معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ حسینی

رکن الدین حسین بن عالم بن ابی الحسن حسینی غوری هروی (سال ولادت نامعلوم در ده «گرو» از بلاد «غور»، درگذشته به سال ۷۱۸ هجری قمری در هرات) متخلص به «حسینی» و مشهور به «اَمیرْ حُسِینی» و همچنین «امیرحسینی سادات»، «امیرسیدحسینی» و ملقب به «جنید ثانی» شاعر بزرگ هرات و از مشایخ طریقت سهروردی است. منظومهٔ «گلشن راز» شیخ محمود شبستری در پاسخ سؤالاتی است که امیرحسینی در قالب ۱۵ بیت شعر در شوال سال ۷۱۷ هجری قمری فرستاده است. مثنوی «کنز الرموز» حسینی از روی نسخهٔ آماده شده به کوشش همراهان وبگاه تصوف ایرانی در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

کنز الرموز

بخش ۱ - بسم اللّه الرحمن الرحیم : باز طبعم را هوای دیگر است

بخش ۲ - فی نعت النبی صلی الله علیه و آله : خواجه کونین ختم مرسلین

بخش ۳ - در بیان معرفت و نصیحت گوید : هان حسینی این همه سودا چراست

بخش ۴ - حکایت : قصه خوانی بر سر حرفم رسید

بخش ۵ - در بیان معرفت عشق و تحقیق آن : چون سمند فکرتم جولان نمود

بخش ۶ - در بیان معرفت اسلام و کیفیت آن : هان دهان این گوهر کان خرد

بخش ۷ - در بیان معرفت نماز و کیفیت آن : نفس تست آلوده حرص و هوا

بخش ۸ - در بیان معرفت زکوة و کیفیت آن : مالها داری تو ای صاحب نصاب

بخش ۹ - در بیان معرفت روزه : تا تو باشی بسته هر بیم و تاب

بخش ۱۰ - در بیان معرفت حج : زین گریبان هر که سر برمی زند

بخش ۱۱ - در بیان معرفت علم : ای گرامی گوهر عالی نسب

بخش ۱۲ - در بیان معرفت توحید : چون مسافر گشتی اندر راه دین

بخش ۱۳ - در بیان تعریف عارف : چون بوحدت درگذشتی از دوئی

بخش ۱۴ - در بیان معرفت نفس گوید : چون تو نفس خویش را بشناختی

بخش ۱۵ - در بیان نفس اماره گوید : از مقام سرکشی بیرون برش

بخش ۱۶ - در بیان معرفت دل گوید : دل چه باشد مخزن اسرار حق

بخش ۱۷ - در بیان معرفت روح میفرماید : شمع جان را در لگن پنهان نهاد

بخش ۱۸ - در بیان کیفیت عقل گوید : ای ز نور عقل گشته بهره مند

بخش ۱۹ - در بیان معرفت توکل می‌فرماید : چون تو رو از غیر حق برتافتی

بخش ۲۰ - حکایت ابراهیم علیه الرحمة باراهب : رفت ادهم در یکی دیر کهن

بخش ۲۱ - در بیان رضا و کیفیت آن میفرماید : از رضا خود نیست بهتر منزلی

بخش ۲۲ - حکایت در دریا شدن مرد صادق : عاشقی در موج دریائی فتاد

بخش ۲۳ - در بیان قرب و بعد و کیفیت آن : از حجاب نفس ظلمانی برآی

بخش ۲۴ - در بیان قبض و بسط میفرماید : در محبت چون زدی گام نخست

بخش ۲۵ - در بیان توفیق و شوق احوال میفرماید : مرحبا ای شهسوار تیز گام

بخش ۲۶ - در بیان محبت میفرماید : هرکه بر نطع محبت راه یافت

بخش ۲۷ - در بیان شوق محبت میفرماید : شوق، شهباز محبت را پرست

بخش ۲۸ - در بیان تفرید میفرماید : مردِ فرد از نور وحدت بهره مند

بخش ۲۹ - در بیان تجرید میفرماید : چیست تجرید از علایق پاک شو

بخش ۳۰ - در بیان تلوین و تمکین میفرماید : چون بیارایند بزم انس را

بخش ۳۱ - در بیان غیبت و حضور میفرماید : محو کن نقش خود از روی ورق

بخش ۳۲ - در علم الیقین و عین الیقین میفرماید : دیده باطن اگر بینا شود

بخش ۳۳ - در بیان قید در مقام تمکین : ای اسیر خود حجاب خود توئی

بخش ۳۴ - در بیان تجلی صفات میفرماید : بند راه تو، هم از اوصاف تست

بخش ۳۵ - در بیان تجلی ذات میفرماید : چون زدود آئینه، صافی شد زشک

بخش ۳۶ - حکایت بایزید علیه الرحمة : رهروی ناگه بنزد بایزید

بخش ۳۷ - در بیان سماع و کیفیت آن میفرماید : صبحدم بر کف نهادم جام عشق

بخش ۱ - بسم اللّه الرحمن الرحیم

باز طبعم را هوای دیگر است

بلبل جان را نوای دیگر است

باز شهباز دلم پرواز کرد

تا چه رسم است اینکه یار آغاز کرد

این چه شور است آخر اندر خاطرم

مایه سودا بود اندر سرم

در مشام من چه گل دارد خبر

این نسیم از باغ خلد آمد مگر

موج دریای معانی میرسد

یا نشان از بی نشانی میرسد

طبع را الهام ربانیست این

یا مگر تلقین روحانیست این

از جهان جان فتوحست این سخن

ماورای عقل و روحست این سخن

برتر است از عرش اعلی منزلش

زانکه توحید خدایست اولش

گرچه گفتم آنچه از تقلید ماست

وحدتست او برتر از توحید ماست

بر زبان حرف آید و در دل خیال

برتر است از هر دو ملک لایزال

هیبتش مرغ خرد را پر بسوخت

طوطی اندیشه ها را لب بسوخت

دور از این اندیشه تأویل همه

برتر از تشبیه و تمثیل همه

سر توحیدش نیابد فهم کس

حیرت آمد حاصل دانا و بس

عزتش اندیشه را مسمار زد

تا یقین اینجا در انکار زد

کفر و ایمان گفته در حیرت ورا

جل و عز تشبیه یا رب الوری

هرچه هستش آشنائی میدهد

جمله بر وحدت گواهی میدهد

تا نپنداری که او بیش و کم است

کاین همه از نوع و جنس عالمست

پنج و چار و شش نباشد ذات او

نفی هستیها بود اثبات او

چون نگشت آگه کس از سر قدم

علت معلول را درکش قلم

مبدع بیچون و بی آلت خداست

هرچه عقلت پی برد اینجا خطاست

کفر و ایمان عرصه میدان او

گوی دلها درخم چوگان او

آنچه دریابد همه زیبا نهاد

الذی هو قاهر فوق العباد

فعل او با فعل کس مانند نی

جز خموشی رهبری مانند هی

پرتو او داده مارا خرمی

ورنه چند و چیست اصل آدمی

صنع او چون لطف خود اظهار کرد

آب و گل را قابل دیدار کرد

کنت کنزاً تا چه حکمتهاست این

فیه من روحی چه نسبتهاست این

این همه آب حیات از جوی تو

عقل را سرگشته گم در کوی تو

آتش شوقت جهانی سوخته

بی تو شمع هیچکس نفروخته

از صفات ذات پاکت نیک بد

معترف گشته بنادانی خود

خطبه بر نام تو خوانند این همه

از تو جز نامی ندانند این همه

گرچه توحید تو می خوانیم ما

هم تو دانائی و نادانیم ما

ای پر از غوغای تو بازار دل

حیرت و سوداست با تو کاردل

عقل چون زائل شود خود غافل است

کی شناسد مر تو را این مشکل است

تا قبول فیض تو همره نشد

جان زجان و دل ز دل آگه نشد

قدرتت یک نفخه در حکمت دمید

جوهر و جسم و طبایع شد پدید

قسمت از امر تو آمد بیش و کم

گردش افلاک باشد متهم

زیر و بالا و نهان و آشکار

نیست جز آثار صنع کردگار

حضرت او برتر از الا و لاست

این مگس دان از پی غوغای ماست

ای مبرا از خیالات و گمان

ای منزه از اشارات و بیان

آدمی را کی رسد اثبات تو

ای بخود معروف و عارف ذات تو

گر دمی لطف توام تلقین کند

جبرئیلم از فلک تحسین کند

چون کمال دانشم نادانیست

چاره کارم همه حیرانیست

باریم توفیق ده تا یک نفس

بر زبان رانم همی حمد تو بس

این عروسی را که گشتم جلوه گر

تازه دارش پیش هر صاحبنظر

پرده بر رویش فروهشتم بسی

تا نبیند خویشتن را هر کسی

مریم بکر آمد این پوشیده رو

همچو مریم بی گناه از گفتگو

یا رب از چشم بدانش دور دار

اهل دل را چشم از او پرنور دار

من که حلقه بر در جان میزنم

رب هب لی چون سلیمان میزنم

بخششی کن تا بدار الملک دین

ملک معنی را کنم زیر نگین

مهر خود کن تا بخوانندش همه

داغ خود کن تا بدانندش همه

وارهان از محنت آب و گلم

تا شود هستی تو جان و دلم

کاشف اسرار و دانای ضمیر

چون تو را دانم خدایا دستگیر

بر سر کوی خودم خورسندکن

هرچه من بگسسته ام پیوند کن

گر بگردد قبله معبودم توئی

و ر بپاید قصه مقصودم توئی

ای ورای هرچه میگیرم قیاس

نعمتم دادی و کردی حق شناس

گر زیان کردم تو دیدی از نهفت

صد یکی نتوانم از شکر تو گفت

گر بهر موئی دو صد سجده برم

شکر موئی ناورم چون بنگرم

بد بسی کردم نکو پنداشتم

هیچ جای آشتی نگذاشتم

ای شب افروز سحرخیزان راه

همچو شب دارم دل و نامه سیاه

حالت من گشته چون صبح نخست

بی ثبات و خود نما ونادرست

غافلم از کار و عقلم داده ای

من گریزانم تو در بگشاده ای

رحم کن بر غفلت و نادانیم

کی بخواند گر تو بیرون رانیم

ای امید ناامیدان کوی تو

هر دو عالم را اشارت سوی تو

زان عنایتهای بی علت که هست

این ز پا افتاده را مفکن ز دست

پیش از آن کز من توانائی رسد

رحمتی کن گرچه رسوائی رسد

دانشم از عالم تحقیق بخش

بر طریق مصطفی توفیق بخش

بخش ۲ - فی نعت النبی صلی الله علیه و آله

خواجه کونین ختم مرسلین

صدر عالم رحمة للعالمین

صاحب شرع احمد مرسل که هست

یکدوگام او از همه بالاتر است

ذات او مقصود کونین آمده

مسند اوقاب قوسین آمده

شعلۀ در بزم او افروخته

شهپر طاوس اکبر سوخته

همتش برده بدار الملک دین

چار بالش برتر از حق الیقین

سیر أسری در طریقت یافته

سرّ ما اوحی حقیقت یافته

گشته دار الضیف حق را رهنما

بوده بر خوان خدا روزه گشا

هرکه بر خوان حقیقت یافت دست

قرص مه را زود بتواند شکست

قرب او ادنی نموده رتبتش

در مقام لی مع اللّه خلوتش

مشرق خورشید قرب روی او

مطلع شه بیت دولت کوی او

داده مشکین بوی اووقت سحر

خشک مغزان دو عالم را جگر

در جواب خصم بگشاده عیان

هم زبان تیغ و هم تیغ زبان

صفحۀ از دفترش ام الکتاب

آیت صاحبدلی عالی جناب

گوهر اندر سنگ باشد این رواست

سنگ نااهلان در آن گوهر چراست

خاک شهرش سجدگاه آدم است

نور پاکش آبروی عالمست

فاستقم سرمایه احوال او

قُم فانذر حاکم اقوال او

جمله یارانش بدار الملک دین

هفت کشور را امیرالمؤمنین

آن یک از نور حقیقت سر بلند

در مقام محرمیت بهرمند

پیروانش رهنمای مردمند

آسمان شعر را چون انجمند

جمله غواصان دریای صفا

بلبلان باغ شرع مصطفی

پادشاه ملک روحانی همه

مخزن اسرار ربانی همه

بخش ۳ - در بیان معرفت و نصیحت گوید

هان حسینی این همه سودا چراست

بر سر بازارت این غوغا چراست

بشکن این گوهر که مقدارش نماند

در دو عالم یک خریدارش نماند

مرغ زیرک باش بشکن دام را

خاک ره بر سر فکن ایام را

آتش انگیز است هر بادی که هست

بر گذر زین محنت آبادی که هست

جای غولست این سرای پر نهیب

مردمی خواهی از این مردم مکیب

این سگ نفست چو روبه پرفنست

خواب خرگوشت دهد این روشنست

چون تک آهو نداری در نبرد

ای دهان بسته در این صحرا مگرد

بیشه پر شیر است از آن پرهیز کن

چون پلنگان سوی صحراخیز کن

ای غریب خسته درتابی هنوز

کاروان بگذشت و در خوابی هنوز

آدمی خوار است چرخ خیره گرد

تا نگردی غافل ای داننده مرد

با که کرد این چرخ سرگردان وفا

این طمع خامست و این دانش خطا

یک قدح بی رنج مخموری کراست

هر گلی را زخم خاری در قفاست

این نمایشها بروی روزگار

میتوان دیدن بچشم اعتبار

با چنین گردنده حالاتی که هست

دیده بردوز از خیالاتی که هست

بی تصرف باش در راه یقین

هرکه بد باشد تو او را نیک بین

درد اگر قسم تو آید نوش کن

صافش انگار این سخن در گوش کن

بخش ۴ - حکایت

قصه خوانی بر سر حرفم رسید

گفت روزی شیخ عالم بوسعید

با مرید چند بیرون شد بگشت

از قضا برآسیائی برگذشت

در تحیر ماند از آن سرگشتگی

با همه تیزی بدان آهستگی

با مریدان گفت پس رازی نهفت

با من این سنگ از زبان حال گفت

کاین همه دام از پی یک دانه چیست

همچو او باش این همه افسانه چیست

با همه سرگشتگی باری به پشت

میدهم نرم ارچه میابم درشت

گر گرانی باشدم از یار خویش

هم سبک روحم من اندر کار خویش

ای دل سنگین گران جانی مکن

کار جانبازان بنادانی مکن

کم زنی را پیشه کن در راه دین

کم زنی بیش از همه یابی یقین

کمتر از کم شو اگر داری خبر

این طریق کاملانست ای پسر

گر تو را با کار خود کاری بدی

طاعت صد ساله زناری بدی

بی نیازی بر نتابد بود تو

تاب این آتش ندارد عودتو

از تو بد مستی نمی باید تو را

زانکه دع نفسک همی آید تو را

بخش ۵ - در بیان معرفت عشق و تحقیق آن

چون سمند فکرتم جولان نمود

گوی معنی از دو عالم در ربود

پرتو عشق آمد این افسانه چیست

آشنا داند که این بیگانه نیست

عالمی دانم به گفتگوی عشق

در میان یک تن ندارد بوی عشق

عشق بر چرخ حقیقت اختراست

از محبت یک قدم بالاتر است

عشق بر نابودنی سودا کند

عشق در ویرانه ها غوغا کند

عشق را یکسان نماید کفر و دین

عشق را نبود غم شک و یقین

عشق شاهان را چه در تاب افکند

خلوتی را در خرابات افکند

عشق غواصست در دریای حق

مرکبش روحست در دریای حق

شهسوار عشق چون لشکر کشد

خواجه را در خدمت چاکر کشد

در حقیقت حل مشکلهاست عشق

صیقل آئینه دلهاست عشق

ضد عقلست این حکایت گوشدار

تا بعقل اندر نکوشی هوشدار

عقل گوید جبه و دستار کو

عشق گوید خانه خَمار کو

عقل هستی میکند کاین درخور است

عشق مستی میکند کاین خوشتر است

عقل میگوید پریشانی مکن

عشق میخندد که نادانی مکن

عقل گوید کارسازی میکنم

عشق گوید پاکبازی میکنم

عقل میسازد که این آسوده کیست

عشق میسوزد که این آلودگیست

عقل میخندد که این ننگست و نام

عشق میپرد که این دانه است و دام

عقل گوید که خدائی می کنم

عشق گوید پارسائی میکنم

عشق هم جویای عشق است ای پسر

جان جانها جای عشق است ای پسر

ملک عشق آمد ورای کاینات

فارغ از غوغای افعال و صفات

عشق و عاشق را قلم در کش تمام

تا همه معشوق ماند والسلام

گر ز معشوقت خیالی بر سر است

نیست معشوق آن خیالی دیگراست

هرچه در فهم تو آید آن توئی

برگذر اینجا نمی گنجد دوئی

عشق را گیرم که در قرآن نگفت

عشق را در گنج ما اوحی نهفت

رَب ارنی از زبان عشق گفت

لی مَعَ اللّه از زبان عشق سفت

عشق نبود پیشه هربوالهوس

عشق را هم عاشقان دانند و بس

بخش ۶ - در بیان معرفت اسلام و کیفیت آن

هان دهان این گوهر کان خرد

دستۀ بند از گلستان خرد

هر زمان پرسی که شرط راه چیست

ای برادر جاهداو فی الله چیست

طفل راه خویش را تعلیم کن

چیست اسلام ای پسر تسلیم کن

همچو طفلان بسته گهواره شو

بی تصرف بنده بیچاره شو

قدرت حق بین و پس اقرار کن

هرچه دون حق بود انکار کن

گر سخن از دین احمد میکنی

با همه آن کن که با خود میکنی

هر کرا دست و زبان کوتاه نیست

در مسلمانی یقینش راه نیست

سینه را در کوی ایمان هر نفس

انشراح از نور اسلام است و بس

نقد هستی محو کن در لااله

تا به بینی دار ملک پادشاه

غیر حق هر ذره کان مقصودتست

تیغ را برکش که آن معبود تست

گرچه الاگفتی ای نادان نه اوست

هرچه در فهم تو آید آن نه اوست

نفی و اثبات از برای گمرهیست

هرچه کم گوئی در این معنی بهیست

لا و الا را ز دفتر برتراش

این جهان وحدتست آهسته باش

در هم آمیزد در اینجا کفر و دین

دیدۀ باید پر از نور یقین

لا که عرش و فرش را برمیدرد

از فنا سوی بقا ره میبرد

لا تو را از تو رهائی میدهد

با خدایت آشنائی میدهد

لا نهنگ قلزم توحیدتست

این اشارت از پی تجرید تست

لاچو در وحدت رسد الاشود

آن الف بالا از آن پیداشود

لا چو الا گشت در راه یقین

اول و آخر یکی گردد ببین

لام هم لا بود آمد بی شکی

نفی خود کن تا نماند جز یکی

چون تو خود را ازمیان برداشتی

قصر ایمان را دری افراشتی

تا دلت در حکم او چون موم نیست

خالصاً مخلص تو را معلوم نیست

در شهادت چون درست آمد ندم

بر فراز بام عالم زن قدم

بخش ۷ - در بیان معرفت نماز و کیفیت آن

نفس تست آلوده حرص و هوا

رو طهارت کن بدریای فنا

پس بشوی از هر دو عالم دست و روی

تا شوی شایسته این گفتگوی

خلوتی کن بر در امید رو

بر مصلای زه توحید رو

قبله را چون یافتی دستی برآر

دست خود یعنی ز غیر حق بدار

گرچه بردی گوی طاعت از ملک

هم بعجز خویش خم زن چون فلک

اختیار خود برون کن از وجود

تا بیابی نقد اسرار سجود

چون برآوردی سر از تدبیر کار

سهو خود را سجده سهوی بدار

نفس زنگی طبع دارد بوی یار

هرچه پیش آید بگردان سوی یار

دولت هر دو جهانت داده اند

پنج نوبت بهر آنت داده اند

بخش ۸ - در بیان معرفت زکوة و کیفیت آن

مالها داری تو ای صاحب نصاب

حق درویشان بده گردن متاب

سر معنی نقد این دنیا بدان

آیت مما رزقنا هم بخوان

چیست دنیا با همه خشک و ترش

گرهمه عقلست برخیز از سرش

هر چه دادندت برون آر و بپاش

اندرین معنی کم از خاکی مباش

گل شو و میده نسیم دلفروز

همچو آتش هر کرا یابی مسوز

از جوانمردی برآمد نام مرد

حاتم طی بین که در هیجا چه کرد

اهل عشرت چون بهم آمیختند

جرعۀ بر خاک مجلس ریختند

موراگر پای ملخ برخوان نهاد

آنچه بودش در بر مهمان نهاد

گر نکردی خود جوانمردی پدید

در جهان نه پیر بودی نه مرید

آنچه می باید مرید از جمله پیش

مایه دارست از زکوة پیر خویش

چون گدا را از توانگر میرسد

امتنان را از پیمبر میرسد

بخش ۹ - در بیان معرفت روزه

تا تو باشی بسته هر بیم و تاب

روزه داری صرفه نان است و آب

ای تهی کرده شکم از غافلی

دل تهی کن این بود الصوم لی

خانۀ نه در به بند ای کدخدای

پس روان هفت منظر برگشای

پای خود افشردۀ از گمرهی

چنگ در دنیا مزن تا وارهی

همچو ماه نو چه باشی پایبند

گر بگه خیزی چو صبح خیره خند

گر تو افطار از هوای خود کنی

روزه خود را همه باطل کنی

روزه داری را که با خود کار نیست

جز بدیدار خدا افطار نیست

هر نفس عیدی کن ای صاحب نظر

ماجرائی نیست با مرد سفر

بخش ۱۰ - در بیان معرفت حج

زین گریبان هر که سر برمی زند

هر زمان صد حج اکبر میزند

از بیابان هوا احرام گیر

پس طواف کعبه اسلام گیر

هر زمان سوی تو یابد از صفا

در صفای مروه خوف و رجا

آتش اندر خرمن پندار زن

آنگهی لبیک عاشق وار زن

چون پدید آمد حریم بارگاه

نفس خود قربان کن اندر پیش شاه

همچو مویت این طریق ای هوشمند

مو بمو از خود جدا باید فکند

زین به پشت مرکب توفیق کن

پس طواف کعبه تحقیق کن

از جهت بگذر که اینجا کبریاست

خود بهرجائی که روآری خداست

کعبه مردان نه از آب و گلست

طالب دل شو که بیت الله دلست

گر ز معنی بایدت سرمایه ای

بهتر از دانش ندانم مایه ای

آشنا باید در این دریای ژرف

یاد گیر این نکته حرفاً بعد حرف

بخش ۱۱ - در بیان معرفت علم

ای گرامی گوهر عالی نسب

دانش آموز و شناسائی طلب

رهنمایانی که بینا بوده اند

هم بدانش راه حق پیموده اند

مردم دانش ورای عالمست

دیو مردم هم ز نسل آدمست

ای بداغ جهل خود را سوخته

جز فراموشی دلت ناموخته

سر برآر از خواب نادانی خویش

تا نمانی در پریشانی خویش

خالقی کز هر دو کونت برگزید

نی برای خواب و خوردت آفرید

در پی دانش رو ای فرزانه مرد

نیست عذری رو بنادانی مگرد

مردهٔ جهلی چه سود آب و گلت

علم خوان تا زندگی یابد دلت

علم باید تا عمل گنجی بود

زانکه بی دانش عمل رنجی بود

علم بنیاد است و طاعت خانۀ

بی اساسی کی بود کاشانۀ

چیست دانش آنکه تن بیرون بری

تا بدانی کز همه نادان تری

چون بنادانی خود دانا شوی

روکنی بر تخت خود والا شوی

مردم از گفتن نبیند جز زیان

دانش اندر دل بود نی در زبان

گر عمل با علم تو پیوند نیست

جبه و دستار دانشمند نیست

خنده دیو است بیدانش عمل

شحنه شیطان بود مرد جدل

قیل و قالت ره ندارد هیچ سوی

معرفت حاصل کن ای بسیار گوی

گر تو علم صورتی داری بسی

بر لب دریای علمی چون خسی

در ره معنی اگر دانا شوی

چون صدف در قعر این دریا شوی

علم صورت پیشه آب و گلست

علم معنی رهبر جان و دلست

آنچه نگذارد تو را جز سوی دوست

مغز دانش آن بود بگذر ز پوست

جهد میکن تا ز خود یابی خبر

واجب این علمست اگر داری خبر

گر بجهد اینجا رسانی منزلت

آنچه مقصود است گردد حاصلت

کار دل باشد همه کشف و عیان

شرح این معنی نگنجد در بیان

حالتی از غیب غیب آید پدید

جز بذوق این حرف را نتوان شنید

گنج پنهانست علم معنوی

در تو آید چون ز خود بیرون شوی

علم تو معلول را در بر کشد

دفتر مقبول را خط درکشد

اول از علم شریعت بهره گیر

طفل را نبود غذائی به ز شیر

علم کسبی گر نباشد حاصلت

علم میراثی نیاید در دلت

زبده علمت حصول دین بود

اطلب العلم ای پسر در این بود

بندگی طاعت بود پندار نی

علم دانستن بود گفتار نی

بخش ۱۲ - در بیان معرفت توحید

چون مسافر گشتی اندر راه دین

صدق باشد مرکب و رهبر یقین

باز کن چشم خرد را پیش و پس

عقل فرزانه تورا استاد بس

نفی کن اثبات هر موجود را

تا بدانی هستی معبود را

چون یقین شد کافریننده خداست

ذات پاکش را مگو چون و چراست

حضرت او برتر از حد و مثال

درنگنجد صورت و وهم و خیال

بی بدایت بوده ذات او نخست

بینهایت همچنان باشد درست

وصف خود کرد و بدان موصوف شد

نام خود کرد و بدان معروف شد

او بخود هست و همه هستی از اوست

نیست آمد هرچه آمد جمله اوست

ذات او را نیست نقصان و زوال

نی سکون و نی تحرک را مجال

در کمال لایزالی کاملست

بی جهت هرجا که جوئی حاصلست

در دو عالم هیچکس همتاش نیست

همچو عالم پستی و بالاش نیست

دانش عامی ندارد زین گذر

اهل صورت را تمامست این قدر

رهروان کز ملک معنی آگهند

کشتگان خنجر الا الله اند

از دو کون آزاد و از خود بی نشان

در فنای کل شده دامن کشان

محو بینند آنچه غیر حق بود

نیستی شان زین سبب مطلق بود

هرچه باشد از نهایتها که هست

جمله را در نور حق یابند و بس

از فنای خویشتن یکتا شده

جمله در حق هم بحق بینا شده

چون رسد آنجا همه گردد مراد

دور از این معنی حلول و اتحاد

هوشیار و مست و گویا و خموش

گاه جمله چشم و گاهی جمله گوش

نور حق در سر او پیدا شده

او ز سر خویشتن یکتا شده

هرکه او از بند خود آزاد نیست

دار ملک وحدتش آبادنیست

سر توحید آن زمان گردد عیان

کز قفس یابد رهائی مرغ جان

بگذرد از گلخن طبع و حواس

نی خیال و وهم بیند نی قیاس

نفس رعنا را ببرد دست و پای

عقل دور اندیش را ماند بجای

هر دو عالم با همه شادی و غم

غرقه گرداند بدریای عدم

چون بیاسود از گرامی مرکبش

در بر معشوق خود باداش و بس

تا بدانی هر که رفت آنجا رسید

با کسی کاو دیدۀ دارد پدید

ای بسی دانا که گفت این سر گذشت

سر فرو آورد و حیران درگذشت

بخش ۱۳ - در بیان تعریف عارف

چون بوحدت درگذشتی از دوئی

عارف اسرار توحیدش توئی

کس نداند شرح حال معرفت

عاجزی آمد کمال معرفت

معرفت اصل شناسائی بود

چشم و دل را نور بینائی بود

گر تو بینائی به انوار یقین

عارف و معروف را جز حق مبین

عارف از خود هیچکاری درنیافت

زانکه حق را جز بحق نتوان شناخت

گر نبودی بخشش حق رهنمون

سر بیچون را که پی بردی برون

معرفت خورشید گشت و ذره جان

ذره از خورشید چون داند نشان

زین چمن در دست ماند چون گلی

چیست از هر سو نفیر بلبلی

این گره را کی توان هرگز گشاد

چون سررشته بدست کس نداد

راهرو اینجا قدم سری نیافت

جز تحیر هیچ رمزی درنیافت

آنکه حیران گشت از این راز نهفت

رب زدنی هم ز عجز خویش گفت

عارف او از جان خود گشته جدا

از امید و بیم و از فقر و غنا

گم شد از خود هر که حق را باز یافت

سر او را هر دو عالم بر نتافت

در حریم آشنائی یار اوست

هرچه غیر حق بود زنار اوست

دیده و دانسته ونادان شده

جسته و دریافته حیران شده

سر سر شرا قدم پوینده نیست

جز خدا بیننده و گوینده نیست

آه اگر یابی ز حال خود خبر

این همه افسانه گردد مختصر

چند از این سرگشته بودن بی سبب

کان این گوهر توئی از خود طلب

همچو نابینا مبر هر سوی دست

با تو در زیر گلیم است آنچه هست

ای یگانه چند از این نقش دوئی

طالب خود شو که این جمله توئی

در طریق معرفت نائی درست

تا تو خود را باز نشناسی نخست

بخش ۱۴ - در بیان معرفت نفس گوید

چون تو نفس خویش را بشناختی

مرکب معنی به صحرا تاختی

ای ندانسته ز غفلت پیش و پس

با تو زین معنی همین نامست و بس

دانش نفست نه کار سرسریست

گر بحق دانا شوی دانی که چیست

نفس تو آشوب و افعال خداست

نی ز وصف و دانش این معنی جداست

بهر این گفت آنکه بینای رهست

حق شناسست آنکه از حق آگهست

در حقیقت کی از آن دانا شوی

عیب خود بشناس تا بینا شوی

گه بطاعت گه به عصیان ره زند

آتش اندر بار دل ناگه زند

گه لباس بت پرستی برکشد

گه بدعوی خدائی سرکشد

جرعۀ ناخورده مستیها کند

نیستی نادیده هستیها کند

گر مراد خود نیابد از درت

جوهری گردد نفیس اندر برت

نفس را گردن بزن فارغ نشین

من بیان کردم سلوک راه دین

بخش ۱۵ - در بیان نفس اماره گوید

از مقام سرکشی بیرون برش

ماراماره است میزن بر سرش

نفس بد فرمای از آنجا چون گذشت

در طریق بندگی لوامه گشت

گه رود در کوی طاعت پارسا

گه شود قلاش بازار هوا

زین مقام اریک نفس بالا شود

مطمئنه گردد و زیبا شود

چون برون شد از هوای خاک و آب

هر زمانش ارجعی آمد خطاب

نفس را این هر سه وصف آمد عیان

آنچه اسرار است ناید بر زبان

گرچه گفتند این معانی نارواست

با تو رمزی باز گویم از کجاست

روح حیوانی بد اول نام او

در وجود آدمی آرام او

روح قدسی چون بدوسایه فکند

شد ز الهام الهی سربلند

گفتگویش داد و نفسش نام کرد

از بدو نیکش همه اعلام کرد

نفس تو چون مرکب جان و دلست

راه بی مرکب بریدن مشکلست

پاسبان مرکب خود باش و خیز

تا سوار آئی بروز رستخیز

دانش نفس ار نباشد حاصلت

کی خبر یابی تو از جان و دلت

بخش ۱۶ - در بیان معرفت دل گوید

دل چه باشد مخزن اسرار حق

خلوت جان بر سر بازار حق

دل امین بارگاه محرمیست

دل اساس کارگاه آدمیست

دل پذیرفت آنچه عالم برنیافت

دل بدانست آنچه عرش اندر نیافت

بلبل جان را بباغ او نشست

شاهباز معرفت او را بدست

روح قدسی همنشین و در برش

عقل کل خود پاسبانی بر سرش

وصف شیطانی و روحانی در اوست

ملک روحانی و جسمانی در اوست

زورق روحست در آب حیات

سیر او در قعر دریای صفات

گاه انس و گاه قرب و گاه عین

چون فلک گردنده بین الاصبعین

حق نظرها دارد اندر کوی دل

نی بهرچوگان درآید گوی دل

آنکه بر پهلوی چپ خوانی دلش

آن نه دل باشد ولیکن منزلش

در میان نفس و جانش مستقر

آن یکی چون مادر و دیگر پدر

روح تو آبست و نفست همچو خاک

زین دو جوهر زاید این فرزند پاک

سوی هر دو روز وشب گردان بود

نام او قلب از برای آن بود

چون بهر دو جانبش فرماندهیست

در وجودش مسند شاهنشهیست

هرکه او غواص دریای دلست

صدهزاران در معنی حاصلست

گر تو را معنی دل حاصل شود

آن زمان دل در وجودت دل شود

ور در این معنی نداری دسترس

دل مخوانش خانه دیواست و بس

طالبی کاین راه پنهان باز یافت

گوهر کان را در این کان بازیافت

آسمان دل چو آمد دروجود

آفتاب جان در آن تابان نمود

بخش ۱۷ - در بیان معرفت روح میفرماید

شمع جان را در لگن پنهان نهاد

قفل این گنجینه را نتوان گشاد

جان به امر ایزد آمد در وجود

در عبارت بیش از این فرمان نبود

جان ندارد زندگی آب و گل

عقل ز این معنی فرو ماند خجل

نور و عزت هر دو جان آدمست

زان عزیز بارگاه و محرمست

چون نقاب کُنت کنزاً برفکند

شور و غوغا در همه کشور فکند

نامه جان را به مهر خود نوشت

خاک آدم را بدست خود سرشت

چون بسر شد روزگار چل صبوح

بر سریر قالب آمد شاه روح

از جهان بی نشان اورانشان

در حریم خاص شد دامن کشان

چون کس از گنج نگه آگه نبود

هم بخود از خود نشانی وا نمود

گرنه این گوهر در این دریا بدی

ساحل این بحر ناپیدا بدی

گر نبودی پرتو حق در وجود

آب و گل را کی ملک کردی سجود

آفرینش را حیات از جام او

آدم معنی از آن شد نام او

عارفان را حیرتست از وی بسی

زانکه نشناسد بتحقیقش کسی

علم و قدرت دارد و سمع و بصر

جز بچشم دل نیاید در نظر

در شبستان محبت بار او

در هوای دل پریدن کاراو

چشم او را سرمه حق الیقین

دست او نقد امانت را مبین

رهروان را برتر از وی راه نیست

کانچه او داند کسی آگاه نیست

او بهر صورت براندازد نقاب

نایدم اظهار این معنی صواب

شهسواری کاندرین معنی رسد

درد او را دارو از موئی رسد

خاص خاص است این چنین فرزانه‌ای

گر تواند برد از اینجا دانه‌ای

نفس او رسته ز بند آب و گل

از صفای خود گرفته جا بدل

دل بدار الملک جان سلطان شده

جان ندیم حضرت جانان شده

رهرو اینجا وارهد از ما و من

بیش از این محرم نمیباشد سخن

آنچه مقصود است از او یابی خبر

قطب عالم را شد آن صاحب نظر

مرد کامل جهل را در هر قدم

زنده گرداند چو روح الله بدم

وصف او از هرچه گویم برتر است

امتان را مصطفی دیگراست

نه به غفلت زین حکایت برخوری

باز کن چشم خرد تا بنگری

بخش ۱۸ - در بیان کیفیت عقل گوید

ای ز نور عقل گشته بهره مند

در همه عالم بدانش سربلند

در ولایت خطبه ها بر نام تست

این همه دانه برای دام تست

حجة الله است عقلت هوشدار

تا نیاری هیچ عذری بهرکار

پیش دارم منزلی دورودراز

زیر هرگامی دو صد شیب و فراز

حلقۀ درنازدم بسیار من

نیک ترسانم ز ختم کار من

عالمی را خون شده جان و جگر

از قبول و ردّ کس ناید خبر

رخ بنومیدی نمی باید نهفت

آیهٔ لاتَقنطوا بهر چه گفت

لطف حق در عین قهر او ببین

این بود امید ارباب یقین

رهروان کاین طبل شادی میزنند

از در قُل یا عبادی میزنند

از یقین اول مقام آمد رجا

ما کجا و سر این معنی کجا

تکیه بر امید و بیم خود مدار

فضل حق دان هم بناوهم مدار

بخش ۱۹ - در بیان معرفت توکل می‌فرماید

چون تو رو از غیر حق برتافتی

نقد اسرار توکل یافتی

این بنارا هرکه میخواهد ثبات

مرده باید بود او را در حیات

در پی تدبیر نفسانی مرو

بی خدا هرجا که میدانی مرو

روز و شب سودای نیک و بد کنی

خودپرستی چون حدیث خود کنی

روزت امروز است اگر داری خبر

از غم فردا مخور خون جگر

گر تو خواهی ورنه حق روزی ده است

حق طلب کن یاد آن باری به است

بخش ۲۰ - حکایت ابراهیم علیه الرحمة باراهب

رفت ادهم در یکی دیر کهن

راهبی دید آشنای این سخن

امتحان کردش که ای سرگشته مرد

پایبند این چنین جایت که کرد

گر در این دیر کهن منزل کنی

پوشش و خور از کجا حاصل کنی

راهبش گفت این سخن از من خطاست

از خداپرس اینکه روزی ده خداست

بندگان سر بر خط فرمان نهند

پوشش و خورشان خداوندان دهند

این گره بگشا اگر پیوند تست

زانکه پنداری توکل بند تست

رهروی بر هر گلی صد خارکش

امتحان کردن خدا را نیست خوش

بنده باش و هرچه آید رد مکن

جز رضا دادن طریق خود مکن

بخش ۲۱ - در بیان رضا و کیفیت آن میفرماید

از رضا خود نیست بهتر منزلی

گوی این بیامد هر دلی

اختیار خود بنه باری نخست

پس رضا اندر میان بربند چست

تا تو از علم حقیقی غافلی

از چنین دار الأدب بیحاصلی

چون نۀ فارغ زاندوه جهان

کی شوی دانای این حرف نهان

بخش ۲۲ - حکایت در دریا شدن مرد صادق

عاشقی در موج دریائی فتاد

عاقلی از ساحلش آواز داد

گفتش ای مسکین برون آرم تو را

یا چنین سرگشته بگذارم تو را

پاسخش این داد کای روشن روان

گر ز من پرسی نه این دانم نه آن

بر مراد خود نخواهم یک نفس

زانکه مقصودم مراد اوست بس

چون ز حق کردی رضای خود طلب

حکم او راهم رضاده روز و شب

گر رضای خویش میخواهی خطاست

چون تو راضی گشتی او راهم رضاست

زهر ناکامی همی خور بی گله

هرگدائی را کجا این حوصله

در طریقت منزل اعلاست این

منتهای جاهدوافیناست این

چون نسیم این چمن پیدا شود

بلبل جان در قفس گویا شود

سالک از اول نه بشناسد مقام

انس او با طاعت و ذکر مدام

آنکه صاحب حال باشد نام او

با صفات حق بود آرام او

وانکه او را انس با نام خداست

بحر تمکین است و غواص فناست

بخش ۲۳ - در بیان قرب و بعد و کیفیت آن

از حجاب نفس ظلمانی برآی

تا شوی شایسته قرب خدای

آفتاب از آسمان پیدا نمود

چشم نابینا نمی بیند چه سود

ای که چشمت را به معنی نور نیست

نزد حق شو حق ز بنده دورنیست

ای بما از ما بما نزدیکتر

داند آنکس کو ز خود دارد خبر

تا ز قرب و بعد برناری نفس

زانکه این علت همه خار است و بس

این همه مغز است اینجا پوست نی

دوست را پروای نام دوست نی

نور حق پیداست لکن جیب تست

دیده حق بین بباید از نخست

قرب حق دوری تست از بود خویش

بی زیان خود نیابی سود خویش

بخش ۲۴ - در بیان قبض و بسط میفرماید

در محبت چون زدی گام نخست

قبض و بسط از گردش احوال تست

هر فتوحی کز بر جانان رسد

بیدلان را مژده درمان رسد

بشکفد گلها ز باغ خوشدلی

روی دل گردد ز انده صیقلی

دل ز شادی چون شود مست و خراب

نفس را بوئی رساند از شراب

شرط باشد هر که میگیرد بدست

خاک را از جرعۀ سازند مست

نفس را از جرعه آرد در خوشی

دست بردارد ز بهر سرکشی

عزت عشقش کشد در پیچ و خم

آن همه شادی بدل گردد بغم

قسم او گردد ز باغ روزگار

هرگلی را بر جگر صد گونه خار

نفس گل را باشد این معنی عیان

مرغ دل را برتر آمد آشیان

راست پرسی این همه هستی تست

این همه درد سر از مستی تست

این سر پر درد را گر آگهی

در گریبان فناکش تا رهی

نیستی جولانگه اهل دلست

شاه راه عاشقان کاملست

جان عاشق دوست را طالب شود

نور حق باهستیش غالب شود

گفت مردی کاندرین ره کاملست

نیستی راهست و هستی منزلست

ره مخوفست ای غریب هر دری

جهد میکن تا ازین ره بگذری

چون فنا گردی فنا اندر فنا

از بقای حق رسی اندر بقا

بخش ۲۵ - در بیان توفیق و شوق احوال میفرماید

مرحبا ای شهسوار تیز گام

چون ز توفیقش گذشتی زین مقام

شاد باش ای مقبل فرخنده فال

گوی معنی را همی بر سوی حال

ای گل خندان سر از غنچه برآر

باد نوروز است و ابر نوبهار

خار غم بیرون کش از پای امید

چون نسیم صبحدم دادت نوید

غافلا جام حیات آمیز بین

حالت مردان شورانگیزبین

کار خود کن ای اسیر خود فروش

عالم دیوانگانست هی خموش

از لب لعل شکر دور ای مگس

رمز ماهم اهل ما دانند و بس

بخش ۲۶ - در بیان محبت میفرماید

هرکه بر نطع محبت راه یافت

همچو فرزین دستبوس شاه یافت

مایه داری کاین گهر را معدنست

آب حیوانش بزیر دامنست

این سعادت هر کرا در برگرفت

خاک پایش را فلک بر سر گرفت

بلبلی کاو لاف مطلق میزند

روز و شب بانگ انا الحق میزند

اول از اول برآمد گفتگوی

ورنه خاکی را که دادی آبروی

هر که او از خود بکلی وا نرست

نامدش دری ازین دریا به دست

گرنه این نوبت ز اول وی زدی

پور عمران طبل ارنی کی زدی

در محبت جستجوی خود خطاست

زانکه این وحدت بیابان فناست

چون محبت تیغ وحدت برکشید

سر نبیند هرکه اینجا سرکشید

خود محبت فارغ از ما و منی است

هر که او را دولت خود روشنی ست

دوستی با بودن ایثار تست

در عبارت آن نمی آید درست

هر کرا تیغ محبت سر برید

در فضای قرب او ادنی رسید

خونبهای او بجز دیدار نیست

هر دو عالم را در این ره کار نیست

از محبت بر در محبوب شو

بی طلب دیوانه مطلوب شو

بیخیال دوستی برخور ز دوست

دوستی را غیر دان آنجا که اوست

بخش ۲۷ - در بیان شوق محبت میفرماید

شوق، شهباز محبت را پرست

در حریم انس جان را رهبر است

شوق، دار و خانه اهل بلاست

کلبه پر نور مستان خداست

شوق را گرچه بلند آمد مقام

نیست یکسان اندر او هر خاص و عام

دوستی بی شوق نپذیرد کمال

وانکه بی چوگان نشد گوی رجال

سالکان را در طریقت هر زمان

همتی بخشد خداوند جهان

گرچه هر دم عشق را جولان کنند

اشتیاق قرب را قربان کنند

در طلب یاد نهایت نارواست

زانکه مطلوب همه بی منتهاست

بخش ۲۸ - در بیان تفرید میفرماید

مردِ فرد از نور وحدت بهره مند

نی قبول و رد خلقش پایبند

عرصۀ میدان او را حال نی

دید او را دیدن افعال نی

مرغ وحدت ز آشیان حق پرد

همچو برق آید بزودی بگذرد

بلبل جان از قفس پران شود

گه بخندد مرد و گه گریان شود

گه جمال دوست بردارد نقاب

گه زحسن عزتش گردد حجاب

جذبه حق در رباید از خودش

تا به علیین برآرد مسندش

این سخن چون همدم طالب شود

گاه مغلوب و گهی غالب شود

آنکه مغلوبست محبوس خودست

اندرین ره مشکل او بیحد است

آنکه غالب شد پرید از دام خویش

در حریم قدس کرد آرام خویش

حال پستی دار ملک ابتلاست

مهره ها در ششدربازی دعاست

از پی شوق هرکه نوشد جام او

در جهان با حق بود آرام او

هیبت حسنش چو بربودت ز خویش

پرده چشم تو بردارد ز پیش

هرچه غیر است از میان بیرون شود

پس امید از بیم مرد افزون شود

مجلس پر نقش آمد این مقام

عشق بازان را نشاط آمد مدام

مایه سودا از این بازار خاست

پس کلیم الله از این دیدار خواست

بخش ۲۹ - در بیان تجرید میفرماید

چیست تجرید از علایق پاک شو

در ره آزادگان چالاک شو

همچو مرغان بستهء دانه مباش

مبتلای خویش و بیگانه مباش

همچو گل خندان و بیرون شو ز پوست

گر تو را معنی تجریدی ازوست

در لب دریا به غواصان نگر

کو به تجرید آورد چندان گهر

چون مجرد شد ز نقد و نسیه مرد

او برآورد از فلک یکبار گرد

کم زن ای دل گر همی خواهی کمال

سر این معنیست انفق یا بلال

هرکه در تجرید مرد فرد نیست

در طریق اهل معنی مرد نیست

بخش ۳۰ - در بیان تلوین و تمکین میفرماید

چون بیارایند بزم انس را

برکشند از دام صید قدس را

میدهند او را ز جام دوستی

تا برون آید ز دام نیستی

این قدح را هر دل بینا کشد

تشنه باشد گرچه صد دریا کشد

عاشق اینجا بس پریشانی کند

حالتش دعوی سبحانی کند

خستۀ آن خنجر خونخوار بود

آنکه در کوی بلا بردار بود

این محل آفتست و جای بیم

صد هزار اینجا به یک ساعت دو نیم

دانشی در عین دانائیست این

منطقی از طیر سبحانیست این

بخش ۳۱ - در بیان غیبت و حضور میفرماید

محو کن نقش خود از روی ورق

تا بخوانی آیت اثبات حق

هان حسینی قصه را کوتاه کن

بی حسینی عزم آن درگاه کن

حاصل الامر آفت خود هم توئی

نور حق پیداست نامحرم توئی

ای به پستی مانده از بالا مپرس

تیغ لانارانده از الا مپرس

در کمال خود چو باشی پایبند

آخر از نور یقین شو بهره مند

عقل فرزانه چو هستت همنشین

بازیابی نکته علم الیقین

چون گذشتی در ره دانش بچست

خود به بینی آنچه دانستی نخست

بخش ۳۲ - در علم الیقین و عین الیقین میفرماید

دیده باطن اگر بینا شود

آنچه پنهان خواندۀ پیدا شود

سر وحدت را به بینی بی بیان

عین عین اینجا فرو شد در بیان

آنکه در بحر حقیقت راه یافت

گوهر حق الیقین ناگاه یافت

از دو کون آزاد و از خود هم برست

مرغ آن بر شاخ اَو اَدنی نشست

آنچه علم و عین از او دارد نشان

بی نشان شد نزد او دامن کشان

گنج حق را جان پاک او امین

این بود دیباچه حق الیقین

خاص در علم الیقین و خاص خاص

دیده در عین الیقین از خود خلاص

منظر حق الیقین والاتر است

این سعادت انبیا را در خوراست

گر حقیقت پرسی از حق الیقین

در مقام لی مَعَ اللّه باز بین

بخش ۳۳ - در بیان قید در مقام تمکین

ای اسیر خود حجاب خود توئی

پاک باید دامن از گرد دوئی

جان چو پروانه بروی شمع باش

آنگهی در بزم وحدت جمع باش

یک دل و صد آرزویش مشکل است

یک مرادت بس بود چون یک دلست

هر کرا در دل پریشانی کشد

زود بنیادش به ویرانی کشد

جان عاشق جمع در عین بقاست

مرغ آزاد است و باز آشناست

تفرقه در بندگی پیدا شود

زانکه بازارت پر از غوغا شود

تفرقه ز احوال حق آمد پدید

جمع گشت آنکه به اوصافش رسید

بخش ۳۴ - در بیان تجلی صفات میفرماید

بند راه تو، هم از اوصاف تست

پردهای خویش بردار از نخست

دل چه از سودای نفسانی برست

بر سر تخت تجلی خوش نشست

چیست انوار تجلی بی نشان

آنچه از سر تو آید بی گمان

وهم و فهم اینجا نگنجد چون خیال

نی عبارت را در این معنی مجال

گه گشاید گنج افعال و صفات

گه نماید پرتو انوار ذات

بخش ۳۵ - در بیان تجلی ذات میفرماید

چون زدود آئینه، صافی شد زشک

رو نماید صورت انس و ملک

آنکه وقت خویش بودش در نظر

وصف حالش گشت مازاغ البصر

تا تو با وقتی ز کار افتاده ای

وقت اگر با تو بود آزاده ای

وقت اگر با تو نماید حال تست

بازیابی نقد وقت خود درست

نیست وقت حال را چندان درنگ

زین سبب گیرد دلت صد گونه رنگ

بخش ۳۶ - حکایت بایزید علیه الرحمة

رهروی ناگه بنزد بایزید

چون بر آمد خانه را دربسته دید

حلقه بر در زد که مرغ دام کو

رهبر عالم شه بسطام کو

بایزیدش گفت کای روشن روان

سالها شد تا ازو جویم نشان

در همه عمر آرزوی او مراست

بایزید اندر همه عالم کجاست

من بسی جستم ز پیدا و نهفت

کس نشان بایزیدم را نگفت

پاکبازان ره چنین پیموده اند

تا دمی بیخود ز خود آسوده اند

گر بدو پیوندی از خود درگذر

بی نشان شو تا نشان یابی مگر

با تو گویم در رهش چون آمدی

همچو مار از پوست بیرون آمدی

بخش ۳۷ - در بیان سماع و کیفیت آن میفرماید

صبحدم بر کف نهادم جام عشق

تا شدم سرمست و بی آرام عشق

دل که در دستم نیامد دامنش

چون شفق در خون زدم پیراهنش

در مشام جانم آمد بوی دوست

چون ملک چرخی زدم در کوی دوست

ساقی آمد جام جان افروزداد

بلبلان را مژده نوروز داد

عندلیب باغ شوق از وصف اوست

اهل مجلس را برون آرد ز پوست

هر یک از مستی نوائی ساخته

غلغلی در عرش و فرش انداخته

گرد هستیها ز دامن توخته

پای همت بر دو عالم کوفته

از میان برخاسته گفت و شنود

رهروان غیب در عین شهود

حاضران جمع یک رنگ آمده

شیشه اغیار بر سنگ آمده

حاجیان کعبه صدق و صفا

بسته احرام از بیابان وفا

در حریم قدس مرغان حرم

کرده هنگام نوا از سر قدم

ای ندانسته بجز نام سماع

حال بیحاصلت هنگام سماع

خوب گفتند آن خداوندان حال

نیست نفس زنده را این می حلال

صدهزار آشفته اینجا گمره است

مبتدی را زین سخن دوری به است

نی سماع اندیشه طبع و هواست

تا برون نائی از این ره کی رواست

بی تکلف چون درآید رد مکن

حالت مستان بجهد خود مکن

تا برعنائی نکوبی دست و پا

زانکه این فسق است در راه خدا

در سماعت مژده جانان رسد

بوی پیراهن سوی کنعان رسد

این مفرح بهر هر مخمور نیست

لایق آن جز دل پرنور نیست

این طریق پاکبازان خداست

نی محل مشت زرق بیحیاست

عالمی آشفته سودای اوست

پاک از این بد گوهران دریای اوست

این گدایان را که بینی بی خبر

خود پرستانند از اینها درگذر

مرد معنی را طلب کن زینهار

اهل صورت را نباشد اختیار

این همه جغدان این ویرانه اند

از نوای بلبلان بیگانه اند

از تکلف خویشتن بر تافته

حاش لله گر نشانی یافته

رسم و عادت را روش پنداشته

مذهب مردان دین بگذاشته

خرقۀ را دام لقمه ساخته

بهرنانی دین و دنیا باخته

ای برای نام رفته جنگشان

خصمشان روز قیامت ننگشان

دور از این صورت نمایان گدا

گر بمعنی یابدار راه خدا

دامن یک بنده آزاد گیر

از حسینی این نصیحت یاد گیر

جهد میکن تا بگوش معنوی

هرچه من گفتم هم از خودبشنوی

بر در دل معتکف باش ای پسر

یاد میدارم من این پند از پدر

علت بس مشکل آمد بود تو

ورنه سهلست از تو تا مقصود تو

ساقیا جام صبوحی در خوراست

کز می دوشین خمارم در سراست

وقت آن آمد که از آب و گلی

در هوای صبحدم سازی تلی

خیز تا یک دم دو جیحون در کشیم

خط می در ربع مسکون در کشیم

قیل و قال ما ندارد رونقی

بحر می بینی برافکن زورقی

گر همه دریا در این زورق خوری

باشد این کشتی به پایانی بری

چونکه نه دریا ماند و نه زورقت

گوهری بخشد محیط مطلقت

عالمی بینی ز دل بیدل همه

طالب دریا و بر ساحل همه

ساقیا می ده که این افسانه بود

هرچه گفتم وصف این خمخانه بود

رطل ما بستان لبالب بازده

پس سقیهم ربهم آواز ده

گر فتوحی بی تکلف میرسد

مدعی را کی تصرف میرسد

در خراباتی که این می میدهند

قیمت صد جان بیک جو میدهند

شبروی کردم در این راه مخوف

تا مگر یابم بسرحد وقوف

مرکب از توفیق حق میتاختم

جز تحیر منزلی نشناختم

چون بدانستم که حیرت در ره است

پس یقینم شد که خاموشی به است

طول و عرضی خواستم این نامه را

مصلحت نامد شکسته خامه را

حسینی

کنز الرموز