشم نقد جان را به بازار او

که این است شرط خریدار او

به جان گر توان وصل او را خرید

پر از جان شود خاک بازار او

صبا گر برد بوی او سوی گل

شود جمله بر باد پندار او

بگیرید ای دوستان دست من

که از دست رفتم ز رفتار او

بگویم که ایمان عشاق چیست

یکی پرتو از نور دیدار او

چو زلفش کند دعوی کافری

میان را ببندم به زنار او

بهشتت اگر می‌کند آرزو

زمانی نظر کن به رخسار او

جهانی پر از آب حیوان کند

حدیثی ز لعل شکربار او

همام از لبش گر نگوید سخن

نیابند ذوقی ز گفتار او

شمارهٔ ۱۷۳

چون منی را کی رسد روی جهان‌آرای تو

دولت چشمم بود گردی ز خاک پای تو

روی بنمودی و غوغا در جهان انداختی

تا جهان باشد مبادا ساکن از غوغای تو

روزگارم ز استخوان سر چو انگیزد غبار

چون سرم هر ذره‌ای دارد سر سودای تو

لایق جان عزیزی در میان جان نشین

چشم و دل را چون کنم در آب و آتش جای تو

سرو را روزی به بالای تو نسبت کرده‌ام

شرمساری می‌برم عمریست از بالای تو

خوش بیاراید هوای نوبهاری روی گل

تا نماید دل‌ربایی چون رخ زیبای تو

چشم من گوید به گل بیرون کن از سر این خیال

کی بود آن را که بیند روی او پروای تو

آب اگر عکست نمودی آن نمودی بیش نیست

بود می‌باید نمودی کی بود همتای تو

ز اشک در پای خیالت گوهر‌افشان شد همام

گفت در چشم تو آید عقد گوهرهای تو

شمارهٔ ۱۷۴

پاک‌چشمانند مرد روی تو

راه کژبینان نباشد سوی تو

خوش‌نویسان را نباید در قلم

هیچ نونی خوشتر از ابروی تو

ناتوان گردم ز غیرت چون نسیم

گر بجنباند نسیمی موی تو

زنده بی رویت نمانم گر مرا

هر زمان جانی نبخشد بوی تو

دوستان از تشنگی جان می‌دهند

و آب حیوان می‌رود در جوی تو

عاشقان را تا سحر باشد سماع

هرشب از بانگ سگان کوی تو

چشم خواب آلود تو خواب همام

بست آه از نرگس جادوی تو

شمارهٔ ۱۷۵

ای صبا آنچه شنیدی ز لب یار بگو

عاشقان محرم رازند نه اغیار بگو

هم تو داری خبر از زلف گره بر گره‌اش

پیش ما قصه دل‌های گرفتار بگو

شرح غارت‌گری زلف دلاویز بکن

وصف خونریزی آن نرگس عیار بگو

همه از فتنه و آشوب نخواهم پرسید

نکته‌ای زان لب شیرین شکربار بگو

گوش را چون که ز پیغام نصیبی دادی

کی بود چشم مرا وعدهٔ دیدار بگو

چون حکایت کنی از دوست من از غایت شوق

با تو صد بار بگویم که دگر بار بگو

تا که از شرم گل از غنچه نیاید بیرون

صفت روی دلارام به گلزار بگو

تا دگر سرو ننازد به خرامیدن خویش

سخنی با وی از آن قامت و رفتار بگو

ای صبا بنده‌نوازی کن و احوال همام

وقت فرصت همه در بندگی یار بگو

شمارهٔ ۱۷۶

می‌آمد و خلق شهر در پی

وز شرم روان ز عارضش خوی

دزدیده به سوی من نظر کرد

کز دوست مباش بی‌خبر هی

در حال و ان یکاد برخواند

هر کس که نظر فکند بر وی

خوبان جهان کمر ببستند

در خدمت سرو دوست چون نی

زاهد چو لبش بدید می‌گفت

من توبه نمی‌کنم از این می

هر جا که فتاد عکس رویش

گلزار همی شکفت در پی

می‌رفت و همام در پی او

فریادکنان که هجر تا کی

شمارهٔ ۱۷۷

اگر نه روی تو باشد کجا برم دنیی

تویی خلاصه دنیی و کس نگوید نی

نظر به صورت خوبان همی‌کنم ایشان

به پیش روی تو چون صورتند بی معنی

کسی به حسن و ملاحت به یار ما نرسد

کجاست یوسف مصری که تاکنم دعوی

نظر به روی تو کردن حرام چون باشد

که از مشاهده بخشی به عاشقان تقوی

چنین که حسن تو آوازه در جهان افکند

که التفات نماید به قصه لیلی

اگر به سرو بگوید قدت که بنده ماست

به ذوق در سخن آید به صد زیان کاری

برای دیدن رویت خوش است بینایی

وگرنه چشم نباید گشاد در دنیی

اگر تو در قلم آری به سهو نام همام

کند نظارهٔ رویت بدان دو دیده نیی

شمارهٔ ۱۷۸

بدین ملاحت و حسن و لطافت و معنی

نه زاده است و نه پرورده مادر دنیی

به عشق روی تو زیبد که دل دهند از دست

به بوی وصل تو شاید که جان کنند فدی

اگر کشند جفا هم جفای همچو تویی

وگر خورند غمی در جهان غمت باری

همه ممالک عالم به خامه بگرفتی

اگر چو صورت خوبت نگاشتی مانی

نمود جزع تو اسرار سحر جادو را

شکست لعل تو ناموس معجز عیسی

خط معتبر ریحان‌وش تو بر یاقوت

مفرحی‌ست که بخشد به جان و جسم شفی

بریخت بی‌گنهی خون خلق غمزه تو

مگر که خط تو دادش بدین خطا فتوی

بریز خون دلی را که در ضمیرش نیست

بجز خلوص هوای خلاصه دنیی

شمارهٔ ۱۷۹

ماه رویا دوش عزم جام و ساغر کرده‌ای

خواب دوشین در کنار یار دیگر کرده‌ای

دشمنم را تا سحرگه شمع مجلس بوده‌ای

وز فروغ چهره ایوانش منور کرده‌ای

حلقه‌های زلف را یک یک زهم بگشوده‌ای

بزم را از نکهت عنبر معنبر کرده‌ای

تا نگردد همدمت از تلخی می ترش‌روی

زان لب شیرین دهانش پر ز شکّر کرده‌ای

دوستان را بر سر می هر کسی یاد آورد

دوش گویی با حریفان یاد چاکر کرده‌ای

نرگست امروز با رویت گواهی می‌دهد

کانچه می‌گویم شب دوش ای سمن‌بر کرده‌ای

از همام احوال دوشین را نمی‌یاری نهفت

کودکی این شیوه پندارم که کمتر کرده‌ای

شمارهٔ ۱۸۰

باز ای مطرب حدیثی در میان انداختی

فتنه‌ای در مجلس صاحب‌دلان انداختی

راز ما را فاش کردی در میان خاص و عام

وین حکایت در زبان این و آن انداختی

عارفان را با پری‌رویان کشیدی در سماع

بلبلان مست را در گلستان انداختی

ای نگار سرو قامت تا به میدان آمدی

با تو هر عاشق که آمد در میان انداختی

فتنه را بیدار کردی زان دو چشم نیم خواب

گفت و گوی عشق بازی در جهان انداختی

گرچه انسانی خدا از نور پاکت آفرید

همچو عیسی عالمی را در گمان انداختی

تا که بشنیدیم بویی های و هویی می‌زدیم

روی بنمودی و ما را از زبان انداختی

عشق نگذارد که شب‌ها دیده را برهم نهیم

خواب‌ها را بر سر آب روان انداختی

شمارهٔ ۱۸۱

چو بالای تو گر سروی میان بوستانستی

از آن سرو سهی بستان بهشت جاودانستی

ز وصف یک سر مویت شدی عاجز بیان من

به جای هر سر مویی مرا گر صد زبانستی

همی‌خواهم که او با من کند یاری چو جان با تن

جهان ما را جنانستیگر او ما را چنانستی

به روی عالم‌آرایش که گر خاک کف پایش

سرم را دست می‌دادی به جان هم رایگانستی

شمارهٔ ۱۸۲

گر دلم را اشتیاق روی یاران نیستی

ز آتش دل آب چشمم همچو باران نیستی

ارغوان و سنبل و نرگس کجا رستی ز خاک

در زمین گر روی و موی و چشم خوبان نیستی

شمارهٔ ۱۸۳

چون بگذرد به شهر چنین سرو قامتی

از هر طرف ز خلق برآید قیامتی

عالم چنان ملاحت حسنت فروگرفت

کز هیچ کس امید ندارم سلامتی

در دور چشم مست تو هشیار کس نماند

تا مست عشق را کند اکنون ملامتی

چون روزگار در طلبت صرف می‌کنیم

ما را به روز حشر نباشد ندامتی

صاحب‌نظر چوروی تو را دید گفت هست

بر چشم آفتاب‌پرستان غرامتی

خورشید میزند نفس آتشین مگر

او را ز عاشقان تو باشد علامتی

گفتی که عاقبت بنوازم همام را

قد ضاع فی انتظارک عمری الی متی

شمارهٔ ۱۸۴

گفت از برای چیدن گل در چمن شدی

از مات شرم باد که پیمان‌شکن شدی

آخر نسیم گل اثر بوی ما نداشت

تا در چمن به بوی که بی خویشتن شدی

گل را چه نسبت است به روی نکوی من

تا باشدت بهانه که بر بوی من شدی

غافل شدی مگر ز سر زلف و عارضم

کآشفته بر بنفشه و برگ سمن شدی

از چشم تو خیال سهی سرو من برفت

تا فتنه بر شمایل هر نارون شدی

یعقوب وار بی‌دل و بی‌دیده گشته‌ای

یوسف ندیده‌ای که بی پیرهن شدی

جاد در تن بنفشه هم از بوی زلف ماست

جان را به جا گذاشتی و سوی تن شدی

گفتی که گل به رنگ چو روی بت من است

در حسن ما بگو که چرا طعنه زن شدی

گل کیست سرو چیست که باشد بنفشه نیز

شرمت نبود تا به کدام انجمن شدی

شمارهٔ ۱۸۵

بر دل از زلف چو زنجیر تو دارم بندی

نه چنان بند که آن را بگشاید پندی

من نه آنم که از این قید خلاصی یابم

که فتوح است مرا بند چنین دلبندی

نه چنان جان به سر زلف تو پیوست که باز

با بدن روز قیامت بودش پیوندی

در گذشتی ز شرف سرو سهی از طوبی

قامتت سایه اگر بر سر سرو افکندی

باغبان گر گل رخسار تو دیدی دیگر

گل نکشتی ز نو و شاخ کهن برکندی

حسن خوبان جهان در نظر آوردم من

بجز از روی تو دیدم همه را مانندی

می‌کند بوی خوشت پرورش روح چنانک

شیر مادر نکند پرورش فرزندی

چون نیم لایق وصل تو بدان خرسندم

کالتفاتی بود از دور به هر یک چندی

گرد کویت مدد چشم همام است و برین

می‌کنم یاد به خاک قدمت سوگندی

شمارهٔ ۱۸۶

توبه کردم که نخوانم دگرت ماه و پری

هر چه دیدیم و شنیدیم از آن خوبتری

تا ببینیم نظیرت به جهان گردیدیم

نیکوان را همه دیدیم تو چیزی دگری

عارفان روی تو جویند نه گل‌های بهشت

عقلشان می‌کند اقرار به صاحب‌نظری

می‌روی دیده مردم نگران از چپ و راست

همه در حسرت خاکی که بر او می‌گذری

التفاتی نکند سوی کسی چشم خوشت

هر یکی را هوس آن که کجا می‌نگری

هوس آن بود که حسنت همگی در یابم

باز دیدم نه به اندازه نور بصری

می‌دهد زلف تو را باد صبا تشویشی

مگر ای باد تو از غیرت ما بی‌خبری

مگذر بر سر زلفش که گرفتار شوی

جان ازین دامِ به هم برشده بیرون نبری

عاشقی را که بود غیرت صحبت چو همام

راز معشوق نگوید به نسیم سحری

شمارهٔ ۱۸۷

شب دوشینه خیالت به عیادت سحری

بر بالین من آمد که فلان هان خبری

از غم تیره‌شب و محنت هجران چونی

وه که مردی ز غم عشق چو من عشوه‌گری

دادمی کام تو گر بیم رقیبم نبدی

که مبادا ز رقیبان به جهان در اثری

سوز و می‌ساز که تا کام بیابی ز لبم

تا در آتش نشود عود نیابی شکری

مهر من ورز که در روی زمین نیست چو من

شکری جان شکری عشوه‌گری خوش پسری

کمر بندگیم گر ز میان بگشایی

در شب وصل ببندم ز دو زلفت کمری

نیم شب واله و سرمست درآیم ز درت

خواب مستی کنم اندر بر تو تا سحری

چون شنیدم سخنش گفتم ای جان همام

این خیالیست که دارد به سوی من نظری

گفت خوش باش فلان گرچه خیال است، خوش است

وصل ما نیز خیالی‌ست جهان ره گذری

ترسم آن لحظه که از خواب درآیی گویی

ای دریغا که ز گلزار نچیدیم بری

شمارهٔ ۱۸۸

ای باد نو بهاری بوی بهشت داری

از سوی گل رسیدی یا پیک آن نگاری

نی این چنین نسیمی از گلستان نیاید

معلوم شد ز بویت کز هم‌دمان یاری

بر منزلی گذشتی داری از او نشانی

چون زلف مشک بارش خوش بوی بی‌قراری

بویی که روح بخشد دل را فتوح بخشد

از زلف یارم آید ای گل تو آن نداری

چون قامتش خرامان گردد میان بستان

آنجا تو خود که باشی ای سرو جویباری

شمارهٔ ۱۸۹

ای نسیم سحری هیچ سر آن داری

کز برای دل من روی به جانان آری

پیش آن جان و جهان عرض کنی بندگیم

باز بر لوح دلش نقش وفا بنگاری

ور مجالی بودت گو که فلان می‌گوید

به خدا می‌دهمت عهد نگه میداری

گر چه دورم مکن ای دوست فراموش مرا

دوست آن است که در هجر نماید یاری

گیرد آن گل که گلابش چکد از غایت شرم

حیف باشد که تو هر خار و خسی بگذاری

خاک پای تو شوم گر گل رخسارۀ خویش

به همان آب و طراوت به رهی بسپاری

چشم بد دور از آن برگ گل و نرگس مست

که بود با خردش فعل می گلناری

با خیال تو به سر می‌برم ایام فراق

نیستم بی تو نه در خواب و نه در بیداری

هست امیدم که دهد عمر امان تا یابم

از وصال تو به اقبال تو برخورداری

شمارهٔ ۱۹۰

ترسا بچه‌ای ناگه بر کف می گلناری

از صومعه باز آمد سرمست به عیاری

بنشست چو عیاران آن مونس غم‌خواران

از پسته خندان کرد آغاز شکر باری

افتاد ز عشق او در صومعه غوغایی

جستند ز سالوسی پیران همه بیزاری

از دیدهٔ پیر ما شد اشک روان حالی

چون دید مریدان را از عشق بدان زاری

بگشاد زبان کای زین این بی‌ادبی تا چند

از روی چنین پیری خود شرم نمی‌داری

ترسا بچه گفت او را من گر چه ز می مستم

ای پیر تو نیز آخر مست می پنداری

من مستم و آگاهم از مستی خود باری

مستی تو و می‌لافی از عالم هشیاری

ای پیر از این مستی هشیار شوی حالی

گر نوش کنی جامی زین بادهٔ گلناری

پیر از سخن کودک زد چاک گریبان را

برخاست غرامت را افتاده به صد خواری

می بستد و خندان شد بر وی همه آسان شد

اندر صف رندان شد مشهور به می‌خواری

دردا که چنین پیری دردی‌کش طفلی شد

از گفته ترسایی برگشت ز دین‌داری

هر بیدل بی معنی این رمز کجا داند

مگشای همام این سر گر صاحب اسراری

شمارهٔ ۱۹۱

خجسته زمانی و خوش روزگاری

که بازآید از در مرا چون تو یاری

ز رویت بهشتی شود مسکن ما

به هر گوشه‌ای بشکفد لاله‌زاری

به سرو روان تو گوید دو چشمم

کجا می‌روی از چنین جویباری

لبم را توقع بود پای‌بوسی

که را زهره باشد حدیث کناری

به هر مرغزاری رسیدم ندیدم

گلی کان ز رویت بود یادگاری

به شکرانه جان را برافشانم آن دم

دریغا به از جان ندارم نثاری

کسی را که باشد وصالت میسر

زهی خوش حیاتی عجب کار و باری

مبارک زمینی که شهر تو باشد

به هر موسم آنجا بود نوبهاری

کجا یاد جنت کند مهربانی

که بر خاک کوی تو گیرد قراری

به امید روزی که روی تو بینم

به سر می‌برم عمر در انتظاری

سگان را مجال است بر آستانت

خوشا وقت ایشان مرا نیست باری

به اقبال وصل تو باشد که آرد

همام از فراق تو جان با کناری

شمارهٔ ۱۹۲

معذورم اگر ورزم سودای چنین یاری

ای چشم ملامت‌گر بنگر به رخش باری

خامی که بدین صورت در کار نمی‌آید

او را نتوان گفتن جز صورت دیواری

گرد شکرت گردم کز وی مگسی رانم

انصاف نمی‌دانم شیرین‌تر از این کاری

در عهد لبت شاید کز بهر شکر آید

از مصر بدین جانب هر روز خریداری

زان روز همی‌ترسم کز خانه برون آیی

صد فتنه پدید آید بر هر سر بازاری

چشم تو همی‌ریزد خون دل ما لیکن

در شهر نمی‌گردد از بیم تو عیاری

در کوی تو یک ساعت از شب نتوان خفتن

کز هر طرفی آید فریاد گرفتاری

زین عاشق سرگردان از کبر مگردان سر

کز کالبد خاکی جان را نبود عاری

یک عشوه شیرین است امید همام از تو

چون یار خودت خوانم یک بار بگو آری

شمارهٔ ۱۹۳

دیگر نخوانم جان تورا زیرا که از جان خوشتری

از حسن خوبان نشمرم حسنت که ایشان خوشتری

تشبیه رویت کردمی در حسن هر باری به مه

چون نیک وا دیدم بسی از ماه تابان خوشتری

در بوستان گل دیده‌ام سنبل بسی بوییده‌ام

از رو و مو ای خوش پسرهم زین و هم زان خوشتری

چون زلف عنبربار خود داری پریشان کار من

لیکن چو از باد صبا گردد پریشان خوشتری

از ناز چون بر رهگذر قصد خرامیدن کنی

هر کس که بیند گویدت سرو خرامان خوشتری

هشیار خوبی ای پسر می نوش می‌کن زان سبب

کز باده چون از باد سرو افتان و خیزان خوشتری

چون بلبل گلزار حسنی ای همام خسته دل

در مدح گلزار رخش دایم سرایان خوشتری

شمارهٔ ۱۹۴

بازیچه نیست آخر آیین عشق‌بازی

با دوست درنگیرد تا روح در نبازی

چون شاهد حقیقی محجوب شد ز غیرت

در بت‌پرستیم دان با نسبت مجازی

تا آفتاب تابان از شرق برنیاید

پروانه می‌نماید با شمع عشق‌بازی

گل‌های نوبهاری چون در شکفتن آید

ای نخل‌بند آن به کز موم گل نسازی

در وصف روی یارم حرفی نمی‌شمارم

چندین هزار طومار از پارسی و تازی

ای پرتو جمالت از خاک کرده پیدا

رویی بدین لطیفی زلفی بدین درازی

آب و هوا چه باشد لطف تو می‌نماید

از لاله تازه‌رویی وز سرو سرفرازی

گر کشتگان عشقت صد جان بیافتندی

یک جان فدا نکردی در روز حرب غازی

در حضرتت چه سنجد جان همام کانجا

محمود می‌دهد جان در صحبت ایازی

شمارهٔ ۱۹۵

به خوبی‌ست هر دل نوازی ایازی

ولی همچو محمود کو پاک بازی

نخواهم که روی رقیبان ببینم

گدا را ز سگ واجب است احترازی

جهان پر ز حسن است کو مهرورزی

که با ناز خوبان نماید نیازی

ز هجران وصل دلارام ما دان

به هر جا که پیداست سوزی و سازی

به گوش محبت شنو ذکر جانان

ز آواز ناقوس و بانگ نمازی

به چشم حقیقت نگه کن در اشیا

که تا در دو عالم نیابی مجازی

همام این سخن با کسی گو که داند

به کبکی مده طعمه شاه‌بازی

زهی خوش مجالی که یاران همدم

از اغیار پوشیده گویند رازی

شمارهٔ ۱۹۶

به یک کرشمه توانی که کار ما سازی

ولی به چارۀ بیچارگان نپردازی

در آرزوی خیالت غلام خوابم من

خنک کسی که تواش همنشین و همرازی

عیار مهر تو یک ذره کم نگردانم

اگر به بوته عشقم چو سیم بگدازی

چو ما به دیدن رویت ز دور خرسندیم

نسیم با سر زلفت چرا کند بازی

به دست باد صبا زلف خویش باز مده

که هست عادت آن هرزه‌گرد غمازی

مکن تفرج سرو سهی همان خوشتر

که عشق با قد و بالای خویشتن بازی

به گل بگو که ز رویم خجل نمی‌گردی

که در میان ریاحین به حسن می‌نازی

پیام ده سوی بلبل که با وجود همام

روا بود که سخن‌های عشق پردازی

همام را سخن دل فریب و شیرین است

ولی چه سود که بیچاره نیست شیرازی

شمارهٔ ۱۹۷

کیست کاین فتنه نشاند که تو می‌آغازی

کیست بر روی زمین کش تو نمی‌اندازی

نیست در جمله جهان مثل تو صاحب حسنی

چشم را گوی که زو دیده‌ام این غمازی

پیش از آن کز غم تو خانه بپردازد دل

خوش بود گر نفسی با دل من پردازی

همچو نایم به دم و ناله بسی داشته‌اند

چه بود نیز چو چنگم نفسی بنوازی

گر شود جمله جهان خصم مپندار که دست

دارم از دامنت ای دوست به بازی بازی

ذره‌ای کم نکنم در هوست هیچ عیار

گر صدم بار چو زر در غم خود بگدازی

نازنینی و شد اندر سر ناز تو همام

شد حقیقت که بدان روی نکو می‌نازی

شمارهٔ ۱۹۸

در آرزوی تو گشتم به هر دیار بسی

مرا ز روی تو هرگز نشان نداد کسی

وجود خاکی ما را به کوی دوست چه کار

که نیست لایق باغ بهشت خار و خسی

همی‌روم ز پی کاروان فقر مگر

به گوش ما رسد از دور ناله جرسی

به آتشی که در این شب ز دور می‌بینم

کجا رسم که به موسی نمی‌رسد قبسی

ندید منزل سیمرغ چشم شهبازان

خیال بین که تمنا همی‌کند مگسی

به باد رفت سر سرکشان در این سودا

هنوز در سر ما هست از این طلب هوسی

مگر که باد نسیمی بیارد از گلزار

که هست بلبل مسکین اسیر در قفسی

به جانم از نفس صبح می‌رسد بویت

زعمر خویشتنم هست حاصل آن نفسی

در اشتیاق تو خواهد همام جان دادن

که عاشقانت از این درد مرده‌اند بسی

شمارهٔ ۱۹۹

نه چنان مست و خرابم ز دو چشم ساقی

که مرا با دگری هست خیالی باقی

مستی از هستی من جز سر مویی نگذاشت

وان قدر نیز نخواهم که بود ای ساقی

مست گشتیم و نخواهی تو که فانی گردیم

زان که در آرزوی عربدۀ عشاقی

هر کجا پرتو حسنی‌ست ز رویت اثری‌ست

آفتابی تو که منظور همه آفاقی

جان من از سر زلف تو نسیمی بشنید

عزم دارد که کند صحبت تن در باقی

خود نمایان اگر از عشق تو بویی یابند

پیش شاهان نفروشند دگر زراقی

حیف باشد که بخوانند غزل‌های همام

پیش خامی که ندارد خبر از مشتاقی

شمارهٔ ۲۰۰

بگذشت بر نظارگان نگذاشت در قالب دلی

از حسن او پر دیده‌ام این شیوه در هر منزلی

چون باد بر ما بگذرد بر جانب ما ننگرد

آرام دل‌ها می برد وصل چنین مستعجلی

دل‌هاست در غوغای او سرها پر از سودای او

افشانده خاک پای او در دیده هر صاحب‌دلی

هستند مقبولان او در عشق مقتولان او

قابل نشد این لطف را جز نیک‌بختی مقبلی

در بحر عشقش عاشقان کردند کشتی‌ها روان

بیرون نیامد زان میان یک تخته‌ای برساحلی

رسم است بر دیوانگان زنجیر و زلف یار ما

اندر سلاسل می‌کشد هر جا که بیند عاقلی

حسن جهانگیرش نگر بگرفته عالم سر به سر

ز افسانه سودای او خالی نیابی محفلی

مرغان او را در قفس باشد همیشه این هوس

کز گلستانش یک نفس باد آورد بوی گلی

باشد همام از بوی او مشغول گفت و گوی او

بی بوی جان آویز او پیدا نیابی بلبلی

شمارهٔ ۲۰۱

اکنون که نیست ما را با دوستان وصالی

پیوند تن نخواهد جانم به هیچ حالی

از بهر دوست خواهم هم جان و هم جهان را

چون دیگران نباشم در بند جاه و مالی

ای اشتیاق جانم بگذار تا بخسبم

چون نیستم وصالی باری کم از خیالی

چون بی شما ندارم ذوق از حیات خواهم

یا وصل را ثباتی یا عمر را زوالی

گر بی تو دیده‌ام را میلی بود به رویی

از نور چشم خویشم پیدا شود ملالی

پیغام ما به گوشت باد صبا رساند

ترسم که هم نیابد در خدمتت مجالی

بنویس یک سلامم تا کی دریغ داری

از خستگان نسیمی وز تشنگان زلالی

یک روز در فراقت صد سال می‌نماید

زینجا قیاس می‌کن با خود حساب سالی

دور از تو هم شکیبی بودی همام را گر

دیدی میان خوبان حسن تو را مثالی

شمارهٔ ۲۰۲

ای خواب که می‌بینمت از بهر خیالی

حیف است که با دیده تو را نیست وصالی

از رهگذر خواب توان دید خیالت

در آرزوی خواب شدم همچو خیالی

راضی‌ست به دیدار خیالی ز جمالت

آن دیده که با روی تواش بود مجالی

در یاد توام روز و شبم فکر تو باشد

یک دم ز تو خالی نشوم در همه حالی

ای آب حیات از لب من دور چرایی

فریاد که از تشنه دریغ است زلالی

از غم چو هلالی شده‌ام تا که ندیدم

ز ابروی تو بر چشمهٔ خورشید هلالی

دل عذر غمت خواهد گوید که مبادا

کز تنگی جایت بود ای دوست ملالی

کی لایق وصل تو بود مثل همامی

عمری گذرانیده به سودای محالی

شمارهٔ ۲۰۳

مباد دل ز هوای تو یک زمان خالی

که اعتبار ندارد تنی ز جان خالی

همای عشق تو را هست آشیان دل من

مباد سایه آن مرغ از آشیان خالی

در آن جهان نبود مایه هیچ جانی را

که ز اشتیاق تو باشد در این جهان خالی

ز غیرتی که مرا بر سگان کوی تو هست

کنم همیشه زمینش ز استخوان خالی

بقای روی تو بادا که عالم افروزست

اگر شود ز مه و مهر آسمان خالی

به هیچ دل ز بیانم حلاوتی نرسد

گر از حدیث تو باشد دمی زبان خالی

کدام فایده باشد همام را ز زبان

چو باشد از سخن یار مهربان خالی

شمارهٔ ۲۰۴

کو جوانی تا فدای عشق خوبان کردمی

بار دیگر عمر خود در کار ایشان کردمی

کاشکی بر جای هر مویی دلی بودی مرا

تا بر آن زلف عبیرافشان دل افشان کردمی

کاشکی من باغبان گلستانش بودمی

تا دهان بخت را چون غنچه خندان کردمی

گر میسر می‌شدی چشم مرا دیدار دوست

کی نظر در چشمه خورشید تابان کردمی

با سگان کوی او بر خاک اگر بنشستمی

کافرم گر آرزوی تخت سلطان کردمی

شیوه مردان نباشد عشق پنهان باختن

ورنه من ز اغیار حال خویش پنهان کردمی

در جوانی عشق‌بازی‌ها فراوان کرده‌ام

گر به پیری طاقتم بودی دو چندان کردمی

گر بر دلدار ره بودی دلم را چون همام

جان به روز عید وصل دوست قربان کردمی

شمارهٔ ۲۰۵

از تشنگی بمردم ای آب زندگانی

چون نیستی در آتش احوال ما چه دانی

ما را اگر نخوانی سلطان وقت خویشی

درویش را همین بس کز پیش در نرانی

این نوبهار خوبی تا جاودان نماند

دریاب عاشقان را کامروز می‌توانی

با دوستان همدم با همدمان محرم

گر یک نفس برآری آن است زندگانی

منگر در آب ترسم گر روی خود ببینی

پروای ما نداری حیران خود بمانی

خوش‌بوتر از نسیمی در صبح نوبهاری

شیرین‌تر از حیاتی در موسم جوانی

ما را اگر تو باشی ملک جهان چه باشد

این است پادشاهی و اقبال و کامرانی

بر رهگذر که آبی بنگر به زیر چشمم

وه گر بود سلامی در زیر لب نهانی

یک دم وصال رویت بی زحمت رقیبان

پیش همام خوشتر از عیش جاودانی

شمارهٔ ۲۰۶

الا ای ماه کنعانی برآ از چاه ظلمانی

به مصر عالم جان شو نشین آنجا به سلطانی

به هر منزل زلیخایی شود در صورتت فتنه

تو را گر ملک می‌باید مزن بر دام شیطانی

دریغ است این که هر صورت تو را مشغول می‌دارد

ندیدی صورت خود را که قدر خویشتن دانی

تو سیمرغی بیفشان پر به قرب قاف معنی شو

چو بومان تا به کی باشی مقیم آخر به ویرانی

گرت باشد چو اسکندر هوای عالم خاکی

مکن با خضر همراهی نه مرد آب حیوانی

سلیمانی ولی خاتم در انگشتت نمی‌بینم

زهی دولت گر آن خاتم زدست دیو بستانی

اگر وصلت همی‌باید مگر عشقت دلیل آید

به کوی دوست ره بردن به معقولات نتوانی

حکیمان در ره جانان ز برهانند سرگردان

نیابی لذت وجدان ز حکمت‌های یونانی

ز ایمان جوی بینایی مشو مغرور دانایی

که گر خود ابن سینایی هنوز اندر دبستانی

همام از عشق اگر جویی نصیبی ترک هستی کن

که گر از ذوق جان مستی به هستی باز می‌مانی

صبا وقت سحر بویی ز کوی دوست می‌آرد

بر آن بوی عبیرافشان چرا جان برنیفشانی

چه زلف است آن که هر مویش به صد جان است ارزانی

به زیر هر شکن دارد هزاران عقل زندانی

بود باد بهشتی را ز بویش عطر در دامن

کند بر چشمهٔ حیوان ز طوبی عنبر افشانی

مرا تا در خیال آمد سواد زلف شیرینش

سر از سودا نشد خالی و خاطر از پریشانی

تعالی الله چه روی‌ست آن ز حسنش عقل سرگردان

ملک در پیش عکس او نهد بر خاک پیشانی

شمارهٔ ۲۰۷

ای نور دیده و دل از دیده‌ها نهانی

با ما نه در میانی کاندر میان جانی

عشقت بسوخت خرمن آبی بر آتشم زن

کز تشنگی بمردم ای آب زندگانی

چون آب زندگانی جان‌بخشی از تو دارد

ز انصاف دور باشد گر گویمت که آنی

انوار هردو عالم عکسی‌ست از جمالت

هم بافتی نشانی با آن که بی‌نشانی

بستی حجاب اگر نه ز اشراق رویت افتد

پروانه‌وار آتش در شمع آسمانی

شمارهٔ ۲۰۸

بشنو ز نی سماعی به زبان بی‌زبانی

شده بی‌حروف گویا همه صوت او معانی

بگشای سمع جان را چو گشادنی زبان را

که حدیث سر شنیدن نه به گوش سر توانی

ز نی است مستی ما نه ز می بزن زمانی

که حریف خوش نفس به ز شراب ارغوانی

نفسی ز نی روان شد نفسی حیات جان شد

اثری نمود بادی پس از آب زندگانی

ز سماع نی کسی را خبری بود که یابد

نظری ز مهرورزان اثری ز مهربانی

بگذار نیشکر را که به ذوق می‌نماید

نی بی‌نوا ز شکر به نوا شکرفشانی

چو شدند گرم یاران منشین که آتش از نی

نه چنان گرفت در دل که نشاندش توانی

مدهید ای حریفان می عشق جز به ایشان

که به وقت خرقه بازی نکنند سرگرانی

نشوی خجل که لافی زنی از ولایت دل

به خیال رنگ و بویی ز وصال باز مانی

به سماع چون درآیی زخیال خویش بگذر

نفسی مگر نظر را به جمال او رسانی

وگر آن نظر میسر نشود تو را همان بس

که کنند التفاتی به جواب لن ترانی

چو همام بی‌زبان شد ز بیان ذوق عاجز

بشنو ز نی حکایت به زبان بی زبانی

شمارهٔ ۲۰۹

به جای هر سر مویی گرم بود جانی

فدای خاک کف پای چون تو جانانی

ز جام خویش یکی جرعه در دهانم ریز

مرا ز آن چه که خضر است و آب حیوانی

کسی که دیده بود نوبهار رویت را

دگر به خاطر او نگذرد گلستانی

میان زلف سیاهت دلم همی‌گوید

که را بود به جهان در چنین شبستانی

مگر ز باغ بهشت آمدی که در دنیی

بر این جمال ندیدیم هیچ انسانی

دلم ز درد تو آسایشی همی‌یابد

که در دهند نیابد ز هیچ درمانی

مگر که سبز شود کشت زار اومیدم

مراست هر نفس از آب دیده بارانی

نه همچو روی تو باشد گلی به فصل بهار

نه چون همام به وصفت هزار دستانی

شمارهٔ ۲۱۰

ز بهر تو باید مرا زندگانی

که شیرین‌تری از زمان جوانی

جهان با حضور تو خوش می‌نماید

مباد از تو خالی که جان جهانی

زمان با وجود تو گوید زمین را

که اکنون تو روشن‌تر از آسمانی

شمارهٔ ۲۱۱

در غیرتم که با خود همراز و همنشینی

در آب عکس خود را زنهار تا نبینی

آیینه را نخواهم در صحبتت که زانجا

دانی که تا چه غایت زیبا و نازنینی

آنگه که دیده باشی رویی بدین ملاحت

از خود به سر نیایی با ما کجا نشینی

زلف تو را نگویم عنبر کادب نباشد

با گرد خاک کویت گویم که عنبرینی

خورشید پیش رویت آید به سجده گوید

ای صانعی که از گل خورشید آفرینی

هر کاو لب تو دیده انگشت و لب گزیده

حیران حسن رویت صورت‌گران چینی

گل کیست تا به رویت نسبت کند همامش

یا مشک تا به مویت گوید که همچنینی

شمارهٔ ۲۱۲

پیک مبارک است نسیم سحرگهی

مشتاق را همی‌دهد از دوست آگهی

جان برخی نسیم که نگذاشت یک زمان

کز بوی زلف یار دماغم شود تهی

ای باد روح‌پرور همراز خوش نفس

یعقوب را بشارت یوسف همی‌دھی

این خسته فراق مصیبت رسیده را

پیغام می‌رسانی و مرهم همی‌نهی

مستعجلی و می‌نگذارم تو را ز دست

تا میکنی حکایت آن ماه خرگهی

در صحبتت روانه کنم جان خویشتن

کز قالبم نباید با باد همرهی

جان همام را بر جانان او رسان

عمری‌ست تا که تشنه به آب است مشتهی

شمارهٔ ۲۱۳

ای آفتاب خوبان وی آیت الهی

حسن تو را مسخر از ماه تا به ماهی

گر ماه را ز رویت بودی مدد نگشتی

وقت خسوف ظاهر بر روی مه سیاهی

نی خوبی شما را هرگز بود نهایت

نی اشتیاق‌ها را پیدا شود تناهی

گر خون عاشقان را ریزی به یک کرشمه

از ما گناه باشد گفتن که در گناهی

پیش سگان کویت بر خاک آستانت

گر باشدم مجالی دعوی کنم به شاهی

در دل بسی شکایت دارم ولی چه گویم

کاحوال بی‌حکایت دانسته‌ای کماهی

جز روی دوست دیدن می‌بینم از معاصی

با دیگری محبت می‌دانم از مناهی

هم ماه مهربانی هم جان زندگانی

هم نور دیده و دل هم پشت و هم پناهی

جان همام دارد آثار بوی جانان

انفاس عنبرینش هم می‌دهد گواهی

شمارهٔ ۲۱۴

می‌کند بوی تو با باد صبا همراهی

خلق را می‌دهد از بوی بهشت آگاهی

اثر کفر نماندی به جهان از رویت

گر نکردی سر زلفت مدد گمراهی

خجلم زان که به رخسار تو گویم ماهی

کز تو تا ماه تمام است ز مه تا ماهی

آفتاب است که مشهور جهان است به حسن

چشم بد دور ز رویت که چو مه پنجاهی

همه جویند تو را تا تو که را می‌جویی

همه خواهند تو را تا تو که را می‌خواهی

ما گدایان شرف از خاک درت یافته‌ایم

آستانت نفروشیم به تخت شاهی

گر بود سوی همامت نظری ور نبود

از درت دور نگردد چو سگ خرگاهی

شمارهٔ ۲۱۵

اثر لطف خدایی که چنین زیبایی

تا تو منظور منی شاکرم از بینایی

نیست ما را شب وصل تو میسر زیرا

که شب تیره شود روز چو رخ بنمایی

چون خیال تو ز پیشم نفسی خالی نیست

شرمم آید که شکایت کنم از تنهایی

در مه و مهر به یاد تو نظر می‌کردم

غیرتم گفت به چشمم که زهی هر جایی

لایق منصب حسنت نبود گر گویم

که چو خورشید جهان‌گیر و جهان‌آرایی

گر به رنگ گل رخسار تو بودی خورشید

همچو یاقوت نمودی فلک مینایی

با مشام تو لب خوش نفست همنفس است

مجمر و عود نه و عطر همی‌آسایی

در حدیث تو که جانی‌ست روان شیرینی

بیش از آن است که گویم شکری میخایی

سخنت را همه گوشیم و ز ذوق سخنت

گوش بی‌هوش نداند که چه می‌فرمایی

سخنی لایق وصفت ز زبان می‌طلبم

ای دریغا که وفا می‌نکند گویایی

مهرورز تو همام است زهی حسن و کرم

تازه شد در دل پیرم هوس برنایی

شمارهٔ ۲۱۶

ای گل از غنچه کی برون آیی

که شدم ز انتظار سودایی

بلبلان را نمی‌برد شب خواب

تا سحرگه نقاب بگشایی

با صبا گفته‌ای که می‌آیم

من و این مژده و شکیبایی

گر چه پیشم هزار تن بیشند

بی تو جان می‌دهم ز تنهایی

دیده در آرزوی دیدارت

وعده‌ای می‌دهد به بینایی

بر سر چشم من قدم نه تا

جویباری به گل بیارایی

تشنه در اشتیاق آب حیات

سوخت خود رحمتی نفرمایی

هر نظر محرم جمال تو نیست

دیده ها زان شدند هرجایی

از حدیثت همام را ذوقی

به زبان می‌رسد ز گویایی

شمارهٔ ۲۱۷

ای منزل مبارک می‌بخشیم صفایی

داری هوای مشکین از بوی آشنایی

خاک رهت ببوسم بر روی و دیده مالم

کانجا رسیده باشد روزی نشان پایی

بر سنگریزه‌هایت چون می‌کنم سلامی

آید به گوش جانم بی‌صوت مرحبایی

در منزلی که جانان آنجا گذشته باشد

با ذره‌های خاکش داریم ماجرایی

گردی ز منزل او گر بر بصر نشیند

سازنده‌تر نباشد زان خاک توتیایی

مقبل کسی که دارد در جان وفای یاران

جانم فدای یاری کاو را بود وفایی

از یاد دوست یابم آرام در فراقش

جز ذکر او ندانم دل را دگر دوایی

جان همام دارد حاصل ز عشق جانان

آن دولتی که نبود در سایه همایی

آن را که چتر عشقش افکند سایه بر سر

سلطان ملک عالم پیشش بود گدایی

شمارهٔ ۲۱۸

برای دیدن رویت خوش است بینایی

ز بهر نام تو آید به کار گویایی

نشسته بر در گوش است جان ما شب و روز

بدان هوس که اشارت بدو چه فرمایی

ز حسن روی تو رضوان امید می‌دارد

که روز حشر مگر روضه را بیارایی

چو در بهشت روی می‌نگر در آب حیات

ببین مشاهده خویش تا بیاسایی

ز حسن یوسف اگر دست پاره می‌کردند

که را بود حرکت گر تو روی بنمایی

خیال روی تو از پیش دیده خالی نیست

تو نیز بی‌خبری زان که همره مایی

درین حدیث من از غیرتت همی‌ترسم

که در گشادن رازم عتاب فرمایی

میسرت نشود ای همام در مستی

که احتراز نمایی و راز نگشایی

شمارهٔ ۲۱۹

دانی چگونه باشد از دوستان جدایی

چون دیده‌ای که ماند خالی ز روشنایی

سهل است عاشقان را از جان خود بریدن

لیکن ز روی جانان مشکل بود جدایی

در دوستی نباید هرگز خلل ز دوری

گر در میان جانان مهری بود خدایی

هر زر که خالص آید بر یک عیار باشد

صد بار اگر در آتش او را بیازمایی

ای نور چشم بینا داری فراغت از ما

ما خوش بدین تمنا دائم که زان مایی

گر صحبتت فقیری جوید عجب نباشد

با عشق در نگنجد سلطانی و گدایی

ما را طمع نباشد پرسیدن و عیادت

از زلف خود نسیمی بفرست اگر نیایی

هر کاو به بوی زلفت جان را نمی‌سپارد

در جان او نباشد بویی ز آشنایی

ای چون همام شهری افتاده در کمندت

زین بند کس نیابد تا جاودان رهایی

شمارهٔ ۲۲۰

گلستانی و ما مستان بویی

چه باشد گر بیابم آرزویی

چو از روی تو محروم است چشمم

سحرگه با صبا بفرست بویی

میان ما چو پیوندی‌ست جانی

فراغت دارم از هر ماه‌رویی

مراد خضر چون آب حیات است

به چشمش در نیاید آب جویی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : انگور و شراب را سعادت بادا

شمارهٔ ۲ : جهدی بنما تا بشناسی حق را

شمارهٔ ۳ : ای هجر تو خون کرده جگر یاران را

شمارهٔ ۴ : ای در سر زلف تو پریشانی‌ها

شمارهٔ ۵ : ای دل که شدی در سر آن زلف به تاب

شمارهٔ ۶ : زنهار مبالغت مکن در هر باب

شمارهٔ ۷ : گویند که هست بی نشان آب حیات

شمارهٔ ۸ : عشق تو که در دل آتش تیز افروخت

شمارهٔ ۹ : ای چشم تو را چو من جهانی شده مست

شمارهٔ ۱۰ : دوشش دیدم زلف بشولیده و مست

شمارهٔ ۱۱ : ای آنکه لبت آب حیات طرب است

شمارهٔ ۱۲ : در آرزوی تو شمع را جان به لب است

شمارهٔ ۱۳ : چون دیدن آن سرو روان در خواب است

شمارهٔ ۱۴ : با روی تو شمع برفروزد عجب است

شمارهٔ ۱۵ : میلت به من ای یار موافق عجب است

شمارهٔ ۱۶ : ای بی‌خبران شکل مجازی هیچ است

شمارهٔ ۱۷ : ای زلف به تاب دوست تاب تو که راست

شمارهٔ ۱۸ : لب بر لب من نهاد این لطف بس است

شمارهٔ ۱۹ : عشق تو که سرمایه این درویش است

شمارهٔ ۲۰ : ای باد مراغه حال خویشان خون است

شمارهٔ ۲۱ : ترشی تو ولیک نکته‌ات شیرین است

شمارهٔ ۲۲ : گفتم که مگر رای تو فرزانگی است

شمارهٔ ۲۳ : تا هر کست ای شانه نگیرد در دست

شمارهٔ ۲۴ : تبریز نکو و هر چه ز آنجاست نکوست

شمارهٔ ۲۵ : ای جام لب نگار می‌دار به دست

شمارهٔ ۲۶ : ای حور سرشت هیچ چیزت بد نیست

شمارهٔ ۲۷ : ما را به امید زندگانی بگذشت

شمارهٔ ۲۸ : چون خسته شد از منج لب شیرینت

شمارهٔ ۲۹ : چون زرد شد از رنج گل رعنایت

شمارهٔ ۳۰ : ای آب لطافت و طرب در جویت

شمارهٔ ۳۱ : ای عرصه تبریز زیانت مرساد

شمارهٔ ۳۲ : این سنگ که از آب روان می‌گردد

شمارهٔ ۳۳ : بزم از رخت امشب آفتابی دارد

شمارهٔ ۳۴ : زلفش سر کبر و سرفرازی دارد

شمارهٔ ۳۵ : زلفت که ز ماه تکیه‌گاهی دارد

شمارهٔ ۳۶ : معشوق من امشبی وفایی دارد

شمارهٔ ۳۷ : دل وقت سماع بوی دلدار برد

شمارهٔ ۳۸ : گفتی که سرشکت ز چه معنی خون شد

شمارهٔ ۳۹ : با عشق تو دل چون محرم راز آمد

شمارهٔ ۴۰ : گفتی غم عشقت همه کس می‌داند

شمارهٔ ۴۱ : گویند فلان سلطنتی می‌راند

شمارهٔ ۴۲ : ای دل مطلب دوا ز معلولی چند

شمارهٔ ۴۳ : در بزم تو هر که ترک هستی نکند

شمارهٔ ۴۴ : معشوقه به گرمابه شبی با ما بود

شمارهٔ ۴۵ : عشق تو جوان است و جوان خواهد بود

شمارهٔ ۴۶ : هر گه که قدح پر از می ناب شود

شمارهٔ ۴۷ : می بی لب تو طرب نمی‌افزاید

شمارهٔ ۴۸ : زان عهد قدیم چون مرا یاد آید

شمارهٔ ۴۹ : باد سحری رقص‌کنان می‌آید

شمارهٔ ۵۰ : گفتار خوش و لب چو قندم باید

شمارهٔ ۵۱ : نی حال دلم یکان یکان می‌گوید

شمارهٔ ۵۲ : گفتا که به ابروم که دارم در سر

شمارهٔ ۵۳ : این ملک به مالک گدا بازگذار

شمارهٔ ۵۴ : شد دوش میان ما حکایت آغاز

شمارهٔ ۵۵ : بادا چو کمان قامت اعدای تو کوز

شمارهٔ ۵۶ : ای خواجه بگو چه دیده‌ای باش هنوز

شمارهٔ ۵۷ : جانا دهنت که هست چون چشمه نوش

شمارهٔ ۵۸ : از سبزه شود خرد چو ماه اندر میغ

شمارهٔ ۵۹ : در صحبت شانه هست موی تو دریغ

شمارهٔ ۶۰ : ای ماه چه قبه‌ای ز قدرت عیوق

شمارهٔ ۶۱ : می‌آمد و بر گلش پریشان سنبل

شمارهٔ ۶۲ : با روی تو ننگرند عشاق به گل

شمارهٔ ۶۳ : دیر است که با غم تو در ساخته‌ام

شمارهٔ ۶۴ : رنج تو چو رنج خویش پنداشته‌ام

شمارهٔ ۶۵ : می‌آیم و از شرم چنان می‌افتم

شمارهٔ ۶۶ : گفتم چو تو را عاشق شیدا باشم

شمارهٔ ۶۷ : وصلت ندهم ز دست اگر جان بدهم

شمارهٔ ۶۸ : بنشسته بدیم ما دو شهباز به هم

شمارهٔ ۶۹ : هجران دیدیم و درد هجران دیدیم

شمارهٔ ۷۰ : منگر تو بدان که ما به تن مختصریم

شمارهٔ ۷۱ - مولانا قطب‌الدین عتیقی راست : تا چند بود دل به ریا پروردن

شمارهٔ ۷۲ - در جواب مولانا قطب‌الدین عتیقی : ای عادت تو به باده جان پروردن

شمارهٔ ۷۳ : تا کی رخ دل سوی گناه آوردن

شمارهٔ ۷۴ : در منزل او وقت خبر پرسیدن

شمارهٔ ۷۵ : چون نیست مجال روی و مویت دیدن

شمارهٔ ۷۶ : امشب که رسید دوست در منزل من

شمارهٔ ۷۷ : ای حلقه مشکین تو دام دل من

شمارهٔ ۷۸ : از مه قدحی نهاده بر کف گردون

شمارهٔ ۷۹ : یک جوهر روشن است جان من و تو

شمارهٔ ۸۰ : تلخ است مذاق زندگانی بی تو

شمارهٔ ۸۱ : یک نکته معنی ز همه دنیی به

شمارهٔ ۸۲ : از باغ ارم گوشه درویشان به

شمارهٔ ۸۳ : ترکم چو کمان ابروان کرد به زه

شمارهٔ ۸۴ : ای طبع تو را جان لطیفان بنده

شمارهٔ ۸۵ : با شمع چو گرم شد سر پروانه

شمارهٔ ۸۶ : ای دل تو ز همنشین دگرسان گردی

شمارهٔ ۸۷ : اینت نرسد که بر تنم رشک بری

شمارهٔ ۸۸ : ای همنفسان شدست وصلم سپری

شمارهٔ ۸۹ : ای صبح که آهنگ به خونم داری

شمارهٔ ۹۰ : معشوق ز ذوق باده گلناری

شمارهٔ ۹۱ : ای منزل دوست خوش هوایی داری

شمارهٔ ۹۲ : هر گه که گذر کنم بر آب صافی

شمارهٔ ۹۳ : ای نی تو نه همچو من پریشان حالی

شمارهٔ ۹۴ : ای عاشق رخسار تو چون ما خیلی

شمارهٔ ۹۵ : جان منی ای نگار و سلطان منی

شمارهٔ ۹۶ : ای باد اگرش خوش دل و تنها بینی

شمارهٔ ۹۷ : یک رنج تحمل کنی از صد برهی

شمارهٔ ۹۸ : ای نی که به ناله غم همی‌فرسایی

شمارهٔ ۹۹ : گه رهزن و گاه رهنمون می‌آیی

شمارهٔ ۱

انگور و شراب را سعادت بادا

می مستی و خواب را سعادت بادا

بادام شکست روغن صافی هست

گل رفت گلاب را سعادت بادا

شمارهٔ ۲

جهدی بنما تا بشناسی حق را

کانجا نخرند غلغل و بقبق را

از علم الهی که براق روح است

جز استر زینی نرسد احمق را

شمارهٔ ۳

ای هجر تو خون کرده جگر یاران را

از وصل تو شادی دل غم‌خواران را

چشمت که از اوست ملک حسن آبادان

مستی‌ست خراب کرده هشیاران را

شمارهٔ ۴

ای در سر زلف تو پریشانی‌ها

خوی لب لعلت شکرافشانی‌ها

در باغ رخت که نزهت چشم من است

شفتالوهاست لیتنی جانیها

شمارهٔ ۵

ای دل که شدی در سر آن زلف به تاب

در جایگه خوشی مکن جنگ و عتاب

وی دیده که تشنه‌ای بر آن درّ خوشاب

گر تشنه‌ای از بهر چه می‌ریزی آب

شمارهٔ ۶

زنهار مبالغت مکن در هر باب

در مذهب صاحب خرد این نیست صواب

بر راحت معتدل مزیدی مطلب

کز حرف زیاده می‌شود عذب عذاب

شمارهٔ ۷

گویند که هست بی نشان آب حیات

و اندر ظلمات است نهان آب حیات

چون کرد عرق ز شرم رویش دیدم

از چشمه خورشید روان آب حیات

شمارهٔ ۸

عشق تو که در دل آتش تیز افروخت

دانم که به شمع سوختن او آموخت

بر روی تو شمع همچو من عاشق شد

ناگه نفسی سرد زد و دستت سوخت

شمارهٔ ۹

ای چشم تو را چو من جهانی شده مست

در پای تو افتاده چو گیسوی تو پست

لعل لب تو ببرد آب یاقوت

دندان خوشت قیمت گوهر بشکست

شمارهٔ ۱۰

دوشش دیدم زلف بشولیده و مست

می آمد و دسته‌ای گل سرخ به دست

چون دید مرا گفت رخ زیبایم

دیدی که چگونه رونق گل بشکست

شمارهٔ ۱۱

ای آنکه لبت آب حیات طرب است

روی تو چو باده خرمی را سبب است

جان از لب یار می‌ستاند لب تو

این کآب حیات جان ستاند عجب است

شمارهٔ ۱۲

در آرزوی تو شمع را جان به لب است

زان مرده و سوخته چو من روز و شب است

ای شمع رخ تو را دو صد پروانه

پروانه منم دست تو سوزد عجب است

شمارهٔ ۱۳

چون دیدن آن سرو روان در خواب است

پس ذوق دل و راحت جان در خواب است

در خواب چو روی دوست می‌شاید دید

بیداری بخت عاشقان در خواب است

شمارهٔ ۱۴

با روی تو شمع برفروزد عجب است

با حسن تو دیده برندوزد عجب است

گفتی که ز شمع سوخت دستم ناگاه

خورشید که از شمع بسوزد عجب است

شمارهٔ ۱۵

میلت به من ای یار موافق عجب است

مهرت به من ای نگار صادق عجب است

عاشق دیدی در انتظار معشوق

معشوق در انتظار عاشق عجب است

شمارهٔ ۱۶

ای بی‌خبران شکل مجازی هیچ است

احوال فلک بدین درازی هیچ است

برگیر به عقل پرده از چشم خیال

تا بشناسی کاین همه بازی هیچ است

شمارهٔ ۱۷

ای زلف به تاب دوست تاب تو که راست

وی لعل خوشش برگ عتاب تو که راست

ای چشمش اگر سوال جان خواهی کرد

جز دادن جان دگر جواب تو که راست

شمارهٔ ۱۸

لب بر لب من نهاد این لطف بس است

می‌گفت که با کشته خویشم هوس است

جان زندگی‌ای یافت ز بوی نفسش

معلومم شد که زندگانی نفس است

شمارهٔ ۱۹

عشق تو که سرمایه این درویش است

زاندازه هر هوس‌پرستی بیش است

چیزی‌ست که از ازل مرا در سر بود

کاری‌ست که تا ابد مرا در پیش است

شمارهٔ ۲۰

ای باد مراغه حال خویشان خون است

وان یار مرا زلف پریشان چون است

خون گشت دلم ز درد نادیدنشان

گویی دل نازنین ایشان چون است

شمارهٔ ۲۱

ترشی تو ولیک نکته‌ات شیرین است

یک نکته تو لایق صد تحسین است

چون نکته شنیدم از دهانت گفتم

درّی که ز کون خر بیفتد این است

شمارهٔ ۲۲

گفتم که مگر رای تو فرزانگی است

رفتیم و هنوزت سر بیگانگی است

هر حیله که در تصور عقل آید

کردیم کنون نوبت دیوانگی است

شمارهٔ ۲۳

تا هر کست ای شانه نگیرد در دست

کوتاه کن از دو زلف آن دلبر دست

دست دگری شکافت ای شانه سرت

تو زلف نگار من چه پیچی در دست

شمارهٔ ۲۴

تبریز نکو و هر چه ز آنجاست نکوست

مغزند و مپندار تو ایشان را پوست

با طبع مخالفان موافق نشوند

هرگز نشود فرشته با دیوان دوست

شمارهٔ ۲۵

ای جام لب نگار می‌دار به دست

با او چو خوش آورید این کار بدست

بادا ز لب یار قدح مالامال

کآورد به خون دل لب یار به دست

شمارهٔ ۲۶

ای حور سرشت هیچ چیزت بد نیست

وز حسن تو ماه را یکی از صد نیست

آن چشمه که حوض کوثرش می‌خوانند

گر هست دهان توست ور نی خود نیست

شمارهٔ ۲۷

ما را به امید زندگانی بگذشت

دور از رویت دور جوانی بگذشت

با این همه تازه رو و خوش می‌باشم

کاخر عمرم به مهربانی بگذشت

شمارهٔ ۲۸

چون خسته شد از منج لب شیرینت

خونین شد از این غم دل صد مسکینت

بازار عسل به لب چو بشکستی منج

زد نیش ز رشک بر لب نوشینت

شمارهٔ ۲۹

چون زرد شد از رنج گل رعنایت

شد رنج خجل ز روی شهرآرایت

دانست که زو دردسری یافته‌ای

افتاد کنون به عذر آن در پایت

شمارهٔ ۳۰

ای آب لطافت و طرب در جویت

جان زنده کند نسیم کآرد بویت

ز انگشت‌نمای عاشقان در کویت

ترسم که نشان بماند اندر رویت

شمارهٔ ۳۱

ای عرصه تبریز زیانت مرساد

آسیب زمان به مردمانت مرساد

تو همچو تنی و جان و دل هر دو امام

دردی به دل و غمی به جانت مرساد

شمارهٔ ۳۲

این سنگ که از آب روان می‌گردد

پیوسته بسان آسمان می‌گردد

نالان همه شب بسان بیماران است

سرگردان‌تر ز عاشقان می‌گردد

شمارهٔ ۳۳

بزم از رخت امشب آفتابی دارد

چشم تو به هر گوشه خرابی دارد

لیکن ز لب تو کس نمی‌یابد کام

جز جام که پیش لبت آبی دارد

شمارهٔ ۳۴

زلفش سر کبر و سرفرازی دارد

زان کشتن عاشقان به بازی دارد

ای دل تو چه می‌شوی چنین در کارش

کار سر زلف او درازی دارد

شمارهٔ ۳۵

زلفت که ز ماه تکیه‌گاهی دارد

انصاف که خوش منصب و جاهی دارد

بربود دلم چه یارمش گفت که او

چون عارض تو پشت و پناهی دارد

شمارهٔ ۳۶

معشوق من امشبی وفایی دارد

کارم ز وصال او نوایی دارد

ای صبح دمی نفس مزن بهر خدا

کآیینه طبع من صفایی دارد

شمارهٔ ۳۷

دل وقت سماع بوی دلدار برد

حالش به سراپرده اسرار برد

این زمزمه مرکبی‌ست تا روح ترا

برگیرد و خوش به منزل یار برد

شمارهٔ ۳۸

گفتی که سرشکت ز چه معنی خون شد

خون نیست ولی با تو بگویم چون شد

در دیده من خیال رخسار تو بود

اشکم چو گذر کرد بر او گلگون شد

شمارهٔ ۳۹

با عشق تو دل چون محرم راز آمد

با دل در و دیوار در آواز آمد

در اوج تو چون روح به پرواز آمد

آواز آمد که مرغ ما باز آمد

شمارهٔ ۴۰

گفتی غم عشقت همه کس می‌داند

این راز گشاده‌ای بدان می‌ماند

ما راز ترا فاش نکردیم ولی

اشک است که چون آب فرو می‌خواند

شمارهٔ ۴۱

گویند فلان سلطنتی می‌راند

بهمان بد و نیک ملک نیکو داند

بیهوده به ریش خویشتن می‌خندند

کاین کار کسی دگر همی‌گرداند

شمارهٔ ۴۲

ای دل مطلب دوا ز معلولی چند

مشغول مشو به مهر مشغولی چند

پیرامن آستان درویشان گرد

باشد که شوی قبول مقبولی چند

شمارهٔ ۴۳

در بزم تو هر که ترک هستی نکند

از باده لب‌های تو مستی نکند

در مذهب عاشقی مسلمان نبود

با روی تو هر که بت‌پرستی نکند

شمارهٔ ۴۴

معشوقه به گرمابه شبی با ما بود

ما را ز فروغ چهره خورشید نمود

گِل بر سر گُل می‌زد و من می‌گفتم

خورشید به گِل کجا توانی اندود

شمارهٔ ۴۵

عشق تو جوان است و جوان خواهد بود

تا هست جهان جانِ جهان خواهد بود

تا در دهن خلق زبان خواهد بود

افسانه عشق در میان خواهد بود

شمارهٔ ۴۶

هر گه که قدح پر از می ناب شود

از عکس می ناب چو عناب شود

آبش لب یار می‌برد نیست عجب

با لعل گر آبگینه بی آب شود

شمارهٔ ۴۷

می بی لب تو طرب نمی‌افزاید

خود بی لبت از شراب کاری ناید

ماییم و شراب و سبزه و آب روان

جز وصل تو آن چیست که در می‌باید

شمارهٔ ۴۸

زان عهد قدیم چون مرا یاد آید

لذات جهان سر به سرم باد آید

در انجمنی اگر حدیث تو رود

از سینه دل خسته به فریاد آید

شمارهٔ ۴۹

باد سحری رقص‌کنان می‌آید

با مژده یار مهربان می‌آید

برخیز که تا بر سر ره بنشینیم

کآواز درای کاروان می‌آید

شمارهٔ ۵۰

گفتار خوش و لب چو قندم باید

گیسوی دراز چون کمندم باید

گویند که یار سرو بالا داری

عالی نظرم قد بلندم باید

شمارهٔ ۵۱

نی حال دلم یکان یکان می‌گوید

وان راز که داشتم نهان می‌گوید

رازی که به صد زبان بیان نتوان کرد

از نی بشنو که بی زبان می‌گوید

شمارهٔ ۵۲

گفتا که به ابروم که دارم در سر

کامشب نفسی کنم به پیش تو گذر

سوگند چرا به قامت راست نخورد

سوگند به کج خورده که دارد باور

شمارهٔ ۵۳

این ملک به مالک گدا بازگذار

خود را به تو تسلیم و رضا بازگذار

تاکی به چرا و چون دهی عمر به باد

ای بنده خدایی به خدا بازگذار

شمارهٔ ۵۴

شد دوش میان ما حکایت آغاز

از هر بن موییم برآمد آواز

شب رفت و حدیث ما به پایان نرسید

شب را چه گنه حدیث ما بود دراز

شمارهٔ ۵۵

بادا چو کمان قامت اعدای تو کوز

پیچیده در او غم فراوان چون توز

بر دشمن ناقصت مضاعف بادا

اندوه تو بر دلم ز مکر مهموز

شمارهٔ ۵۶

ای خواجه بگو چه دیده‌ای باش هنوز

زین ره به کجا رسیده‌ای باش هنوز

زان جرعه که زان سپهر سرگردان شد

یک قطره کجا چشیده‌ای باش هنوز

شمارهٔ ۵۷

جانا دهنت که هست چون چشمه نوش

می‌آوردش ظلمت شب در آغوش

آن پنبه پندار که در گوش تو بود

پشم آمد و یکباره برون کرد ز گوش

شمارهٔ ۵۸

از سبزه شود خرد چو ماه اندر میغ

چون رفت خرد ز سر بود لایق تیغ

گر آدمی‌ای میل تو با سبزه خطاست

ورزان که خری سبزه ز تو نیست دریغ

شمارهٔ ۵۹

در صحبت شانه هست موی تو دریغ

با آینه اتفاق روی تو دریغ

مگذار که باد بگذرد بر زلفت

زیرا که به باد هست بوی تو دریغ

شمارهٔ ۶۰

ای ماه چه قبه‌ای ز قدرت عیوق

اقبال چو عاشق است دادت معشوق

خصم تو چو ناقص است دایم بادا

در صرع و نقرس چو لفیف مفروق

شمارهٔ ۶۱

می‌آمد و بر گلش پریشان سنبل

بر چهره عرق نشسته چون بر گل مل

بر عارض همچو گل روان کرده گلاب

وز نازکیش آب شده لاله و گل

شمارهٔ ۶۲

با روی تو ننگرند عشاق به گل

گل پیش تو نشمرند عشاق به گل

روزی که وصالت نرسد ایشان را

آن روز به سر برند عشاق به گل

شمارهٔ ۶۳

دیر است که با غم تو در ساخته‌ام

پنهان ز تو با تو عشق‌ها باخته‌ام

زان با تو نگفته‌ام که هرگز خود را

شایسته خدمت تو نشناخته‌ام

شمارهٔ ۶۴

رنج تو چو رنج خویش پنداشته‌ام

این هفته طرب ز یاد بگذاشته‌ام

گفتی ز چه خاست درد چشم تو بگو

من رنج تو را به دیده برداشته‌ام

شمارهٔ ۶۵

می‌آیم و از شرم چنان می‌افتم

کز زندگی خود به گمان می‌افتم

بی تو غم دل به صد زبان می‌گویم

چون روی تو بینم از زبان می‌افتم

شمارهٔ ۶۶

گفتم چو تو را عاشق شیدا باشم

شاید که من دل شده تنها باشم

گفتا چو مرا میان جان جا کردی

آنجا که تو باشی نه من آنجا باشم

شمارهٔ ۶۷

وصلت ندهم ز دست اگر جان بدهم

کی وصل تو را به ملک خاقان بدهم

جانا دلم آتشکده غم بادا

گر خاک درت به آب حیوان بدهم

شمارهٔ ۶۸

بنشسته بدیم ما دو شهباز به هم

کردیم به کوه و دشت پرواز بهم

هر یک به رهی دگر برون افتادیم

تا خود به کجا رسیم ما باز به هم

شمارهٔ ۶۹

هجران دیدیم و درد هجران دیدیم

دردی که نداشت هیچ درمان دیدیم

چون روز وصال قصه کوتاه کنیم

شب‌های دراز دردمندان دیدیم

شمارهٔ ۷۰

منگر تو بدان که ما به تن مختصریم

هر چند که کوتهیم عالی نظریم

این‌ها همه صندوق پر از کرباسند

ما حقه سربسته لعل و گهریم

شمارهٔ ۷۱ - مولانا قطب‌الدین عتیقی راست

تا چند بود دل به ریا پروردن

در باده نهم سر پس از این تا گردن

تا تو برهی ز غیبت من کردن

من باز رهم ز باده پنهان خوردن

شمارهٔ ۷۲ - در جواب مولانا قطب‌الدین عتیقی

ای عادت تو به باده جان پروردن

می خور که ملامتت نخواهم کردن

می چون به لبت رسد ز شرم آب شود

پس باده تو را حلال باشد خوردن

شمارهٔ ۷۳

تا کی رخ دل سوی گناه آوردن

وان میغ سیاه پیش ماه آوردن

تا چند ز آب سرخ در چشم خرد

از بی‌خردی آب سیاه آوردن

شمارهٔ ۷۴

در منزل او وقت خبر پرسیدن

خون شد دلم از بانگ صدا بشنیدن

گفتم که کجا توان مر او را دیدن

گفتا که کجا توان مر او را دیدن

شمارهٔ ۷۵

چون نیست مجال روی و مویت دیدن

راضی شده‌ام به خاک کویت دیدن

پر شد دو جهان ز حسن روی تو ولی

اندازۀ چشم نیست رویت دیدن

شمارهٔ ۷۶

امشب که رسید دوست در منزل من

شد جان و دل از حضورش آب و گل من

آیینه دل یافت صفا از رویش

ای صبح مکن تیره صفای دل من

شمارهٔ ۷۷

ای حلقه مشکین تو دام دل من

محنت‌کده عشق تو نام دل من

مشکن دل من که آخر ای دوست مدام

پر باده عشق توست جام دل من

شمارهٔ ۷۸

از مه قدحی نهاده بر کف گردون

یاران گه خواب نیست خیزید کنون

ما نیز به کام خود قدح برگیریم

نتوان بودن ز دور گردون بیرون

شمارهٔ ۷۹

یک جوهر روشن است جان من و تو

آگه نشود کس ز نهان من و تو

ای دوست میان من و تو فرقی نیست

حیفیم من و تو در میان من و تو

شمارهٔ ۸۰

تلخ است مذاق زندگانی بی تو

باد است حدیث شادمانی بی تو

نتوان به زبان شرح فراقت دادن

حالی است مرا چنان که دانی بی تو

شمارهٔ ۸۱

یک نکته معنی ز همه دنیی به

دنیی چه بود ز جنت الماوی به

شاهی مطلب منصب درویشی جوی

کز هر دو جهان بندگی مولی به

شمارهٔ ۸۲

از باغ ارم گوشه درویشان به

درویش ز چشم این و آن پنهان به

در جیب کشیدیم سر و آسودیم

سر درکشی از سرکشی سلطان به

شمارهٔ ۸۳

ترکم چو کمان ابروان کرد به زه

تیر مژه انداخت از آن بر که و مه

چون دید که موی خواهد آن ترک شکافت

هندو بچه زلف تو پوشید زره

شمارهٔ ۸۴

ای طبع تو را جان لطیفان بنده

ساز تو مزاج طبع را سازنده

در خدمت تو همه چو چنگ استاده

وز غایت شرم سر به پیش افکنده

شمارهٔ ۸۵

با شمع چو گرم شد سر پروانه

با شمع بسوخت خویشتن مردانه

شد در سر شمع و شمع را شب همه شب

از سوختن خویش بدو پروا نه

شمارهٔ ۸۶

ای دل تو ز همنشین دگرسان گردی

با هر چه نشینی به صفت آن گردی

پیوسته چو گرد زلف خوبان گردی

این مایه ندانی که پریشان گردی

شمارهٔ ۸۷

اینت نرسد که بر تنم رشک بری

زیرا که بر او رشک برد ماه و پری

ای روی تو برده آب گلبرگ طری

سبحان الله ز گل بسی خوبتری

شمارهٔ ۸۸

ای همنفسان شدست وصلم سپری

وقت است که آغاز کنم نوحه‌گری

در پرده شب دمی نوا یافته بود

کارم ز لبت کرد سحر پرده‌دری

شمارهٔ ۸۹

ای صبح که آهنگ به خونم داری

از باد دل مرا چه می‌آزاری

داری نفسی سردتر از یخ امشب

تو زاده خورشید نه‌ای پنداری

شمارهٔ ۹۰

معشوق ز ذوق باده گلناری

در ساخته بود دوش با بیداری

ز اشکم بر او شیشه حدیثی می‌راند

می‌داد دران حدیث شمعش یاری

شمارهٔ ۹۱

ای منزل دوست خوش هوایی داری

فریاد که بوی آشنایی داری

من خاک تو را چو سرمه در دیده کشم

زیرا که نشان کف پایی داری

شمارهٔ ۹۲

هر گه که گذر کنم بر آب صافی

وز شوق نظر کنم در آب صافی

چندان گریم که آب صافی گردد

از خون دو چشم من شراب صافی

شمارهٔ ۹۳

ای نی تو نه همچو من پریشان حالی

بی درد برین صفت چرا می‌نالی

گیرم که منم ز غصه‌ها مالامال

آخر نه تو داری اندرونی خالی

شمارهٔ ۹۴

ای عاشق رخسار تو چون ما خیلی

خود نیست به عاشقان دلت را میلی

کس نیست ز عاشقان به زندان لبت

گر زان که لبت چنین کند واویلی

شمارهٔ ۹۵

جان منی ای نگار و سلطان منی

سلطان منی ولی به فرمان منی

هم سرو و روان هم مه تابان منی

کوتاه کنم حدیث جانان منی

شمارهٔ ۹۶

ای باد اگرش خوش دل و تنها بینی

و او را هوس این دل شیدا بینی

گویش تو بدان نشان که دی می‌گفتی

کاحوال تو چون است بیا تا بینی

شمارهٔ ۹۷

یک رنج تحمل کنی از صد برهی

چون نیک شوی ز صحبت بد برهی

چون نفس تو با تو هیچکس را بد نیست

فارغ شوی از بدی گر از خود برهی

شمارهٔ ۹۸

ای نی که به ناله غم همی‌فرسایی

وز نغمه خوش طرب همی‌افزایی

ببریده‌ای از شکر از آن می‌نالی

وین طرفه که بی شکر شکر می‌خایی

شمارهٔ ۹۹

گه رهزن و گاه رهنمون می‌آیی

گاهی ز درون گه ز برون می‌آیی

هر لحظه به کسوه‌ای برون می-آیی

آگه نشود کسی که چون می‌آیی

مفردات

شمارهٔ ۱ : درخت بخل ترا کس ز بیخ برنکند

شمارهٔ ۲ : سعادت با سلامت یار بادت

شمارهٔ ۳ : از آن مجلس به صورت گرچه دور است

شمارهٔ ۴ : ز دولت تو مرا دست داده بود دمی

شمارهٔ ۵ : حالم ز فرقت تو نیاید به نامه راست

شمارهٔ ۶ : مرا به طلعت تو اشتیاق چندانی است

شمارهٔ ۷ : از دل خبر مپرس که بر وی چه‌ها گذشت

شمارهٔ ۸ : عمری که از او جهانی ارزد

شمارهٔ ۹ : چه نویسم ز آرزومندی

شمارهٔ ۱۰ : همی‌رسان به جماعت چو شاخ نخل کرم

شمارهٔ ۱۱ : هر گه که دلم ز ره بیفتد

شمارهٔ ۱۲ : ملامتی نتوان کرد روستایی را

شمارهٔ ۱۳ : به آن هم مفتخر هم مبتهج شد

شمارهٔ ۱۴ : بفرست نسیمی که سلام تو رساند

شمارهٔ ۱۵ : ز ذوق یار ملامت‌گران چو بی‌خبرند

شمارهٔ ۱۶ : کو حیدر هاشمی و کو حاتم طی

شمارهٔ ۱۷ : حالی که به صد زبان بیان نتوان کرد

شمارهٔ ۱۸ : به جای خویش بود گر درخت طوبی را

شمارهٔ ۱۹ : مردم تبریز همچو آب لطیفند

شمارهٔ ۲۰ : هر باد که از شام به اصحاب تو آید

شمارهٔ ۲۱ : درین دیار بدان زنده‌ام که گه‌گاهی

شمارهٔ ۲۲ : مرا به فکر چه حاجت که شعر من آبی‌ست

شمارهٔ ۲۳ : بهانه می‌طلبد دوست گفتگویی را

شمارهٔ ۲۴ : بیش از آن است که آید ز زبان تقریرش

شمارهٔ ۲۵ : آن همی‌خواندم همی‌بوسیدمش

شمارهٔ ۲۶ : همیشه باد به کام تو گردش گردون

شمارهٔ ۲۷ : ملول شد دل ما در شب دراز فراق

شمارهٔ ۲۸ : ای سواد نامه‌ات نور سواد دیده‌ام

شمارهٔ ۲۹ : چه گویم و چه نویسم که زین سفر چه کشیدم

شمارهٔ ۳۰ : حرف و ترکیب ندانم که من از سر تا پای

شمارهٔ ۳۱ : ز چشم دوری و دل روز و شب ملازم توست

شمارهٔ ۳۲ : هست امیدم که خاک پای تو گردم

شمارهٔ ۳۳ : نه آن پیوند دارد با تو جانم

شمارهٔ ۳۴ : ره‌روان بستند بر فتراک ما را لاجرم

شمارهٔ ۳۵ : نانش نه و خلق او را در هر دو جهان مهمان

شمارهٔ ۳۶ : فتنه عالمی شدی فتنه شدم چو دیدمت

شمارهٔ ۳۷ : ناز ز حد ببرده‌ای ای بت نازنین من

شمارهٔ ۳۸ : ای دل من نگین تو مهر تو مهر آن نگین

شمارهٔ ۳۹ : در سماع آمد بت خوبان چین

شمارهٔ ۴۰ : من کیم باری که نامم بر زبان آورده‌ای

شمارهٔ ۴۱ : ز وصف اشتیاق او شدی الکن بیان من

شمارهٔ ۴۲ : هنوز صبح نخستین روز دولت توست

شمارهٔ ۴۳ : از دیده گرچه دوری از دور در حضوری

شمارهٔ ۴۴ : می‌نویسم پیش جانان نامه‌ای

شمارهٔ ۴۵ : چون جان و دلم ز خدمتت نیست جدا

شمارهٔ ۴۶ : برون ز عالم حس است جان خرده بینان را

شمارهٔ ۴۷ : دل گفت که زحمت تن آنجا چه بری

شمارهٔ ۴۸ : چون تو از جانب شیراز به تبریز آیی

شمارهٔ ۱

درخت بخل ترا کس ز بیخ برنکند

مگر که صرصر حمق تو بشکند آن را

شمارهٔ ۲

سعادت با سلامت یار بادت

نگه‌دار حوادث کردگارت

شمارهٔ ۳

از آن مجلس به صورت گرچه دور است

مخوان دورش که جانش در حضور است

شمارهٔ ۴

ز دولت تو مرا دست داده بود دمی

به بندگیت که تاریخ روزگار من است

شمارهٔ ۵

حالم ز فرقت تو نیاید به نامه راست

کاین کارنامه‌ای‌ست نه این کار نامه است

شمارهٔ ۶

مرا به طلعت تو اشتیاق چندانی است

که زائران حرم را به کعبه چندان نیست

شمارهٔ ۷

از دل خبر مپرس که بر وی چه‌ها گذشت

کاین سیل غم نخست به شهر شما گذشت

شمارهٔ ۸

عمری که از او جهانی ارزد

در صحبت خلق رایگانی بگذشت

شمارهٔ ۹

چه نویسم ز آرزومندی

کان زبان قلم نداند گفت

شمارهٔ ۱۰

همی‌رسان به جماعت چو شاخ نخل کرم

وگرنه باش چو بید لطیف راحت روح

شمارهٔ ۱۱

هر گه که دلم ز ره بیفتد

نور رخ تو دلیل گردد

شمارهٔ ۱۲

ملامتی نتوان کرد روستایی را

که پیش شهد و شکر نام کشک و دوغ برد

شمارهٔ ۱۳

به آن هم مفتخر هم مبتهج شد

دلش با انس و راحت ممتزج شد

شمارهٔ ۱۴

بفرست نسیمی که سلام تو رساند

وز دست فراقم به سلامت برهاند

شمارهٔ ۱۵

ز ذوق یار ملامت‌گران چو بی‌خبرند

به روی دوست چو خرگوش خفته می‌نگرند

شمارهٔ ۱۶

کو حیدر هاشمی و کو حاتم طی

تا ماتم مردمی و مردی دارند

شمارهٔ ۱۷

حالی که به صد زبان بیان نتوان کرد

کلک دو زبان چگونه تقریر کند

شمارهٔ ۱۸

به جای خویش بود گر درخت طوبی را

ز سلسبیل وز آب حیات آب دهند

شمارهٔ ۱۹

مردم تبریز همچو آب لطیفند

شخص به جز از شکل خود در آب نبیند

شمارهٔ ۲۰

هر باد که از شام به اصحاب تو آید

آرام دل و راحت ارواح فزاید

شمارهٔ ۲۱

درین دیار بدان زنده‌ام که گه‌گاهی

نسیم باد صبا زان دیار می‌آید

شمارهٔ ۲۲

مرا به فکر چه حاجت که شعر من آبی‌ست

که طبع را ز لبت در دهان همی‌آید

شمارهٔ ۲۳

بهانه می‌طلبد دوست گفتگویی را

وز این متاع شود گرم عشق را بازار

شمارهٔ ۲۴

بیش از آن است که آید ز زبان تقریرش

ی میسر شود از نوک قلم تحریرش

شمارهٔ ۲۵

آن همی‌خواندم همی‌بوسیدمش

در سواد دیده می‌مالیدمش

شمارهٔ ۲۶

همیشه باد به کام تو گردش گردون

قدر ببسته بدین کار تا ابد میثاق

شمارهٔ ۲۷

ملول شد دل ما در شب دراز فراق

مگر طلوع کند آفتاب روز وصال

شمارهٔ ۲۸

ای سواد نامه‌ات نور سواد دیده‌ام

تازه جانی یافتم تا نامه‌ات را دیده‌ام

شمارهٔ ۲۹

چه گویم و چه نویسم که زین سفر چه کشیدم

ز روزگار پیاپی بدیدم آنچه بدیدم

شمارهٔ ۳۰

حرف و ترکیب ندانم که من از سر تا پای

هر کجا دیده برافتاد همه جان دیدم

شمارهٔ ۳۱

ز چشم دوری و دل روز و شب ملازم توست

امید هست که محروم هم نماند چشم

شمارهٔ ۳۲

هست امیدم که خاک پای تو گردم

بار خدایا بدین امید رسانم

شمارهٔ ۳۳

نه آن پیوند دارد با تو جانم

که آید وصف آن اندر بیانم

شمارهٔ ۳۴

ره‌روان بستند بر فتراک ما را لاجرم

پیشتر از کاروان خود را به منزل یافتیم

شمارهٔ ۳۵

نانش نه و خلق او را در هر دو جهان مهمان

ای دوست چنین باشد ایثار جوانمردان

شمارهٔ ۳۶

فتنه عالمی شدی فتنه شدم چو دیدمت

فتنه نگر که می‌کند فتنه فتنه‌بین من

شمارهٔ ۳۷

ناز ز حد ببرده‌ای ای بت نازنین من

راه جفا گزیده‌ای ای ز جهان گزین من

شمارهٔ ۳۸

ای دل من نگین تو مهر تو مهر آن نگین

عمر شد و نمی‌رود نقش تو از نگین من

شمارهٔ ۳۹

در سماع آمد بت خوبان چین

آفتابی بر زمین در چرخ بین

شمارهٔ ۴۰

من کیم باری که نامم بر زبان آورده‌ای

یا به نوک کلک در تصنیف نامم برده‌ای

شمارهٔ ۴۱

ز وصف اشتیاق او شدی الکن بیان من

به جای هر سر مویی مرا گر صد زبانستی

شمارهٔ ۴۲

هنوز صبح نخستین روز دولت توست

در انتظار طلوع جمال خورشیدی

شمارهٔ ۴۳

از دیده گرچه دوری از دور در حضوری

در جسم دل چو جانی در چشم جان چو نوری

شمارهٔ ۴۴

می‌نویسم پیش جانان نامه‌ای

کاشکی من نامه خود بودمی

شمارهٔ ۴۵

چون جان و دلم ز خدمتت نیست جدا

اندر نظرت چه قدر دارد بدنی

شمارهٔ ۴۶

برون ز عالم حس است جان خرده بینان را

به غمزه سوی یکدیگر اشارت‌های پنهانی

شمارهٔ ۴۷

دل گفت که زحمت تن آنجا چه بری

این کار همان به که به جان فرمایی

شمارهٔ ۴۸

چون تو از جانب شیراز به تبریز آیی

شکر آن نعمت را وام کنم گویایی

مثنویات

شمارهٔ ۱ - در ستایش رب العالمین : ای وجودت به ذات خود قایم

شمارهٔ ۲ - در نعت سیدالمرسلین (ص) : هر که ره با دلیل پیماید

شمارهٔ ۳ - در نعت خلیفه اول : پیشوا یار غار او صدیق

شمارهٔ ۴ - در نعت خلیفه دوم : بعدازان چون خلیفه گشت عمر

شمارهٔ ۵ - در نعت خلیفه سوم : چون عمر شد روان به دار سلام

شمارهٔ ۶ - در نعت خلیفه چهارم و فرزندان او و دو عم پیامبر و سایر مهاجرین و انصار

شمارهٔ ۷ - در وصف عشق : ذوق وجد وسماع وجان بازی

شمارهٔ ۸ - در ستایش علمی که بدان مستفیذ می توان شد : علم باید که ره نمای بود

شمارهٔ ۹ - در مذمت از واعظانی که به فرموده خویش عمل نکنند

شمارهٔ ۱۰ - در مدح واعظان متدین : واعظانی که اهل تحقیقند

شمارهٔ ۱۱ - فی التواضع : دل‌ربایی به دل‌نوازی کن

شمارهٔ ۱۲ - فی مذمه الدنیا : آرزوهاست در دلت پنهان

شمارهٔ ۱۳ - فی مذمه الشهوه : گفتن از بهر کار در کار است

شمارهٔ ۱۴ - فی الموعظه : همنفس شد سگ شبان با گرگ

شمارهٔ ۱۵ - حکایت : زنگیی زشت را ظریفی دید

شمارهٔ ۱ - در ستایش رب العالمین

ای وجودت به ذات خود قایم

ذات پاک تو قایم و دایم

اول و آخر و قدیم و عظیم

خالق و رازق و کریم و رحیم

ظاهر و باطن و غفور و ودود

قادر و کاینات را معبود

حی و قیوم و مبدع اشیا

ای ز فیض تو شبنمی دریا

واحد بی شریک و همتایی

عقل بخشی و دین و دانایی

می نماید به بندگان سعید

فضل و تأیید تو ره توحید

یافت از لا اله الا الله

جان ز ظلمت به نور وحدت راه

بتی بر ره نظر نگذاشت

نقشهای خیال را برداشت

چون ز بت پاک کرد ره را لا

شد به الله رهنمون الا

لا والا به رهبری یارند

گرچه با هم مخالفت دارند

کرم حق چو می کند احسان

میشود حرفه رهبر انسان

گرچه احسان حق فراوان است

بهترین نور عقل و ایمان است

ای دل از نور حکمتت بینا

آگه از سر جاهدوا فینا

جسم را قدرت تو جان داده

عقل ره بین کاردان داده

تن توانا ز جان و جان از عقل

عقل از ایمان ز توست این همه فضل

نور ایمان چو شمع جان آمد

لفظ توحید بر زبان آمد

ای به حکمت زمدرکات حواس

علم معقول را نهاده اساس

حس رساند به عقل و ماند باز

نیست از صورتش مجال جواز

داده ای عقل را تو دانایی

نفسها را از و توانایی

می نماید به نوع انسان راه

وز فنون حکم کند آگاه

مرشد عالم معانی اوست

مخبر از آب زندگانی اوست

می رود پیش و ره روان با او

ذکرشان لا اله الا هو

تا به جایی رسند کز انوار

خیره گردد عقول را ابصار

انبیایی که ره نمایانند

با صفات تو آشنایانند

بندگی را همه کمر بسته

دیده از ما سیواک بر بسته

می کنی ره نمای راه روان

چون خرد باز ماند از طیران

عقل مرغی ست فکر بال و پرش

هست از آن سوی آسمان گذرش

الیک اصحاب وحی خود دگرند

کز مقامات عقل می گذرند

انبیا از تو یافتند این سیر

به عزازیل کی رسد آنا خیر

خاکیان را شرف تو بخشیدی

این طرف و آن طرف تو بخشیدی

چون زنورت منور آمد خاک

شد کثیفی لطیفتر ز افلاک

به گروهی ز خاکیان شریف

دادی از علم و معرفت تشریف

قربتی یافتند از حضرت

که باران می برد ملک غیرت

چون که ای قریب بشنیدند

خویش را از مقربان دیدند

با تو لفظ خطاب میگویند

و آنچه می باید از تو می جویند

باز در عزتت چو می نگرند

خویش را نیک دور می شمرند

او و هوا بر زبان همی رانند

ادب خود درین همی دانند

گاه او گه تو گوی ای ذاکر

زان که هم باطن است و هم ظاهر

اوست موجود جاودان باقی

وز وجودش جهان جان باقی

هستی ممکنات ازو پیدا

گشت چون نقش موج بر دریا

نقش این موجهای هست نمای

قایم آمد به بحر موج افزای

او تواند به خاک جان دادن

دانش و لهجه و بیان دادن

صورت جان نماید از بدنی

آب حیوان گشاید از دهنی

قطره آب کاصل انسان است

مظهر لطف صنع یزدان است

مبدعی عالمی توانایی

که ز یک قطره ساخت دریایی

مبدع الروح منشیء الانسان

مظهر العلم فیه والعرفان

پرورش داده حکمتش جان را

نعمتش نوعهای حیوان را

نعمت آرزو چو داد به ما

گشت از ان قدر نعمتش پیدا

آرزو شد خلاصه نعمش

داد بی آرزو به ما گرمش

چون توان کرد شکر این نعمت

گشته پیدا ز قدرت و حکمت

عاجز آمد روان بیننده

از آفرینها بر آفریننده

غایت ذکر ره روان یاهوست

صوت و حرف بشرنه لایق اوست

زین نمط نیک کرده است بیان

به یکی بیت بی نظیر جهان

الا وهو زان سرای روزبهی

باز گشتند جیب و کیسه تهی

که شناسد خدای را جز او

وجهه ما رآه الا هو

عقل نورش چو بر نمی تابد

حس جمالش چگونه در یابد

از جلالش نشان نداد کسی

پرتوی از جمال اوست بسی

ای خردمند کردگار پرست

به خردچون رسید و چون هست

عقل کل شبنمی ز بحر قدم

زنده جانها به فیض آن شبنم

کاینات از صفات او خبری ست

صبحدم ز آفتاب او اثری ست

عقل کل نکته یی ست از سخنش

نفس گل میوهبی ست از چمنش

نه دل از ذات او نشان دارد

نه به خود هرگز این گمان دارد

آفرید آفریدگار حکیم

هشت گردون میان عرش عظیم

و آفریده ست کل ما فیها

حیر العقل صنع بانیها

هست ممکن که صدهزار جهان

باشد او را ز عقل و دیده نهان

کی بدان عقل کس بیابد راه

علم او ره برد تعالی الله

هست آثار قدرتش زان بیش

که کند فهم عقل دور اندیش

کشتی فکر مردم دانا

کی رسد با کنار ازین دریا

پیش دریای حکمت یزدان

قطره یی نیست دانش انسان

وین قدر نیز هم فراوان است

شکر فضلش نه حد انسان است

عجز از شکر نعمتش شکر است

عاجز ان را ز شکر این عذر است

شکر او هست نعمت وافر

شکر آن واجب است بر شاکر

پس نباید نهایتی پیدا

شکر انعامهای منعیم را

جان ما را ز عشق جانی هست

نه زبان نیز هم بیانی هست

سخنی بی حروف و بی آواز

واصف بی نیاز بنده نواز

گر معین است از کلام تمام

قاصر آمد ز وصف نوالا نعام

محسن محسن آفرین است او

برتر از وصف آفرین است او

ره به علمش نیافته ست کسی

گرچه تقریر می کنند بسی

وصف ادراک خویش می گویند

همه دورند از آنچه می جویند

لیس شیی کمثله میخوان

جان به توحید زنده می گردان

اهل توحید جمله میدانند

که خداوند هست بی مانند

در مثالی اگر خردمندی

ره نمایی کند به فرزندی

یا به شخصی که از جهان صور

نکند عقل او ز ضعف گذر

تا ز صورت برد به معنی راه

شود از سر این سخن آگاه

کی بود زان سخن غرض تشبیه

مذهب عقل نیست جز تنزیه

آدمی ز آفتاب و از دریا

عظمت دید و فیض و نور وعطا

ننگ چشم ضعیف کاین همه دید

حیرت آمد درو ز ضعف پدید

گفت بهر خدای عز و جل

درصور مثل این دو نیست مثل

هست این عذر اهل همت پست

خنک آن جان که زین خیال بجست

به که نام مثال خود نبریم

وز خیال و مثال درگذریم

ره به او چون نیافته ست خیال

می کند بت پرستیی به مثال

عزتش خود مجال آن ندهد

وهم ما را که گام پیش نهد

باز جان در هوای او پرواز

کرد و از عجز سرنگون شد باز

عقل در راه او رسیده به جان

نام دانسته و ندیده نشان

گر شود کاینات جمله زبان

می کند تا ابد همیشه بیان

وصف ذاتت که هست نامحصور

عاقبت معترف شود به قصور

چون سخن را به بن رسانیدم

نطق را عاجز از بیان دیدم

غایتم حیرت است و خاموشی

شستن تخته و فراموشی

ای منزه ز هرچه ما دانیم

وی مقدس زهرچه ما خوانیم

ای تن مازخاک بخشیده

خاک را جان پاک بخشیده

خاکیان را زبان تو بخشیدی

عقل و فهم و بیان تو بخشیدی

تا به ذکرت گشاده اند زبان

ذکرشان پر ز عطر کرده دهان

هریکی را به حد خودذکریست

لایق فهم خویشتن فکری ست

هر یک از عجز می زند نفسی

کی بود لایق تو وصف کسی

کوزه یی چون زنند در دریا

قلقلی زان می شود پیدا

قلقلش وصف سینه خویش است

شرح بحر محیط از ان بیش است

وای بر واصفان ز گویایی

گر تو بر ناطقان نبخشایی

بخش یا ذا الجلال والاکرام

گنه بنده ضعیف همام

رحمتی کن برو و یارانش

عفو کن با گناه کارانش

شمارهٔ ۲ - در نعت سیدالمرسلین (ص)

هر که ره با دلیل پیماید

گرچه زحمت کشد بیاساید

از آفت ره کسی خبر دارد

که قدم در پی نظر دارد

هرکه بی همرهی رود به سفر

یابد اندر سفر عذاب سقر

تا نباشد تو را رفیق شفیق

ره مرو ذاک فی الطریق

چون مسافر رسد به امن آباد

طریق رنج راه خودش نیاید

شرح راه زمین بیان کردم

یاد گرد معنی و راه آن گردم

بی دلیلی نبود حق پیدا

کی رسد عقل آدمی آنجا

انبیا هادیان این راهند

کز بد و نیک راه آگاهند

ره نمایان خلق ایشانند

پیشوایان نوع انسانند

سر ایشان علیهم الصلوات

هست باحق همیشه در خلوات

چشم را پرتوی همی باید

گرنه تنها از و چه کار آید

عقل را نیز در ره باری

میدهد نور انبیا یاری

نور ایشان چو صبح صادق بود

بعد از ان آفتاب روی نمود

خاتم الانبیا و أفضلهم

مقتدی الاولیا و أکملهم

مصطفی و محمد و احمد

خوانده بر نور او عقول ابجد

نور او بود اول الانوار

جان او گشته مخزن الاسرار

برگزیده عنایت قدمش

آسمان بوسه داده بر قدمش

از لطافت تنش روان گشته

آب از انگشت او روان گشته

سر انگشت آن نذیر بشیر

کرده پستان خشک را پر شیر

آمده سنگ ریزه در تسبیح

در کفش همچو ذاکران فصیح

خاک لشکر شکن ز بازویش

که ز دست خداست نیرویش

بی غروب آفتاب دولت او

انس و جن مفتخر به ملت او

نام او متصل به نام خدا

زو کلام خدا رسیده به ما

اوست مقصود و کاینات طفیل

اوست سلطان و دیگران سرخیل

نام او ذکر اهل معنی شد

سکته نقد دین و دنیی شد

زو زمین شد چو آسمان پرنور

منزل خاک شد جهان سرور

زبدهٔ کاینات او را دان

بحر آب حیات او را دان

مالک الملک در نوشت زمین

بهر محبوب خود رسول امین

دید اطراف مشرق و مغرب

ناگذشته زمکه و یثرب

گفت ملکی که حق مرا بنمود

امتم را شود مسخر زود

ره نمایان که پیش از و بودند

در جهان معجزات بنمودند

گشت در باد و آب و آتش و خاک

ظاهر آثار آن نه در افلاک

مصطفی کرده ماه را به دو نیم

معجز شهمچوخلق اوست عظیم

اظهر معجزات او قرآن

هست گنج فواید دو جهان

بحر عذب است و گوهر معنی

زو توانگر ایمه دنیی

آفتاب سپهر دانایی ست

عقل را یار و نور بینایی ست

ظلمت کفر از جهان برداشت

زنگی از آیینه زمان برداشت

هرکه بود از عرب سخن پرداز

عاجز آمد ز مثل این اعجاز

وان که انصاف داد و سر بنهاد

دست ایمان در دلش بگشاد

گفت از بهر اشرف انسان

حرمش کان خلقه القرآن

بود پیش از رسول در عالم

ظلمت جهل وکفر هردو به هم

چون بر آمد ز شرق لم یزلی

آفتاب عنایت ازلی

نور ایمان و علم پیدا شد

چشم دل زین دو نور بینا شد

دین حق گشت در جهان پیدا

هکذا هکذا و الا لا

علم و حلم و وفا و عدل و کرم

ورع و مردمی علو هم

فضل یزدان به مصطفی بخشید

زو نصیبی به اولیا بخشید

بود سلطان و رو به فقر آورد

با نبوت به فقر فخر آورد

آدمی را که هست جان جهان

زنده جاودان به او شد جان

نور او را گذر به آدم بود

نفس آدم از و مکرم بود

شد به آن نور آدم خاکی

قبلة قدسیان افلاکی

سر نهادند قدسیان بر خاک

پیش جد مخاطب لولاک

این کرامت خلیفهٔ اول

یافت از نور احمد مرسل

طیبه شد نام آن خجسته مقام

که درو یافت مصطفی آرام

بر سر هر زمین که کرد گذر

شرف خاک داد بر عنبر

که قسم یاد می کند یزدان

به قدمگاه دوست در قرآن

آرزومند روی اوست بهشت

به تقاضای بوی اوست بهشت

چون در آمد به جنة المأوی

برد سر زیر سایه اش طوبی

کوثر آب حیات را گوید

خنک آبی که رخ بدان شوید

گر به رضوان جمال بنماید

جاودان جان او بیاساید

شوق جنت به خادمش سلمان

غالب آمد ز شوق او به جنان

شب معراج چون که دیدبهشت

اثر خویش در بهشت بهشت

جبرییلش چو داد آگاهی

شب معراج و کرد همراهی

در حرم بود پیش بیت حرام

که خلیل و حبیب راست مقام

بنده را برده فضل من اسری

از حرم تا به مسجد اقصی

بعد از آن گشت بر براق سوار

جبرئیل امین رفیقش و یار

هر دو زانجا به آسمان رفتند

زین جهان سوی آن جهان رفتند

سدره شد منتهای سیر ملک

مصطفی شد برون ز هفت فلک

بیشتر زان نبود حد براق

یافت از حضرتش براق فراق

جذبهٔ حق براق جان آمد

جان به درگاه بی نشان آمد

نور حق یار شد محمد را

به احد ره نمود احمد را

بنده را نور کردگار جهان

مدد چشم گشت و گوش و زبان

دید و بشنید و گفت لا أحصی

أنت تثنی علیک ما تشنی

محرم راز های ما أوحی

کس نیامد مگر رسول خدا

شاه شاهان دین و دنیی اوست

فتاب جهان معنی اوست

گشت انوار او جهان آرای

دوستانش نجوم راهنمای

شمارهٔ ۳ - در نعت خلیفه اول

پیشوا یار غار او صدیق

آن رسیده به عالم تحقیق

برگزیده رسول و یزدانش

ارجحی گفته بهر ایمانش

گفت از بهر قوت از غفار

ثانی اثنین اذهما فی الغار

پشت بر عالم فنا کرده

رو به سلطان انبیا کرده

مرده از حرص و از هوای بدن

زنده زایمان و عقل و خلق حسن

از سخن در معانی افزوده

محض ایمان و عقل و جان بوده

در ره دین باخت دنیی را

راز قش داد گنج معنی را

زبده صادقان عالم اوست

همدم شاه نسل آدم اوست

از سکوت و سکون و افعالش

گشت روشن کمال احوالش

شمارهٔ ۴ - در نعت خلیفه دوم

بعدازان چون خلیفه گشت عمر

شد جهان گیر دین پیغمبر

داد تأیید قادرش یاری

در جهان گیری و جهان داری

کرد اظهار دین مصطفوی

بود خورشید ملت نبوی

نفس را در فلک رسانیده

دیو را سایه اش رمانیده

چون دلش شد به نور حق بینا

شد زبانش به ذکر حق گویا

دید در طیبه بر سر منبر

در نهاوند حیلت لشکر

به حیل ره نمود ساریه را

تا رهانید اهل بادیه را

نفس را کرده احتساب نخست

تا از و آمد احتساب درست

بود سلطان و فقر می ورزید

بر در عاجزان همی گردید

عدل او گشت در جهان مشهور

که شد از عدل او جهان معمور

شمارهٔ ۵ - در نعت خلیفه سوم

چون عمر شد روان به دار سلام

گشت عثمان خلیفة الاسلام

ناصر ملت محمد بود

ناشر سنت مؤید بود

بهدی الله عینه قرت

من به عز نفسه أغبرت

مأمن خلق بود همچو حرم

ذاتش آراسته به خلق و کرم

شرم و حلمش چو علم و عقل تمام

داده دین را به خلق وعدل نظام

سخنش همچو خلق بودی نرم

کرمش بر زبان فکندی شرم

قامع الکفر دافع الطغیان

رافع الشرع جامع القرآن

تازه رویش چوگل به آب حیات

پرورانیده در حیا به حیات

ملکی بود آدمی پیکر

بهره اش داد خوی پیغمبر

بیشتر آن خلاصه ایام

روز و شب در صیام بود و قیام

از آفتاب نبوتش به دو نور

گشت بیت الحزن سرای سرور

شمارهٔ ۶ - در نعت خلیفه چهارم و فرزندان او و دو عم پیامبر و سایر مهاجرین و انصار

چون به جای نبی علی بنشست

اهل اسلام را قوی شد دست

اسد الله خلیفه فاضل

مرشد خلق عالم عامل

قدوة اهل دین علی ولی

قدر او همچو نام خویش علی

حیدر صف شکن سوار دلیر

برده شمشیر او مهابت شیر

ذوالفقارش چو اژدها خون ریز

هم نبردش نبرده جان به گریز

یافت جانش ز فضل حق نیرو

داد جان قوت دل و بازو

در خیبر به قوت جان کند

آن به نیروی جسم نتوان کند

یافت از آفریدگار جهان

مردی و مردمی و علم و توان

گشت مشهور در جهان به کرم

بود بحر علوم و دین و حکم

خواند او را دلیل جان و خرد

در علم خود و برادر خود

زهره باغ دولتش زهرا

پای بوس کنیز کش جوزا

ثمر آن زهر حسین و حسن

روحشان مشترک میان دو تن

بر روان نبی علیه سلام

اهل بیت و چهار یار عظام

بر حسین و حسن دو پاک نسب

منبع حسن خلق و کان ادب

بر دو عم نبی یکی عباس

وان دگر حمزه مردشوکت و باس

بر روان مهاجر و انصار

دوستان محمد مختار

باد پیوسته نور حق نازل

مؤمنان را نصیب ازو حاصل

تا جهان است دولت دین باد

بر زمین پنج نوبت دین باد

زان که از دین مصطفاست جهان

تازه چون تن ز جان و جان زایمان

شمارهٔ ۷ - در وصف عشق

ذوق وجد وسماع وجان بازی

هست در قوم ملت تازی

زانکه ایشان ز دل خبر دارند

با نشاط از شراب اسرارند

عاشقان حبیب معبودند

مخلصان چون ایاز محمودند

ساقیا باده ده حریفان را

گرم کن مجلس ظریفان را

نه شرابی که آن شر انگیزد

فتنه یی ناگهان برانگیزد

آفت عقل و دین و دانایی

مستیش را نتیجه رسوایی

باده یی کان به کام جان نوشند

نخرندش به سیم و نفروشند

قوت جان عابدان زان می

دولت حسن شاهدان زان می

سینه عاشقانش خمخانه

دهن عارفانش پیمانه

روح راحت رسان روح افزا

روح را مایه فتوح افزا

مستیش به بسی ز هشیاری

خواب آن خوبتر ز بیداری

غفلت آرد ولی ز شهوت و آز

بی خبر دارد از جهان مجاز

اگر از دور دختر انگور

بشنود بوی آن شراب طهور

مست گردد چنان که از مستی

هیچ یادش نیاید از هستی

جز به رندان فقر آن ندهند

جرعه ییزان به خسروان ندهند

در خرابات فقر رندانند

کز نظرهای خلق پنهانند

خورده از دست دوست جام شراب

رسم و بنیاد حرص کرده خراب

مست از می خراب از ساقی

فانی از خود به عشق او باقی

عشق ابری ست آب حیوان بار

بر دل عاشقان خوش گفتار

زنده گردد ز آب حیوان دل

چون ز باران نو بهاری گل

دل چو یا بد حیات جاویدان

اثری نیز هم دهد به زبان

هرچه دل راند بر زبان قلم

هست از آثار عشق در عالم

این نمط را سخن که میرانم

لایق عشق نیست میدانم

سخنی بس بلند می باید

تا که تقریر عشق را شاید

وان نه اندازه زبان من است

که بسی برتر از بیان من است

الیک چون کردم این سخن آغاز

هم بر آرم به قدر خویش آواز

پادشاهی که وصف اوست قدم

مبدع کاینات شد ز عدم

بی نهایت جمال او چو جلال

عقل کل را نبوده است مجال

کاورد در نظر جمالش را

با تصور کند مثالش را

لایق روی اوست هم نظرش

خود ندیده ست دیده دگرش

کی برد بهره دیدویی ز لقا

تا نگردد به نور او بینا

یافت نوری که چشم آن نور است

دولت ناظری که منظور است

به حقیقت چو بنگری ای دوست

گفت غیر مراد او هم اوست

سخنش جز به او نمی زیبد

عشق او هم به او همی زیبد

به گروهی ز بندگان لطیف

داده است از نحبهم تشریف

جان ایشان چو کرد آیند وار

پرتوی از جمال او اظهار

دوست جانی دگر به جان بخشید

تا به آن جان محبتش ورزید

سر این حال عاشقان دانند

که یحبونه به جان خوانند

بود پیوند حسن و عشق به هم

از ازل تا ابد نگردد کم

جاودان است حسن در اظهار

هست ازو گرم عشق را بازار

عشق از سلطنت به یک چوگان

کرد نه گوی آسمان گردان

گویها شد زنور بینایی

گرم روتر زهر توانایی

گشت معلوم کآسمان در چرخ

آمد از شوق اختران بر چرخ

عشق خورشید عالم جان است

جاودان ظاهر و درفشان است

جان چو شد آفتاب عشق پرست

بنهد شمع عقل را از دست

در جهانی که نور جاوید است

دیده فارغ ز ماه و خورشید است

عشق جان است و کایناتش تن

جمله اجزای تن ازو به سخن

عشق شاه است و بارگاهش دل

دل چون گلشنش بود منزل

دل به انوار معرفت روشن

دار و ز اخلاق خویش چون گلشن

تازند عشق در دلت خرگاه

که به گلخن فرو نیاید شاه

عشق را با دلی بود پیوند

که نیاید ز آب و گل در بند

عقل را هست پیشه معماری

می کند سعی در جهان داری

هرچه در سالها نهد بنیاد

عشق در یک نفس دهد بر باد

هر درختی که عشق جنباند

میوه بر شاخ او کجا ماند

عقل آموزگار جان آمد

عشق فارغ ازین و آن آمد

چون کند شهریار عشق شکار

عقل و جان را کجا دهد زنهار

حسن از عشق آتشی افروخت

که پر و بال عقل جمله بسوخت

عقل و علم و عبادت و تقوی

بنمایند راه با دعوی

عشق دعوی شکرهمی باید

تا به معنیت راه بنماید

عشق با فقر هم عنان آمد

وز غنا آستین فشان آمد

سر بنه خواجگی بنه از سر

تا تو از بیسری شوی سرور

هر که از عشق می زند نفسی

کی بود در سرش دگر هوسی

الاف بیهوده زو قبول مکن

حال باید گواه دل نه سخن

به زبان کار بر نمی آید

کرم و ذوق دل همی باید

چیست دانی نشان این معنی

باختن مال و جاه بیدعوی

دست بگشادن و زبان بستن

ره بریدن به دوست پیوستن

طالب در به وقت غوطه زدن

می رود کف گشاده بسته دهن

تو به دریای عشق غوطه زنان

چه روی بسته کف گشاده دهان

هر که زین بحر طالب گهر است

اجتهادش مناسب گهر است

شود از بند جان و تن آزاد

می کند غوصه هرچه بادا باد

این چنین جوی گوهر شهوار

ورنه خرمهره را خر از بازار

التفاتی اگر به جان داری

یا تعلق به این جهان داری

از محبت هنوز بی خبری

بی خبر نام عشق چند بری

به زبان راز دل من پیدا

عشق خود هست بی زبان گویا

مهره دل چو مهر دوست ببرد

مهربان گشت زنده یی که بمرد

زنده عشق عین جان باشد

سخنش بی زبان روان باشد

کهنه جانی فدای جانان کن

تا تو را تازه جان ببخشد کن

در جهانی که جان همی بارد

نیم جانی که در حساب آرد

عاشقان چون کنند جان افشان

جان خود نیز در میان افشان

جان که بهر نثار جانان است

پیش اصحاب ذوق جان آن است

عاشقانی که محرم یارند

خازنان کنوز اسرارند

گرچه مستند نیک باخبرند

هستی خویشتن عدم شمرند

عاشقی گر زغایت مستی

کند آغاز دعوی هستی

سخن از جان جان شنو نه زتن

که به او زیید این سخن گفتن

پادشاه است در حساب نه تخت

مثل تخت هست همچو درخت

کامد از جانب درخت ندی

الیک موسی شنید از مولی

اوست سبحانی و انا الحق گوی

اولیا راست آب او در جوی

هستی اور است نیستی ما را

بیش نیست از نمود اشیا را

اوست موجود و کاینات ازو

فاعلم أنه لا وجود الا هو

این معانی که در بیان آمد

گرچه راحت فزای جان آمد

به حدیثی چنین دقیق و لطیف

نتوان کرد عشق را تعریف

در نیابند عشق را به سخن

ذوق دل را همی مشاهده کن

گر کنی سالها حدیث شکر

از حلاوت مذاق را چه خبر

آن که وقتی شکر چشیده بود

نوق آتش به جان رسیده بود

بی سخن باخبر بود زشکر

این چنین است حال حسن و نظر

سمع از آواز خوش مشام از طیب

می رسانند هم به روح نصیب

هرگز این ذوقهای وجدانی

یافتن از حروف نتوانی

گر دهد آفریدگار لطیف

بنده یی را ز لطف خود تشریف

از محبت دلش شود آگاه

همچو یوسف شود ز چاه به جاه

ای کریمی که جان همی بخشی

این جهان و ان جهان همیبخشی

جان ما را ز عشق جانی بخش

شکر انعام را زبانی بخش

شمارهٔ ۸ - در ستایش علمی که بدان مستفیذ می توان شد

علم باید که ره نمای بود

نه فضولی شره فزای بود

جهل در داست علم درمان است

علم آب درخت ایمان است

زاب گردد درخت تازه و تر

خلق را منتفع کند ز ثمر

میوه آن درخت طوبی وش

ورع وطاعت است و خلقی خوش

علما شمع مجلس افروزند

خلق را علم و حکمت آموزند

گرچه در صورت مساکینند

ملک اسلام را سلاطینند

هست انفاس عالم عامل

همچو باد بهار با حاصل

هردو مشکین و جان فزاینده

از ره لطف حق نماینده

از یکی گل به نعمت آبستن

وز دگر دل به حکمت آبستن

خورده هریک چوخضر آب حیات

از حلاوت حدیثشان چو نبات

جان که ره بر سر معانی یافت

همچو خضر آب زندگانی یافت

علم جان دگر به جان بخشید

کز فنا جاودان امان بخشید

هر که از عین علم شد سیراب

جان او را اجل ندید به خواب

چون شود منقطع نفس زنفس

برهد مرغ جان ز بند قفس

گر ز علم و عمل نیابد پر

باشد او را ز خاک تیره مقر

اور دو بالش بود به علم و عمل

وقت پرواز بگذرد ززحل

حضرتش ارجعی همی گوید

خنک آن جان که دوست می جوید

هر که یزدان دو گام علم و عمل

داد وی را به خطوتین و صل

از خداوند علم نافع خواه

که دل غافلت کند آگاه

نشود حاصل آن علوم مگر

از کلام خدا و پیغمبر

بعد از آن از حدیث یارانش

همنشینان و دوستارانش

سخن اولیای دین نبی

نایبان محمد عربی

ره نمایی کند دل و جان را

تازه دارد درخت ایمان را

علم از وحی و کسب مقتبس است

هذیان مجادلان هوس است

سخن خوب و لهجه شیرین

گر نداری تو با کسی منشین

سخنی گو که شرع فرماید

تا از آن مستمع بیاساید

هم به اندازه گوی آن را نیز

که ز کم گفتن است مرد عزیز

سخن خوب چون شود بسیار

خوار گردد نیاورند به کار

تشنگان را مده تو چندان آب

کاب را در نظر نماند آب

خیر گویان چو در حدیث آیند

مستمع را حیات افزایند

نفس نیک نفس خوش گفتار

روح بخش است چون نسیم بهار

بوی جان زان دهن همی آید

که زبان جز به خیر نگشاید

از دهانی که شد روان هذیان

مبرز دیو خوانمش نه دهان

آن سخن نیست گوز شیطان است

زحمتش بر دماغ انسان است

سخن بد چو گند مردار است

جای بدگوی بر سر دار است

چون زبان حکیم گویا شد

مظهر سر عقل دانا شد

آن زمانی که عقل را قلم است

در بیانش فواید و حکم است

می نویسد علوم را به دهان

می کند تازه آدمی را جان

از ره سمع سوی دل ز اسرار

می رساند فواید بسیار

سیرت نطق بین که زو انسان

یافته ست امتیاز از حیوان

منبع آب زندگی ست زبان

چون از وعلم و حکمت است روان

از سخن تا سخن بسی فرق است

سخنی وحی و دیگری زرق است

سخنی ره نمای مرد و زن است

سخنی دام دیو راه زن است

سخنی هست چون نسیم بهار

که سحرگاه آید از گلزار

راحت روح و عطر بخش مشام

عاشقان را از و نصیب تمام

سخنی چون سموم آتش بار

که کند نفس آدمی افکار

هر که دارد به بند عقل زبان

باشد اندر پناه امن و امان

به سخنهای سخت دل مشکن

سنگ خارا بر آبگینه مزن

با لطیفان سخن مگوی درشت

صورت خوب نیست لایق زشت

ای دماغت مسخر سودا

به سخن مایلی چنان که تو را

به زبان کار بر نمی آید

قلمی دیگرت همی باید

تا زبان تو را دهد یاری

حبابی در خزینه نگذاری

هم زبان هم قلم نگه دارند

هر دو در جای خود به کار آرند

کافریننده در جهان صور

دو قلم ساخت از وجود بشر

در معانی یکی به کار آید

وان دگر خود صور نگار آید

قلمی بر صحایف اذهان

می نویسد فواید دو جهان

قلمی دیگر از درون بطون

می نماید نقوش گوناگون

کاتب هردو عقل و دین باید

تا کتابت کرامت افزاید

به زبان کار بر نمی آید

عضوها هم به کار می باید

هست هر عضوی آلت کاری

روح را گشته هریکی یاری

تن چوشهری وحاکمش جان است

مدد جان ز عقل و ایمان است

جان زبان را می کند گویا

تا نماید به خلق راه خدا

ره چو بنمود راه باید رفت

بنده را پیش شاه باید رفت

تا به کی ساکن جهان بودن

بی خبر از جهان جان بودن

سفری کن ز گلخن دنیی

گذری کن به گلشن معنی

عشق با شاهدان علوی باز

شاهبازی به آشیان رو باز

حیف باشد زمان تلف کردن

چون بهایم به خفتن و خوردن

عمر ضایع مکن به گل کاری

کاردانی که چیست دلداری

تا تو از کار گل بپردازی

کرده باشد زمانه صد بازی

جان بپرور به عقل و دانش و دین

تا رسی از زمین به علیین

تا تو در بند چار ارکانی

حال روحانیان کجا دانی

از خود این قید را چو برداری

با تو جویند قدسیان یاری

تو چو در خانه یی ودر نگری

سقف بینی ز چرخ بیخبری

قدم از خانه چون نهی بر بام

ماه و خورشید بینی و بهرام

گفتن از بهر کار در کار است

ورنه اینجا چه جای گفتار است

بار دیوان مباش چون او باش

طالب صحبت سلیمان باش

سر یزدان مگوی با اغیار

جوهرینه بگنج باز گذار

گوهری گر تو را به دست آید

به شهان ده که گنج را شاید

خرج کن نقدهای بازاری

تا متاعی به خانه باز آری

شمارهٔ ۹ - در مذمت از واعظانی که به فرموده خویش عمل نکنند

ای سخن پرور بلند آواز

که زبان تیز کرده ای و دراز

دست حرص و هوا دراز مکن

دهن ماره آز باز مکن

تا حدیث تو دل پذیر آید

در دل خلق جای گیر آید

واعظانی که منبر دیوند

مستفیدان دفتر دیوند

دیو با دیو مردم است قرین

این سخن گوید آن کند تحسین

جمله گر مند در محبت زر

کیسه ها می برند بر منبر

احمقان کاعتقاد می ورزند

با چنین مردکان همان ارزند

چون زنان شوخ و صورت آرایند

گرمیی در حدیث بنمایند

صورت آراستن ز نامردیست

گرمی کبر وشهوت از سردیست

چون فقاعاز حدیث بر جوشند

نه ز آتش ز برف در جوشند

عمل خوب وانگهی تذکیر

حال باید موافق تقریر نیستی

واعظت چون دهد ز فقر خبر

کوره جامه اش بنگر

گر گدایی کند عمامه بزرگ

از دم او پناه جوید گرگ

از آستین فراخ جان به جهان

که گشاد اژدهای حرص دهان

این همه ریش وجبه ودستار

دام حرص است و مایه پندار

می شناسد حریف خویش ابلیس

می کند دعوتش بدین تلبیس

اهل دل فارغند ازین تزویر

بوی خوش می دهد خبر زعبیر

غرضم زین سخن نه بدگویی

شیوه عاقلان نه بدخویی ست

ست هست مقصود من ازین گفتار

رونق دین احمد مختار

رونق دین او کسی جوید

کاو سخن از برای حق گوید

هر که از منبرش مهراد زر است

از خدا و رسول بی خبر است

هست منبر سریر پیغمبر

تخت او را به احترام نگر

آن گدایی که سیم خواه بود

کی سزاوار تخت شاه بود

لایق تخت شهریار آن است

که در و خوی شهریاران است

شمارهٔ ۱۰ - در مدح واعظان متدین

واعظانی که اهل تحقیقند

به مواعظ کلید توفیقند

یافتند از خدای عز و جل

عقل و ایمان وذوق وعلم وعمل

روز و شب کار بندگی دارند

وز بیان آب زندگی بارند

از نفس چون مسیح جان بخشند

مایه علم از زبان بخشند

همه گویند آنچه باید گفت

روحشان با عروس معنی جفت

مایه دار حدیث و قرآنند

علم دانستنی نکو دانند

چون شروعی کنند در تفسیر

عقل حیران شود از ان تقریر

خوش حدیثند و دلپذیر همه

هم فقیهند و هم فقیر همه

پادشاهان گدای ایشانند

سروران خاک پای ایشانند

در ره دین به جان همی کوشند

دین به دنیا و حرص نفروشند

آب روی از برای نان نبرند

به سخن نان ناکسان نخورند

زین تختند و منبر و محفل

فاضل و کاملند و صاحب دل

سخن این مذکران بشنو

همه تن گوش باش و آن بشنو

تا رسی در سعادت عقبی

بار یابی به جنت المأوی

کرده ای باد در بروت که چه

کبر و مستی زمن یموت که چه

ای تو اندر سرای پیچا پیچ

هیچ تن هیچ تن هزاران هیچ

غیر ازین تنه لطیفه یی دگر است

که غرض ز آفرینش بشر است

جسم چون زان لطیفه شد خالی

زیر خاکش نهان کنی حالی

زان همه خسروان روی زمین

زان همه موبدان با تمکین

زان همه صف دران شیراوژن

که شکستند شیر را گردن

زان همه عالمان روشن دل

هریکی همچو بحر بی ساحل

زان حکیمان که فکر ایشان راه

برد بالای هفتمین خرگاه

زان همه خواجگان با نعمت

زان همه محسنان با خدمت

همه شاعران پاک سخن

که سخنشان زمان نکرد کهن

زان همه مطربان خوب آواز

زان همه عاشقان شاهد باز

زان همه شاهدان سیمین بر

از مه و آفتاب نیکوتر

اثری در جهان نمی بینم

هست نامی نشان نمی بینم

همه را عاقبت زوالی بود

گشت معلوم کان خیالی بود

هیچ خواندن خیال را چه عجب

آنچه گفتم نبود ترک ادب

غرض من ازین سخن صور است

حال معنی و کار آن دگر است

که فنا سوی آن نیابد راه

حبذا جان مردم آگاه

شمارهٔ ۱۱ - فی التواضع

دل‌ربایی به دل‌نوازی کن

پای‌ها بوس و سرفرازی کن

کز تواضع بلندقدر شوی

در نظرها چو ماه بدر شوی

مه چو در آسمان زیر نشست

بافت از مهر تربیت پیوست

مهرش از نور خلعتی بخشید

ظلمت جرم مه بپوشانید

بود چون روی هندوان بی‌نور

در جهان شد به نیکویی مشهور

مقبلی را که هست نقد خرد

کرم و مردمی به جان بخرد

فخر آن کاو رسد به مسکینی

خودشناسی بود نه خودبینی

پای کمتر کسی نهد بر روی

نکند کم نظر ز یک سر موی

ابلهان سرکشان بی‌مغزند

لاجرم خاک ره نمی‌ارزند

شاخ کز میوه مایه‌دار شود

از هوا سر به زیر خاک نهد

میوه از شاخ چون کنند جدا

باز سر می‌کند به سوی هوا

گره ز معنی تو مایه‌دار شوی

همچو آن شاخ پر ز بار شوی

به تواضع سری فرود آری

به کرم خاطری نگه داری

ور نصیبی نداری از معنی

او ز تکبر همی‌کنی دعوی

شاخ بی‌برگ و میوه‌ات خوانم

سرکش و بی‌مروت دانم

دوست نام آزموده‌ایم بسی

همه یارند و بار نیست کسی

هریکی را تو دوست پنداری

دشمن است او چو پرده برداری

یار بی‌مهر جسم بی‌جان است

مرده کش در جهان فراوان است

وان که او یار مهربان یابد

از آدمی در جهان نشان یابد

بندگی چیست توبه‌کار شدن

ز آرزوها و مرد کار شدن

بندگی نیست جسم پروردن

چون بهایم به خفتن و خوردن

بنده‌ای کاو مطیع فرمان است

ایمن از زخم تیغ سلطان است

بنده آن کس بود که همچو قلم

باشد او را یکی زبان و قدم

مرد صحبت کسی‌ست کز سخنش

ذوق دل‌ها بود ز انجمنش

تلخ‌گویان ترش پیشانی

در مجالس کنند ویرانی

هرکه را زهد با گران‌جانی‌ست

او نه رحمانی است شیطانی‌ست

ناخوشان را ز اهل حق مشمار

مجلس شاه و جغد و بوتیمار

هرکه چون طوطی سخندان است

یا چو بلبل هزار دستان است

یا چو طاووس دل‌نواز بود

با هنرمند همچو باز بود

لایق چشم و گوش شاه آید

یا سر دست شاه را شاید

شمارهٔ ۱۲ - فی مذمه الدنیا

آرزوهاست در دلت پنهان

انها من سلاسل الشیطان

که به دوزخ بدان کشند تو را

ان تکن منکر فسوف تری

دل به دنیا چو مشتغل گردد

جوهرش تیره تر ز گل گردد

دل که می گردد از هوا خالی

از محبت می شود حالی

دل که می‌گردد اندرو گله‌ای

دل مخوانش که هست مزبله‌ای

کوه اندوه می‌نهی بر دل

تا کنی قطعه‌ای زمین حاصل

دل که معشوق او مدر باشد

آن دل از عشق بی‌خبر باشد

سیم کان روغن چراغ دل است

زر که آب روان باغ دل است

هرکه این هردو را کند حاصل

روشن و تازه باشد او را دل

لیک شرح دل عوام است این

وصف انسان ناتمام است این

هرکه از آفتاب نور الله

دل و جانش منور است چو ماه

در پی سیم و زر کجا پوید

روشنایی ز نور حق جوید

حرص و دل هردو در یکی سینه

روی زنگی‌ست پیش آیینه

شمارهٔ ۱۳ - فی مذمه الشهوه

گفتن از بهر کار در کار است

ورنه اینجا چه جای گفتار است

مهر مجنون و گرمی فرهاد

تا قیامت کنند مردم یاد

ذکر لیلی و قصه شیرین

بهر آن است چون شکر شیرین

که به شهوت نظر نیالودند

نیک نفسان پاک رو بودند

غرض از مهرشان نبد خامی

بهره هر دو شد نکونامی

مهر محمود با جمال ایاز

گشت مشهور روزگار دراز

دید بسیار دیدهٔ ایام

میل شاهان به رنگ و بوی غلام

حال ایشان کسی نیارد یارد

باد میدان هوای تن را باد

فوق محمود بود روحانی

ماند باقی چو جسم شد فانی

نیک نامی و ذکر باقی خواه

کافرین باد بر دل آگاه

بشنو از پیر کار دیده سخن

دل در گل فتاده را برکن

مدد از صحبت لطیفی جوی

کآب حیوان رود و راه در جوی

نرم خویی و گرم گفتاری

دانش بی غبار پنداری

قدمش بند بسته بگشاده

کرمش آرزوی جان داده

همچو خورشید ذات او روشن

نه چو ابر سیاه تر دامن

جانش ایمان و علم پرورده

عشقش از جان و تن برآورده

این هنرها اگر نیاید جمع

مکن از جست و جوی دل را منع

پیش هر کس که این هنریابی

نیستی کن مگر که دریابی

شمارهٔ ۱۴ - فی الموعظه

همنفس شد سگ شبان با گرگ

گله باسگ خوردکنون یاگرگ

دزد و خازن چو یار غار شوند

آفت مال شهریار شوند

شیخ چون با مرید باده خورد

آب روی مربیان ببرد

چون که قواده گشت خواجه سرای

پرده بکسل در حرم بگشای

با معلم چو گشت همبازی

طفل بازی بود به هم بازی

گاو و خره کرده باغبان در باغ

بانگی دارد که برد جوزی زاغ

باغبان گرنه پاسبان باشد

زاغ بهتر زباغبان باشد

ابلهان را میان اهل خرد

چه تفاوت کند ز گفتن بد

گر خری را به مرغزار بری

بر سر برگ گل رید زخری

ابلهان را حریف خویش مساز

عیش با زنگیان زشت مباز

شمارهٔ ۱۵ - حکایت

زنگیی زشت را ظریفی دید

گفت باید به ریش او خندید

با مویز سیاه برد جعل

نزد آن زشت روی گنده بغل

گفت کاین نقل باده خواران است

لایق بزم شهریاران است

چون سیه دست سوی نقل کشید

جعلی چند از آن میان بدوید

گفت کاینها گریز پایاند

به مویز دگر نمی مانند

بخورم اول آن که خواهدجست

کان دگرها نمی رود از دست

خنفسا میدوید از پس و پیش

زنگی از پی چو گرگ از بی میش

بر دهان میفکند یک یک را

خوش نمود آن شکار مردک را

چون که نقل گریز پای بخورد

رو به نقل شکسته پای آورد

نه جعل ماند پیش او نه مویز

پیش ابله چه بانگی صبح چه تیز

روی عیش تو را کنند چو قیر

دوستی ابله و سلیطه پیر

نفط بر روی خویشتن ریزی

به که با الهی در آمیزی

آب حیوان به حلق خود در ریز

خر نهای سر مبر به پیش گمیز

هذیان را به سمع راه مده

جیفه بر خوان پادشاه منه

بینیت پیش کون خر بهتر

زانکه گوش تو نزد مردم خر

جرم سرگین به آب محو شود

وز دماغ تو گند آن برود

گند انفاس مردک جاهل

از دماغ تو کیا شود زایل

هر زبانی که یاوه گوی بود

آلت دیو زشت خوی بود

دل احرار گنج اسرار است

خازن گنج عقل هشیار است

دیو دزدی ست در پی آن گنج

خازنش را همی نماید رنج

تا بدزدد جواهر اسرار

برد آن را به کلبه اشرار

یا به بازار حرص بفروشند

ثمنش می خورند و می نوشند

روز کی چند از آن بیاسایند

عاقبت هم اسیر دام آیند

هم به دنیی شوند خوار و خجل

همچو مستان فتاده اندر گل

هم به عقبی شوند ز اهل جحیم

ز آتش افتاده در عذاب الیم

بهر آسایش جهان جهان

این همه رنجها منه بر جان

پند صاحب دلان به جان بنیوش

سخن ابلهان مکن در گوش

جهل بر علم اختیار مکن

پود مگذار و قصد تار مکن

عافیت را به درد سر مفروش

صوت نی را به تیز خر مفروش

لفظ های خشن درین ابیات

هست حنظل میان قند و نبات

هذیانی که بر زبان آمد

لایق وصف ابلهان آمد

قطران است لایق هندو

ارغوان را چه نسبت است بدو

هر نمط را معین است سخن

وز تناسب مبین است سخن

هرکه صاحب بیان معتبر است

وز فنون حدیث باخبر است

عذر من پیش او قبول آید

اعتراضی برین نفرماید

همام تبریزی

غزلیات

رباعیات

مفردات

مثنویات