معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ ایرج میرزا

ایرج میرزا (زاده شده در پاییز سال ۱۲۵۲ یا ۱۲۵۳ شمسی در تبریز، درگذشته در ۲۲ اسفند ۱۳۰۴ شمسی در تهران) ملقب به «جلال‌الممالک» و «فخرالشعرا»، از جمله شاعران برجستهٔ ایرانی در عصر مشروطیت (اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی) و از پیشگامان تجدد در ادبیات فارسی بود. او فرزند صدرالشعرا غلامحسین‌میرزا، نوهٔ ایرج پسر فتحعلی‌شاه و نتیجهٔ فتحعلی شاه قاجار بود. تحصیلاتش در مدرسه دارالفنون تبریز صورت گرفت و در همان مدرسه مقدمات عربی و فرانسه را آموخت. وقتی امیرنظام گروسی مدرسه مظفری را در تبریز تاسیس کرد، ایرج میرزا سمت معاونت آن مدرسه را یافت و در این سمت مدیریت ماهنامهٔ ورقه (نخستین نشریه دانشجویی تبریز) را برعهده گرفت. در نوزده سالگی لقب «ایرج بن صدرالشعرا» یافت. لیکن بزودی از شاعری دربار کناره گرفت و به مشاغل دولتی مختلفی از جمله کار در وزارت فرهنگ (معارف آن زمان) پرداخت. سپس به استخدام اداره گمرک درآمد و پس از مشروطیت هم در مشاغل مختلف دولتی از جمله وزارت کشور در سمت فرماندار آباده و معاونت استانداری اصفهان خدمت کرد. ایرج میرزا در پی یک سکته قلبی در منزلی در تهران درگذشت. آرامگاه ظهیرالدوله خانه ابدی ایرج میرزا شد. وی به زبان‌های ترکی، فارسی، عربی و فرانسه تسلط داشت و روسی نیز می‌دانست و خط نستعلیق را خوب می‌نوشت. ایرج میرزا در قالب‌های گوناگون شعر سروده و ارزشمندترین اشعارش مضامین انتقادی، اجتماعی، احساسی و تربیتی دارند. شعر ایرج ساده و روان و گاهی دربرگیرندهٔ واژه‌ها و گفتارهای عامیانه است و اشعار او از جمله اشعار اثرگذار بر شعر دوره مشروطیت بود.

قصیده‌ها

شمارهٔ ۱ - در ستایش نظام‌السلطنهٔ مافی و اسب خواستن از وی

شمارهٔ ۲ - دیدار : دیدم اندر گردش بازار عبداللّه را

شمارهٔ ۳ - در رثاء مرحومه دُرَّةُ المَعالی : ز درج دیده در آورده ام لَالی را

شمارهٔ ۴ - در مدح امیرنظام گروسی در زمان حیات پدر گفته

شمارهٔ ۵ - در طلبِ اسب از نظام السلطنه : چشمم سپید شد به رَهِ انتظارِ اسب

شمارهٔ ۶ - حسب الامر جناب جلالت مآبِ اجلِّ اکرم آقایِ قائم مقام مَدّظِلُّه العالی محضِ فرح خاطرِ مبارک حضرت اجلّ روحی فِداه عرض شد

شمارهٔ ۷ - در مدح اعتضادالسَّلطنه : مقبول باد طاعتِ شَهزاده اعتضاد

شمارهٔ ۸ - در مدح نصرة الدوله عم زاده ناصرالدین شاه در تبریز گفته

شمارهٔ ۹ - در هجو شیخ فصل اللّهِ نوری : حُجَّةُ‌الاسلام کتک می‌زند

شمارهٔ ۱۰ - انتقاد از حجاب : نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند

شمارهٔ ۱۱ - شب جمعه خدمت حاج امین : رفیق اهل و سرا امن و باده نوشین بود

شمارهٔ ۱۲ - شکوۀ دوستانه از ملک الشّعرایِ بهار : ملکا با تو دگر دوستیِ ما نشود

شمارهٔ ۱۳ - در مدیحه و تبریک عروسی : برآمد بامدادان مِهرِ انور

شمارهٔ ۱۴ - در تهینتِ فرزند یافتنِ نصرة الدّوله : ساقیِ سیم بر بده ساغر

شمارهٔ ۱۵ - اندرز و نصیحت : فکر آن باش که سالِ دگر ای شوخ پسر

شمارهٔ ۱۶ - در ورود مظفّرالدین میرزا ولّی عهد به تبریز و مدح امیر نظام

شمارهٔ ۱۷ - خوشامد به شاه در مهمانیِ وزیر : تا شهنشاهِ جهان گردید مهمانِ وزیر

شمارهٔ ۱۸ - مزاح با یکی از وزیران : بیضه‌ام رنجور شد از بیضه‌ات دور ای وزیر

شمارهٔ ۱۹ - مطایبه : پدرش گفته که با من ننشیند پسرش

شمارهٔ ۲۰ - در مدح امیر نظام : هر که را با سرِ زلفِ سیه افتد کارش

شمارهٔ ۲۱ - مزاح با ابوالحسن خان : ای بر کچلان دهر سرهنگ

شمارهٔ ۲۲ - شکوه از مرگ پدر و مدح قائم مقام : زان همه امّیدها که بودم در دل

شمارهٔ ۲۳ - در نعتِ نبّی خاتَم : نه عاقل است که دارد در این سرایِ رحیل

شمارهٔ ۲۴ - در مدح امیر نظام : چونان شدم ضعیف که گر نه سخن کنم

شمارهٔ ۲۵ - وسوسه : دیدم و گفتم نادیده‌اش انگار کنم

شمارهٔ ۲۶ - امتحان خطّ و سخن : امیر کرد مرا امتحان به خطّ و سخن

شمارهٔ ۲۷ - شکوه از چرخ و شکایت از مرگ پدر : شکوه بر چرخ برند از دشمن

شمارهٔ ۲۸ - مدح ناصرالّدین شاه : مباش ایمن ز کَیدِ چرخِ ریمن

شمارهٔ ۲۹ - در مدحِ امیرنظام : مُردم از حسرتِ آهورَوِشان و رَمِشان

شمارهٔ ۳۰ - در مدحِ حضرتِ مولای متقیان : گفتم رهینِ مهرِ تو شد این دلِ حزین

شمارهٔ ۳۱ - سیه‌چشمِ نامهربان : ای سیه‌چشم چه دیدی تو از این دیده گناه

شمارهٔ ۳۲ - شکایت از دوری امیر نظام و مدح قائم مقام

شمارهٔ ۳۳ - در مدح مولایِ متّقیان : خوش آن که او را در دل بود وِلایِ علی

شمارهٔ ۳۴ - شکایت از دوریِ یار : چندی گُزیده یار ز من دوری

شمارهٔ ۳۵ - تسلیت به دوستِ پدر مرده : سخت است گرچه مرگِ پدر بر پسر همی

شمارهٔ ۳۶ - در مدح امیرنظام : جانا چه شود گر تو درِ مِهر گشایی

شمارهٔ ۱ - در ستایش نظام‌السلطنهٔ مافی و اسب خواستن از وی

خواب دیدم که خدا بال و پری داده مرا

در هوا قوّت سیر و سفری داده مرا

همچو شاهین به هوا جلوه‌کنان می‌گذرم

تیزرو بالی و تازنده پری داده مرا

هر کجا قصد کنم می‌رسم آنجا فی‌الفور

گویی از برق، طبیعت اثری داده مرا

نه تلگراف به گردم برسد نه تلفن

که خدا سرعت سیر دگری داده مرا

همه با چشم تحیّر نگرانند به من

بال و پر زیب و فر معتبری داده مرا

آنچنان بود که پنداشتم از این پر و بال

آسمان سلطنت مختصری داده مرا

جستم از خواب در اندیشه که تعبیرش چیست

از چه حق قوّهٔ فوق‌البشری داده مرا

من که در هیچ زمین تخم نیفشاندم پار

تا کنم فرض که اینک ثمری داده مرا

ده ندارم که بگویم بفزود آب قنات

زن ندارم که بگویم پسری داده مرا

مادرم زنده نباشد که بگویم شو کرد

باز حق در سر پیری پدری داده مرا

بندگی هیچ نکردم به خدا تا گویم

که به پاداش خدا گنج زری داده مرا

عاقبت دانش من راه به تعبیر نبرد

گرچه در هر فن ایزد گهری داده مرا

صبح دیدم که به سورانم و فرمانفرمای

اسب باتربیت باهنری داده مرا

والی مشرق کز خدمت او بار خدای

طبع از دریا زاینده‌تری داده مرا

شمارهٔ ۲ - دیدار

دیدم اندر گردش بازار عبداللّه را

این عجب نبود که در بازار بینم ماه را

مردمان آیند استهلال را بالای بام

من به زیر سقف دیدم روی عبداللّه را

یوسُفِ ثانی به بازار آمد ای نَفسِ عزیز

رو بخر او را و بر خوان اَکرِ می مَثواه را

هر که او را دید ماهذا بَشَر گوید همی

من درین گفته ستایش می کنم افواه را

ترسم این بازاریان از دیدن او بشکند

کاش تغییری دهد یک چند گردشگاه را

گم کند تاجر حساب ذرع و کاسب راه دخل

چون ببیند بر دُکان آن شمسۀ خرگاه را

ور بیفتد چشم زاهد بر رخش وقت نماز

لا اِله از گفته ساقط سازد اِلَا اللّه را

هر که او را دید راه خانۀ خود گم کند

بارها این قصه ثابت گشته این گمراه را

در زبانم لکنت آید چون کنم بر وی سلام

من که مفتون می کنم از صحبت خود شاه را

ای که گویی قصه از زلف پریشان دراز

رو ببین آن طرۀ فر خوردۀ کوتاه را

غبغبی دارد که دور از چشم بد بی اختیار

می کشد از سینۀ بیننده بیرون آه را

کوه نور است آن کفل در پشت آن دریای نور

راستی زیبد خزانۀ خسرو جم جاه را

هیچ کس آگه نخواهد شد ز کار عشق ما

مُغتَنَم دان صحبت این پیر کار آگاه را

گر تو عصمت خواه می باشم مَرَم از من که من

پاسبان عصمتم اطفال عصمت خواه را

من ز زلف مشک فامِ تو به بویی قانعم

سال‌ها باشد که من بدرود گفتم باه را

شمارهٔ ۳ - در رثاء مرحومه دُرَّةُ المَعالی

ز درج دیده در آورده ام لَالی را

نثار مقبره ی درة المعالی را

گمان برم که برای چنین نثاری بود

که درج دیده بیندوخت این لَالی را

اگر نه دیده به من همرهی کند امروز

چه عذر آورم ای دوست دست خالی را

مثال روی تو در قلب ما به جاست هنوز

تهی نمودی اگر قالب مثالی را

چنان بریدی از ما که کس نشان ندهد

به هیچ طایری این گونه تیز بالی را

مرا ز مرگ تو قامت هلال وار خمید

بر آر سر بنگر قامت هلالی را

تویی که در رهِ تعلیم سهل بشمردی

مشقّتِ بدنی زحمتِ خیالی را

تویی که پیش تو آسان نمود و بی مقدار

عُلُوِ همت تو کارهای عالی را

عَلیَ التَّوالی در کار تربیت بودی

به جان خریدی رنج عَلیَ التَّوالی را

دو باب مدرسه ی دختران بنا کردی

بدون آن که کشی منت اهالی را

ترا به سایر زن ها قیاس نتوان کرد

به جای زر که خرد ماسه ی سفالی را ؟

چه شعله بود که ناگه نمود جلوه و سوخت

دل اَدانیِ این کشور و اعالی را

دقیقه‌ای ز خیالت فَراغِ بالم نیست

مگر به خواب ببینم فَراغِ بالی را

شمارهٔ ۴ - در مدح امیرنظام گروسی در زمان حیات پدر گفته

حَسَبِ مرد هنرمند به فضلست و ادب

شکر ایزد که مرا فضل و ادب گشته حَسَب

نَسَب من هنر است و حَسَبِ من ادبست

وین منم خود شده رویِ حسب و پشت نسب

ای بسا شب که پی کسبِ هنر کردم روز

ای بسا روز که در اخذِ ادب کردم شب

مَرکَبَم فضل و کمالست و منم را کِبِ او

پاک و فرخنده چنین راکب و چونین مَرکَب

اَب و اُمِّ هنرم ، فخر به خود دارم و بس

نه که چون بی هنری فخر کنم بر اُم و اَب

مرد آن نیست که بر اصل و نسب فخر کند

مرد آنست کز او فخر کند اصل و نسب

نیست مرد آن که بود معتبر از منصب خویش

مرد آنست کز او معتبر آید منصب

چون امیر الامرا صدرِ اجّل میر نظام

معدنِ دانش و کانِ هنر و بحرِ ادب

طلبِ دولت و عزّت ننماید زیراک

دولت و عزّت او را بنماید طلب

ز رُخَش تابد مردی چو ستاره ز فلک

ز کَفَش زایَد رادی چو شراره ز لهب

راد میرا به همه عید ترا عرضه دهم

چامه‌ای لفظ همه طیّب و معنی اَطیَب

تا پسند افتد بر رأی تو و افزاییم

خِلعت و منصب و سیم و زر و اِنعام و لقب

لیک گویی که تو خود گفته‌ای این یا پدرت

من ندادم عدمِ طبعِ مرا چیست سبب ؟

طبعِ من تازه جوانیست و ازو پیرِ کهن

طبع او بی طرب و طبعِ مسنت اصلِ طرب

گاه گویی پدرت کرده تصرّف در شعر

من تصرّف کنم اشعار پدر را اغلب

شاید ار هست مرا آنچه نباشد در وی

ز آن که در خَمر بود آنچه نباشد به عِنَب

دیگری گوید اگر شعر عجب نیست ولی

من اگر شعر بگویم بود آن سخت عجب

نه منم ساخته از مِس دگران از نقره

نه منم ریخته از نقره و آنان ز ذَهَب

ای که دست تو بُوَد بحرِ عطا گاهِ سخا

ای که شخصِ تو بود قهرِ خدا گاه غضب

ثَعلَب از عدلِ تو رنجه نشود از ضَیغَم

ضیغم از بیمِ تو پنجه نزند بر ثَعلَب

هَرَبِ شخص ز مرگ است ولی دشمنِ تو

ز هراسِ تو نماید به سویِ مرگ هَرب

ناصرِ دولت سلطانی با تیغ و سِنان

حافظِ ملّتِ ایرانی با حِبر و قَصَب

تو سر جمله امیرانی و ایشان ذَنَبَند

همه تابع به تو چونانکه به رأُس است ذَنَب

کلکِ تو بر عدویِ دولت آن کرد که کرد

ذوالفقار اَسَدُاللّه علی با مَرحَب

تا مَهِ شَوّال آید ز پیِ ماهِ صیام

تا مَهِ شعبان آید ز پسِ ماهِ رجب

دوستانت همه در نعمت و در عیش و نشاط

دشمنانت همه در محنت و در رنج و تعب

بهرۀ حاسد تو بادا اندوه و ملال

قسمت ناصح تو بادا شادی و طرب

شمارهٔ ۵ - در طلبِ اسب از نظام السلطنه

چشمم سپید شد به رَهِ انتظارِ اسب

پیدا نشد ز جانب سوران سوارِ اسب

آری شدید تر بود از موت بی گُمان

چون انتظار های دگر انتظار اسب

با اسب می کنند همه مردمان شکار

من کرده ام پیاده به سوران شکارِ اسب

چشمم به راه بود که پیدا شود ز دور

تا جان و دل کنم به تشکّر نثارِ اسب

از بهر احترام روم چند گام پیش

گیرم ز دستِ رایض و بوسَم فَسارِ اسب

همچون عنان دو دست به گردن در آرمش

بوسم رکاب وار یمین و یسارِ اسب

من بی قرار اسب و دوچشمم بود به راه

باشد به جای خویش کماکان قرارِ اسب

رنجِ پیادگی و لبِ خشک و راهِ ذُشک

یارِ منند و سایۀ اصطبل یارِ اسب

با پای لنگ می روم امروز سویِ کنک

فردا چه سود اگر بشوم من سوار اسب

تا کی بسانِ فاخته کو کو کنم همی

در انتظارِ طلعتِ طاووس وارِ اسب

تا کی بُوَد روا که دلِ مستمندِ من

چون رانِ اسب خواجه شود داغدارِ اسب

ترسم که اسب را بفرستد خدایگان

روزی که من ز ضعف نیایم به کارِ اسب

ترسم پیاده طیِ طریقِ اجل کنم

با خود بَرَم به مدفنِ خود یادگارِ اسب

ای یار با وفا من ای هادیِ مُضِل

قبرِ مرا تو حفر بِکُن در جَوارِ اسب

گر هر دو یکدیگر را نادیده بگذریم

همسایه کن مزار مرا با مزارِ اسب

بی موجبی نباشد اگر دیر شد عطا

کردست خواجه رحم به حالِ فَگار اسب

داند که چون دو روز در اصطبل من بماند

چون روزگار بنده شود روزگارِ اسب

این ها تمام طبیعت محض است ور نه زود

سازد وفا به وعده خداوندگارِ اسب

فرمانورای شرق که فرقِ عدویِ او

ساید چو شیشه زیر سُمِ استوارِ اسب

بس اسب ها گرفته ام از خاندان او

تنها کنون نگشته ام امّیدوارِ اسب

در پیش خواجه بخششِ یک اسب هیچ نیست

بخشیده است خواجه مکرّر قطارِ اسب

دارم امیدِ آن که هم امروز خویش را

بینم به فّرِ دولتِ او در کنارِ اسب

اسبی که راد والیِ مشرق به من دهد

اندر شمارِ پیل بود نی شمارِ اسب

دارم من از سواریِ آن افتخارها

هر چند از سوار بود افتخارِ اسب

ننهاده پا هنوز ز اصطبل خود برون

بالا گرفته است عجب کار و بارِ اسب

آیند از برای تماشا ز هر طرف

آنان که چون منند به دل دوستدارِ اسب

در کوهپایه زود صدا منعکس شود

نَشگِفت اگر بلند شود اشتهارِ اسب

امّیدوارم اسب قشنگی عطا کند

حالا که رفته همّت من زیر بارِ اسب

منّت خدای را که اصطبلش اسبِ خوب

چندان بُوَد که کس نتواند شُمارِ اسب

میر اجلّ تقی خان آن نُخبۀ جهان

داند خصال اسب و شناسد تبارِ اسب

در انتخابِ اسب بود رأیِ او مُطاع

با اوست اختیارِ من و اختیارِ اسب

اسبِ موقّری بپسندد برای من

باشد ز حُسنِ اسب یکی هم وقار اسب

بفرستد و مرا متشکّر کند ز خویش

با زین و برگِ ساختۀ زرنگارِ اسب

یا رب همیشه تا سخن از اسب می رود

بادا نظام السلطنه دایم سوار اسب

اندر ردیفِ اسب چنین چامه کس نگفت

مشکل بود به قافیه گشتن دوچار اسب

شمارهٔ ۶ - حسب الامر جناب جلالت مآبِ اجلِّ اکرم آقایِ قائم مقام مَدّظِلُّه العالی محضِ فرح خاطرِ مبارک حضرت اجلّ روحی فِداه عرض شد

دلا ز بختِ بدِ من علی قلی خان رفت

دریغ و درد که از دست بیست تومان رفت

روان شدست به رخسار اشکِ چون سیمم

از آن که سیمِ رهی با علی قلی خان رفت

شدم چو حضرتِ یعقوب مبتلایِ فِراق

از آن که یوسُفِ مصریِّ من به زندان رفت

به درد فاقۀ ما میر داد درمانی

خداش عمر دهد درد ما و درمان رفت

برفت سیم دگر بار سویِ او آری

عجب نباشد اگر سیم جانبِ کان رفت

نیافت دولت جایی جز آستان امیر

از آن بُوَد که چنین سویِ او شتابان رفت

چو کُلُّ شَی ءٍ قَد یَرجِعُ إِلی اَصلِه

شنیده بود سویِ اصلِ خویشتن زان رفت

علی قلی خان خوش رفت و در رکاب و عِنانش

به بدرقه ز من بینوا دل و جان رفت

به بیست منزلیَم میر داد اِنعامی

دریغ آن که به کف مشکل آمد آسان رفت

چه باک رفت گر از دست بیست تومانم

امیر رفت که سالی دویست تومان رفت

امیر رفت اگر سیمِ من رود گورَو

چه جای سیم بُوَد آن گَهی که خودکان رفت

امیر رفت که گویی ز سر برفتم هوش

امیر رفت که گویی مرا ز تن جان رفت

امیر رفت که هم سیم رفت و هم زر رفت

امیر رفت که هم آب رفت و هم نان رفت

امیر رفت که دانش برفت و بینش رفت

امیر رفت که بخشش برفت و احسان رفت

گذاشت دیدۀ یک شهر اشکبار و گذشت

نمود خاطر صد جمع را پریشان رفت

بزرگوارا قائم مقام گقت به من

مگر ز بختِ بدِ من علی قلی خان رفت

نه من مدیح تو از بهر سیم و زر گویم

تو دیر پای اگر این برفت یا آن رفت

پس از تو طبعم اقبال بر سخن نکند

سخن سرایی حیفست چون سخندان رفت

امیر رفت و عجیب این که زنده ام بی او

چگونه زنده بود آن تنی کز او جان رفت

شمارهٔ ۷ - در مدح اعتضادالسَّلطنه

مقبول باد طاعتِ شَهزاده اعتضاد

عیدِ سعیدِ فطر بر او فرخجسته باد

چون از جوان بسنده بود طاعتِ خدای

هر طاعتی که کرد خدا را پسنده باد

واجب نمود سجدۀ حقّ را به خویشتن

زان رو به خلق سجدۀ او واجب اوفتاد

شاهان جبینِ عجز به درگاهِ او نهند

چون او جبینِ عجز به درگاهِ حقّ نهاد

بر حقّ مطیع بود که چونان مُطاع شد

شاگرد تا نباشی کی گردی اوستاد

ای شاه زاده‌ای که تُرا از ازل خدای

شرم و حیا و دانش بنهاد در نهاد

فرخنده زی به دَهر که چون جدّ و چون پدر

شاهی و شاه زاده و پاکی و پاکزاد

از کردۀ تو ایزد شاد است و شادمان

زانرو کند همیشه تُرا شادمان و شاد

چون هیچ گه برون نَبُود حق زیادِ تو

در هیچ گه نباشی حق را برون زیاد

از عدل و داد چون که وجودِ تو خلق شد

محکم شد از وجودِ تو بُنیانِ عدل و داد

آن جا که تو نشستی دولت همی نشست

آن جا که تو ستادی دولت همی ستاد

آن کس که بنگرد به جبینِ مبینِ تو

بیند همی عیان که تویی پادشه نژاد

در روز جنگ دشمنِ تو بر تو جان دهد

بنگر که تا چه پایم کریم آمدست شاد

تا نامِ سلطنت به جهان جاودانِ کنی

ایزد خدای نام تُرا جاودان کُناد

شمارهٔ ۸ - در مدح نصرة الدوله عم زاده ناصرالدین شاه در تبریز گفته

برخیز که باید به قدح خون رز افگند

کِامد مهِ فروردین تا شد مهِ اسفند

آورد نسیم آنچه همی باید آورد

افگند صبا آنچه همی شاید افگند

وقتست نگارا که تو هم چهره فروزی

اکنون که گل و لاله همی چهره فروزند

فضلیست مساعد چه خوش آید که درین فصل

با یارِ مساعد بزنی ساتگنی چند

من شاعرم و قدر تُرا نیک شناسم

عُشّاقِ دگر قدرِ تو چون می نشناسند

من ساده دل و باده کش و دوست پرستم

نه زهد و ورع دارم نه حیله و ترفند

نه مُبغِضِ اِنجیلَم و نه مُسلِمِ تَورات

نه منکرِ فُرقانم و نه معتقدِ زَند

من مهر و وفایم همه تو جور و جفایی

بگشای در صلح و در جنگ فروبند

هر صبح به نوعی دگرم خسته بِمَگذار

هر شام به طرزی دگرم رنجه بِمَپسند

برخیز و سمن بار از آن زلفِ سمن بار

بنشین و شکر ریز از آن لعل شکرخند

میثاق شکستن ، بتِ من آخر تا کی

پیوند گسستن ، مهِ من آخر تا چند

شایسته نباشد ، مشکن این همه میثاق

بایسته نباشد مَگُسِل این همه پیوند

تنها نه دل من ز تو خرسند نباشد

یک دل بِنَدیدَم که ز تو باشد خرسند

زود است که از جور تو آیم به تظلُّم

در حضرتِ آن کش به جهان نیست همانند

این عَمِ شه ناصرِ دین نصرتِ دولت

آن ناصرِ شرعِ نبی و دینِ خداوند

فّرخ گهر و پاک و نکوخوی و نکو روی

فّرخ سیر و راد و عدوسوز و عدو بند

فیروز و جوانبخت و جوانمرد و هنر جوی

بهروز و سخن سنج و سخندان و خردمند

عهدش همگی محکم و قولش همگی راست

گفتش همگی حکمت و لفظش همگی پند

ای خصمِ مَلِکزاده تُرا بهره خوشی نیست

در هند و خُتَن باشی یا چین و سمرقند

خاصیت زهر آرد بر جانِ تو پا زهر

کیفیّتِ سم بخشد اندر لب تو قند

پیوسته تو فیروزی ای میر ازیرک

فیروز پدر بودت و فیروزت فرزند

فرخنده و فّرخ به تو نوروز و سرِ سال

با نصرت و عزّت که نهال تو برومند

همدستِ تو بادا به حَضَر لطفِ الهی

همراه تو بادا به سفر عون خداوند

شمارهٔ ۹ - در هجو شیخ فصل اللّهِ نوری

حُجَّةُ‌الاسلام کتک می‌زند

بر سر و مغزت دَگَنک می‌زند

گر نرسد بر دَگَنک دستِ او

دست به نعلین و چُسَک می‌زند

این دو سه گر هیچ کدامش نشد

با حَنَک و تحتِ حَنَک می‌زند

تا نشوی پاره خبردار باش

گاه حَنَک را به هَتَک می‌زند

گر کمکت رستم دستان بود

هم به تو و هم به کمک می‌زند

ور بکند پا به میانی فلک

چوب به پاهای فلک می‌زند

چک زنِ سختی بود این پهلوان

ملتفتش باش که چک می‌زند

دستش اگر بر فکلی‌ها رسد

گوز یکایک به الک می‌زند

ور الکِ تنها کافی نشد

هم به الک هم به دولک می‌زند

گویند آقا همه شب زیرِ جُل

از تو چه پوشیده کَمَک می‌زند

چون ببرد دست به سیخِ کباب

بر جگرِ ریش نمک می‌زند

نَرمک نرمک به سر انگشت خویش

دیم دَدَدَک دیم دَدَدَک می‌زند

مختصراً هر شب در جوفِ پارک

یارو صد جور کلک می‌زند

حالا در حضرتِ عبدالعظیم

شیخ درِ دوز و کلک می‌زند

اِن شاءَاللّه دو روزِ دگر

خیمه از آنجا به دَرَک می‌زند

منعش اگر کس نکند بی‌ریا

دست تصرّف به فَدَک می‌زند

وان جگرِ نازُکَش از بهرِ پول

روزی صد مرتبه لَک می‌زند

مجلسِ شوراست که با دستِ حق

سیمِ بَدان را به مِحَک می‌زند

هرجا خواهی به سلامت برو

ملّت اللّهُ مَعَک می‌زند

قافیه هرچند غلط شد ولی

شیخ ز بیکاری سگ می‌زند

شمارهٔ ۱۰ - انتقاد از حجاب

نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند

نعوذباللّه اگر جلوه بی نقاب کند

فقیه شهر به رفعِ حجاب مایل نیست

چرا که هر چه کند حیله در حجاب کند

چو نیست ظاهرِ قرآن به وِفقِ خواهشِ او

رود به باطن و تفسیرِ ناصواب کند

از او دلیل نباید سؤال کرد که گرگ

به هر دلیل که شد برّه را مُجاب کند

کس این معمّا پرسید و من ندانستم

هر آن که حل کند آن را به من ثواب کند

به غیرِ ملت ایران کدام جانور است

که جفت خود را نادیده انتخاب کند؟

کجاست همت یک هَیأتی ز پَردِگیان

که مَرد وار ز رخ پرده را جَواب کند

نقاب بر رخ زن سدِّ بابِ معرفت است

کجاست دستِ حقیقت که فتحِ باب کند

بلی نقاب بُوَد کاین گروهِ مُفتی را

به نصفِ مردمِ ما مالِکُ الرِّقاب کند

به زهدِ گربه شبیه است زهدِ حضرتِ شیخ

نه بلکه گربه تَشَبّه به آن جَناب کند

اگر ز آب کمی دستِ گربه تر گردد

بسی تکاند و بر خُشکیَش شتاب کند

به احتیاط ز خود دستِ تر بگیرد دور

چو شیخِ شهر ز آلایش اجتناب کند

کسی که غافل از این جنس بود پندارد

که آب پنجۀ هر گربه را عذاب کند

ولی چو چشم حریصش فُتَد به ماهیِ حوض

ز سینه تا دُمِ خود را درونِ آب کند

ز من مترس که خانم تُرا خطاب کنم

ازو بترس که همشیره ات خطاب کند

به حیرتم ز که اسرار هیپنوتیسم آموخت

فقیهِ شهر که بیدار را به خواب کند

زنان مکه همه بی نقاب می گردند

بگو بتازد و آن خانه را خراب کند

به دست کس نرسد قرص ماه در دل آب

اگر چه طالبِ آن جهدِ بی حساب کند

تو نیز پردهٔ عصمت بپوش و رخ بفُروز

بهل که شیخِ دَغا عوعوِ کِلاب کند

به اعتدال ازین پرده مان رهایی نیست

مگر مساعدتی دستِ انقلاب کند

ز هم بدرّد این ابرهایِ تیرۀ شب

وِثاق و کوچه پر از ماه و آفتاب کند

شمارهٔ ۱۱ - شب جمعه خدمت حاج امین

رفیق اهل و سرا امن و باده نوشین بود

اگر بهشت شنیدی بِساطِ دوشین بود

چه حال خوب و شب جمعۀ خوشی دیدیم

چه بودی ار شبِ هر جمعه حالِ ما این بود

عجب شبی به احبّا گذشت و پندارم

که چشمِ چرخ در آن شب به خواب سنگین بود

جهان به دیدۀ من ناپسند می آمد

ولی در آن شب دیدم که دیده بدبین بود

لوازم طرب و موجبات آسایش

ز لطف حاج امین جمله تحتِ تأمین بود

تمام حرفِ وفا در لب و صفا در چشم

نه در سری هَوَسِ بَد نه در دلی کین بود

نه از میلسپو آنجا سخن نه از نُرمال

نه ذکر آنقُره نی صحبتِ فلسطین بود

نه گفت و گویِ رضاخان نه یادِ احمد شاه

نه فکرِ مؤتمن الملک و ذکرِ چایکین بود

انار و سیب و به و پرتقال و نارنگی

کبابِ برّۀ خوب و شرابِ قزوین بود

عرق به حدِّ کمال آب‌جو به حدِّ نِصاب

گل و بنفشه فزون تر ز حدِّ تخمین بود

مُعاشران همه خوش روی و مهربان بودند

یکی نبود که بدخوی و زشت آیین بود

جلال و حاج زَکی خان و اعظم السّلطان

ادیب سلطنه و فتح بود و فرزین بود

بس است آنچه شنیدی تو یا بگویم باز

بتول بود و قمر بود و ماه و پروین بود

نگارخانۀ چین بود و بارنامۀ هند

هزار چندان بود و هزار چندین بود

بتول چارقدی بر سرش ز منسوجی

که نسج آن غرض از کارگاهِ تکوین بود

به گردِ عارضش از زیر چارقد بیرون

دو قسمت متساوی ز مویِ مُشکین بود

سفید روی و بر اطراف آن دو مویِ سیاه

بنفشه بود که اندر کنارِ نسرین بود

نداده بود به خود هیچ گونه آرایش

که بکر بود و منزّه ز قیدِ تزیین بود

دلم تپید چو بر چشمِ او گشادم چشم

چو صعوه‌ای که گرفتارِ چنگِ شاهین بود

قمر مگو که یکی از ودایعِ حق بود

قمر مگو که یکی از بدایع چین بود

به پا زِ حلّهُ زَربَفت داشت پاچینی

چه گویمت که چِه‌ها در میانِ پاچین بود!

از آن لطافت و آن پودر و پارفَم و توالت

شبیه مادموازلهای بِرْن و برلین بود

مثال خوشۀ خُرما فرازِ نخلِ بلند

نموده جمع به سر گیسوان زرّین بود

نه شانه بود که آن گیسوان به هم می ریخت

کلیدِ محبسِ دلهایِ مستمندین بود

مرا به مهر ببوسید و من خجل گشتم

که پیر بودم و رخسار من پر از چین بود

دلم جوان شد و طبعم روان از آن بوسه

مگر به لعلِ وی آبِ حیات تضمین بود

بتول شور به مجلس فکند با ویُلُن

قمر مطابق او در غناء شیرین بود

به یک تغنّیِ او در نَشاط می آمد

اگر چه قلبِ پدرمرده طفلِ مسکین بود

ز یک ترنّم او شادمان شدی گر چند

طلاق دیده زنِ ناگرفته کابین بود

روانِ جامعه از این دو زن صفا می‌یافت

اگر نه بر رخشان آن نقابِ چرکین بود

کشید کار در آخر به تعزیت خوانی

که باده نوشان سرمست و باده نوشین بود

یکی سکینه یکی مادرِ وَهَب می‌شد

همان دو بازسنان بود و شِمرِ بی‌دین بود

چو شِمر حضرتِ عبّاس را طلب می‌کرد

حکایتِ سپر و گرز بود و زوبین بود

چه گویمت که چه می‌کرد اعظم السّلطان

حقیقةً یکی از جملهٔ ملاعین بود

جناب فرزین گه راست رفت و گاهی چپ

همیشه این حرکت از خواص فرزین بود

ادیب سلطنه هم بد نشد در آخرِ کار

اگر چه اوّل شب با وقار و تمکین بود

چو نیمی از شب بگذشت سفره آوردند

که اندر آن خورش قیمه بود و ته چین بود

«شکم پرست کند التفات بر مأکول»

به خاصه کز سر شب بار معده سنگین بود

ادیب و فرزین بعد از دو ثلثِ شب رفتند

کسی که ماند بجا فتح و آن خواتین بود

جنابِ حاج امین با قمر به یک جا خفت

اگر چه کثرتِ جا و وفورِ بالین بود

بلی قمر یکی از جملۀ خبیثاتست

وکیل محترم ما هم از خبیثین بود

من و بتول به جای دگر شدیم ولی

بتول بکر و جلال الممالک عنّین بود

به یادِ خُلقِ خوشِ میزبان و مهمانان

برین و بالین بر من عبیر آگین بود

خلاصه بر منِ مهجور راست می‌خواهی

شبی که در همۀ عمر خوش گذشت این بود

به یادگارِ شبِ جمعه گفتم این اشعار

که همچو بزم سزاوارِ شرحِ چونین بود

گُمان نبود که دیگر شبی چنین بینم

که عمر من به حدود ثَلاث و خَمسین بود

شمارهٔ ۱۲ - شکوۀ دوستانه از ملک الشّعرایِ بهار

ملکا با تو دگر دوستیِ ما نشود

بعد اگر شد شده است ، امّا حالا نشود

بنشسته است غباری ز تو در خاطر من

که بدین زودی از خاطر من پا نشود

دلم از طیبت پررَیبَتِ تو سخت گرفت

تا شکایت نکنم از تو دلم وا نشود

خواهی ار رفع کدورت شود از خاطر من

عذر خواهی بکن البّته وَاِلّا نشود

گرچه در دولت مشروطه زبان آزاد است

لیک رازِ رفقا باید افشا نشود

غزلی گفتم و کلکِ تو مرا رسوا کرد

گرچه هرگز هنری مردم رسوا نشود

اسمِ نان بردم و گفتی تو که نانِ دگران

همچو نانی که خورد حضرتِ والا نشود

محرمانه دو سه خط زیر غزل بنوشتم

گفتم این راز ز کلکِ تو هویدا نشود

سِرِّ من فاش نمودی تو و تقصیرِ تو نیست

شاعری شاعر از این خوب تر اصلا نشود

من جوابِ تو به آیینِ ادب خواهم داد

تا میانِ من و تو معرکه بر پا نشود

تو هنرمندی و من نیز ز اهل هنرم

در میانِ دو هنرمند مُعادا نشود

تو کسی هستی کاندر هنر و فصل و کمال

یک نفر چون تو در این دنیا پیدا نشود

شاهدِ علم و ادب چون به سرای تو رسید

گفت جایی به جهان خوشتر از اینجا نشود

هر که بیتی دو به هم کرد و کلامی دو نوشت

با تو در عرضِ ادب همسر و همتا نشود

نه مَلِک گردد هر کس که به کف داشت قلم

با یکی جِقّهٔ چوبینه کسی شا نشود

نشود سینۀ تو تنگ ز گفتارِ عدو

سیل هرگز سببِ تنگیِ دنیا نشود

غم مخور گر نبود کارِ جهانت به مُراد

کارِ دنیا به مُراد دلِ دانا نشود

رفت مطلب ز میان ، صحبت ما از نان بود

غیر از این صحبت در مملکتِ ما نشود

نان نمی گویم خوبست ولی بد هم نیست

همه خواهیم که بهتر شود امّا نشود

ای که بودی دو سه مه پیش در این ملک خراب

نان نبود آنچه تو می خوردی حاشا نشود

نان از این تُردتر و خوب تر و شیرین تر

نان سنگک که دگر پشمک و حلوا نشود

این که طَیبت بُوَد امّا به حقیقت امروز

زحمت خواجۀ ما باید اِخفا نشود

باز ما شاکر و ممنونیم از شخصِ وزیر

کرد کاری که برای نان بَلوا نشود

شاه اگر محتکری چند به دار آویزد

کارِ ارزاق بدین سختی گویا نشود

ور ز نانواها یک تن به تنور اندازد

دمِ نانوایی این شورش و غوغا نشود

تا سیاست نبود در کار ، این کار درست

به خداوند تبارک و تعالی نشود

ما همین قدر ز ممتاز تمنّا داریم

غافل از گندم تا آخر جوزا نشود

بس کن ایرج سخن از نان وز جانان می گوی

کار این ملک فره یا بشود یا نشود

شمارهٔ ۱۳ - در مدیحه و تبریک عروسی

برآمد بامدادان مِهرِ انور

جهان را کسوتِ نو کرد در بر

تو پنداری که زرّین شاهبازی

همی گسترد در صحنِ فلک پر

و یا از بهرِ اثباتِ رِسالت

کفِ موسی همی شد ز آستین دَر

و یا گویی عروسی ماه‌رخسار

شبِ دوشینه بر سر داشت معجر

کنون برداشت از سر معجرِ خویش

جهان از طلعتِ او شد منوّر

و یا گویی که در این جشنِ فیروز

فلک افروختستی مشعلِ زر

و یا تا عود سوزند اندر این بزم

سپهر افروخته زرّینه مجمَر

چنین روز و چنین عیدِ مبارک

که آمد امر بَلِّغ بر پِیَمبَر

نَبی اندر غدیرِ خُم برافراشت

جهازِ چار اشتر جایِ مِنبَر

برآمد بر فراز آن و بگرفت

به دست خویش اندر دستِ حَیدَر

همه بر گِرد او گردیده انبوه

گروهِ بی‌شمار و خیلِ بی‌مر

همه تفویض کرد امرِ وِلایت

به ابنِ‌عمّ و در معنی برادر

به‌پا شد جشنِ این عیدِ همایون

برایِ عَقدِ یک تابنده‌گوهر

نه یک تابنده‌گوهر بلکه باشد

به برج خسروی رخشنده‌اختر

نه یک رخشنده‌اختر بلکه باشد

ز نسل سلطنت فرخنده‌دختر

یکی دختر که باشد پرده‌دارش

هزاران چون کَتایون دُختِ قیصر

یکی با عفّت و آزرم دُختی

که صد آزرم‌دُخت او راست بر در

همایون‌دختری کو را نباشد

همایون‌دخترِ فعفور همسر

ز نسلِ پاکِ فرّخ‌زاد و او را

چو فرّخ‌زاد خدمت خدمتگار بی‌مر

سزد گر آینه‌دارش بُوَد مِهر

که باشد دختِ پاکِ شه مظفَّر

ولی‌عهدِ شهنشه ناصرالدّین

بلنداختر خدیوِ عدل‌پرور

وجودش گشته از رحمت مرکّب

سرشتش گشته از رأفت مخمّر

هم از روزِ ازل بنموده ایزد

صفاتش را یک از دیگر نکوتر

مر او را خوش‌تر و فرخنده‌تر کرد

ز منظر مخبَر و مخبَر ز مَنظَر

ز چاکرزادگان خویش بگزید

همی این شهریار دادگستر

رضاخان آن حسام‌الملک را پور

که کرده جَدّ به جَدّ خدمت به کشور

از آن بگزید تا او را سپارَد

یگانه‌گوهری پاکیزه‌گوهر

بدو بسپرد رخشان‌گوهرِ خویش

چو دید او را سزاوار است و درخوَر

بدو بسپرد تا گردد مرا او را

برایِ خاندان تا حشر مفخر

پدر اندر پدر خدمت نمودند

به سابق هم به کشور هم به لشکر

پسر اندر پسر خدمت نمایند

به لاحق هم به لشکر هم به کشور

بود مهمان‌پذیرِ این نکو جشن

امیری پای تا سر دانش و فر

امیری دستگیرِ هر چه محتاج

امیری دستیارِ هر چه مُضطَر

چو او بخشش نماید از خجالت

شود احمر به گونه بحر اَخضَر

به زیر سایۀ شه باد هموار

نهالِ عزّتِ او تازه و تر

شمارهٔ ۱۴ - در تهینتِ فرزند یافتنِ نصرة الدّوله

ساقیِ سیم بر بده ساغر

که جهان یافت رونقِ دیگر

شهر تبریز فصل تابستان

گشته همچون بهار جان پرور

ابر بر روی سبزه پنداری

ریخت هر بامداد گوهرِ تر

باد گویی به مغز بسپارد

همه از باغ نَکهتِ عنبر

سرخ گل بین که سر برون کرده

چون عروس از زمرّدین چادَر

دوش در باغ بلبل و قُمری

داشتند این نوایِ جان پرور

که خداوند آسمان و زمین

که جز او نیست نقشبندِ صُوَر

زیر ظلِّ شهنشه ایران

ناصرالدّین خدیوِ کیوان فر

نصرة الدوله را عطای نمود

پسری رشکِ آفتاب و قمر

پسری اعتبارِ دین و دُوَل

پسری افتخارِ جدّ و پدر

آسمان بهر چشم زخم بریخت

از ستاره سپند بر مِجمَر

نظرِ سعدِ اختران را دید

جمع در طالعش ستاره شُمَر

ابدالدّهر اختران زان روی

به سعادت در او کنند اثر

هست هم نام جدِّ خود فیروز

باد فیروزبخت تا محشر

مادرش دخترِ ولی عهد است

که ز خورشید زیبدش معجر

جامۀ عصمت و حیا پوشید

از ازل دستِ ایزدش در بر

گر بَری بود مریم از تهمت

می بگفتم بر او بُوَد همسر

جز در آیینه و در آب ندید

دیدۀ عصمتش تنی هم بر

هم بر این مادر افتخار کند

این مَلِک زادۀ مَلَک منظر

فخرِ اسفندیار گر بوده ست

به کتایونِ دخترِ قیصر

به مظفّر مَلِک مبارک باد

مقدمش کوست از نِتاج ظفر

باش تا خسرو جهان آید

به سلامت از این بزرگ سفر

باش تا تاج گیرد از خاقان

باش تا باج گیرد از قیصر

باش تا تیغِ مملکت گیری

دستِ اقبال بنددش به کمر

باش تا تاجِ مملکت داری

دستِ دولت گذارَدَش بر سر

باش تا به نهد به جایِ کلاه

با عنایاتِ شه به سر مِغفر

بزند بر به مُلکِ چین خرگاه

بکشد سوی باختر لشکر

نصرة الدوله ابنِ عَمِّ مَلِک

که ولی عهد راست خدمتگر

می سزد تا که افتخار کند

تا قیامت بدین ستوده پسر

آن پدر کو نباشدش فرزند

چون درختی است کو ندارد بر

آن شچر کز ثمر بُوَد عاری

سوختن را سزاست همچو شجر

باش تا با عنایتِ سلطان

بر نُهُم آسمان فرازد سر

من به حکمِ امیر بسرودم

این چکامه که به ز لؤلؤِ تر

فخرِ اهلِ ادب امیر نظام

که جهانی است پر ز فضل و هنر

نصرة الدوله هم به حکمِ امیر

بایدم خِلعتی کند در بر

تا از این خوب تر طراز دهد

مدحِ سلطانِ معدلت گستر

ناصرالدّین شهِ عجم که براوست

تا ابد افتخارِ تاج و کمر

تا جهان است شادمانه زیاد

هست هر جا چه در سفر چه حَضَر

شمارهٔ ۱۵ - اندرز و نصیحت

فکر آن باش که سالِ دگر ای شوخ پسر

روزگارِ تو دِگر گردد و کارِ تو دگر

حسن تو بسته به مویی است ز من رنجه مشو

که ز روزِ بدِ تو بر تو شدم یادآور

بر تو این موی بود اَقرَبُ مِن حَبلِ وَرید

ای تو در دیدۀ من اَبهی مِن نُورِ بَصَر

موی آنست که چون سرزند از عارضِ تو

همه اعضایت تغییر کند پا تا سر

نه دگر وصف کند کس سرِ زلفت به عبیر

نه دگر مدح کند کس لبِ لعلت به شکر

نه دگر باشد رویِ تو چو ماهِ نَخشَب

نه دگر مانَد قدِّ تو به سرو کَشمَر

گوشَت آن گوشست امّا نبُوَد همچو صدف

چشمت آن چشمست امّا نبُوَد چون عَبهَر

طُرّه ات طرّۀ پیشست ولی کو زنجبر ؟

سینه ات سینۀ قبلست ولی کو مرمر ؟

همچو این مو که کند منعِ ورود از عُشاق

خارِ آهن نکند دفعِ هجوم از سنگر

نه دگر کس زقفای تو فُتَد در کوچه

نه دگر کس به هوای تو سِتَد در معبر

آنکه بر در بُوَد امسال دو چشمش شب و روز

که تو باز آیی و بر خیزد و گیردت به بر

سالِ نو چون به در خانۀ او پای نهی

خادم و حاجبِ او عذرِ تو خواهد بردر

نه کم از موری در فکرِ زمستانت باش

پیش کاین مو به رُخَت چون مور آرد لشکر

من تُرا طفلکِ باهوشی انگاشته ام

طفلِ باهوش نه خود رای بود نه خود سر

گر جوانیست بس ، ار خوشگذارا نیست بس است

آخِرِ حال ببین ، عاقبتِ کار نِگَر

در کلوپ ها نتوان کرد همه وقت نَشاط

در هتل ها نتوان برد همه عمر به سر

تو به اصل و نسب از سلسلۀ اشرافی

این شرافت را از سلسلۀ خویش مَبَر

وقت را مردم با عقل غنیمت شُمَرند

اگرت عقل بود وقت غنیمت بِشُمَر

تکیه بر حسن مکن در طلبِ علم برای

این درختیست که هر فصل دهد بر تو ثمر

سیمِ امروز ز دستت برود تا فردا

بادبَر باشد چیزی که بُوَد بادآور

خط برون آری نه خط به تو باشد نه سواد

خَسِرَ الدُّنیا وَ الآخِرَه گردی آخر

کوش کز علم به خود تکیه گهی سازکنی

چون ببندد حسن از خدمتِ تو سازِ سفر

درس را باید زان پیش که ریش آید خواند

نشنیدی که بود درسِ صِغَر نَقشِ حَجَر ؟

دانش و حسن به هم نورِ عَلی نور بُوَد

وه از آن صاحب حسنی که بود دانشور

علم اگر خواهی با مردمِ عالم بنشین

گِل چو گُل گردد خوشبو چو به گُل شد همبر

ذرّه بر چرخ رسد از اثرِ تابشِ خور

پِشک خوشبو شود از صحبتِ مُشکِ اَذفَر

تو گر از خدمت نیکان نَچِنی غیر از خار

به که در صحبتِ دُونان دِرَوی سِیسَنبَر

چارۀ کار تو این است که من می گویم

باور از من کن و جز من مکن از کس باور

بعد از این از همه کس بگسل و با من پیوند

کانچه از من به تو آید همه خیرست نه شرّ

یکدل و یکجا در خانۀ من منزل کن

آنچنان دان که خود این خریدی با زر

گرچه بی مایه خریدارِ وِصالِ تو شدم

علمِ من بین و به بی مایگی من مَنِگَر

هنری مرد به بدبختی و سختی نزیَد

ور زیَد ، یک دو سه روزی نَبُوَد افزرونتر

من همان طُرفه نویسندۀ وقتم که بردند

مُنشآتم را مشتاقان چون کاغذِ زر

من همان دانا گویندۀ دَهرم که خورند

قَصَب الجَیبِ حدیثم را همچون شکّر

سعدیِ عصرم ، این دفتر و این دیوانم

باورت نیست به دیوانم بین و دفتر

بهترین مردِ شرفمند در این مُلک منم

همنشینِ تو که می باید از من بهتر

هیچ عیبی بجز از فقر ندارم باللّه

فقر فخر است ولی تنها بر پیغمبر

همّتِ عالی با کیسۀ خالی دردی است

که به آن درد گرفتار نگردد کافر

تو مدارا کن امروز به درویشیِ من

من تلافی کنم ار بخت به من شد یاور

ای بسا مفلسِ امروز که فردا شده است

صاحبِ خانه و ده ، مالکِ اسب و استر

من نه آنم که حقوقِ تو فراموش کنم

گر رسد ریشِ تو از عارضِ تو تا به کمر

تا مرا چشم بُوَد در عقبت می نگرم

هم مگر کور شوم کز تو کنم صرفِ نظر

تا مرا پای بُوَد بر اثرت می آیم

مگر آن روز که بیچاره شوم در بِستر

به خدایی که به من فقر و به قارون زر داد

گنجِ قارونم در دیده بود خاکستر

گرچه کردم سخن از فقر تو اندیشه مدار

نه چنان است که در کارِ تو مانم مضطر

با همه فقر کشم جورِ تو دارم جان

با همه ضعف برم بارِ تو تا هست کمر

گرچه آتش بِتَفَد چهرۀ آهنگر ، باز

آرد از کوره برون آهنِ خود آهنگر

من چو خورشیدِ جهان تابم و بینی خورشید

خود برهنه است ولی بر همه بخشد زیور

هر چه از بهر تو لازم شود آماده کنم

گرچه با کدِّیمین باشد و با خونِ جگر

به فدایِ تو کنم جملۀ دارایی خویش

ای رُخَت خوب تر از آینۀ اسکندر

حکم حکمِ تو و فرمایش فرمایشِ توست

تو خداوندی در خانه و من فرمان بَر

نه به رویِ تو بیارم نه به کس شکوه کنم

گر سرم بشکنی ار خانه کنی زیر و زبر

تو به جز خنده نبینی به لبم گرچه مرا

در دل انواع غُصَص باشد و اقسامِ فِکَر

هر چه در کیسه من بینی برگیر و برو

هر چه از خانۀ من می خواهی بردار و ببر

هرچه از جامۀ من بینی خوبست بپوش

جامۀ خوب تر ار هست به بازار ، بخر

پیش رویِ تو نَهَم خوبترین لقمۀ چرب

زیر بالِ تو کشم نرم ترین بالشِ پر

تا توانم نگذارم که تو بی پول شوی

گرچه بفروشم سرداریِ تن را به ضرر

آنچنان شیک و مد و خوب نگاهت دارم

که زهر با مُدِ این شهر شوی با مُدتر

جامه ات باید با جان متناسب باشد

به پلاس اندر پیچید نَشاید گوهر

پیشِ تو میرم پروانه صفت پیشِ چراغ

دورِ تو گردم چون هاله که بر دورِ قمر

تنگ گیرم به برت نرم بخارم بدنت

من یقیناً به تو دل سوزترم تا مادر

گَردِ سرداری و شلوارِ تو خود پاک کنم

من به تزیینِ تو مشتاق ترم تا نوکر

پیرهن های تُرا جمله خود آهار زنم

من ز آهار زدن واقفم و مستحضر

جا به خلوت دهمت تا که نبینند رخت

تو پسر بچّه تفاوت نکنی با دختر

زیر شلواری و پیراهن و شلوارِ تُرا

شسته و رُفته و ناکرده بیارَمت به بر

کفشِ تو واکس زده جامه اُطو خورده بُوَد

هر سحر کان را در پاکنی این را در بر

یقه ات پاک و کلاهت نو و سردست تمیز

عینک و دستکش و ساعت و پوتین در خور

دستمالت را مخصوص معطّر سازم

نه بدان باید تو خشک کنی عارضِ تر ؟

تر و خشکت کنم آن سان که فراموش کنی

آن شَفَقّت ها کز مادر دیدیّ و پدر

شب اگر بینم کز خواب گران گشته سرت

سینه پیش آرم تا تکیه دهی بروی سر

نفس آهسته کشم دیده به هم نگذارم

تا تو بر سینه ام آرامی شب تا به سحر

ور دلم خواست که یک بوسه به موی تو زنم

آن چنان نرم زنم کت نشود هیچ خبر

شب بپوشانم رویِ تو چو یک کدبانو

صبح برچینم جایِ تو چو یک خدمتگر

چشم از خواب چو بگشودی پیشِ تو نَهَم

سینی نان و پنیر و کره و شیر و شکر

شانه و آینه و هوله و صابون و گلاب

جمله با سینیِ دیگر نهمت در محضر

آب ریزم که بشویی رخِ همچون قمرت

آن که ناشُسته بَرَد آبِ رخِ شمس و قمر

خود زنم شانه سرِ زلفِ دلارایِ تُرا

نرم و هموار که یک مو نکند شانه هدر

بِسترِ خوابِ من ار تودۀ خاکستر بود

از پیِ خوابِ تو آماده کنم تختِ فنر

صندلی های تُرا نیز فنردار کنیم

صندلی های فنردار بُوَد راحت تر

آرم از بهر تو مشّاق و معلّم لیکِن

درس و مشقت را خود گیرم در تحتِ نظر

سعیِ استاد به کارِ تو نه چون سعیِ من است

دایه هر قدر بُوَد خوب ، نگردد مادر

هر قَدَر خسته کند مشغلۀ روز مرا

شب ز تعلیمِ تو غفلت نکنم هیچ قَدَر

چشم بر هم نزنم گرچه مرا خواب آید

تا تو درسِ خود پاکیزه نمایی از بر

صد غلط داشته باشی همه را می گویم

گربه یک بار نفهمیدی یک بارِ دگر

از کتاب و قلم و قیچی و چاقو و دوات

هر چه دارم به تو خواهم داد ای شوخ پسر

هفته‌ای یک شب از بهرِ نشاطِ دلِ تو

تار و سنتور فراهم کنم و رامشگر

جمعه ها پول درشه دهمت تا بروی

گه معینیّه ، گهی شِمران ، گه قصرِ قَجَر

ور کنی گاهی در کوه و کمر قصدِ شکار

از پس و پیشِ تو بشتابم در کوه و کمر

هم انیسِ شبِ من باشی و هم مونسِ روز

هم رفیقِ سفرم گردی و هم یارِ حضر

شب که از درس شدی خسته و از مشق کسل

نقل گویم به تو از روی تواریخ و سِیر

قصّه ها بهر تو خوانم که بَرَش هیچ بُوَد

به علی قصۀ عثمان و ابوبکر و عُمَر

یک دو سالی که شوی مهمان در خانۀ من

مرد آراسته‌ای کردی با فضل و هنر

عربی خوان و زبان دان شوی و تاریخی

صاحبِ بهره ز فقه و ز حدیث و ز خبر

خط نویسی که اگر بیند امیرُالکُتاب

کند فرار که به نوشته‌ای از وی بهتر

شعر گویی که اگر بشنود آقای مَلِک

آفرین گوید بر شاعر و شاعرپرور

داخلِ خدمتِ دولت کنمت چندی بعد

آیی از جملۀ اعضای دوائر به شُمَر

ابتدا گردی نبّات و سپس آرشیویست

بعد منشی شوی و بعد رئیسِ دفتر

گر خدا خواست رئیس الوزرا نیز شوی

من چنین دیده ام اندر نَفَسِ خویش اثر

آنچه در کارِ تو از دستِ من آید اینست

بیش از این آرزویی در دل تو هست مگر ؟

شمارهٔ ۱۶ - در ورود مظفّرالدین میرزا ولّی عهد به تبریز و مدح امیر نظام

چو شاه بنند دل در جهان به رَشفِ ثُغُور

چگونه یارد بستن کمر به حفظِ ثُغور

چو شه که جانِ جهانست رنجِ خویش گُزید

دگر نگردد جانِ جهانیان رنجور

اگر نباشد رایِ بلندِ شه معمار

سرایِ دولت و ملّت کجا شود معمور

هر آن که گوش به طنبور داد در گهِ بزم

به گاهِ رزم خورَد گوشمال چون طَنبور

مخور فشردۀ انگور گر نخواهی گشت

همی فشرده به چرخُشتِ فتنه چون انگور

بخارِ خونِ عدو آرَدَش به مغز خُمار

هر آن که مغزش از خونِ رز بُوَد مخمور

بزرگ مرد بُوَد آن که فرِّ دانش و داد

کند ز جبهۀ او همچو آفتاب ظهور

نه مور باش نه مارِ گزنده لیکِن باش

به گاهِ خشم چو ما رو به گاهِ حلم چو مور

نه نورِ محض همی شونه نارِ صرف و بباش

به گاهِ سوزش چون نار و گاهِ سازش نور

اگر همی نبُوَد مهر و قهر سلطان را

به دوستانِ سعید و به دشمنانِ شرور

نه دوستان را مانَد به دل امید ز شاه

نه دشمنان را بیمی به ترکِ فِسق و فُجور

اگر نه شاهِ جهان روز و شب ببیند رنج

ز رنج گردد روزِ جهان شبِ دیجور

چنان که شاه مظفّر به یک دو مه زین پیش

کشید رنجِ سفر ، کرد طی منازلِ دور

به فصلِ دی که ز سرما فَسُرده گشت چو یخ

هر آن چه بد به جِبال و هر آنچه بد به بُحور

زمین چو پرِّ حَواصِل شد از شگرفیِ برف

رسید زاغ و زغن را زمانِ عیش و سرور

بِمُرد گلشن و کافور ریخت ابر از برف

که ناگزیر بریزند مرده را کافور

نسیمِ صبح مؤثر به جان و دل چو نانک

به هَجر دیده ولی آهِ عاشقی مهجور

نمود روی به تبریز شه مظفّرِدین

به فرّ و شوکت و اِجلال با نشاط و سرور

نسیمِ صبح به خَلقِ جهان بشارت دارد

که باز آمد از راه موکبِ منصور

به کارِ مُلک هر آنچه این مَلِک نماید سعی

بود برِ مَلِکُ المُلک سعیِ او مشکور

بود به مُلک مر او را مِهین امیری یار

که مُلک را به کفِ اوست رتق و فتقِ امور

مهین امیری بوزرجمهر رای و صلاح

که خلق گشته برایِ مصالحِ جمهور

امیدگاهِ امیران مِهین امیرنظام

که خاک در گه او هست کُحلِ دیدۀ حور

سَمومِ قهرش سَمُّ یَذُوُقُه الکُفّار

نسیمِ مهرش عَین مِزاجُها کافُور

هر آن شهی که مر او را چنُو امیر بُوَد

مشیر و یارو ظهیر و مُصاحِب و دستور

شگفت نیست اگر باج گیرد از قیصر

عجب نباشد اگر تاج گیرد از فغفور

همیشه تا ز سِنین و شهور نام بُوَد

به کام باد ولی عهد را سِنین و شُهور

به زیر سایۀ او فر خجسته صدرِ اجلّ

امید گاهِ امیران خدایگانِ صدور

زِیَد به دولت و عزّت چه در سفر چه حَضَر

به زیرِ ظِلِّ ولی عهد تا به یومِ نُشُور

شمارهٔ ۱۷ - خوشامد به شاه در مهمانیِ وزیر

تا شهنشاهِ جهان گردید مهمانِ وزیر

متّفق دید آسمان بختِ جوان با رایِ پیر

عمر ها پرورده شد در مرتعِ گردون حَمَل

تا چنین روزی شود طبخِ خدیوِشیر گیر

شیرِ گردون کرد فر به خویش را تا آورند

شهریارِ پیل افکن را کباب از رانِ شیر

ثَور اندر چرخ باشد منتظر تا خواهدش

بهرِ قربانِ قدومِ شه وزیرِ بی نظیر

زین و زیر پیر و زین شاهِ جوان شایسته است

گر جوانی را ز سر گیرد همی گردونِ پیر

دولتِ ایران ز فّرِ کلک او و تیغِ این

زود یابد آرزویی را که در دل داشت دیر

خود به تیغ او بُوَد اقبال و نصرت پای بند

همچنان بر کلکِ این فضل و هنر شد دستگیر

شهریارا روزگارِ دولتت بادا دراز

آنچنان کاین چامه چون عمرِ عَدُویَت شد تقصیر

شمارهٔ ۱۸ - مزاح با یکی از وزیران

بیضه‌ام رنجور شد از بیضه‌ات دور ای وزیر

پرسشی کن گاه‌گاه از حالِ رنجور ای وزیر

دیر گاهی شد که از احوالِ تخمم غافلی

این چنین غفلت بود از چون تویی دور ای وزیر

از همان روزی که شد با تو امورِ خارجه

بیضه‌ام از نو ورم کردست پرزور ای وزیر

این نه آن خایه است کان را دیده‌ای در کودکی

در بزرگی گشته این اوقات مشهور ای وزیر

چون جراید را دو روز دیگر آزادی دهند

شرحِ آن را دید خواهی جمله مسطور ای وزیر

نسبتاً اندر درشتی دانۀ خرما شدست

بیضه‌ای کو بود چون یک حبِّ انگور ای وزیر

عاقبت چشمِ بدِ مردم بدو آسیب زد

گرچه بود از چشم‌ها پیوسته مستور ای وزیر

پاک وافوری شدم از بس که گفتند این و آن

بهر تسکینِ وَجَع خوبست وافور ای وزیر

برندارم یک قدم از ترسِ جان بی‌بیضه‌بند

گشته‌ام در دستِ تخمِ خویش مقهور ای وزیر

آنچنان حسّاس شد تخمم که زحمت می‌بَرَد

از طنینِ پشّه‌ای چون نیشِ زنبور ای وزیر

پی به دردِ من نخواهی برد با این حرف‌ها

تا نگردد بیضه‌ات با بیضه‌ام جور ای وزیر

رحم کرد ایزد که یک تخمم چنین رنجور گشت

هردو گر می‌شد شدی نور عَلیٰ نور ای وزیر

خایۀ بیچاره را این زحمت از کیرست و بس

جمله آتش‌ها بود از گور این کور ای وزیر

کیر کافرکیش یک شب اختیار از من ربود

خورده بودم کاش آن شب حَبِّ کافور ای وزیر

کون صافی بود لیکن میکروب سوزاک داشت

همچو زهری کو بود در جام بُّلور ای وزیر

لَذّتی گر بود یا نه حالی آن لَذّت گذشت

زحمتش باقیست با من تا لبِ گور ای وزیر

هر سَحَر دارم امید آنکه دیگر چرک نیست

چون فشارم کلّۀ کیرم شوم بور ای وزیر

بس که دَستور آمد و انواعِ مرهم‌ها گذاشت

رید بر تخم من بیچاره دَستور ای وزیر

زین جسارت‌ها که کردم عذر من پذیرُفته دار

شاعرم من شاعران باشند معذور ای وزیر

شمارهٔ ۱۹ - مطایبه

پدرش گفته که با من ننشیند پسرش

مُردَم از غصّه خدا مرگ دهد بر پدرش

گر بمیرد پدرش جایِ غم و ماتم نیست

زنده ام من ، بنوازم ز پدر خوب ترش

لَله را نیز اگر دست به سر می کردم

خوب می شد که کشم دست اُبُوَّت به سرش

بعدِ مرگِ پدرش کارِ لَله آسانست

به دهن کوبم اگر حرف زند مشتِ زرش

لَله ها قاطِبةً راهبرِ اطفالند

گر دهم سیم کجا خود نشود راهبرش ؟

مادرش بی خبر از عالَمِ ما خواهد بود

گر نسازد لَله از عالَمِ ما با خبرش

باید از فتنۀ دورِ قمرش داشت نگاه

تا نگهدار شود فتنۀ دورِ قمرش

گر خداوند اجابت کند این دعوتِ من

بزند دستِ قضا دستِ قضا بر کمرش

دور و نزدیک خبردار شوم از حالش

حاضر آیم به بَرَش چون شنوم مُحتَضَرش

چهره غمناک کنم ، جامۀ جان چاک کنم

گریه آغاز کنم چون رفقای دگرش

داستان ها کنم از دوستیِ آن مرحوم

قصّه ها سر کنم از خوبیِ خلق و سِیَرَش

تا نگویند تو را با پسرِ غیر چه کار

مادرش را به زنی گیرم و گردم پدرش

باش تا در اثرِ تربیتِ من بینی

چند سالِ دگرش صاحبِ چندین هنرش

حسن خوبست اگر کامِ دل از وی گیری

ثمرش چیست درختی که نچینی ثمرش ؟

ساده را باید یک موی نباشد به سرین

ظرفِ مودار اگر مفت دهندش ، مَخَرش

همچنان گر دو شبانروز نیابی خورشی

هر غذایی که در او موی ببینی مَخُورش

شمارهٔ ۲۰ - در مدح امیر نظام

هر که را با سرِ زلفِ سیه افتد کارش

چون سیه کاران آشفته بود بازارش

دی ز کف برد دلم دلبر کی کز درِ حسن

سِجده آرند بتانِ چِگِل و فَرخارش

واعظ ار بیند یک بار دو چشمِ سیهش

وعظ یکسو نهد ، از عشق رود گفتارش

مفتی ار بیند خالِ لبِ لعلش ، یکسر

ز کف اندازد تسبیح و زِ سر دستارش

غارتِ عقل بُوَد دو رخِ چون سرخ گُلش

آفتِ هوش بُوَد دو لبِ شِکّر بارش

دوش با عشق بگفتم که ستایَمَش به شعر

بو که با شعر و غزل حیله کنم در کارش

عشق گفتا که به شعرش نتوان رام نمود

رام نتوانی کردن مگر از دینارش

ور تُرا نبود دینار یکی چامه سُرای

عیدِ قربان چو رسد همرهِ خود بردارش

رُو به دربارِ امیر آور و پس عرضه بدار

آن که بر چرخ همی طعنه زند دربارش

آن امیری که به پیشِ نظرِ همّتِ او

کوهِ زر چون پرِکاه است همه مقدارش

آن امیری که امیرانِ جهان بی اجبار

از بُنِ دندان فرمانبر و خدمتگارش

بحر جود و کرم و فضل و ادب میر نظام

آن که چون لؤلؤِ شهوار بُوَد گفتارش

آن امیری که پیِ طاعتِ او بی اکراه

دست بر سینه ستادند همه احرارش

هر که دشواری در دل بُوَدَش از زر و سیم

کفِ رادِ وی آسان کند آن دشوارش

بختِ بد خواهش خُفتست بد انسان که دگر

نفخۀ صور به محشر نکند بیدارش

خصمِ او نیز سرافراز شود اندر دهر

لیک آن دم که زندستِ اجل بر دارش

دشمنِ او که به تن سر بُوَدش بارِ گران

سبُک از تیغ شرربار نماید بارش

هر که او را به سخن سنجی تصدیف کند

طعنه بر گوهرِ رخشنده زند گفتارش

هست از مرحمت و تربیتِ حضرتِ میر

ایرج ار محکم و سنجیده بُوَد اشعارش

«بلبل از فیض گل آموخت سخن ور نه نبود

این همه قول و غزل تعبیه در منقارش»

شمارهٔ ۲۱ - مزاح با ابوالحسن خان

ای بر کچلان دهر سرهنگ

حق حفظ کند سرِ تو از سنگ

ای آکچل، ای ابوالحسن‌خان

ای تو وزغ و حسین خرچنگ

من چون تو کچل ندیده‌ام هیچ

نه در کَن و سولَقان، نه در کَنگ

ماهِ فلکی نموده تقلید

از زِفتِ سرت به شکل و از رنگ

باشد کچلی نهان به فرقت

چون نشوه که مُضمَرَ است در بَنگ

آید چو نسیمِ ری به مشهد

از بویِ سرِ تو می‌شوم منگ

مدهوش کند مسافرین را

بویِ سرت از هزار فرسنگ

گفتی در شعر خود که هستم

من سائسِ صد هزار الدَنگ

رفتی که کنی ز بنده تعریف

هجوَم کردی تو، ای قُرُم ‌دَنگ

سائس یعنی که کارفرما

یا راهنما به صلح یا جنگ

معنایِ سیاست امر و نهی است

خوب است نظر کنی به فرهنگ

کی الدَنگان به من مطیعند

زین نسبت بد بُوَد مرا نَنگ

گر شعرِ دگر کلان جَفَنگ است

شعرِ تو کچل‌کلاچه اَجفَنگ

ماشاءَالله رفته رفته

خطّت شده مثلِ خطِّ خرچنگ

این‌ها همه طیبت و مزاح است

از من نشوی ، رفیق ، دلتنگ

در شعر، نه کس تو راست هم‌دوش

در خط، نه کسی تو راست هم‌سنگ

بر چنگ چو پنجه برگشایی

از پنجهٔ بار بَد فُتَد چنگ

سازِ تو عجیب‌تر ز درویش

نقشِ تو غریب‌تر ز ارژنگ

تو نی کچلی، سرت پر از موست

وان‌گاه چه مویِ خوبِ خوش‌رنگ

تازی تو به علم همچو خرگوش

دیگر متعلّمان چو خرچنگ

اِن شاءَاللّه پیر گردی

گوزم شود از سِبیلت آونگ

از بردن اسمِ داش کاظم

گردید دلم چو قافیه تنگ

صد حیف از آن رفیقِ یک‌روی

افسوس از آن رفیقِ یک‌رنگ

تا صبح مرا نمی‌بَرَد خواب

آید چوخیالِ او شباهنگ

افسوس که رفت و دوستان را

دیگر نرسد به دامنش چنگ

ما نیز رویم از پی او

یعنی که برندمان به اُردَنگ

راهی‌ست که طی نماید آن را

هم اسبِ رونده، هم خرِلنگ

هم آن‌که به چاه کرد منزل

هم آن‌که به ماه بُرد اورنگ

هم آن‌که وزیر شد به تزویر

هم آن‌که وکیل شد به نیرنگ

در هم کوبد زمانه ما را

ماییم برنج و آسمان دنگ

شمارهٔ ۲۲ - شکوه از مرگ پدر و مدح قائم مقام

زان همه امّیدها که بودم در دل

نیست کنون غیرِ ناامیدی حاصل

گفتم هرگز فرامُشم ننماید

آن کو هرگز فرامُشش نکند دل

بود گُمانم که چون امیر ز تبریز

رفت به بختِ سعید و دولت مقبل

چامه چو بفرستمش به نامه‌ای از من

یاد کند آن امیر نیک خصایل

لیک دو سه بار زی امیر نمودم

چند قصاید گسیل و چند رسایل

تا حال از درگهِ امیر نگشته است

بهرِ مباهاتِ من جوابی واصل

صدرِ اجل زنده باد و باد هم او را

ز آهن و پولاد مر عروق و مفاصل

مرد همی صدرِ شاعران پدرِ من

یک دو سه مه پیش از این به ناخوشیِ سل

افسرد آن بوستانِ فضل و معانی

پژمرد آن گُلسِتانِ فهم و فضایل

معدنِ فضل و کمال بودی و لاشک

معدن در زیرِ خاک دارد منزل

بعدِ پدر از کرم مرا پدری کرد

حضرتِ قائم مقام سَیّدِ باذل

سبطِ پِیَمبَر بود به دورۀ خسرو

همچو پِیَمبَر به دورِ کِسریِ عادل

ایدون قائم مقام دارد با من

آنچه به من لطف داشتی تو اوایل

از پیِ صد هزار مَحمِل بندند

چون تو ز شهری همی ببندی مَحمِل

یاد چو از محملِ تو آرم ایدون

سر کنم افغان و ناله همچو جَلاجِل

وه که چه خالی شد از تو باغی چونانک

غیرتِ کشمیر بود و حسرتِ بابِل

هر سو کایدر قدم گذاری در باغ

ناله کنند از جداییِ تو عَنادِل

چون گذرم اوفتد به باغِ تو ایدون

گیرم چون لاله داغ هَجرِ تو بر دل

نوحه سرایم بر او چنانچه بر اَطلال

نوحه سرایی نماید اَعشیِ باهِل

هر سو گردم اَیا مَنازِل سَلمی

گویم و گریم چنان که آرَم و ابِل

گرچه رود از دل آنچه رفت زدیده

رفتی از دیده و نرفتی از دل

جای تو اندر دل است و دل به برِ ما

گو که بود صد هزار عالی و سافل

«پرده نباشد میان عاشق و معشوق

سدّ سکنر نه حاجب است و نه حایل»

خودتو نمایی نظر به هر چه نماییم

دیده و دل بس که بر تو آمده مایل

نوفل گر بازداشت مجنون از عشق

مجنون گردد کنون ز عشق تو نوفل

یادِ تو اندر روان عارف و عامی

نام تو اندر زبانِ عالم و جاهل

تا نشود نامِ فضل زایل از دهر

نام تو از دهر می نگردد زایِل

باللّه صدق است اگر بگویم بر من

مرگ پدر سهل بود و هَجرِ تو مشکل

کاش که بارِ دگر نصیبِ من افتد

تا که ببینم مر آن خجسته شَمایل

شمارهٔ ۲۳ - در نعتِ نبّی خاتَم

نه عاقل است که دارد در این سرایِ رحیل

قصّیر عمرِ خود اندر امید هایِ طویل

نهد به گردنِ جان رشته‌ای ز طولِ اَمَل

که تا قیامت آن رشته را بود تطویل

مَناص جویی از این رشته لاتَ حِینَ مَناص

خَلاص خواهی ازین عُقده لاعَلَیکَ سَبیل

خوش آن که بگسست این رشتۀ امید ز جان

نهاد بر کف تقدیرِ کردگارِ جلیل

رهاند خود را از منّتِ وضیع و شریف

نجات داد هم از خجلتِ کریم و بخیل

خلیل وار توکّل به کردگار نمای

که تا رهاند از آتَشِ غَمَت چو خلیل

نصیرِ جانِ تو چون حق بُوَد فَنِعمَ نَصیر

وکیلِ کار تو چون حق بُوَد فَنِعمَ وَکیل

رهینِ هر کس و ناکس مشو پیِ روزی

چو او به روزیِ هر ناکس و کس است وکیل

همان که او به تو جان داد نان دهد چه کنی

ز بهر فانی ، جانِ عزیز خوار و ذلیل

جمالِ صورتِ فردا کجا تُرا باشد

اگر نباشد امروز سیرتِ تو جمیل

مسافری تو و ناچار بایدت زادی

که زاد باید مر مرد را به گاهِ رحیل

کدام زاد نکوتر ز حُبِّ پیغمبر

که خلق را سویِ ایزد وِلایِ اوست دلیل

نداشت سایه ولی رحمت و عطوفت او

فُتادگان را بر سر فکنده ظِلِّ ظَلیل

بود سراسر نَعتَش هر آنچه در فُرقان

بود تمامی وصفش هر آنچه در اِنجیل

قتیلِ او را عیسی نیاورد جان داد

اگرچه عیسی جان می دهد زِ دَم به قتیل

اگر نه امرش ، نامی نبود از معروف

اگر نه نهیش ، بودند خلق در تضلیل

رخِ نیاز نمی سود اگر به خاکِ دوش

نمی رسید بدین جایگاه جبرائیل

ز کاخ خسرویش نُه سپهرِ زنگاری

مُعَلَّق است چو از کاخِ خسروان قِندیل

اگر نه قولش ، اسمی نبود از تسبیح

اگر نه فعلش ، رسمی نبود از تَهلیل

ز خُلقِ نیک و صفاتِ جمیل و خَلقِ بدیع

نیافریدش ایزد هَمال و شِبه و عَدیل

کفیلِ روزیِ خلق است تا خدایِ جهان

بود به شادیِ احبابِ او هماره کفیل

شمارهٔ ۲۴ - در مدح امیر نظام

چونان شدم ضعیف که گر نه سخن کنم

در مجلسی ، کسی بنبیند که این منم

ور هم سخن کنم ، بجز از ناله نشنوند

ز آن رو که همچو نی شده از لاغری تنم

مو در بدن به جایِ نخ آمد مرا از آن

کز لاغری بدن شده مانند سوزنم

از بس نحیف و لاغرو باریک گشته ام

ترسم که خویشتن را ناگاه گم کنم

ای ناتوانی ،آخر در من چه دیده‌ای

کاین سان گره نمودی دامن به دامنم

گر سنگ بود سُفتی و آهن ، گداختی

با آنکه من نه ساخته از سنگ و آهنم

چندین متاز اسب که بشکست مِغفرم

چندین میاز دست که بُگسَست جوشنم

من شاعری حقیرم و مدحتگری فقیر

نه رستمم نه طوس ، نه گیوَم نه بهمنم

سی روز بوسه برزده ام بر کفِ امام

سی روز هم به پایِ تبی بوسه برزنم

وقتست دلبرا که خمِ طُرّه بشکنی

تا من بدان نگاه کنم تؤبه بشکنم

یک چند ضعف بیخِ مرا کند زین سپس

با قوّتِ می آن را از بیخ برکَنم

نی نی نزار خوشترم از آن که هم صفت

با کلکِ میرِ شیر دلِ شیر اوژنم

میر نظام آن که پیِ نظامِ مُلک و دین

ایزد وجودِ او را بنمود مغتنم

چون روزِ عرضِ فضل ز حکمت کند سخن

بوزرجمهر گوید من طفلِ کودنم

سر تا به پا زبانم سوسن صفت ولیک

در مدح میر بسته زبان همچو سوسنم

نَک از زبانِ میر کنم مدحِ او که من

در مدحِ آن خدیوِ هنرمند الکَنَم

در زیرِ ظِلِّ ناصرِدین شاه این منم

تا یک جهان جلال بود زیرِ دامنم

صد قارنم به کوشش در روزِ گیرودار

لیکن به گاهِ حلم دو صد کوهِ قارنم

با رویِ پر ز خنده اگر ابر بهمنی

بخشش همی نماید من ابرِ بهمنم

فرّخ نهاد و نیک خوی و نیک منظرم

نیکو سرشت و پاک دل و پاک دیدنم

با دستِ قهر ریشۀ هر ظلم بگسلم

با سنگِ عدل شیشۀ هر جور بشکنم

در گاهِ مهر نوشم و در جامِ دوستم

در وقتِ قهر نیشم و در کامِ دشمنم

روزِ معاندان را تاریک تر شبم

شامِ موافقان را چون روز روشنم

شمارهٔ ۲۵ - وسوسه

دیدم و گفتم نادیده‌اش انگار کنم

دل سودا زده نگذاشت که این کار کنم

غیر معقول بود منکرِ محسوس شدن

من از این یاوه سُرایی‌ها بسیار کنم

با پسر مشدیی افتاده سر و کار مرا

که بنتوانم ازو ترک سر و کار کنم

تا مگر روزی از خانه به بازار آید

صبح تا اوّل شب خانه به بازار کنم

بینم از دور و مرا رعشه بر اندام افتد

تکیه از سستی اعصاب به دیوار کنم

اندر آن حال گر انگشت مرا قطع کنند

خبرم نیست که آخی ز دلِ زار کنم

ور سگ هار به من حمله کند در آن حال

قدرتم نی که هزیمت ز سگ هار کنم

ور ذنوبم همه بخشند به یک استعفار

نیست قدرت به زبانم کِاستعفار کنم

کشفِ اسرارِ مرا خواهد اگر غمّازی

بی‌گمان پیشش کشفِ همه اسرار کنم

الغرض سخت گرفتارم و می‌نتوانم

تاش بر خویش کم و بیش گفتار کنم

نبود شاعر و شاعر طلب و شعرشناس

که سرش گرم و دلش نرم به اشعار کنم

نه منجم که نهم شرم و حیا را به کنار

پیش خورشید رخش صحبت اقمار کنم

کیمیا گر نبود کز پی مشغولی او

صحبت از شمس و قمر ، ثابت و سیّار کنم

مشدی و قلدر و غدّارْست این تازه حریف

من چه با مشدی و با قلدر و غدّار کنم

اینقدر هست که گاهی روم از دنبالش

سیر و نظّاره بر آن قامت و رفتار کنم

گویم آهسته که قربان تو گردد جانم

تا بگوید که چه می گفتی، انکار کنم

چه کنم چاره جز انکار در آن موقع نیست

به آژان گوید اگر بیشتر اصرار کنم

گر برآشوبد و کوبد لگدی بر شکمم

چه کنم درد دل خود به که اظهار کنم؟

ور زند سیلی و از سر کلهم پرت شود

خویش را در سر کو سخرهٔ نُظّار کنم

ور برد دست به شِشلول و به من حمله کند

زهره در بازم و زَهراب به شلوار کنم

شرح این واقعه را گر به جراید ببرند

شُهره خود را به سَفَه در همه اقطار کنم

گر رئیس الوزرا بشنود این قصّۀ من

بعد با او به چه رو باید دیدار کنم؟

ور یکی از وزرا بیند و لبخند زند

این تعنّت به چسان بر خود هموار کنم

مر مرا منصب و ادرارْست از دولت و من

بایدم قطع ید از منصب و ادرار کنم

من از ابناء ملوکم، نتوانم که سلوک

با پسر مشدیِ ولگردِ ولنگار کنم

حضرت والا گویند و نویسند مرا

حفظِ این مرتبه را باید بسیار کنم

مر مرا اهل هنر ز اهلِ ادب می‌دانند

خویش را در نظرِ اهل ادب خوار کنم؟

نسب از دودهٔ قاجار برم، می‌باید

فکر خوشرویی از دودهٔ قاجار کنم

پسر شاه سزاوارِ من و عشق منست

نه سزاوار بود تَرکِ سزاوار کنم

خانۀ او را تا خانۀ من راه بسیست

فکر همسایۀ دیوار به دیوار کنم

من که اهل قلم و دفتر و نردم، ز چه روی

آشتی با پسری مشدی و بی عار کنم؟

او همه رامش در خانۀ خَمّار کند

من چسان رامش در خانۀ خَمّار کنم

روی سکّوی فلان کافه خورم با او چای

در دکانِ چلویی با او ناهار کنم

لاس با زن‌ها در کوچه و بازار زنم

نَقل خود نُقلِ سر کوچه و بازار کنم

دمِ هر معرکه‌ای رحلِ اقامت فکنم

سیرِ قوچ و کَرَک و خرس و بز و مار کنم

چپق و کیسه نهم جیب و چپق‌کش گردم

ترک این عادت دیرینه به سیگار کنم

گرچه در پنج زبان افصحِ ناسم دانند

به علی من کَرِتَم شیوۀ گفتار کنم

نشده پشت لبش سبز، بدان جفتِ سبیل

گویم و در قَسَم کذبِ خود اصرار کنم

آبرو را بگذارم سرِ این پارۀ دل

بهر لختی جِگرک سفره قلمکار کنم

عاشقی کار سری نیست که سامان خواهد

من سر و سامان چون در سر این کار کنم؟

با چنین مشدی آمیزشِ من عار منست

من همه دعویِ أَلنّار وَ لَاالعار کنم

عاشق بچّهٔ مردم شدن اصلا چه ضرور؟

من چرا بی سببی خود را آزار کنم

چشمِ او باشد اگر نرگسِ شهلا گو باش

من ز تیمار چرا خود را بیمار کنم؟

او اگر دارد موی سیه و روی سفید

من چرا روز خود از غصه شبِ تار کنم

این همه روده درازی شد و شاه اندازی

بایَدَم فکرِ پسر مشدیِ طَرّار کنم

عشق شیریست قوی پنجه و خونخوار و خطاست

پنجه با شیر قوی پنجه و خونخوار کنم

کار دشوار بود، لیک مرا می‌باید

حیلتی از پی آسانیِ دشوار کنم

گر گشاید گره از کار به جادوی و به سِحر

سالها خدمتِ جادوگر و سَحار کنم

او نه یاریست کز او صرفنظر بتوان کرد

من نه آن مار که بیم از سخط غار کنم

خواهم ار کار بگردد به مراد دل من

به مراد دل او باید رفتار کنم

مشدی من خر کِی دارد رهوار و مراست

که روم فکر خری مشدی و رهوار کنم

از برای خَرم از مخمل و قالیِ فی الفور

تُشَک و پالان آماده و طیّار کنم

از سپید و سیه و زرد و بنفش و قرمز

به گُل و گردن او مهرهٔ بسیار کنم

دُم و یالش را از بهر قشنگی دو سه بار

به حنا گیرم و گلناریِ گلنار کنم

عصر‌ها باید تغییر دهم شکل و لباس

خویش را همزی با آن بتِ عیّار کنم

کُله پوست نهم کَلّهٔ سر مشدی‌وار

از قَصَب، شال و ز ابریشم، دستار کنم

مَلِکی پوشم از آن ملکی‌های صحیح

پیشِ مشدی‌ها خود را پر و پادار کنم

گیرم از مرجان تسبیح درازی در دست

بند و منگوله ز ابریشم زر تار کنم

یک عبای نو بوشهری اعلا بر دوش

آستر تافته یا مخملِ گلدار کنم

کیسه را پر کنم از اشرافی و اَمپِریال

جای زر خاک به دامان طلبکار کنم

چو رود یار همه عصر سویِ قصر مَلِک

من هم البته همه عصر همین کار کنم

روم آنجا ولی از راه نه، از بیراهه

کار را باید پوشیده ز انظار کنم

چون رسیدم خر خود پیش خر او بندم

خود به تقریبی جا در بر آن یار کنم

روز اول طرف او نکنم هیچ نگاه

من همه کار به اسلوب و به هنجار کنم

پای روی پا انداخته با صوتِ جَلی

قهوه‌چی را به بر خویشتن احضار کنم

شربت و بستنی و قهوه و چایی خواهم

گرچه بی میل بُوَم خواهش هر چار کنم

یک دو روزی نکنم هیچ تعارف با او

ور کنم مختصر و سرد و سبکبار کنم

وقت برخاستن از جیب کشم کیسه برون

هر چه اندر ته کیسه‌ست نگونسار کنم

اشرفی ها را بر دیدۀ او بشمارم

بعد یک مبلغ بر قهوه‌چی ایثار کنم

من نپرسم که چه دادی و چه قیمت خواهی

جای صرف دو دِرَم بذل دو دینار کنم

خر به زیر آرم و بنشینم و آیم سوی شهر

یک دو روز این عمل خود را تکرار کنم

تا پسر مشدی ما بر سر گفتار آید

طرح یک مکری چون مردم مکار کنم

روزی افسار الاغم را بندم به درخت

گرهش سست‌تر از عهد سپهدار کنم

خر من برکشد افسار و جَهَد بر خر او

محشر خر که شنیدی تو پدیدار کنم

دو خر افتند به هم بنده میانجی گردم

کار میر آخور و اقدام جلودار کنم

خر خود را لگدی چند زنم بر پک و پوز

به خر او چو رسم نازش و تیمار کنم

عاقبت کار چو تنها نرود از پیشم

صاحب آن خر دیگر را اِخبار کنم

به همین شیوه میان خود و آن خوب پسر

پایۀ صحبت و الفت را سُتوار کنم

گر بپرسد ز من آن شوخ که این خر خرِ تست

پیشکش گویم و در بردنش اصرار کنم

بعد از آن چای چو آرند نهم خدمتِ او

عرضِ خدمت را شایسته و سرشار کنم

پشت چایی چپقی چند به نافش بندم

هم در آن لحظه منش واقف اسرار کنم

کم کم این دوستی از قصر کشد تا خانه

خانه را از رخ او غیرتِ فرخار کنم

از قضا گر خر او لنگ شد و بارش ماند

خر بدو بخشم تا بارش را بار کنم

شمارهٔ ۲۶ - امتحان خطّ و سخن

امیر کرد مرا امتحان به خطّ و سخن

به روزِ غُرّۀ شَوّال عیدِ روزه شکن

به پایمردیِ دانش من امتحان دادم

چنان که گفت امیرم که مرحبا اَحسَن

ز خطّ و شعر به هر کس غَرامتی برسد

از این سپس همه تاوانِ او به گردنِ من

دهم به پارسی و تازی امتحان که بسی

کشیده ام پی تحصیلِ این دو رنج و مِحَن

ندیده بالشِ راحت دوچار سال بُوَد

برای کسبِ هنر یک دقیقه پهلویِ من

کنون به جُثۀ من بنده با قبولِ امیر

گمان مدار به فضل و هنر بُوَد یک تن

به خورد و خواب نپرداختم که با خور و خواب

جوان نخواهد گشتن به قول مرد کهن

جوان چو رنج هنر را به خویش بپسندد

به راحتش برساناد خالقِ ذوالمنّ

کدام راحت زین خوبتر که همچو منی

همی سُراید در محضرِ امیر سخن

گشاده باشد و گویا بود به مدح امیر

به صد هزار ادب مر مرا زبان و دهن

خدایگانِ امیران مِهین امیر نظام

که اوست در همه فن همچو مردمِ یِکفَن

ز خویش دور کند سیم و زر تو پنداری

کفِ کریمش با سیم و زر بود دشمن

به عیدِ قربان تا سر بُرند قربانی

شکسته باد عدو را به حضرتش گردن

شمارهٔ ۲۷ - شکوه از چرخ و شکایت از مرگ پدر

شکوه بر چرخ برند از دشمن

عجبا چرخ بُوَد دشمن من

اللّه اللّه به که باید نالید

زین ستمگر فلکِ اهریمن

همه سر تا پا ، مکر است و فریب

همه پا تا سر رنج است و مِحَن

گرگِ خونخوارِ هزاران یوسُف

بلکه گرگینِ هزاران بیژن

طلبِ شادی از این چرخِ حرون

طمعِ راحت از این دهرِ فِتَن

باد بیزی بُوَد اندر غربال

آب سایی بُوَد اندر هاون

حلقه‌ای نیست از آن بی ماتم

خانه‌ای نیست از او بی شیون

گر ز بهرِ پسرِ خود ، یعقوب

کرد بیت الحزنی را مسکن

من ز بهرِ پدرِ خود زین پس

مسکنِ خویش کنم بیتِ حزن

داشت یعقوب ، امیدی که رسد

روزی از یوسُفِ او پیراهن

برِ یعقوبِ من آن هم نبُوَد

زان که پیراهنِ وی گشت کفن

پیرهن گشت کفن در تن او

پیرهن باد کفن در تنِ من

چون که پیراهنِ یوسُف را دید

چشمِ یعقوب از آن شد روشن

من ز پیراهنِ این یعقوبم

پیرهن خواهم دَرّید به تن

پدرا رفتی و من از پسِ تو

مرثیت گویم ، خاکم به دهن !

گر بر اَطلال و دمن گریه کنند

اَخطَل و اَعشی و حَسّان و حَسَن

در سرِ قبرِ تو من نوحه کنم

عوضِ نوحه بر اَطلال و دمن

آهن ار باشم در تاب و توان

آتشت آب نماید آهن

ای کهن چرخ ! بسی تازه جوان

کشته‌ای تا شده‌ای چرخِ کهن

زین همه ظلم که با من کردی

تا چه یابی تو ازآن پاداشَن

خاطری نیست که باشد شادان

خانه‌ای نیست که ماند روشن

از ایاغی که تو بخشی باده

از چراغی که تو ریزی روغن

نز شعاع است که هر شام تُرا

سرخ گردد به افق پیرامن

خَم از آن گشت تُرا پشت که هست

بارهای کهنت بر گردن

انجمن ها ز تو ویران گردد

هر شبی کانجمن آری ز پَرَن

نبود رافعِ زَهرت تریاق

نبُوَد دافعِ زخمت جوشن

با تو آویخت نتاند رُستم

وز تو بگریخت نیارد بهمن

نَهِلَم دامنِ شه را از کف

تا مرا کف نَهِلی از دامن

شمارهٔ ۲۸ - مدح ناصرالّدین شاه

مباش ایمن ز کَیدِ چرخِ ریمن

که از کَیدش نشاید بود ایمن

نماید خانۀ امّید تاریک

که سازد هر دو چشمِ آز روشن

سؤالِ دادخواهی گر کنی ، کر

جوابِ دادخواهی ، باشد الکن

نه او را دوستی باشد محقّق

نه او را دشمنی باشد مُبَرهَن

یکی را بی جهت گاهی بُوَد دوست

یکی را بی سبب گاهی است دشمن

کند مسجود خواری را چُنوبُت

عزیزی ساجد او را چون بَرَهمَن

به دانایان بُوَد رنجِ مجسَّم

به نادانان بُوَد گنجِ معیّن

یکی را کِشت دارد تازه و تر

یکی را برزند آتش به خرمن

یکی خندان به سانِ برقِ لامع

یکی گریان مثالِ ابرِ بهمن

یکی را روزِ روشن شامِ تیره

یکی را شامِ تیره روزِ روشن

یکی تَحتِ ثَری بنموده مأوی

یکی فوقِ ثُرَیّا کرده مسکن

یکی نالد ز عریانی شب و روز

یکی بالد به دیبایِ مُلَوَّن

یکی را زایدی شادی ز شادی

یکی را خیزدی شیون ز شیون

یکی را باده اندر کاسۀ دل

یکی را خونِ دل در کاسۀ تن

یکی را بوریا آرامگاه است

یکی را اطلسِ رومی نشیمن

یکی را دست اندر گردنِ بخت

یکی با بختِ خفته دست و گردن

اگر باشی به بزم اندر ارسطو

وگر گردی به رزم اندر پَشُوتَن

چو بختت نیست در دِل ماند اَرمان

اگر در چین گریزی یا به اَرمن

خُنک آن را که او با یاریِ بخت

به توفیقِ خدایِ حیِ ذوالمنّ

نخواهد ساعتی آرامشِ دل

نجوید لَحظه‌ای آسایشِ تن

سفر سازد پیِ کسبِ معالی

که رسمِ زن بود یک جای بودن

اگر در کوی و برزن نگذرد مرد

کجا دارد فضلیت مرد بر زن

رَوی زن وار در خانه نشینی

که شاید روزیَت آید ز روزن

مگز نشنیده‌ای این را که گویند

حَطَب باشد به جایِ خویش چَندَن

اگر دُر ناید از دریا به خارج

نیاویزند خوبانش ز گردن

نخواندی اینکه گفت اِبنِ قَلاقِس

أَلا سارَاَلهِلالُ فَصارَ بدرأ

چو آب استاده شد یابد عفونت

چو جاری گشت گردد صاف و روشن

بحمداللّه مرا تن گشته راحت

همه بارِ سفر ننهاده بر تن

ندیده صدمه‌ای از سختیِ راه

نخورده لطمه‌ای از بیم رهزن

همه برگ سفر دارم مهیّا

همه عیشِ حضر دارم معیّن

ز فّرِ مدح کیوان فر خدیوی

که امرش را قضا بنهاده گردن

ولی عهدِ مَلِک سلطان مُظَفّر

خدیوِ شیر گیرِ پیل افگن

خدیوِ پاک قلبِ پاک طینت

خدیوِ پاک دینِ پاکدامن

خدیوا خوش بزی خرم گرفتی

شبِ میلادِ شاهِ شیر اوژن

شهی کز دستِ او بالَنده شمشیر

شهی کز فرقِ او رازننده گَرزَن

شهِ صاحبقران شه ناصرِالدّین

که دارد نُه فلک در زیرِ دامن

چنین شه زاد از مادر که گردید

ز شِبهَش مادرِ گیتی سَتَروَن

ز چِهرش چهرۀ دولت منوَّر

ز نامش نامۀ ملّت مُعَنوَن

کجا دستش سراسر گوهر آگین

کجا تیغش همه بیجاده معدن

به کوهِ آهن ار حُکمش بخوانی

شود چون رودِ جیحون کوهِ آهن

عروسِ بختِ او در دست دارد

ز اقبال و شرف دست آورنجن

به دیدن صعب باشد روزِ میدان

ولی در روز ایوان نیک دیدن

سرِ خصم و سِنانِ جان ستانش

تو گوئی فی المثل گویست و مِحجَن

خدیوا رسم باشد این که گویند

پدر را بر پسر تبریک لیکن

تُرا من بر پدر تبریک گویم

که برچونین پدر چشمِ تو روشن

سریرِ سلطنت زو شد مشرَّف

سرایِ معدلت زو شد مزیَّن

همه با عمرِ او دست خدا بست

بقا را تا ابد دامن به دامن

هر آنکس کج نگر باشد به جاهش

شود در دیدگانش مژّه سوزن

کفِ رادش تو گویی روزِ بخشِش

زبانِ پنج دارد پنج ناخَن

به در دِفاقه جوید هر که درمان

همی گویند درمانِ تو در من

جهانداور خدیوا حِرصِ مَدحَت

همی واداردم بر شعر گفتن

همه از رأفتت بنموده خلقت

یگانه پاک خَلّاق مُهَیمَن

چُنُو دولت شتابد بر درِ تو

که سنگِ رفته بیرون از فلاخن

غلط مشهور گشتست اینکه گویند

که از لاحَول بگریزد هَریمَن

ز جانِ خصم ، شیطانِ سنانت

نگردد دور از لاحول گفتن

سرایِ آز از دستِ تو ویران

چُنُو زابلستان از تیغ بهمن

به روز رزمِ تو یک دشت لشکر

چو پیشِ طایری یک مشت ارزن

چنو ویسه ز قارن شد گریزان

گریزان گردد از بیم تو قارن

نه تنها قارن از بیمت گریزد

اگر پاداشت کوهِ قارن ایضاً

به خوانِ تن بود خصمِ تُرا دل

ز آو آتشین مرغِ مُسَمَّن

الا تا هست در افواهِ مردم

حسد ورزیدنِ گرگین به بیژن

نماید تا ابد گرگینِ جاهت

چو بیژن در میانِ چاه مسکن

نه او را دستگیری چون منیژه

نه او را دستیاری چون تَهَمتَن

الا تو حرفِ جَزم و نصب باشد

به قانونِ عرب حرفِ لَم و لَن

تو باشی ناصبِ اَعلامِ دولت

تو باشی جازِمِ اَعناقِ دشمن

به دستِ عدل بیخ ظِلم بُگسِل

به مشتِ دوست پشتِ خصم بشکن

اگر شد قافیه بعضی مکرّر

وگر آید ردیفِ نون مُنَوَّن

حضوراً عذر خواهم تا نگیرند

غیاباً خرده استادانِ این فن

منوچهری بدین هنجار گفتست

«شبی گیسو فروهشته به دامن»

چنین گفته است خاقانی بدین وزن

«ضمان دارِ سلامت شد دلِ من»

شمارهٔ ۲۹ - در مدحِ امیرنظام

مُردم از حسرتِ آهورَوِشان و رَمِشان

می ندانم به چه تدبیر به دام آرمشان

سه ستمگر پسر ایدون به معلِّم خانه

هست و صد بنده به هر راهگذر چون جَمِشان

نه به تنها من و یک مملکتی شیفته اند

باشدی باخته جان شیفته دل عالمشان

بچّۀ حوری و غِلمانند این هر سه به لطف

نیست انصاف که خوانند بنی آدمشان

هر سه در عصمت و پاکی به مقامی باشند

که بجز سایه نباشد دگری محرمشان

رُخِشان کعبه و دِلشان حَجَرُالاسودو هست

برزنخ چاهی و آن چاه بُوَد زَمزَمِشان

گر دو صدسال بگردی به صفا و به وفا

نیست شِبهی و نظیری به همه عالَمِشان

میهمان کردمشان تا که دل و جان و سری

که مرا بود نثار آرم بر مقدمشان

بر سرم پای نهادند و دل و جان بردند

من به ناچار در آخر بگرفتم کَمِشان

مصطفی زاده بُوَد چارمِ آن هر سه اگر

در جهان دیده کسی دیو و پری باهَمِشان

من به هر یکشان دو سه غزل آموخته ام

تا بُوَد مدحِ ولی عهدِ مَلِک همدَمِشان

چون بخوانند خداوندِ ادب میر نظام

سیم و زر بخشد ز اندازه فزون در دمشان

هست با همّتِ شاهانۀ این راد امیر

گر به خروار زر و سیم ببخشد کمشان

از پیِ سجدۀ درگاهِ ولی عهد چو چرخ

آن زر و سیم امیرست که سازد خَمِشان

شه مُظَفَّر که پیِ چاکریش پادشهان

خط نوشتند و نهادند بر آن خاتَمِشان

تا جَهانست به مانندۀ این عید و بهار

کس مبیناد بجز شاد دل و خُرَّمشان

جسم و جانند به قول حکما شاه و وزیر

حق تعالی نکند هیچ جدا از هَمِشان

شمارهٔ ۳۰ - در مدحِ حضرتِ مولای متقیان

گفتم رهینِ مهرِ تو شد این دلِ حزین

گفتا حزین دلی که به مهری بود رهین

گفتم قرینِ رویِ تو باشد همی قمر

گفتا سهیل باشد اگر با قمر قرین

گفتم که آفرین به رخِ خوبِ یارِ من

گفتا که آفرین به رخِ خوب آفرین

گفتم که تُرکِ چشمِ تو دارد به کف کمان

گفتا کناره گیر که نارد مگر کمین

گفتم نشانِ مهر بُوَد هیچ بر دلت

گفتا نشانِ مهر و دلِ یارِ دلنشین

گفتم رَوَم گزینم یاری به جایِ تو

گفتا اگر توانی رو زودتر گزین

گفتم علی خلاصۀ تشکیلِ کاف و نون

گفتا علی نتیجۀ ترکیبِ ماء و طین

گفتم خداش خوانده گروهی ز رویِ شک

گفتا خداش دانَد یک فرقه بر یقین

گفتم صفاتِ واجب و ممکن دراوست جمع

گفتا که ممکنست که هم آن بُوَد هم این

گفتم که انگبین را قهرش کند چو زهر

گفتا که زهر گردد با مِهرش انگبین

گفتم هوایِ او بُوَد اندر سرِ بَنات

گفتا هوایِ او بُوَد اندر دلِ بَنین

گفتم جَنین نبندد بی اذنِ او وجود

گفتا رَحِم نگیرد بی امرِ او جَنین

گفتم قدم به گیتی بنهاد همچو روز

گفتا که تا نشان بدهد گیتی آفرین

گفتم به خاکِ پایش آن کس که سود فرق

گفتا که پا گذارَد بر فرقِ فِرقَدین

گفتم هر آن که گشت غلامش بر آستان

گفتا هماره دارد دولت در آستین

گفتم مَلِک مظَفَّر باشد غلامِ او

گفتا از آن غُلامش باشد سَبُکتکین

گفتم که شاه ناصرِ دینش بود پدر

گفتا مگر نبینی آن فّرِ داد و دین

گفتم چنین پدر پسری بایدش چنان

گفتا چنان پسر پدری باشدش چنین

گفتم جهان ز عدلش مانند جَنَّتست

گفتا که جَنَّتست و مَنَش نیز حُورِعین

گفتم که عدلِ اوست به مکرِ زمان ضَمان

گفتا که بأس اوست به کیدِزمین ضَمین

گفتم سپهر کینست الّا به روزِ مهر

گفتا جهانِ مهرست الّا به روزِکین

گفتم معین و یاور ایتام شد کَفَش

گفتا خدای باد بر او یاور و مُعین

گفتم سرِ مخالفش از تیغِ آبدار

گفتا تنِ معاندش از گرزِ آهنین

گفتم که قطع گردد چون کُنده از تَبَر

گفتا که نرم گردد چون جامه از کُدین

گفتم به یک اشاره کند مُلکِ چین خراب

گفتا بخاصه چون که به ابرو فکند چین

گفتم قرینِ او نَبُوَد در همه جهان

گفتا به قرنها نشود کس بدو قرین

گفتم هماره خواهم تا شادمان زِیَد

گفتا هر آن که خواهد جز این شود حزین

گفتم که از جبینش کند ماه کسبِ نور

گفتا از آن که سود به درگاهِ حق جبین

گفتم علیِّ عِمران عمرش کند دراز

گفتا خدایِ سُبحان خصمش کند غمین

گفتم همیشه چترِ جلالش به رویِ ماه

گفتا هماره اسبِ مرادش به زیر زین

شمارهٔ ۳۱ - سیه‌چشمِ نامهربان

ای سیه‌چشم چه دیدی تو از این دیده گناه

که نگاهت چو کنم خیره کنی چشم سیاه

هرکسی با کس در کوچه شود رویاروی

همه را چشم فُتَد بر رخ هم خواه نخواه

پیش چشم تو گنهکار همین چشم منست

چشم‌های دگران را نَبُود هیچ گناه

تو به نظمّیه و مُستَخدَمِ تأمیناتی

گر خطاکار مرا دانی زین‌گونه نگاه

جلب بر درگهِ خود کن پیِ استنطاقم

بهرِ تحقیق نگه دار مرا در درگاه

هر دو دستم را با بندِ کمر شمشیرت

سخت بربند که از غیرِ تو گردد کوتاه

ساز تحتِ نظرِ خود دو سه مَه توقیفم

حبسِ تاریک کن اندر خَمِ آن زلفِ دوتاه

بر تنم پوش از آن جامه که دزدان پوشند

به گناهی که چرا کردم دزدیده نگاه

در ردیفِ همه دزدان دو به دو چار به چار

پیِ تسطیحِ خیابان بر و روبیدنِ راه

هیچ یک لحظه مشو دور ز بالایِ سرم

تا به سر نگذرد امّیدِ فرارم ناگاه

شرط باشد که ز آزادیِ خود دم نزنم

گرچه مشروطه‌طلب باشم و آزادی‌خواه

من گواهی نگرفتم که تو را دارم دوست

تا مفتّش شِنَوَد قصۀ عشقم ز گواه

داغِ مهرِ تو بود شاهد بر جبهۀ من

وین چنین داغ نباشد دگران را به جِباه

من گرفتم که تو را در دلِ خود دارم دوست

آن که بودت که ز رازِ دلِ من کرد آگاه

خوب حس کردی عاشق‌شدن آیینِ منست

این به من ارث رسید از پدرم طابَ ثراه

بی‌جهت اخم مکن، تند مرو، زشت مگو

که چو من بهرِ تو پیدا نشود خاطرخواه

بهر من کج کنی ابرو، برو ای چشم‌سفید

وه چه بی‌جا غلطی شد برو ای چشم‌سیاه

که تو را گفت که در کوچه سلامم نکنی؟

که تو را گفت که باید نروی با من راه؟

آن که گوید بگریز از من و با او بنشین

خواهد از چاله برون آیی و افتی در چاه

آن رفیق تو ترا مصلحتِ خویش آموخت

به خدا می‌برم از دستِ رفیق تو پناه

کیست جز من که خورد باطناً از بهر تو غم

کیست جز من که کشد واقعاً از بهر تو آه

کیست جز من که اگر شهر پر از خوشگل بود

او همان شخصِ تو را خواهد الا للّه

کیست اُستادتر از من که کَماهی داند

که چه اُستادی در خِلقتِ تو کرد الله

کیست جز من که زند یک مهِ آزاد قلم

و آورد پیشِ تو شهریّۀ خود آخِرِ ماه

دورِ پیری را با محنت و سختی سپرد

که تو ایّامِ جوانی گذرانی به رِفاه

فی‌المثل گر سر و پای خود او مانَد لُخت

کُلَه و کفش خَرَد بهرِ تو با کفش و کلاه

من همان صورتِ زیبایِ تو را دارم دوست

مطمئن باش که در من نبُوَد قوۀ باه

به هوایِ تو کنم گردشِ باغِ ملّی

به سراغ تو روم مقبرۀ نادر شاه

کوه‌سنگی را در راهِ تو بر سینه زنم

سنگ بر سینه زدن بهتر از این دارد راه

خواهی امروز به من اخم کن و خواهی نه

عاقبت رام و دلارامِ منی خواه نخواه

حاضرم دکّهٔ پالوده‌فروش دمِ ارگ

با تو پالوده خورم من که نخوردم با شاه

با درشکه بَرَمَت تا گُلِ خَطمی هر روز

چه کنم نیست در این شهر جز این گردشگاه

گر دهد ره پدرِ دانش و صَدرالتُجّار

با تو آسوده توان بود شبی در نو چاه

باش بینی که تو خود سویِ من آیی با میل

گرچه امروز به من می‌گذری با اکراه

باش بینی که وِفاقِ من و تو زایل کرد

مثل «وافَقَ شَنّ طَبَقَه» از اَفواه

شکرِ امروز بکن قدرِ محبّان بشناس

من نگویم که در آخِر چه شود وا اَسَفاه

دید خواهی که تو هم مثل فلان‌الدوله

خط برآورده‌ای از گِردِ بُناگوشِ چو ماه

لاجَرَم مهر کنی پیشه و پیش آری چبر

بوسد بشماریم از لطف ز یک تا پنجاه

کج مرو لج مکن ایرج مشو آقایی کن

چاکرانت را نیکوتر از این دار نگاه

گاهی احوالِ مرا نیز بپرس از دمِ در

گاهی از لطف مرا نیز ببین در سرِ راه

نه چو من عاشقی افتد نه چو تو معشوقی

هر دو بی‌شبهه نداریم شَبَه از اشباه

گر به دریا شوی اندر دل تَحتُ البَحری

یا روی در شکم زیپلَن بر قلۀ ماه

ور روی در حرمِ قُدس تحصُّن جویی

عاقبت مالِ منی مالِ من اِن شاءَاللّه

شمارهٔ ۳۲ - شکایت از دوری امیر نظام و مدح قائم مقام

به حکمِ آن که ز دل ها بُوَد به دل ها راه

دلِ امیر ز سوزِ دلِ من است آگاه

غم ای امیر بدان سان فرا گرفته دلم

که از فزونی بر آه بسته دارد راه

اگر گواهی بر صدقِ مدّعا باشد

دلِ امیرم بر صدقِ مُدَّعا است گواه

یکی قصیده به درگاهِ او فرستادم

که در جوابم بویی رسد از آن درگاه

به راه نامه‌ای آمد مرا ز حضرتِ وی

سپس که بود بسی دیدۀ امید به راه

چگونه نامه ز درگاه فر خجستۀ میر

به خطِّ فَرُّخِ عبدالحسین جُعِلت فِداه

به یک مَحَبَّت و یک مهربانیی که اگر

هزار سال دهم شرحِ آن شود کوتاه

گمان بری خُتَنی بچّهاستند خَطَش

فکنده اند به گردن ز مُشک طوقِ سیاه

مثالِ باکرۀ جنّتست هر لفظش

کسی به چشمِ تصرّف در او نکرده نگاه

فزود عزّت و جاه مرا بدین نامه

که ایزدش بفزاید به عمر و عزّت و جاه

شگفت اینکه بدین عشق ازو صبورم من

من و صبوری از او لا إِله إِلّااللّه

سعادتیست به جان گر کنم فِدایِ امیر

از آن که جان خود خواهد شدن به دهر تباه

بزرگوار امیرا تو رفتی از تبریز

ولی هنوز نرفتست نامت از اَفّواه

نشد که یاد تو افتد مرا به دل بی رغم

نشد که نام تو آید مرا به لب بی آه

سحر شکایتِ هَجرِ تُرا کنم با مِهر

به شب حِکایتِ مهر تُرا کنم با ماه

بجز به راهِ خیال تو ام نپوید دل

بجز خیال تو اندر دلم ندارد راه

کنون کمالِ بزرگی و مرحمت دارد

مرا به جای تو قائم مقام طالَ بَقاه

بزرگوار امیرا ز ناخوشیِّ مِزاج

قصیده گشت چو عمرِ عدویِ تو کوتاه

درازتر ز فِراقت قصیده ها گویم

ز حادثاتِ زمانه اگر شوم به پناه

وگر بمیرم مدحِ تو نیز خواهد گفت

هر آنچه بر سر خاکم بِرُسته است گیاه

ز ماه و سال اَلا تا بُوَد به گیتی نام

امیر خرّم و خندان زِیَد به سال و به ماه

شمارهٔ ۳۳ - در مدح مولایِ متّقیان

خوش آن که او را در دل بود وِلایِ علی

که هست باعث رحمت به دنیی و عقبی

پناه شاه و گدا ملجاً وَضیع و شریف

مَلاذِ پیر و جوان مَهرَبِ فقیر و غنی

مِهین امامِ هُدی بهترین دلیلِ اُمَم

سُتوده شیرِ خدا فر خجسته ظهرِ نَبی

بدوست نازش قِرآن بدین دلیل که هست

هَماره نازشِ الفاظ را اَبَر معنی

همی پرستد او را جمیعِ خلقِ جهان

اگر کند به خداییِّ خویشتن دعوی

به دست اوست سنائی که بود در کُهِ طور

به پایِ اوست شعاعی که در کَفِ موسی

وزید رایحۀ لطف او به عیسی از آن

پدید آمد تأثیر در دمِ عیسی

شود چو چشمۀ خورشید روشن ار برسد

ز خاکِ پایش گَردی به دیدۀ اعمی

نسیمِ مهرش جان بخش تر ز آبِ حیات

سَمومِ قهرش تن کاه تر ز مرگ فُجی

صفات او چه شُمارم به یک زبان که بُوَد

به صد هزار زبان لاتُعَدّ و لاتَحصی

چگونه وصف نمایم بزرگواری را

که کرده وصف بزرگّی او خدای و نُبی

من و مدیحِ چنین شهریار بوالهوسیست

خوش آن که مدحِ امیر اجلّ کنم انشی

خدایگانِ امیران مِهین امیر نظام

که نیست جز به در او جلال را مَجری

ز تیغِ فربیِ او جسمِ ظلم شد لاغَر

ز کلکِ لاغر او جانِ عدل شد فَربی

مگر قبول نماید به چاکری روزی

تباه گشت در این آرزو دلِ گیتی

به حسرتی که ببیند قرین او یک تن

سفید گشت ازین غصّه دیدۀ دُنیی

بزرگوارا امیرا هر آنچه حکم کنی

نخست رایِ تو آن حکم را دهد فَتوی

شعار شِعری کامد بریده در مدحت

از آن نماید مرکسبِ روشنی شِعری

به روز معرکه که چون تیغ گیری اندر کف

همی بمانَد از کارِ خویش بویحیی

تو چون فَلاطون باشی و شاه اسکندر

تو چون بزرگ امیدی و شاه چون کِسری

بود به دیدۀ افعی مقامِ دشمن تو

از آن که تنگ و مَهیبست دیدۀ افعی

همیشه تا که بُوَد در جهان سِنین و شُهور

تو در جهان به سِنین و شُهور دیر بِزی

همیشه کور ز جاهِ تو دیدۀ بدخواه

هماره دور ز عمرِ تو آفت بَلوی

بدار پاس ولّی و بگیر جانِ عدو

ببخش کیسِ طلا و بنوش کاسِ طَلی

شمارهٔ ۳۴ - شکایت از دوریِ یار

چندی گُزیده یار ز من دوری

افزوده شور بختِ مرا شوری

چون بیندم به خویش فزون مشتاق

از من فزون کند بتِ من دوری

آری مجرّبست که در هر باب

مشتاقی است مایۀ مهجوری

ای ماهرو که در صفِ مه رویان

داری به دست رایتِ منصوری

در خر گهِ جمالِ تو روز و شب

آیند مهر و ماه به مزدوری

آزادیَم به عقل نمی گنجد

تا هست طرّۀ تو و مقهوری

بی چشم و رو بُوَد که به خود بندد

نرگس به پیش چشمِ تو مخموری

بس نیش زد به دیدۀ من مژگان

تا جویمت پس از همه مهجوری

اَطباقِ عنکبوتیِ چشم من

شد رخنه همچو پردۀ زنبوری

من شاعری خمیده و درویشم

تو جنگجوی تُرکِ سَلَحشوری

بر خویشم ار بخوانی ممنونم

از پیشم ار برانی معذوری

خواهی نوازشم کن و خواهی نه

مختاری و مُصابی و مَأجوری

من دیده بهر دیدنِ تو خواهم

زانست اگر حذر کنم از کوری

گر نیست مال و عزّت و زورِ من

وین نیستی است علّتِ منفوری

تا با منی تو ، جمله بُوَد با من

تو عزّتی ، تو مالی و تو زوری

تو صدری و تو بدری و تو قدری

تو شاهی و تو ماهی و تو هوری

بر خانۀ گلینم پا بگذار

تا بگذرد ز خرگه تیموری

از کوزۀ سفالِ من آبی نوش

تا گیرد آبِ کاسۀ فغفوری

گردد ز عکسِ آینۀ رویت

خشتِ وِثاقم آینۀ غُوری

بنشین که تا بهشت شود خانه

بار بودن تو خوبتر از خوری

در ساده زندگانی من می بین

کِت روشنی ببخشد و مسروری

آلوده اش نبینی و چرکینش

کاسوده از عَوار بود عوری

در سادگی تهفته حَلاوت هاست

زان بیشتر که در حَلَلِ صُوری

نه کذب اندرو نه شره نی کین

نه ضَنَّت و ضَلالت و مغروری

ما پاکباز بلبلِ قَوّالیم

در ما مجوی شهوتِ عُصفوری

آسای در خرابۀ من چون گنج

بر من ببخش منصبِ گنجوری

پوشیدم در به رخ ز همه اغیار

مستی کنیم از پسِ مستوری

تو جویی از دفاترِ من اشعار

من بویَم از دو عارضِ تو سوری

مشغولیِ خیالِ ترا گویم

افسانه های کلده و آشوری

تاریخهایِ همچو لبت شیرین

از سیبِری بخوانم و مَنچوری

وز دیده های خود به شبانِ تار

اوصافِ عشق و پیری و رنجوری

چون هر دو را به غایت دارم دوست

جانِ تو و ادیبِ نِشابوری

عاشق ترا چو من نشود پیدا

ای همچو آفتاب به مشهوری

شمارهٔ ۳۵ - تسلیت به دوستِ پدر مرده

سخت است گرچه مرگِ پدر بر پسر همی

هان ای پسر مخور غم از این بیشتر همی

در روزگار هر پسری بی پدر شود

تنها تو نیستی که شدی بی پدر همی

اسکندرِ کبیر که می رفت از جهان

گفت این سخن به مادرِ خونین جگر همی

کز بعد من عزایی اگر می کنی به پای

طوری بکن که باد پسندیده تر همی

تنها مگری ، عدّه‌ای از دوستان بخواه

کایند و با تو گریه نمایند سر همی

لیکن چه عدّه‌ای که نباشند داغدار

زان بیشتر به مرگِ کسانِ دگر همی

با عدّه‌ای بگَری برایم که پیش از این

ننموده مرگ از درِ ایشان گذر همی

زیرا که داغ دیده بگرید برای خویش

وانگه ترا گُذارَد منّت به سر همی

گر گریه‌ای کنند کنند از برایِ من

مرگِ کسی نباشد شان در نظر همی

چون خواست مادرش به وصّیت کند عمل

با عدّه‌ای شود به عزا نوحه‌گر همی

یک تن که داغ دیده نباشد نیافتند

بشتافتند گرچه به هر کوی و در همی

این گفت دخترم سرِ زا رفته پیش از این

آن گفت مرده شوهرم اندر سفر همی

آن دیگری سرود که از هشت ماهِ قبل

دارم ز فوتِ مادرِ خود دیده تر همی

آن یک بیان نمود که از پنج سالِ پیش

مرگ پدر نموده مرا در بدر همی

القصّه مرگ چون همه کس را گَزیده بود

حاضر نشد به محضرِ او یک نفر همی

چون مادرِ سکندر از این گونه دید حال

دانست سّرِ گفتۀ آن نامور همی

یعنی ببین که هیچکس از مرگ جان نَبُرد

دیگر مکن تو گریه برای پسر همی

بر هر که بنگری به همین درد مبتلاست

بی داغ نیست لالهٔ باغ بشر همی

سختی چو بالسّویّه بود سهل می شود

چون عامّ شد بلیّه شود کم اثر همی

باری عزیزِ من همه خواهیم مُرد و رفت

زاری مکن که هیچ ندارد ثمر همی

یک مرده سر ز خاک نمی آورد برون

صد سال اگر تو خاک بریزی به سر همی

گفتند زلف کندی و بر خاک ریختی

بر خاک ریخته است کسی مشک تر همی ؟

بر مالِ غیر دست تصّرف مکن دراز

خود را مکن به ظلم و تعدّی سَمَر همی

آن طرّه جایگاهِ دلِ اهلِ دانشست

با این گروه جور مران این قَدَر همی

آن آشیانِ مرغِ دل بی نوایِ ماست

ای باغبان مخواهش زیر و زبر همی

آن طرّه را دو صاحبِ دیگر به غیرِ تست

مالِ منست و مالِ نسیم سحر همی

گر رفت بر سفر پدرت شکر کن که هست

آن مادرِ ستوده ات اندر حضر همی

داری ز خود چهار برادر بزرگتر

هر یک به جای خویش چو یک شیرِ نر همی

بر کَن لباسِ ماتم و افسردگی ز بر

کُن جامۀ شهامت و عزّت به بر همی

از هر خیال بیهُده خود را کنار گیر

مشغول شو به کسب کمال و هنر همی

یکروز درس و مشق مکن ترک زینهار

مپسند وقتِ قیمتیِ خود هَدَر همی

یکروز اگر ز درس گُریزی به جان تو

بگریزم از تو همچو لئیم از ضرر همی

ور پندِ من به سمعِ ارادت کنی قبول

دل بَندَمَت چو مفلسِ بی زر به زر همی

با مادرت به رأفت و طاعت سلوک کن

با خواهرت بجوش چو شیر و شکر همی

پرهیز کن ز مردمِ بی عار و کم عیار

همسر بشو به مردمِ نیکو سیر همی

با آن قدم ز خانه برون نه اگر نهی

کِت بر طریقِ عقل شود راهبَر همی

باش از برایِ دیدۀ بد بین به جایِ تیر

شو از برایِ حفظِ شرافت سپر همی

در طبع ساده خویِ بدان آنچنان دود

کاندر میانِ پنبه بیفتد شَرَر همی

قدرِ مرا بدان که چو من هم به روزگار

یک عاشقِ درست نبینی دگر همی

شمارهٔ ۳۶ - در مدح امیرنظام

جانا چه شود گر تو درِ مِهر گشایی

وز در به در آیی و چو جانم به بر آیی

دانی چه گذشتست و زِ ما حال نپرسی

وز هیچ دَردی هیچ دَرِ ما نگشایی

تایی برِ ما ، ور گذرد عمری و آیی

ننشسته به پا خیزی و چون عمر نپایی

دو بیت ز خاقانیِ شروانی خوانَم

استادِ سخن رانی و ممدوح سِتایی

«هیچ افتدت امشب که برافتادگیِ من

رحم آری و در کاهِشِ جانم نَفَزایی»

«یا بر شِکَرِ خویش مرا داری مهمان

یا بر جگرِ ریش بمهمانِ من آیی»

بدخو نبُدی ، تا که بیاموختت این خو

یا تا چه خطا دیدی ای تُرکِ خطایی

همواره پسِ یکدیگر آیند مه و مهر

ای ماه ندانم که تو بی مهر چرایی

با هیچ کَسَت می نبُوَد مهر و وفا یا

با هر که ترا خواهد بی مهر و وفایی

اوّل که بِنَنمائی با ما تو رُخِ مهر

صد قِصّه به دل گیری ور زان که نمایی

خواهی که دلِ من بربایی و ندانی

کاین دل نه دلی باشد کو را بربایی

من دل به هوای میر دادستم از اول

«هرکس به هوایی شد و سعدی به هوایی»

چرخِ عظمت میر نظام آن که نگردد

الّا که به کامِ دل او چرخِ رَحایی

فرخنده خداوندا از ناخوشیِ تو

شد پیر فلک ، کرد همی پشت دوتایی

یک شهر رها گشت ز بندِ تعب و رنج

کامروز ز بندِ تعب و رنج رهایی

از ضعف رهانید دعایِ ضُعَفایت

زان روی که تو پشت و پناهِ ضعفایی

در لیل و نهارت فقرا جمله دعاگو

زیرا که تو ملجاء و مَلاذِ فقرایی

کس را نبُدی یَد که نرفتی به سویِ حقّ

کس را نبُدی لب که نکردیت دعایی

ایزد به تو در عالم دردی نپسندد

زیرا که به دردِ همه عالم تو دوایی

دادارِ جهان رنج و بلا از تو کند دفع

کز خلقِ جهان دافعِ رنجی و بلایی

حیف است که رانم به زبان نامِ عدویت

هر کس که ترا دوست بود باد فدایی

دافع بُوَدت حق ضرر از خاکی و بادی

نافع بُوَدت آن چه بود ناری و مایی

ار شاخه‌ای افسرده شود باک نباشد

بیخی تو ، که می‌باید سر سبز بپایی

پیوسته بر افراخته باشی و تن آسا

کاندر صف دولت تو فرازنده لِوایی

همواره به جا باشی و هرگز بِنَیُفتی

کاندر کفِ مُلکَت تو بَرازنده عصایی

تا ارض و سما باشد باشیّ و مصون باد

جان و تنت از آفتِ ارضیّ و سَمایی

یک رأیِ تو دو مملکت آسوده نمودی

فرخنده چنین رای و چنین صاحب رایی

دشتی که وزد رایحۀ قهرِ تو آن جا

تا حشر مرویاد در آن مهر گیایی

قارن به تو شمشیر دهد چون تو بجنگی

بهمن سپر اندازد چون تو به وَغایی

در رزم چو کوشش کنی و بزم چو بخشش

چون قهرِ خدا باشی و چون بحرِ عطایی

یک نثرِ تو بهتر ز مقاماتِ حمیدی

یک نظمِ تو خوشتر ز غزل هایِ سنایی

این بیت ز صدر الشعّرایِ پدر خویش

آرم به مدیحِ تو در این چامه گُوایی

«بر حاشیۀ مائدۀ فضلِ تو باشد

کشکولِ گدایی به کفِ شیخ بَهایی»

صدرا و وزیرا و بلند اختر میرا

صَدر الوُزَرایی و امیرُ الأُمَرایی

فَخرالشُعَرا خواندی در عیدِ عزیزم

دیدی چو کرا داعیۀ مَدح سُرایی

چونان که نکردستم از بی لقبی عار

فخری نکنم نیز به فَخرُ الشّعرایی

خود عار بُوَد ، لیکِن فخرست و مُباهات

ممدوح تو چون باشی ، ممدوح ستایی

نز با لقبی بوی و بَهایَم بفزودی

نز بی لقبی کاست ز من بوی و بهایی

فخر من از آنست که همچون تو امیری

نامم به زبان آری و گویی که مَرایی

از شاعری و شعر بَری باشم و خواهم

در سلکِ ادیبان لقبم لطف نمایی

از تربیتت هست به من ، گر به ادیبان

فضل و هنری باید و ذوقی و ذُکایی

شِعرم همه چون شعرِ بُتان چِگِل و چین

نثرم همه چون خطِّ نکویانِ خَتایی

بس سُخره نمایم من و بس ضِحکه زنم من

گر صرف مُبَرَّد بُوَد و نحوِ کِسایی

ایدون که مرا تربیت از شاه بیفزود

شاید که تو هم تربیتِ من بفزایی

گر ساعدِ مُلکِ شه اینجا بُدی امروز

تصدیق مرا کردی از پاک دَهایی

ای ساعدِ مُلک ای که تو از فرّخ حالی

بر ساعدِ مُلک اندر فرخنده همایی

اعیادِ گذشته که مدیح عرضه نمودم

اینجا بُدی امروز ندانم به کجایی

صد حیف که امروز جدا بینمت از میر

ای کاش نبودی ، به جهان نامِ جدایی

نی نی نه جدایی که تو اندر دل اویی

اندر دل او باشی و در دیده نیایی

از بسکه ترا دیده و دل خواهد و جوید

بر هر که نماییم نظر چون تو نمایی

اندر برِ میر ارچه بُوَد خالی جایت

اندر دلِ او خالی نبوَد ز تو جایی

فرخنده دلِ میر یکی خانۀ آنست

کو را به خدا می رسدی خانه خدایی

شاید اگر از فخر بنازی و ببالی

در خانۀ اُنسی تو و همرازِ خدایی

هم مجلسِ عقلی تو و هم صحبتِ عشقی

همخوابۀ صدقی تو و همدوشِ صفایی

در کعبۀ مقصود خود اکنون به طَوافی

در مروۀ آمال خود ایدون به صفایی

کارِ دو جهان سامان زین دل بپذیرفت

زنگِ تعب از این دل یا رب بِزُدایی

ای راد امیری که به گاهِ کرم و جود

آمد به دَرَت حاتمِ طائی به گدایی

بر خِلعتِ شاهی پیِ تبریک سُرایم

فرخنده و فّرخ بُوَدَت خِلعتِ شایی

زین پیش که بودی به امیران و وزیران

اندر سفر و غیرِ سفر مدح سُرایی

از بهرِ ستودنشان بود و ز پیِ مدح

دادندی اگر سیم و زر و برگ و نوایی

تو از پیِ مدحِ خود بر من ندهی زر

خواهی که همه مَکرُمت و جود نمایی

ناچار بُوَد طبع تو از بخشش زان روی

هر لحظه به یک واسطه و عذر برآیی

قدر تو و شأن تو فزونتر بود از این

کز مدح بیفزایی و از هجو بِکایی

من در خورِ فضلِ خود مدحِ تو سُرایم

اما نه بدان سان که بباییّ و بشایی

فرخنده امیرا پیِ این نیک قصیده

خواهم که کنم نیز یکی خوب دعایی

چون وعدۀ مهدی خان عمر تو مطوّل

چون آرزویم دولتِ تو باد بقایی

کان وعده نپندارم هرگز به سر آید

وین آرزویِ من مپذیراد فنایی

استاد منوچهری خوش گفت بدین وزن

«ای تُرکِ من امروز نگویی به کجایی؟»

غزل‌ها

شمارهٔ ۱ : قمر آن نیست که عاشق بَرَد از یاد او را

شمارهٔ ۲ : روزگار آسوده دارد مردم آزاده را

شمارهٔ ۳ : خرِ عیسی است که از هر هنری باخبر است

شمارهٔ ۴ : خواهم که دهم جان به تو میلِ دلم اینست

شمارهٔ ۵ : طرب افسرده کند دل، چو ز حدّ در گذرد

شمارهٔ ۶ : نشسته بودم و دیدم ز در بشیر آمد

شمارهٔ ۷ : شکر خدا را که بخت هادیم آمد

شمارهٔ ۸ : چون خورم می در سرم سودایِ یار آید پدید

شمارهٔ ۹ : یاد کردند مرا باز به گلدانِ دگر

شمارهٔ ۱۰ : به دست جام شراب و به گوش نغمۀ ساز

شمارهٔ ۱۱ : تا بر سر است سایۀ شه زاده ایرجم

شمارهٔ ۱۲ : پیرم و آرزویِ وصلِ جوانان دارم

شمارهٔ ۱۳ : ز یاران آن قَدر بد دیده‌ام کز یار می‌ترسم

شمارهٔ ۱۴ : ما خریدیم به جان عشق تو نی با زر و سیم

شمارهٔ ۱۵ : آزرده ام از آن بُتِ بسیار ناز کن

شمارهٔ ۱۶ : باز روز آمد به پایان شامِ دلگیر است و من

شمارهٔ ۱

قمر آن نیست که عاشق بَرَد از یاد او را

یادش آن گُل که نه از کف ببَرَد باد او را

ملَکی بود قمر پیشِ خداوند عزیز

مرتعی بود فلک خرّم و آزاد او را

چون خدا خلقِ جهان کرد به این طرز و مثال

دقّتی کرد و پسندیده نیفتاد او را

دید چیزی که به دل چنگ زند در وی نیست

لاجرم دل ز قمر کند و فرستاد او را

حسن هم داد خدا بر وی ، حُسنِ عَجَبی

گرچه بس بود همان حسنِ خداداد او را

جمله اَطوارِ نِکوهیده از او باز گرفت

هرچه اخلاقِ نکو بود و بجا ، داد او را

گر به شمشاد و به سوسن گذرد اندر باغ

بپرستند همه سوسن و شمشاد او را

بلبل از رشکِ صدایِ او گلو پاره کند

ورنه بهر چه بُوَد این همه فریاد او را

شمارهٔ ۲

روزگار آسوده دارد مردم آزاده را

زحمتِ سِندان نمی آید در بگشاده را

از سرِ من عشق کی بیرون رود مانندِ خلق

چون کنم دور از خود این همزادۀ آزاده را

خوش نمی آید به گوشم جز حدیثِ کودکان

اصلاً اندر قلب تأثیریست حرفِ ساده را

من سر از بهرِ نثارِ مقدمت دارم به دوش

چند پنهان سازم امرِ پیشِ پا افتاده را

ای که امشب باده‌ای با ساده خوردی در وِثاق

نوشِ جانت باد من بی‌ساده خوردم باده را

خان و مان بر دوش خواهی شد تو هم آخِر چو ما

رو خبر کن از من آن اسبابِ عیش آماده را

هر چه خواهد چرخ با من کج بتابد گو بتاب

من هم اینجا دارم آخِر آیةُ اللّه زاده را

شمارهٔ ۳

خرِ عیسی است که از هر هنری باخبر است

هر خری را نتوان گفت که صاحب هنر است

خوش‌لب‌ و خوش‌دهن‌ و چابک ‌و شیرین‌حرکات

کم‌خور و پردو و با تربیت و باربر است

خرِ عیسی را آن بی‌هنر انکار کند

که خود از جملۀ خرهای جهان ‌بی‌خبراست

قصدِ راکب را بی ‌هیچ نشان می‌داند

که کجا موقعِ مکثست و مقامِ گذر است

چون سوارش برِ مردم همه پیغمبر بود

او هم اندر برِ خرها همه پیغامبر است

مرو ای مردِ مسافر به سفر جز با او

که ترا در همه احوال رفیقِ سفر است

حال ممدوحین زین چامه بدان ای هشیار

که چو من مادح بر مدحِ خری مفتخر است

من بجز مدحتِ او مدحِ دگر خر نکنم

جز خرِ عیسی گور پدر هرچه خر است

شمارهٔ ۴

خواهم که دهم جان به تو میلِ دلم اینست

ترسم که پسندت نشود مشکلم اینست

پروا مکن از قتلِ من امروز که فردا

شرطست نگویم به کسی قاتلم اینست

منعم مکن از عشقِ بتان ناصِحِ مُشفِق

دیریست که خاصیّت آب و گلم اینست

رسوایِ جهان گشتم و بدنامِ خلایق

از عشق تو ای ترک پسر حاصلم اینست

هرگز نروم جایِ دگر از سرِ کویت

تا جان بود اندر تنِ من منزلم اینست

جز وصلِ رخِ دوست نخواهم ز خدا هیچ

در دهر اُمیدی که بُوَد در دلم اینست

از جودِ تو در عدلِ ولیعهد گریزم

کز جمله شهان پادشهِ عادلم اینست

شمارهٔ ۵

طرب افسرده کند دل، چو ز حدّ در گذرد

آبِ حیوان بکُشَد نیز، چو از سر گذرد

من ازین زندگیِ یک‌نَهَج آزرده شدم

قند اگر هست نخواهم که مکرّر گذرد

گر همه دیدنِ یک سلسله مکروهات است

کاش این عمرِ گرانمایه سبکتر گذرد

تو از این خلعتِ هستی چه تفاخر داری؟

این لباسی است که بر پیکرِ هر خر گذرد

آه از آن روز که بی کسبِ هنر شام شود

وای از آن شام که بی مطرب و ساغر گذرد

لحظه‌ای بیش نبود آنچه ز عمرِ تو گذشت

وآنچه باقی‌ست به یک لحظهٔ دیگر گذرد

آن‌همه شوکت و ناموسِ شهان آخِرِ کار

چند سطریست که بر صفحۀ دفتر گذرد

عاقبت در دو سه خط جمع شود از بد و نیک

آنچه یک عمر به دارا و سکندر گذرد

ای وطن، زینهمه ابنایِ تو کس یافت نشد

که به راهِ تو نگویم ز سر، از زر گذرد

نه شریف‌العلما بگذرد از سیم ِ سفید

نه رئیس‌الوزرا از زرِ احمر گذرد

گر به محشر هم از این جنس دوپا درکارند

وای از آن طرز مظالم که به محشر گذرد

ور یکی زان همه عمّال بُوَد ایرانی

گله‌ها بینِ خداوند و پیمبر گذرد

این همه نقش که بر صحنۀ گیتی پیداست

سینمایی‌ست که از دیدهٔ اختر گذرد

عَن‌قریب است که از عشقِ تو چون پیراهن

سینه را چاک کند ایرج و از سر گذرد

شمارهٔ ۶

نشسته بودم و دیدم ز در بشیر آمد

که خیز و جان و دل آماده کن امیر آمد

امیرِ مملکتِ حُسن با چنان حشمت

چه خواب دید که سر وقتِ این فقیر آمد

چو دید از غمِ هجرانش سخت دلگیرم

به دلنوازیِ این پیرِ گوشه گیر آمد

نمانده بود مرا طاقتِ جدایی او

به موقع آمد و نیک آمد و هُژیر آمد

نکرده جنگ اسیرم نموده بود به خویش

کنون به سرکشیِ موقفِ اسیر آمد

شکایتِ شبِ هجران به او نباید کرد

که خود ز دردِ دلِ عاشقان خبیر آمد

چه زور بود که بر پیکرِ علیل رسید

چه نور بود که در دیدۀ ضریر آمد

کنون که آمده تا نصف شب نگاهش دار

ز دست زود مده دامنش که دیر آمد

شمارهٔ ۷

شکر خدا را که بخت هادیم آمد

نامه‌ای از حاج شیخ هادیم آمد

از پس سرگشتگی به وادی حیرت

هادیِ سر منزلِ ایادیم آمد

از پسِ یک عمر رنج در طلبِ گنج

هادیِ آن کانِ فضل و رادیم آمد

وز رشحاتِ غَمامِ فضل و کمالش

نامه‌ای امروز بهرِ شادیم آمد

کرده در آن نامه از مکارم و اَلطاف

درج بدان حدّ که خود زیادیم آمد

داد بساط مرا نشاط ربیعی

گرچه مر آن نامه در جُمادیم آمد

چرخ چو دانست بر مراد رسیدم

دی پیِ تمهیدِ نامُرادیَم آمد

کرد ز خانه مرا برون و به خانه

حضرتِ ذی قدرِ اوستادیم آمد

هیچ ز حرمانِ خود شگفت ندارم

کاینهمه از سوء بختِ عادیم آمد

درکِ لقایش غنیمتی است مه برچنگ

از سفرِ این خجسته وادیم آمد

خواستم افزون کنم سخن به مدیحش

قافیه بُد تنگ کون‌گشادیم آمد

شمارهٔ ۸

چون خورم می در سرم سودایِ یار آید پدید

راست باشد این مثل کز کار کار آید پدید

جهد کردم تا نگویم رازِ دل بر هیچکس

می کشان را رازِ دل بی اختیار آید پدید

گر مرا آسوده بینی در غمش نبود شگفت

هر غریقی را پس از کوشش قرار آید پدید

بوسه چون بر لعلِ جانان می زنی نشمرده زن

دیده ام من گفتگو ها از شمار آید پدید

تا توانی سیر بنگر در رخِ صافِ بتان

پیش کاندر صفحۀ چشمت غبار آید پدید

دیدم آن بت را پیِ اُستادِ بد گوهر روان

یادم آمد مُهره در دنبالِ مار آید پدید

هر سؤالِ سخت را زنهار پاسخ نرم ده

سنگ و آهن چون به هم ساید شرار آید پدید

پیری از رخسارِ طبع آبدارم آب بُرد

کی ز طبعِ پیر شعرِ آبدار آید پدید

در خزان هم گاه بگشاید دهان بلبل ولی

کی بود آن نغمه کز وی در بهار آید پدید

بعد از این وصلش چه جویم چیست سود آن غرقه را

کِش به قعرِ بحر گوهر در کنار آید پدید

نیست کس کاین مملکت را از خطر بخشد نجات

قرنها باید که تا یک مردِکار آید پدید

نان شهر از همّتِ دستورِ ما ممتاز شد

صدقِ این دعوی به هر شام و نهار آید پدید

از وزیران گر یکی چون او شود نَبوَد شگفت

از جراید هم یکی چون نوبهار آید پدید

شمارهٔ ۹

یاد کردند مرا باز به گلدانِ دگر

گلبنانِ دگر از طرفِ گلستانِ دگر

بودم افسرده چو گُل دردی و بشکفتم باز

نو بهارست به من تا به زمستانِ دگر

با نواهایِ دگر تهینتِ من گفتند

بلبلانِ دگر از ساحتِ بستانِ دگر

عشق هر فکرِ دگر را ز دلم بیرون کرد

همچو مهمان که کند بخل به مهمانِ دگر

با چنین گام که نسوانِ وطن پیش روند

عن قریبست که ایران شود ایرانِ دگر

شمارهٔ ۱۰

به دست جام شراب و به گوش نغمۀ ساز

شبی خوشست خدایا دراز باد دراز !

چگونه کوته خواهم شبی که اندر وی

وصالِ دوست مهیّا و برگِ عشرت ساز

چگونه کوته خواهم شبی که سعدی گفت:

«که دوست را ننماید شبِ وِصال دراز»

شبی بُوَد که ازو گشت شامِ دولت روز

شبی بُوَد که ازو گشت صبحِ ملّت باز

شبی بُوَد که بتابید اندرو ماهی

که آفتاب نیارد شدن به او انباز

شبی است فرّخ و شهزاده نصرت الدّولهُ

نموده جشنی از عزّت و جلال جهاز

چگونه جشنی مانندِ جَنَّتِ موعود

ز چار جانب بگشوده بابِ نعمت و ناز

به وجد اندر هر سوی گلرخانِ چگل

به رقص اندر هرجای مهوشانِ طَراز

همه درخشد مانند نارِ ذاتِ وَقود

شرابِ گلگون اندر به سیمگون بِگماز

ز هر طرف شنوی نغمه های رود و سرود

به هر کجا نگری گونه های ساز و نواز

ز چرخ گوید ناهید از پی تبریک

خجسته بادا میلادِ شاهِ بنده نواز

شمارهٔ ۱۱

تا بر سر است سایۀ شه زاده ایرجم

گویی مگر به تاج فریدون مُتَوَّجَم

ما هر دو شاه زاده و ما هر دو ایرجیم

اما چه ایرجی بود او ، من چه ایرجم!

با خلقتش چو خلقت خود می کنم قیاس

گیرد ز مادر و پدر خویشتن لجم

گفتم قتیلِ خنجرِ ابرویِ او شوم

آوخ که سازگار نشد طالعِ کجم

گفتم مُدَرَّجی که مگر شاهزاده ای...

...رج بسپُرَد به حافظه شعر مُدَرَّجم

شمارهٔ ۱۲

پیرم و آرزویِ وصلِ جوانان دارم

خانه ویران بود و حسرتِ مهمان دارم

عشق باقی به سر و مویِ سر از غصّه سپید

زیرِ خاکسترِ خود آتشِ پنهان دارم

کاش قیدِ پسران خواستمی پیش از وقت

من که اصرار به آزادیِ نسوان دارم

آفتِ جان کسان عشق بود یا پیری

چه کنم من که هم این دارم و هم آن دارم

همچو آن آهنِ از کوره برون آمده ام

که به سر پُتک و به زیر تنه سِندان دارم

نیست یک لحظه که از یادِ تو فارغ باشم

گرچه پیرم من و در حافظه نقصان دارم

عقل با حافظه در مرتبۀ قدر یکیست

لیک من حیرت ازین عادتِ انسان دارم

گرچه کس دم نزند هیچ ز بی عقلیِ خویش

از چه با ناز دهد شرح که نسیان دارم

جرم از غیر و عقوبت متوجّه بر من

حالِ سبّابۀ اشخاصِ پشیمان دارم

شعرِ بد گفتن و نسبت به رفیقان دادن

یادگاریست که از مردمِ طهران دارم

همه یارانِ خراسانِ من اهلند و ادیب

بی سبب نیست به سر عشقِ خراسان دارم

هر یکی از شعرا تابعِ یک شیطانیست

من درین مغزِ برآشفته دو شیطان دارم

شمارهٔ ۱۳

ز یاران آن قَدر بد دیده‌ام کز یار می‌ترسم

به بیکاری چنان خو کرده‌ام کز کار می‌ترسم

شاپویی‌ها خطرناکند و ترسیدن از آن واجب

ولی با این خطرناکی من از دستار می‌ترسم

نه از مار و نه از کژدم نه زین پیمان‌شکن مردم

از آن شاهنشهِ بی‌دینِ خلق‌آزار می‌ترسم

نمی‌ترسم نه از مار و نه از شیطان نه از جادو

غم خود را به یک سو هشته از غمخوار می‌ترسم

چو بی‌اصرار کار از دست مردم برنمی‌آید

چه کار آید ز دست من که از اصرار می‌ترسم

فراوان گفتنی‌ها هست و باید گفتنش امّا

چه سازم دور دور دیگرست از دار می‌ترسم

شمارهٔ ۱۴

ما خریدیم به جان عشق تو نی با زر و سیم

به زر و سیم خَرَد عشقِ بتان مردِ لئیم

عالمی پر بُوَد از رایحۀ مُشک و عبیر

مگر از پهلویِ زلفِ تو گذر کرد نسیم

بر بناگوشِ تو آن سنبل و سوسن باشد

یا که زلفست و بُوَد سنبل و سوسن به شمیم

یا که کردست خداوندِ ادب میر نظام

امتحانِ خطِ تعلیق به صد دایره جیم

خطّ بشکستهٔ او سخت‌تر از عهدِ درست

قولِ سنجیدۀ او بهتر از دُرِّ یتیم

آن وزیری که چو بنشیند بر مسندِ بار

مشتری را کند آدابِ وزارت تعلیم

آن امیری که چو روی آرد در پهنۀ رزم

دلِ مرّیخ ز سهمش به هراس است و به بیم

قهرِ او پوست بدرّانَد بر پیکرِ شیر

مهر او روح ببخشایَد بر عَظمِ رَمیم

عیدِ قربان را با عزّت و اقبال بر او

فر خجسته بِکُناد ایزدِ دَیّانِ رحیم

شمارهٔ ۱۵

آزرده ام از آن بُتِ بسیار ناز کن

پا از گلیمِ خویش فزونتر دراز کن

با آنکه از رُخَش خطِ مُشکین دمیده باز

آن تُرکِ ناز کن نشود تَرکِ ناز کن

از چشم بد کنند همه خلق احتراز

من گشته ام ز چشم نکو احتراز کن

رندِ شراب خوارم و در سینه ام دلی است

پاکیزه تر ز جامۀ شیخِ نماز کن

من از زبانِ خویش ندارم شکایتی

چشم است بیشتر که بود کشفِ راز کن

بویی ز بوستانِ مَحَبَّت نبرده اند

سالوس زاهدانِ حقیقت مَجاز کن

این حاجیان به حشر عِنان در عِنان روند

با اشترانِ طَیِّ طریقِ حِجاز کن

من پروراندَمَت که تو با این بها شدی

طفلی ندیده ام چو تو بر دایه ناز کن

کی آرزویِ سَلوی و مَنّ ره دهد به دل

آن اکتفا به نان و پنیر و پیاز کن

آن را که آز نیست به شاهان نیاز نیست

سلطانِ وقتِ خویش بود ترک آز کن

نه زور سود داد و نه زاری عِلاج کرد

آری ، زرست زر ، گره از کار باز کن

ما را هوایِ خدمتِ فرمانروایِ مُلک

هست از هوایِ رویِ بُتان بی نیاز کن

فرّخ وُثوقِ دولت کز عدلِ او نماند

دستِ طمع به مالِ رعیّت دراز کن

جز تُرکِ من که تازه کند مشق تُرکتاز

در عهدِ او نماند دگر تُرکتاز کن

دشمن به دار کرد ، ببین چون کند به دوست

آن دشمنانِ خویش چنین سرفراز کن

شمارهٔ ۱۶

باز روز آمد به پایان شامِ دلگیر است و من

تا سحر سودایِ آن زلفِ چو زنجیر است و من

دیگران سر مست در آغوشِ جانان خفته اند

آنکه بیدارست هر شب مرغِ شبگیر است و من

گفته بودم زودتر در راهِ عشقت جان دهم

بعد از این تا زنده باشم عُذرِ تأخیر است و من

سُبحَه و سَجّاده و مُهری مرتّب کرده شیخ

تا چه پیش آید خدا یا دامِ تزویر است و من

از درِ شاهانِ عالَم لَذَّتی حاصل نشد

بعد از این در کنجِ عُزلت خدمتِ پیر است و من

با چنین رعنا غزالی خدعه ساز و عشوه باز

پنجه اندر پنجه کردن قوّۀ شیر است و من

هر گرفتاری کند تدبیرِ استخلاصِ خویش

تا گرفتارش شوم پیوسته تدبیر است و من

مَنعَم از کوشش مکن ناصح که آخِر می رسم

یا به جانان یا به جان میدانِ تقدیر است و من

تا نویسم شِمّه‌ای از شرحِ دردِ اشتیاق

از سرِ شب تا سحر اسبابِ تحریر است و من

شاه می خواهم که گوید در رخِ اعدایِ مُلک

قطع و فصلِ این دعاوی کارِ شمشیر است و من

در نظامِ امرِ کشور در رواجِ خطِّ عشق

آنکه بتواند سرافرازی کند میر است و من

خواجۀ اعظم نظام السّلطنه کز خدمتش

آنکه نازد بر زمین و آسمان تیر است و من

پیش اربابِ هنر در یک دو بیت از این غزل

قافیه گر شایگان شد عذر تقصیر است و من

عارف نامه

بخش ۱ : شنیدم من که عارف جانم آمد

بخش ۲ : نمی‌دانستم ای نامردِ کونی

بخش ۳ : دلم زین عمرِ بی‌حاصل سرآمد

بخش ۴ : بدینجا چون رسید اشعارِ خالص

بخش ۵ : بیا گویم برایت داستانی

بخش ۶ : حجابِ زن که نادان شد چنینست

بخش ۷ : خدایا تا به کی ساکت نشینم

بخش ۸ : خدایا کی شود این خلق خسته

بخش ۹ : بیا عارف که دنیا حرف مُفتست

بخش ۱۰ : تو عارف واقعا گوساله بودی

بخش ۱۱ : بگو عارف به من ز احبابِ طهران

بخش ۱

شنیدم من که عارف جانم آمد

رفیقِ سابقِ طهرانم آمد

شدم خوشوقت و جانی تازه کردم

نشاط و وَجدِ بی‌اندازه کردم

به نوکرها سپردم تا بدانند

که گر عارف رسد از در نرانند

نگویند این جَنابِ مولوی کیست

فُلانی با چنین شخص آشنا نیست

نهادم در اطاقش تختِ خوابی

چراغی، حوله ای، صابونی، آبی

عرق‌هایی که با دقّت کشیدم

به دستِ خود دَرونِ گنجه چیدم

مهیّا کردمش قِرطاس و خامه

برایِ رفتنِ حمّام جامه

فراوان جوجه و تیهو خریدم

دوتایی احتیاطاً سر بریدم

نشستم منتظر کز در در آید

ز دیدارش مرا شادان نماید

بخش ۲

نمی‌دانستم ای نامردِ کونی

که منزل می‌کنی در باغِ خونی

نمی‌جویی نشانِ دوستانت

نمی‌خواهی که کس جوید نشانت

و گر گاهی به شهر آیی ز منزل

نبینم جایِ پایت نیز در گِل

بری با خود نشانِ جایِ پا را

کنی تقلید مرغانِ هوا را

برو عارف که واقع حرفِ مفتی

مگر بَختی که روی از من نهفتی

مگر یاد آمد از سی سال پیشت

که بر عارض نبود آثارِ ریشت

مگر از منزلِ خود قهر کردی

که منزل در کنارِ شهر کردی

مگر در باغ یک منظور داری

نشانِ نرگسِ مخمور داری

مگر نسرین تنی داری در آغوش

که کردی صحبتِ ما را فراموش

مگر با سروِ قدّان آرمیدی

که پیوند از تُهی دستان بریدی

چرا در پرده می‌گویم سخن را

چرا بر زنده می‌پوشم کفن را

بگویم صاف و پاک و پوست کنده

که علت چیست می‌ترسی ز بنده

ترا من می‌شناسم بهتر از خویش

ترا من آوریدستم به این ریش

خبر دارم ز اعماقِ خیالت

به من یک ذرّه مخفی نیست حالت

تو از کون‌های گرد لاله زاری

یکی را این سفر همراه داری

کنار رستورانِ قُلّا نمودی

ز کون‌کنهای تهران در ربودی

به کون‌کنها زدی کیر از زرنگی

نهادی جمله را زیر از زرنگی

چو آن گربه که دُنبه از سرِ شام

همی وَر دارد و ورمالد از بام

کنون ترسی که گر سوی من آیی

کنی با من چو سابق آشنایی

مَنَت آن دنبه از دندان بگیرم

خیالت غیر از اینه من بمیرم؟

توی می‌خواهی بگویی دیر جوشی

به من هم هیزمِ تر می‌فروشی

تو ما را بسکه صاف و ساده دانی

فلان کون را برادرزاده خوانی

چرا هر جا که یک بی ریش باشد

تو را فی‌الفور قوم و خویش باشد

چرا در رویِ یک خویشِ تو مو نیست

چرا هر کس که خویش تست کونیست

برو عارف که اینجا خبط کردی

مر این اندیشه را بی ربط کردی

برو عارف که ایرج پاک بازست

از این کونها و کسها بی نیاز است

من ار صیّاد باشم صید کم نیست

همانا حاجتِ صیدِ حرم نیست

شکارِ من در اتلالِ بلندست

نه عبدی کاهویِ سر در کمندست

دُرُستَست اینکه طفلان گیج و گولند

سفیه و ساده و سهل‌القبولند

توان با یک تبسّم گولشان زد

گهی با پول و گه بی‌پولشان زد

ولی من جانِ عارف غیر آنم

که نامردی کنم با دوستانم

تو یک کون آری از فرسنگها راه

من آن را قُر زنم؟ اَستَغفِرُالله

برو مردِ عزیز این سوءظن چیست

جنونست اینکه داری سوءظن نیست

من ار چشمم بدین غایت بُوَد شور

همانا سازدش چشم‌آفرین کور

اگر می‌آمد او در خانۀ من

معزَّز بود چون دردانۀ من

بود مهمان همیشه دلخوش اینجا

نباشد مسجدِ مهمان کُش اینجا

من و با دوستان نا دوستداری؟

تو مخلص را از این دونان شماری؟

تو حق‌داری که گیرد خشمت از من

که ترسیده از اوّل چشمت از من

نمیدانی که ایرج پیر گشته است

اگر چیزی ازو دیدی گذشته است

گرفتم کون کنم، من حالتم کو

برای کوه کندن آلتم کو

اگر کون زیرِ دست و پا بریزد

به جانِ تو که کیرم برنخیزد

بسانِ جوجۀ از بیضه جَسته

شود سر تا نموده راست خَسته

دوباره گردنش بر سینه چسبد

نهد سر رویِ بال خویش و خُسبَد

اگر گاهی نگیرد بولِ پیشم

نیاید یادی از احلیل خویشم

پس از پروازِ بازِ تیز چنگم

به کف یک تسمه باشد با دوزنگم

چنان چسبیده احلیلم به خایه

که طفلِ مُنفَطِم بر ثَدیِ دایه

مرا کون فی‌المثل چاهِ خرابی

کنارش دلوی و کوته طنابی

بخش ۳

دلم زین عمرِ بی‌حاصل سرآمد

که ریشِ عمر هم کم‌کم در آمد

نه در سر عشق و نه در دل هوس ماند

نه اندر سینه یارای نَفس ماند

گهی دندان به درد آید گهی چَشم

زمانی معده می‌آید سرِ خشم

فزاید چینِ عارض هر دقیقه

نخوابد موی صد غَم بر شقیقه

در ایّام جوانی بد دلم ریش

که می‌روید چرا بر عارضم ریش

کنون پیوسته دل ریش و پریشم

که میریزد چرا هر لحظه ریشم

بدین صورت که بارَد مویم از سر

همانا گشت خواهم اُشتُرِگر

أ لا موت یباع فأشتریه

فهذا العیش ما لا خیر فیه

ببند ایرج از این اظهارِ غم دَم

که غمگین می‌کنی خواننده را هم

گرفتم یک دو روزی زود مُردی

چرا سوقِ کلام از یاد بردی؟

که ماندَست اندر اینجا جاودانی

که می‌ترسی تو جاویدان نمانی؟

ترا صحبت ز عارف بود در پیش

عبث رفتی سرِ بی‌حالیِ خویش

بخش ۴

بدینجا چون رسید اشعارِ خالص

پریشان شد همه افکارِ مخلص

که یا رب بچّه‌بازی خود چه کارست

که بر وی عارف و عامی دُچارست

چرا این رسم جز در مُلکِ ما نیست

وگر باشد بدینسان بَرمَلا نیست

اروپایی بدان گردن فرازی

نداند راه و رسم بچّه بازی

چو باشد مُلکِ ایران محشرِ خر

خرِ نر می‌سِپوزَد بر خرِ نر

شنید این نکته را دارایِ هوشی

برآورد از درونِ دل خروشی

که تا این قوم در بندِ حجابند

گرفتارِ همین شَیءِ عِجابَند

حجابِ دختران ماه غَبغَب

پسرها را کند همخوابۀ شب

تو بینی آن پسر شوخست و شنگست

برایِ عشق ورزیدن قشنگست

نبینی خواهرِ بی معجرش را

که تا دیوانه‌گردی خواهرش را

چو این محجوبه آن مشهودِ عامست

نه بر عارف، نه بر عامی مَلامَست

اگر عارف در ایران داشت باور

که باشد در سفر مترِس میسر

به کونِ زیر سر هرگز نمی‌ساخت

به عبدی جان و غیره دل نمی‌باخت

تو طعمِ کس نمیدانی که چونست

والّا تف کنی بر هر چه کونست

در آن محفل که باشد فرجِ گلگون

ز کون صحبت مکن گُه میخورد کون

ترا اصلِ وطن کس بود کون چیست

چرا حبِّ وطن اندر دلت نیست

مگر حسِّ وطن خواهی نداری

که کس را در ردیفِ کون شماری

بگو آن عارفِ عامی نما را

که گم کردی تو سوراخِ دُعا را

بود کون کردن اندر رأی کس کن

چو جلقی لیک جلقِ با تعفّن

خدایا تا کی این مردان به خوابند

زنان تا کی گرفتارِ حجابند

چرا در پرده باشد طلعتِ یار

خدایا زین معّما پرده بردار

مگر زن در میانِ ما بشر نیست؟

مگر زن در تمیزِ خیر و شرّ نیست؟

تو پنداری که چادر ز آهن و روست؟

اگر زن شیوه زن شد مانع اوست؟

چو زن خواهد که گیرد با تو پیوند

نه چادر مانعش گردد نه روبند

زنان را عصمت و عفّت ضرورست

نه چادر لازم و نه چاقچورست

زن روبسته را ادراک و هش نیست

تآتر و رِستوران ناموس‌کُش نیست

اگر زن را بود آهنگِ چیزی

بود یکسان تآتر و پای دیزی

بِنَشمد در تهِ انبارِ پِشگِل

چنان کاندر رواقِ برجِ ایفل

چه خوش این بیت را فرمود جامی

مِهین استادِ کُل بعد از نظامی:

«پری رو تابِ مستوری ندارد

در ار بندی سر از روزن درآرد»

بخش ۵

بیا گویم برایت داستانی

که تا تأثیرِ چادر را بدانی

در ایّامی که صاف و ساده بودم

دَمِ کِریاسِ در اِستاده بودم

زنی بگذشت از آنجا با خِش و فِش

مرا عِرقُ النِّسا آمد به جنبش

ز زیرِ پیچه دیدم غبغبش را

کمی از چانه قدری از لبش را

چنان کز گوشۀ ابرِ سیه فام

کند یک قطعه از مَه عرضِ اندام

شدم نزدِ وی و کردم سلامی

که دارم با تو از جایی پیامی

پریرو زین سخن قدری دودل زیست

که پیغام آور و پیغام دِه کیست

بدو گفتم که اندر شارع عام

مناسب نیست شرح و بسطِ پیغام

تو دانی هر مقالی را مقامیست

برای هر پیامی احترامیست

قدم بگذار در دالانِ خانه

به رقص آر از شعف بنیانِ خانه

پری وَش رفت تا گوید چه و چون

منش بستم زبان با مکر و افسون

سماجت کردم و اِصرار کردم

بفرمایید را تکرار کردم

به دستاویزِ آن پیغامِ واهی

به دالان بُردَمَش خواهی نخواهی

چو در دالان هم آمد شد فزون بود

اُتاقِ جنبِ دالان بردمش زود

نشست آنجا به صد ناز و چم و خم

گرفته رویِ خود را سخت محکم

شگفت افسانه‌ای آغاز کردم

درِ صحبت به رویَش باز کردم

گهی از زن سخن کردم گه از مرد

گهی کان زن به مردِ خود چها کرد

سخن را گه ز خسرو دادم آیین

گهی از بی وفایی‌هایِ شیرین

گه از آلمان برو خواندم گه از روم

ولی مطلب از اوّل بود معلوم

مرا دل در هوایِ جستنِ کام

پری رو در خیالِ شرحِ پیغام

به نرمی گفتمش کای یارِ دمساز

بیا این پیچه را از رخ برانداز

چرا باید تو روی از من بپوشی

مگر من گربه می‌باشم تو موشی

من و تو هر دو انسانیم آخِر

به خلقت هر دو یکسانیم آخِر

بگو، بشنو، ببین، برخیز، بنشین

تو هم مثلِ منی ای جان شیرین

ترا کان رویِ زیبا آفریدند

برایِ دیدۀ ما آفریدند

به باغِ جان ریاحینند نِسوان

به جایِ ورد و نسرینند نِسوان

چه کم گردد ز لطفِ عارضِ گل

که بر وی بنگرد بیچاره بلبل

کجا شیرینی از شِکَّر شود دور

پَرَد گر دورِ او صد بار زنبور

چه بیش و کم شود از پرتوِ شمع

که بر یک شخص تابد یا به یک جمع

اگر پروانه ای بر گُل نشیند

گُل از پروانه آسیبی نبیند

پری رو زین سخن بی حدّ برآشفت

زجا برجَست و با تندی به من گفت:

که من صورت به نامحرم کنم باز؟

برو این حرفها را دور انداز

چه لوطی‌ها در این شهرند واه واه!

خدایا دور کن الله الله!

به من گوید که چادر واکُن از سر

چه پر رویست این الله اکبر

جهنم شو مگر من جِندِه باشم

که پیشِ غیر بی روبَندهِ باشم!

از این بازی همین بود آرزویت

که رویِ من ببینی، تف به رویت!

الهی من نبینم خیرِ شوهر

اگر رو واکنم بر غیرِ شوهر

برو گم شو عجب بی‌چشم و رویی

چه رو داری که با من همچو گویی

برادر شوهرِ من آرزو داشت

که رویم را ببیند شوم نگذاشت

من از زن‌هایِ طهرانی نباشم

از آنهایی که میدانی نباشم

برو این دام بر مرغِ دگر نه

نصیحت را به مادر خواهرت ده

چو عَنقا را بلندست آشیانه

قناعت کن به تخمِ مرغِ خانه

کُنی گر قطعه قطعه بندم از بند

نیفتد روی من بیرون ز روبند

چرا یک ذرّه در چشمت حیا نیست

به سختی مثل رویت سنگِ پا نیست

چه میگویی مگر دیوانه هستی

گمان دارم عرق خوردی و مستی

عجب گیرِ خری افتادم امروز

به چنگِ اَلپَری افتادم امروز

عجب برگشته اوضاعِ زمانه

نمانده از مسلمانی نشانه

نمیدانی نظر بازی گناهست

ز ما تا قبر چار انگشت راه است

تو می‌گویی قیامت هم شلوغست؟

تمامِ حرف مُلّاها دروغ است؟

تمامِ مجتهدها حرفِ مُفتند؟

همه بی‌غیرت و گردن کُلُفتند؟

برو یک روز بنشین پایِ مِنبَر

مسائل بشنو از مُلّای مِنبَر

شبِ اوّل که ماتحتت درآید

به بالینت نکیر و منکر آید

چنان کوبد به مغزت تویِ مَرقَد

که میرینی به سنگِ رویِ مرقد!

غرض آن‌قدر گفت از دین و ایمان

که از گُه خوردنم گشتم پشیمان

چو این دیدم لب از گفتار بستم

نشاندم باز و پهلویش نشستم

گشودم لب به عرضِ بی‌گناهی

نمودم از خطاها عذر خواهی

مکّرر گفتمش با مدّ و تشدید

که گُه خوردم، غلط کردم، ببخشید!

دو ظرف آجیل آوردم ز تالار

خوراندم یک دو بادامش به اصرار

دوباره آهنش را نرم کردم

سرش را رفته رفته گرم کردم

دگر اسمِ حجاب اصلا نبردم

ولی آهسته بازویش فشردم

یقینم بود کز رفتارِ این بار

بِغُرَّد همچو شیرِ ماده در غار

جَهَد بر روی و منکوبم نماید

به زیرِ خویش کس کوبم نماید

بگیرد سخت و پیچد خایه‌ام را

لبِ بام آورد همسایه‌ام را

سر و کارم دگر با لنگه کفشست

تنم از لنگه کفش اینک بنفشست

ولی دیدم به عکس آن ماه رخسار

تحاشی می‌کند، امّا نه بسیار

تغیّر می‌کند، امّا به گرمی

تشدّد می‌کند، لیکِن به نرمی

از آن جوش و تغیُّرها که دیدم

به «عاقل باش» و «آدم شو» رسیدم

شد آن دشنام‌هایِ سختِ سنگین

مبدَّل بر جوان آرام بنشین!

چو دیدم خیر بند لیفه سُستَست

به دل گفتم که کار ما دُرُستَست

گشادم دست بر آن یارِ زیبا

چو مُلّا بر پلو مؤمن به حلوا

چو گُل افکندمش بر رویِ قالی

دویدم زی اَسافِل از اَعالی

چنان از هول گشتم دست‌پاچه

که دستم رفت از پاچین به پاچه

از او جفتک زدن از من تپیدن

از او پُر گفتن از من کم شنیدن

دو دستِ او همه بر پیچه‌اش بود

دو دستِ بنده در ماهیچه‌اش بود

بدو گفتم تو صورت را نکو گیر

که من صورت دهم کارِ خود از زیر

به زحمت جوفِ لنگش جا نمودم

درِ رحمت به رویِ خود گشودم

کُسی چون غنچه دیدم نو شکفته

گلی چون نرگس اما نیم خفته

برونش لیمویِ خوش بویِ شیراز

دَرون خرمایِ شهدآلودِ اهواز

کُسی بَشّاش تر از روی مؤمن

منزَّه تر ز خُلق و خویِ مؤمن

کُسی هرگز ندیده رویِ نوره

دهن پر آب کُن مانندِ غوره

کُسی بر عکسِ کُس‌های دگر تنگ

که با کیرم ز تنگی می‌کند جنگ

به ضرب و زور بر وی بند کردم

جِماعی چون نبات و قند کردم

سرش چون رفت خانم نیز وا داد

تمامش را چو دل در سینه جا داد

بلی کیرست و چیز خوش خوراکست

زعشقِ اوست کاین کُس سینه چاکست

ولی چون عصمت اندر چهره‌اش بود

از اوّل تا به آخِر چهره نگشود

دو دستی پیچه بر رخ داشت محکم

که چیزی ناید از مستوریش کَم

چو خوردم سیر از آن شیرین کُلُوچه

حرامت باد گفت و زد به کوچه

بخش ۶

حجابِ زن که نادان شد چنینست

زنِ مستورۀ محجوبه اینست

به کُس دادن همانا وقع نگذاشت

که با روگیری اُلفت بیشتر داشت

بلی شرم و حیا در چَشم باشد

چو بستی چَشم باقی پَشم باشد

اگر زن را بیاموزند ناموس

زند بی‌پرده بر بامِ فلک کوس

به مستوری اگر پی بُرده باشد

همان بهتر که خود بی‌پَرده باشد

برون آیند و با مردان بجوشند

به تهذیبِ خصالِ خود بکوشند

چو زن تعلیم دید و دانش آموخت

رواقِ جان به نورِ بینش افروخت

به هیچ افسون ز عصمت بر نگردد

به دریا گر بیفتد تر نگردد

چو خور بر عالمی پرتو فشانَد

ولی خود از تعرّض دور مانَد

زن رفته کُلِژ دیده فاکُولتِه

اگر آید به پیشِ تو دِکُولتِه

چو در وی عفّت و آزرم بینی

تو هم در وی به چَشم شرم بینی

تمنّایِ غلط از وی مُحال است

خیالِ بد در او کردن خیال است

برو ای مرد فکرِ زندگی کن

نیی خر، ترکِ این خر بندگی کن

برون کن از سرِ نحست خُرافات

بجنب از جا که فِی التاخیرِ آفات

گرفتم من که این دنیا بهشتست

بهشتی حور در لفّافه زشتست

اگر زن نیست، عشق اندر میان نیست

جهان بی عشق اگر باشد جهان نیست

به قربانت مگر سیری؟ پیازی؟

که توی بُقچه و چادر نمازی؟

تو مرآتِ جمالِ ذوالجلالی

چرا مانندِ شلغم در جَوالی

سر و ته بسته چون در کوچه آیی

تو خانم جان نه، بادمجانِ مایی

بدان خوبی در این چادر کریهی

به هر چیزی بجز انسان شبیهی

کجا فرمود پیغمبر به قرآن

که باید زن شود غولِ بیابان

کدام است آن حدیث و آن خبر کو

که باید زن کند خود را چو لولو

تو باید زینت از مردان بپوشی

نه بر مردان کنی زینت فروشی

چنین کز پای تا سر در حریری

زنی آتش به جان، آتش نگیری!

به پا پوتین و در سر چادرِ فاق

نمایی طاقتِ بی‌طاقتان طاق

بیندازی گُل و گُلزار بیرون

ز کیف و دستکش دل‌ها کنی خون

شود محشر که خانم رو گرفته

تعالی الله از آن رو کو گرفته!

پیمبر آنچه فرمودست آن کُن

نه زینت فاش و نه صورت نهان کن

حجابِ دست و صورت خود یقینست

که ضدِّ نصِّ قرآنِ مبینست

به عصمت نیست مربوط این طریقه

چه ربطی گوز دارد با شقیقه؟

نگر اندر دهات و بینِ ایلات

همه رو باز باشند آن جمیلات

چرا بی عصمتی در کارشان نیست؟

رواجِ عشوه در بازارشان نیست؟

زنان در شهرها چادر نشینند

ولی چادر نشینان غیرِ اینند

در اقطارِ دگر زن یار مردست

در این محنت‌سرا سربارِ مردست

به هر جا زن بُوَد هم پیشه با مرد

در این جا مرد باید جان کَنَد فرد

تو ای با مشک و گل همسنگ و همرنگ

نمی‌گردد در این چادر دلت تنگ؟

نه آخِر غنچه در سیرِ تکامُل

شود از پرده بیرون تا شود گُل؟

تو هم دستی بزن این پرده بردار

کمالِ خود به عالم کن نمودار

تو هم این پرده از رُخ دور می‌کُن

در و دیوار را پر نور می‌کُن

فدای آن سر و آن سینۀ باز

که هم عصمت در او جمعست هم ناز

بخش ۷

خدایا تا به کی ساکت نشینم

من این‌ها جمله از چشم تو بینم

همه ذرّاتِ عالم منترِ تست

تمامِ حُقّه‌ها زیرِ سرِ تست

چرا پا توی کفش ما ‌گذاری؟

چرا دست از سرِ ما بر نداری؟

به دستِ تست وُسع و تنگ دستی

تو عزّت بخشی و ذلّت فرستی

تو این آخوند و ملّا آفریدی

تو تویِ چُرتِ ما مردم دویدی

خداوندا مگر بی‌کار بودی

که خلقِ مار در بُستان نمودی؟

چرا هر جا که دابی زشت دیدی

برای ما مسلمانان گُزیدی

میان مسیو و آقا چه فرقست

که او در ساحل این در دِجله غرقست

به شرعِ احمدی پیرایه بس نیست؟

زمانِ رفتنِ این خار و خس نیست؟

بیا از گردنِ ما زنگ واکن

ز زیرِ بارِ خر مُلّا رها کن

بخش ۸

خدایا کی شود این خلق خسته

از این عقد و نکاحِ چشم بسته

بُوَد نزد خرد اَحلی و اَحسَن

زِنا کردن از این سان زن گرفتن

بگیری زن ندیده رویِ او را

بری نا آزموده خویِ او را

چو عصمت باشد از دیدار مانع

دگر بسته به اقبال است و طالع

به حرفِ عمّه و تعریفِ خاله

کنی یک عمر گوزِ خود نواله

بدان صورت که با تعریفِ بقّال

خریداری کنی خربوزۀ کال

و یا در خانه آری هندوانه

ندانسته که شیرین است یا نه

شب اندازی به تاریکی یکی تیر

دو روزِ دیگر از عمرت شوی سیر

سپس جویید کامِ خود ز هر کوی

تو از یک سوی و خانم از دگر سوی

نخواهی جَست چون آهو از این بند

که مغزِ خر خوراکت بوده یک چند

برو گر می‌شود خود را کن اَخته

که تا تُخمت نماند لایِ تخته

در ایران تا بُوَد مُلّا و مُفتی

به روزِ بدتر از این هم بیفتی

فقط یک وقت یک آزاده بینی

یکی چون آیت‌الله زاده بینی

دگر باره مهار از دست در رفت

مرا دیگِ سخن جوشید و سر رفت

سخن از عارف و اطوارِ او بود

شکایت در سرِ رفتارِ او بود

که چون چشمش فتد بر کونِ کم پشم

بپوشد از تمام دوستان چَشم

اگر روزی ببینم رویِ ماهش

دو دستی می‌زنم تویِ کلاهش

شنیدم تا شدی عارف کلاهی

گرفته حُسنت از مه تا به ماهی

ز سر تا مولوی را بر گرفتی

بساطِ خوشگلی از سر گرفتی

به هر جا می‌روی خلقند حیران

که این عارف بود یا ماهِ تابان

زن و مرد از برایت غش نمایند

برایت نعل در آتش نمایند

چو می‌شد با کلاهی ماه گردی

چرا این کار را زوتر نکردی؟

گرت یک نکته گویم دوستانه

به خرجت می‌رود آن نکته یا نه؟

من و تو گَر به سر مشعل فروزیم

به آن جفتِ سبیلت هر دو گوزیم

تو دیگر بعد از این آدم نگردی

ز آرایش فزون و کم نگردی

نخواهی شد پس از چل سال زیبا

تو خواهی مولوی بر سر بنه یا

نیفزاید کُلَه بر مَردیَت هیچ

تغیُّر هم مکُن بر مولوی پیچ

بیا عارف بگو چون است حالت

چه بود از مشهدی گشتن خیالت

ترا بر این سفر کی کرد تشویق

تو و مشهد، تو و این حسن توفیق؟

تو و محرم شدن در خرگهِ انس؟

تو و محرم شدن در کعبۀ قدس؟

تو و این آستانِ آسمان جاه؟

مگر شیطان به جنّت می‌برد راه؟

مرنج از من که امشب مست بودم

به مستی با تو گستاخی نمودم

من امشب ای برادر مستِ مستم

چه باید کرد؟ مخلص مِی پرستم

ز فرطِ مستی از دستم فُتد کِلک

چَکد مَی گر بیَفشارَم به هم پِلک

کنارِ سفره از مستی چنانم

که دستم گُم کند راهِ دهانم

گهی بر در خورم گاهی به دیوار

به هم پیچید دو پایم لام الف وار

چو آن نو کوزه‌هایِ آب دیده

عرق اندر مَساماتَم دویده

گَرَم در تن نبودی جامۀ کِش

شدی غرقِ عَرق بالین و بالش

اگر کبریت خواهم بر فروزم

همی ترسم که چون الکل بسوزم

چو هم کاه از من و هم کاه دانم

دلیلِ این همه خوردن ندانم

حواسم همچنان بر باده صَرفَست

که گویی قاضیم وین مالِ وَقفَست

من ایرج نیستم دیگر، شرابم

مرا جامد مپندارید آبم

الا ای عارفِ نیکو شمایل

که باشد دل به دیدارِ تو مایل

چو از دیدارِ رویت دور ماندم

ترا بی مایه و بی نور خواندم

ولی در بهترین جا خانه داری

که صاحب خانه‌ای جانانه داری

گُوارا باد مهمانی به جانت

که باشد بهتر از جان میزبانت

رشیدُ القَد صحیحُ الفِعلِ و القول

فُتاده آن طرف حتّی ز لاَحول

مودَّب، با حیا، عاقل، فروتن

مُهَذَّب، پاک‌دل، پاکیزه دیدن

خلیق و مهربان و راست گفتار

توانا با توانایی کم آزار

ندارد با جوانی هیچ شهوت

به خلوت پاک دامن تر ز جَلوت

چو دیده مرکزی‌ها را همه دزد

خیانت کرده و برداشته مزد

ز مرکز رشتۀ طاعت گسسته

کمر شخصاً به اصلاحات بسته

یکی ژاندارمری بر پا نموده

که دنیا را پر از غوغا نموده

به هر جا یک جوانی با صلاحست

در این ژاندارمری تحت السِّلاحست

همه با قوّت و با استقامت

صحیح البُنیه و خوب و سلامت

چو یک گویند و پا کوبند بر خاک

بیفتد لرزه بر اندامِ افلاک

در آن ژاندارمری کردست تأسیس

منظّم مکتبی از بهرِ تدریس

گروهی بچّه ژاندارمند در وی

که الّلهُمَّ اَحفِظهُم مِنَ الُغَی

همه شِکّر دهن شیرین شمایل

همانطوری که می‌خواهد تو را دل

به رزمِ دشمنِ دولت چو شیرند

به خونِ عاشقان خوردن دِلیرند

عبوسانند اندر خانۀ زین

عروسانند گاهِ عزّ و تمکین

همه بر هر فنونِ حرب حایز

همه گوینده هَل مِن مُبارِز

همه دانایِ فن، دارایِ علمند

تو گویی از قشونِ ویلهلمند

به گاه جست و خیز و ژیمناستیک

تو گویی هست اعضاشان ز لاستیک

کشند ار صف ز طهران تا به تجریش

نبینی‌شان به صف یک مو پس و پیش

چنان با نظم و با ترتیبِ عالی

که اندر ریسمان، عِقدِ لآلی

همانا عارف این اطفال دیدست

که در ژاندارمری منزل گُزیدست

بیا عارف که ساقَت سم در آرد

میانِ لُنبَرَینَت دُم در آرد

شنیدم سوء خُلقت دبّه کرده

همان یک ذرّه را یک حَبّه کرده

ترقی کرده ای در بد ادایی

شدستی پاک مالیخولیایی

ز منزل در نیایی همچو جوکی

کُنی با مهربانان بد سلوکی

ز گُل نازک‌تَرَت گویند و رَنجی

مَجُنب از جایِ خود عارف که گَنجی

یکی گوید که این عارف خیالیست

یکی گوید که مغزش پاک خالیست

یکی بی قید و بی حالت شناسد

یکی وردار و ورمالَت شناسد

یکی گوید که آبِ زیرِ کاهست

یکی گوید که خیر این اشتباهست

یکی اصلاً ترا دیوانه گوید

یکی هم مثل من دیوانه جوید!

سرِ راهِ حکیمی فحل و دانا

شنیدم داشت یک دیوانه ماوا

بد آن دیوانه را با عاقلان جنگ

سر و کارش همیشه بود با سنگ

ولی چشمش که بر دانا فتادی

بر او از مهر لبخندی گشادی

از این رفتارِ او دانا برآشفت

در این اندیشه شد و با خویشتن گفت

یقیناً از جنون در من نشانست

که این د یوانه با من مهربانست

همانا بایدم کردن مداوا

که تا زایل شود جنسیّت از ما

یقیناً بنده هم گمراه گشتم

که عارف جوی و عارف خواه گشتم

بود ناچار میل جنس بر جنس

مُولیتر میل می‌ورزد به هِنسِنس

مگو عارف پرستیدن چه شیوست

که در جنگل سبیکه جزء میوه‌ست

بخش ۹

بیا عارف که دنیا حرف مُفتست

گهی نازک گهی پَخ گه کُلفت است

جهان چون خویِ تو نقشِ بر آبست

زمانی خوش اُغُر گه بد لعابست

گهی ساید سرِ انسان به مِرّیخ

گهی در مقعدِ انسان کند میخ

«گهی عزت دهد گه خوار دارد

از این بازیچه ها بسیار دارد»

یکی را افکند امروز در بند

کند روزِ دگر او را خداوند

اگر کارش وِفاقی یا نِفاقیست

تمامِ کارِ عالم اتفاقیست

نه مِهر هیچکس در سینه دارد

نه با کس کینۀ دیرینه دارد

نه مِهرش را نه کینش را قرارست

نه آنش را نه اینش را مَدارَست

به دنیا نیست چیزی شرطِ چیزی

ز من بشنو اگر اهلِ تمیزی

به یونان این مَثَل مشهور باشد

که رَبُّ النوعِ روزی کور باشد

دهد بر دهخدا نعمت همان جور

که صد چندان دهد بر قاسمِ کور

به نادان آن چنان روزی رسانَد

که صد دانا در آن حیران بمانَد

در این دنیا به از آن جا نیابی

که باشد یک کتاب و یک کتابی

کتاب ار هست کمتر خور غمِ دوست

که از هر دوستی غمخوارتر اوست

نه غمّازی نه نمّامی شناسد

نه کس از او نه او از کس هراسد

چو یاران دیر جوش و زود رو نیست

رفیقِ پول و در بند پلو نیست

نشیند با تو تا هر وقت خواهی

ندارد از تو خواهش‌هایِ واهی

بگوید از برایت داستان‌ها

حکایتها کند از باستان‌ها

نه از خویِ بدش دلگیر گردی

نه همچون عارف از وی سیر گردی

بخش ۱۰

تو عارف واقعا گوساله بودی

که از من این سفر دوری نمودی

مگر کون قحط بود اینجا قلندر

که ترسیدی کنم کون ترا تر

گرفتی گوشه ژاندارمری را

به موسی برگزیدی سامری را

بیا امروز قدر هم بدانیم

که جاویدان در این عالم نمانیم

بیا تا زنده ام خود را مکن لوس

که فردا می خوری بهر من افسوس

پس از مرگم سرشک غم بباری

به قبرم لاله و سنبل بکاری

بخش ۱۱

بگو عارف به من ز احبابِ طهران

که می بینم همه شب خوابِ طهران

بگو آن کاظمِ بد آشتیانی

اواخر با تو الفت داشت یا نی

کمال السلطنه حالش چطور است

دخو با اعتصام اندر چه شور است

به عالم خوش دل از این چار یارم

فدای خاک پای هر چهارم

ادیب السلطنه بعد از مرارات

موفق شد به جبران خسارات

چه می‌فرمود آقای کمالی

دمکرات، انقلابی، اعتدالی

برد جَوفِ دکان پیشی، پسی را؟

به چنگ آرد تقی خانی کسی را

سرش مویی در آوردست یا نه

بود یا نه در آن تنگ آشیانه؟

سرش بی مو و لیکن د لپذیر است

خدا مرگم دهد این وصف کیر است

بدیدم اصفهانی زیر و هم روی

ندیدم اصفهانی من بدین خوی

اگر یک همچو او در اصفهان بود

یقینا اصفهان نصف جهان بود

کمالی نیک خوی و مهربانست

کمالی در تنِ احباب جانست

کمالی صاحبِ فضل و کمالست

کمالی مقتدایِ اهلِ حالست

کمالی صاحبِ اخلاق باشد

کمالی در فُتُوَّت طاق باشد

کمالی را صفاتِ اولیاییست

کمالی در کمالِ بی ریاییست

کمالی در سخن سنجی وحیدست

ولو خود دستجردی هم ندیدست

کمالی در فنِ حکمت سرایی

بود همچون مُلِک در بی وفایی

کمالی را کمالات است بی حدّ

نداند لیک چایِ خوب از بد

تمیزِ چایِ خوب و بد ندارد

و الّا هیچ نقصی خود ندارد

اگر رفتی تو پیش از من به طهران

ز قولِ من سلامش کن فراوان

بگو محروم ماندم از جَنابَت

نخواهم دید دیگر جز به خوابت

من و رفتن از اینجا باز تا ری

میسّر کی شود هَیهات و هی هی

گر از سرچشمه تا سر تخت باشد

سفر با ضعفِ پیری سخت باشد

چو دورست از من آثارِ سلامت

فُتَد دیدار لا شک بر قیامت

ندانم در کجا این قصه دیدم

و یا از قصه پردازی شنیدم

که دو روبه یکی ماده یکی نر

به هم بودند عمری یار و همسر

ملک با خیلُ تازان شد به نخجیر

کشیدند آن دو روبَه را به زنجیر

چو پیدا گشت آغازِ جدایی

عیان شد روزِ ختمِ آشنایی

یکی مویه کنان با جفتِ خود گفت

که دیگر در کجا خواهیم شد جفت

جوابش داد آن یک از سرِ سوز

همانا در دکانِ پوستین دوز

ز من عرضِ ارادت کن مَلِک را

به هر سلکِ شریفی منسلِک را

مَلِک آن طعنه بر مهر و وفا زن

به آیینِ مَحَبَّت پشتِ پا زن

مَلِک دارایِ آن مغزِ سیاسی

که می خندد به قانونِ اساسی

ملک دارایِ آن حدِّ فضایل

که تعدادش به من هم گشته مشکل

بگو شهزاده هاشم میرزا را

نمی‌پرسی چرا احوال ما را

وکالت گر دهد تغییرِ حالت

عجب چیز بدی باشد وکالت

چو بینی اقتدا ر الملک ما را

بزن یک بوسه بر رویش خدا را

الهی زنده باد آن مرد خیر

همایون پیر ما آقای نیِّر

بود شهزادۀ مرآت سلطان

مصفا از کدورت‌های دوران

امیدم آن که چون در بعض اوقات

کند با نصرت الدوله ملاقات

رساند بر وی از من بندگی‌ها

کند اظهار بس شرمندگی‌ها

در ایران گر یکی شهزاده باشد

همین شهزادۀ آزاده باشد

جوانی، کامرانی، نیک نامی

خدا دادش تمامی با تمامی

جز او ایران به کس نازش ندارد

جز این یک تیر در ترکش ندارد

پدر گر جزء آباء لئام است

پسر سرخیل ابناء کرام است

شود فیروز کار ملک آن روز

که باشد رشته اش در دست فیروز

نکرده هیچ یکدم خدمت او

تنعم می کنم از نعمت او

مرا او بر خراسان کرد مامور

از او من شاکرم تا نفخه صور

مرا باید که دارم نعمتش پاس

پیمبر گفت من لم یشکر الناس

به گیتی بیش مانی بیش بینی

زمانی نوش و گاهی نیش بینی

بمان و بین جمادی و رجب را

که بینی العجب ثم العجب را

در این گیتی عجب دیدن عجب نیست

عجب بین جمادی و رجب نیست

از این مرد و زن شمس و قمر نام

نزاید جز عجب هر صبح و هر شام

من از عارف در این ایام آخر

بدیدم آنچه نتوان کرد باور

بیا عارف که روی کار برگشت

ورا با تو روابط تیره تر گشت

شنیدم در تیاتر باغ ملی

برون اند اختی حمق جبلی

نمود اندر تماشاخانه عام

ز اندامت خریت عرض اندام

به جای بد کشانیدی سخن را

بسی بی ربط چرخاندی دهن را

نمی گویم چه گفتی شرمم آید

ز بی‌آزرمیت آزرمم آید

چنین گفتند کز آن چیز عادی

همی خوردی ولی قدری زیادی

الهی می زد آواز ترا سن

که دیگر کس نمی‌دیدت سر سن

ترا گفتند تا تصنیف سازی

نه از شیشه اماله قیف سازی

کنی با شعر بد عرض کیاست

غزل سازی و آن هم در سیاست

تو آهویی مکن جانا گرازی

تو شاعر نیستی تصنیف سازی

عجب اشعار زشتی ساز کردی

عجب مشت خودت را باز کردی

برادر جان خراسانست اینجا

سخن گفتن نه آسان است اینجا

خراسان مردم باهوش دارد

خراسانی دو لب ده گوش دارد

همه طلاب او دارای طبعند

نه تنها پی رو قُراء سَبعند

نشسته جنب هر جمعی ادیبی

ز انواع فضایل با نصیبی

خراسان جا چو نیشابور دارد

که صد پیشی به پیشاوور دارد

نمایند اهل معنی ریشخندت

چو می‌خوانند اشعارِ چرندت

کسانی می‌زنند از بهر تو دست

که مانند تو نادانند یا مست

شود شعر تو خوش با زورِ تحریر

چو با زورِ بزک روی زن پیر

به داد تو رسیده ای دل ای دل

وگرنه کار شعرت بود مشکل

برو عارف که مهر از تو بریدم

به ریش هر چه قزوینی است ریدم

چو عارف نامه آمد تا بدین حد

یکی از دوستان از در درآمد

بگفتا گرچه عارف بدزبان است

ولیکن بر شماها میهمان است

به مهمان شفقت و اِنعام باید

ولو عارف بود ، اکرام باید

نباید بیش از این خون در دلش کرد

گهی خوردست می باید ولش کرد

بیا عارف دوباره دوست گردیم

دو مغز اندر دل یک پوست گردیم

ترا من جان عارف دوست دارم

ز مهرست این که گَه پشتت بخارم

ترا من جان عارف بنده باشم

دعا گوی تو ام تا زنده باشم

بیا تا گویمت رندانه پندی

که تا لذت بری از عمر چندی

تو این کِرم سیاست چیست داری

چرا پا بر دم افعی گذاری

برو چندی در کون را بکن چِفت

میفکن بر سر بی زخم خود زِفت

مکن اصلا سخن از نظم و یا سا

ز شر معدلت خواهی بیاسا

سیاست پیشه مردم، حیله سازند

نه مانند من و تو پاک بازند

تمامًا حقه باز و شارلاتانند

به هر جا هر چه پاش افتاد آنند

به هر تغییرِ شکلی مستعدند

گهی مشروطه گاهی مستبدند

تو هم قزوینیِ مُلّایِ رومی

به هر صورت در آ مانندِ مومی

تو هم کمتر نیی از آن رُنُودا

کَهَر کمتر نباشد از کبودا

همانا گرگ باران دیده باشی

تو خیلی پاردُم ساییده باشی

ولیکن باز گاهی چرخِ بی پیر

دهد اشخاصِ زیرک را دمِ گیر

فراوان مرغِ زیرک دیده ایّام

که افتادند بهر دانه در دام

سیاست پیشگان در هر لباسند

به خوبی همدگر را می‌شناسند

همه دانند زین فن سودشان چیست

به باطن مقصد و مقصودشان چیست

از این رو یکدگر را پاس دارند

یکیشان گر به چاه افتد در آرند

من و تو زود در شرش بمانیم

که هم بی دست و هم بی دوستانیم

چو ما از جنس این مردم سواییم

نشانِ کین و آماج بلاییم

نمی دانی که ایران است اینجا

حراج عقل و ایمان است اینجا

نمی دانی که ایرانی چه چیزست

نمی دانی چقدر این جنس هیزست

بزرگان وطن را از حماقه

نباشد بر وطن یک جو علاقه

یکی از انگلستان پند گیرد

یکی با رو س‌ها پیوند گیرد

به مغزِ جمله این فکرِ خسیس است

که ایران مال روس و انگلیس است

بزرگان در میان ما چنیند

از آنها کمتران کمتر از اینند

بزرگانند دزد اختیاری

ولی این دسته دزد اضطراری

به غیر از نوکری راهی ندارند

و الّا در بساط آهی ندارند

تهی دستان گرفتار معاشند

برای شام شب اندر تلاشند

از آن گویند گاهی لفظ قانون

که حرف آخر قانون بود نون

اگر داخل شوند اندر سیاست

برای شغل و کار است و ریاست

تجارت نیست، صنعت نیست، ره نیست

امیدی جز به سردار سپه نیست

رعایا جملگی بیچارگانند

که از فقر و فنا آوارگانند

ز ظلم مالک بی دین هلاکند

به زیر پای صاحب ملک خاکند

تمام از جنس گاو و گوسفندند

نه آزادی نه قانون می پسندند

چه دانند این گروه ابله دون

که حُریت چه باشد، چیست قانون

چو ملت این سه باشند ای نکومرد

چرا باید بکو بی آهن سرد؟

به این وصف از چنین ملت چه جویی؟

به این یک مشت پرعلت چه گویی؟

برای همچو ملت همچو مردم

نباید کرد عقل خویش را گم

نباید برد اسم از رسم و آیین

به گوش خر نباید خواند یاسین

تو خود گفتی که هر کس بود بیدار

در ایران می‌رود آخر سر دار

چرا پس می‌خری بر خود خطر را

گذاری زیر پای خویش سر را

کنی با خود اعالی را اعادی

نبینی در جهان جز نامرادی

بیا عارف بکن کاری که گویم

تو با من دوستی، خیر تو جویم

اگر خواهی که کارت کار باشد

همیشه دیگ بختت بار باشد

دو ذرعی مولوی را گنده تر کن

خودت را روضه خوانی معتبر کن

چو ذوقت خوب و آوازت ستودست

سوادت هم اگر کم بود، بودست

عموم روضه خوان ها بی‌سوادند

ترا این موهبت تنها ندادند

مسائل کن بر از زادالمعادا

فراهم کن برای خویش زادا

بدان از بر بحار و جوهری را

نژاد جن و فامیل پری را

احادیث مزخرف جعل می کن

خران گریه خر را نعل می‌کن

بزن بالای منبر زیر آواز

بیفکن شور در مجلس ز شهناز

چو اشعار نکو بسیار دانی

بگیرد مجلست هر جا که خوانی

سر منبر وزیران را دعا کن

به صدق ار نیست ممکن، با ریا کن

بگو از همت این هیأت ماست

که در این فصل پیدا می شود ماست

ز سعی و فکر آن دانا و زیرست

که سالم تر غذا نان و پنیرست

از آن با کّله در کار اداره

فرنگی ها نمایند استعاره

زبس داناست آن یک در وزارت

برند اسم شریفش با طهارت

فلان یک دیپلم اصلاح دارد

ز سر تا پای او اصلاح بارد

در این فن اولین شخص جهانست

نه آرشاک آنچنان نه خاصه خانست

ز اصلاحش چه می خواهی از این بیش

که نبود در وزارتخانه یک ریش

به جای پیرهای مهمل زار

جوانان مجرب را دهد کار

به تخمش گر همه پیران بمیرند

اگر مُردند هم مُردند، پیرند

ز استحکام سُم وز سختی پوز

کند صد عضو را ناقص به یک روز

شب و روز آن یکی قانون نویسد

ببیند هر چه گه کاری بلیسد

کثافت کاری پیشینیان را

نگویم تا نیالایم دهان را

از آن روزی که این عالی مقامست

تمام آن کثافت ها تمامست

وکیلان را بگو روح الامینند

ز عرش افتاده پابند زمینند

مقدس زاده اند از مادر خویش

گناهست ار کنی مرغانشان کیش

یقینًا گر ز بی چیزی بمیرند

به رشوت از کسی چیزی نگیرند

به جز شهریه مقصودی ندارند

به هیچ اسم دگر سودی ندارند

فقط از بهر ما هی چند غاز است

که این بیچاره ها را چشم باز است

غم ملت ز بس خوردند مُردند

ورم کردند از بس غصه خوردند

ز مشروطیت و قانون مزن دم

مکن هرگز ز وضع مملکت ذم

بزرگان چون ببینند این عجب را

که عارف بسته از تعییب لب را

کنند آجیل و ماجیل تو را کوک

نه مستأصل شوی دیگر نه مفلوک

نه دیگر حبس می‌بینی نه تبعید

نه دیگر بایدت هر سو فرارید

بخور با بچه خوشگل‌ها عرق را

بشوی از حرف بی معنی ورق را

اگر داری بتی شیرین و شنگول

که وافورت دهد با دست مقبول

بکش تریاک و بر زلفش بده دود

تماشا کن به صنع حی مَودود

بزن با دوستان در بوستان سور

ببر سور از نکورویان پاسور

به عشق خَد خوب و قد موزون

بخوان گاهی نوا، گاهی همایون

چو تصنیفت بلند آوازه گردد

روان اهل معنا تازه گردد

خدا روزی کند عیشی چنین را

عموم مؤمنات و مؤمنین را

جلایرنامۀ قائم مقامست

که سرمشق من اندر این کلامست

اگر قائم مقام این نامه دیدی

جلایرنامۀ خود را دریدی

جلایر را جلایر بنده کردم

جلایرنامه را من زنده کردم

به شوخی گفته‌ام گر یاوه‌ای چند

مبادا دوستان از من برنجند

بیارم از عرب بیتی دو مشهور

که اهل دانشم دارند معذور

اذا شاهَدت فی نظمی فتورًا

و وهنًا فی بیانی لِلمعانی

فلا تنسب لِنقصی اِن رقصی

علی تنشیطِ ابناءِ الزَّمان

زهره و منوچهر

بخش ۱ : صبح نتابیده هنوز آفتاب

بخش ۲ : از طَرَفی نیز در آن صبح‌گاه

بخش ۳ : سبزه نگر تازه به بار آمده

بخش ۴ : بود به بند تو خداوند عشق

بخش ۱

صبح نتابیده هنوز آفتاب

وانشده دیدۀ نرگس ز خواب

تازه گُلِ آتَشیِ مُشک بوی

شُسته ز شبنم به چمن دست و روی

منتظرِ حولۀ بادِ سَحَر

تا که کند خشک بدان رویِ تر

ماه رُخی چشم و چراغ سپاه

نایب اوّل به وِجاهت چو ماه

صاحبِ شمشیر و نشان در جمال

بندۀ مِهمیزِ ظریفش هِلال

نجم فلک عاشق سردوشی‌اش

زهره طلبکارِ هم‌آغوشی‌اش

نَیِّر و رَخَشان چو شَبه چَکمه‌اش

خفته یکی شیر به هر تُکمه‌اش

دوخته بر دورِ کلاهش لبه

وان لبه بر شکلِ مَهِ یک شبه

بافته بر گردنِ جان‌ها کمند

نامِ کمندش شده واکسیل بند

کرده منوچهر پدر نامِ او

تازه‌تر از شاخِ گل اندامِ او

چشم بمالید و برآمد ز خواب

با رخِ تابنده‌تر از آفتاب

روز چو روزِ خوشِ آدینه بود

در گروِ خدمتِ عادی نبود

خواست به میلِ دل و وفقِ مرام

روزِ خوشِ خویش رسانَد به شام

چون ز هوس‌هایِ فزون از شمار

هیچ‌نبودش هوسی جز شکار

اسب طلب کرد و تفنگ و فشنگ

تاخت به صحرا پیِ نخجیر و رنگ

رفت کند هرچه مَرال است و میش

برخیِ بازویِ توانایِ خویش

بخش ۲

از طَرَفی نیز در آن صبح‌گاه

زُهره مِهین دخترِ خالویِ ماه

آلهۀ عشق و خداوندِ ناز

آدمیان را به مَحَبّت گداز

پیشۀ وی عاشقی آموختن

خرمنِ اَبناء بشر سوختن

خسته و عاجز شده در کارِ خود

واله و آشفته جو افکارِ خود

خواست که برخستگی آرد شکست

یک دو سه ساعت کشد از کار دست

سیرِ گلُ و گردشِ باغی کند

تازه ز گلُ گَشت دِماغی کند

کند ز بر کِسوَتِ افلاکیان

کرد به سر مِقنَعه خاکیان

خویشتن آراست به شکلِ بشر

سویِ زمین کرد ز کیهان گذر

آمد از آرامگهِ خود فرود

رفت بدان سو که منوچهر بود

زیرِ درختی به لبِ چشمه سار

چشمِ وی افتاد به چشمِ سوار

تیرِ نظر گشت در او کارگر

کارگرست آری تیرِ نظر

لرزه بیفتاد در اعصابِ او

رنگ پرید از رخِ شادابِ او

گشت به یک دل نه به صد دل اسیر

در خمِ فتراکِ جوانِ دِلیر

رفت که یک باره دهد دل به باد

یادِ اُلوهّیتِ خویش اوفتاد

گفت به خود خلقتِ عشق از منست

این چه ضعیفّی و زبون گشتن است

من که یکی عُنصُرِ اَفلاکیَم

از چه زبونِ پسری خاکیم

آلهۀ عشق منم در جَهان

از چه به من چیره شود این جوان

من اگر آشفته و شیدا شوم

پیشِ خدایان همه رسوا شوم

عشق که از پنجۀ من زاده است

وز شکنِ زلفِ من افتاده است

با من اگر دعویِ کَشتی کند

با دگران پس چه دُرُشتی کند؟

خوابگهِ عشق بود مشت من

زادۀ من چون گَزَد انگشتِ من؟

تاری از آن دام که دایم تنم

در رهِ این تازه جوان افکنم

عشق نهم در وی و زارش کنم

طُرفه غزالی است شکارش کنم

دست کشم بر کَل و بر گوشِ او

تا بپرد از سرِ او هوشِ او

جنبشِ یک گوشۀ ابرویِ من

می‌کَشَدَش سایه صفت سویِ من

من که بشر را به هم انداختم

عاشق و دل‌دادۀ هم ساختم

خوب توانم که کنم کارِ خویش

سازمش از عشق گرفتارِ خویش

گرچه نظامی است غلامش کنم

منصرِف از شغلِ نظامش کنم

این همه را گفت و قوی کرد دل

داد به خود جرأت و شد مستقلّ

کرد نهان عَجز و عیان نازِ خویش

هیمنه پی داد به آوازِ خویش

گفت سلام ای پسرِ ماه و هور

چشمِ بد از رویِ نکویِ تو دور

ای ز بشر بهتر و بگزیده ‌تر

بلکه ز من نیز پسندیده تر

ای که پس از خَلقِ تو خَلاّقِ تو

همچو خلایق شده مُشتاقِ تو

ای تو بهین میوۀ باغِ بِهی

غنچۀ سرخِ چمنِ فَرّهی

چینِ سرِ زلفِ عروسِ حیات

خالِ دلارایِ رخِ کاینات

در چمنِ حسن گل و فاخته

سرخ و سفیدی به رُخَت تاخته

بسکه تو خِلقت شدهٔی شوخ و شنگ

گشته به خلقت کُنِ تو عرصه تنگ

کز پسِ تو باز چه رنگ آوَرَد

حسنِ جهان را به چه قالب بَرَد

بی تو جهان هیچ صفایی نداشت

باغی اُمید آب و هوایی نداشت

قصدِ کجا داری و نامِ تو چیست

در دلِ این کوه مرامِ تو چیست

کاش فرود آیی از آن تیز گام

کز لبِ این چشمه ستانیم کام

در سرِ این سبزه من و تو به هم

خوش به هم آییم در این صبحدم

مُغتَنم است این چمنِ دلفریب

ای شهِ من پای در آر از رکیب

شاخِ گلی پا به سرِ سبزه نه

شاخِ گل اندر وسطِ سبزه به

بند کن آن رشه به قربوسِ زین

جفت بزن از سرِ زین بر زمین

خواهی اگر پنجه به هم افکنم

ور دو کفِ دست رکابی کنم

تا تو نهی بر کفِ من پای خود

گرم کنی در دل من جایِ خود

یا که بنه پا به سرِ دوشِ من

سر بخور از دوش در آغوشِ من

نرم و سبک روح بیا در بَرَم

تات چو سبزه به زمین گسترم

بوسۀ شیرین دهمت بی شمار

قصۀ شیرین کنمت صد هزار

کوه و بیابان پیِ آهو مَبُر

غصۀ هم چشمیِ آهو مخور

گرم بُوَد روز دلِ کوهسار

آهُوَکا دست بدار از شکار

حیف بُوَد کز اثر آفتاب

کاهَد از آن رویِ چو گُل آب و تاب

یا ز دمِ بادِ جنایت شِعار

بر سرِ زلفت بنشیند غبار

خواهی اگر با دلِ خود شور کن

هرچه دلت گفت همان‌طور کن

این همه بشنید منوچهر از او

هیچ نیامد به دلش مِهر از او

روحِ جوان همچو دلش ساده بود

منصرِف از میلِ بت و باده بود

گرچه به قد اندکی افزون نمود

سالِ وی از شانزده افزون نبود

کشمکشِ عشق ندیده هنوز

لَذَّت مستی نچشیده هنوز

با همۀ نوش لبی ای عجب

کز میِ نوشش نرسیده به لب

بود در او روحِ سپاهیگری

مانعِ دل باختن و دلبری

لاجَرَم از حُجب جوابی نداد

یافت خِطابی و خِطابی نداد

گویی چسبیده ز شَهد زیاد

لب به لبِ آن پسرِ حور زاد

زُهره دگر باره سخن ساز کرد

زمزمۀ دلبری آغاز کرد

کای پسرِ خوب تعلّل مکن

در عملِ خیر تأمّل مکن

مهر مرا ای به تو از من دُرود

بینی و از اسب نیایی فرود؟!

صبح به این خُرَّمی و این چمن

با چمن آرا صنمی همچو من

حیف نباشد که گِرانی کنی

صابِری و سخت گمانی کنی

لب مَفِشار اینهمه بر یکدگر

رنگِ طبیعی ز لب خود مبر

یا برسد سرخیِ او را شکست

یا کندش سرخ‌تر از آنچه هست

آنکه ترا این دهنِ تنگ داد

وان لبِ جان پرورِ گلرنگ داد

داد که تا بوسه فَشانی همی

گه بدهی گه بِسِتانی همی

گاه به ده ثانیه بی بیش و کم

گیری سی بوسه زمن پشتِ هم

گاه یکی بوسه ببخشی ز خویش

مدّتش از مدّت سی بوسه بیش

بوسۀ اوّل ز لب آید به در

بوسۀ ثانی کشد از ناف سر

حال ببین میلِ کدامین تُراست

هر دو هم ارمیل تو باشد رواست

باز چو این گفت و جوابی ندید

زورِ خدایی به تن اندر دمید

دست زد و بندِ رکابش گرفت

ریشۀ جان و رگِ خوابش گرفت

خواه نخواه از سرِ زینش کشید

در بغلِ خود به زمینش کشید

هر دو کشیده سرِ سبزه دراز

هر دو زده تکیه بر آرنجِ ناز

قد متوازی و مُحاذی دو خَد

گویی کاندازه بگیرند قد

عارضِ هر دو شده گلگون و گَرم

این یکی از شهوت و آن یک ز شرم

عشق به آزرم مقابل شده

بر دو طرف مسأله مشکل شده

زهرۀ طناز به انواعِ ناز

کرد بر او دستِ تمتّع دراز

تُکمه به زیر گلویش هرچه بود

با سرِ انگشتِ عُطوفت گشود

یافت چو با بی کُلَهی خوشترش

کج شد و برداشت کلاه از سرش

دست به دو قسمتِ فرقش کشید

برقی از آن فرق به قلبش رسید

موی که نرم افتد و تیمار گرم

برق جهد آخر از آن موی نرم

از کفِ آن دست که با مهر زد

برقِ لطیفی به منوچهر زد

رفت که بوسد ز رخِ فرّخش

رنگِ منوچهر پرید از رُخَش

خورد تکان جملۀ اعضایِ او

از نُکِ سر تا به نُکِ پای او

دید کز آن بوسه فنا می‌شود

بوالهوس و سر بهوا می‌شود

دید که آن بوسه تمامش کند

منصرِف از شغلِ نظامش کند

بر تنِ او چِندِشی آمد پدید

پس عَرَقی گرم به جانش دوید

بُرد کمی صورتِ خود را عقب

طرفه دلی داشته یا للعجب!

زُهره از این واقعه بی تاب شد

بوسه میان دو لبش آب شد

هر رُطَبی را که نچینی به وقت

آب شود بعد به شاخِ درخت

گفت ز من رخ ز چه بر تافتی؟

بلکه ز من خوب تری یافتی

دل به هوایِ دگری داشتی؟

یا لبِ من بی نمک انگاشتی

بر رُخَم ار آخته بودی تو تیغ

به که ز من بوسه نمایی دِریغ

جز تو کس از بوسۀ من سر نخورد

هیچکس این طور به من بر نخورد

از چه کنی اَخم مگر من بَدَم

بلکه ملولی که چرا آمدم؟

من که به این خوبی و رعناییم

دختَرَکی عشقی و شیداییم

گیرِ تو افتاده‌ام ای تازه کار

بهتر از این گیر نیاید شکار

خوب ببین بد به سراپام هست؟

یک سرِ مو عیب در اعضام هست؟

هیچ خدا نقص به من داده است؟

هیچ کسی مثل من افتاده است؟

این سر و سیمایِ فرح زایِ من

این فرح افزا سر و سیمایِ من

این لب و این گونه و این بینیم

بینیِ همچون قلمِ چینیم

این سر و این سینه و این ساقِ من

این کفِ نرم این کفلِ چاقِ من

این کَل و این گردن و این نافِ من

این شکمِ بی شکنِ صافِ من

این سر و این شانه و این سینه‌ام

سینۀ صافی تر از آیینه‌ام

باز مرا هست دو چیزِ دگر

کِت ندهم هیچ از آنها خبر

رازِ درونِ دلِ پاچین مپرس

از صفتِ ناف به پایین مپرس

هست در این پرده بس آوازه‌ها

نغمۀ دیگر زند این سازها

چون بنهم پای طرب بر بِساط

از در و دیوار ببارد نِشاط

بر سرِ این سبزه برقصم چنان

کز اثرِ پام نماند نشان

زیرِ پیِ من نشود سبزه لِه

نرم‌ترم من به تن از کُرکِ بِه

چون ز طرب بر سرِ گُل پا نِهم

در سبکی تالیِ پروانه ام

گر بِجَهَم از سرِ این گُل بر آن

هیچ به گُل‌ها نرسانم زیان

رقصِ من اندر سرِ گُل‌هایِ باغ

رقصِ شعاع است به رویِ چراغ

بسکه بود نَیِّر و رَخشان تَنَم

نور دهد از پسِ پیراهنم

زانچه ترا خوب بُوَد در نظر

بوسۀ من باشد از آن خوبتر

هرچه ز جنس عسل و شِکّر است

بوسۀ من از همه شیرین تر است

تا دو سه بوسه نسِتانی همی

لَذَّتِ این کار ندانی همی

تو بستان بوسه ای از من فَرِه

بد شد اگر، باز سرِ جاش نِه!

ناز مکن! من ز تو خوشگل‌ترم

من ز تو در حسن و وجاهت سَرَم

نی غلط افتاد تو خوشگل‌تری

در همه چیز از همه عالم سری

اخم مکن! گوش به عرضم بده

مُفت نخواهم ز تو، قرضم بده!

نیست در این گفتهٔ من سوسه‌ای

گر تو به من قرض دهی بوسه‌ای

بوسۀ دیگر سر آن می‌نهم

لحظۀ دیگر، به تو پس می‌دهم

من نه ترا بیهده وِل می‌کنم

گر ندهی بوسه دُوئِل می‌کنم!

گر ندهی بوسه عذابت کنم

از عَطَشِ عشق کبابت کنم

نی غلطی رفت، ببخشا به من

دور شد از حَدِّ نِزاکت سخن

بر تو اگر گفتۀ من جور کرد

من چه کنم عشقِ تو این طور کرد

من که نگفتم تو بده بوسه مفت

طاق بده بوسه و برگیر جفت

از چه کنی سد درِ داد و ستد؟

فایده در داد و ستد می‌رسد!

قرض بده منفعتش را بگیر

زود هم این قرض گزارم نه دیر

از لب من بوسه مکرّر بگیر

چون که به آخِر رسد از سر بگیر

از سرِ من تا به قدم یک سره

هست چراگاهِ تو آهو بره

از تو بود درّه و ماهورِ آن

چشمۀ نزدیک و تلِ دور آن

هر طرفش را که بخواهی بچر

هر گُلِ خوبی که بیابی بخر

عیشِ ترا مانع و محذور نیست

تَمر بود یانِع و ناطور نیست

ور تو ندانی چه کنی، یادگیر!

یاد از این زُهره استاد گیر

خیز تو صیّاد شو و من شکار

من بدوم سر به پیِ من گذار

من نه شکارم که ز تو رم کنم

زحمت پایِ تو فراهم کنم

تیر بینداز که من از هوا

گیرم و در سینه کنم جابجا

من ز پِی تیرِ تو هر سو دَوَم

تیرِ تو هر سو رود آن سو رَوَم!

چشم به هم نِه که نبینی مرا

من ز تو پنهان شوم این گوشه‌ها

گر تو مرا آیی و پیدا کنی

می‌دهمت هر چه تمناّ کنی

ریگ بیاور که زنی طاق و جفت

با گروِ بوسه، نه یا حرف مفت

جِر بزنی یا نزنی پَرده‌ای

خوب رخی، هرچه کنی کرده‌ای!

گاه یکی نیز از آن ریگ‌ها

بین دو انگشت بنه در خِفا

بی خبر از من بپران سوی من

نرم بزن بر هدفِ روفِ من

کج شو وزین جویِ روان پشتِ هم

آب بپاش از سرِ من تا قدم

مشت خود از چشمه پر از آب کن

سر به پیِ من نه و پرتاب کن

غصّه مخور گر تنِ من خیس شد

رختِ اتو کردۀ من کیس شد

آب بپاش از سرِ من تا به پا

هست در این کار بسی نکته‌ها

نازک و تنگ است مرا پیرهن

تر که شود نیک بچسبد به تن

پست و بلندی همه پیدا شود

آنچه نهفته است هویدا شود

کشف بسی سرِّ نهانت کند

رازِ پسِ پرده عیانت کند

گاه بکش دست بر ابرویِ من

گاه به هم زن سرِ گیسویِ من

گاه بیا پیش که بوسی مرا

رخ چو برم پیش تو وا پس گرا

گر گذر از بوسه کند مطلبت

می‌زنم انگشتِ ادب بر لبت

گر ببری دست به پایینِ من

ترکه خوری از کفِ سیمینِ من

ناف به پایین نبری دست را

نشکنی از بی‌خِرَدی بست را

گر بِبری دست تَخَطّی به بست

ترکه گُل می‌زنمت پشتِ دست

گاه بیا روی و زمانی به زیر

گاه بده کولی و کولی بگیر

گه به لبِ کوه برآریم های

تا به دل کوه بپیچد صَدای

بخش ۳

سبزه نگر تازه به بار آمده

صافی و پیوسته و روغن زده

سُرسُرۀ فصلِ بهاران بُوَد

وز پی سُر خوردنِ یاران بُوَد

همچو دو پروانۀ خوش بال و پر

داده عِنان بر کفِ بادِ سحر

دست به هم داده بر آن سُر خوریم

گاه به هم گاه ز هم بگذریم

بلکه ز اجرامِ زمین رد شویم

هر دو یکی روحِ مجرَّد شویم

سیر نماییم در آفاقِ نور

از نظرِ مردمِ خاکی به دور

باش تو چون گربه و من موشِ تو

موشِ گرفتار در آغوشِ تو

گربه صفت وَرجَه و گازَم بگیر

وِل ده و پَرتَم کن و بازم بگیر

طفل شو و خُسب به دامانِ من

شیر بنوش از سرِ پستانِ من

از سرِ زلفم طلبِ مُشک کن

با نَفَسِ من عَرَقت خُشک کن

ورجَه و شادی کن و بشکن بزن

گُل بِکن از شاخه و بر من بزن

دست بکش بر شکمِ صافِ من

بوسه بزن بر دهنِ نافِ من

ماچ کن از سینۀ سیمینِ من

گاز بگیر از لبِ شیرینِ من

همچو کَلم بو کن و چون مُل بنوش

بفکن و لُختم کُن و بازم بپوش

غنچه صفت خنده کن و باز شو

عشوه شو و غمزه شو و ناز شو

قِلقِلَکَم می‌ده و نِشکان بگیر

من چه بگویم چه بکن، جان بگیر!

گفت و دگر باره طلب کرد بوس

باز شد آن چهرۀ خندان عَبوس

از غضب افکنده بر ابرو گِرِه

از پیِ پیکار کمان کرده زه

خواست چو با زُهره کند گفتگو

رویِ هم افتاد دو مژگانِ او

خفتنِ مژگانش نه از ناز بود

بلکه در آن خفتگی یک راز بود

امر طبیعی است که در بینِ راه

چون برسد مرد لبِ پرتگاه

خواهد از این سو چو به آن سو جهد

چشمِ خود از واهمه بر هم نِهَد

تازه جوان عاقبت اندیش بود

با خبر از عاقبتِ خویش بود

دید رسیدست لبِ پرتگاه

واهمه از چشم ببست از نگاه

آه چه خو خلبِ مَهیبی است عشق!

مهلکۀ پر ز نهیبی است عشق

کیست که با عشق بچوشد همی

وز دو جهان دیده نپوشد همی

باری از آن بوسه جوانِ دِلیر

واهمه بگرفت و سرافکند زیر

گفت که ای نسخه بَدَل از پَری

جلدِ سوم از قمر و مشتَری

عطفِ بیان از گل و سرو و سَمَن

جملۀ تأکید ز باغ و چمن

دانست از جنس بشر برتری

لیک ندانم بشری یا پری؟

عشوه از این بیش به کارم مکن

صرف مساعی به شکارم مکن

بر لبم آنقدر تَلَنگُر مزن

جاش بماند به لبم، پُر مزن

شوخ مشو، شُعبَده بازی مکن

پیش میا دست درازی مکن

دست مزن تا نشود زینهار

عارضِ من لاله صفت داغدار

گر اثری مانَد از انگشتِ تو

باز شود مشتِ من و مشتِ تو

عذر چه آرد به کسان رویِ من

یک منم و چشمِ همه سویِ من

ظهر که در خانه نهم پای خود

بگذرم از موقفِ لالای خود

آن که قدش چِفته چو شمشیر شد

تا قدِ من راست تر از تیر شد

بیند اگر در رخِ من لکّه‌ای

بی شک از آن لکّه خورد یکّه‌ای

تا دلِ شب غُرغُر و غوغا کند

مُغتَنَمَم سازد و رُسوا کند

خلق چه دانند که این داغ چیست

بر رخ من داغِ تو یا داغِ کیست

کیست که این ظلم به من کرده است

مرد بَرَد تهمت و زن کرده است

شهد لبِ من نَمَکیده است کس

در قُرُقِ من نَچَریده است کس

هیچ خیالی نزده راهِ من

بَدرَقه کس نشده آهِ من

زاغچه کس ننشستم به بام

باد به گوشم نرسانده پیام

سیر ندیده نظری در رُخَم

شاد نگشته دلی از پاسُخَم

هیچ پریشان نشده خواب من

ابر ندیده شبِ مهتابِ من

آینۀ من نپذیرفته رنگ

پایِ نَباتم نرسیده به سنگ

خورده‌ام از خوب رُخان مشت‌ها

سوزنِ نِشکان ز سر انگشت‌ها

خوب رُخان خوش روشان خیل خیل

سویِ من آیند همه همچو سیل

عصر گذر کن طَرَفِ لاله زار

سرو قدان بین همه لاله عِذار

هر زن و مردی که به من بنگرد

یک قدم از پهلوی من نگذرد

عشوه کنان بگذرد از سویِ من

تا زند آرنج به بازویِ من

گرچه جوانم من و صاحب جَمال

مهر بتان را نکنم احتمال

زن نکند در دل جنگی مقام

عشقِ زنان است به جنگی حرام

عاشقی و مردِ سَپاهی کجا

دادنِ دل دست مناهی کجا؟

جایگهِ من شده قلبِ سپاه

قلبِ زنان را نکنم جایگاه

مردمِ بی اسلحه چون گوسفند

در قُرُقِ غیرتِ ما می‌چَرَند

گرگ شناسیم و شبانیم ما

حافظِ ناموسِ کسانیم ما

تا که بر این گلّه بزرگی کنیم

نیست سَزاوار که گُرگی کنیم

خون که چَکَد بهرِ وطن رویِ خاک

حیف بُوَد گر نبُوَد خونِ پاک

قلبِ سپاه است چو مأوایِ من

قلبِ فلان زن نشود جایِ من

مکرِ زنان خوانده‌ام اندر رُمان

عشقِ زنان دیده‌ام از این و آن

دیده و دانسته نیفتم به چاه

کج نکنم پای خود از شاهراه

شاه پرستی است همه دینِ من

حُبِّ وطن پیشه و آیین‌ِ من

بیند اگر حضرتِ اشرف مرا

آید و بیرون کند از صف مرا

گر شنود شاه غضب می‌کند

بی ادبان را شه ادب می‌کند

هر چه میانِ من و تو بگذرد

باد برِ شاه خبر می‌برد

باد بر شاه بَرَد از هوا

کوه بگوید به زبانِ صَدا

بر سرِ ما فکری اگر ره کند

خلقتِ آن فکر، خودِ شه کند

فُرمِ نظام است چو در بر مرا

صحبتِ زن نیست مُیَسَّر مرا

بعد که آیم به لباسِ سِویل

از تو تَحاشی نکنم بی دلیل

ناز نیاموز تو سرباز را

بهرِ خود اندوخته کن ناز را

خیز و برو دست بدار از سرم

نیز مَبَر دست به پایین ترم!

زُهره که در موقعِ گفتارِ او

بود فنا در لبِ گلنارِ او،

مانده در او خیره چو صورتگری

در قلمِ صورتِ بُهت آوری

یا چو کسی هیچ ندیده تَذَرْو

دیده تَذَروی به سرِ شاخِ سرو

دید چو انکارِ منوچهر را

کرد فزون در طلبش مهر را

پنجهٔ عشقست و قوی پنجه ایست

کیست کز این پنجه در اشکنجه نیست

منع بُتان عشق فزون تر کند

ناز، دلِ خون شده خون تر کند

هر چه به آن دیر بود دست رس

بیش بُوَد طالبِ آن را هوس

هرچه که تحصیلِ وی آسان بُوَد

قدر کم و قیمتش ارزان بُوَد

لعل همان سنگ بُوَد لیک سرخ

هست بسا سنگ چو او نیک سرخ

لعل ز معدن چو کم آید به دَر

لاجَرم از سنگ گران سنگ‌تر

گر رادیوم نیز فراوان بُدی

قیمت اَحجارِ بیابان بُدی

الغرض آن انجمن آرایِ عشق

ماهی مستغرِق دریایِ عشق

آتشِ مِهرِ ابد اندوخته

در شررِ آتشِ خود سوخته

گرچه از او آیتِ حِرمان شنید

بیش شدش حرص و فزون شد اُمید

گفت جوان هر چه بُوَد ساده تر

هست به دل باختن آماده تر

مرغِ رمیده نشود زود رام

دام ندیده است که افتد به دام

جَست ز جا با قدِ چون سلسله

طعنه و تشویق و عِتاب و گِلِه

گفت چه ترسوست، جوان را ببین!

صاحبِ شمشیر و نشان را ببین!

آن که ز یک زن بود اندر گریز

در صف مردان چه کند جَست و خیز

مردِ سپاهی و به این کم دلی!

بچّه به این جاهلی و کاهلی!

بسکه ستم بر دلِ عاشق کند

عاشقِ بیچاره دلش دق کند

گرچه به خوبّی رُخَت وَرد نیست

بینِ جوانان چو تو خونسرد نیست

مرد رشید اینهمه وَسواس چیست

مردِ رشیدی، ز کست پاس چیست

پلک چرا رویِ هم انداختی

روز به خود بهرِ چه شب ساختی؟

جز من و تو هیچ کس اینجا که نیست

پاسِ که داری و هراست ز چیست؟

سبزه تو ترسی که گُواهی دهد

نامه به ارکانِ سپاهی دهد

سبزه که جاسوس نباشد به باغ

دادنِ راپورت نداند کلاغ

قلعه بگی نیست که جَلبَت کند

حاکم شرعی نه که حَدَّت زند

نیست در اینجا ماژُری، محبَسی

منصبِ تو از تو نگیرد کسی

بیهُده از شاه مترسان مرا

جانِ من آن قدر مرنجان مرا

در تو نیابد غضبِ شاه راه

هیچ مَتَرس از غضبِ پادشاه

عشق فکن در سرِ مردم منم

عشقِ ترا در سرِ شاه افکنم

چون گلِ رخسارِ تو وا می‌شود

شاه هم از زُهره رضا می‌شود

این همه محجوب شدن بیخود است

حُجب ز اندازه فزون تر بد است

مرد که در کار نباشد جَسور

دور بُود از همه لذات، دور!

هر که نهند پایِ جَلادت به پیش

عاقبت از پیش بَرَد کار خویش

آن که بود شرم و حیا رهبرش

خلق رُبایند کلاه از سرش

هر که کند پیشۀ خود را ادب

در همه کار از همه مانَد عقب

کام طلب، نام طلب می‌شود

شاخِ گُلِ خشک، خَطَب می‌شود

زندگیِ ساده در این روزگار

ساده مشو، هیچ نیاید به کار!

گر تو هم این قدر شوی گول و خام

هیچ ترقّی نکنی در نظام

آتَشِ سرخی تو، خُمُودت چرا

آبِ روانی تو، جُمُودت چرا

تازه جوانی تو، جوانیت کو؟

عید بُوَد، خانه تکانیت کو؟

لعلِ ترا هیچ به از خنده نیست

اخم به رخسارِ تو زیبنده نیست

گر نه پیِ عشق و هوا داده‌اند

این همه حسن از چه ترا داده‌اند؟

کان ز پیِ بذلِ زر آمد پدید

شاخه برای ثمر آمد پدید

نور فشانی است غرض از چراغ

بهر تفرّج بُود آیینِ باغ

دُرِّ ثمین از پیِ تزیین بُوَد

دخترِ بکر از پیِ کابین بود

غنچه که در طرف چمن وا شود

می نتوان گفت که رسوا شود

مه که ز نورش همه را قسمتست

می نتوان گفت که بی عصمتست

حسنِ تو بر حدِّ نصاب آمده

بیشتر از حدّ و حساب آمده

حیف نباشد تو بدین خَطّ و خال

بر نخوری، بر ندهی از جمال

عشق که نَبوَد به تو، تنها گلی

عشق که شد، هم گل و هم بلبلی

زندگیِ عشق عجب زندگیست

زنده که عاشق نبُوَد زنده نیست

حسنِ بِلا عشق ندارد صفا

لازم و ملزومِ همند این دو تا

قدرِ جوانی که ندانی بدان

چند صباحی که جوانی بدان

بعد که ریشِ تو رسد تا کمر

با تو کسی عشق نورزد دگر

عشق به هر دل که کند انتخاب

همچو رود نرم که در دیده خواب

عشق بدین مرتبه سهلُ‌القبول

بر تو گِران آمده ای بوالفضول

گر تو نداری صفتِ دلبری

مرد نی‌ای صفحه‌ای از مرمِری

پردۀ نقّاشیِ الوانیا

ساخته از زر بُتِ بی جانیا

از تو همان چشم شود بهره ور

عضوِ دگر بهره نبیند دگر

عکسِ تو در چَشمِ من افتاده است

مستیِ چشم من از آن باده است

این که تو گفتی که ز مِهری بَری

فارغی از رسم و ره دلبری

آن لبِ لعلِ تو هم اندر نهفت

وصفِ ترا با من این گونه گفت

گفت و نگفته است یقیناً دروغ

تازه رسیدی تو به حدِّ بلوغ

شاخ تو پیوند نخورده هنوز

طوطیِ تو قند نخورده هنوز

جمع نگشتست هنوز از عِفاف

دامنِ پیراهنِ تو رویِ ناف

وصلِ تو بر شیفتگان نوبر است

نوبر هر میوه گرامی‌تر است

من هم از آن سویِ تو بشتافتم

کاشهبِ تو تازه نفس یافتم

از تو توان لذّت بسیار بُرد

با تو توان تخته زد و باده خورد

با تو توان خوب هم آغوش شد

خوب در آغوشِ تو بی‌هوش شد

می‌گذرد وقت، غنیمت شمار!

بر خور از این سفرۀ بی انتظار!

چون سخنِ زُهره به این جا رسید

کارِ منوچهر به سختی کشید

دید به گِل رفته فرو پای او

شورشی افتاده بر اعضای او

دل به برش زیر و زبر می شود

عضو دِگر طَورِ دگر می‌شود!

گویی جامی در کشیده است می

نشوه شده داخلِ شریانِ وی

یا مگر از رخنۀ پیراهنش

مورچِگان یافته ره بر تنش

رفت از این غُصّه فرو در خیال

کاین چه خیالست و چه تغییرِ حال

از چه دلش در تپش افتاده است

حوصله در کشمکش افتاده است

گرسنه بودش دل و سیرش نگاه

ظاهرِ او معنی خواه و نخواه

شرم بر او راهِ نَفس می‌گرفت

رنگ به رخ داده و پس می گرفت

رنگ پریده اگر اندر هوا

قابلِ حسّ بودی و نشو و نما

زان همه الوان که از آن رخ پرید

قوسِ قُزَح می‌شدی آن جا پدید

خواست نیفتاده به دامِ بلا

خیزد و زان ورطه زند ور حلا

گفت دِریغا که نکرده شکار

هیچ نیفتاده تفنگم به کار

گور و گوزنی نزده بر زمین

کبک نیاویخته بر قاچِ زین

سایه برفت و بپرید آفتاب

شد سرِ ما گرم چو این جویِ آب

سوخت ز خورشید رخِ روشنم

غرقِ عرق شد ز حرارت تنم

خانگیانم نگرانِ منند

چشم به ره منتظرانِ منند

صحبتِ عشق و هوس امروز بس

منتظران را به لب آمد نفس

جمعۀ دیگر لبِ این سنگِ جو

باد میانِ من و تو رانده‌وو

زهره چو بشنید نوایِ فِراق

طاقتش از غصّه و غم گشت طاق

دید که مرغِ دل آسیمه سر

در قفسِ سینه زند بال و پر

خواهد از آن تنگ مکان برجهد

بال زنان سر به بیابان نهد

رویِ هم افکند دو کف از اسف

باز سویِ سینۀ خود برد کف

داد بر آرامگهِ دل فشار

تا نکند مرغِ دل از وی فرار

اشک به دورِ مژه‌اش حلقه بست

ژاله به پیراهنِ نرگس نشست

گفت که آه ای پسرِ سنگ دل

ای ز دلِ سنگِ تو خارا خَجِل

مادر تو گر چو تو مَنّاعه بود

هیچ نبودی تو کنون در وجود

ای عجبا آن که ز زن آفرید

چون ز زن این گونه تواند برید!

حیف بُوَد از گهرِ پاکِ تو

این همه خودخواهی و امساکِ تو

این چه دلست ای پسرِ بی نظیر

سخت تر از سنگ و سیه تر ز قیر

تا به کی آرم به تو عجز و نیاز

وای که یک بوسه و این قدر ناز!؟

این همه هم جور و ستم می‌شود

از تو ز یک بوسه چه کم می‌شود

گرچه مرا بی تو روا کام نیست

بی تو مرا لحظه ای آرام نیست

گر تو مَحَبَّت گُنَه انگاشتی

این همه حسن از چه نگه داشتی

کاش شود با تو دو روزی ندیم

نایبِ هم قدِّ تو عبدالرّحیم

یک دو شبی باش به پهلویِ او

تا که کند در تو اثر خویِ او

تا تو بیاموزی از آن خوش خِصال

طرزِ نظر بازی و غنج و دلال

بین که خداوند چه خوبش نمود

پادشهِ مُلکِ قلوبش نمود

مکتبِ عشق است سپرده به او

اوست که از جمله بُتان برده گو

آنچه ندانی تو ازو یاد گیر

مشقِ نکو کاری از اُستاد گیر

خوب ببین خوب رُخان چون کنند

صیدِ خَواطِر به چه افسون کنند

اهلِ نظر جمله دعایش کنند

شیفتگان جان به فدایش کنند

خلق بسوزند به راهش سپند

تا نرسد خویِ خوشش را گزند

وه چه بسا سیم رخ و سیم ساق

بهرِ وی از شوی گرفته طلاق

این همه از عشق فحاشی مکن

سفسطه و عذرتراشی مکن

جمعه و تعطیل، شتابت ز چیست

با همه تعجیل اَیابَت ز چیست؟

رنج چو عادت شود آسودگیست

قید بی‌آلایشی آلودگیست

گر تو نخواهی که دمد آفتاب

باز کن آن لعلِ لب و گو متاب

گر به رُخَت مهر رساند زیان

دامنِ پاچین کنمت سایبان

جا دهمت همچو روان در تنم

گیرمت اندر دلِ پیراهنم

در شکنِ زلف نهانت کنم

مخفی و محفوظ چو جانت کنم

دسته‌ای از طرّهٔ خود بر چِنَم

بادزنی سازم و بادت زنم

اشک ببارم به رخت آن قَدَر

تا نکند در تو حرارت اثر

سازمت از چشمۀ چَشمِ زُلال

چالۀ لب چاهِ زنخ مال مال

آن دو کبوتر که به شاخ اندرند

حاملِ تختِ منِ نام آورند

چون سفر و سیر کنم در هوا

تختِ مرا حمل دهند آن دو تا

پر کشم از خاک به سویِ سپهر

تندتر از تابشِ اَنوارِ مهر

گویمشان آمده پر وا کنند

بر سرِ تو سایه مُهیّا کنند

این که گَه از شاه بترسانیَم

گه زَنِ مردم به غلط خوانیَم

هیچ ندانی تو که من کیستم

آمده این جا ز پیِ چیستم

من که تو بینی به تو دل باختم

رویِ ترا قبلۀ خود ساختم

حجله نشینِ فلکِ سوّمم

عاشق و معشوق کُنِ مردمم

شور به ذرّاتِ جهان می‌دهم

حسن به این، عشق به آن می‌دهم

چشم به هر کس که بدوزم همی

خرمنِ هستیش بسوزم همی

عشقِ یکی بیش و یکی کم کنم

بیش و کمِ آن دو مُنَظَّم کنم

هرکه ببینم به جنون می‌رود

دارد از اندازه برون می‌رود

عشق عنان جانبِ خون می کشد

کارِ مَحَبَّت به جُنون می‌کشد

مختصری رحم به حالش کنم

راه نمایی به وِصالش کنم

چاشنی خوانِ طبیعت منم

زین سبب از بین خدایان زنم

گرچه همه عشق بود دینِ من

باد بر او لعنت و نفرینِ من

داد به من چون غم و زحمت زیاد

قسمت او جز غم و زحمت مباد!

تا بُوَد، افسرده و ناکام باد!

عشق خوش آغاز و بد انجام باد!

یا ز خوشی میرد و یا از ملال

هیچ مبیناد رُخِ اعتدال

باد چو اطفال همیشه عَجول

بی سببی خوش دل و بی خود ملول

خانه خدایی کند آن را به روز

خادمِ مستی به لقب خانه سوز

پهن کند بسترِ خوابش به شام

خادمه‌ای بوالهوس آشفته نام

باد گرفتار به لا و نِعَم

خوف و رَجا چیره بر او دم به دم

صبر و شکیبایی ازو دور باد

با گله و دَغدَغه محشور باد

آن که خداوند خدایان بُوَد

خالقِ ما و همه کیهان بُوَد

عشق چو در قالبِ من آفرید

قالبِ من قالبِ زن آفرید

گر تو شوی با منِ جاوید مَع

زندۀ جاوید شوی بِالتَّبع

نیست فنا چون به من اندر ز مَن

زندۀ جاوید شوی همچو من

من نه ز جنسِ بشرم نه پَری

دارم از این هر دو گهر برتری

رَبَّهِ نَوعَم به زبانِ عرب

داور حسنم به لِسانِ ادب

اوّلِ اسمِ تو چو باشد مَنُو

هست مرا خواندنِ مینو نِکو

مینویِ عشقم من و عشقم فن است

وان همه شیدایی و شور از من است

گر نَبُدی مرتعِ من در فلک

سفرۀ هستی نشدی با نمک

سر به سرِ عشق نهادن خطاست

آلهه عشق بسی ناقُلاست

حکم به درویش و به سلطان کند

هرچه کند با همه یک سان کند

گر تو نخندی به رُخم این سفر

بر لبِ خود خنده نبینی دگر

گرچه تو در حسن امیرِ منی

عاقبه‌الامر اسیرِ منی

آلهۀ عشق بسی زیرک است

پیرِ خرد در برِ او کودک است

حسن شما آدمیان کم بقاست

عشق بود باقی و باقی فناست

جملۀ عُشّاق مطیعِ من اند

مظهرِ افکارِ بدیعِ من اند

هرچه لطیف است در این روزگار

وانچه بود زینت و نقش و نگار

آنچه بُوَد عشرتِ رویِ زَمی

وانچه از او کیف کند آدمی

شعرِ خوش و صوتِ خوش و رویِ خوش

سازِ خوش و نازِ خوش و بویِ خوش

فکرِ بدیعِ همه دانشوران

نغمۀ جان پرورِ رامش گران

جمله برون آید از این کارگاه

کز اثرِ سعیِ من افتد به راه

جمله ز آثارِ شریفِ من اند

یکسره مصنوعِ ظریفِ من‌اند

بذرِ مَحَبَّت را من داشتم

کامده و رویِ زمین کاشتم

روی زمین است چو کانوایِ من

طرح کنم بر رخش انواعِ فن

رویِ زمین هرچه مرا بنده اند

شاعر و نقّاش و نویسند‌‌ه‌اند

گه رافائل گه میکِلانژ آورم

گاه هُومر گه هِرُودت پرورم

گاه کمالُ المُلک آرم پدید

رویِ صنایع کنم از وی سفید

گاه قلم در کفِ دشتیِ دِهَم

بر قلمش رویِ بهشتی دِهَم

گاه به خیلِ شعرا لج کنم

خلقتِ فرزانۀ ایرَج کنم

تار دهم در کفِ درویش خان

تا بدهد بر بدنِ مُرده جان

گاه زنی همچو قمر پروَرَم

در دهنش تُنگِ شکر پرورم

من کُلُنِل را کُلُنِل کرده ام

پنجۀ وی رهزنِ دل کرده ام

نام مجازیش عَلیِّ نَقی است

نامِ حقیقیش ابُوالموسِقی است

دقّتِ کامل شده در سازِ او

بی خبرم لیک ز آوازِ او

پیشِ خود آموخته آواز را

لیک من آموختمش ساز را

من شده ام ماشطۀ خَطّ و خال

تا تو شدی همچو بَدیعُ الجمال

من به رُخَت بردم از آغاز دست

تا شدم امروز به تو پای بست

من چو به حُسنِ تو نبردم حَسَد

نَوبرِ حسنِ تو به من می‌ رسد

من چو ترا خوب بیاراستم

از پی حَظِّ دلِ خود خواستم

من گُلِ روی تو نمودم پدید

خارِ تو بر پایِ خودِ من خلید

آن که خداوند بُوَد بر سپاه

بر فلکِ پنجمش آرامگاه

نامش مرّیخ خداوندِ عزم

کارش پروردنِ مردانِ رزم

معبد او ساخته از سنگ وروست

تربیتِ مردِ سلحشور از اوست

بینِ خدایان به همه غالب است

طاعت او بر همه کس واجب است

با همه ارباب در ا نداخته

نزدِ من اما سپر انداخته

خیمۀ جنگش شده بالینِ من

معرکه‌اش سینۀ سیمینِ من

مِغفَرِ او جامِ شرابِ من است

نیزۀ او سیخِ کبابِ من است

بر همه دعویّ خدایی کند

وز لبِ من بوسه گدایی کند

مایلِ بی عاری و مستی شده

شخصِ بدان هَیمَنه دستی شده

بر لبِ او خنده نمی‌دید کس

مشغله اش خوردنِ خون بود و بس

عاقبت الامر ادب کردمش

معتدل و صلح طلب کردمش

صد من از او سیم و زر اندوختم

تاش کمی عاشقی آموختم

حال غرور و ستمش کم شده

مختصری مَردِ کِه آدم شده

طبلِ بزرگش که اگر دم زدی

صلحِ دُوَل را همه بر هم زدی

گوشه‌ای افتاده و وارو شده

میزِ غذا خوردنِ یارو شده

خواهم اگر بیش لَوَندی کنم

مفتضحش چون بُزِ قندی کنم

مسخرۀ عالم بالا شود

حاج زکی خانِ خداها شود!

بخش ۴

بود به بند تو خداوند عشق

خواست نَبُرَّد گلویت بندِ عشق

باش که حالا به تو حالی کنم

دِقِّ دل خود به تو خالی کنم

ثانیه‌ای چند بر او چشم بست

برقی از این چشم به آن چشم جَست

یک دوسه نوبت به رُخَش دست برد

گرچه نزد بر رُخِ او دستبرد

کند بِنایِ دلِ او را ز بُن

کرد به وی عشق خوداَنژِکسیُون

باز جوان عذر تراشی گرفت

راهِ تبّریّ و فحاشی گرفت

گفت که ای دخترکِ با جمال

تعبیه در نُطقِ تو سِحرِ حلال

با چه زبان از تو تقاضا کنم

شرِّ ترا از سرِ خود وا کنم

گر به یکی بوسه تمام است کار

این لبِ من آن لبِ تو هان بیار!

گر بکَشَد مِهرِ تو دست از سرم

من سرِ تسلیم به پیش آورم

گر شوی از من به یکی بوسه سیر

خیز، علی الله، بیا و بگیر

عقل چو از عشق شنید این سخن

گفت که: یا جای تو یا جای من!

عقل و محَبَّت بِهَم آویختند

خون ز سر و صورتِ هم ریختند

چون که کمی خون ز سر عقل ریخت

جَست وز میدان مَحَبّت گُریخت

گفت برو آن تو و آن یارِ تو

آن به کف یارِ تو افسارِ تو

رو که خدا بر تو مددکار باد

حافظت از این زنِ بدکارباد

زُهره پی بوسه چو رُخصَت گرفت

بوسۀ خود از سر فرصت گرفت

همچو جوانی که شبان گاه مست

کوزۀ آبِ خنک آرد به دست

جَست و گرفت از عقب او را به بر

کرد دو پا حلقه بر او چون کمر

داد سرش را به دل سینه جا

به به از آن متّکی و متّکا

دست به زیر زنخش جای داد

دستِ دگر بر سرِ دُوشَش نهاد

تارِ دو گیسوش کشیدن گرفت

لب به لبش هِشت و مَکیدن گرفت

زُهره یکی بوسه ز لعلش رُبود

بوسه مگو آتشِ سوزنده بود

بوسه‌ای از ناف در آمد برون

رفت دگر باره به ناف اندرون

هوش ز هم برده و مدهوشِ هم

هر دو فُتادند در آغوش هم

کوه صَدا داد از آن بانگِ بوس

نوبتیِ عشق فرو کوفت کوس

داد یکی زان دو کبوتر صغیر

آه که شد کودکِ ما بوسه گیر!

آن دگری گفت که شادیم شاد

بوسه ده و بوسه ستان شاد باد!

یک وَجَب از شاخه بجستند باز

بوسه که رد شد بنشستند باز

خود ز شَعَف بود که این پر زدند

یا ز اَسَف دست به هم بر زدند؟

گفت برو! کارِ تو را ساختم

در رهِ لاقیدیت انداختم

بارِ مَحَبَّت نکشیدی، بکش!

زحمتِ هِجران نچشیدی، بچَش!

چاشنیِ وصل ز دوری بُوَد

مختصری هِجر ضَروری بُوَد

تا سَخَطِ هِجر بیابی همی

با دگران سخت نتابی همی

زُهره چو بنمود به گردون صعود

باز منوچهر در آن نقطه بود

مست صفت سست شد اعصابِ او

برد در آن حال کمی خوابِ او

از پسِ یک لحظه ز خمیازه‌ای

جست ز جا بر صفتِ تازه‌ای

چشم چوزان خوابِ گران بر گشود

غیرِ منوچهرِ شبِ پیش بود

دید کمی کوفتگی در تنش

لیک نَشاطی به دلِ روشنش

گفتی از آن عالم تن در شده

وارد یک عالَم دیگر شده

در دلِ او هست نَشاط دگر

دور و بر اوست بِساطِ دگر

جملۀ اعضای تنش تر شده

قالبش از قبل سَبُکتر شده

لحظه‌ای این گونه تَعاریف داشت

پس تنش آسود و عرق واگذاشت

چشم چو بِگشود در آن دامنه

دید که جا تر بود و بچّه نِه

خواست رود دید که دل مانع است

پای هم البتّه به دل تابع است

عشقِ شکار از دلِ او سلب شد

رفت و شکارِ تپشِ قلب شد

هیچ نمی کَند از آن چشمه دل

جان و دِلَش گشته بدان مُتّصِل

همچو لئیمی که سرِ سبزه‌ها

گُم کند انگشتریِ پر بَها

گویی مانده است در آن جا هنوز

چیزَکی از زُمرۀ گیتی فُروز

بر رُخِ آن سبزۀ نیلی فِراش

رفته و مانده است به جا جای پاش

از اثرِ پا که بر آن هِشته بود

سبزه چو او داغ به دل گشته بود

می دهد امّا به طریقی بَدَش

سبزۀ خوابیده نشانِ قَدَش

گفت که گر گیرمش اندر بَغَل

نقشِ رخِ سبزه پذیرد خَلَل

این سرو این سینه و این رانِ او

این اثرِ پایِ دُر افشانِ او

گر بزنم بوسه بر آن جایِ پای

سبزۀ خوابیده بجنبد ز جای

حیف بُوَد دست بر این سبزه سود

به که بمانَد به همان سان که بود

این گره آن است که او بسته است

بر گِرِهِ او نتوان بُرد دست

بستۀ او را به چه دل وا کنم

به که بر این سبزه تماشا کنم

آه چه غرقابِ مَهیبی است عشق!

مهلکۀ پر ز نَهیبی است عشق

غمزۀ خوبان دلِ عالَم شکست!

شیر دل است آن که از این غمزه رَست

مثنوی‌ها

عارف نامه

زهره و منوچهر

شمارهٔ ۱ - انقلاب ادبی : ای خدا باز شبِ تار آمد

شمارهٔ ۲ - شاه و جام : پادشهی رفت به عزمِ شکار

شمارهٔ ۳ - مکاتبۀ منظوم : به یکی از دوستان مُتَشاعر مُتِذَوِّق خود که معهود ...

شمارهٔ ۴ - نصیحت به فرزند : از مالِ جهان ز کهنه و نو

شمارهٔ ۵ - مکتوب منظوم : وَ عَلَیکَ السَّلام میرآخور

شمارهٔ ۶ - داستان دو موش : ای پسر لحظه ای تو گوش بده

شمارهٔ ۷ - خرس و صیّادان : یکی خِرس بودست در جنگلی

شمارهٔ ۸ - برای کتابِ آقای مخبر السَّلطنه گفته شد در خیالاتِ عالیِ طفل

شمارهٔ ۹ - شیر و موش : بود شیری به بیشه‌ای خفته

شمارهٔ ۱۰ - شاعر این بیت ها را گِرداگِردِ تصویرِ خویش نوشته است

شمارهٔ ۱۱ - کار و کوشش سرمایۀ پیروزی است : برزگری کِشته خود را دِرود

شمارهٔ ۱۲ - هدیۀ عاشق : عاشقی محنتِ بسیار کشید

شمارهٔ ۱۳ - انتقاد : باز بر تافت به عالَم خورشید

شمارهٔ ۱۴ - جواب به خرده‌گیر : شنیدم یاوه‌گویی هرزه‌پویی

شمارهٔ ۱۵ - مزاح با یکی از وزیران : وزیرا از مبارک بیضه ات دور

شمارهٔ ۱۶ - بر سنگ مزار : ای نکویان که در این دنیایید

شمارهٔ ۱۷ - شکوۀ شاگرد : چنین می گفت شاگردی به مَکتَب

شمارهٔ ۱۸ - کلاغ و روباه : کلاغی به شاخی شده جای گیر

شمارهٔ ۱۹ - شوقِ درس خواندن : حمد بر کردگارِ یکتا باد

شمارهٔ ۲۰ - نوروزِ کودکان : عید نوروز و اوّل سال است

شمارهٔ ۲۱ - انتقاد از مستشاران : نبینی خیر از دنیا عَلایی

شمارهٔ ۲۲ - پسرِ بی هنر : داشت عباس قلی خان پسری

شمارهٔ ۲۳ - در هجوِ اعتمادالتجارِ اصفهانی : ای بی خرد اعتمادِ تُجّار

شمارهٔ ۲۴ - ستایشِ صنیع الدّوله : طبیعت گر شَگَرفی ها نَماید

شمارهٔ ۲۵ - خر و عَزب : شد گذار عزبی از در باغ

شمارهٔ ۲۶ - نکته : طبع من این نکته چه پاکیزه گفت

شمارهٔ ۲۷ - قبلۀ آمال : حاجیان رَخت چو از مکه برند

شمارهٔ ۲۸ - طوطی : مرا هست یک طوطی اندر قفس

شمارهٔ ۲۹ - آرزویِ خرِّ دُم بریده : بوده است خری که دُم نبودَش

شمارهٔ ۳۰ - دو قوچِ جنگی : چه خواهند از جان هم این دو قوچ

شمارهٔ ۳۱ - گفتگو با جوانِ فرنگی مَآب : گفتم به جوانکی مُفَرَّنگ

شمارهٔ ۳۲ - سوءِ ظَنّ : نمی‌دانم چرا حَتم است و واجب

شمارهٔ ۳۳ - غَلَبه بر خَشم : پیش تر زان کِت غَضَب گردد عیان

شمارهٔ ۳۴ - دزدانِ نادان : دو نفر دزد خری دزدیدند

شمارهٔ ۳۵ - طبیعی گویی : هرچه گویی تو طبیعی می‌گوی

شمارهٔ ۳۶ - حُرمتِ ربا : گفت روزی به جعفرِ صادق

شمارهٔ ۳۷ - سَجعِ مُهرِ شُتُر : گاه بارَم خار باشد گاه دُر

شمارهٔ ۱ - انقلاب ادبی

ای خدا باز شبِ تار آمد

نه طبیب و نه پرستار آمد

باز یاد آمدم آن چَشمِ سیاه

آن سرِ زلف و بُناگوشِ چو ماه

دردم از هر شبِ پیش افزون است

سوزشِ عشق ز حد بیرون است

تندتر گشته ز هر شب تبِ من

بدتر از هر شبِ من امشبِ من

نکند یادِ من آن شوخ پسر

نه به زور و نه به زاری نه به زر

کارِ هر دردِ دگر آسان است

آه از این درد که بی درمان است

یا رب آن شوخ دگر باز کجاست

کاتش از جانِ من امشب برخاست

باز چشمِ که بر او افتاده است

که دلم در تک و پو افتاده است

به بِساطِ که نهاده است قدم؟

که من امشب نشکیبم یک دم

بر دلم دایم از او بیم آمد

تِلِگرافات که بی سیم آمد

ساعتِ ده شد و جانم به لب است

آخر ای شوخ بیا نصف شب است

گر نیایی تو شوم دیوانه

عاشقم بر تو، شنیدی یا نه

هرچه گفتی تو اطاعت کردم

صرفِ جان، بذلِ بِضاعت کردم

حق تو را نیز چو من خوار کند

به یکی چون تو گرفتار کند

دوری و بی مَزِگی باز چرا

من که مُردم ز فِراقت دِ بیا

بکشی همچو من آهِ دگری

بشوی چشم‌به‌راهِ دگری

تا تو هم لَذّتِ دوری نَچَشی

دست از کشتنِ عاشق نَکَشی

این سخن‌ها به که می‌گویم من

چاره دل ز که می‌جویم من

دایم اندیشه و تشویش کنم

که چه خاکی به سر خویش کنم

یک طرف خوبیِ رفتار خودم

یک طرف زحمتِ همکارِ بدم

یک طرف پیری و ضعفِ بَصَرم

یک طرف خرجِ فرنگِ پِسَرَم

دایم افکنده یکی خوان دارم

زائر و شاعر و مهمان دارم

هرچه آمد به کَفَم گُم کردم

صرفِ آسایشِ مردُم کردم

بعدِ سی سال قلم فرسایی

نوکری، کیسه بُری، مُلاّیی

گاه حاکم شدن و گاه دبیر

گه ندیمِ شه و گه یارِ وزیر

با سفرهایِ پیاپی کردن

ناقۀ راحت خود پی کردن

گَردِ سرداریِ سلطان رُفتن

بله قربان بله قربان گفتن

گفتنِ این که ملک ظِلِّ خُداست

سینه‌اش آینهٔ غیب‌نماست

مدّتی خلوتیِ خاصّ شدن

همسرِ لوطی و رقّاص شدن

مرغ ناپُخته ز دَوری بُردَن

رویِ نان هِشتَن و فوری خوردن

ساختن با کمک و غیر کمک

از برایِ رفقا دوز و کلک

باز هم کیسه‌ام از زر خالی است

کیسه‌ام خالی و همّت عالی است

با همه جُفت و جَلا و تَک و پو

دان ما پُش ایل نیامِم اَن سُل‌سو

نه سری دارم و نه سامانی

نه دهی، مزرعه‌ای، دُکاّنی

نه سر و کار به یک بانک مراست

نه به یک بانک یکی دانگ مراست

بگریزد ز من از نیمه راه

پول غول آمد و من بسم‌الله

من به بی‌سیم‌وزری مأنوسم

لیک از جایِ دگر مأیوسم

کارِ امروزه من کارِ بدی است

کارِ انسانِ قلیل‌الخردی است

انقلابِ ادبی محکم شد

فارسی با عربی توأم شد

درِ تجدید و تجدّد وا شد

ادبّیاتْ شَلَم‌شُوربا شد

تا شد از شعر برون وزن ورَوی

یافت کاخِ ادبیّات نُوی

می‌کُنم قافیه‌ها را پس و پیش

تا شوم نابغهٔ دورهٔ خویش

گلهٔ من بود از مشغَله‌ام

باشد از مشغَلهٔ من گِلِه‌ام

همه گویند که من اُستادم

در سخن دادِ تجدّد دادم

هر ادیبی به جَلالت نرسد

هر خَری هم به وکالت نرسد

هر دَبَنگُوز که والی نشود

دامَ اِجلالهُ العالی نشَود

هرکه یک حرف بزد ساده و راست

نتوان گفت رئیس‌الوزراست

تو مپندار که هر احمقِ خر

مُقبِلُ‌السَّلطَنِه گردد آخَر

کارِ این چرخِِ فلک تو‌درتوست

کس نداند که چه در باطنِ اوست

نقدِ این عمر که بسیار کم است

راستی بد گذراندن ستم است

این جوانان که تجدّدطلبند

راستی دشمن علم و ادبند

شعر را در نظرِ اهلِ ادب

صَبر باشد وَتَد و عشقْ سَبَب

شاعری طبعِ روان می‌خواهد

نه معانی نه بیان می‌خواهد

آن که پیشِ تو خدایِ ادبند

نکته‌چینِ کلماتِ عربند

هرچه گویند از آن جا گویند

هرچه جویند از آن جا جویند

یک طرف کاسته شأن و شرفم

یک طرف با همه دارد طرفم

من از این پیش معاون بودم

نه غلط‌کار نه خائن بودم

جاکِشی آمد و معزولم کرد

............ آواره و بی‌پولم کرد

چه کنم؟ مرکزیان رِشوَه‌خورند

همگی کاسه‌بر و کیسه‌بُرند

بعد گفتند که این خوب نشد

لایقِ خادمِ محبوب نشد

پیش خود فکر به حالم کردند

اَنپِکتُر زِلزالَم کردند

چند مه رفت و مازرهال آمد

شُشَم از آمدنش حال آمد

یک معاون هم از آن کج‌کُلَهان

پرورش‌دیده در امعاء شَهان

جَسته از بینیِ دولت بیرون

شده افراطیِ اِفراطیّون

آمد از راه و مزَن بر دِل شد

کارِ اهلِ دل از او مشکِل شد

چه کُند گر مُتِفَرعِن نشود

پس بگو هیچ معاون نشود!

الغرض باز مرا کار افزود

که مرا تجربه افزون‌تر بود

چه بگویم که چه همّت کردم

با ماژُرهال چه خدمت کردم

بعد چون کار به سامان افتاد

آدژُوان تازه به کوران افتاد

رشتهٔ کار به دست آوردند

در صفِ بنده شکست آوردند

دُم علم کرد معاوِن که منم

من در اطرافِ ماژر مؤتمنم

کار با مَن بُوَد از سَر تا بُن

بنده گفتم به جهنم تو بِکُن

داد ضمناً ماژرم دلداری

که تو هر کار که بودت داری

باز شد مشغله تفتیش مرا

دارد این مشغله دل‌ریش مرا

کاین اداره به غلط دایره شد

چون یکی از شُعَبِ سایره شد

اندر این دایره یک آدم نیست

پِرسُنِل نیز به آن منعم نیست

شُعَبِ دایرهٔ من کم شد

شیرِ بی‌یال‌و‌دُم‌واِشکم شد

من رئیسِ همه بودم وقتی

مایهٔ واهمه بودم وقتی

آن زمان شعر جلودارم بود

اَسبَحی کاتبِ اَسرارم بود

رؤسا جمله مطیعم بودند

تابعِ امرِ منیعم بودند

حالیا گوش به عرضم نکنند

جز یکی چون همه فرضم نکنند

آن کسانی که بُدند اَذنابم

کار برگشت و شدند اربابم

با حقوقِ کم و با خرجِ زیاد

جِقّهٔ چوبیم از رُعب افتاد

روز و شب یک دم آسوده نیم

من دگر ای رفقا مُردَنِیَم

بسکه ردر لیوِر و هنگام لِتِه

دوسیه کردم و کارتُن تِرتِه

بسکه نُت دادم و آنکِت کردم

اشتباه بروت و نت کردم

سوزن آوردم و سنجاق زدم

پونز و پَنس و به اوراق زدم

هی نشستم به مناعت پسِ میز

هی تپاندم دوسیه لایِ شُمیز

هی پاراف هِشتَم و امضا کردم

خاطرِ مُدّعی ارضا کردم

گاه با زنگ و زمانی یا هو

پیشخدمت طلبیدم به بورو

تو بمیری ز آمور افتادم

از شر و شور و شعور افتادم

چه کنم زان همه شیفر و نومِرو

نیست در دست مرا غیر زِرو

هر بده کارتُن و بستان دوسیه

هی بیار از درِ دکّان نسیه

شد گذارِ عَزَبی از درِ باغ

دید در باغ یکی ماده الاغ

باغبان غایب و شهوت غالب

ماده خر بسته به میلِ طالب

سردَرون گرد و به هر سو نگریست

تا بداند به یقین خر خرِ کیست

اندکی از چپ و از راست دَوید

باغ را از سرِ خر خالی دید

ور کسی نیز به باغ اندر بود

هوشِ خر بنده به پیشِ خر بود

اری آن گم شده را سمع و بصر

بود اندر گروِ کادنِ خر

آدمی پیشِ هوس کور و کر است

هرکه دنبال هوس رفت خر است

او چه دانند که چه بدیا خوب است

بیند آن را که بر او مطلوب است

الغرض بند ز شلوار گرفت

ماده خر را به دمِ کار گرفت

بود غافل که فلک پرده دَر است

پرده‌ها در پسِ این پرده دَر است

ندهد شربتِ شیرین به کسی

که در آن یافت نگردد مگسی

نوش بی‌نیش میسّر نشود

نیست صافی که مُکَدّر نشود

ناگهان صاحبِ خر پیدا شد

مشت بیچاره خَرگاه وا شد

بانگ برداشت بر او کای جاپیچ

چه کنی با خرمن؟ گفتا: هیچ!

گفت أَامِنَّهُ لِلّه دیدم

معنیِ هیچ کنون فهمیدم

نگذارد فلکِ مینایی

که خری هم به فراغت گایی

گوش کن کامدم امشب به نظر

قصه دیگر از این با مزه‌تر

اندر آن سال که از جانبِ غرب

شد روان سیل سفت آتشِ حرب

انگلیس از دلِ دریا برخاست

آتشی از سرِ دنیا برخاست

پای بگذاشت به میدانِ وَغا

حافظِ صلحِ جهان آمریکا

گاریِ لیره ز آلمان آمد

به تنِ مردمِ ری جان آمد

جنبش افتاد در احزابِ غیور

آب داخل شد در لانه مور

رشته طاعت ژاندارم گسیخت

عدّهٔی ماند و دگر عدّه گریخت

همه گفتند که از وحدتِ دین

کرد باید کمکِ متّحدین

اهل ری عرضِ شهامت کردند

چه بگویم چه قیامت کردند

لیک از آن ترس که محصور شوند

بود لازم که ز ری دور شوند

لاجرم روی نهادند به قم

یک یک و ده ده و صد صد مردم

مقصدِ عدّه معدودی پول

مقصدِ باقیِ دیگر مجهول

من هم از جمله ایشان بودم

جزءِ آن جمعِ پریشان بودم

من هم از دردِ وطن با رفقا

می‌روم لیک ندانم به کجا

من و یک جمعِ دگر از احباب

شب رسیدیم به یک دیهِ خراب

کلبهٔی یافته مَأوا کردیم

پا و پاتاوه ز هم وا کردیم

خسته و کوفته و مست و خراب

این به فکرِ خور و آن در پیِ خواب

یکی افسرده و آن یک در جوش

عدّهٔی ناطق و جمعی خاموش

هر کسی هر چه در انبانش بود

خورد و در یک طرفِ حُجر .....

همه خفتند و مرا خواب نبُرد

خواب در منزِل ناباب نبرد

ساعتی چند چو از شب بگذشت

خواب بر چشم همه غالب گشت

دیدم آن سیّده نرّه خره

رفته در زیرِ لحافِ پسره

گوید آهسته به گوشش که امیر

مرگِ من لفت بده، تخت بگیر!

این چه بحسّی و بد اخلاقی است

رفته یک ثلث و دو ثلثش باقی است!

تو که همواره خوش اخلاق بدی

چه شد این طور بداخلاق شدی

من چو بشنیدم از او این تقریر

شد جوان در نظرم عالَمِ پیر

هرچه از خُلق نکو بشنیدم

عملاً بینِ رفیقان دیدم

معنی خلق در ایران این است!

بد بُوَد هر که بما بدبین است!

هر که دم بیشتر از خُلق زند

قصدش این است که تا بیخ کُند

گفت آن چاه کن اندر بُنِ چاه

کای خدا تا به کی این چاهِ سیاه

نه از این دلو شود پاره رسن

نه مرا جان به در آید ز بدن

رفت از دست به کلّی بدنم

تا به کی کار؟ مگر من چُدنم

کاش چرخ از حرکت خسته شود

درِ فابریکِ فلک بسته شود

موتورِ ناحیه از کار افتد

ترنِ رُشد ز رفتار افتد

زین زلازل که در این فرش افتد

کاش یک زلزله در عرش افتد

تا که بردارد دست از سرِ ناس

شرِّ این خلقت بی‌اصل و اساس

گر بود زندگی این، مردن چیست

این همه بردن و آوردن چیست

تو چو آن کوزه گرِ بوالهوسی

که کند کوزه به هر روز بسی

خوب چون سازد و آماده کند

به زمین کوبد و در هم شکند

باز مرغِ هوسش پر گیرد

عملِ لغوِ خود از سر گیرد

آخدا خوب که سنجیدم من

از تو هم هیچ نفهمیدم من

تو گر آن ذاتِ قدیمِ فردی

....................... نامردی

یا تو آن نیستی ای خالقِ کُلّ

که به ما وصف نمودند رسل

‌

کاش مرغی شده پر باز کنم

تا لبِ بامِ تو پرواز کنم

این بزرگان که طلبکارِ من اند

طالبِ طبعِ گهربار من‌ اند

کس نشد کِم ز غم آزاده کند

فکر حالِ من افتاده کند

در دهی گوشه باغی بدهد

گوسفندی و الاغی بدهد

نگذارد که من آزرده شوم

با چنین ذوق دل افسرده شوم

فتنه‌ها در سرِ دین و وطن است

این دو لفظ است که اصلِ فِتُن است

صحبتِ دین و وطن یعنی چه؟

دینِ تو موطن من یعنی چه؟

همه عالم همه کس را وطن است

همه جا موطنِ هر مرد و زن است

چیست در کلّه تو این دو خیال

که کند خونِ مرا بر تو حلال

گرچه در مالیه‌ام حالیه من

متأذّی شدم از مالیه من

حیف باشد که مرا فکرِ بلند

صرف گردد به خُرافاتی چند

حیف امروز گرفتارم من

ورنه مجموعه افکارم من

جهل از ملّتِ خود بردارم

منتی بر سرشان بگذارم

آنچه را گفته‌ام از زشت و نفیس

نیست فرصت که کنم پاک نویس

شمارهٔ ۲ - شاه و جام

پادشهی رفت به عزمِ شکار

با حرم و خیل به دریا کنار

خیمۀ شه را لبِ رودی زدند

جشن گرفتند و سرودی زدند

بود در آن رود یکی گردآب

کز سَخَطَش داشت نهنگ اجتناب

ماهی از آن ورطه گذشتی چو برق

تا نشود در دلِ آن ورطه غرق

بس که از آن لُجّه به خود داشت بیم

از طرفِ او نوزیدی نسیم

تا نشود غرقه در آن لُجّه بَط

پا ننهادی به غلط رویِ شط

قوی بدان سوی نمی کرد روی

تا نرود در گلویِ او فروی

شه چو کمی خیره در آن لُجهّ گشت

طُرفه خیالی به دِماغش گذشت

پادشاهان را همه این است حال

سهل شُمارند امورِ مُحال

با سر و جانِ همه بازی کنند

تا همه جا دست درازی کنند

جامِ طلایی به کف شاه بود

پرت به گردابِ کذایی نمود

گفت که هر لشکریِ شاه دوست

آورد این جام به کف آنِ اوست

هیچ کس از ترس جوابی نداد

نبضِ همه از حرکت ایستاد

غیرِ جوانی که ز جان شست دست

جَست به گرداب چو ماهی ز شَست

آب فرو برد جوان را به زیر

ماند چو دُر دَر صدفِ آب گیر

بعد که نومید شدندی ز وی

کام اجل خوردۀ خود کرد قی

از دلِ آن آبِ جنایت شعار

جَست برون چون گهرِ آب دار

پایِ جوان بر لب ساحل رسید

چند نفس پشتِ هم از دل کشید

خَم شد و آبی که بُدش در گلو

ریخت برون چون ز گلویِ سبو

جام به کف رفت به نزدیکِ شاه

خیره در او چشمِِ تمام ِ سپاه

گفت شها عمر تو پاینده باد

دولت و بخت تو فزاینده باد

جامِ بقایِ تو نگردد تُهی

باد روانِ تو پر از فَرِّهی

روی زمین مسکن و مأوایِ تو

بر دلِ دریا نرسد پایِ تو

جایِ مَلِک در زبر خاک به

خاک از این آبِ غضبناک به

کانچه من امروز بدیدم در آب

دشمنِ شه نیز نبیند به خواب

هَیبَتِ این آب مرا پیر کرد

مرگِ من از وحشتِ خود دیر کرد

دید چو در جایِ مَهیب اندرم

مرگ بترسید و نیامد برم

دید که آن جا که منم جای نیست

جا که اجل هم بنهد پای نیست

آب نه، گرداب نه، دام بلا

دیو در او شیرِ نر و اژدها

پایِ من ای شه نرسیده بر او

آب مرا برد چو آهن فرو

بود سر راهِ منِ سرنگون

سنگِ عظیمی چو کُهِ بیستون

‎آب مرا جانب آن سنگ برد

‎وین سرِ بی ترسم بر سنگ خورد

‎جَست به رویم ز کمرگاهِ سنگ

‎سیلِ عظیمِ دگری چون نهنگ

‎ماند تنم بین دو کورانِ آب

‎دانه صفت در وسطِ آسیاب

‎گشتنِ این آب به آن آب ضم

‎داد رهِ سَیرِ مرا پیچ و خم

‎گشته گرفتار میانِ دو موج

‎گه به حضیضم بَرَد و گه به اوج

‎با هم اگر چند بُدند آن دو چند

‎لیک در آزردن من یک تنند

‎همچو فشردند ز دو سو تنم

‎گفتی در منگنۀ آهنم

‎بود میانشان سرِ من گیر و دار

‎همچو دو صیّاد سر یک شکار

‎سیلی خوردی ز دو جانب سرم

‎وه که چه محکم بُد سیلی خورم

‎روی پر از آب و پر از آب زیر

‎هیچ نه پا گیرم و نه دست گیر

‎هیچ نه یک شاخ و نه یک برگ بود

‎دست رسی نیز نه بر مرگ بود

‎آب هم الفت ز پیم می گسیخت

‎دم به دم از زیرِ پیم می گریخت

‎هیچ نمی ماند مرا زیرِ پا

‎سر به زمین بودم و پا در هوا

‎جای نه تا بند شود پایِ من

‎بود گریزنده ز من جایِ من

‎آب گهی لوله شدی همچو دود

‎چند نی از سطح نمودی صعود

‎باز همان لوله دویدی به زیر

‎پهن شدی زیرِ تنم چون حصیر

‎رفتن و باز آمدنش کار بود

‎دایماً این کار به تکرار بود

‎من شده گردنده به خود دوک وار

‎در سرم افتده ز گردش دَوار

‎فرفره سان چرخ زنان دورِ خود

‎شایقِ جان دادنِ فی الفور خود

‎گاه به زیر آمدم و گه به رو

‎قرقر می کرد مرا در گلو

‎این سفر آبم چو فروتر کشید

‎سنگ دگر شد سر راهم پدید

‎شاخه مرجانی از آن رُسته بود

‎جان من ای شاه بدان بسته بود

‎جام هم از بختِ خداوندگار

‎گشته چو من میوه آن شاخسار

‎دست زدم شاخه گرفتم به چنگ

‎پای نهادم به سرِ تخته سنگ

‎غیر سیاهی و تباهی دگر

‎هیچ نمی آمدم اندر نظر

‎جوشش بالا شده آن جا خموش

‎لیل خموشیش بتر از خروش

‎کاش که افتاده نبود از برش

‎جوشش آن قسمتِ بالاترش

‎زان که در آن جایگه پر ز موج

‎گه به حضیض آمدم و گه به اوج

‎لیک در این قسمتِ ژرفِ مَهیب

‎روی نبودی مگرم بر نشیب

‎گفتی دارم به سرِ کوه جای

‎دره ژرفی است مرا زیرِ پای

‎مختصرک لرزشی اندر قدم

‎راهبرم بود به قعر عدم

‎هیچ نه پایان و نه پایاب بود

‎آب همه آب همه آب بود

‎ناگه دیدم که بر آورده سر

‎جانورانی یله از دور و بر

‎جمله به من ناب نشان می دهند

‎وز پیِ بلعم همه جان می دهند

‎شعله چشمانِ شرر بارشان

‎بود حکایت کنِ افکارشان

‎آب تکان خورد و نهنگی دمان

‎بر سر من تاخت گشاده دهان

‎دیدم اگر مکث کنم روی سنگ

‎می روم السّاعه به کامِ نهنگ

‎جایِ فرارم نه و آرام نه

‎دست ز جان شستم و از جام نه

‎جام چو جان نیک نگه داشتم

‎شاخه مرجان را بگذاشتم

‎پیش که بر من رسد آن جانور

‎کرد خدایم به عطوفت نظر

‎موجی از آن قسمتِ بالا رسید

‎باز مرا جانبِ بالا کشید

‎موجِ دگر کرد ز دریا مدد

‎رَستَم از آن کشمکش جزر و مد

‎بحر مرا مرده چو انگار کرد

‎از سرِ خود رفع چو مردار کرد

‎شکر که دولت دهنِ مرگ بست

‎جان من و جامِ مَلِک هر دو رست

‎شاه بر او رأفتِ شاهانه راند

‎دختر خود را به بر خویش خواند

‎گفت که آن جام پر از می کند

‎با کف خود پیش کشِ وی کند

‎مردِ جوان جام ز دختر گرفت

‎عمر به سر آمده از سر گرفت

‎لیک قضا کارِ دگر گونه کرد

‎جامِ بشاشت را وارونه کرد

‎باده نبود آنچه جوان سر کشید

‎شربتِ مرگ از کفِ دختر چشید

‎شاه چو زین منظره خُشنود بود

‎امرِ ملوکانه مکرّر نمود

‎بارِ دگر جام به دریا فکند

‎دیده بر آن مردِ توانا فکند

‎گفت اگر باز جنون آوری

‎جام ز گرداب برون آوری

‎جامِ دگر هدیۀ جانت کنم

‎دختر خود نیز از آنت کنم

‎مرد وفا پیشه که از دیرگاه

‎داشت به دل آرزویِ دختِ شاه

‎لیک به کس جرأتِ گفتن نداشت

‎چاره بجز راز نهفتن نداشت

‎چون ز شه این وعده دلکش شنید

‎جامه ز تن کند و سویِ شط دوید

‎دخترِ شه دید چو جان بازیش

‎سویِ گران مرگ سبک تازیش

‎کرد یقین کاین همه از بهرِ اوست

‎جان جوان در خطر از مِهرِ اوست

‎گفت به شه کای پدرِ مهربان

‎رحم بکن بر پدرِ این جوان

‎دست و دلش کوفته و خسته است

‎تازه ز گرداب بلا جسته است

‎جام در آوردن ازین آبگیر

‎طعمه گرفتن بود از کامِ شیر

‎ترسمش از بس شده زار و زبون

‎خوب از این آب نیاید برون

‎شاه نفرموده به دختر جواب

‎بود جوان آب نشین چون حباب

‎بر لبِ سلطان نگذشته جواب

‎از سرِ دلداده گذر کرد آب

‎عشق کند جامِ صبوری تهی

‎آه مِنَ العِشقِ و حالاتِه

شمارهٔ ۳ - مکاتبۀ منظوم

به یکی از دوستان مُتَشاعر مُتِذَوِّق خود که معهود بود بیاید و دیر کرده بود این سه بیت را بدیهة نوشتم :

من که مُردم ز انتظارت ای فقیر

پس چرا دیر آیی امشب ای امیر

قدر وقت دوستانت را بدان

هفت و نیم است ای جوان پهلوان

انتظار است انتظار است انتظار

چیست دانی بدتر از مرگ ای نگار

دوستِ مُتِذَوِّق در جواب این اشعار گفته بود :

بد بوَد چشم انتظاری ای فقیر

من هم اکنون بر همین دردم اسیر

من خبر دارم چه می آید به سر

دردمند از حال تو دارد خبر

لیک اینها از فراموشی بُوَد

هرچه هست از دست بی هوشی بُوَد

نه که بدقولی به یادم می رود

بخدا ، جان تو ، یادم می رود

از قضا امشب بسی حالم بد است

پیش چشمم حور مانندِ دد است

راست می خواهی دلم پر بار شد

دل گشادی مانعِ احضار شد

پس از رسیدنِ این جواب چون مضمون را درست نفهمیدم به این یک شعر اکتفا کرده و برایِ او فرستادم :

من که خوردم شام و رفتم توی جا

گر نمی خواهی بیایی هم میا

بعد که بی خوابی به سرم زد برخاستم و این شعر هایِ مهملِ مفصَّل را که بی مزه هم نیست ساختم :

هرچه در اشعار تو گشتم دقیق

اصل مطلب را نفهمیدم رفیق

گاه می گویی که داری انتظار

یعنی امشب انتظار من مدار

بعد می گویی فراموشت شده

جرم این بدقولی از هوشت شده

پس کنون کامد تورا مطلب به یاد

از چه نایی فورا ای نیکو نهاد

باز گویی حالتت خیلی بد است

حالت بد مانع آمد شد است

بعد می گویی دلت پر بار شد

دل گشادی مانع این کار شد

دل گشادی را نفهمیدم درست

هم دل پر بار لفظی بود سست

من دل پر بار کمتر دیده ام

وز کسی این لفظ را نشنیده ام

ثقل اگر داری علاجش مسهلست

مسهل این وقت شب هم مشکل است

صرف مسهل ماند از بهر سحر

پس چرا امشب نمی آیی دگر

دل گشادی کون گشادی گر بود

این صفت در کون تو کمتر بود

من بر آنم که در آن عاری ز مو

جو نشاید کرد با چکش فرو

من چنان فهمیده ام از طرز آن

که نخواهد رفت مو بر درز آن

با تو آوردن به جا امر لواط

راندن فیل است در سَمُ‌الخِیاط

ور غرض این ست که لختی و عور

وز ادب داری تو طفره از حضور

من به قربان تو و آن عوریت

عوریت بینم به است از دوریت

من برای عوریت غش می کنم

نعل ها پنهان در آتش می کنم

عور بنشین در کنارم عورِ عور

عور نیکو تر تن همچون بلور

آرزوی من همین است ای دغل

که تو را من عور گیرم در بغل

الغرض شعر تو ناز انگاشتم

از تو دلخور گشته دل برداشتم

زین سبب گفتم تو را ای بی وفا

گر نمی خواهی بیایی هم میا

باز می گویم که گر لختی بیا

من همانا لخت می خواهم ترا

از برای لختیت جان می دهم

آنچه دشوار است آسان می دهم

ور غرض ناز ست اهل آن نیَم

من ز ناز نازیان مُستغنیم

عمر من در عشق خوبان سر رسید

موی من از ناز خوبان شد سفید

من تمام عمر تا پیرار و پار

ناز خوبان می خریدم بار بار

پر ز بار ناز بود انبار من

ناز چیدن روی هم بُد کار من

حال هم در گوشه دهلیز دل

بارها دارم از آن چون بار هل

روی هم آکنده اند آن ناز ها

چون اُرُز در دکه رُزّاز ها

ناز های رنگ رنگ جور جور

سرخ و پر طاووسی و سبز و بخور

ناز های ناشی از عقل و جنون

نازِ اشک و ناز آه و ناز خون

ناز آلوده به عطر اشتیاق

ناز قاطی گشته با بوی فراق

ناز قدری زبر و ناز پر لطیف

ناز روی میز و ناز توی کیف

ناز نارنگی و ناز زنجبیل

ناز سوسن عنبر و ناز قصیل

ناز باید چیدنش پایین در

ناز باید هشتنش بالای سر

نازِ کارِ خوبرویان وطن

ناز بت رویانِ تقلیس و وین

مختصر هرگونه ناز زبر و صاف

دارم از لطفت به میزان کفاف

گر تو هم کم ناز داری ای پسر

هرچه لازم باشدت از من بخر

می فروشم بر تو یک خروار ناز

در ازای یک لبو یا یک پیاز

از کدامین جنس می خواهی امیر

تا بگویم دامن خود را بگیر

تا بگویم خر بیار و بار کن

مثلِ من در گوشه انبار کن

مفت و ارزان از من بیدل ببر

بعد بفروشش گرانتر ، باز خر

ور نداری نقداً اندر کیسه پول

بوسه هم از تو توان کردن قبول

ناز بستان در مقابل بوسه ده

در مقابل بوسه بی‌سوسه ده

مُفتِ مُفتت هم عدی الله می‌دهم

تا ز رنج حفظ آن هو وارهم

بعد از این تفصیل ای نازک بدن

ناز می‌خواهی که بفروشی به من

ناز کردن بر من از دیوانگیست

صید من چون صید مرغ خانگیست

من چه دارم کز تو پنهانش کنم

جان تقاضا کن که قربانش کنم

کیست از من در رهت درویش تر

کیست قدرت داند از من بیشتر

چون سگی در خانمانی پیر شد

پشم و پیله رفته و اکبیر شد

گرچه زو خدمت نیاید خانه را

میدهندش باز نان و لانه را

گر نباشد از وجودش منتفع

باز نان از وی نگردد منقطع

او به راحت عمرِ خود را مر کند

پاسبانی را سگ دیگر کند

من هم اند راهِ عشقِ گلرخان

چون فراوان خُرد کردم استخوان

روزگاران حمل کردم نازشان

پاسبان بودم به گنجِ رازشان

حال دیگر جمله اعرازم کنند

غالبا مَعفُوِّ از نازم کنند

طعمه من را بده ای نوش لب

پاسبانی از سگِ دیگر طلب

با من از روی صمیمیت بجوش

ناز را بر تازه عاشق ها فروش

پیر دیرم من ز خود سیرم مکن

ای جوان زین بیشتر پیرم مکن

شمارهٔ ۴ - نصیحت به فرزند

از مالِ جهان ز کهنه و نو

دارم پسری به نام خسرو

هر چند که سالِ او چهار است

پیداست که طفلِ هوشیار است

در دیده من چنین نماید

بر دیده غیر تا چه آید

هر چند که طفل زشت باشد

در چشم پدر بهشت باشد

آری مثل است که قَرَنْبیٰ

در دیده مادر است حَسْنا

هان ای پسرِ عزیزِ دلبند

بشنو ز پدر نصیحتی چند

ز این گفته سعادتِ تو جویم

پس یاد بگیر هر چه گویم

می‌باش به عمرِ خود سحرخیز

وز خوابِ سحرگهان بپرهیز

اندر نَفَسِ سحر نشاطی است

کان را با روح ارتباطی است

دریاب سحر کنارِ جو را

پاکیزه بشوی دست و رو را

صابونت اگر بُوَد میسّر

بر شستن دست و رو چه بهتر

با هوله پاک خشک کن رو

پس شانه بزن به موی و ابرو

کن پاک و تمیز گوش و گردن

کاین کار ضرورت است کردن

تا آن که به پهلویت نشینند

چرکِ گَل و گوشِ تو نبینند

در پاکیِ دست کوش کز دست

دانند ترا چه مرتبت هست

چرکین مگذار بیخِ دندان

کان وقتِ سخن شود نمایان

پیراهنِ خویش کن گزیده

هم شسته و هم اطو کشیده

کن کفش و کلاه با بروس پاک

نیکو بِستُر ز جامه‌ات خاک

در آینه خویش را نظر کن

پاکیزه لباسِ خود به بر کن

از نرم و خشن هر آنچه پوشی

باید که به پاکیش بکوشی

گر جامه گلیم یا که دیباست

چون پاک و تمیز بود زیباست

چون غیر به پیشِ خویش بینی

انگشت مبر به گوش و بینی

دندان برِ کس خلال منمای

ناخن برِ این و آن مپیرای

در بزم چنان دهن مدرّان

کت قعرِ دهان شود نمایان

خمیازه کشید می‌نباید

طوری که به خَلق خوش نیاید

چون بر سر سفره‌ای نشستی

زنهار نکن دراز دستی

زان کاسه بخور که پیشِ دستست

بر کاسه دیگری مبر دست

دِه قوت ز بیش و کم شکم را

دربند مباش بیش و کم را

با مادرِ خویش مهربان باش

آماده خدمتش به جان باش

با چشمِ ادب، نگر پدر را

از گفته او مپیچ سر را

چون این دو شوند از تو خُرسند

خُرسند شود ز تو خداوند

در کوچه چو می‌روی به مکتب

معقول گذر کن و مؤدّب

چون با ادب و تمیز باشی

پیشِ همه کس عزیز باشی

در مدرسه ساکت و متین شو

بیهوده مگوی و یاوه مشنو

اندر سرِ درس گوش می‌باش

با هوش و سخن نیوش می‌باش

می‌کوش که هرچه گوید استاد

گیری همه را به چابکی یاد

کم گوی و مگوی هرچه دانی

لب دوخته‌دار تا توانی

بس سَر که فُتاده زبان است

با یک نقطه زبان زیان است

آن قدر رواست گفتنِ آن

کاید ضرر از نهفتنِ آن

نادان به سرِ زبان نهد دل

در قلب بود زبانِ عاقل

اندر وسطِ کلامِ مردم

لب باز مکن تو بر تکلّم

زنهار مگو سخن بجز راست

هرچند ترا در آن ضررهاست

گفتارِ دروغ را اثر نیست

چیزی ز دروغ زشت‌تر نیست

تا پیشه تست راست‌گویی

هرگز نبری سیاه رویی

از خجلتِ شرمش ار شود فاش

یادآر و دگر دروغ متراش

چون خوی کند زبان به دشنام

آن به که بریده باد از کام

از عیبِ کسان زبان فرو بند

عیبش به زیانِ خویش مپسند

زنهار مده بدان به خود راه

کز مونسِ بد نَعوذُ بالله

در صحبتِ سِفله چون درآیی

بالطّبع به سفلگی گرایی

با مردمِ ذی شرف درآمیز

تا طبعِ تو ذی شرف شود نیز

لبلابِ ضعیف بین که چندی

پیچد به چنارِ ارجمندی

در صحبتِ او بلند گردد

مانندِ وی ارجمند گردد

در عهدِ شباب چند سالی

کسبِ هنری کن و کمالی

تا آن که به روزگارِ پیری

در ذلّت و مسکنت نمیری

امروز سه سال پیش از این نیست

بی علم دگر نمی‌توان زیست

گر صنعت و حرفتی ندانی

زحمت ببری ز زندگانی

از طبّ و طبیعی و ریاضی

قلبِ تو به هرچه هست راضی

یک فن بپسند و خاصِ خود کن

تحصیل به اختصاصِ خود کن

چون خوبِ کم از بدِ فزون به

ذی فن به جهان ز ذی فنون به

خوانم به تو بیتی از نظامی

آن میرِ سخنوران نامی

«پالانگری به غایتِ خود

بهتر ز کلاه دوزیِ بد»

آن طفل که قدرِ وقت دانست

دانستنِ قدرِ خود توانست

هرچ آن که رود ز دستِ انسان

شاید که به دست آید آسان

جز وقت که پیشِ کس نپاید

چون رفت ز کف به کف نیاید

گر گوهری از کَفَت برون تافت

در سایه وقت می‌توان یافت

ور وقت رود ز دستت ارزان

با هیچ گهر خرید نتوان

هر شب که روی به جامه خواب

کن نیک تأمل اندر این باب

کان روز به علمِ تو چه افزود

وز کرده خود چه برده‌ای سود

روزی که در آن نکرده‌ای کار

آن روز ز عمرِ خویش مشمار

من می‌روم و تو ماند خواهی

وین دفترِ درس خواند خواهی

اینجا چو رسی مرا دعا کن

با فاتحه روحم آشنا کن

شمارهٔ ۵ - مکتوب منظوم

وَ عَلَیکَ السَّلام میرآخور

صاحبِ اسب و اَستَتر و اُشتُر

یادِ من کردی آفرینت باد

همه اوقات شیوه اینت باد

نامه نامیِ تو را دیدم

مهربانیت را پسندیدم

خوب کردی که یادِ من کردی

واقعاً مردی و عجب مردی

خوب کردی که زیرِ چرخِ کبود

گر مَحَبَّت نبود هیچ نبود

من ندانم که دیو یا مَلَکی

صورة سبزهٔی و با نمکی

آن که شیرین بود چو قند تویی

اوّلین شخصِ بیرجند تویی

خواف رفتی و باز برگشتی

گِرد رفتی دراز برگشتی

مزن اباد را فنا کردی

لیره و اسکناس جا کردی

سر درختی و میوه را بردی

همه کاه و بیده را خوردی

خوب کردی که نوشِ جانت باد

گوشتت باد و استخوانت باد

هستم اخلاص کیشِ صاحب جمع

که به جمعِ شما بود چون شمع

شمع گفتن بر او کمی لوس است

کو شکم گُنده همچو فانوس است

گر بُوَد چاق یا بود باریک

بندة آن کسم که باشد نیک

صاحب جمع آدمِ خوبی است

آدمِ پاک قلب و محبوبی است

بعدِ اسفندیارِ رویین تن

هست چشمِ همه به او روشن

خان از آن خوب‌های دوران است

خوبی از چهره‌اش نمایان است

هی بتابد سبیل و سازد پُز

در کند پیش این و آن قُنپُز

می‌نویسی به مشهد آمده بود

مخلص او را ندید و رفت چه سود

مثلِ مصباحِ خالی از علّت

کز برایِ وکالتِ ملّت

آمد از بیرجند و بر ری رفت

من ندیدم کی آمد و کی رفت

تا قیامت سیاه باشد روم

کز پذیراییش شدم محروم

وه چه خوب است اعتصام الملک

خاصه چو افکند نشاطش کُلک

خاصه چون بَطر را به سر بکشد

زنِ آفاق را به خر بکشد

الغرض همچو آن گُلِ زرده

در دل بنده سخت جا کرده

گرچه هستم از او کمی دلگیر

عرضِ اخلاصِ کن ز من به امیر

حضرتِ حاج شیخ هادی را

بندگی عرضه کن ز جانب‌ها

خواهم از من گل و سمن باشی

بر رئیسِ معارفِ کاشی

گرچه با جنس شاه‌زاده بدم

بندة شاه‌زاده معتضِدم

مخلصم بر رئیس نظمیّه

عاشقم بر پلیس نظمیّه

نه پلیسی که کلّه‌اش چو کدوست

آن پلیسی که مثلِ برگِ هلوست

آن پلیسی که اُژدُنانسِ شب است

نه که در روز حاملِ حَطَب است

همچنین بر تمامِ آقایان

عرضِ اخلاصِ بنده را برسان

این که طبعم روان شدست چو آب

علّتش را بگویم و دریاب

خورده‌ام از برای دفعِ ملال

نمکِ میوه یازده مثقال

چون گرفته است تب گریبانم

لاجَرَم مستعّدِ هَذیانم

یک دُعا می‌کنم ز روی صفا

همه آمین کنید ای رفقا

تا بدریاست رفت و امد فُلک

کیر بر کونِ اعتصام‌الملک

شمارهٔ ۶ - داستان دو موش

ای پسر لحظه ای تو گوش بده

گوش بر قصّه دو موش بده

که یکی پیر بود و عاقل بود

دگری بچه بود و جاهل بود

هر دو در کنجِ سقف یک خانه

داشتند از برای خود لانه

گربهٔی هم در آن حوالی بود

کز دغل پر ، ز صدق خالی بود

چشم گربه به چشم موش افتاد

به فریبش زبان چرب گشاد

گفت ای موش جان چه زیبایی

تو چرا پیش من نمی آیی

هرچه خواهد دلِ تو ، من دارم

پیش من آ که پیش تو آرم

پیر موش این شنید و از سر پند

گفت با موش بچه کای فرزند

نروی ، گربه گول می زندت

دور شو ورنه پوست می کندت

بچه موش سفیه بی مشعر

این سخن را نکرد از او باور

گفت مَنعم ز گربه از پی چیست

او مرا دوست است ، دشمن نیست

گربه هم از قبیله موش است

مثلِ ما صاحب دُم و گوش است

تو ببین چشم او چه مقبول است

چه صدا نازک است و معقول است

باز آن پیر موش کار آگاه

گفت با موش بچه گمراه

به تو می گویم ای پسر در رو !

حرفِ این کهنه گرگ را مشنو

گفت موشک که هیچ نگریزم

از چنین دوست من نپرهیزم

گربه زین گفتگو چو گل بشکفت

بار دیگر ز مکر و حیله بگفت

من رفیق توام مترس بیا

ترس بیهوده از رفیق چرا!

پیر موش از زبان آن فرتوت

ماند مات و معطل و مبهوت

گفت وه ! این چقدر طنّاز است

چه زبان باز و حیله پرداز است

بچه موشِ سفیهِ بی ادراک

گفت من می روم ندارم باک

بانگ زد پیر موش کای کودن

این قدر حرف های مفت مزن!

تو که باشی و گربه کیست ، الاغ!

رفتن و مردنت یکی است الاغ !

گربه با موش آشنا نشود

گرگ با بره هم چَرا نشود

پر دغل گربه به فن استاد

باز آهسته لب به نطق گشاد

گفت این حرف ها تو گوش مکن

گوش بر حرف پیر موش مکن

پیرها غالبا خِرف باشند

از ره راست منحرف باشند

نُقل و بادام دارم و گردو

من به تو می دهم تو بده به او

بچه حرف نشنوِ ساده

به قبول دروغ آماده

سخن کذب گربه صدق انگاشت

رفت و فورا بنای ناله گذاشت

که به دادم رسید مُردم من

بی جهت گول گربه خوردم من

دُمم از بیخ کند و دستم خورد

شکمم پاره کرد و گوشم بُرد

پنجه اش رفت تا جگر گاهم

من چنین دوست را نمی خواهم

پیر موشش جواب داد برو !

بعد از این پند پیر را بشنو

هرکه حرف بزرگتر نشنید

آن ببیند که بچّه موش بدید

شمارهٔ ۷ - خرس و صیّادان

یکی خِرس بودست در جنگلی

دَرَنده هَیُونی قوی هِیکلی

دو صیّادِ استادِ چالاک و چُست

یکی آلفرِد نام و دیگر اُگُست

نمودند بر یک رِباطی ورود

که بر جنگلِ خرس نزدیک بود

سخن آمد از خرس اندر میان

بر ایشان نمودند تعریفِ آن

که در جُثه بی‌حد بزرگ است او

بود پوستش پر بها و نکو

بسی آمدند از شکار آوران

که عاجز بماندند از صیدِ آن

اُگُست آن زمان گفت که ما دو یار

به زودی نماییم او را شکار

از آن جانور ما نداریم باک

که صیّاد این جا بود ترسناک

به جنگل برفتند آن دو جوان

پیِ خرس گشتند هر سو روان

قضا را نمودند هر جا گذر

ندیدند آن روز از خرس اثر

ز جنگل سویِ خانه باز آمدند

بدین حال بودند خود روزِ چند

بماندند یک هفته در آن رِباط

ز هر قسم مأکولشان در بِساط

خریدند از میزبان نان و آب

نداند وجهِ طعام و شراب

نمودند با او قرار و مدار

که سازیم چون خرس را ما شکار

فروشیم پس جلدِ آن خرس را

نماییم مر قرضِ خود را ادا

همان قسم روزی به جنگل شدند

پیِ خرس هر سو شتابان بُدند

بدیدند تا مِتر مارتَن رسید

بغّرید از دور چون آن دو دید

دو صیّادِ با جُرأت و خودپسند

که ناکُشته‌اش پوست بفروختند

در آن دم که دیدند آن بیل تن

نمودند کَم جرأتِ خویشتن

فُتاد آلفرِد را تفنگش ز دست

ز بیمش به بالای شاخی بجست

اُگُست آن زمان خفت چون مردِگان

نیاورد بیرون نفس از دهان

چو نزدیک باشد متر مارتن بر او

بسی کرد مر گوش بینیش بو

وَرا مُرده پنداشت، زوبر گذشت

چو از چشمِ ایشان بسی دور گشت

اگست از زمین جَست شوریده بخت

بشد آلفرد بر زمین از درخت

بگفتا بر او با لبِ نیم خند

چه در گوشَت آن خرس بنهاد بند؟

چنین داد پاسخ که این گفتِ اوست

چو ناکُشته‌ای خرس مفروش پوست

چه خوش گفت فردوسیِ بی‌قرین

به شهنامه در جنگِ خاقانِ چین

«فرستاده گفت ای خداوندِ رَخش

به دشت آهویِ ناگرفته مبخش!»

شمارهٔ ۸ - برای کتابِ آقای مخبر السَّلطنه گفته شد در خیالاتِ عالیِ طفل

بچه‌ای با شعور با فرهنگ

بود با بختِ خود همیشه به جنگ

که چرا من بزرگ‌تر نشدم

مثلِ این مردمِ دگر نشدم

گشته‌ام پیشِ خلق خوار و ذلیل

زان که نه ریش دارم و نه سبیل

در سر و پام نیست کفش و کلاه

که چرا قدِّ من بود کوتاه

لُخت و بی‌برگ و بی‌نوا شده‌ام

مثل یک بَچّه گدا شده‌ام

من به کلّی ز جامه عریانم

جوجه مرغِ دو روزه را مانم

ننه‌ام متّصل کُتَک زندم

پدرم بام و عَمّه چک زَنَدم

مردمانِ بزرگ را در تن

کُت و سرداری است و پیراهن

بهرِ خود جامه‌های نو بِبُرند

هرچه خواهند هر زمان بخورند

هرکجا میلشان کشد بروند

تابعِ میلِ هیچ کس نشوند

پس مَن آیا چه وقت خان گردم؟

صاحبِ قدرت و توان گردم؟

من هم ار خود بزرگ گردم و مَرد

کارهای بزرگ خواهم کرد

ابتدا درسِ دِهقَنَت خوانم

تا ره و رسمِ دِهقَنَت دانم

بعدِ چندی کلنگ و گاله و بیل

می‌کنم از برای خود تحصیل

گوسفندی و گاومیش و بزی

گندمی، ماشی، ارزنی، اُرُزی

پیش‌ گیرم طریقِ دهقانی

در کمال صفا و آسانی

می‌کنم قِطعه زمینی شخم

از پس شُخم می‌فَشانم تخم

گندمم چون به بار آمد و جو

متموِّل شوم به گاهِ درو

بعد کم‌کم زمین زیاده کنم

از زمینِ خود استفاده کنم

صاحبِ خانه و عِلاقه شَوَم

با حِمار و بَعیر و ناقِه شوم

ناز و نعمت چو در زمین باشد

کارِ من در زمین همین باشد

کارِ من گیرد از زمین بالا

می‌شوم از برای خویش آقا

مِنَّت هیچ‌کس نخواهم بُرد

نانِ بازویِ خویش خواهم خورد

در ادارات نوکری نکنم

نوکری را به دیگری نکنم

نوکر گاو و گوسفند شوم

من از این کار سربلند شوم

تا رود کارِ کِشت از پیشَم

بنده خویش و خواجۀ خویشم

شمارهٔ ۹ - شیر و موش

بود شیری به بیشه‌ای خفته

موشکی کرد خوابش آشفته

آن قَدَر دورِ شیر بازی کرد

در سرِ دُوشَش اسب‌تازی کرد

آن قَدَر گوشِ شیر گاز گرفت

گه رها کرد و گاه باز گرفت

تا که از خواب، شیر شد بیدار

متغیّر ز موشِ بدرفتار

دست برد و گرفت کَلّۀ موش

شد گرفتار موشِ بازیگوش

خواست در زیر پنجه لِه کُنَدَش

به هوا برده بر زمین زَنَدش

گفت ای موشِ لوس یک قازی

با دُمِ شیر می‌کنی بازی؟

موشِ بیچاره در هَراس افتاد

گریه کرد و به التماس افتاد

که تو شاهِ وُحوشی و من موش

موش هیچ است پیشِ شاهِ وُحوش

شیر باید به شیر پنجه کند

موش را نیز گربه رنجه کند

تو بزرگی و من خطا کارم

از تو امّیدِ مَغفِرَت دارم

شیر از این لابه رحم حاصل کرد

پنجه واکرد و موش را وِل کرد

اتفاقاً سه چار روزِ دگر

شیر را آمد این بلا بر سر

از پیِ صیدِ گرگ یک صیّاد

در همان حَول و حَوش دام نهاد

دامِ صیّاد گیرِ شیر افتاد

عوضِ گرگ شیر گیر افتاد

موش چون حالِ شیر را دریافت

از برایِ خلاصِ او بشتافت

بندها را جوید با دندان

تا که در برد شیر از آن جا جان

این حکایت که خوشتر از قند است

حاویِ چند نکته از پند است

اولاً گر نیی قوی‌بازو

با قوی‌تر ز خود ستیزه مجو

ثانیاً عفو از خطا خوب است

از بزرگان گذشت مطلوب است

ثالثاً با سپاس باید بود

قدرِ نیکی شناس باید بود

رابعاً هرکه نیک یا بد کرد

بد به خود کرد و نیک با خود کرد

خامساً خلق را حقیر مگیر

که گهی سودها بَری ز حقیر

شیر چون موش را رهایی داد

خود رها شد ز پنجه صیّاد

در جهان موشکِ ضعیفِ حقیر

می‌شود مایۀ خلاصی شیر

شمارهٔ ۱۰ - شاعر این بیت ها را گِرداگِردِ تصویرِ خویش نوشته است

من آن ساعت که از مادر بزادم

به دام مهر و چنگ مه فتادم

مرا گفتند مهر و مه دو خادم

به نوبت روز و شب بر من مُلازم

یکی ماما یکی لالای من شد

سر زانوی این دو جای من شد

به من گفتند کاین لالا و ماما

کُهن خدمتگزارانند بر ما

نیاکان تو را هم این دو بودند

که روز و شب پرستاری نمودند

توهم از این دو یابی پرورش ها

خوری از سفره اینان خورش ها

گرفتم بیش راه زندگانی

ز طفلی پا نهادم در جوانی

ز یک تا سن سیّ و چِل رسیدم

خودی آراستم ، قدّی کشیدم

به زیورها همی کردم مزین

برون و اندرون خانه من

لبم از لعل شد دندان ز لُولُو

ز نقدِ عمر جیب و جَیب مملو

دو چشم از جزع و دو گونه ز مرجان

گهرهای فراوان هشته در جان

ز عنبر موی کردم از صدف گوش

ز سیم ساده آکندم بُنا گوش

چوکم کم صاحب این مایه گشتم

رفیق دختر همسایه گشتم

بنای شهوت و مستی نهادم

زمام دل به دست نفس دادم

دو خادم یافتندم غافل و مست

برای غارتم گشتند هم دست

چو آگاه از درون بیت بودند

اثاث البیت را یک یک ربودند

یکی شب آمد و لعل لبم برد

یکی روز آمد و رختِ شبم برد

یکی از نقد عمرم کاست کم کم

یکی از گوهر جانم دمادم

دو جِزع و سی و دو لُو‌ءلُوء شد از چنگ

یکی از شیشه و آن دیگر از سنگ

چه گویم خود چه ها آمد به روزم

چسان کردند کم کم مایه سوزم

تهی شد خانه ، خالی ماند دستم

به پنجاه و سه سال اینم که هستم

نه احساسات من باقی نه افکار

همانا صورتی هستم به دیوار

سپارم نوجوانان وطن را

که گاهی بنگرند این عکس من را

ز کَیدِ مهر و مه غافل نمانند

جوانی را به غفلت نگذرانند

شمارهٔ ۱۱ - کار و کوشش سرمایۀ پیروزی است

برزگری کِشته خود را دِرود

تا چه خود از بَدوِ عمل کِشته بود!

بار کَش آورد و بر آن بار کرد

روی ز صحرا سویِ انبار کرد

در سرِ ره تیره گِلی شد پدید

بار کَش و مرد در آن گِل تپید

هرچه بر آن اسب نهیب آزمود

چرخ نجنبید و نبخشید سود

برزگر آشفته از آن سوءِ بخت

کرد تن و جامه به خود لَخت لَخت

گه لَگَدی چند به یابو نواخت

گه دو سه مُشت از زِبَرِ چرخ آخت

راه به ده دور بُد و وقت دیر

کس نه به رَه تا شَوَدش دست گیر

زار و حزین مویه کُنان موکَنان

کردِ سرِ عَجز سویِ آسمان

کای تو کَنَنده درِ خَیبَر ز جای

بَر کَنَم این بار کَش از تیره لای

هاتِفی از غیب به دادش رسید

کامَدَم ای مرد مشو نا امید

نَک تو بدان بیل که داری به بار

هر چه گِلِ تیره بود کُن کِنار

تا مَنَت از مِهر کنم یاوری

بارِ خود از لای بُرون آوَری

برزگر آن کرد و دگر رَه سُروش

آمَدَش از عالمِ بالا به گوش

حال بِنِه بیل و برآوَر کُلَنگ

بر شکن از پیشِ رَه آن قِطعه سنگ

گفت شکستم، چه کنم؟ گفت خوب

هرچه شکستی ز سرِ ره بِروب

گفت برُفتم همه از بیخ و بُن

گفت کُنون دست به شَلاّق کُن

تا شَوَم السّاعَه مددکارِ تو

باز رهانم ز لَجَن بارِ تو

مرد نیاورده به شَلّاق دست

بار زِ گِل برزگر از غم بِرَست

زین مددِ غیبی گردید شاد

وز سرِ شادی به زمین بوسه داد

کای تو مِهین راه نمایِ سُبُل

نیک برآوَردیَم از گِل چو گُل

گفت سروشش به تقاضایِ کار

کار ز تو یاوری از کِردِگار

شمارهٔ ۱۲ - هدیۀ عاشق

عاشقی محنتِ بسیار کشید

تا لبِ دِجله به معشوق رسید

نشده از گل رویش سیراب

که فلک دسته گلی داد به آب

نازنین چَشم به شط دوخته بود

فارغ از عاشق دلسوخته بود

دید در رویِ شط آمد به شتاب

نو گلی چون گل رویش شاداب

گفت بَه بَه چه گل زیبایی ست

لایق دست چو من رعنایی ست

حیف از این گل که برد آب او را

کند از منظره نایاب او را

زین سخن عاشق معشوقه پرست

جست در آب چو ماهی از شست

خوانده بود این مَثل آن مایه ناز

که نکویی کن و در آب انداز

خواست کازاد کند از بندش

نام گل برد و در آب افکندش

گفت رَو تا که ز هجرم بِرَهی

نام بی مهری بر من ننهی

موردِ نیکیِ خاصت کردم

از غم خویش خلاصت کردم

باری آن عاشق بیچاره چو بط

دل به دریا زد و افتاد به شط

دید آبی است فراوان و دُرست

به نشاط آمد و دست از جان شست

دست و پایی زد و گل را بربود

سوی دلدارش پرتاب نُمود

گفت کای آفت جان سُنبلِ تو

ما که رفتیم ، بگیر این گُلِ تو!

بِکُنَش زیب سَر ، ای دلبر من

یاد آبی که گذشت از سر من

جز برای دل من بوش مکن

عاشق خویش فراموش مکن

خود ندانست مگر عاشق ما

که ز خوبان نتوان خواست وفا

عاشقان را همه گر آب بَرَد

خوبرویان همه را خواب بَرَد

شمارهٔ ۱۳ - انتقاد

باز بر تافت به عالَم خورشید

بر رخِ خلقِ جهان تیغ کشید

شد بر افروخته کانون فساد

آتشِ فتنه در آفاق افتاد

تافت بر خوابگهِ عالم ، نور

باز جنبید و به جوش آمد نور

روی آفاق پر از ولوله شد

راحت و اَمن ز گیتی یَله شد

شیر برخاست پی صید غزال

باز از صعوه نُمود استقبال

قَحبه بَخل به رُخ غازه کشید

غَرچه مَفسَده خَمیازه کشید

مردمان در تک و پو افتادند

رو به هر برزن و کو بنهادند

گشت بی عاطفتی باز شروع

یافت حرص و ولع و جهل و شیوع

آمد از خانه برون شیر فروش

کوزه شیر پر از آب به دوش

کاسب دزد به بازار آمد

طالبِ مزد ، سرِ کار آمد

شد برون حضرت شیخ الاسلام

ریش را بسته حَنا از حمّام

شرکت خود را در مال یتیم

شفقتی دانَد بر حالِ یتیم

صف کشیدند پدرسوخته ها

چشم بر منصب هم دوخته ها

روز آبستن و رنج و تعب است

ای خوشا شب که فراغت به شب است

من همه دشمن روزم که به روز

کند انواع جنایات بُروز

ای خوشا شب که پس از ساعت پنج

ظلم عاطل شود و خُسبد رنج

مردم از شر هم آسوده شوند

فارغ از صحبت بیهوده شوند

شمارهٔ ۱۴ - جواب به خرده‌گیر

شنیدم یاوه‌گویی هرزه‌پویی

گدایی، سفله‌ای، بی‌آبرویی

چو اشعار حجابم را شنیده

حجاب شرم و عفت را دریده

زبان بگشاده بر دشنام بنده

به زشتی یاد کرده نام بنده

ولی من هیچ بد از وی نگویم

به جز راه ادب راهی نپویم

مرا از فحش دادن عار باشد

که فحش آیین سردمدار باشد

گذارم امر را در پای تحقیق

سپس خواهم ز اهل فکر تصدیق

« سخن را روی با صاحبدلان است »

نه با هر بیدل بی‌خانمان است

به قول تو زنی کاندر برم بود

منش نشناختم کو خواهرم بود

گرفتم قول تو عین صواب است

نه این هم باز تقصیر حجاب است؟

نباید منع کرد این عادت بد

که کس نادیده بر خواهر بچسبد؟

نه خود این نیز هم عیب حجابست

که خواهر از برادر کامیابست؟

تمام این مفاسد از حجابست

حجابست آنکه ایران زو خرابست

ترا هم شد حجاب اسباب این ظن

که خواندی مادرت را خواهر من!

اگر آن زن به سر معجر نمی‌زد

یقین این شُبهه از تو سر نمی‌زد

نفهمیده نمی‌گفتی و اکنون

نمی‌افتاد راز از پرده بیرون

نیندیشیدی ای بیچاره خر

که خواهر ساز نایَد با برادر

حجابِ دست و صورت هم یقین است

که ضد نصِّ قُرآن مُبین است

شمارهٔ ۱۵ - مزاح با یکی از وزیران

وزیرا از مبارک بیضه ات دور

مرا امروز گشته بیضه رنجور

یکی چون پُر ز باد و دَرد گشته

ز جُفت خود به صورت فَرد گشته

نمی دانم چه بادی در سر اوست

که با جفتش نگنجد در یکی پوست

چنان از باد و دم سرشار گشته

که پنداری سپه سالار گشته

بباید بند کردن پیکر او

که تا بیرون رود باد از سرِ او

اگر داری به جعبه بیضه بندی

کز آنها داشتی زین پیش چندی

یکی را از برای بنده بفرست

برای بنده شرمنده بفرست

که از لطف تو گردد بیضه ام چاق

به صِحَّت جُفت و از علت شود طاق

کنی از بیضه ام گر دست گیری

الهی علت بیضه نگیری

کمال السلطنه با آن کمالات

شده اندر عِلاج بیضه ام مات

وَرم با آنهمه دارو و مرهم

به قدر مویی از تخمم نشد کم

ز بس روغن به تخم بنده مالید

کمال السلطنه بر تخم من رید

دو مَه دستش به تخم من بُوَد بند

نیارد دل ز دست افتاده برکَند

گُمانِ من چنین باشد که عمدا

تَعَلُل می نماید در مداوا

نمی خواهد که گردد بیضه ام خرد

چنان دانم که خواهد بیضه ام خورد!

و یا تا پر شود از بیضه مُشتش

از این رو دوست می دارد دُرشتش

شمارهٔ ۱۶ - بر سنگ مزار

ای نکویان که در این دنیایید

یا از این بعد به دنیا آیید

این که خفته است در این خاک منم

ایرجم، ایرج شیرین سخنم

مدفن عشق جهانست اینجا

یک جهان عشق نهانست اینجا

عاشقی بوده به دنیا فن من

مدفن عشق بُوَد مدفن من

آنچه از مال جهان هستی بود

صرف عیش و طَرَب و مستی بود

هرکه را روی خوش و خوی نکوست

مرده و زنده من عاشق اوست

من همانم که در ایام حیات

بی شما صرف نکردم اوقات

تا مرا روح و روان در تن بود

شوق دیدار شما در من بود

بعد چون رخت ز دنیا بستم

باز در راه شما بنشستم

گرچه امروز به خاکم مأواست

چشم من باز به دنبال شماست

بنشینید بر این خاک دمی

بگذارید به خاکم قدمی

گاهی از من به سخن یاد کنید

در دل خاک دلم شاد کنید !

شمارهٔ ۱۷ - شکوۀ شاگرد

چنین می گفت شاگردی به مَکتَب

که این مکتب چه تاریکست یارب

نباشد جز همان تاریک دیوار

همان لوحِ سیاهِ تیره و تار

همان درس و همان بحث مُبَیَّن

همان تکلیف و آن جای مُعَیَّن

همیشه این کتاب و این قلمدان

همین دفتر که در پیشَست و دیوان

نشاید خواند این را زندگانی

کسالت باشد این نه شادمانی

مُعَلِّم در جوابش این چنین گفت

که باشد حالِ تو با حالِ من جُفت

همین مِنبَر مرا همواره در زیر

کنم هر صبحدم این درس تَکریر

نباشد جز همان قیل و همان قال

همان تعلیم ِصَرف و نَحوِ اَطفال

چه اطفالی که با این جمله تدریس

نمی دانند جز تَزویر و تَلبیس

چنان تنبل به وقتِ درس خواندن

که هم خود را کسل سازد و هم من

به شاگرد و معلِّم بار بسیار

به گردن هست و باید بُرد ناچار

شمارهٔ ۱۸ - کلاغ و روباه

کلاغی به شاخی شده جای گیر

به منقار بگرفته قدری پنیر

یکی روبهی بوی طُعمه شنید

به پیش آمد و مَدحِ او برگزید

بگفتا سلام ای کلاغ قشنگ

که آیی مرا در نظر شوخ و شنگ

اگر راستی بود آوایِ تو

به مانند پرهای زیبای تو

در این جنگل اندر سَمَندَر بدی

بر این مرغ ها جمله سرور بُدی

ز تعریف روباه شد زاغ شاد

ز شادی نیاورد خود را به یاد

به آواز کردن دهان برگشود

شکارش بیُفتاد و روبَه ربود

بگفتا که ای زاغ این را بدان

که هر کس بود چرب و شیرین زبان

خورد نعمت از دولت آن کسی

که بر گفتِ او گوش دارد بسی

چنان چون به چربیّ نطق و بیان

گرفتم پنیرِ تو را از دهان

شمارهٔ ۱۹ - شوقِ درس خواندن

حمد بر کردگارِ یکتا باد

که مرا شوقِ درس خواندن داد

آشنا کرد چشمِ من به کتاب

داده توفیقِ خیرم از هر باب

در سرِ من هوایِ درس نِهاد

در دلِ من مَحَبَّتِ اٌستاد

پدرم را عَطا نٌمود حَیات

تا کند صرفِ کارِ من اوقات

مادرم را تَناوَری بخشید

مِهرِ فرزند پروری بخشید

هر دو مقدورِ خود به کار آرند

تا مرا درس خوان به بار آرند

عشق باشد به درس و مشق مرا

نبود جز به این دو عشق مرا

درس و مشقم چو ناتمام بٌوَد

بازی از بهرِ من حرام بٌوَد

در سرِ کارهایِ بی مصرف

نکنم هیچ وقتِ خویش، تلف

شمارهٔ ۲۰ - نوروزِ کودکان

عید نوروز و اوّل سال است

روزِ عیش نَشاطِ اطفال است

همه آن روز رختِ نو پوشند

چای و شربت به خوش دلی نوشند

پسرِ خوب روزِ عید اندر

رَود اَوَّل به خدمتِ مادر

دست بر گردنش کند چون طوق

سر و دستش ببوسَد از سرِ شوق

گوید این عیدِ تو مٌبارَک باد

صد چنین سالِ نو ببینی شاد

بعد آید به دست بوسِ پدر

بوسه بخشد پدر به رویِ پسر

پسر بد چو روزِ عید شود

از همه چیز ناامید شود

نه پدر دوست داردش نه عَمو

نه کس عیدی بیاوَرَد بَرِ او

عیدی آن روز حقِ آن پسر است

که نجیب و شریف و باهنر است

شمارهٔ ۲۱ - انتقاد از مستشاران

نبینی خیر از دنیا عَلایی

رسد از آسمان بر تو بلایی

تو را کردیم ای گوساله مأمور

نه مأموری که أَلمأمورُ مَعذور

که بنمایی در آمریکا تَجَسُّس

بیاری مستشاری با تَخَصُّص

در آمریکا به خرها کردی اِعلان

که باشد مرتعِ سبزی در ایران

ز نوعِ خود فرستادی کمندی

خصوصاً یک خرِ بالا بلندی

چموش و بدلگام و خام و گُهگیر

نه از اَفسار می ترسد نه زنجیر

خرانِ داخلی معقول بودند

وَجیه المِلَّه و مقبول بودند

که باشد این مَثَل منظور هرکس

زبانِ خر خَلَج می‌داند و بس

نه تنها مرتعِ ما را چریدند

پدر سگ صاحِبان بر سبزه ریدند

شمارهٔ ۲۲ - پسرِ بی هنر

داشت عباس قلی خان پسری

پسر بی ادب و بی هنری

اسم او بود علی مردان خان

کُلفَت خانه ز دستش به اَمان

پشت کالسکه مردم می جَست

دلِ کالسکه نشین را می خَست

هر سحرگه دمِ در بر لبِ جو

بود چون کِرمِ به گِل رفته فُرُو

بسکه بود آن پسر خیره و بد

همه از او بدشان می آمد

هرچه می گفت لَلِه لَج می کرد

دهنش را به لَلِه کج می کرد

هر کجا لانه گنجشکی بود

بچه گنجشک در آوردی زود

هرچه می‌دادَند می گفت کم است

مادرش مات که این چه شکمست !

نه پدر راضی از او نه مادر

نه‌ معلم نه لَلِه نه نوکر

ای پسر جان من این قصه بخوان

تو مشو مثل علی مردان خان

شمارهٔ ۲۳ - در هجوِ اعتمادالتجارِ اصفهانی

ای بی خرد اعتمادِ تُجّار

دست از حرکات زشت بردار

تو تاجری ای عَنَم به ریشت

بی خود مبر اعتماد خویشت

ای صارم دولت شهنشاه

هستی تو از این قضیه آگاه

بودند شبی معاشران جمع

با یک دو سه خوب روی چون شمع

آن سیّد خر درآمد از در

گردید به بوستان سر خر

از من بِستد دو بیست تومان

تا آرد فرستَد از صفاهان

از من ستد و ضعیفه را داد

هم بنده و هم ضعیفه را گاد!

شمارهٔ ۲۴ - ستایشِ صنیع الدّوله

طبیعت گر شَگَرفی ها نَماید

شِگفتی بر شگفتی ها فزاید

گهی بینی که اندر گُلخَنی زشت

که هست آکنده از خار و خس و خشت

یکی لاله دمیده سرخ و دلکش

که دیده گردد از دیدار آن خوش

گهی در وادی پر خار و پر سنگ

به خار و سنگ حامِل چند فرسنگ

بیابی اتفاقا چشمهٔی خُرد

که جان باید از او چون تشنه ای خورد

گهی بالای کوهی صعب و بی آب

در آن از رُستنی ها جمله نایاب

درختی سایه گستر رُسته بینی

رَسی در سایه اش راحت نشینی

صنیع الدوله هم در دوره ما

یکی بود از شگفتی هایِ دُنیا

شمارهٔ ۲۵ - خر و عَزب

شد گذار عزبی از در باغ

دید در باغ یکی ماده الاغ

باغبان غایب و شهوت غالب

ماده خر بسته به میل طالب

سر درون کرد و به هرسو نگریست

تا بداند به یقین خر خر کیست

اندکی از چپ و از راست دوید

باغ را از سر خر خالی دید

ور کسی نیز به باغ اندر بود

هوش خر بنده به پیش خر بود

آری آن گمشده را سمع و بصر

بود اندر گرو گادن خر

آدمی پیش هوس کور و کر است

هرکه دنبال هوس رفت خر است !

او چه داند که چه بد یا خوب است

بیند آنرا که بر او مطلوب است

الغرض بند ز شلوار گرفت

ماده خر را به دم کار گرفت

بود غافل که فلک پرد ه در است

پرده ها در پس این پرده در است

ندهد شربت شیرین به کسی

که در آن یافت نگردد مگسی

نوش بی نیش میسر نشود

نیست صافی که مکدر نشود

ناگهان صاحب خر پیدا شد

مشت بیچاره خرگا وا شد

بانگ برداشت بر او کای جا پیچ

چه کنی با خر م ن؟ گفتا هیچ!

گفت المنة لله! دیدم

معنی هیچ کنون فهمیدم

نگذارد فلک مینایی

که خری هم به فراغت گایی

شمارهٔ ۲۶ - نکته

طبع من این نکته چه پاکیزه گفت

سهل بُوَد خوردن افسوس مفت

مردم این مُلک ز کِه تا به مِه

هیچ ندانند جز احسنت و زِه

هرکسی اندر غم جانان خود است

فارغ از اندیشه نیک و بد است

بعد که مُردم ، همه یادم کنند!

رحمت وافر به نِهادَم کنند!

گر بر کناس بری یاس را

رنجه کنی شامه کناس را

زآنچه پس از مرگ برایم کنند

کاش کمی حین و بقایم کنند

دل به کف غصّه نباید سپرد

اوّل و آخر همه خواهیم مُرد

شمارهٔ ۲۷ - قبلۀ آمال

حاجیان رَخت چو از مکه برند

مدّتی در عقب سر نِگَرَند

تا به جایی که حرم در نظر است

چشم حُجاج به دنبال سر است

من هم از کوی تو گر بستم بار

باز با کوی تو دارم سر و کار

چشمِ دل سوی تو دارم شب و روز

چشم بر کوی تو دارم شب و روز

تو صنم قبله آمال منی

چون کنم صرف نظر ؟ مال منی

روی رخشنده تو قبله ماست

مَردُمِ دیده ما قبله نُماست

شمارهٔ ۲۸ - طوطی

مرا هست یک طوطی اندر قفس

که مِثلَش به‌خوبی ندیدست کس

سرش سبز رنگست و دُمّش دراز

به چنگال و منقار مانندِ باز

خوراکش دهم از نخودچی و قند

نخودچی و قند است او را پسند

چنان هوشیارَست و با جوهَر است

که از اکثر بچه ها خوشتر است

ز تو هرچه بشنید گیرد به یاد

چو شاگرد با فهم از اوستاد

همین نکته بس باشد از هوش او

که چیزی نگردد فراموش او

شمارهٔ ۲۹ - آرزویِ خرِّ دُم بریده

بوده است خری که دُم نبودَش

روزی غم بی دُمی فُزودَش

در دُم طلبی قدم همی زد

دُم می طلبید و دَم نمی زد

یک رَه نه ز روی اختیاری

بُگذشت میان کشت زاری

دهقان مگرش ز گوشه‌ای دید

بَرجَست و از او دو گوش بُبرید

بیچاره خر آرزوی دُم کرد

نایافته دُم دو گوش گُم کرد

شمارهٔ ۳۰ - دو قوچِ جنگی

چه خواهند از جان هم این دو قوچ

که جنگیده با هم سر هیچ و پوچ

چرا تشنه خون هم گشته‌اند

نه میراث بَر ، نه پدر کُشته‌اند

نه این خورده آن دیگری را عَلَف

نه آن کرده آبِشخورِ این تلف

جهان صلح بود و صفا سر به سر

نبود ار دو بر هم زنِ بَد سِیَر

شمارهٔ ۳۱ - گفتگو با جوانِ فرنگی مَآب

گفتم به جوانکی مُفَرَّنگ

کای در خم و چم بسان خرچنگ

برگو زِ سِبیل خود چه دیدی

کاین سان دم گوش او بریدی

گفتا که سبیل بنده روزی

دزدیده کون غیر گوزی!

چون دزدی او به چشم دیدم

زان رو دُم و گوش او بریدم!

شمارهٔ ۳۲ - سوءِ ظَنّ

نمی‌دانم چرا حَتم است و واجب

که بر ما یک نفر گردد مواظب

بده نیمه بده آجر بده گچ

مکُن با گفته استاد خود لَج

چرا ما مَردُمِ ایران چنینیم

چرا دَر حَقِّ هم دایم ظَنینیم

شمارهٔ ۳۳ - غَلَبه بر خَشم

پیش تر زان کِت غَضَب گردد عیان

از اَلِف تا یا اَلفبا را بخوان

کاندر این ضِمن اُفتَدَت صَفرا ز جوش

از جُنون فارِغ شَوی آیی به هوش

شمارهٔ ۳۴ - دزدانِ نادان

دو نفر دزد خری دزدیدند

سرِ تقسیم به هم جنگیدند

آن دو بودند چو گَرمِ زَد و خورد

دُزدِ سِوُّم خَرشان را زَد و بُرد

شمارهٔ ۳۵ - طبیعی گویی

هرچه گویی تو طبیعی می‌گوی

بیشتر زانچه طبیعی است مجوی

او معلِّم تو بر او شاگِردی

چه کنی جهد کز او بِه کردی

شمارهٔ ۳۶ - حُرمتِ ربا

گفت روزی به جعفرِ صادق

حیله‌بازی منافقی فاسِق

کز حرامِ رِبا چه مقصود است

گفت زان رو که مانعِ جود است

شمارهٔ ۳۷ - سَجعِ مُهرِ شُتُر

گاه بارَم خار باشد گاه دُر

یار حاجی عَبدُهُ الرّاجی شتر!

قطعه‌ها

شمارهٔ ۱ - مادّه تاریخ وفات جعفرقلی میرزا عَمِّ شاعر ۱۳۰۷ هق

شمارهٔ ۲ - در هجو نصرت الدوله : شاه زاده ضیافَتی کردی

شمارهٔ ۳ - شراب : ابلیس شبی رفت به بالین جوانی

شمارهٔ ۴ - کارگر و کارفرما : شنیدم کارفرمایی نظر کرد

شمارهٔ ۵ - دربارۀ رفتن مستوفی الممالک و آمدنِ صَمصامُ السلطنه

شمارهٔ ۶ - برای تصویری که به مرحوم عبدالحسینِ بیات داده سُروده است

شمارهٔ ۷ - مرثیه : رسمَست هرکه داغ ِ جوان دید، دوستان

شمارهٔ ۸ - کودک دورۀ طلایی : بچه هایِ زمانه رند شدند

شمارهٔ ۹ - مرثیه : سرگشته بانوان وَسَطِ آتشِ خِیام

شمارهٔ ۱۰ - مادر : گویند مرا چو زاد مادر

شمارهٔ ۱۱ - جاه و جلال علی (ع) : اندر خبر بُوَد که نبی شاهِ حق پرست

شمارهٔ ۱۲ - تقاضای وجهِ قبض : وزیرِخمسه اگر وجهِ قبضِ من ندهد

شمارهٔ ۱۳ - به سر کلنل محمد تقی خان پسیان : به احترام به این سر نظر کنید ای خلق

شمارهٔ ۱۴ - احمد لایَنصَرِف : فکرِ شاهِ فَطِنی باید کرد

شمارهٔ ۱۵ - علّت بی تابی نوزاد : دانی که چرا طفل به هَنگامِ تَوَلّد

شمارهٔ ۱۶ - دزد نگرفته : هر کس ز خزانه بُرد چیزی

شمارهٔ ۱۷ - افکار خنده آور : ای هم سفر عزیز من مَجد

شمارهٔ ۱۸ - کوه نور : دیده ام من رُبعِ مَسکون را، برادر جان من!

شمارهٔ ۱۹ - تقاضا : ای مِهین صدر فلک مرتبه در دورۀ تو

شمارهٔ ۲۰ - مطایبه با مرحوم عبدالحسین آگاهی : نکویان را بباید آرزو داشت

شمارهٔ ۲۱ - تاریخ فوت : این جهان پیش راد مردِ حکیم

شمارهٔ ۲۲ - ماده تاریخ مهمانی شاه در باغ امیرنظام (۱۳۰۷ هق)

شمارهٔ ۲۳ - حق استاد : گفت استاد مبر درس از یاد

شمارهٔ ۲۴ - وفات شاه معزول : اگر شاه معزول رفت از جهان

شمارهٔ ۲۵ - ماکیان و شیر : در بُن یک بیشه ماکیانی هر روز

شمارهٔ ۲۶ - بقای انسب : قصّه شنیدم که بوالعَلا به همه عمر

شمارهٔ ۲۷ - دوزخ : به قدر فهم تو کردند وصف دوزخ را

شمارهٔ ۲۸ : اسم گل پیش لبش بردن خطا باشد لب او

شمارهٔ ۲۹ - جواب به حامی عارف : میم سپاسی کجاست تا که نگوید

شمارهٔ ۳۰ - جنده بازی : هر کس که نمود جنده بازی

شمارهٔ ۳۱ - درباره خلع احمد شاه و جانشینی پهلوی : خوب دانَد حسابِ خویش جهان

شمارهٔ ۳۲ - وفات محمد علی شاه (۱۳۴۳ هق) : مخور غصّۀ بیش و کم در جهان

شمارهٔ ۳۳ - جذبۀ شیرازیان : حضرت شوریده اوستاد سخن سنج

شمارهٔ ۳۴ - مهر مادر : رنج کشد مادر از جفای پسر لیک

شمارهٔ ۳۵ : ای راد خدیوِ عدل پرور بنگر

شمارهٔ ۳۶ - تصویر زن : بر سردر کاروان سرایی

شمارهٔ ۳۷ - جواب وحید : ستوده طبع وحیدا رسید نامۀ تو

شمارهٔ ۳۸ - بهشت و دوزخ : رسول دید که جمعی گسسته افسارند

شمارهٔ ۳۹ - اشک شیخ : نَعوذُ بِاللَّه از آن قطره‌های دیدهٔ شیخ

شمارهٔ ۴۰ - هجو اسب : فرمان روای شرق که عمرش دراز باد

شمارهٔ ۴۱ - پیام به شیرازیان : استاد کُلّ فی الکُلّ شوریده است در شعر

شمارهٔ ۴۲ - انتقاد از سازندگان آرامگاه فردوسی : یک وجب ساخته آخر نشود قبرِ حکیم

شمارهٔ ۴۳ - کار و بار : ندانم از چه به هر جا که لفظ کار آید

شمارهٔ ۴۴ - در رثای کلنل محمد تقی خان پسیان : دلم به حال تو ای دوست دار ایران سوخت

شمارهٔ ۴۵ - رم : یارب این عادت چه می‌باشد که اهل ملک ما

شمارهٔ ۴۶ - وزیران دیدنی : وزرا از چه دیده می نشوند

شمارهٔ ۴۷ - تاریخ وفات عزیز علیا (۱۳۰۶ هق) : سود و زیان جهان دیده و سنجیده ایم

شمارهٔ ۴۸ - قطعه : قبض آقای کمال السلطنه است

شمارهٔ ۴۹ - علت بی‌تابی نوزاد : هیچ می‌دانی تو هر طفلی که آید در جهان

شمارهٔ ۵۰ - جواب تبریک شوریده : گفت شوریده به من تهینت عید ز فارس

شمارهٔ ۵۱ - فقیه : نشسته بود فقیهی به صدر مجلس درس

شمارهٔ ۵۲ - هجو حاکم : این حاکم بی عُرضه به ما اهل خراسان

شمارهٔ ۵۳ - قطعه : نصرت السلطنه دیوان عدالت را میر

شمارهٔ ۵۴ - مهر مادر : باز چون جوجه ماکیان بیند

شمارهٔ ۵۵ - جهاد اکبر : شب در بساط احرار از التفات سردار

شمارهٔ ۵۶ - وفا : وفا در گل رخان عطر است در گل

شمارهٔ ۵۷ - بامداد : صبحدم کاین مرغ گیهان آشیان

شمارهٔ ۵۸ - مادر : پسر، رو قدر مادر دان که دایم

شمارهٔ ۵۹ - مزاح با یکی از دوستان : چند تو را گفتم ای کمال مخور کیر

شمارهٔ ۶۰ - در پشت کتابی که برای سردار عبدالعزیز خان جنرال قنسول افغان مقیم مشهد فرستاده نوشته است

شمارهٔ ۶۱ - قطعه : گویند ماکیان را باید گرفت و کشت

شمارهٔ ۶۲ - درویش : کیست آن بی شعور درویشی

شمارهٔ ۶۳ - انتقاد از قمه زنی : بشنو که لطیفۀ قشنگی است

شمارهٔ ۶۴ - گریز از نادان : دادم به مسیوهال خراسان را

شمارهٔ ۶۵ - قلب مادر : داد معشوقه به عاشق پیغام

شمارهٔ ۶۶ - سازش روس و انگلیس : گویند که انگلیس با روس

شمارهٔ ۶۷ - تاریخ بنای ادارهٔ لشکر شرق (۱۳۴۱ هق) : حسین آقا امیر لشکر آن بر دو رضا چاکر

شمارهٔ ۶۸ - بچه ژاندارم : پیوسته به جنگی تو به ما ای بچه ژاندارم

شمارهٔ ۶۹ - ای خایه : ای خایه به دست تو اسیرم

شمارهٔ ۷۰ : بر سر سفرۀ سپهسالار

شمارهٔ ۷۱ - پیام به نظام الدوله : ناظم الدوله روز جمعۀ ما

شمارهٔ ۷۲ - وطن دوستی : ما که اطفال این دبستانیم

شمارهٔ ۷۳ - حکایت خلعت : مستوفی کل قصۀ چل طوطی شد

شمارهٔ ۷۴ - رسوا : گویی که تو رُسوایی من با تو نیامیزم

شمارهٔ ۷۵ - مزاح با مقبل دیوان : قنبل الدوله مقبل دیوان

شمارهٔ ۷۶ - یادآوری : خسروا! گرچه فراموشی در طبع تو نیست

شمارهٔ ۷۷ - حیله : دیشب دو نفر از رفقا آمده بودند

شمارهٔ ۷۸ - دو هدیه : آمد مرا دو هدیه چو دو قرص مهر و ماه

شمارهٔ ۷۹ - سفر اصفهان : ای مهین خواجه در وزارت تو

شمارهٔ ۸۰ - آب حیات : آب حیات است پدر سوخته

شمارهٔ ۸۱ - انتقاد از قمه زنان : زن‌قحبه چه می‌کشی خودت را

شمارهٔ ۸۲ - شهر کثیف : جز گه و گند و کثافت چیزی

شمارهٔ ۸۳ - قربان کمال السلطنه : روز قتل ابن ملجم لعنت الله علیه

شمارهٔ ۸۴ - بلدیه : پر شد در و دیوار بَلَد از گل و از لای

شمارهٔ ۸۵ - مزاح با وثوق الدوله : ای وثوق الدوله آمد فصل دی

شمارهٔ ۸۶ - ماده تاریخ وفات میرزا عارف (۱۳۰۷ هق) : میرزا عارف که زیر بار فضل

شمارهٔ ۸۷ - خیر مقدم و گله : وه چه خوب آمدی صفا کردی

شمارهٔ ۸۸ - تقاضا گله از مُعز الملک : ای معزالملک ای اندر سخا ضرب المثل

شمارهٔ ۸۹ - غمزه های خانم : با غمزاتی که تو خانم کنی

شمارهٔ ۱ - مادّه تاریخ وفات جعفرقلی میرزا عَمِّ شاعر ۱۳۰۷ هق

هر که آمد در این جهان ناچار

رود از این جهان چه شَه چه گدا

یک جَهانِ دگر خدای آراست

که بُوَد نامِ آن جهانِ بقا

سویِ دارِ بَقا رَوَد هر کس

که بیامد در این سرایِ فنا

پورِ ایرج نَوادۀ خاقان

آن مَلِک زادۀ فرشته لَقا

من به او صِهر و او به من عَمّ بود

نه من او را نه او پدید مرا

زیست پنجاه و اَندر سال به دَهر

چون در این خاکدان ندید وفا

سویِ جَنَّت برفت با دلِ شاد

تا بماناد جاوادان آن جا

بهرِ تاریخِ فوتش ایرج گفت

رفت جعفرقُلی از این دنیا

شمارهٔ ۲ - در هجو نصرت الدوله

شاه زاده ضیافَتی کردی

کِافَت آوَرد مَر ضیایِ ترا

کارهایت معرِّفی کردند

سستیِ عقل و ضعفِ رایِ ترا

به همه کفش دادی و مَلِکی

زان که کوچک بُدند پایِ ترا

هیچ بر من ندادی و گفتی

رَوَم و سر کنم هِجایِ ترا

چَشم ! اگر روزگار بُگذارَد

در کفِ تو نِهَم سَزایِ ترا

لیک حالا جز این نخواهم گفت

که برَد مرده شو سَرایِ ترا

نه سرایِ ترا به تنهایی

هم عطایِ تو هم لَقایِ ترا

خوب شد بر مَنَت نَرَسید

بنده گاییدم آن عَطایِ ترا

شمارهٔ ۳ - شراب

ابلیس شبی رفت به بالین جوانی

آراسته با شکل مهیبی سَر و بَر را

گفتا که منم مرگ و اگر خواهی زنهار

باید بگزینی تو یکی زین سه خطر را

یا آن پدر پیر خودت را بکشی زار

یا بشکنی از خواهر خود سینه و سر را

یا خود ز می ناب کشی یک دو سه ساغر

تا آنکه بپوشم ز هلاک تو نظر را

لرزید از این بیم جوان بر خود و جا داشت

کز مرگ فتد لرزه به تن ضَیَغمِ نَر را

گفتا پدر و خواهر من هر دو عزیزند

هرگز نکنم ترک ادب این دو نفر را

لیکن چو به می دفع شر از خویش توان کرد

مِی نوشم و با وی بکنم چاره شر را

جامی دو بنوشید و چو شد خیره ز مستی

هم خواهر خود را زد و هم کشت پدر را

ای کاش شود خشک بنِ تاک و خداوند

زین مایه شر حفظ کند نوع بشر را

شمارهٔ ۴ - کارگر و کارفرما

شنیدم کارفرمایی نظر کرد

ز روی کِبر و نَخوَت کارگر را

روانِ کارگر از وی بیازرد

که بس کوتاه دانست آن نظر را

بگفت ای گنج وَر این نَخوَت از چیست

چو مُزدِ رنج بخشی رنج بر را

من از آن رَنج بُر گشتم که دیگر

نبینم رویِ کبرِ گنج وَر را

تو از من زورخواهی من ز تو زر

چه مِنَّت داشت باید یکدِگر را

تو صَرفِ من نُمایی بَدرَۀ سیم

مَنَت تابِ رَوان نورِ بَصَر را

منم فرزندِ این خورشیدِ پُر نور

چو گُل بالایِ سر دارم پدر را

مُدامَش چَشمِ روشن باز باشد

که بیند زورِ بازویِ پسر را

زنی یک بیل اگر چون من در این خاک

بگیری با دو دستِ خود کمر را

نهالِ سعی بنشانم در این باغ

که بی مِنَّت از آنچینَم ثَمَر را

نخواهم چون شرابِ کَس به خواری

خورَم با کامِ دل خونِ جگر را

ز من زور وز تو زر، این به آن در

کُجا باقی است جا عُجَب و بَطَر را؟

فشانَم از جَبین گوهر در آن خاک

ستانَم از تو پاداشِ هنر را

نه باقی دارد این دفتر نه فاضِل

گُهر دادی و پس دادم گُبَر را

به کس چون رایگان چیزی نبخشند

چه کِبر است این خَداوندانِ زر را

چرا به یکدِگر مِنَّت گذارند

چو محتاجند مَردُم یکدِگر را

شمارهٔ ۵ - دربارۀ رفتن مستوفی الممالک و آمدنِ صَمصامُ السلطنه

این شنیدم که چوکابینۀ مستوفی رفت

فرصت افتاد به کف مَردُمِ فرصت‌جو را

از وطن خواهان یک عدّه به هم جمع شدند

عرضه کردند شهنشاهِ فلک نیرو را

کاندر این مُلک رئیس الوزرایی باید

که به اِعجاز کند سُخرۀ خود جادو را

کاردانی که به تدبیرِ خرد حلّ سازد

این همه مشکلِ خَم در خمِ تو در تو را

پهلوان مردی فَعّال و زَبَردست و قوی

که ببندد دهن و باز کند بازو را

تیزهوشی که رهانَد وطن از بندِ بلا

آن چنان سهل که از ماست کَشد کَس مو را

شاه فرمود: من اقدام به کاری نکنم

تا نَسنجَم همه خوب و بد و زیر و رو را

فکر باید، که رئیس الوزرا نتوان کرد

!هر خرِ بی خردِ با طمع پُررو را

مُهلتی بایَد کاندیشم و زان پس بکنم

انتخابی که ببندد دهنِ بدگو را

همه گشتند از این عزمِ همایون خُرسند

همه گفتند: مَلِک زنده بماند، هورا

بعدِ یک هَفته مَلِک داد به آنان پیغام

که نکو جُستم بر دردِ شما دارو را

پس از اندیشه مرا رای به صَمصام افتاد

!از همه خلق پسندیدم این هالو را

فکرِ خود کردم و کَردَمش رئیس الوزرا

همه بِستایید این مُنتَخَبِ نیکو را

خلق رفتند در اندیشه و حَیران ماندند

که از این کرده چه مقصود بُوَد یارو را

یکی از جمع بپرسید ز گوینده، که شاه

!فکر هم کرد و رئیس الوُزَرا کرد او را؟

شمارهٔ ۶ - برای تصویری که به مرحوم عبدالحسینِ بیات داده سُروده است

بنگر چگونه کردم بیرون ز جِسم جان را

آسان چه سان نُمودم تکلیفِ جان ستان را

ای کاش عکس جان داشت، حالا که می نُمودم

تقدیمِ یارِ جانی عَبدُالحسین خان را

شمارهٔ ۷ - مرثیه

رسمَست هرکه داغ ِ جوان دید، دوستان

رأفت برند حالت ِ آن داغ دیده را

یک دوست زیر بازوی ِ او گیرد از وفا

وان یک ز چهره پاک کند اشکِ دیده را

آن دیگری بر او بِفشانَد گُلاب و شَهد

تا تقویت کند دلِ مِحنِت چَشیده را

یک جمع دَعوَتَش به گُل و بوستان کنند

تا بر کنندش از دل خارِ خَلیده را

جمعِ دگر برای تسلّایِ او دهند

شرح ِ سیاه کاریِ چرخِ خمیده را

القصّه هر کَسی به طریقی ز روی ِ مِهر

تسکین دهد مصیبتِ بر وی رَسیده را

آیا که داد تسلیتِ خاطرِ حسین؟

چون دید نعشِ اکبرِ در خون تپیده را

آیا که غمگساری و اَندُه بَری نمود

لیلایِ داغ دیدهٔ زَحمت کَشیده را

بعد از پسر دلِ پدر آماجِ تیر شد

آتش زدند لانهٔ مرغِ پریده را

شمارهٔ ۸ - کودک دورۀ طلایی

بچه هایِ زمانه رند شدند

بی ثمر دان تو ژاژخایی را

کودکانِ زمان ما نکنند

جز برایِ زر آشنایی را

یا برو زَر بده که سر بنهند

یا برو دِل بِنه جُدایی را

در نَظَرْشانْ بهایِ جامی نیست

دفترِ جامی و بَهایی را

نشِناسند جز بَرایِ طلا

شیخی و صوفی و بَهایی را

به شَمیزی نمی کنند حِساب

شِعْرِ خاقانی و سَنایی را

یاوه دانند و سُخْره پندارند

مهربانی و آشنایی را

نَبُوَد در مِزاجِشان اثری

عَرْضِ اِفْلاس و بی نَوایی را

نتوانی فَریفْتْ جز به طلا

کودکِ دورۀ طلایی را

شمارهٔ ۹ - مرثیه

سرگشته بانوان وَسَطِ آتشِ خِیام

چون در میانِ آبْ نُقُوش ستاره‌ها

اطفالِ خردسال ز اطرافِ خیمه‌ها

هرسو دوان چو از دِل آتشْ شَراره‌ها

غیر از جگر که دسترسِ اَشْقِیا نبود

چیزی نَمانْد در برِ ایشان ز پاره‌ها

انگشت رَفت در سرِ انگشتری به باد

شد گوش‌ها دریده پیِ گوشْواره‌ها

سِبطِ شهی که نامِ همایونِ او بَرَند

هر صبح و ظهر و شام فرازِ مَناره‌ها

در خاک و خون فُتاده و تازَنْد بر تَنَش

با نعل‌ها که ناله برآرَدْ ز خاره‌ها

شمارهٔ ۱۰ - مادر

گویند مرا چو زاد مادر

پستان به دهن گرفتن آموخت

شبها بر گاهواره من

بیدار نشست و خفتن آموخت

دستم بگرفت و پا بپا برد

تا شیوه راه رفتن آموخت

یک حرف و دو حرف بر زبانم

الفاظ نهاد و گفتن آموخت

لبخند نهاد بر لب من

بر غنچه گل شکفتن آموخت

پس هستی من ز هستی اوست

تا هستم و هست دارمش دوست

شمارهٔ ۱۱ - جاه و جلال علی (ع)

اندر خبر بُوَد که نبی شاهِ حق پرست

چون سویِ عرش در شبِ معراج رخت بست

بر مسندِ دَنی فَتدَلّی نِهاد پای

دستی ز غیب آمد و بر پشتِ او نشست

چون دستِ حق بُد و اثرِ لطف ِ دوست بود

از فرطِ شادمانی مدهوش گشت و مست

گویند پا نهاد به دوشِ نَبی علی

از طاقِ کعبه خواست چو اصنام را شِکست

جاه و جلال بینْ که یَدُالله پا نِهاد

آنجا که حقّ نِهاد به صد احترامْ دست

شمارهٔ ۱۲ - تقاضای وجهِ قبض

وزیرِخمسه اگر وجهِ قبضِ من ندهد

به حقِّ خمسهٔ آلِ عبا که بَد کَرْدَست

وگر تَعَلُّل بیشتر روا دارد

حقوقِ دوستی و مَردُمی لَگَد کردست

دگر چه عرض کُنَم دیرتر اگر بدهد

به دست خود چه بلا ها به جان خود کردست

نمی شناسد من کیستم ، گمان دارد

که این معامله با مادر صمَدْ کردست

زیاده وقت ندارم همین قَدَرْ تو بگو

که پول خواهد ایرج چو قبضْ رد کردست

شمارهٔ ۱۳ - به سر کلنل محمد تقی خان پسیان

به احترام به این سر نظر کنید ای خلق

که بی حیات ولی در حیات جاوید است

بَدَل به این سرِ بی تن شَوَد دو روزِ دِگَر

نشانِ بیرَقِ ایران که شیر و خورشید است

شمارهٔ ۱۴ - احمد لایَنصَرِف

فکرِ شاهِ فَطِنی باید کرد

شاهِ ما گُنده و گول و خِرِف است

تخت و تاج و همه را وِل کرده

در هُتل هایِ اُروپ مُعتَکِف است

نشود منصرفِ از سَیرِ فَرَنگ

این همان احمدِ لایَنصَرِف است

شمارهٔ ۱۵ - علّت بی تابی نوزاد

دانی که چرا طفل به هَنگامِ تَوَلّد

با ضَجّه و بی تابی و فریاد و فَغان است

با آن که بَرون آمده از مَحبَسِ زه دان

و امروز در این عرضۀ آزادِ جهان است

با آن که در آن جا همه خون بوده خوراکش

وین جا شِکَرَش در لب و شیرَش به دهان است

زان است که در لوحِ اَزَل دیده که عالم

بر عالمیان جایِ چه ذُل و چه هَوان است

داند که در این نَشئه چه‌ها بر سرش آید

بیچاره از آن لحظۀ اوّل نِگران است

شمارهٔ ۱۶ - دزد نگرفته

هر کس ز خزانه بُرد چیزی

گفتند مَبَر که این گُناه است

تعقیب نُموده و گرفتند

دزدِ نگرفته پادشاه است

شمارهٔ ۱۷ - افکار خنده آور

ای هم سفر عزیز من مَجد

افکارِ تو خنده آورنده است

خواهی تو اگر نویسی این جُنگ

بنویس، چه جایِ شعر بنده است

این پند که می دهم فراگیر

هر چند که اندکی گَزنده است

«در شعر مپیچ و در فنِ او»

کاین کار ز کار های گُنده است

رو هوچی و روزنامه چی شو

این است که فایَدَت دِهَنده است

امروز به هر کجا ادیبی است

در گوشۀ عُزلتی خَزَنده است

اَشغال نصیب هر چه کونی است

اَحرار اسیرِ هر چه جِنده است

این سگ مرَضی بُوَد که آخِر

از گرسنگی ترا کُشَنده است

این است طَنابِ احتیاجی

کِت بر دَرِ هر خسی کشنده است

رَو تجرِبه‌ای ز حالِ من گیر

کاین تجربه مر ترا بَسَنده است

بینی تو که شعرِ بنده امروز

بر طبعِ مرا هب جان خَزَنده است

هر شعر که بشنوند نیکو

هر چند که بُوِیِ خون دهنده است

چون مختصر و سلیس و خوب است

یا صاف و صریح و پوست کَندَه است

از فُرطِ مَحَبَّتی که دارند

گویند که شعر، شعرِ رنده است

با این همه هیچ کس نَپُرسد

کاین مَرد که مُرده ای که زنده است

دزدانِ خروس دیگرانند

پرهاش بُرون ز جیبِ بنده است!

شمارهٔ ۱۸ - کوه نور

دیده ام من رُبعِ مَسکون را، برادر جان من!

در تمام ربع مسکون این چنین کون هیچ نیست

کوهِ نور است آن کفل در پشتِ آن دریایِ نور

کوه و دریایی چنین در ربع مسکون هیچ نیست!

شمارهٔ ۱۹ - تقاضا

ای مِهین صدر فلک مرتبه در دورۀ تو

گر شود رنجه دل اهل هنرشایان نیست

تو هنرمند وزیری و یقین در بَرِ تو

قدر اهل هنر و غیرِ هنر یکسان نیست

با وزیرانِ دگر فرق فراوان داری

آنچه باشد به تو تنها به همه آنان نیست

هفت سیّاره درخشانند از چرخ ولی

هیچ یک مهر صفت نور ده و رخشان نیست

عالم پنج زبان صاحبِ خَطّ مالک رَبط

جامع این همه اوصاف شدن آسان نیست

اوّلین واقفِ اوضاع سیاسی به فرنگ

در حضور تو بجُز طفل الفبا خوان نیست

بس که اوصاف خداوندی در خلقت تُست

گر خداوند بخوانند ترا کفران نیست

لوحش الله از آن خویِ خوش و رویِ نکو

این دو گوهر که ترا داده خدا ارزان نیست

گر به هر روز دو صد وارد و صادر داری

یک دل از طرز پذیرایی تو پژمان نیست

یاد داری که مرا وعدۀ کاری دادی

ای تو آن انسان کاندر گهرت نِسیان نیست

وعدۀ مرد کریم ار نبُوَد جفت وفا

همچو رعدیست که اندر عقبش باران نیست

ور وفا کرد و لیکن نه به هنگام و به وقت

آب سردیست که در موسم تابستان نیست

از پس این سفر شوم مرا کار معاش

سخت شد از تو چه پنهان ز خدا پنهان نیست

آنچه در خانه مرا بود ز اَسباب و اَثاث

رفت برباد و بجز لطف تواش تاوان نیست

تا توانی تو از این سفره به مَردُم بِخُوران

کاندر این خانه کسی تا به ابد مهمان نیست

دارم امّید نویسی به عِمادُ السلطان

حاکم قزوین جز ایرج مدخت خوان نیست

شمارهٔ ۲۰ - مطایبه با مرحوم عبدالحسین آگاهی

نکویان را بباید آرزو داشت

مرا آگاهی اصلاً آرزو نیست

عبث یادش کنند اهلِ نِشابور

من آگاهم که آگاهی نکو نیست

شمارهٔ ۲۱ - تاریخ فوت

این جهان پیش راد مردِ حکیم

هست محنت فزایِ غم آباد

زن و مرد و شَه و گدا دارند

همه از دستِ این جهان فریاد

چَشمِ عِبرت گُشا ببین که چه سان

مَسنَدِ جَم بداد بر کَفِ باد

پیر زالی است نو عروس نُمای

کرده در زیرِ خاک بس داماد

همه ناکام از زمانه روند

هیچ کس نیست از جهان دل شاد

جامۀ مرگش آسمان دوزد

هر که اندر زمین ز مادر زاد

دخترِ خاک گت دخترِ شه

آن قمر طلعت فرشته نهاد

لقبش هم عزیز عُلیا بود

چون به عزت قدم به خُلد نهاد

بهر تاریخ فوتش ایرج گفت

جایش اندر بهشت ایزد داد

شمارهٔ ۲۲ - ماده تاریخ مهمانی شاه در باغ امیرنظام (۱۳۰۷ هق)

خسرو تاج بخش ناصر دین

آن سرشته به عقل و دانش داد

آن که دست عطا و همت او

حاصل بحر و کان به باد بداد

بود سیم سفر که از تبریز

شد به سوی فرنگ خسرو راد

بر به تبریز چون امیر نظام

باغ و کاخی نُموده بود آباد

در اِیاب و دِهاب مهمان شد

اندر آن باغ شاه با دلِ شاد

شه قدم چون نهاد در آن باغ

در دولت بد روی میر گشاد

زر و سیم زیاد بهر نثار

زیر پای ملک امیر نهاد

همۀ چاکران سلطان را

شال و اسل و طلا و نقره بداد

با دل شاد شاه از این کشور

به سوی پایتخت روی نهاد

سفر شه بنای باغ امیر

چون به یک سال اتفاق افتاد

بهر تاریخ سال ایرج گفت

«باغ میر اجل بُوَد آباد»

شمارهٔ ۲۳ - حق استاد

گفت استاد مبر درس از یاد

یاد باد آنچه به من گفت استاد

یاد باد آن که مرا یاد آموخت

آدمی نان خورَد از دولت یاد

هیچ یادم نرود این معنی

که مرا مادر من نادان زاد

پدرم نیز چو استادم دید

گشت از تربیت من آزاد

پس مرا منت از استاد بُوَد

که به تعلیم من اُستاد اِستاد

هر چه می دانست آموخت مرا

غیر یک اصل که ناگفته نهاد

قدر استاد نکو دانستن

حیف! اُستاد به من یاد نداد

گر بمردست، روانش پر نور!

ور بُوَد زنده خدا یارش باد!

شمارهٔ ۲۴ - وفات شاه معزول

اگر شاه معزول رفت از جهان

ولی عهد منصوب پاینده باد

محمد علی میرزا گر بمرد

محمد حسن میرزا زنده باد

شمارهٔ ۲۵ - ماکیان و شیر

در بُن یک بیشه ماکیانی هر روز

بیضه نهادی و بردی آن را یک کُرد

بس که ز راه آمد و ندید به جا تخم

خاطرش از دست برد کُرد بیازرد

بود در آن بیشه پادشاه یکی شیر

داوری از کُرد پیش شیر همی بُرد

داد بدو پاسخی چنین که بباید

پاسخ شاهانه اش به حافظه بسپرد

گفت چرا ماکیان شدی نشدی شیر

تا نتواند خَلق تخم ترا خورد

شمارهٔ ۲۶ - بقای انسب

قصّه شنیدم که بوالعَلا به همه عمر

لَحم نخورد و ذَوات لَحم نیازرد

در مرض موت با اجازهٔ دستور

خادم او جوجه‌با به محضر او برد

خواجه چو آن طیر کشته دید برابر

اشک تَحَسُر ز هر دو دیده بیفشرد

گفت چرا ماکیان شدی نشدی شیر؟

تا نتواند کَسَت به خون کشد و خورد

مرگ برای ضعیف امر طبیعی است

هر قوی اوّل ضعیف گشت و سپس مُرد

شمارهٔ ۲۷ - دوزخ

به قدر فهم تو کردند وصف دوزخ را

که مار هفت سر و عقرب دو سر دارد

خدای خواهد اگر بنده را عذاب کند

ز مار و عقرب و آتش گزنده‌تر دارد

از آن گروه چه خواهی که از هزار نفر

اَقَلّ دویست نفر روضه‌خوان خَر دارد

دویست دیگر جن‌گیر و شاعر و رَمّال

دویست واعظ از روضه‌خوان بَتَر دارد

شمارهٔ ۲۸

اسم گل پیش لبش بردن خطا باشد لب او

بهتر است گل یقین است این که گفت و گو ندارد

پیش روی چشم او گر لاله و نرگس بروید

لاله و نرگس یقیناً هیچ چشم و رو ندارد

از برای بوسه‌ای از روی او دل می‌شود خون

لیک رو می‌خواهد این اظهار و ایرج رو ندارد

شمارهٔ ۲۹ - جواب به حامی عارف

میم سپاسی کجاست تا که نگوید

عارف بیچاره دادخواه ندارد

میم سپاسی اگر قدم نهد پیش

جیم اساسی دگر پناه ندارد

هر که نگوید که عارف آدم خوبی است

عامی محض است و اشتباه ندارد

روز قیامت شود به صورت خرچنگ

هر که ز عارف ادب نگاه ندارد

آینه باشد وجود حضرت عارف

غصّه چرا می خوری که آه ندارد

کیست در ایران که هرچه دارد از او نیست

یاوه چه گویی که مال و جاه ندارد

او مَلِکی باشد از ملایک عَرشی

هیچ ملک مرتع و سپاه ندارد

مولَوی او رَسَد ز عالم لاهوت

جامه مَدَر گر به سر کلاه ندارد

رو تو شبی در تاتر او که ببینی

هیچ شهی این قدر سپاه ندارد

آن همه کز بهر او زنند کِسان دست

آن همه مس زن خُسوف ماه ندارد

مجلس حالش ندیده‌ای که ببینی

هیچ کس این مایه دستگاه ندارد

آن قدر او را بود علاقه به ایران

هیچ حشیشی به خانقاه ندارد

تا که روان دیده اشک مام وطن را

خندۀ شیرین و قاه قاه ندارد

تهمت محض است بچّه بازیِ عارف

بنده قسم می خورم که باه ندارد

بهر تماشای خلقت است که گاهی

بچّه به گیر آورد که شاه ندارد

گاه به گاه او کند به روی نکو میل

کیست که این میل گاه گاه ندارد

عارف ما هر چه هست و نیست همین است

هیچ در او مکر وسوسه راه ندارد

با همه تندی و زود رنجی عارف

ربط به آن آب زیرِ کاه ندارد

آدم بی عیب کو؟ تو هیچ شنیدی

باغ که گُل دارد و گیاه ندارد

در دل من هیچ جز محبت او نیست

حیف که این مدعا گُواه ندارد

آه که من ره نیافتم به دل او

من چه کنم این خرابه راه ندارد

هر که سعایت کند میان من و او

هر که ببینم چو من رفاه ندارد

ساعی و نَمام روز خوب نبیند

چاه کن آسودگی ز چاه ندارد

بنده اگر چند شعر هرزه سرودم

این همه اَلغوث و یا الاه ندارد

در دو سه جا نامِ عارف آمده در شعر

وا اسفا وا مصیبتاه ندارد

مَردم اگر شعر خواه و شعر شناسند

ربط به این عبدِ روسیاه ندارد

من چه کنم شعرم از شفاه بیفتد

بنده تسلط که بر شِفاه ندارد

سیل روان عاقبت ز سیر بمانَد

شعر روان هیچ ایستگاه ندارد

میم سپاسی قسم به حضرت عباس

بنده در این ماجَرا گُناه ندارد

شمارهٔ ۳۰ - جنده بازی

هر کس که نمود جنده بازی

دائم به ذکر علیل باشد

سوزاک نمایدش بلاشک

گر دختر جبرئیل باشد

شمارهٔ ۳۱ - درباره خلع احمد شاه و جانشینی پهلوی

خوب دانَد حسابِ خویش جهان

این مُحاسب بسی ذَکی باشد

احمد از تحت چون فرود آید

پهلوی جاش مُتَّکی باشد

به حساب جُمَل هم اَر شمَری

«احمد» و «پهلوی» یکی باشد

شمارهٔ ۳۲ - وفات محمد علی شاه (۱۳۴۳ هق)

مخور غصّۀ بیش و کم در جهان

که تا بنگری بیش و کم فوت شد

چو بنشسته‌ای دم غنیمت شُمار

دَمادَم بده می که دم فوت شد

چه بس سست عنصر ز دنیا برفت

چه اشخاص ثابت قدم فوت شد

نه یک نعمتی بر کسی داده بود

که گویم ولیُّ النِعم فوت شد

نه جود و کرم داشت تا گویمش

خداوندِ جود و کرم فوت شد

در ایران اگر زیست بی احترام

در ایتالیا محترم فوت شد

همین بس که گویم به تاریخ او

محمّد علی شاه هم فوت شد

شمارهٔ ۳۳ - جذبۀ شیرازیان

حضرت شوریده اوستاد سخن سنج

آن که همه چیز بهتر از همه داند

باد صبا گر گذر به پارس نُماید

شعر مرا از لحاظ او گذارند

بنده ندانیم که در کجا رَوَم آخِر

جذبۀ شیرازیان مرا بکشاند

مسکن شوریده است و مدفن سعدی

شهر دگر همسری به او نتواند

بازم از این جایگاهِ نغز دل افروز

تا به کجا دست روزگار براند

می روم آن جا که روزگار بخواهد

می کَشَم آن جا که آسمان بکشاند

بنده همین قدر شاکرم که به شیراز

هر که شبی دلبری به پر بنشاند

یاد من افتد در آن دقیقه و از دور

بوسۀ چُندی به جایِ من بستانَد

گوید جایِ جلال خالی و آن گاه

لَذَّتِ آن بوسه را به من بپراند

بعد وفاتم میان مردمِ شیراز

این سخن از من به یادگار بماند

شمارهٔ ۳۴ - مهر مادر

رنج کشد مادر از جفای پسر لیک

آنچه کشیدست هیچ رنج نداند

رنج پسر بیشتر کشد پدر، امّا

چون پسر آدم نشد ز خویش بِرانَد

مادر بیچاره هر چه طفل کند بد

راندنِ او را ز خویشتن نتواند

شیرۀ جان گر بُوَد به کاسۀ مادر

زان نچشد تا به طفلِ خود نچشانَد

شمارهٔ ۳۵

ای راد خدیوِ عدل پرور بنگر

طفلی بودم آب به گوشم کردند

خُدّامِ درت مگر که سُنّی بودند

در قتل عمر سیاه پوشم کردند

با حکم ولی عهد خود انصاف بده

این خلعت را چرا به دوشم کردند

شمارهٔ ۳۶ - تصویر زن

بر سردر کاروان سرایی

تصویر زنی به گچ کشیدند

ارباب عمایم این خبر را

از مخبر صادقی شنیدند

گفتند که وا شریعتا، خلق

روی زن بی نقاب دیدند

آسیمه سر از درون مسجد

تا سردر آن سرا دویدند

ایمان و امان به سرعت برق

می‌رفت که مؤمنین رسیدند

این آب آورد، آن یکی خاک

یک پیچه ز گِل بر او بریدند

ناموس به باد رفته‌ای را

با یک دو سه مشت گل خریدند

چون شرع نبی از این خطر جَست

رفتند و به خانه آرمیدند

غفلت شده بود و خلق وحشی

چون شیر درنده می‌جهیدند

بی پیچه زن گشاده رو را

پاچین عفاف می‌دریدند

لبهای قشنگ خوشگلش را

مانند نبات می‌مکیدند

بالجمله تمام مردم شهر

در بحر گناه می‌تپیدند

درهای بهشت بسته میشد

مردم همه می‌جهنمیدند

می‌گشت قیامت آشکارا

یکباره به صور می‌دمیدند

طَیر از وَکرات و وحش از جحر

انجم ز سپهر می‌رمیدند

این است که پیش خالق و خلق

طلاب علوم رو سفیدند

با این علما هنوز مردم

از رونق ملک ناامیدند

شمارهٔ ۳۷ - جواب وحید

ستوده طبع وحیدا رسید نامۀ تو

شد از رسیدنش این جان ناتوان خرسند

ز گفته های تو در وصف خویش خُرسندم

چنان که از کرم ابر، بوستان خرسند

نه من به تنها خرسند از آن شدم که شود

برای هر که فرستند ارمغان خرسند

اَخ الفضایل واُمُ المَکارِمی و ز تو

دل ابوالفرج و ابن خلکان خرسند

زمانه فرصت این حرف ها به ما ندهد

غمین مباش اگر نیستی به جان خرسند

به هر که در نگری چون من و تو دلتنگست

گُمان مبر که بود کس در این جهان خرسند

اگر ز درد دل بنده با خبر باشی

شوی ز درد دل خویش بی گمان خرسند

من از روان خود آزرده ام ولی مردُم

ازین که هست فلان شعرِ من روان خرسند

چنانکه در غم جهان کندن است مردِ صلیب

به نظره جمعی در پایِ دارِ آن خرسند

تمام بی هنرانند خلق دورۀ ما

چسان شود دو هنرور در آن میان خرسند

ز ضعف اهل دل ارباب مُلک خرسندند

چنانکه را هزن از ضعف کاروان خرسند

من ار ملول گذشتم ز دوستان سهلست

به جای بنده بمانند دوستان خرسند

شمارهٔ ۳۸ - بهشت و دوزخ

رسول دید که جمعی گسسته افسارند

به چاره خواست کِشان رِبقَه در رِقاب کند

بهشت و دوزخی آراست بهر بیم و اُمید

که دعوتِ همه بر مِنهَج صواب کند

من از جحیم نترسم از آن که بار خدای

نه مطبخی است که در آتشم کباب کند

ز مار و عقرب و آتش گزنده تر دارد

خدای خواهد اگر بنده را عذاب کند

جحیم قهر الهی است کاندر این عالم

ترا به خوی بد و فعل بد عقاب کند

به قدر وسعت فکر تو آن یگانه حکیم

سخن ز دوزخ و فردوس در کتاب کند

برای ذوق تو شهوت پرست عبدالبطن

حدیث میوه و حوریّه و شراب کند

از آن نماز که خود هیچ از آن نمی فهمی

خدا چه فایده و بهره اکتساب کند

تفاخُری نبود مر خدایِ عالَم را

که چون تو ابلهی او را خدا حساب کند

شمارهٔ ۳۹ - اشک شیخ

نَعوذُ بِاللَّه از آن قطره‌های دیدهٔ شیخ

چه خانه‌ها که از این آبِ کم خراب کند

شنیده‌ام که به دریای هند جانوری است

که کسب روزی با چشم اشک یاب کند

به ساحل آید و بی‌حس به روی خاک افتد

دو دیده خیره به رخسارِ آفتاب کند

شود ز تابشِ خور چشم او پر از قی و اشک

برای جلبِ مگس دیده پر لعاب کند

چو گشت کاسۀ چشمش پر از ذُباب و هَوام

به هم نهد مژه و سر به زیرِ آب کند

به آبِ دیدهٔ سوزنده‌تر ز آتشِ تیز

تنِ ذُباب و دلِ پشّه را کباب کند

چو اشک این حیوان است اشکِ دیدهٔ شیخ

مرو که صید تو چون پشّه و ذُباب کند

شمارهٔ ۴۰ - هجو اسب

فرمان روای شرق که عمرش دراز باد

می خواست زحمت من درویش کم کند

از پیری و پیادگی و راه های دور

فرسوده دید و خواست که آسوده ام کند

اسبی کرم نمود که از رم به خاطرم

اندوه روی انده و غم روی غم کند

اسبی کرم نمود که چون گردمش سوار

صد رم به جای یک رم در هر قدم کند

اسبی که هر که خواست سوارش شود نخست

باید قلم گرفته وصایا رقم کند

گر فی المثل به دیدن احباب می رود

اول وداع با همه اهل و خدم کند

گر گاه گاه اسب کسان می کنند رم

این اسب رم قدم به قدم دمبدم کند

باشد درم عزیز ولیکن سوار او

چون لفظ رم در اوست هراس از درم کند

گویی که جن نموده در اندام او حلول

بیچاره از قیافه خود نیز رم کند

بر تخته سنگی ار گذرد در کنار راه

باد افتدش به بینی و لب ها ورم کند

سازد دو گوش تیز و دو چشم آورد به رقص

هی از دماغ و سینه برون باد و دم کند

گویی مگر که سنگ پلنگیست تیز چنگ

کش پنجه بی درنگ فرو در شکم کند

یک پا رود به پیش و دو پا می رود به پس

یک ذرع راه را دو سه نوبت قدم کند

ور هی کنی به خشم دو دست و دو پای خویش

این را ستون نماید و آن را علم کند

گویی که شکوه می کند از من به کردگار

کاین بد سوار بر من بد زین ستم کند

رقاص وار چرخ زند بر سر دو پای

گاهی بغل بدزدد و گه شانه خم کند

ور ضربتش زنی که نهد دست بر زمین

فورا بنا به جفت و لگد پشت هم کند

گر فی المثل چنار کلانی به دشت بود

با ساق و زین چنار کلان را قلم کند

از بس عنان او را باید کشید سخت

چشم سوار را ز تعب پر ز نم کند

از سرکشی عروق بر اندام راکبش

سخت و سطبر و سرخ چو شاخ بقم کند

ناگفته نگذریم که این اسب خوش خصال

تنها نه گاه گیر بود، سرفه هم کند

در روی زین به رقص در آرد سوار را

زان سرفه های سخت که با زیر و بم کند

روزی دو تخم مرغ کنم در گلوی او

تا سینه ملتئم شود و سرفه کم کند

گویند فلفلش بگذارم به زیر دم

گر آرزو کنم که دم خود علم کند

هر چند با سوابق خدمت از این حقیر

ممدوح نیست داده ممدوح ذم کند

عاقل کسی بود که به او هر چه می دهند

لا و نعم نگوید و شکر نعم کند

لیکن مرا چه چاره که این اسب گاه گیر

ترسم روانه ام به دیار عدم کند

من فکر خویش نیستم اندیشه زان کنم

کو خواجه را به کشتن من متهم کند

سمست بر وجود من این اسب زودتر

باید خدایگان اجل دفع سم کند

یا اسب را بگیرد و بخشد به دیگری

آن گه یکی که رم ننماید کرم کند

یا گر عطیه باز نگیرد خدایگان

یک اسب خاصه نیز به این اسب ضم کند

شمارهٔ ۴۱ - پیام به شیرازیان

استاد کُلّ فی الکُلّ شوریده است در شعر

تنها نه من بر آنم مَردُم همه بر آنند

از اهل ذوق شیراز خواهم که گاه گاهی

با خوب رو نگاری چون کامِ دل برانند

هر عضو او که بینند از عضو دیگرش به

زان عضو بوسه‌ای چند بر یاد من ستانند

وان گاه با سه انگشت آن لذت از لب خویش

گیرند و رو به تهران از بهر من پَرانند

ذرات آُمانی این هدیۀ روان را

زان جا که باز گیرند در قلب من نشانند

تا من به ذوق آیم شعر و غزل بخوانم

خوبان شعر باید قدر مرا بدانند

شمارهٔ ۴۲ - انتقاد از سازندگان آرامگاه فردوسی

یک وجب ساخته آخر نشود قبرِ حکیم

شاید از خود دو سه پارک دگر آباد کنند

روحِ فرودسی از این زن‌جَلَبان در تَعَب است

کاش این روحِ گرامی را آزاد کنند

زنده در قبر کنند اهل ادب را لیکن

قبر فردوسی طوسی را آباد کنند

مبلغی پول بگیرند به این اسم از خلق

بعد خرج پسر و دختر و داماد کنند

بس که مال همه خوردند به این عنوانات

ف که گفتند همه فکر فرحزاد کنند

باید از دولتِ متبوعه کنند استمداد

خلق بیچاره چه دارند که امداد کنند

یادشان رفته که این کُرّه‌خر از آن پدر است

کاش مرحوم علایی را هم یاد کنند

این قُرُمساق ز مشروطه چنین آدم شد

جای آن است که رحمت به ستبداد کنند

زنده بودم من و یک تن ز من امداد نکرد

جاکشان بعد که مُردم به من امداد کنند

دلِ اَحیا که از این زن‌جَلَبان شاد نشد

روح اموات مگر از خودشان شاد کنند

دل اهل هنر از دست شماها خون شد

بی‌جهت نیست اگر ناله و فریاد کنند

دال با ذال دگر فرق ندارد امروز

جای آن نیست گر ایراد به اُستاد کنند

حبس اولاد نمود آن همه بی‌هوشی‌ها

که مبادا ستمی خلق بر اولاد کنند

همه در باطن شمرند و به ظاهر در زهد

دعوی همسری سیّد سجاد کنند

آن که پیش دگران از غم خود یاد کند

قصدش آن است که قلبش دگران شاد کنند

شمارهٔ ۴۳ - کار و بار

ندانم از چه به هر جا که لفظ کار آید

ردیف آن را فی الفور لفظ بار کنند

برای آن که چو گاری به دستشان افتاد

بر آن سرند که تا بار خویش بار کنند

پیاده های سپاهی به شهر ما هر یک

به یک کرشمه همی کار صد سوار کنند

برای بردن اسب و درشکۀ مردم

بیا ببین که چه جفت و کلک سوار کنند

به جای آن که نشینند و حرف شعر زنند

چه خوش بُوَد که نشینند و فکر کار کنند

در آن محیط که باقیست نام خواجه و شیخ

چگونه اهل ادب بر من افتخار کنند

سخن سرایی را در دولت ذکاءالملک

همه به ایرج بی کاره واگذار کنند

شمارهٔ ۴۴ - در رثای کلنل محمد تقی خان پسیان

دلم به حال تو ای دوست دار ایران سوخت

که چون تو شیر نری را در این کُنام کنند

تمام خلق خراسان به حیرتند اندر

که این مقاتلۀ با تورا چه نام کنند

به چشم مردم این مملکت نباشد آب

و گرنه گریه برایت علی الدوام کنند

مخالفین تو سرمست بادۀ گل رنگ

موافقین تو خون جگر به کام کنند

نظام ما فقط از همّت تو دایر بود

بیا ببین که چه بعد تو با نظام کنند

رسید نوبت آن کز یبرای خون خواهی

تمام عدۀ ژاندارمری قیام کنند

دروغ و راست همه متهم شدند به جُبن

به هر وسیله ز خود دفع اتهام کنند

مرام تو همه آزادی و عدالت بود

پس از تو خود همه ترویج این مرام کنند

کسان که آرزوی عزت وطن دارند

پس از شهادت تو آرزوی خام کنند

به جسم هیأتِ ژاندارمری روانی نیست

وگر نه جنبشی از بهر انتقام کنند

ترا سلامت از آ« دشت کین نیاوردند

کنون به مدفن تو رفته و سلام کنند

پس از تو بر سر آن میز های مهمانی

پی سلامت هم اصطکاک جام کنند

پس از تو بر سر آن اسب ها سوار شدند

عروس وار در این کوچه ها خُرام کنند

سبیل ها را تا زیر چشم تاب دهند

به قد و قامت خود افتخار تام کنند

خدا نخواسته کاین مملکت شود آباد

وطن پرستان بیهوده اهتمام کنند

از این سپس همه مردان مملکت باید

برای زادن شبه تو فکر مام کنند

سزد که هر چه به هر جا وطن پرست بُوَد

پس از تو تا به ابد جامه مُشک فام کنند

شمارهٔ ۴۵ - رم

یارب این عادت چه می‌باشد که اهل ملک ما

گاه بیرون رفتن از مجلس ز در رم می‌کنند

جمله بنشینند با هم خوب و برخیزند خوش

چون به پیش در رسند از همدگر رم می‌کنند

همچنان در موقع وارد شدن در مجلسی

گه ز پیش رو گهی از پشت سر رم می‌کنند

دردم در این یکی بر چپ رود آن یک به راست

از دو جانب دوخته بر در نظر رم می‌کنند

بر زبان آرند بسم الله بسم الله را

گوییا جن دیده یا از جانور رم می‌کنند

این که وقت رفت و آمد بود اما این گروه

در نشستن نیز یک نوع دگر رم می‌کنند

این یکی چون می‌نشیند دیگری ور می‌جهد

تا دو نوبت گاه کم گه بیشتر رم می‌کنند

فرضا اندر مجلسی گر ده نفر بنشسته بود

چون یکی وارد شود هر ده نفر رم می‌کنند

گویی اندر صحنه مجلس فنر بنشانده‌اند

چون یکی پا می‌نهد روی فنر رم می‌کنند

نام این رم را چو نادانان ادب بنهاده‌اند

بیشتر از صاحبان سیم و زر رم می‌کنند

از برای رنجبر رم مطلقا معمول نیست

تا توانند از برای گنجور رم می‌کنند

گر وزیری از در آید رم مفصل می‌شود

دیگر آن جا اهل مجلس معتبر رم می‌کنند

هیچ حیوانی ز جنس خود ندارد احتراز

این بشرها از هیولای بشر رم می‌کنند

همچو آن اسبی که بر من داده میر کامگار

بی‌خبر رم می‌کنند و باخبر رم می‌کنند

رم نه تنها کار این اسب سیاه مخلص است

مردم این مملکت هم مثل خر رم می‌کنند

شمارهٔ ۴۶ - وزیران دیدنی

وزرا از چه دیده می نشوند

راستی مردمانِ دیدنیند

نی غلط گفتم این معیدی ها

دیدنی نه، همان شنیدنیند

تا وزیرند از کسان ببرند

الحق این ناکَسان بُریدنیند

در وِثاقند و نیستند در آن

ثابت و محو چون شنیدنیند

از چه پرده وَصفشان گویم

بعضی از پرده ها دَریدَنیند

وُزَرا حکم ضِرطَه را دارند

که شنیده شوند و دیده نیند

شمارهٔ ۴۷ - تاریخ وفات عزیز علیا (۱۳۰۶ هق)

سود و زیان جهان دیده و سنجیده ایم

کسی که خورد و خوراند از این جهان برد سود

بقا بقای خداست بجز خدا هر که هست

برون رود از جهان دیر زید یا که زود

یکی قمر طلعتی که بد فرشته نهاد

به عصمت و شرم او زنی به گیتی نبود

به پادشه نسبتش از طرف مادر است

که دختر خاله شاه جوان بخت بود

چو زین سرای غرور به صحن دارالسرور

به عزت و احترام بار اقامت گشود

از پی تاریخ فوت ایرج قاجار گفت

روی به سوی بهشت عزیز علیا نمود

شمارهٔ ۴۸ - قطعه

قبض آقای کمال السلطنه است

بایدش امضا کنی بسیار زود

پس فرصتی با همین مَشدی سُهَیل

تا نمایم من دُعا بر آن وجود

گر رسوم از ما طمع داری بگو

ما خداوندانِ احسانیم و جود

شمارهٔ ۴۹ - علت بی‌تابی نوزاد

هیچ می‌دانی تو هر طفلی که آید در جهان

از چه توأم با عُوَیل و ضَجه و زاری بُوَد

گرچه خون می‌خورده اندر حبس تاریک رحم

وین زمانش نوبت شیر و شکر خواری بود

این از آن باشد که در لوح ازل بیند ز پیش

کاین جهان جای چه خوف و خفت و خواری بود

چون همی بیند که می‌خواهد گرفتارش شود

ضجه و فریادش از بیم گرفتاری بود

شمارهٔ ۵۰ - جواب تبریک شوریده

گفت شوریده به من تهینت عید ز فارس

گشت از تهنیت او به من این عید سعید

کاش شوریده در این سال به طهران می بود

تا همه روز به ما می شد فرخنده چو عید

شعر او از لب او لذّت دیگر دارد

دیده را فایده‌ای نیست چو شوریده ندید

شمارهٔ ۵۱ - فقیه

نشسته بود فقیهی به صدر مجلس درس

بجای لفظ عَن اندر کتاب خود من دید

قلم تراش و قلم برگرفت و مَن عَن کرد

سپس که داشت درآن باب اندکی تردید

یکی ز طُلاب این دید و گفت با دگران

جناب آقا عن کرد، جمله عن بکنید!

شمارهٔ ۵۲ - هجو حاکم

این حاکم بی عُرضه به ما اهل خراسان

دردی نفرستاد و دوا نیز نبخشید

گویند که از فرط لثامت به همه عُمر

در راه خدا نان به گدا نیز نبخشید

تنها نه از او خلق خدا خیر ندیدند

تقصیر کسی را به خدا نیز نبخشید

راضی به عَبایی شدم از همّتِ عالیش

با همّتِ عالیش عبا نیز نبخشید

شمارهٔ ۵۳ - قطعه

نصرت السلطنه دیوان عدالت را میر

صله شعر من از چیست به تأخیر کشید

از چه شه زاده حاکم صله شعر مرا

جزو اشرار قراداغ به زنجیر کشید

وعده وصل بد آیا که به تأخیر افتاد

یا شب هجر بد آیا که چنین دیر کشید

یا مگر آیه قرآن بد و تأویلی داشت

یا معما و لغز بود و به تفسیر کشید

یا مگر امر خطیری بد ما بین دول

کز پی مصلحتی کار به تدبیر کشید

یا بنای سخنم صورت ویرانی داشت

که زوجه صله اش کار به تعمیر کشید

ایرج این پرگویی بس کن ترسم بینی

که ز تطویل سخن کار به تقصیر کشید

شمارهٔ ۵۴ - مهر مادر

باز چون جوجه ماکیان بیند

از پی صید برگشاید پر

تند و تیز از هوا به زیر آید

همچو حکم قضا و پیک قدر

ماکیانی که در برابر باز

نبود غیر عاجزی مضطر

خطر طفل خویش چون بیند

یاد نارد ز هیچ گونه خطر

از جگر بر گشاید آوازی

که نیوشنده را خلد به جگر

بجهد تا به پیش چنگل باز

بال کوبان فراز یکدیگر

باز چون بیند ای تهور مرغ

کار مشکل نمایدش به نظر

بگذرد زین شکار قدری صعب

در هوای شکاری آسان تر

این چنین می کند حراست طفل

مادر مهربان مهرآور

پس روا باشد ار کنند اطفال

جان به قربان مهربان مادر

شمارهٔ ۵۵ - جهاد اکبر

شب در بساط احرار از التفات سردار

کنیاک بود بسیار تریاک بود بی مر

هر کس به نشوه‌ای تاخت با نشوه کار خود ساخت

من هم زدم به وافور از حد خود فزون تر

تریاک مُفت دیدم هی بستم و کشیدم

غافل که صبح آن شب آید مرا چه بر سر

گشت از وفور وافور یُبس مزاج موفور

چونان که صبح ماندم در مستراح مضطر

تریاکیان الدنگ سازند سنده را سنگ

چون قافیه شود تنگ وسعت فُتد به مَدبر

یک ربع مات بودم زان پس به جد فزودم

تا جای تو نمودم خالی من ای برادر

تا سیل خون نیامد سنده برون نیامد

چیزی ز کون نیامد جز پشکل محجر

الحق که ریدن ما تریاکیان بدبخت

باشد جهاد با نفس یعنی جهاد اکبر

شمارهٔ ۵۶ - وفا

وفا در گل رخان عطر است در گل

من این را خوانده ام وقتی به دفتر

وفای گل رخان و عطر گل ها

به لطف و خاصیت هستند هم بر

گل سرخ اندر این بستان زیاد است

یکی بی عطر و آن دیگر معطر

گل سرخی که تنها رنگ دارد

نگردد با گل خوشبو برابر

نظر بازی کنی با او تو از دور

که در او نیست چیزی غیر منظر

اگر آن منظر زیبا از او رفت

از او رفتست هر پیرایه و فر

شود یا طعمه جاروب دهقان

و یا بازیچه باد ستمگر

به هر صورت چو شد پژمرده امروز

فراموشش کنی تا روز دیگر

ولی آن گل که رنگ و بوی دارد

چو رنگش رفت از بویش خوری بر

گلابی ماند از او راحت افزا

اسانسی زاید از او روح پرور

پس از رفتن هم او را می کند یاد

چو عطرش را زنی بر سینه و سر

به یاد آری که او وقتی گلی بود

وز او روی چمن پر زیب و زیور

گُل روی نگار با وفا هم

اگر پژمرده شد از دور اختر

وفای او که باشد جای عطرش

شود در صفحه قلبش مصور

چو یاد مهربانی هاش افتی

زند مهر نخستین از دلت سر

به هر چشمی کز اول دیده بودی

به آن چشمش ببینی تا به آخر

شمارهٔ ۵۷ - بامداد

صبحدم کاین مرغ گیهان آشیان

بال بگشاید فراز کوهسار

پنجه و منقار نورافشان او

پرده شب را نماید تار و مار

در چمن پروانه عاشق منش

آن گل جان دار خوش نقش و نگار

از غلاف پیرهن آید برون

پیرهن بر تن درد از عشق یار

بر پرد زین گل به آن گل شادمان

بوسد این را غبغب و آن را عذار

*****

*****

همچنان آن طفلک شیرین زبان

در لطافت آمده چون گل به بار

سالم و سرخ و سفید و چاق و گرد

با دو چشم چون ستاره نوربار

همچو گوهر کز صدف آید برون

آید از شادیچه بیرون شادخوار

بنگرد بر گلبنان خانگی

بال بگشاید همی پروانه وار

دست مادر بوسد و روی پدر

این در آغوشش کشد آن در کنار

شمارهٔ ۵۸ - مادر

پسر، رو قدر مادر دان که دایم

کشد رنج پسر بیچاره مادر

برو بیش از پدر خواهش که خواهد

تو را بیش از پدر بیچاره مادر

ز جان محبوب تر دارش که داردت

ز جان محبوب تر بیچاره مادر

نگهداری کند نُه ماه و نُه روز

تو را چون جان به بر بیچاره مادر

از این پهلو به آن پهلو نغلتد

شب از بیم خطر بیچاره مادر

به وقت زادن تو مرگ خود را

بگیرد در نظر بیچاره مادر

بشوید کهنه و آراید او را

چو کمتر کارگر بیچاره مادر

تموز و دی تو را ساعت به ساعت

نماید خشک و تر بیچاره مادر

اگر یک عطسه آید از دماغت

پرد هوشش ز سر بیچاره مادر

اگر یک سرفه بی جا نمایی

خورد خون جگر بیچاره مادر

برای این که شب راحت بخوابی

نخوابد تا سحر بیچاره مادر

دو سال از گریۀ روز و شب تو

نداند خواب و خور بیچاره مادر

چو دندان آوری رنجور گردی

کشد رنج دگر بیچاره مادر

سپس چون پا گرفتی، تا نیفتی

خورد غم بیشتر بیچاره مادر

تو تا یک مختصر جانی بگیری

کند جان، مختصر بیچاره مادر

به مکتب چون روی تا بازگردی

بُوَد چشمش به در بیچاره مادر

و گر یک ربع ساعت دیر آیی

شود از خود بدر بیچاره مادر

نبیند هیچ کس زحمت به دنیا

ز مادر بیشتر، بیچاره مادر

تمام حاصلش از زخمت اینست

که دارد یک پسر بیچاره مادر

شمارهٔ ۵۹ - مزاح با یکی از دوستان

چند تو را گفتم ای کمال مخور کیر

تا نشوی مبتلا به رنج بواسیر

چون به جوانی تو پند من نشنیدی

رنج بواسیر کش کنون که شدی پیر

کیر بواسیر آورد، همه دانند

درد گلو زاید از زیادی انجیر

خرما افزون خوری خناق بگیری

کیر ندارد به قدر خرما تاثیر؟!

شمارهٔ ۶۰ - در پشت کتابی که برای سردار عبدالعزیز خان جنرال قنسول افغان مقیم مشهد فرستاده نوشته است

عزیز نسخۀ اشعار صابر شاعر

که پر بُوَد ز گهر های شاه وار عزیز

ز دوستدار عزیزی رسیدی و اکنون

به یادگار فرستم به دوستدار عزیز

عزیز فنسول افغان شریف مرد جهان

بلند مرتبه سردار نامدار عزیز

عزیز دارد این یادگار را آری

عزیز داند مقدار یادگار عزیز

به روزگار عزیزان که حیف باشد اگر

به مهر او نشود صرف روزگار عزیز

اساس دولت ایران و تُرک و افغان را

کند مُعَّزز و پاینده کردگار عزیز

زِیَد به عزت و اقبال فی امان الله

به زیر سایۀ این مملکت مَدارِ عزیز

شمارهٔ ۶۱ - قطعه

گویند ماکیان را باید گرفت و کشت

گر بر خلاف رسم کند نغمۀ خروس

بر گو که چون کنند اگر شاعری کند

شاعر پسند کودکی آماده چون عروس

شمارهٔ ۶۲ - درویش

کیست آن بی شعور درویشی

که همیشه به لب بُوَد خاموش

نه کند هیچ گفتگو با کس

نه به حرفِ کسی نماید گوش

کارهایی کند سفیهانه

خارق عادت و مخالف هوش

مثلا در هوای گرم تموز

خرقۀ پشم افکند بر دوش

لیک در عین سَورت سرما

تن برهنه نماید از تن پوش

شمارهٔ ۶۳ - انتقاد از قمه زنی

بشنو که لطیفۀ قشنگی است

این است حقیقت اصلِ معنیش

در دستۀ شاحسین بنگر

کان تُرک کفن فکنده در پیش

خواهد که کُشد سِنان و خُولی

کوبد قمه را به کلۀ خویش

آن ترک دگر ز سینه زن ها

فریاد کند ز سینۀ ریش!

کوبیدن اشقیا از این بِه؟!

دانایی و معرفت از این بیش؟

شمارهٔ ۶۴ - گریز از نادان

دادم به مسیوهال خراسان را

عیسی صفت گریختم از احمق

نادان به کارها شده مستولی

دانا به خون دل شده مستغرق

شمارهٔ ۶۵ - قلب مادر

داد معشوقه به عاشق پیغام

که کند مادر تو با من جنگ

هر کجا بیندم از دور کند

چهره پُرچین و جبین پر آژَنگ

با نگاه غضب آلود زند

بر دل نازک من تیر خَدَنگ

از در خانه مرا طرد کند

همچو سنگ از دهن قَلماسنگ

مادر سنگ دلت تا زنده‌ست

شهد در کام من و توست شَرَنگ

نشوم یک‌دل و یک‌رنگ تو را

تا نسازی دل او از خون رنگ

گر تو خواهی به وصالم برسی

باید این ساعت و بی‌خوف و دِرَنگ

رَوی و سینهٔ تنگش بدری

دل برون آری از آن سینۀ تنگ

گرم و خونین به مَنَش باز آری

تا برد ز آینه قلبم زنگ

عاشق بی‌خرد ناهنجار

نه بل آن فاسق بی‌عصمت و نَنگ

حرمت مادری از یاد ببرد

خیره از باده و دیوانه ز بَنگ

رفت و مادر را افکند به خاک

سینه بدرید و دل آورد به چَنگ

قصد سر منزل معشوق نمود

دل مادر به کفش چون نارَنگ

از قضا خورد دم در به زمین

و اندکی سوده شد او را آرَنگ

وان دل گرم که جان داشت هنوز

اوفتاد از کف آن بی‌فَرهَنگ

از زمین باز چو برخاست نمود

پی برداشتن آن آهَنگ

دید کز آن دل آغشته به خون

آید آهسته برون این آهَنگ:

«آه دست پسرم یافت خراش

آخ پای پسرم خورد به سنگ»

شمارهٔ ۶۶ - سازش روس و انگلیس

گویند که انگلیس با روس

عهدی کردست تازه امسال

کاندر پُلتِیک هم در ایران

زین پس نکنند هیچ اهمال

افسوس که کافیانِ این مُلک

بنشسته و فارِغند ازین حال

کز صلحِ میانِ گربه و موش

بر باد رود دُکانِ بَقّال

شمارهٔ ۶۷ - تاریخ بنای ادارهٔ لشکر شرق (۱۳۴۱ هق)

حسین آقا امیر لشکر آن بر دو رضا چاکر

یکی سلطانِ طوس آن یک وزیر جنگِ ملکِ جم

چو بنمود این بنا برپا سرود ایرج به تاریخش

بنای او چو عمر شاه و سردار سپه محکم

شمارهٔ ۶۸ - بچه ژاندارم

پیوسته به جنگی تو به ما ای بچه ژاندارم

ما با تو به صلحیم و صفا ای بچه ژاندارم

خواهی که شوی یاور، ار زان که به زودی

یک چند بشو یاور ما ای بچه ژاندارم

در مدرسه تا چند توان یک دو سه آخر

در میکده هم یک دو سه تا ای بچه ژاندارم

یک شب اگر آیی به برم می‌کنمت من

تا صبح دو صد بار دعا ای بچه ژاندارم

شمارهٔ ۶۹ - ای خایه

ای خایه به دست تو اسیرم

بنموده‌ای از جماع سیرم

دستم نشود به تخم کَس بند

تا باد تو کرده دست گیرم

چندان نشوی تو خوب تا من

از حسرت کون و کس بمیرم

تا حضرت مستطابِ عالی

کوچک بشوید بنده پیرم

زین پس ز جِماع رخ نتابم

خوب ار نشدی، نشو به کیرم

شمارهٔ ۷۰

بر سر سفرۀ سپهسالار

جوجه‌ها را کباب می‌بینم

شمارهٔ ۷۱ - پیام به نظام الدوله

ناظم الدوله روز جمعۀ ما

مختصر دودی و دمی داریم

منزل حضرت کمال امروز

دور هم جمع و عالمی داریم

عرقی هست و چَرس و تریاکی

کار و بار منظمی داریم

از برای نهار هم گویا

دمی و ماهی کمی داریم

خان درویش هم اگر برسد

نغمۀ زیری و بَمی داریم

نقص در کار ما نبودن تست

ور نه عیش فراهمی داریم

شمارهٔ ۷۲ - وطن دوستی

ما که اطفال این دبستانیم

همه از خاک پاک ایرانیم

همه با هم برادر وطنیم

مهربان همچو جسم با جانیم

اشرف و اَنجَبِ تمام ملل

یادگار قدیم دورانیم

وطن ما به جای مادر ماست

ما گروه وطن پرستانیم

شکر داریم کز طفولیت

درس حب الوطن همی خوانیم

چون که حبِ وطن ز ایمانست

ما یقیناً ز اهل ایمانیم

گر رسد دشمنی برای وطن

جان و دل رایگان بیفشانیم

شمارهٔ ۷۳ - حکایت خلعت

مستوفی کل قصۀ چل طوطی شد

امسال چرا حکایت خلعتِ من

هر روز همی وعده به فردا دهی‌ام

فردا نشود تمام در دورِ زَمَن

در عهدۀ تعویق گر اُفتَد ز این پیش

این خلعتِ آخر است یعنی که کفن

شمارهٔ ۷۴ - رسوا

گویی که تو رُسوایی من با تو نیامیزم

رسوا تو مرا کردی نزد همه مرد و زن

خواهم که رُخَت بینم بی‌واسطهٔ عینک

خواهم که بَرَت گیرم بی‌حایل پیراهن

شمارهٔ ۷۵ - مزاح با مقبل دیوان

قنبل الدوله مقبل دیوان

آن که نبْوَد مثال او شیطان

قد او نیست جز چهار وجب

نصف او گشته در زمین پنهان

هیچ سروی به قامتش نرسد

در زمانه به هیچ سروستان

نبُوَد همچو قد او سروی

نه به تهران و نه به تویسرکان

در طفولیت او گذر می کرد

یکشب از راه رشت زی زنجان

این شنیدم که بچۀ گرگی

کون او را درید با دندان

لیک گویند زخم کیرست این

زده او بچه گرگ را بهتان

رفته تا در ادارۀ اوقاف

کرده او کون خویش وقف جهان

ای بسا خورده وقف مردم را

حال از کون خود دهد تاوان

در میان تمام مأکولات

میل دارد بسی به بادمجان 

بیند ار عکس کیر در دریا

دل به دریا زند بدون گمان

خایه اش دانی از چه پاره شده

بس زَدستند زیر او رندان

شمارهٔ ۷۶ - یادآوری

خسروا! گرچه فراموشی در طبع تو نیست

این سخن های دلاویز فراموش مکن

نصب یک حاکم عادل را با سرعت تام

به نگه داری تبریز فراموش مکن

حالت فارس که گردیده ز تأسیس پلیس

آتش فتنه در آن تیز فراموش مکن

امر قزاق که چون امر پلیس است و بود

عاقبت مفسدت آمیز فراموش مکن

اسم این هر دو برافکن ز جنوب و ز شمال

زآخر کار بپرهیز، فراموش مکن

کار نان را که بود فرض و سزد لازم تر

از همه کار و همه چیز فراموش مکن

ناله بیوه زنان را ز پی نان یاد آر

آه پیران سحرخیز فراموش مکن

دفع این جمع که بر رشوه خوری مشغولند

هر یکی در سر یک میز فراموش مکن

گر رئیس الوزرا خواهی و آسایش ملک

مخبرالسلطنه را نیز فراموش مکن

شمارهٔ ۷۷ - حیله

دیشب دو نفر از رفقا آمده بودند

در محضر من ساخته بر ماحضر از من

همراه یکیشان پسری بود که گفتی

چشمانش طلب میکند ارث پدر از من

از در نرسیده به همان نظره‌ی اول

دین و دل و دانش بربود آن پسر از من

گفتم که خدایا ز من این قوم چه خواهند

ثابت طلبی دارند اینان مگر از من

ناخوانده و خوانده چو بلا بر سرم آیند

دارند تمنا همه بی حد و مر از من

نرد آمد و مشغول شدند آن دو ولی من

در حیله که خوش دل شود این یک نفر از من

گفتم تو هم ای مغبچه بی مشغله منشین

کابینه قلبت نپذیرد کدر ازمن

پیش آی و بزن با من دلباخته پاسور

شاید که یکی سور بری معتبر از من

گفتا که سر سور زدن کار جفنگیست

ضایع چه کنی وقت خوشی بی ثمر از من

گفتم سر هرچ آنکه تو گویی و تو خواهی

پیش آی و ورق ده که کلاه از تو سر از من

گر من ببرم از تو دو جوراب ستانم

بستان تو یکی قوطی سیگار زر از من

زیبا پسر این شرط چو بشنید پسندید

زیرا که همه سود از او بُد ضرر از من

خادم شد و یک دسته ورق داد و کشیدیم

شد چار ورق از وی و چارِ دگر از من

پشت سر هر یک ورقی یک عرقش داد

خادم که در این فن بود استادتر از من

پیمود بدانسان که زمانی نشده بیش

من بدتر از او مست شدم او بتر از من

او جر زد و من جر زدم آنقدر که آخر

شام آمد و کوتاه شد این جور و جر از من

خوردند همه جز من و جز من همه خفتند

کو برده بد از اول شب خواب و خور از من

پاسی چو ز شب رفت ز جا جستم و دیدم

خوابند حریفان همگی بی خبر از من

آهسته به سر پنجه شدم زیر لحافش

افتاده از این حال نفس در شُمَر از من

وا کردم از او تکمه شلوار و عیان شد

کونی که نهان بود چو قرص قمر از من

تر کردمش آن موضع مخصوص بخوبی

آری که فراوان زده سر این هنر از من

هشتم سر گرم ذکرم بر در نرمش

آهسته در او رفت دو ثلث ذکر از من

دیدم که بر افتاد نفیرش ز تکاپو

گویی که رسیدست دلش را خبر از من

وقتست که در غلتد و باطل شودم کار

کاری که نخواهد شد حاصل دگر از من

چسبیدمش آنگونه که هرگز نتوانست

کردنش تبردار جدا با تبر از من

تا خایه فرو بردم و گفت آخ که مردم

گویی به دلش رفت فرو نیشتر از من

چون َ صعوة افتاده به سر پنجه شاهین

درمانده به زیر اندر بی بال و پر از من

گفت این چه بساطست ولم کن پدرم سوخت

برخیز و برو پرده عصمت مدر از من

من اهل چنین کار نبودم که تو کردی

خود را بکشم گر نکشی زودتر از من

در خواب نمی دید کسی ترکندم در

غیر از تو که تر کردی در خواب در از من

با همچو منی همچو فنی؟ گفتمش آرام

حق داری اگر پاره نمایی جگر از من

یک لحظه مکن داد که رسوا مکنیمان

بشنو که چه شد تا که زد این کار سر از من

شیطان لعین وسوسه ام کرد و الا

کس هیچ ندیدست خطا اینقدر از من

تا رفت بگوید چه، دهانش بگرفتم

گفتم صنما محض خدا در گذر از من

قربان تو ای درد و بلای تو به جانم

عفوم کن و آزرده مشو این سفر از من

گر بار دگر همچو خلافی به تو کردم

برخیز و بزن مشت و بسوزان پدر از من

کاریست گذشتست و سبوییست شکستست

بیخود مبر این آب رخ مختصر از من

حالاست که یاران دگر سر بدر آرند

ناچار تو شرمنده شوی بیشتر از من

مستیم و خرابیم و کسی شاهد ما نیست

بگذار بجنبد کفل از تو کمر از من

یک لحظه تو این جوش مزن حوصله پیش آر

هم دفع شر از خود کن و هم دفع شر از من

دانی که تو گر بیش کنی همهمه و قال

بدنام کنی خود را قطع نظر از من

زیبا پسر از خشم در اندیشه فرو رفت

وامانده از این حال به بوک و مگر از من

گفتا بخدا نیست بد اخلاق تر از تو

گفتم بخدا نیست خوش اخلاق تر از من

گفتا ده بده قوطی سیگار طلا را

گفتم تو نرو تا نستانی سحر از من

بگذار که بی همهمه فارغ شوم از کار

چون صبح شود هرچه بخواهی ببر از من

شد صبح و برآورد سر آن سیمبر از خواب

در بستر من دید که نبود اثر از من

با خادم من گفت که مخدوم تو پس کو

او داد جوابش که ندارد خبر از من

پژمرد و در اندیشه فرو رفت و به خود گفت

دیدی که چه تر کرد در این بد گهر از من ؟

شمارهٔ ۷۸ - دو هدیه

آمد مرا دو هدیه چو دو قرص مهر و ماه

با نامه‌ای دو چون دو طبق گوهر ثمین

از هیأت شریفه نسوان ری که باد

بر هیأت آفرین و بر این هیأت آفرین

یک نامه بود حاوی اشعار دل پسند

یک نامه نیز حاوی افکار دل نشین

وان هر دو هدیه قوطی و گلدان نقره‌ای

چون سینه فرشته و چون نای حور عین

سیگارهای نخبه در آن قوطی قشنگ

گل های نازنین در گلدان نازنین

تأثیر کرده گفته من در دل بنات

زان پیش تر که رخنه کند در دل بنین

خوش گفت آنکه گفت که این جنس الطفند

حساس تر شوند لطیفان علی الیقین

جنس لطیف زود کند حس نیک و بد

جنس لطیف بیش کند درک مهر و کین

جنس لطیف جنس لطیف آرزو کند

در هم دود دو نور که گردد به هم قرین

هر چند مرد و زن ز هم آیند در وجود

لیکن هزار فرق بود بین آن و این

از سنگ نیز آینه زاید ولی کجاست

در سنگ آن صفای تن و پاکی جبین

زنبور و نحل هر دو ز یک گوهرند لیک

زنبور نیش آورد و نحل انگبین

این مهر از دو مدرسه بر من طلوع کرد

تحت مدیری دو زن عاقل متین

آن را لقب به نامه ندیم الملوک ثبت

وین درة المعالی بنوشته بر نگین

هر دو زنان کامله با کمال و فهم

پرورده شهور و بر آورده سنین

تا بر درند پرده جهل از رخ بنات

بیرون نموده دست شهامت ز آستین

تأسیس چند باب مدارس نموده اند

بی خواهش اعانه و بی منت معین

گردند گرد جوقه اطفال روز و شب

چون باغبان به گرد گل و سرو و یاسمین

امیدم آن که تا نبود نقطه در الف

تا با سه نقطه فرق بود بین سین و شین

از این دو پیر زن نشود خالی این اساس

وز این دو شیر زن نشود خالی این عرین

وان خواهران دینی من مادران شوند

اندر حفاظ عصمت و اندر پناه دین

بر زادگان دهند ز پستان علم شیر

زان پس که بوده اند به بطن هنر جنین

هم مهستی به عرصه بیارند هم هوگو

هم مصطفی کمال بزایند و هم لنین

تا آسمان بنازد شبها به اختران

نازد شبانه روز به این اختران زمین

مدح و ثنای من به عموم معلمات

خیر و دعای من به وجود معلمین

بر شعر من مخند به خشکی که خواجه گفت

کی شعر تر تراود از خاطر حزین

شمارهٔ ۷۹ - سفر اصفهان

ای مهین خواجه در وزارت تو

خلق یک سر خوشند و من غمگین

دومه افزون بود که ننهادم

سر بی فکر و غصه بر بالین

بیت الاحزان شدست خانه من

بس درین خانه مردمند غمین

من غنی بودم و نمود مرا

سفر اصفهان چنین مسکین

خسرو و اصفهان نکو دیدم

خسرو ار آن اگر صفاهان این

آفرین بر روان شیرویه

باد بر دخمه شکر نفرین

در شگفتم که چون برفت از دست

آن همه زیب و زیور و آذین

چون بر این روزگار خود نگرم

دودم از دل رود به چرخ برین

پیش از اینم زمانه فرخ بود

ای خوشا آن زمانه پیشین

همه اسباب عیشم آماده

خانه عالی و صحن خانه گزین

خاطرم خرم از کتاب و قلم

منظرم تازه از گل و نسرین

فرش ها داشتم همه زر تار

مبل ها داشتم همه زرین

نرد و شطرنجم از صنایع هند

قلم و کاغذ از بدایع چین

میزها خوب و پرده ها مرغوب

حوضم از سنگ و آینه سنگین

دف و نی بی حساب در تالار

خم می بی عدد به شیب زمین

ارگ و بربط گذشته از آحاد

تار و دنبک رسیده تا عشرین

جامه های دیم خز و سنجاب

جام های میم همه سیمین

اسب ها در طویله ام بسته

همه را پای بند و رشمه و زین

در قشنگی کتاب خانه من

شده همچون نگارخانه چین

هر کجا اهل دانش و ادراک

شده در بزم بنده صدر نشین

طبخ مازندرانی و رشتی

سفره ام را نموده عطر آگین

نان و انگور سفره ام به صفا

قرص خورشید و خوشه پروین

چشم از خواب ناز نگشودم

جز به روی بتی چو حورالعین

الغرض داشتم بساطی خوش

شسته و رفته در خور تحسین

سفر اصفهان چو پیش آمد

به خزان شد حواله فروردین

همه بر باد رفت و من ماندم

با گلیمی به زیر سقف گلین

هر سحر وام خواه بر در من

به تقاضای وام کرده کمین

از در خانه پا برون ننهم

تا نکو ننگرم یسار و یمین

خادم مه وشی که پیشم بود

پیش با صد تجمل و تمکین

مهربان، دل نواز، آقا دوست

خوش زبان، خنده رو، گشاده جبین

به تقاضا نکرده لب را باز

کردی از بوسه کام من شیرین

حالیا هر سحر به جای دو زلف

پیشم افکنده بر ادو ابرو چین

من ز وصلش ز بی زری بیزار

می کند فقر مرد را عنین

هر سحر زر طلب کند از من

من ز خجلت فکنده سر به زمین

گویم ای شوخ غم مخور چندان

لابم ای ماه بد مکن چندین

خواجه چون شرح حال من شنود

زود تکلیف من کند تعیین

حال ای خواجه مبارک فال

مهرخو، پاک دل، مبارک دین

ای ترا روی و خوی هر دو نکو

ای ترا قول و عهد هر دو متین

من بسی دیده ام بزرگان را

کرده ام خدمت کهین و مهین

تو چنانی که بعد سیصد قرن

بتو ناید در این زمانه قرین

همتی کن که باز برگردد

مر مرا آن تعیش دیرین

وان چنان کن که بعد از این دیگر

نشوم جز به منت تو رهین

هم مخواه آن که بهر یک خدمت

ببرم صد تعنت و تهجین

گه دهم زحمت فلان الملک

گه کشم منت فلان الدین

چند گویم ادیب را که بیا

شرح حالم به خواجه کن تبیین

چند گویم عماد کاری کن

چند خوانم به گوش خر یاسین

خواستی قطعه تقاضایی

گفتم این قطعه همچو در ثمین

بر نگردم به خانه تا ندهی

دست خط حکومت قزوین

تو هم ای خواجه از خر شیطان

مهربانی کن و بیا به زمین

تا گذشته است و بگذرد ناچار

بس شهور و سنین به خلق زمین

روزگار بقای عمر تو باد

آنچه باقی است از شهور و سنین

شمارهٔ ۸۰ - آب حیات

آب حیات است پدر سوخته

حَبِّ نبات است پدر سوخته

وه چه سیه چرده و شیرین لب است

چون شکلات است پدر سوخته

آب شود گر به دهانش بری

توت هرات است پدر سوخته

تا بتوانیش بگیر و بکن

صَوم و صَلات است پدر سوخته

می نرسد جز به فرومایگان

خمس و زکات است پدر سوخته

سخت بود ره به دلش یافتن

حصن کلات است پدرسوخته

تنگ دهان، موی میان، دل سیاه

عین دوات است پدر سوخته

احمد و از مهر چنین منصرف

خصم نحات است پدر سوخته

با همه ناراستی و بد دلی

خوش حرکات است پدر سوخته

قافیه هر چند غلط می شود

باب لواط است پدر سوخته

شمارهٔ ۸۱ - انتقاد از قمه زنان

زن‌قحبه چه می‌کشی خودت را

دیگر نشود حسین زنده

کشتند و گذشت و رفت و شد خاک

خاکش علف و علف چرنده

من هم گویم یزید بد کرد

لعنت به یزید بد کننده

اما دگر این کتل متل چیست

وین دستهٔ خنده آورنده

تخم چه کسی برید خواهی

با این قمه‌های نابُرنده

آیا تو سکینه‌‌ای که گویی

سُو ایسْتَمیرَمْ عَمیمْ گَلندَه

کو شمر و تو کیستی که گویی

گَل قویما مَنی شِمیر َالَِندَه

تو زینب خواهر حسینی

ای نرّه‌خرِ سبیل‌گنده

خِجلَت نکشی میانِ مردم

از این حرکات مثل جنده

در جنگ دو سال قبل دیدی

شد چند کرور نفْس رنده

از این همه کشتگان نگردید

یک مو ز زهار چرخ کنده

در سیزده قرن پیش اگر شد

هفتاد و دو سر ز تن فکنده

امروز چرا تو می‌کَنی ریش

ای درخور صد هزار خنده

کی کشته شود دوباره زنده

با نفرین تو بر کشنده

باور نکنی بیا ببندیم

یک شرط به صرفهٔ برنده

صد روز دگر برو چو امروز

بشکاف سر و بکوب دنده

هی بر سر و ریش خود بزن گل

هی بر تن خود بمال سنده

هی با قمه زن به کلهٔ خویش

کاری که تبر کند به کُنده

هی بر سر خود بزن دو دستی

چون بال که می‌زند پرنده

هی گو که حسین کفن ندارد

هی پاره بکن قبای ژنده

گر زنده نشد عنم به ریشت

گر شد عن تو به ریش بنده

شمارهٔ ۸۲ - شهر کثیف

جز گه و گند و کثافت چیزی

اندر این شهر ندیدم بنده

هر کجا شهر مسلمانان است

از گه و گند بود آکنده

گُه به گور پدر آنکه نوشت

کیر بر کس زنِ خواننده

شمارهٔ ۸۳ - قربان کمال السلطنه

روز قتل ابن ملجم لعنت الله علیه

دوستان بودند مهمان کمال السلطنه

حیف از فرط کسالت طبعم از گفتن بریست

این قدر گویم که قربان کمال السلطنه

شمارهٔ ۸۴ - بلدیه

پر شد در و دیوار بَلَد از گل و از لای

کو خاک که گویم به سَرَت ای بلدیّه

شمارهٔ ۸۵ - مزاح با وثوق الدوله

ای وثوق الدوله آمد فصل دی

فصل دی آمد وثوق الدوله ای

بند بندم این گواهی می دهد

یک شکر لب چون تو در آفاق نی

بسکه آب هندوانه می خوری

هندوانه شد گران در شهر ری

شمارهٔ ۸۶ - ماده تاریخ وفات میرزا عارف (۱۳۰۷ هق)

میرزا عارف که زیر بار فضل

قد تیرش چون کمان آمد دو تای

رنج ها برد از پی تحصیل علم

تا به ملک علم شد کشور گشای

شد پسند حضرت میر نظام

آن جوان و پیر اندر بخت و رای

هم بدو بسپرد پور خویش را

تا شود در علم او راه ره نمای

با عنایات امیر از زر و سیم

آنچه او را بود حاجت شد روای

سال عمرش چونکه از پنجه گذشت

پنجه مرگش یکی بفشرد نای

جسم در خاکدان بنهاد و برد

جان به ظل رحمت یکتا خدای

سال فوتش ایرج قاجار گفت

میرزا عارف به جنت کرده جای

شمارهٔ ۸۷ - خیر مقدم و گله

وه چه خوب آمدی صفا کردی

چه عجب شد که یاد ما کردی

ای بسا آرزوت می کردم

خوب شد آمدی صفا کردی

آفتاب از کدام سمت دمید

که تو امروز یاد ما کردی

از چه دستی سحر بلند شدی

که تفقد به بینوا کردی

قلم پا به اختیار تو بود

یا ز سهوالقلم خطا کردی

بی وفایی مگر چه عیبی داشت

که پشیمان شدی وفا کردی

شب مگر خواب تازه دیدی تو

که سحر یاد آشنا کردی

هیچ دیدی که اندر این مدت

از فراقت به ما چه ها کردی

دست بردار از دلم ای شاه

که تو این ملک را گدا کردی

با تو هیچ آشتی نخواهم کرد

با همان پا که آمدی برگرد!

شمارهٔ ۸۸ - تقاضا گله از مُعز الملک

ای معزالملک ای اندر سخا ضرب المثل

از چه رو شعر و خط ما را گرفتی سرسری؟

بد نکردم من که چونین گوهر ارزنده را

با ادب کردم نثار بزم چون تو گوهری

شعر و خط من بود آن گوهر سنگین بها

که امیر مملکت باشد مر او را مشتری

فخر میران زمانه حضرت میر نظام

آن که بر او فخر دارد دانش و دانشوری

گر مرخص می کنی اندر حضور این امیر

می توانم تا برم من با ادب این داوری

من چو بر اسب سخن رانی سوار آیم بود

هم رکابم فرخی و هم عنانم عنصری

ختم بر من گشته شعر و شاعری چونانکه شد

بر محمد خاتم پیغمبران پیغمبری

شمارهٔ ۸۹ - غمزه های خانم

با غمزاتی که تو خانم کنی

رخنه به دین و دل مردم کنی

جان به لب عاشق بی دل رسد

با غمزاتی که تو خانم کنی

دریا دریا به تو حسن اندر است

پرده برافکن که تلاطم کنی

غنچه به گلزار خموشی کند

تا تو گل اندام تکلم کنی

سرو ستادست مؤدب به جای

تا تو به رفتار تقدم کنی

من به تو اظهار تعشق کنم

تو ز من ابراز تألم کنی

از دگران بیشترم دار دوست

کز دگران پیش ترم گم کنی

رباعی‌ها

شمارهٔ ۱ تا ۳ : از شاعر به ملک التجار در طلب عهد وفای - ایرج:

شمارۀ ۴ : هر وقت که دیدی غَضَبت رو آورد

شمارۀ ۵ : اکنون که هوای ری به سر دارم و بس

شمارۀ ۶ : دیدیم بسی چون تو درین عمر قلیل

شمارۀ ۷ : ای دوست به ذات حق تعالی سوگند

شمارۀ ۸ : دیروز چه گُلهای جهان افروزی

شمارۀ ۹ : آمد به چمن برف شگرف خنکی

شمارهٔ ۱ تا ۳

از شاعر به ملک التجار در طلب عهد وفای - ایرج:

اقوال پر از مکر و فسون تو چه شد

الطاف ز حد و عد برون تو چه شد

با آن همه وعده ها که بر من دادی

غاز تو چه شد بوقلمون تو چه شد

ملک التجار:

ایرج ز خراسان طلب غاز نمود

باب طمع و آز به من باز نمود

غافل بُوَد او که غاز با بوقلمون

چون دانه نبود پرواز نمود

ایرج:

حیفست که خُلفِ وعده آغاز کنی

با شعر مرا از سر خود باز کنی

با داشتن هزارها بوقلمون

از دادن یک بوقلمون ناز کنی

ملک التجار:

ای آنکه سزد خوانم اگر شهبازت

طوطیست همی کلک شکر پردازت

چون صرفه نبردم از تو غازی همه عمر

هرگز ندهم بوقلمون و غازت

ایرج:

ای وعده تو تمام بوقلمونی

یادآر از آن وعده در بیرونی

از آن همه ثروت وکیل آبادت

یک غاز به من نمی‌دهی ای کونی

شمارۀ ۴

هر وقت که دیدی غَضَبت رو آورد

از یک تا صد شماره کن ای سره مرد

در ضمن شماره عقلت آید سر جای

دیگر نکنی آنچه نمی باید کرد

شمارۀ ۵

اکنون که هوای ری به سر دارم و بس

ملبوس همین پوست به بردارم و بس

ز اسباب سفر که جمله مردم دارند

من بنده همین عزم سفر دارم و بس

شمارۀ ۶

دیدیم بسی چون تو درین عمر قلیل

کز کبر چو پشه بود در چشمش پیل

ریشش بدمید و شد گدای سر کوی

آری از ریش می شوند ابن سبیل

شمارۀ ۷

ای دوست به ذات حق تعالی سوگند

کز هجر تو ساعتی نیم من خرسند

وز یاد تو هیچ گه تغافل نکنم

تا حشراگر برند بندم از بند

شمارۀ ۸

دیروز چه گُلهای جهان افروزی

امروز چه سرمای گلستان سوزی

آرندۀ بَرد و آفرینندۀ وَرد

روزی آن طور می پسندد روزی

شمارۀ ۹

آمد به چمن برف شگرف خنکی

در قور که دید همچو برف خنکی

ناگه ز دل غنچه برون آمد برف

چون از دهن ملیح حرف خنکی

مربّع ترکیب

شمارهٔ ۱ - در انتقاد از اوضاع کشور : داش غلم مرگ تو حظ کردم از اشعار تو من

شمارهٔ ۲ : قوام السلطنه به پیشکار داخلی خود میرزا قاسم خان گو ...

شمارهٔ ۱ - در انتقاد از اوضاع کشور

داش غلم مرگ تو حظ کردم از اشعار تو من

متلذذ شدم از لذت گفتار تو من

آفرین گفتم بر طبع گهربار تو من

بخدا مات شدم در تو و در کار تو من

وصف مرکز را کس مثل تو بی پرده نگفت

رفته و دیده و سنجیده و پی برده نگفت

هر چه در نمره ده بود منزه دیدم

گر تو یک حسن در او دیدی من ده دیدم

نظم تو متقن و نثر تو موجه دیدم

قابل محمدت و در خور به به دیدم

هیچ یک از نمرات تو چنین خوب نبود

یک فرازی که در او باشد معیوب نبود

غیر تو پیش کسی این همه اخبار کجاست

اگر اخبار بود جرأت اظهار کجاست

آنکه لوطی گریت را کند انکار کجاست

پنطیند آن دگران، لوطی پادار کجاست

آفرین ها به ثبات و به وفاداری تو

پر و پا قرصی و رک گویی و پاداری تو

که گمان داشت که این شور به پا خواهد شد

هر چه دزد است ز نظمیه رها خواهد شد

دزد کت بسته رئیس الوزرا خواهد شد

دور ظلمت بدل از دور ضیا خواهد شد

مملکت باز همان آش و همان کاسه شود

لعل ما سنگ شود لؤلؤ ما ماسه شود

این رئیس الوزرا قابل فراشی نیست

لایق آن که تو دل بسته او باشی نیست

در بساطش بجز از مرتشی و راشی نیست

همتش جز پی اخاذی و کلاشی نیست

گر جهان را بسپاریش جهان را بخورد

ور وطن لقمه نانی شود آن را بخورد

از بیانات رئیس الوزرا با دو سه تن

کرده یک رنده تآتری و فرستاده به من

که کند دیدۀ ابناء وطن را روشن

من هم الساعه دهم شرح بر ابناء وطن

تا بدانند چه نیکو امنایی دارند

چه وطن خواه رئیس الوزرایی دارند

شمارهٔ ۲

قوام السلطنه به پیشکار داخلی خود میرزا قاسم خان گوید:

یک دو روزست دگر دست به کاری نزنی

لیره‌ای میره‌ای از گوشه کناری نزنی

دشت و فتحی نکُنی دخل و قماری نزنی

نروی مارُخ و دزدیه شکاری نزنی

چه شنیدی که بدینگونه هراسان شده‌ای

مگر آشفتهٔ اوضاع خراسان شده‌ای

این وطن مایهٔ ننگست پی دخلت باش

هر چه گویند جفنگست پی دخلت باش

شهر ما شهر فرنگست پی دخلت باش

پای این قافله لنگست پی دخلت باش

دست و پا کن که خرید چمدان باید کرد

فکر کالسکۀ راه همدان باید کرد

پیشکار جواب گوید:

دم مزن قافیه تنگست بیا تا برویم

کُلُنِل بر سر جنگست بیا تا برویم

نه دگر جای درنگست بیا تا برویم

قصّهٔ توپ و تفنگست بیا تا برویم

هر چه از مردم بیچاره گرفتیم بس است

بیش از این فکر مداخل شدن ما هوس است

قوام السلطنه گوید:

ول مگو، گوش به گفتار تو نادان ندهم

من سلامیّ و سِدِه را ز کف آسان ندهم

من به ژاندارم اگر جان بدهم نان ندهم

اسب و اسباب به ژاندارم خراسان ندهم

زنده باشم من و کالسکۀ من ضبط شود

می زنم تا همه جا گر همه جا خَبط شود

سی و شش اسبِ گرانمایه ز من کُلنِل زد

سی و شش داغِ برافروخته ام بر دل زد

بر جِراحاتِ من از بی نمکی فلفل زد

پاک بر روزنۀ دَخلِ خراسان گِل زد

با چنین حادثه گر من نستیزم چه کنم

خونِ سرتاسر این مُلک نریزم چه کنم

تو مپندار که نه شاه و نه لشکر باقیست

نه دگر روح و رمق در تن کشور باقیست

تا دوسر کرده به سَنگان و به لنگر باقیست

عاقل آسوده بُوَد تا به جهان خر باقیست

می کنم حُکم و همه حکم مرا گوش کنید

وز شعف مصلحت خویش فراموش کنید

من به هر حیله بُوَد مقصد خود صاف کنم

به خوانینِ خراسان دو تلگراف کنم

وعده از جانب شَه رتبه و الطاف کنم

دست خطی دو سه بر قاین و بر خواف کنم

همه دیوان صفت قوهٔ خود جمع کنند

ریشِ ژاندارمری و ریشۀ خود قَمع کنند

یک نفر دوست دانا در آن مجلس بوده می گوید:

گوش کن عقلِ من از خِسَّت تو بیشترست

اینقدر جوش مزن جوش زدن بی ثمرست

شُکرللّه که ترا در همه جا سیم و زرست

جان که باقیست ضررهایِ دگر مختصرست

خیز و هر جایِ فرنگستان خواهی که برو

بیش ازین باعثِ خون ریختنِ خلق مشو

آتش فتنه ز هر گوشه برافروخته شد

خَرمن هستیِ مسکین و غنی سوخته شد

هر قدر پول که می خواستی اندوخته شد

پارگی‌هایِ خراسان تو هم دوخته شد

بیش ازین صرفه ازین مُلک پریشان نَبَری

غیر بد نامیِ آشوب خراسان نبری

مشار الملک که به مجلس وارد و از قضیه مستحضر شده می گوید:

امشب اوقات شریف تو چرا خندان نیست

راستست اینکه ضرر بابِ دلِ انسان نیست

لیک این مایه ضرر را عظمت چندان نیست

وز سلامی و سِده صرف نظر آسان نیست

که به کُشتن بدهی خیلِ مسلمانان را

دشمن خویش کنی قاطبه ایران را

وانگهی کیست که فرمان ترا گوش کند

از برای دلِ تو جامِ بلا نوش کند

کیست آن خَر که مر این نکته فراموش کند

زن و فرزند به راهِ تو سیَه پوش کند

که نجنگیده و ننشانده فرو کینهٔ تو

ناگهان سر بِرِسَد دورهٔ کابینهٔ تو

در من از تقویتِ کارِ تو کوتاهی نیست

لیک از این بیشترم قوّه ی همراهی نیست

شاه را نیز از اعمالِ تو آگاهی نیست

در من آنقدر خیانت که تو می خواهی نیست

لیک تا چند توان مسأله را پنهان کرد؟

شاه را غافل و یک ناحیه را ویران کرد؟

بکن آن کار که کَردَست وثوق الدوله

نه دگر کج شود از بهر وطن نه چَوله

والس می رقصد با مادموازل ژاکوله

در هتل مقعد خود پاک کند با هوله

برده پولی و کنون با دل خوش خرج کند

متّصل قِر دِهَد و فِر زَنَد و فرج کند

حالیه وقت فرنگ است بجنبان تنه را

با خودت نیز ببر مُعتمدالسّلطنه را

نیست در خارج لذّت سفر یکتنه را

از تنِ مالیۀ مُلک بِکَن این کَنِه را

بگذار آتش افروخته خاموش شود

ضرَرِ اسب و سِدهِ نیز فراموش شود

قالب‌های نو

شمارهٔ ۱ - در رثاء درة المعالی : شد فصل بهار و گُل صلا داد

شمارهٔ ۲ - بامداد : صبح دم کاین طایر چرخ آشیان

شمارهٔ ۱ - در رثاء درة المعالی

شد فصل بهار و گُل صلا داد

بر چهرۀ خوب خود صفا داد

باد سحری ز آشنایی

پیغام وفا به آشنا داد

بلبل ز فراق چند ماهه

باز آمد و شرح ماجرا داد

افسوس که جای تُست خالی

ای خانم درة المعالی

آوخ که بهار ما خزان شد

آن روی چو گُل ز ما نهان شد

از چشمۀ چشم ما روان شد

خوناب جگر ز فُرقتِ تو

در باغ نصیب ما فَغان شد

بلبل صفت از فراق رویَت

افسوس که جای تُست خالی

ای خانم درة المعالی

گرییم ز درد اشتیاقت

سوزیم در آتش فراقت

بینیم ز دوستان چو طاقت

جفت المیم و یار اندوه

آییم چو بی تو در وثاقت

گوییم ز روی درد و حسرت

افسوس که جای تست خالی

ای خانم درة المعالی

از ما چه خلاف دیده بودی

کاین گونه مفار نمودی

رفتی و ز دست ما ربودی

سر رشتۀ اتحاد ما را

در خاک سیه چرا غنودی

جای تو به روی چشم ما بود

افسوس که جای تست خالی

ای خانم درة المعالی

شمارهٔ ۲ - بامداد

صبح دم کاین طایر چرخ آشیان

آفتابی گردد از بالای کوه

تفته رخ، بال کوبان، پرزنان

از پر و بالش چمن گیرد شکوه

نغمه خوان مرغ سحر بر شاخسار

بینی آن پروانۀ خوش خال و خط

جسته بیرون از غلاف پیرهن

با پر و بالی پر از زرین نُقَط

سر زند یک یک به گُل های چمن

بوسد این را غبغب و آن را عذار

***

***

همچنان آن طفلک شیرین زبان

با رخی سرخ و سپید از شیر و خون

آن دو چشم برق زن چون اختران

سر کند شادان ز شادیجه برون

بنگرد اطراف خود را شاد خوار

با تبسم های شیرین تر ز قند

همچو پروانه گشاید بال و پر

بر جهد از جا چو از مجمر سپند

دست مادر بوسد و روی پدر

این در آغوشش کَشَد آن در کنار

ابیات پراکنده

شمارهٔ ۱ : اَمرَدی رفت تا نماز کند

شمارهٔ ۲ : کو خدا کیست خدا چیست خدا

شمارهٔ ۳ : دست حافظ به در از جامۀ خواب

شمارهٔ ۴ : افسارش از بریشم و پالان ز مخملست

شمارهٔ ۵ : حضرت اقدس والا ایرج

شمارهٔ ۶ : این عکس که بر عکس خودم زیبا شد

شمارهٔ ۷ : نیست جهان جز همین که با تو بگویم

شمارهٔ ۸ : این هلال ابرو دو سال بعد ماهی می‌شود

شمارهٔ ۹ : تا خدا تَرکِ خدایی گوید

شمارهٔ ۱۰ : خواهد اینک ز جناب تو بار

شمارهٔ ۱۱ : آنکو به روز مهتری از دوستان گردد بری

شمارهٔ ۱۲ : بر دشمنان شمردم عیب نهانی خویش

شمارهٔ ۱۳ : دست در حلقهٔ موی تو کنم

شمارهٔ ۱۴ : شب عید عُمَر به قول زنان

شمارهٔ ۱۵ : طبعم نشاط کرد به انشاد این غزل

شمارهٔ ۱۶ : ای به درگاه تو نیاز همه

شمارهٔ ۱۷ : به انگشتان پا از زیر کرسی

شمارهٔ ۱

اَمرَدی رفت تا نماز کند

کرد کون سفید خود بالا

فاسقی زود جست بر پشتش

گفت سبحان ربی الأَعلی

شمارهٔ ۲

کو خدا کیست خدا چیست خدا

بی جهت بحث مکن، نیست خدا

آن که پیغمبر ما بود همی

ما عَرَفناک بفرمود همی

تو دگر طالب پرخاش مشو

کاسۀ گرم تر از آش مشو

آنچه عقل تو در آن ها مات است

تو بمیری همه موهومات است

شمارهٔ ۳

دست حافظ به در از جامۀ خواب

هشته در دست یکی جام شراب

شمارهٔ ۴

افسارش از بریشم و پالان ز مخملست

هر چند بد صدا است ولیکن مجللست

شمارهٔ ۵

حضرت اقدس والا ایرج

با همه راست بُوَد با ما کج

شمارهٔ ۶

این عکس که بر عکس خودم زیبا شد

تقدیم حضور حضرت والا شد

شمارهٔ ۷

نیست جهان جز همین که با تو بگویم

روز و شبانی به یکدگر شده پیوند

خلق جهان هم اگر تو نیک بسنجی

هیچ برون نیستند از این گُرۀ چند

یاقوی ظالمند و عاجز مظلوم

............................ـند

عده‌ای از آنچه می‌ندارد غمگین

عدۀ دیگر از آنچه دارد خرسند

سر کوی تو باز سبز شوم

گر چو بیدم قلم قلم بکنند

شمارهٔ ۸

این هلال ابرو دو سال بعد ماهی می‌شود

در میان گلرخان صاحب کلاهی می‌شود

خلق می‌گویند مستوفی الممالک آدمست

در میان خلق گاهی اشتباهی می‌شود

شمارهٔ ۹

تا خدا تَرکِ خدایی گوید

وز خدایش جدایی جوید

ول کند کرسی و عرش و همه را

کم کند از دو جهان همهمه را

خشگ گردد به رگ هستی خون

لغو گردد عمل کن فیکُون

راه یابد به فلک غمازی

انجمن سازی و پارتی بازی

انگلیسان به فلک رخنه کنند

نقشه‌ای طرح در آن صحنه کنند

حرف نفتی به میان اندازند

در فلک مجلس شورا سازند

حزبی و لیدری و انجمنی

جعل قانونی و درد وطنی

اکثریت کند آماده سفی

با اقلیت یا بی طرفی

من که آخر چشم آسیب ممات

از چه بایست کشم رنج حیات

شمارهٔ ۱۰

خواهد اینک ز جناب تو بار

بندۀ ناچیز تو عبدالحمار !

شمارهٔ ۱۱

آنکو به روز مهتری از دوستان گردد بری

ناآدمی گر بشمری اندر شمار آدمش

دارد وطن فریاد ازو کام اجانب شاد ازو

اینسان رود بر باد ازو گر بسپری ملک جمش

نگذاشت باقی مدخلی نه معدنی نه جنگلی

افزون طلب نبود بلی شاید اگر گیرد کمش

شمارهٔ ۱۲

بر دشمنان شمردم عیب نهانی خویش

خود را خلاص کردم از پاسبانی خویش

شمارهٔ ۱۳

دست در حلقهٔ موی تو کنم

بوسه‌ای بر سر و روی تو کنم

شمارهٔ ۱۴

شب عید عُمَر به قول زنان

من در این خانه بوده‌ام مهمان

شمارهٔ ۱۵

طبعم نشاط کرد به انشاد این غزل

در اقتفا به خواجۀ کابینه ساز کن

دیدی کفیل خارجه را چون وزیر کرد

آن موی ریسمان کن و گنجشک باز کن

یا خود مدیر خارجه را چون کفیل ساخت

آن گربه را به قوۀ شخصی گراز کن

ما بی دلان ز خاطر تو محو گشته ایم

ای بر قبیلۀ دل و دین ترکتاز کن

شمارهٔ ۱۶

ای به درگاه تو نیاز همه

کرم تست چاره ساز همه

اگر از چهره پرده برداری

به حقیقت کشد مجاز همه

مه وشان مظهر جمال تواند

بهر آن می کشیم ناز همه

شمارهٔ ۱۷

به انگشتان پا از زیر کرسی

ز کس ها کرده‌ام احوال پرسی

اشعار دیگر

شمارهٔ ۱ - من گرفتم تو نگیر : زن گرفتم شدم ای دوست به دام زن اسیر

شمارهٔ ۲ - چه عجب؟ : وه چه خوب آمدی، صفا کردی

شمارهٔ ۳ - کار و بار : ندانم از چه به هرجا که لفظ کار آید

شمارهٔ ۴ - عاقبت ضعیفی : قصه شنیدم که بوالعلا به همه عمر

شمارهٔ ۵ - خنده : باغ خندان ز گل خندان است

شمارهٔ ۱ - من گرفتم تو نگیر

زن گرفتم شدم ای دوست به دام زن اسیر

من گرفتم تو نگیر

چه اسیری که ز دنیا شده ام یکسره سیر

من گرفتم تو نگیر

بود یک وقت مرا با رفقا گردش و سیر

یاد آن روز بخیر

زن مرا کرده میان قفس خانه اسیر

من گرفتم تو نگیر

یاد آن روز که آزاد ز غمها بودم

تک و تنها بودم

زن و فرزند ببستند مرا با زنجیر

من گرفتم تو نگیر

بودم آن روز من از طایفه دُرد کشان

بودم از جمع خوشان

خوشی از دست برون رفت و شدم لات و فقیر

من گرفتم تو نگیر

ای مجرد که بود خوابگهت بستر گرم

بستر راحت و نرم

زن مگیر؛ ار نه شود خوابگهت لای حصیر

من گرفتم تو نگیر

بنده زن دارم و محکوم به حبس ابدم

مستحق لگدم

چون در این مسئله بود از خود مخلص تقصیر

من گرفتم تو نگیر

من از آن روز که شوهر شده ام خر شده ام

خر همسر شده ام

می دهد یونجه به من جای پنیر

من گرفتم تو نگیر

شمارهٔ ۲ - چه عجب؟

وه چه خوب آمدی، صفا کردی

چه عجب شد که یاد ما کردی؟

ای بسا آرزوت می مُردم

خوب شد آمدی، صفا کردی

آفتاب از کدام سمت دمید

که تو امروز یاد ما کردی؟

از چه دستی سحر بلند شدی

که تفقُد به بینوا کردی؟

قلم پا به اختیار تو نبود

یا ز سهوالقلم خطا کردی؟

بی وفایی مگر چه عیبی داشت

که پشیمان شدی وفا کردی؟

شب مگر خواب تازه ای دیدی

که سحر یاد آشنا کردی؟

هیچ دیدی که اندرین مدت

از فراقت به ما چه ها کردی؟

دست بردار از دلم ای شاه

که تو این مُلک را گدا کردی

با تو هیچ آشتی نخواهم کرد

با همان پا که آمدی برگرد

شمارهٔ ۳ - کار و بار

ندانم از چه به هرجا که لفظ کار آید

ردیف آن رافی الفور لفظ بار کنند

برای آنکه چو کاری بدستشان افتاد

بر آن سرند که تا با خویش بار کنند

پیاده های سپاهی به شهر ماهر یک

به یک کرشمه همی کار صد سوار کنند

برای بردن اسب و درشکۀ مردم

بیا ببین که چه جفت و کلک سوار کنند

به جای آن که نشینند و حرف شعر زنند

چه خوش بود که نشینند و فکر کار کنند

در ان محیط که باقی‌ست نام خواجه و شیخ

چگونه اهل ادب بر من افتخار کنند

سخن سرایی را در دولت ذکا الملک

همه با ایر بیکاره واگذار کنند

شمارهٔ ۴ - عاقبت ضعیفی

قصه شنیدم که بوالعلا به همه عمر

لحم نخورد و ذوات لحم نیازرد

در مرض موت با اجازه دستور

خادم او جوجه با به محضر او برد

خواجه چو آن طیر کشته دید برابر

اشک تحسّر ز هر دو دیده بیفشرد

گفت چرا ماکیان شدی نشدی شیر

تا نتواند کَسَت به خون کشد و خورد

مرگ برای ضعیف امر طبیعی است

هر قوی اول ضعیف گشت و سپس مرد

شمارهٔ ۵ - خنده

باغ خندان ز گل خندان است

خنده آئین خرمندان است

خنده هر چند که از جد دور است

جد پیوسته نه از مقدور است

دل شود رنجه زجد شام و صباح

میکند اصلاح مزاجش به مزاح

جد بود پا به سفر فرسودن

هزل یک لحظه به راه آسودن

لیک نه که از دود دروغ

برد از چهرهٔ قدر تو فروغ

تخم کین در دل دانا کارد

خیو خجلت به جبین‌ها آرد

شو ز فیاض خرد تلقین جوی

راست گو لیک خوش و شیرین گوی

ایرج میرزا

قصیده‌ها

غزل‌ها

مثنوی‌ها

قطعه‌ها

رباعی‌ها

مربّع ترکیب

قالب‌های نو

ابیات پراکنده

اشعار دیگر