معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ جمال‌الدین عبدالرزاق

جمال الدین محمد بن عبدالرزاق اصفهانی شاعر سدهٔ ششم هجری بود (درگذشته به سال ۵۸۸ هجری قمری). او از بنیانگذاران سبک عراقی به شمار می‌رود. فرزند وی کمال‌الدین اسماعیل نیز از شاعران بزرگ ایران زمین است. وی در اصفهان زاده شد اما به آذربایجان نیز سفر کرد و گویا در نقاشی نیز دست داشته و با خاقانی شروانی و انوری و ظهیر فاریابی و رشید وطواط مکاتبه و مشاعره می‌کرده است. او مداح حکمرانان سلجوقی و آل خُجند بود و در اصفهان می‌زیست.

قصاید

شمارهٔ ۱ - توصیف ربیع و مدح وزیر عاد جلال الدین : باز طفلان چمن را حله می بافد صبا

شمارهٔ ۲ - لغز باسم آب : آن جرم پاک چیست چو ارواح انبیا

شمارهٔ ۳ - در مدح ابوالغنائم سعد الملک : زهی محل رفیعت برون زاوج سما

شمارهٔ ۴ - شکایت از روزگار : دگر باره چه صنعت کرد باما

شمارهٔ ۵ - در مدح اردشیر بن حسن اسپهبد مازندران : بتافت از افق ملک و آسمان بقا

شمارهٔ ۶ - در تهنیت بازگشت رکن الدین صاعد از حج : ای زده لبیک شوق از غایت صدق و صفا

شمارهٔ ۷ - در مدح شمس الدین ابوالفتح نطنزی : ای مهر تو در میان جان‌ها

شمارهٔ ۸ - در مدیح مظفرالدین : خوش گوش کرد چرخ و ممالک باینخطاب

شمارهٔ ۹ - شکایت ازرنج سفر : اگرشکایت گویم زچرخ نیست صواب

شمارهٔ ۱۰ - با ردیف آتش و آب : شدست خاطر و طبع تو کان آتش و آب

شمارهٔ ۱۱ - قصیده : ای بیش ز رفعت و مناصب

شمارهٔ ۱۲ - قصیده : ای جوادی که بتو بحر و سحاب

شمارهٔ ۱۳ - در جلوس طغرلشاه سلجوقی : شاه جوانست و بخت ملک جوانست

شمارهٔ ۱۴ - شکایت از روزگار : دلم از بار غم خراب شد است

شمارهٔ ۱۵ - مدح ملک اعظم اسپهبد مازندران : زهی بمشرق و مغرب رسیده انعامت

شمارهٔ ۱۶ - در مدح صدرالدین خنجندی : المتنة لله که تأیید ظفر یافت

شمارهٔ ۱۷ - در مدیح خواجه رکن الدین : ایکه انعام تو سرمایه هر محرومست

شمارهٔ ۱۸ - در توصیف بهر و مدح رکن الدین صاعد : تا صبا در نقشبندی خامه در عنبر زدست

شمارهٔ ۱۹ - در مدح صدر منصور خواجه قوام الدین : باد عنبر بیز بین کز روضه حور آمدست

شمارهٔ ۲۰ - در مدح عزالاسلام معین الدین : عشقبازی دیگرم در تحت فرمان یافتست

شمارهٔ ۲۱ - نکوهش زروسیم : اینهمه لاف مزن گرچه ترا سیم و زر است

شمارهٔ ۲۲ - در مدح صدر اجل شهاب الدین خالص : تویی که چرخ به صدر تو التجا کردست

شمارهٔ ۲۳ - مرثیت فوام الدین و تذهیب صدرالدین : مرا باری در ینحالت زبان نیست

شمارهٔ ۲۴ - شکایت از روزگار : درین مقرنس زنگار خورده دود اندود

شمارهٔ ۲۵ - در تهنیت فیروزی : این مژده شنیدی که به ناگاه برآمد

شمارهٔ ۲۶ - پیغام بخاقانی شروانی : کیست که پیغام من بشهر شروان برد

شمارهٔ ۲۷ - در مدح نظام الملک وزیر : مرا هر ساعتی سودای آن نامهربان خیزد

شمارهٔ ۲۸ - یمدح الصدر السعید امین الدین صالح المستوفی

شمارهٔ ۲۹ - در مدح ملک اعظم حسام الدین اسپهبد مازندران

شمارهٔ ۳۰ - در مدح امیر عزالدین : ترکم امروز مگر رای تماشا دارد

شمارهٔ ۳۱ - در مدح فخرالموک برادر پادشاه : تا جهانست شاه صفدر باد

شمارهٔ ۳۲ - در مدح امیر یمین الدین : کسیکه قصد سر زلف آن نگار کند

شمارهٔ ۳۳ - در مدح اقصی القضاه رکن الدین صاعد : روی یارم ز آفتاب اکنون نکوتر می‌شود

شمارهٔ ۳۴ - در مدح ارسلان بن طغرل : روی او تشویر ماه آسمانی می‌دهد

شمارهٔ ۳۵ - در مدح پادشاه ارسلان بن طغرل : نگار من زبر من همی چنان بجهد

شمارهٔ ۳۶ - در مدح رکن الدین صاعد و توصیف قلم : ای سعد فلک ترا مساعد

شمارهٔ ۳۷ - در مدح خواجه صدرالدین : بودم نشسته دوش که ناگه خبر رسید

شمارهٔ ۳۸ - در مدح صدر اجل شرف الدین علی : جانم از جام می شکر یابد

شمارهٔ ۳۹ - گویا مدح مجیرالدین بیلقانی باشد بعد از ذم

شمارهٔ ۴۰ - در مدح قوام الدین : باز خورشید قصد بالا کرد

شمارهٔ ۴۱ - در مدیح رکن الدین : بهار امسال خوش‌تر می‌نماید

شمارهٔ ۴۲ - قصیده : همه میامن این روزگار میمون باد

شمارهٔ ۴۳ - در مدح بدرالین عمر : رخ خوب تو ناموس قمر برد

شمارهٔ ۴۴ - درمدح امام اجل عزالاسلام معین الدین حسین

شمارهٔ ۴۵ - در مدح معین الدین حسین هنگام ادای حج : شیرمردان چو عزم کار کنند

شمارهٔ ۴۶ - قصیده : ایکه خورشید زشرم دل تو آب شود

شمارهٔ ۴۷ - کتب الیه رشید الدین الوطواط : چون روی تو ماه سمانباشد

شمارهٔ ۴۸ - اثیرالدین ابهری در مدح جمالدین گوید : از طبع تو جزگهر چه خیزد

شمارهٔ ۴۹ - بیکی از بزرگان که اورا بسوی خود خوانده نگاشته است

شمارهٔ ۵۰ - در مدح صدر اجل اوحدالدین : باد بهار رخت بصحرا همی کشد

شمارهٔ ۵۱ - در شکایت از روزگار و مرثیت : هیچ رنگ عافیت در خیر عالم نماند

شمارهٔ ۵۲ - در مدح طغرل شاه سلجوقی : عشقت سوی هر که راه بر گیرد

شمارهٔ ۵۳ - در نکوهش دنیا : الحذار ای غافلان زین وحشت آباد الحذار

شمارهٔ ۵۴ - من کلامه غفرله : زهی قدرت از عالم فکر برتر

شمارهٔ ۵۵ - قصیده : ای کرده تو بر ملک تکبر

شمارهٔ ۵۶ - در مدح رکن الدین مسعود : حبذا ای نسیم جان پرور

شمارهٔ ۵۷ - در مدح اقضی القضات صدرالدین صاعد مسعود

شمارهٔ ۵۸ - در وصف بنای مدرسه صدر منصور نظام الدین و مدح امیر نور الدین

شمارهٔ ۵۹ - در مدح امام فاضل شمس الدین ابوافتح النطنزی

شمارهٔ ۶۰ - خطاب بچند دوست مسافر خود : سلام من که رساند بدان خجسته دیار

شمارهٔ ۶۱ - خطاب بجمال الدین که یکی از دوستان اوست

شمارهٔ ۶۲ - خطاب بشهاب الدین که یکی دیگر از دوستان اوست

شمارهٔ ۶۳ - خطاب بفخر الدین : دعا و خدمت مخدوم خویش فخرالدین

شمارهٔ ۶۴ - خطاب بمنتجب الدین : اجل منتخب الدین اوحد الفقرا

شمارهٔ ۶۵ - خطاب بعفیف الدین : عفیف دین در ازه، دعا همیگویم

شمارهٔ ۶۶ - خطاب بضیاء الدین : ضیاء دین را دعا همی گویم

شمارهٔ ۶۷ - خطاب بنجیب الدین : حکیم یونان ان فلسفی نجیب الدین

شمارهٔ ۶۸ - حاجی سلام از چاکران باید باشد : زمن بخواهد حاجی سلام پرسش خویش

شمارهٔ ۶۹ - لغز حمام : چه گوئی چیست آن شکل مدور

شمارهٔ ۷۰ - در مدح شهاب الدین خالص و شکایت از قحطی اصفهان

شمارهٔ ۷۱ - من غرر قصائده فی الحکمه و الموعظه و لله دره

شمارهٔ ۷۲ - در مدح خواجه بهاء الدین : ای ترا بخت ندیم آمده دولت دمساز

شمارهٔ ۷۳ - در وصف بنا و مدح خواجه رکن الدین : ای خورده کوب سقفت ایوان چرخ اطلس

شمارهٔ ۷۴ - درمدح رکن الدین مسعود : در آمد ازدرم آنشمع بررخان آتش

شمارهٔ ۷۵ - در مدح اقضی القضاه رکن الدین : خیز و بلبل بین و آن شادی بر گل کردنش

شمارهٔ ۷۶ - قصیده : ای ترا گاه کرم با هر کسی صد اصطناع

شمارهٔ ۷۷ - در مدح رکن الدین صاعد : زهی حکم تو چون شمشیر قاطع

شمارهٔ ۷۸ - خطاب بموفق الدین : اجل موفق دین آن خلاصه تحقیق

شمارهٔ ۷۹ - در مدح اقصی القضاه رکن الدین : ای بانصاف خواجه آفاق

شمارهٔ ۸۰ - در موعظه حسنه : بذروه ملکوت آی ازین نشیمن خاک

شمارهٔ ۸۱ - در مدح شهاب الدین خالص : زهی ز فر تو سر سبز چرخ مینارنگ

شمارهٔ ۸۲ - در تحمید باری و نعت پیغمبر : هر نفس کان نز پی یاد جلال ذوالجلال

شمارهٔ ۸۳ - در مدح ملک اعظم اردشیربن حسن اسپهبد مازندران

شمارهٔ ۸۴ - در مدح امام عالم صدرالدین : بخوب طالع و فرخنده روز و فرخ فال

شمارهٔ ۸۵ - در مدح قاضی نظام الدین : ای روشن از وجود تو گشته جهان عقل

شمارهٔ ۸۶ - در مدح صدر اجل ابوالفتوح محمد قوام الدین هنگام مسافرت حج

شمارهٔ ۸۷ - در مدح اتابک محمد بن ملکشاه : بساط عدل بگسترد باز در عالم

شمارهٔ ۸۸ - در مدح صدر اجل رکن الدین : زهی دهان تو میم و زلعل حلقه میم

شمارهٔ ۸۹ - در مدح صدر سعید قوام الدین ابوالفتوح : زهی ز رای تو روشن جهان تیغ و قلم

شمارهٔ ۹۰ - درمدح صدرالدین : ای طالع نگون ز تو تا کی قفا خورم

شمارهٔ ۹۱ - در مدیح قوام الدین : ای یافته از قدر بر افلاک تقدم

شمارهٔ ۹۲ - در ستایش خود و مدح رکن الدین صاعد : منم آنکس که سخن را شرفم

شمارهٔ ۹۳ - در مدیح : منم که جز بمدیح تو هیچ دم نزنم

شمارهٔ ۹۴ - در شکایت : اندیشه دل دراز می‌بینم

شمارهٔ ۹۵ - در مدح اقضی القضاة رکن الدین صاعد : ای طلعت میمون تو سر چشمه اجرام

شمارهٔ ۹۶ - درمدح امام زین الدین تاج الاسلام : زهی تو حاکم عدل و جهان ترا محکوم

شمارهٔ ۹۷ - قطعه : من ز جمع شاعران باری کیم

شمارهٔ ۹۸ - در شکایت از روزگار : منم آنکس که عقل را جانم

شمارهٔ ۹۹ - درمدح امام اجل معین الدین : ای دو یت و مسند تو دین و دولت را نظام

شمارهٔ ۱۰۰ - در مرثیه امام سعید جمال الدین محمود : چه شد که عالم معنی خراب می‌بینم

شمارهٔ ۱۰۱ - درتهنیت حج : ای محرم خانه محرم

شمارهٔ ۱۰۲ - قصیده : ای ز وجود تو کارها چو نگارم

شمارهٔ ۱۰۳ - قصیده : کی است نوبت احسان و روزگار کرم

شمارهٔ ۱۰۴ - قصیده : ای بحق پادشاه روی زمین

شمارهٔ ۱۰۵ - درتوصیف آتش و مدح رکن الدین مسعود : بگشت گونه باغ از نهیب باد خزان

شمارهٔ ۱۰۶ - درمدح نصره الدین جهان پهلوان : زهی بنفحه عدل تو زنده جان جهان

شمارهٔ ۱۰۷ - قصیده : زهی محل رفیعت ز حد و هم بیرون

شمارهٔ ۱۰۸ - قیامت و حشر و نشر : چو در نورد دفراش امر کن فیکون

شمارهٔ ۱۰۹ - در مدح امام العالم اقضی القضاه رکن الدین

شمارهٔ ۱۱۰ - در تقاضای عفو از رکن الدین مسعود صاعد

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح امیر شهاب الدین خالص رحمه الله

شمارهٔ ۱۱۲ - قصیده : زهی گشاده بمدح تو روزگار دهن

شمارهٔ ۱۱۳ - قصیده : رسول مرگ پیامی همی رساند بمن

شمارهٔ ۱۱۴ - این قطعه متوسط را یکی از بزرگان عصر از طبع خود باستاد جمال الدین نوشته و او را نزد خود خوانده

شمارهٔ ۱۱۵ - استاد جمال الدین در جواب نگاشته : ای کلک نقشبند تو آرایش جهان

شمارهٔ ۱۱۶ - چیستان بنام شمشیر و تخلص بمدح ملک عز الدین

شمارهٔ ۱۱۷ - در بیان مقامات خود فرماید : منم که گوهر طبع منست کان سخن

شمارهٔ ۱۱۸ - در مرثیت قوام الدین صاعد : باز این چه ظلمتست که در مجمعی چنین

شمارهٔ ۱۱۹ - در مرثیت قوام الدین و تهنیت رکن الدین برای برء مرض

شمارهٔ ۱۲۰ - چیستان بنام شمشیر و مدح اسپهبد مازندران

شمارهٔ ۱۲۱ - در مدح خواجه رکن الدین صاعد : ای نهاده گوشه مسند بر اوج آسمان

شمارهٔ ۱۲۲ - ولله در قائله : زهی وفای تو مانند نقش بر ناخن

شمارهٔ ۱۲۳ - در مدح حسام الدوله والدین اسپهبد ملک مازندران

شمارهٔ ۱۲۴ - در نکوهش روزگار : بنگرید این چرخ و استیلای او

شمارهٔ ۱۲۵ - قصیده : زهی ملک و دین از تو رونق گرفته

شمارهٔ ۱۲۶ - قصیده : ای ردای شب نقاب صبح صادق ساخته

شمارهٔ ۱۲۷ - در وصف قاضی القضاة رکن الدین : ای غم تو چون سویدا جای در دل یافته

شمارهٔ ۱۲۸ - در مدح صدر سعید ابوالفتوح قوام الدین : ای جهان از تو معطر گشته

شمارهٔ ۱۲۹ - قصیده : دارم زعشق روی تو پیوسته ترمژه

شمارهٔ ۱۳۰ - قصیده : ای چشم چرخ چون تو ندیده هنرنمای

شمارهٔ ۱۳۱ - در مدح قوام الدین صاعد : آن زلف نگر بدان پریشانی

شمارهٔ ۱۳۲ - در وصف بهار و مدح نظام الدین بوالعلای صاعد برادر رکن الدین

شمارهٔ ۱۳۳ - در مدح رکن الدین مسعود نورالله قبره : بس خرم و فرخست این اضحی

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح رکن الدین مسعود : زهی اخلاق تو محمود همچون عقل و دانائی

شمارهٔ ۱۳۵ - در وصف کاخ : ای حریم حرمت یزدانی

شمارهٔ ۱۳۶ - در مدح قوام الدین ابوالفتوح : ای که از لطف جهان جانی

شمارهٔ ۱ - توصیف ربیع و مدح وزیر عاد جلال الدین

باز طفلان چمن را حله می بافد صبا

نو عروسان طبیعت یافتند از نم نما

نقشبندان ربیعی خامه ها برداشتند

می نگارند از ریاحین هر یکی نقشی جدا

یوسف گل برقع از پیش دو عارض بر گرفت

تا ‍ذلیخای چمن را تازه شد عهد صبی

باد شد پیوند جانها همچو پند عاقلان

ابر شد معمار عالم همچو عدل پادشا

حله زربفت روز افتاد در پای زمان

فوطه نیلی شب شد جامه اصحابنا

باد شاگرد دم عیسی شدست از بهر آنک

چشم نرگس را کشد بی ماء حصرم توتیا

شاخ برهان کف موسی شد ار نه چو نهمی

گه ید بیضا نماید ز آستینش گه عصا

نرگس از بهر تما شا سر بسر چشم آمدست

تا تتق از هودج گل چون بر اندازد صبا

می بر افشاند سحاب اصد افگو هر ها چنانک

گل از و صد برک سازد بلبل از او صد نوا

غنچه پنداری اقامت را مصمم کرده عزم

خوشخوش اینک میگشاید بند ز نگارینقبا

بر ندارد نرگس از خاک زمین دیده همی

شوشه زر کرده پنداری میان ره رها

گل ز گرما می بیندازد بغلتاق حریر

مشک بیدسرددم سنجاب می پوشد چرا

قرص خورشید و بره بر خوابگردون جمع شد

رعد دردادست نوزادان بستان را صلا

برق چون رای وزیر شه چونا گه شعله زد

نقطه خورشید را بنمود خط استوا

صاحب عادل جلال دین و دولت کاسمان

برقد جاهش همی دوزد قبای کبریا

آنکه تازه است از وجودش تیز بازا سخن

وانکه شد زنده بجودش نیکنامی سخا

چون نماید مرتبت لطفش مه و خورشید ابر

چون گشاید نافه ها خلقش دم تبت خطا

فرعدلش دان اگر گردون نماید اعتدال

لطف آبست اینکه رقص آرد همی سنک آسیا

ابرراماند حقیقت گاه بخشش بهر آنک

میچکدازوی عرق آنگه که میبخشد عطا

هر کجا بحر علوم صدر عالم موج زد

همحدیث بط بود عقل ارکند دروی شنا

گر فلک در سایه اقبال او خیمه زند

از طنابش قطع گردد دائما دست فنا

ور سپهر از کاروان عصمتش باز اوفتد

بر سر نعشش فرو درند این نیلی وطا

عنف او باد سموم انگیزد از ناف غزال

لطف او آب حیاة آرد ز ناب اژدها

گر بیاض روز را او فی المثل قدحی کند

صیقل خورشید تیغ صبح را ندهد جلا

ور سواد لیل را یکشعله بخشد رای او

منت خورشید نپذیرد دگر دهر ازضیا

شاد باش ای عادلی کز غایت انصاف تو

زرد گشتست از نهیب کاه روی کهربا

ذرۀ از باس و حلت نسخت یأس و طمع

شمه ی از خشم و عفونت عالم خوف ورجا

جان ملک از تو همی نازد که در ایام تست

علم را بازار تیز و عدل را فرمان روا

از وقارت کوه را گر ذرۀ حاصل شدی

نفخ صور از هیچ کوهی تندنشنیدی صدا

ابر اگر لافی دست ار جود پیش دست تو

رعد را بین کثر بسیای چون همی درد قفا

خاطر وقادت آتش طبع نقادت چو آب

هم ز عدل تست آتش گشته با آب آشنا

کس نمیداند که از شر مکفت در نیمروز

چو نفر و غلطد همیخورشید از وسط السما

منصب الحمدالله هر زمان عالی ترست

حاسدت را چیست درمان صبریا سقمونیا

قصد عصیان تو کردو سعی در خون خودست

چرخ را گو گرت رغبت هست بسم الله بیا

رای تو گر نیست بر اسرار غیبی مطلع

انتهای کار ها چون می بداند ز ا بتدا

بر هر انکسکت نظر افتاد کارش شد چو زر

جرم خورشید از نظر بر کان فشاند کیمیا

کلک تو بارنده باد ابر ار نیارد گو نبار

کز شکاف و شق کلک تست وجه رزق ما

گر سلیمان هدهدی را ار جست این طرفه نیست

که آب دار و پرده دارش بود در راه سبا

محض لطفست اینکه بیشایستگی خدمتی

آصف ثانی برحمت باز میجوید مرا

لاجرم هر موی بر اندام من شد چون زبان

تا بدان گاهی دعا گویم ترا گاهی ثنا

نی، ثنایت در زبان ما نگنجد کاشکی

دخل عمر ما بخرج شکر میکردی وفا

گر نکردی لطف تو اهل هنر را تربیت

بر بساط اشرفت کی دم زدی چون من گدا

این تمنا میکنم بهر شرف را تا کنم

هر دو روزی یکقصیده اندرین حضرت روا

لیک خاطر را چو کوته ماند دست از جیب مدح

سر فرو افکنده افتادست در پای دعا

تا بقای آدمی از روح حیوانی بود

روح را از جوهر ذات تو بادا صدبقا

دولت و جاه تو بادا فارغ از آسیب چرخ

مدت عمر تو ایمن از نهیب انتها

سیر انجم با ولیت دور گردون با عدوت

آنچنان چون رای عالی تودارد اقتضا

شمارهٔ ۲ - لغز باسم آب

آن جرم پاک چیست چو ارواح انبیا

چون روح بالطافت و چون عقل باصفا

از باد همچو جوشن و از آفتاب تیغ

از شبه همچو آینه وز لطف چون هوا

نازک دلی لطیف که از جنبش نسیم

رویش پر از شکن شود و چشم پر قذا

خالی ز نقش و رسم چو صوفی کبود پوش

فارغ زرنک و بوی چو پیران پارسا

گاهیچو سیم و گاه چو سیماب و گاه یشم

گاهی بلور ساده و گه در پر بها

گه یار نفس ناطقه از راه تربیت

گه جان نفس نامیه در نشوو در نما

هم مغز افرینش و هم مایه حیات

هم دایه شجرها هم مادر گیا

گه خوار و گه عزیز و گهی پست و گه بلند

گه تیره گاه صافی و گه درد و گه دوا

گردنده مطیع و خروشنده خموش

مردافکنی ضعیف وسبک قیمتی روا

ازعذب وازخوشی می و شکر نمایدت

وز تلخ و شور گوهر و عنبر دهد ترا

از قدر همچو مهرو ز قدرت چو آسمان

از رنک چون زمرد و از شکل اژدها

گاه از میان کوه گشاید همی کمر

گاهی عنان بسوی گلستان کند رها

گاهی زندبهر نفسی چنین بروی در

گاهی کند زدست خسی پیرهن قبا

خوشخوارتر زنعمت وشیرین تر ازامید

سازنده تر زدولت وروشن تراز ذکا

باچشم عاشقان و رخ دلبران قرین

وزچشم سلفگان ورخ مفلسان جدا

نقاش نیست ازچه نگاردهمی صور

حمال نیست بارگران میکشد چرا

همخانه نزد او نرسد جزبجوش و جنک

بیگانه اندر او نشود جز بآشنا

چشمش چو چشم مردم آزاده درفشان

زاسیب دور چرخ ولی چرخ آسیا

که همعنان باد صبا گشته در سفر

که در رکاب خاک زمین گشته مبتلا

راز دلش ز صفحه رویش بود پدید

هکچون زروی عاشق دلداده در هوا

گه در شمر زباد بزنجیر کرده پای

گاهی عنان او شده از دست او رها

خواننده نی و دارد پیوسته در کنار

گاهی سفینه گه ورقی چند بی نوا

گاهی غریب را بنماید طریق سیر

گاهی طیب را بنماید دلیل داء

چون حکم ایزدی سبب صحت و سقم

چون دور آسمان سبب شدت ورخا

پیوسته در حمایت او لشکر بلاد

همواره در رعایت او اهل روستا

مقصود جستجوی سکندر بشرق و غرب

مطلوب آرزوی شهیدان کربلا

گاهی دهد بتیع زبان رونق سخن

گاهی زبان تیغ بدو یابد انجلا

صافی دلست لیک شود چون منافقان

همرنک آنکه باشد با آنش التقا

دودی ازو بر آید وانگه شود عرق

هرگه که آفتاب فلک رفت در خبا

فرعون گشته ازدم او باطل الوجود

مانده ز شربت او دایم البقا

سنگین دلست مادر او ز ینسبب بود

سنگین دلی چو مادر خود گشته در نما

گاهی چو جبرییل بخاک آمده ز ابر

گاهی چو مصطفی زمین رفته برسما

گازر شده بگاه وجود مکونات

معبر شده بگاه کرامات اولیا

گاهی گداخته تنش از تیغ آفتاب

گاهی شکافته دلش از ضربت عصا

زو سر فراز گشته همه چیز در جهان

واوسر بشیب چون عدوی صدر مقتدا

مفتی شرع و خواجه عالم قوام دین

آن آفتاب دانش و آن عالم ذکا

بحر علوم و کوه و وقار و سپهر مجد

کان سخا و گنج کرم معدن حیا

بالفظ او چه فخر کند بحر از صدف

با دست او چه لاف زند ابر در سخا

علمش بجز بوقت مسائل نگفته لم

جودش بجز بلفظ شهادت نگفته لا

بر سائلان سخای کفش کرده زرفشان

با زایران صریر درش گفته مرحبا

لطفش بر آن نسق که سحر بگذرد نسیم

خلقش بدان صفت که بگل بروزد صبا

مسندازو منور چون ماه از آفتاب

منبر ازو مزین چون شمس ازضیا

احکام او دلائل تأیید ایزدی

الفاظ اوبقیت اعجاز مصطفا

برداست آفتاب زرای وی ارتفاع

کرداست روزگار بصد روی التجا

فرمان مطلقش شده هم پهلوی قدر

حکم روان او شده هم زانوی قضا

گر نیستی برای کف در فشان او

دریا گهر چه دارد و خورشید کیمیا

ای دام جهل را سخن عذب تو نجات

وی درد فقر را کف دربار تو شفا

با چرخ هم عنانی و با بخت هم رکاب

با عقل همنشینی و باغیب آشنا

هم از زبان کلک تو هر مشکلیست حل

هم از بنان راد تو هر حاجتی روا

از شرم گوهر تو ستاره است ناتوان

از قرص آفتاب از آن شد در احتما

ای ضدر صدر زاده وای خواجه جهان

ای معدن مکارم وای مرکز وفا

گردون که بنده تو بود آب من بریخت

من هم ز بندگانم از او باز خر مرا

خونشد دلم زبسکه ز گردونستم کشید

جانم بشد ز بسکه ز هر دون برم جفا

در عهد چون توئی چو منی مانده ممتحن

دائم نداری از کرم خویشتن روا

در حضرت تو لاف نیارم زدن ولیک

از روی شاعری ننمایم بکس قفا

هر چند شاعری بگدائی فتاده است

من شاعرم بنام ولی نیستم گدا

از نظم من تقاضا هرگز نخوانده کس

وز شعر نشان ندهد هیچکس هجا

چونانکه من برم بمعانی بکر راه

هرگز نبرده راه سوی آشیان قطا

انصاف من بده که همی خواهم از تو داد

زیرا که بر سخن توئی امروز پادشاه

اینگفته به بنزد تو با آنکه گفته اند

ای جوهر لطیف چه چیزی تو حبذا

هر دو قصیده است ولیک این مثال آن؟

هر دو ستاره است سهیل آنگه و سها؟

گرچه برنک هر دو یکی هست پیش چشم

خاصیت زمرد ناید ز گندنا

معنی ربوده ایم ولیکن تفاوتست

آهن ربا عزیز تر آخر ز کهربا

از من بر ندا گرچه بزرگند خوردها

آری ز خویشتن نبود کوه را صدا

هر چند منبع است خراسان وشاعران

پیوسته کرده اند بدان قوم اقتدا

اینجا سخن لطیف تر آیداز آنکه مشک

خوشدم تر است اینجا از تبت و خطا

هر چند خواجگان خراسان بیک مدیح

دادند بدره شان صلت وزرشان عطا

آن از پی صیانت عرض است و نام نیک

نزبهر فضل مادح و نز جودت ثنا

در دیده میکشد همه کس تو تیاولیک

از عز دیده باشد نز فضل توتیا

گویند گژ زبانم کج باش گو زبان

چون هست در معانی و لفظ استوا

طرف کلاه خوبان خود کژ نگوتر است

ابروی و زلف دلبر کژ بهتر و دوتا

نه ماه را ز قوت شمس است اعوجاج؟

نه شاخ را ز حمل ثما ر است انحنا؟

تو حاکم جهانی اگر دعویی کنم

نزد تو ا ین قصیده مرا بس بود گوا

کرد این عروس طبع مرا خطبه خاطبی

کز روی کفو گفتم باشد بدو سزا

مشاطه خرد چو بر او کرد جلوه

وزروی خوب معنی برداشتش غطا

خود جود بود عنین هنگام مکرمت

وانگه نه فرض داد و نه کابینش کردادا

چو نرفت چار فصل درین باب بعد ازان

فسخ نکاح فرمود استاد شعر ما

واینک بنات فکرم مانده هنوز بکر

از کس نهفته نیست حدیثی است برملا

مقصود از ین حدیث همین بود تا شود

معلوم هر کسی که چگونه است ماجرا

من جوهر ار نبردم نزدیک جوهری

خوردم کنون ز دست ملامت بسی قفا

پذیرفتم از خدای که نارم دگر بنظم

بیتی مدیح کس بجز کس از مدحت شما

تا دست انتها نکشد دامن ابد

تا از ازل نشان نتوان دادن ابتدا

پاینده باد همچو ازل جاه و حشمتت

عمرت چو مدت ابد ایمن ز انتها

محروس باد جاه تو از نکبت زوال

معصوم باد جان تو از آفت فنا

حال ولی و حال عدویت بخیر و شر

چونانکه رای عالی تو کرده اقتضا

شمارهٔ ۳ - در مدح ابوالغنائم سعد الملک

زهی محل رفیعت برون زاوج سما

زهی مقر جلالت فراز چرخ علا

وزیر عالم عادل قوام دولت و دین

نظام ملت اسلام سید الوزرا

خدایگان وزیران مشرق و مغرب

ابوالغنایم سعد آن جهان فضل و سخا

فلک محل و ملک خوی و مشتری طلعت

زمانه فعل و زمین حلم و آفتاب عطا

قمر رکاب و زحل قوت و عطارد کلک

ستاره جنبش و بهرام کین و زهره لقا

بسروری گهر کان دولت و ملت

بمردمی خلف صدق آدم و حوا

فرود قدر بلند تو رفعت گردون

بزیر پایه جاه تو عالم بالا

مضاء قوت رایت رونده تر ز قدر

نفاذ سرعت امرت دونده تر ز قضا

بساط عدل تو گسترده در بسیط زمین

شعاع رای تو رخشنده در فضای هوا

رسیده پایه جاهت بتارک کیوان

گذشته رایت رایت ز گنبد خضرا

بسوده دست جلال تو دامن عیوق

سپرده پای کمال تو ذروه اعلی

عنان چرخ بدست تصرف مطلق

نهان غیب بر رای روشنت پیدا

صریر کلک تو چون صور باعث ارواح

ضمیر پاک تو چون غیب مدرک اشیا

جریده کرم و دفتر صنایع را

کف تو بارز و حشو و فذلک و منها

جهان تند نگشته بجز ترا طائع

سپهر پیر ندیده دگر چو تو برنا

بدرگه تو فلک را گذر بدستوری

بحضرت تو خرد را خطاب مولانا

مکارمت چو ابد فارغ آمد از مقطع

بزرگیت چو ازل خالی آمد از مبدا

کمینه خادم درگاه عزم تست صواب

برون ز ترکستانهای رای تست خطا

مطیع امر تو بودن سعادت کبری

خلاف رای تو جستن نتیجه سودا

نه جز بوقت سخاوت بسوده دست توزر

نه جز بلفظ شهادت شنوده کس ز تو لا

کف تو واهب ارزاق بوده همچو سحاب

در تو قبله حاجات بوده همچو سما

ز سهم هیبت تو روی دهر گشته دورنک

ز حرص خدمت تو پشت چرخ گشته دوتا

اگرت گویم بحری بباید استغفار

وگرت گویم ابری بباید استثنا

بابر مانی و جود تو قطره باران

ببحر مانی و لفظ تو لؤلؤ لالا

خلاف تو بچکاند ز خاره قطره خون

وفاق تو بد ماند ز شوره مهرگیا

هر آنچه دخل نباتست و معدن و حیوان

بخرج بخشش یک روزه ات نکرده وفا

شکوه کلک تو اندر بنان میمونت

همی نماید چون در کف کلیم عصا

ز خط امر تو هرکز برون نهادن پای

فلک ندارد والله زهره و یا را

وقار وحلم تو گر هیچ کوه را بودی

بعمرها نشنیدی کسی ز کوه صدا

ز عدل تست که بر کف نهاده طاسی زر

میان صحرا سرمست نرگس رعنا

روایح کرم شاملت که دایم باد

اگر طلیعه روانه کند سوی صحرا

زبان سوسن ناید زخاک جز ناطق

نه چشم نرگس آید زباغ جز بینا

وگر شعاع سرتیغ بچرخ رسد

دو نیمه گردد بهرام چرخ چون جوزا

بخطه ی که دراو حزم توکشد سدی

فلک نیارد گردن تعرضی آنجا

اگر نه بهر هلاک عدوی تو بودی

زآفرینش بیرون بدی مجال فنا

همی نماید کان با کفت عتابی خوش

که کرد جود تو یکبارگی مرارسوا

همی چه خواهی از بحر وکان که با جودت

سپهر هست بر افلاس کان و بحر گوا

ز سهم خشم تو لرزان وزرد شد آتش

اگر چه جای گرفتست در دل خارا

دوچیز هست که آن نیست مرتر ا بجهان

از این دو گانه یکی عیب ودیگری همتا

عطای تست مهیا که میرسد بر خلق

نه بار منت با او نه وعده فردا

عجب تر آنکه سر کلک تو بگاه بیان

همی نماید در ساحری ید بیضا

خدایگانا صد را بچشم عفو نگر

در این قصیده که نامد چنانکه بود سزا

شکوه حضرت جاه ترا چو اندیشم

همی بسوزد معنی بلفظ در حقا

پدید باشد آخر همی توان دانست

که تا کجا بتواند رسید خاطر ما

طراز خاطر مدح تو چیست لااحصی

که قاصر است ز کنهش تصرف شعرا

فریضه کردم بر طبع خود ز مدحت تو

بعذر این سخنان صد قصیده غرا

همیشه تا که نباشد چو آسمان ذره

همیشه تا که نتابد چو آفتاب سها

رفیع جاه تو اندر ترقیی بادا

که اندر اونرسد گرشود دو اسبه دعا

زمین سراسر ز یر نگین تو چونان

که حد پذیر نباشد که از کجا بکجا

همیشه بر سر اعدای تو کلاه هلاک

مدام بر تن احباب تو قبای بقا

شمارهٔ ۴ - شکایت از روزگار

دگر باره چه صنعت کرد باما

سپهر سر کش فرتوت رعنا

بیک بازی سوی تحت الثری برد

برونق رفته کاری چون ثریا

چو گفتم کاستقامت یافت کارم

زگردون شد چو گردون زیر وبالا

جوانمردی غم ما خواست خوردن

لگد بر کار زد این پیر رسوا

دریغا آنچنان آزاد مردی

که گردونش نخواهد دید همتا

چو کشتی امید آمد بساحل

بدو وا خورد ناگه موج دریا

فلک بااهل معنی خود بکین است

نه بر من میرود این ظلم تنها

دل ریشم از او مرهم طلب کرد

مر او داغی نهادش بی محابا

مگر کار دل از مرهم گذشتست

به داغش می کند اکنون مداوا

ندانم چرخ را با من چه کین است

مگر با زهره بگرفته است مارا

بغارت برد عمرم نحس کیوان

هم از ادبار این هندوی لا لا

مکن ای چرخ با ما هم نظر کن

که هرکس از تو در کاریست الا

اگر بر جاهلان وقفست خیرت

نیم من هم بدین حد نیز دانا

مرا دی بر گذشت از عمر و امروز

ز دی بدتر گذشت ای وای فردا

سرمن چون سر چرخست گردان

دل من چون دل مهرست دروا

نه اندر رسم این ایام انصاف

نه اندر طبع این مردم مواسا

چنان سیرم زجان کز غصه هر روز

کنم صدره گذر بر مرگ عمدا

مرا گویی چرا صابر نباشی

که بر عمر اعتمادی نیست زیرا

تو از من عمر یکروزه ضمان کن

که من سالی بوم آنگه شکیبا

قبای عمر چون بر تن بدرد

نشاید کردنش دیگر مطرا

منم در کام این ایام شکر

چرا بر من کند بیهوده صفرا

چرا از بهر دانش رنج بردیم

چرا بیهوده می پختیم سودا

قلم را با قلم زن خاک بر سر

چرا نه چنگ زن بودم دریغا

چو موی رو بهست و ناف آهو

وبال عمر ما این دانش ما

هنر عیبست و فضل آفت چه تدبیر

که با کفرست این هردو مساوا

نه حکمت رست و نه یونان حکمت

نه شد بر طور سینا پور سینا

چه نقص از جهل چون از جهل باشد

دل آسوده و عیش مهنا

چه سود از فضل چون از فضل دارم

همه اسباب نا کامی مهیا

سگان را حشمت و مارا تحسر

خران را دولت و ما را تمنا

وجاهت در دروغست و تقدم

برای العین میبین آشکارا

که از بهر دروغی صبح کاذب

ز پیش صبح صادق گشت پیدا

دو روئی کن که تا جاهی بیابی

نبینی اوج خورشید است جوزا

بدی کن تا توانی و ددی کن

که تا از تو بترسد پیر و برنا

همیشه همچو کژدم جان گزا باش

که تا باشد چو مارت جامه دیبا

تما شا کن در این چرخ مشعبد

که هستش مهره زرین حله مینا

ولی جان خواهد از تو وقت بازی

که اینجا رایگان نبود تماشا

فلک چون دست یابد در خلد نیش

تو خواهی جنگ کن خواهی مدارا

تو از من ایدل این یک پند بشنو

اگر هستی بکار خویش بینا

چو گردون سفله پرور گشت و خس طبع

خس و سفله توانی بود؟ حاشا

برو ملک قناعت جوی از یراک

در آن عالم نبینی فقر اصلا

تو گردر کوی حکمت خانه سازی

نباشد با جهانت هیچ پروا

ترا چون هیچ حقی بر قضا نیست

نه زشتست از قضا کردن تقاضا؟

ز درویشی ده آب کشت حکمت

ز خاموشی حیات جان گویا

مکن بر چرخ نیک و بد حوالت

که این از هیچ عاقل نیست زیبا

فلک سر گشته و بی اختیار است

چرا با او همی گیری محاکا

فلک را بر خلاف حکم تقدیر

بسعد و نحس گشتن نیست یا را

نه فعل چرخ و سعی انجم است این

که هست این کار دانای توانا

شمارهٔ ۵ - در مدح اردشیر بن حسن اسپهبد مازندران

بتافت از افق ملک و آسمان بقا

دو کوکب ملکی چون دو پیکر جوزا

دو شاخ دو حه ملک و دو شاه عرصه دین

دو ماه برج سعادت دو در بحر سخا

دو شمع جمع ملوک و دو چشم روی وجود

دو روح قالب عقل و نجم چرخ علا

دو جوهر ملکی در دو پیکر فلکی

که این ندارد جز آن و آن جز این همتا

یکی سلیمان ملک و یکی فریدون فر

یکی سکندر تاج و یکی قباد آسا

یکی نتیجه دولت یکی سلاله ملک

یکی سحاب سخاو یکی هزبر وغا

یکی بخردی چون ابرواهب الارزاق

یکی بطفلی چون عقل مدرک الاشیا

بنزد این صفت روح لعبت چابک

به پیش آن لقب عقل مرغک دانا

سوار لشکر لالا تکین این رستم

و شاق درگه با با مهین آن دارا

بسال اندک لیکن بمرتبت بسیار

بزاد خرد ولیکن بپایگه والا

بجرم لعبت چشم و بخردیش منگر

ازآنکه دیده ز خردی او بود بینا

اگر ستاره بچشم تو مینماید خرد

هم از بلندی جاهست و رتبت اعلا

سودا دیده و دل گرچه کوچکند بجرم

نه عقل و روح درین هر دو میکند مأوا؟

اگرچه مرکز از روی ذات نیست عریض

محیط دایره چرخ از او شود پیدا

وگرچه نقطه نباشد زروی جرم بسیط

نه استقامت خط را از او بود مبدا؟

تو باش تا شود اعلام رایت ایشان

ردای گردن این هفت گلشن دروا

تو باش تا که زآواز کوس نصرتشان

زهم بدرد این سقف قبه مینا

وشاق این بستاند خراج قسطنطین

غلام آن بگشاید حصار جابلقا

بروز میدان تا بر فلک سوار شوند

همی دوند قضا و قدر ز پیش و قفا

ز عجز گوشه فتراک خسته دست قدر

زرنج آبله کرده پیاده پای قضا

گشاده پردگیان فلک تماشا را

هزار دیده روشن ز روزن با لا

سپهر غاشیه بر دوش میکند زهلال

فلک بقصد زمین بوس پشت کرده دوتا

فتاده پای فلک در پیش برون زرکاب

شده وشاق ملک را عنان زدست رها

همی دمد نفس صبح وان یکاد براین

همی نویسد جبریل قل اعوذ آنرا

سپهر از پی تعویذ گردن ایشان

بکنده ناخن و دندان ز شیر واژدرها

گه از هلال کمانی بزه کند گردون

گهی ز صبح عمودی برآورد عمدا

گه از ثریا آماجگاه تیر نهد

گه از شهابی زوبین کشد زروی هوا

ز آفتاب گهی تیغ و گه سپر سازد

زماه گه خم ابرو کشد گهی طفرا

ز چیست اینهمه بازی چرخ و بوالعجبی

که تا در او نگرند آن دو شه بعین رضا

بپیش پرتو نور جمال عارضشان

که قرص خورشید از عکس آن گرفته ضیا

مه چهارده در معرض جمال هنوز

نگفته (من)که خرد گفت خامش ای رعنا

تو کیستی که نهی پای بر بساط ملوک

تو از کجا وحدیث خدایگان زکجا

تو آنگهی بر مردم مشار الیه شوی

که شکل نعل سمنش عیان کنی برما

بدست رضوان قدرت همی بپیراید

زبهر پرچم این هر دو طره جوزا

سپهر رفعت شمس الملوک زهره رکاب

جهان جان شرف الملک آفتاب لقا

دوگوشواره عرش خدایگان زمین

که می بسایند اوج ستارکان سما

حسام دین ملک شرق مرزبان جهان

که ملک یافت بمیراث از آدم و حوا

بزرگ بارخدایی که عدل شامل او

شداست واسطه گرک و میش در صحرا

شهنشهی که طریقی نهاد در بخشش

که برذخیره دریا و کان نکرد ابقا

بلند همت او آنکه در ممالک خویش

نه دزد فتنه گذارد نه یاوگی افنا

سموم قهرش اگر در خیال کوه آید

شود مفاصل که مستعد استرخا

نسیم لطفش اگر بردل جهان گذرد

زلال اطلس دوزند بر قد خارا

کیند برسر او هفت چرخ؟ هفت غلام

کیند بردر او هفت بحر؟ هفت گدا

اگر نداری باور عیان ببین اینک

بانتجاع بدر گاهش آمده دریا

بنزد گنجش نو کیسه ایست کان بدخش

به پیش تختش نو دولتی خان ختا

بسا که تخت ملک پیش خویشتن دیده است

فراسیاب میان بسته در صف امرا

تو ملک اوبین چندین هزار سال شده

تبارک الله پیری بود چنین برنا؟

ولیک ذات ملک ظل عالم قدم است

که دور دهر تصرف نمی کند آنجا

زهی نموده طبعت زلال آب حیات

زهی مجاهر خلقت نسیم باد صبا

رسیده حلم تو آنجا که تابش خورشید

گذشته عدل تو زآنجا که سایه عنقا

مثال تو سبب بندگی چو حرص و طمع

عطای تو سبب زندگی چو آب و گیا

خدا یگانا کانت همی دعا گوید

که عدل تو همه جائی رسیده است الا

چه جرم کرده ام اخر چرا چنین کردی

بده و شاق سخاوت و ثاق من یغما

ببرده گیر تو این ده قراضه از بن جیب

بداده گیر تو این چند خرده زر بعطا

پس آنگی چه؟ نه چو نمن رهی شوم مفلس

بکدیه ام بدرت باید آمدن فردا؟

چنان مکن که زاسراف جود و غایت بذل

تو بی خزینه بمانی ومن رهی رسوا

درازگشت و هنوز اولست بیت مدیح

ز حد گذشت و هنوز ابتد است وردودعا

همیشه تا که بود آفتاب زرد کلاه

همیشه تا که بود آسمان کبود قبا

دوام ملک دوشه باد زیر چتر ملک

چنانکه زو ابد آموزد امتداد بقا

توباش خازن روزی بندگان خدای

که تا نه وعده تنقض کند نه استقصا

بتیغ نصرت اسلام قامع الالحاد

بیمن رایت منصور قاهر الاعدا

ز فر نام تو لفظ رهی قلاده چرخ

زمدح تو لقب بنده سید الشعرا

شمارهٔ ۶ - در تهنیت بازگشت رکن الدین صاعد از حج

ای زده لبیک شوق از غایت صدق و صفا

بسته احرام وفا در عالم خوف ورجا

ای زنقص نقض فارغ حکم تو گاه نفاذ

وی زننک فسخ ایمن عزم تو وقت مضا

ای چو ابراهیم آزر کرده فرزندی فدی

وی چو ابراهیم ادهم کرده ملکی رارها

ای مسلم منصب میمونت از آسیب غدر

وی منزه جامه احرامت از گرد ریا

هاتف والله یدعو برزبان شوق حق

گفته اندر گوش هوشت هان چه میپائی هلا

عشق بیت الله ترا از خویشتن اندر ربود

همچو عشق شمع کز خود میبرد پروانه را

لطف یزدانت بمحمل رخت از مسند نهاد

رخت گل از شاخ در مهد افکند دست صبا

هر کرا توفیق ربانی گریبان گیر شد

دامنش هرگز نگیرد ملکت دارالفنا

توزراه خواجگی بر خاستی از بندگی

لاجرم کشتی برآز وخشم و شهوت پادشا

دیده گردون کجا دیده است شخصی مثل تو

در جوانی باورع در پادشاهی پارسا

فرخ آنساعت که بربستی کمر در راه دین

سائقت توفیق ایزد قائدت عون خدا

نعل سم مرکبت گوش فلک را گوشوار

خاک خیل موکبت چشم ملک راتوتیا

هم سیاه از پشت پای همتت گوی زمین

هم کبود از پشت دست رفعتت روی سما

غایت توفیق این باشد که در شغل و فراغ

هرگز اندر کار خیر از تو کسی نشنیده لا

چون همه هم تو مقصور است در دین پروری

لاجرم دایم بود همراه عزم تو قضا

چون رکاب اشرف تو کرد قصد بادیه

رب سلم گوی گشت آندم روان انبیا

شد تماشا گاه از اقبال وصدق نیتت

ره که چونان صعب و هایل مینمود از ابتدا

از تو اندر بادیه دیدند دریای روان

کاندر وغوطه خورد عقل ارکندر ای شنا

ابر رحمت گشت باران ریزبر فرق تو زانک

هر کجا باشد محیای توکم نبودحیا

ایمن آبادی شد اندر عهد توآنره چنانک

سال رکن الدین کنون تاریخ باشد سالها

هرکجا عدل جهان آرای توسایه فکند

کاه برک ایمن بود آنجا ز جذب کهربا

دور نبود گر زفرت زاید از آتش نبات

طرفه نبود گرزیمنت روید از آهن گیا

تو مجرد گشته از جمله علایق مردوار

اندران موقفکه هر کس میشد از جامه جدا

صوفیانه گفته ترک دوخته و اندوخته

گشته از جامه برهنه همچو تیغ اندروغا

چند تشریف قبا تو مردم چشمی ترا

خلعت بی جامگی بهتر بود ازصد قبا

آسمانی در علو از جامه خواهی کرد بس

آسمان را از مجره خوبتر باشد ردا

گرد رخسار تو بفزود آبروی تو از انک

گوهر شمشیر بر شمشیر بفزاید بها

جبرئیل از وجد لبیک تو در رقص آمده

گفته هردم هکذا یا بالمعالی هکذا

باداگر بردی زموقف سوی کعبه بوی تو

کعبه استقبال کردی مقدمت را تامنا

شاید اربطحای کعبه بارگیر زر شود

تا براو کردست دست زرفشانت کیمیا

حکمت ایزدتعالی در ازل چون حکم کرد

از ادای این فریضه این همیکرد اقتضا

تا تو هستی برخلایق در شریعت پیشرو

هم تو باشی در مناسک بر خلایق پیشوا

تا حرم را یمن فر تو بیفزاید شرف

تاعرب را جود دست تو بیاموزد سخا

تا شود از سعی مشکور تو گاه سعی تو

پر مروت از تو مروه پرصفا از تو صفا

کمترین سعی طوافت گرد این هفت آسمان

کمترین رمی جمارت جرم این هفت آسیا

گاه قربان تو این معنی حمل باثور گفت

کاش این منصب مرا گشتی مسلم یاترا

چون قدم در خانه کعبه نهادی آنزمان

میشنیدند از در و دیوار کعبه مرحبا

از وجودت رکن کعبه پنجگشت ازبسشرف

وز کف تو چشمه زمزم دو گشت از بس عطا

کعبه خود داند که جز تو هیچ حاکم در عمل

گرد او هرگز نگشت الا در ایام بلا

دولت الحق اینچنین فرمان بجا آوردنست

ورنه روزی چند خود هرکس بود فرمانروا

چون زکعبه روی زی روضه نهادی کش خرام

کعبه گوید هردمت کایخوشتر از جان تا کجا

بسته کعبه بردل از دوری تو سنگ سیاه

منتظر تا کی بود باز اتفاق التقا

وان بنائی را که بد دینان همی افراشتند

هم باقبال تو شد باخاک هوارآن بنا

کی شود با محدثی انصاف تو همداستان

کی دهد بر بدعتی عدل تو در عالم رضا

هراساسی کش قواعد نیست برشرح رسول

اندر ایام تو آنرا کمترک باشد بقا

اندر آنحالت که در روضه فرستادی سلام

سرخ رخ بودی بحمدالله بنزد مصطفی

هم زکلکت شرع او اندر حریم احترام

هم ز عدلت ملت او باردای کبریا

منت ایزدرا که رفتی و امدی آسوده دل

گشته امیدت وفا و بوده حاجاتت روا

گشته هریک خطوه تو صد خطا را عذر خواه

ورچه معصوم است ذات پاکت از جرم وخطا

مصطفی خواهشگرت هرجا که میبردی نماز

جبرئیل آمین گرت هرجا که میکردی دعا

وز پی آن تا کنی آنجا گذر باردگر

کعبه دل دارد کز اوچو نروضه جانداردنوا

تاازل را ز ابتدا هرگز کسی ندهد نشان

راست چونان کزابد نتوان نهادن انتها

باد چون حکم ازل حکم تو ازروی نفاذ

مدت عمر تو بادا چون ابد بی منتها

بر تو میمون وز تو مقبول بادا از خدای

این فریضت را که برقانون سنت شدادا

شمارهٔ ۷ - در مدح شمس الدین ابوالفتح نطنزی

ای مهر تو در میان جان‌ها

وای مهر تو بر سر زبان‌ها

قدر تو گذشته از فلک‌ها

صیت تو فتاده در جهان‌ها

قاصر ز ثنای تو زبان‌ها

عاجز ز مدیح تو بیان‌ها

شبه تو ندیده آفرینش

مثل تو نزاده آسمان‌ها

افلاک ز بهر خدمت تو

بسته کمر تو بر میان‌ها

در مجلس انس چون خوری می

شاید که فدا کنند جان‌ها

زآواز سماع مطربانت

ناهید همی‌کند فغان‌ها

پربار شود ز دُر و شکر

از لفظ خوش تو کاروان‌ها

از غایت خفت و لطافت

سوی تو روان شده روان‌ها

بهرام سپهر و شیر گردون

از تیغ تو خواسته امان‌ها

گردون ز پی کمین خصمت

آورده به زه بسی کمان‌ها

رای تو به روزگار طفلی

واقف شده بر بسی نهان‌ها

با عمر جوان و سال اندک

عقل از تو نبشته داستان‌ها

آن لطف شمایلت حقیقت

از روح همی‌دهد نشان‌ها

بشکست همای دولت تو

اندر تن خصم استخوان‌ها

آنگه که به بزم زر فشانی

فریاد برآورند کان‌ها

بی‌خدمت درگه تو ما را

بوده‌ست به عمر بر زیان‌ها

خواهیم به دولت تو زین بس

گر زنده بویم عذر آن‌ها

تا کوکب سعد و نحس دائم

بر چرخ همی‌کند قران‌ها

از بخت بیاب کام و دولت

زان بیش که هست در گمان‌ها

شمارهٔ ۸ - در مدیح مظفرالدین

خوش گوش کرد چرخ و ممالک باینخطاب

کامد نهنک رزم چودریا باضطراب

ای چرخ باخدنگ گشادش سپر بنه

ای فتنه ازگذار رکابش عنان بتاب

ای مملکت طرب، که رسیدی بآرزو

وی روز گارمژده، که رستی زانقلاب

ای جوددل شکسته برافروز سربچرخ

وی عدل رخ نهفته برون آی ازحجاب

ای ملک مرده از نفس شاه جان پذیر

وی دهر خسته دامن شه گیر وکام یاب

ای شیر سخت پنجه مزن برگوزن دست

وی گرگ بوالفضول مکن بارمه عتاب

ای باز پاسبان شو بردامن تذرو

وی صعوه آشیان نه در دیده عقاب

ای باد سارحادثه، درگوشه ی بمیر

چون آتش حسام شه آْمد در التهاب

چرخ سهیل ناوک و مهر سپهر جام

شاخ ارم حدیقه وشاه حرم جناب

قطب ظفر مظفر دین خسروی که هست

برروم وزنگ خنجراو مالک الرقاب

شاهی که در قوافل سرمای قهر او

خورشید دوش برکشد از محمل سحاب

برموج خون برقص درآرد حسام شاه

افلاک را چو برسر می قبه حباب

تابد برای خیمه او چرخ چنبری

از رشته های شعله سیارگان طناب

اسم سنان او شجر روضه ظفر

نام حسام اوشرر دوزخ عقاب

برداشت زخم گرزگرانش بیک ترنگ

ازبالش درنگ سرکوه پرزخواب

بخشد مایه حزم گران سنگ اوبخاک

وافکند سایه عزم سبک پای او برآب

زین روی شسته اند بهفت آب و خاک دست

هم آب از توقف و هم خاک ازشتاب

ترتیب درج مدحت او جسم وروح را

با خلقت ثواب بهم خلعت صواب

لطفت جلای جوهر روحست چون سماع

سهمت نقاب چهره عیش است چون سحاب

خرم نشین ببزم که بایاد جام تو

در بحر خشک شدجگرآب چون سراب

با آنکه طبع کند دفع تشنگی

تشنه است آب تیغ لیکن بخون نه آب

جز در دیار عدل تو بی زحمت سنان

خواهر برادری نکند پیش مام وباب

باسایه تودر عجبم زانگه گاه گاه

مه راسیاه پوش کند سایه تراب

پیشانی کمانت چو برپیچ وتاب رفت

ازملک همچو تیر برون برد پیچ وتاب

از نوبت تو عهد جهان پیش بودلیک

آن پیش نه که ( مطلب لم) راست در حساب

عقل آفریدگار نخواند ترا ولیک

به زافریدگانت شمارد بهرحساب

خصمت بری زعیش چو دوزخ سلسبیل

صدرت تهی زبغض چو فردوس از عذاب

ملت جوان شود چو دهد رنگریزیت

از خون خصم ناصیه ملک را خضاب

هرکوچوچنک رک نشد ش راست برهوات

مسمار برحدق زندش تیر چون شهاب

بربود خنجرت کلف ازچهره قمر

برداشت بیلکت سبل ازچشم آفتاب

آنی که دربساط زمین اهل علم را

اقبال تست مأمن ودرگاه تومآب

ازحضرت تو مانع بنده نبود هیچ

جز بخت ناموافق وجز رای ناصواب

من چون شتر سلیم دل وطفل گوهران

دست خوشم گرفت عنان و جهان رکاب

چون کوره سینه من ودل برک گل درو

دیده دهان نایژه واشک چون گلاب

همت مرا چو شیر سرافکنده میبرد

در هرطرف که میشنوم عفعف گلاب

درعرف تاکه سبق سلامست برعلیک

در شرع تا که فرض زکو تست برنصاب

بادا ز بخشش تو نصاب امل تمام

بادا ز درگه توسلام فلک جواب

ازهیبت توفتنه چو بز جسته برکمر

وزصولت تو خصم چو خرمانده درخلاب

شمارهٔ ۹ - شکایت ازرنج سفر

اگرشکایت گویم زچرخ نیست صواب

وگرعتاب کنم بافلک چه سود عتاب

زجور اوست مرا صد شکایت از هر نوع

زدور اوست مرا صد حکایت از هر باب

همی نوازد هر تنک چشم چون سوزن

وز او شوندکریمان چو ریسمان درتاب

ازو همی گل صد برک خفته اندرخار

ببید میدهد آنگاه خیمه سنجاب

ببیشه شیران درتب زتاب گرسنگی

شده ردیف سلاطین بطوق و یاره کلاب

مرا که لفظ چولولوست آب خوش ندهد

وز او برد صدف گنک مهره خوشاب

مرا نداند آهو و خون کند جگرم

بناف آهو آنگاه مشک بخشد ناب

عجب مدارا گر زو خسی کسی گردد

درآن نگر که برد از رخ بزرگان آب

تو آن مبین که رخ سیب سرخ گشت زماه

قصب نگر که همی چون بریزد ازمهتاب

از آن بعشوه او هرکسی فریفته است

که هست جوی مجره میان او چو سراب

بتیغ قهر میان سپهر باد دو نیم

که دور کرد مرا از دیار و از احباب

چنانکه خیمه نیلوفری مرا بشکست

شکسته بادش میخ وگسسته بادطناب

نظام خوشه پروین گسسته بادچنانک

گسست نظم من از دوستان خوش آداب

نبود عزم که جویم زدوستان دوری

ولی چه سود قضاپیش دیده گشت حجاب

فراق جستم وعاقل نجست رنج فراق

سفر گزیدم ودانا سفر ندید صواب

نوای بلبل وفر همای دارم پس

چرا گزینم چون بوم جایگاه خراب

کس اختیار کند دشت زشت و کوه گران

برآبگیر زلال وحدایق اعناب؟

کسی اختیار گزید مغیلان وخیل غولان را

عوض ز کاس دهاق وکواعب اتراب؟

بجای نغمه الحان مطربان لطیف

کسی گزیند آواز بوم وبانک غراب؟

همی بگریم از شوق دوستان چندان

که چرخ گرددبرآب چشم من چو حباب

چنانکه بررخ آبی نشان دانه نار

همی فشانم برشنبلید لعل مذاب

هرآنگهی که دمد باد بوستان گردد

دلم پرآتش ودیده پرآب همچوسحاب

گسسته گردد عقد گهر زدیده من

نمازشام که بندد هوا ز مشک نقاب

اگر خیال تو نزدیک من رسد مهمان

چولاله از دل ودیده کنم کباب وشراب

عجب مدارگر از هجر دوستان نالم

که از فراق بنالید تیر در پرتاب

بدین گنه که ز ابنای جنس واماندم

مرا بصحبت نا جنس می کنند عذاب

چنانکه موم که یک روز بازماند زشهد

بسش بآتش سوزنده می کنند عقاب

دل معلق پرآتشی است دربرمن

بدان صفت که قنادیل دربرمحراب

اگر زیادت خون خواب آورداز چیست

مرادو دیده پر از خون و نیست دروی خواب

کشیدم اینهمه محنت ندیده منفعتی

بجز رحیل وقدوم و بجز مجینی وذهاب

نه روی ماندن و مقصود هیچ حاصل نه

نه برگ باز شدن بیغرض سوی اصحاب

گران چو لنگر بودم کنون سزاوارم

بغوطه خوردن در قعر بحر بی پایاب

همی شناسم من سردی و گرانی خویش

از آن همی بگریزم ز خلق چون سیماب

از آنکه بودم در دوستی چو تیغ خطیب

نمیکنند سوی من بنامه هیچ خطاب

چنان شدم گه اگر کوه را دهم آواز

امید نیست مرا کاید از صداش جواب

از آنجهت که بمن کس کتاب نفرستاد

شکسته پشتم و در تنک مانده همچو کتاب

چگونه خندم دل هست تنک چون پسته

ز دوستانی دل سخت کرده چون عناب

سیاه رویم ونالند ه وبسر گردان

از آنکه آب رخم ریخته است چون دولاب

شداست پر گره اینکار واوفتان خیزان

چنانکه باشد انگشت گاه عقد حساب

چو مرغ زیرک ماندم بهر دو پا در بند

کنون دودست بسر بر همی زنم چوذباب

زدست ندهم دامان دوستان ار چند

فروبرند مرا نی بناخنان چورباب

زمن بعربده بستد زمانه طبع نشاط

زمن بشعبده بربود روزگارشباب

چرا حوالت بر چرخ میکنی بدونیک

که کار ساز ومدبر نه انجمند و شهاب

زسعدو نحس کواکب مدان تو راحت ورنج

که غرقه اندهمه همچو ما دراین گرداب

بفعل خود نبود هیچشان طلوع وغروب

برنگ خود نبود هیچشان درنک وشتاب

خدای داند اگر چرخ را بنفع وبضر

سبب شناسم الا مسبب الاسباب

کجا تواند آزار مورجستن چرخ

که نسختی است از و عنکبوت اسطرلاب

بعقل و نقل من این ارمغانی آوردم

که لب او نشناسند جز اولوالالباب

دراز گشت سخن چند درد دل گویم

چونیست مستمعی پس چه فایدت ز اطناب

چه سود داردم این اضطراب صبر کنم

مگر دری بگشاید مفتح الابواب

شمارهٔ ۱۰ - با ردیف آتش و آب

شدست خاطر و طبع تو کان آتش و آب

نه کان آتش و آبست جان آتش و آب

ز رشک خاطر وقاد و رشح طبع ترت

پرآب و آتش شد خانمان آتش و آب

به جز ز خاطر و طبع چو آب و آتش تو

کشید کس نتواند کمان آتش و آب

کنایتی‌ست ز جودت سخای بحر و سحاب

حکایتی‌ست ز باست توان آتش و آب

ز صدر و قهر تو جزوی سپهر رفعت وجاه

ز عنف و لطف تو رمزی جهان آتش و آب

کف تو گوهربارست و خشم صاعقه‌بار

که ابر باشد دایم مکان آتش و آب

عجب ندارم از فر عدل شامل تو

که التیام پذیرد میان آتش و آب

ز سرفرازی و گردن‌کشی رجوع کنند

اگر بگیرد حملت عنان آتش و آب

ز بیم صرصر خشمت که دور باد و مباد

فتاد در تب‌لرز استخوان آتش و آب

در آب و آتش خسبیم چو نکلیم و خلیل

کنون که باس تو شد پاسبان آتش و آب

در آب و آتش خسبیم چو نکلیم و خلیل

کنون که باس تو شد پاسبان آتش و آب

همی‌بلرزد بر جان آب و آتش باد

ز عدل تست چنین مهربان آتش و آب

چنان تظلم منسوخ گشت در عهدت

کز آب و آتش ناید فغان آتش و آب

زهی چو آتش و آب آمده مهیب و لطیف

که خشم وحلم تو شد ترجمان آتش و آب

تویی غزاله فضل و تویی سلاله شرع

که کرد گوهر پاکت بیان آتش و آب

کر است و کور ز خشم تو گوش و چشم عدو

تراست و تیز به مدحت زبان آتش و آب

به روزگار تو اندر روا بود که بود

ز روی طبع موافق قران آتش و آب

ز حرق و غرق جهان ایمنست کز عدلت

به پنبه و شکرست امتحان آتش و آب

مگر که نام تو کردند نقش بر یاقوت

که شد به فر تو هم‌داستان آتش و آب

اگر نبارد خشم تو سیل و صاعقه هیچ

جهان نبیند دیگر زیان آتش و آب

در آب و آتش رقص آورد شرار و حباب

چو باد خلق تو زد بر کران آتش و آب

ز تو سخا و سخن دیده آب و آتش هم

حدیث و زر و گهر هان و هان آتش و آب

شدست مدح تو حرز سمندر و ماهی

که هر دو هستند اندر ضمان آتش و آب

ز عدل تو چه عجب زین سپس که شمع و شکر

چو طلق و موم شود در امان آتش و آب

ز سرد و گرم جهان ناصحت برون آمد

چنانکه ز رو گهر از میان آتش و آب

دگر نبیند تردامنی و گرسنگی

اگر کف تو شود میزبان آتش و آب

روا بود ز پس این قصیده گر زین پس

بر او نبشته شود داستان آتش و آب

همیشه تا که شوند از اثیر و بحر محیط

فراز و شیب هوا را نشان آتش و آب

چو آب و آتش بادی تو سرفراز و عزیز

عدوت زرد و غریوان به سان آتش و آب

تو همچو شمع فروزان و خصمت از دل و جان

چو شمع کرده روان کاروان آتش و آب

شمارهٔ ۱۱ - قصیده

ای بیش ز رفعت و مناصب

بر تر ز مدارج و مراتب

کان بخش قوام دولت و دین

کت بنده سزد هزار صاحب

فهرست معالی و معانی

مجموع فضائل و مناقب

معمار جهان بعدل شامل

معیار خرد برأی صائب

چون روح مسلم از کدورت

چون عقل منزه از معایب

لفظ تو منصه حقایق

کلک تو خزانه عجایب

درگاه تو قبه معانی

دهلیز تو ذروه مناصب

بر خشم تو حلم گشته راجع

بر طبع تو جود گشته غالب

بر درگه تو فلک مجاور

در خدمت تو ملک مواظب

بگرفته صدای صیت عدلت

اقطار مشارق و مغارب

تدبیر تو در ممالک شرع

آن کرده که زرع را سحائب

دست تو سپهر نوربخش است

کلک تو در او شهاب ثاقب

در دور تو از شمول عدلت

گشته است تظلم از غرایب

انفاس تو عدل راست باعث

اقلام تو رزق راست کاتب

در دولت هر چه جز تو ضایع

در مسند هر که جز تو غاصب

جود تو سؤال راست عاشق

عفو تو گناه راست طالب

چون بار دهد شعاع رایت

زیبدش ز عین شمس حاجب

انصاف تو همچو نور شمس است

یکسان براو همه جوانب

دردورتو طائی است طامع

در عهد تو کهرباست جاذب

قدر تو چو درعلو سفر کرد

بر قله چرخ زد مواکب

رعد است ز شیهه وصهیلش

برق است ز آتش حباحب

رایت ز مطالع غوامض

دانسته مقاطع عواقب

چون تو گهری نکرده تحویل

ز اصلاب بحقه ترائب

فرمان تو باقضا موافق

قدر تو بآسمان مناسب

نی نی چه مناسب است با تو

آنرا که بود دو قرص راتب

نه سعد کفایت تو ذابح

نه صبح عنایت تو کاذب

خورشید که کدخدا ی چرخست

او مطبخی تراست نایب

از هیبت تو است در تب لرز

ارواح اقارب و اجانب

چونانکه ز تیغ صبح صادق

لرزه است فتاده در کواکب

الفاظ تو حجت است در شرع

چونانکه نصوص در مذاهب

در ذمت جود تو طمع را

دینی است بدون شرع واجب

تا بی گنهست عمرو مضروب

تا بی سببست زید ضارب

یکلحظه مباد و خود نباشد

اقبال ز درگه تو غائب

آسوده مباد جان خصمت

یکدم ز تصادم مصائب

محروس پناهت از حوادث

معصوم جنابت از نوائب

ایام ز نعمت تو شاکر

و احرار بخدمت تو راغب

شمارهٔ ۱۲ - قصیده

ای جوادی که بتو بحر و سحاب

ننویسند بجز بنده خطاب

آن کریمی تو که از غایت جود

از ستاننده ترا بیش شتاب

هر سؤالی که ز تو شاید کرد

داد آنرا کف را د تو جواب

زیر دست تو قدر همچو عنان

زیر پای تو فلک همچو رکاب

شکر تشریف نخواهم گفتن

عقل داند که همین است صواب

شکر خورشید که گفته است ز نور

منت قطره که دارد زسحاب

بعد از این هر چه برومند شود

بردرخت سخنم از هر باب

باشد از دولت تو زانکه نهال

تو نشاندستی و دادستی آب

جاودان در شرف و جاه بزی

وز فلک کام دل خویش بیاب

حشمت و جاه تو برتر زقیاس

مدت عمر تو افزون ز سحاب

شمارهٔ ۱۳ - در جلوس طغرلشاه سلجوقی

شاه جوانست و بخت ملک جوانست

کار جهان لاجرم بکام جهانست

تخت بنازد همی و در خور اینست

تاج ببالد همی و لایق آنست

ملک شهنشاه بین که ساحت عقلست

عقل خداوند بین که نسخت جانست

روضه فردوس بایدت که ببینی؟

مملکت شاه بین که راست چنانست

در همه اطرافهاش عصمت و عدلست

در همه اقطارهاش امن و امانست

شیر در او بدرقه است ومار فسونگر

غول دلیل رهست و گرگ شبانست

دولت جوئی؟ بطبع حلقه بگوشست

نصرت خواهی؟ بطوع بسته میانست

شاه فلک رخش جان ستان جهانبخش

شیر اجل رامح ستاره سنانست

سایه یزدان و آفتاب سلاطین

طغرل گردون نشین فتنه نشانست

هر چه بنی آدمند، بنده سلطان

هر چه زمین، ملک شاه چرخ توانست

آن منگر تو که شاه اندک سالست

پیر خرد بین مرید شاه جوانست

سال گر اندک گذشت زان چه خلل یافت

عمر اگر بیش ماند زان چه زیانست

سایه حقست زین سبب همه بخشست

مایه فضلست زین سبب همه دانست

قوت حملش فزون ز وزن زمینست

سرعت عزمش ورای سیر زمانست

بخشش و فرمانوری و عدل و سیاست

قاعده خاندان سلجوقیانست

دیرزی ای چشم سلطنت بتو روشن

کز تو اثرهای خوب جمله عیانست

کثرت جیشت فزون ز حد شمارست

عرصه ملکت برون زحد گمانست

عزم سبک خیز تو چه تیزرکابست

حلم گرانسنگ تو چه سخت کمانست

تخت تو پایه فراز عرش نهادست

چتر تو دامن باوج چرخ کشانست

امر تو و نهی تو چو چشمه خورشید

در همه اقصای شرق و غرب روانست

نامه فتحت بفتح خانه قیصر

تیر مصافت بخیل خانه خانست

پیش ضمیر تو سخت پرده دریده است

هرچه پس پردهای غیب نهانست

شیر فلک از نهیب تیغ تو چونانک

شیر علم روز باد در خفقانست

باس تو در طبع آفتاب اثر کرد

زردی رویش علامت یرقانست

چرخ زخوان ریزه سخای تو دارد

چند قراضه که زیر دامن کانست

نیست بیکروزه خرج جود شهنشاه

هر چه نبات و معادن و حیوانست

عقل نگر پیش خرده کاری لطفت

تا چه سبک مایه هیکل و چه گرانست

صبح ببین پیش شعله های ضمیرت

تا که چه دم سر دو چون دریده دهانست

تیغ تو بس پاسبان ملک تو زیراک

هندوی بیدار خسب چیره زبانست

فی المثل ار خصم ملک تو همه شیر است

پای سپر همچو شیر شادروانست

جود تو باشد کدام حاتم طائی

عدل تو باشد چه نام نوش روانست

رخش ترا زین مه ورکاب ثریا

طوقش از اکلیل و از مجره عنانست

کوه درنگست؟ نیست برق شتابست

ابر بزینست؟ نیست باد بزانست

سبزه زچرب آخور سپهر چریدست

ماه نو از نعل او کمینه نشانست

گر نه علف زار اوست از چه فلک را

خرمن ماهست و راه کهکشانست

ختم سخن را دعای ملک تو گویم

کانچه دعای تو نیست آن هذیانست

دولت و نصرت سزای تخت تو بادا

تا که فلک را بسعد و نحس قرانست

ملک تو پاینده باد و عمر توجاوید

تا مدد دهر از بهار و خزانست

میخ طناب وجود، چتر تو بادا

بنده از این خوبتر دعا نتوانست

شمارهٔ ۱۴ - شکایت از روزگار

دلم از بار غم خراب شد است

رخم از خون دل خضاب شداست

دیده پالونه سرشک آمد

طبع پیمانه عذاب شد است

وه که جانم شکار غم گشتست

وه که بختم اسیر خواب شد است

تو بظاهر نگه مکن که مرا

لفظ چون لؤلؤ خوشاب شداست

اشک من بین که ازجفای فلک

لعل چون بسد مذاب شداست

قدح سرخ لاله میبینی

جگرش بین که چون کباب شداست

چرخ با من عتاب می نکند

هنرم موجب عتاب شداست

در ترقی معانی نظمم

چون دعاهای مستجاب شداست

قدر من گر چو خاک پست افتاد

سخن من بلطف آب شداست

تو بقدر چو خاک من منگر

هنرم بین که بیحساب شداست

سخن من زر است لیک سخا

کیمیا وار تنک یاب شد است

ذره گرچه به ذات مختصر است

گوهر تیغ آفتاب شداست

آه از این خواجگان دون همت

کاب ازاد بارشان سراب شده است

تا شد ستند کدخدای جهان

خانه مکرمت خراب شداست

بخل از ایشان جهان چنان آموخت

که صدا خامش از جواب شداست

طبع ایشان گرفت هم خورشید

لاجرم زابردر حجاب شداست

سر بیمغزشان نگر کز باد

راست چون خیمه حباب شداست

لعل از بار منت خورشید

در دل سنک خون ناب شد است

گوهر از لاف رعد و طعنه ابر

در دهان صدف لعاب شداست

دست اندر عنان فضل مزن

که کرم پای دررکاب شداست

فضل بگذار کانکه زر دارد

در جهان مالک الرقاب شداست

شمارهٔ ۱۵ - مدح ملک اعظم اسپهبد مازندران

زهی بمشرق و مغرب رسیده انعامت

شکوه خطبه وسکه زحشمت نامت

زتست نصرت اسلام از آن فلک خواند است

حسام دولت و دین و علاء اسلامت

بزرگ سایه یزدان و آفتاب ملوک

که فتح و نصرت فخر آورند از ایامت

شعاع رایت صبح است صبح رایاتت

زهاب چشمه فتح است جوی صمصامت

نجوم قبله شناسند طاق ایوانت

ملوک سجده گذارند پیش پیغامت

زمان متابع فرمان آفتاب وشت

زمین مسخر شمشیر آسمان فامت

جلای چشم ستاره غبار موکب تست

طراز دوش ثریا فروغ اعلامت

چو مرک، قاطع آجال عکس شمشیرت

چو ابر، واهب ارزاق رشح اقلامت

زیاد رفته ازل را بدایت ملکت

نشان نداده ابد انتها ی فرجامت

نبود دانه انجم دراین دوازده برج

که پرهمیزد سیمرغ ملک دردامت

ز بس بزرگی اندر نیافت ادراکت

زبس معانی قابل نگشت اوهامت

بدست بخششت این هفت قصر یک قبضه

بپای رفعت این نه سپهر یک گامت

خجل زجود تو نابوده کس مگر گنجت

تهی زپیش تو کس برنگشته جز جامت

کهینه چاوش درگاه قیصر رومت

کمینه هندوک بام زنگی شامت

بسا که رایض تقدیر زیرران میداشت

سپهر تو سن تا کردش اینچنین رامت

ز هر چه تتق غیب روی پوشیدست

ضمیر پاک تو زانجمله کرده اعلامت

چه ماند مشکل بررای تو چو روح القدس

کند بواسطه نور عقل الهامت

بذوق لفظ تو جان خرد نیافت شکر

وگر نداری باور بدان باور بدان دوبادامت

طمع قوی شود از جود گنج پردازت

گنه خجل شود از عفو دوزخ آشامت

زشرق وغرب گذشتست صیت انصافت

بخاص و عام رسیده است فیض انعامت

برتو آمده دریا که تا بیاموزد

سخا زدست گهر بخش معدن انجامت

مرا رسد که نهم زین برابلق ایام

که خوانده بنده خاصم زبخشش عامت

منم زمحض سخایت چو کعبه دردنیا

ندیده ذال سؤال و نداده ابرامت ذل

طمع زدر گه تو غافل و بصد منزل

عطا ندیده فرستاده لطف و اکرامت

گران نبود طمع را که از پی بخشش

بهانه جوید از ینگونه جود خود کامت

از آن ملوک مسلم کنند تقدیمت

که برسخاوت از اینگونه است اقدامت

چو آرزوی زمین بو س حضرتت کردم

زبان هیبت تو گفت نیست هنگامت

تو نور خورشید از دور میطلب که کرم

ضمان همیکند انعام شه باتمامت

همیشه تا که گشایند صورت ارکانت

همیشه تا که نمایند جنبش اجرامت

مباد جز همه در زیر چتر جنبش تو

مباد جز همه بر تخت ملک آرامت

به پیش تخت تو باذند حلقه اندر گوش

ملوک مشرق و مغرب برسم خدامت

کما نگشای وکش چو ماه و خورشیدت

دویت دارو سلیحی چو تیر و بهرامت

شمارهٔ ۱۶ - در مدح صدرالدین خنجندی

المتنة لله که تأیید ظفر یافت

صدری که ازودولت و دین رونق و فریافت

المنة لله که چو فردوس شد امروز

آنشهر که از غیبت او شکل سقریافت

المنة لله که ازاین مقدم میمون

دلهای بحان آمده آرام و بطریافت

چشمی که رقم یافت زوابیضت اکنون

از مردمک دیده اسلام بصریافت

ای آنکه جوانی چو تو اندرهمه معنی

نه چشم فلک دید و نه در هیچ سمریافت

ز الفاظ تو منبر مدد علم علی برد

زانصاف تو مسند عمل عدل عمر یافت

ازخوش نفست چاک زند خرقه خود دل

چون غنچه که ناگه نفس بادسحر یافت

عزمت چوبیان کرد ز خورشید سبق برد

حزمت چو نظر کرد زتقدیر حذر یافت

از قطره جود تو ولی گنج گهر برد

وزشعله قهر تو عدو رنج شرریافت

خورشید از انجمله جهانرا بگرفتست

کزعزم تو و حزم تو آن تیغ و سپر یافت

ازسایه تو نور برد گوشه مسکون

چون ذره که از چشمه خورشید نظر یافت

قدرت چو برآورد سراز مطلع رفعت

براوج فلک فرق زحل پای سپر یافت

آیینه گردون که بسی جست نظیرت

مانند تو هم عکس تو بود است اگر یافت

نه عقل نهان دیده برای تو کسی دید

نه چرخ جهان جهان گشته بجود تودگر یافت

عزمت بتوانائی قدرت زقضا برد

حزمت بگران سنگی قوت ز قدر یافت

صبح از بس پرده بدعای تو نفس زد

ماه ازبر گردون زجواز تو گذر یافت

با نطق تو گردون چو صدف شد همه تن گوش

تالاجرم از لفظ تو دل پرز گهر یافت

در خدمت حلم تو اگر کوه کمربست

بس زر که ز اقبال تو بر طرف کمر یافت

وز بهر مدیح تو اگر کلک میان بست

از فر مدیح تو دهان پرزشکر یافت

گردون چو سوادنکتت جست رقمهاش

از کلک عطارد زده برروی قمر یافت

هرکسکه چو سوسن ببدت کرد زبان تیز

چون لاله دل سوخته از خون جگر یافت

در منصب صدرتو خرد نیک نگه کرد

این حلقه در واشده رازان سوی دریافت

از شرم چه گشته است نهان چشمه حیوان

گرنه ز تو و طبع لطیف تو خبر یافت

برچرخ علو کوکب عالی سعادت

خورشید بزیراندر و قدر تو زبریافت

هرکس که زبانکرد تر از مدح تو چو نشمع

چون شمع ز جودت دهن آکنده بزریافت

در باغ امید آنکه نشاند از تو نهالی

در حال زابر کف دربار تو بریافت

شاید که بجان صدر سعید از تو بنازد

انصاف که چون خلف الصدق پسر یافت

جز تو دگری باز نما در همه گیتی

صدری که بحق مرتبت و جاه پدر یافت

چون تو نکنی بد همه نیکت برسد خود

آری همه کس بر حسب کشته ثمر یافت

بودت ز سفر مرتبت خلعت سطان

مه خلعت خورشید ز تأثیر سفر یافت

دررنج توان یافت بلندی و بزرگی

نرگس شرف تاج زر از رنج سهر یافت

ازخصم بیندیش و حذر کن که خردمند

چندانکه حذر کرد خطر هم ز حذر یافت

خصم ار چه درشتست بنرمیش توان بست

پنبه هم ازین روی برالماس ظفر یافت

تا آنکه بگویند بسی درمه آزر

کز دست صبا سلسله درپای شمریافت

از بخت بیاب آنچه ترا کام و تمناست

زان بیش که هرگز کسی از جنس بشر یافت

تو شادهمی زی که بد اندیش تو خود را

آنروز که پنداشت به آنروز بترتافت

شمارهٔ ۱۷ - در مدیح خواجه رکن الدین

ایکه انعام تو سرمایه هر محرومست

ویکه انصاف تو یاری ده هر مظلومست

رکن دین خواجه آفاق که صدبار فلک

گفت دربان تو تا حشر مرا مخدومست

رشح اقلام تو برروی شریعت خالست

بوی اخلاق تو دردست خردمشمومست

در لگد کوب معلی تو گردون پستست

در سر انگشت معانی تو آهن مومست

سطح نه دایره چرخ برقدر تو هست

کم از ان نقطه که در ذهن خردمو هومست

رایت دولت تو برسر خورشید هماست

سایه دشمن تو خانه خود را بو مست

مذهب جود تو آنست که منع از کفرست

سنت بخششت آنستکه سختی شومست

هردعائی که نه در حق تو نامسموعست

هر ثنائی که نه درحق تو نامعلومست

مدحتت سبحه هر نوک زبانست چنانک

نعمتت عدت هر نایژه حلقومست

هرکجا رایت امیرست قدر مامورست

هرکجا حکمت اما مست قضا مأمومست

برقضا هیچ بهانه منه ایخواجه کنون

هرچه حکمست بفرماکه قضامحکومست

توئی و جز تو براطلاق کسی دیگر نیست

گر در این عصر اما میست که او معصومست

ازقضایای کرم حکم تو این فتوی داد

کانکه اوبی گنه آید بر من مأثومست

هست الحق همه چیزیست مبارک الا

دشمنی تو که آنخصم ترا میشومست

گر شود خصم تو شمشیر نه هم مسلولست؟

ور شودشمن تو شیر نه هم مجذومست؟

گرچه اقسام بتقدیرازل مضبوطست

ورچه ارزاق بتأکید قسم مقسومست

گفت توواهب معقول من و منقولست

کلک تو ضامن مشروب من و مطعومست

قصه غصه خود بیش نخواهم گفتن

زانکه ناگفته تراقصه من مفهومست

کارم از شعبده چرخ نمیگیرد نظم

در جهان از همه چیز یم سخن منظومست

هرپیاله که بمن دهر دهد ممزوجست

هر نواله که بمن چرخ دهد مسمومست

شمع اقبال تو تابان و رهی محجوبست

کل انعام تو خندان ورهی مز کومست

بکر فکرم را چز محرم نا دیده کسی

زور در دورتو مدح دگران ولو مست

باز پرس از کرمت گرزمنت باور نیست

تاهم انصاف تو گوید که فلان محرومست

نه بکاری که بود لایق او مشغولست

نه بشغلی که بود در خور او موسومست

مدتی فت که توقیع ترا منتظر است

چیست این قاعده ایچرخ نه فتح رومست

نظر بنده همه بر شرف خدمت تست

که نه تحقیق غرض قاعده مرسومست

تو بخر فضل و هنرزانکه بنزد دگران

فضل مردود بیکبار وهنر مذمومست

هم تو کن زانکه چو از درگه تو آنسوشد

جود منسوخ بتحقیق و کرم معدومست

تا که اسرار قدر در تتق پرده غیب

زاطلاع بشر و علم ملک مکتومست

بادجان تو زتیر حدثان ایمن و هست

که غژا کند تو حفظ ملک قیومست

شمارهٔ ۱۸ - در توصیف بهر و مدح رکن الدین صاعد

تا صبا در نقشبندی خامه در عنبر زدست

صد هزاران لعبت از جیب زمین سر بر زدست

ماه منجوق گل اینک کرد از گلبن طلوع

شاه چیر لاله اینک نوبتی بردر ز دست

خاک چون طوطی خوش جامه سراندر سر نهاد

شاخ چون طاوس فردوسی پر اندرپرزدست

چشم نرگس نیم خوابست و دهانش پرززر

دوش پنداری بنام گل همه شب زرزدست

از شکوفه شاخ گوئی دست عطار صبا

کله کافور بر اطراف عود ترزدست

یاشبانگاهی اطراف کواکب کلک شب

صد هزاران کوکبه بر سقف نیلوفرزدست

شد دم باد سحر گاهی زخوشبوئی چنانک

کس نمیداند که این دم مشک یا عنبرزدست

دست بگشاد است پیش سرو آزاده چنار

پنجه در خواهد فکندن تا که با او برزدست

طره شاخ بنفشه بس پشولیده نمود

دوش بالاله مگر در بوستان ساغر زدست

بلبل از شوق رخ گل جامه برخود چاکزد

گل بغنچه در تتق برسینه و تن برزدست

بید پنداری بقصد دشمنان صدر شرق

دست نصرت بهر دین برقبضه خنجر زدست

صدر عالم رکن دین اقضی القضاة شرق و غرب

آنکه تو عدل عمر درد انش حیدر زدست

انکه تو تاپشت بهردین ببالش باز داد

دشمن او پهلوی تیمار بربستر زدست

عدل او آواز در اقطار شرق و غرب داد

فضل اوآواز دراقصای بحر وبرزدست

خلق و خلعش مایه بخش ماه و خورشید آمدند

کلک و طقش کاروان عسکرو شوشتر زدست

صدر او پایه ورای عالم بالا نهاد

قدر او خیمه فراز گنبد اخضر زدست

روز درسش دین شرف زانگوشه مسند گرفت

روزوعظش جان علم برذروه منبرزدست

شرع پیغمبر بجاه او ممکن میشود

نزگزاف این تکیه او برجای پیغبر زدست

نارسیده باهمه مردان بمیدان آمداست

نو رسیده با همه شیران بعالم برزدست

لفظ پاکش ز انخط شبرنگ پنداری درست

نقد روشن بر محک تیره شب از اختر زدست

مسرع عزمش سبق از جنبش از گردون ببرد

باره حزمش مثل از سداسکندر زدست

آیت انصاف او خورشید برجبهت نبشت

رایت اقبال او جبریل بر شهپر زدست

لطف او را بین که چون در چشم خاک انداخت آب

خشم اورا بین که چون در جان آب آذر زدست

دست رادش صد هزاران رخنه در طوبی فکند

لفظ عذبش صد هزاران طعنه بر کوثر زدست

کلک تیر و تیغ مریخ از چه دارد چرخ انک

دشمنش را تیغ برگردن قلم بر سر زدست

پیش لفظ درفشان و کلک گوهر بار او

گک ازان گرددصدف کولاف ازگوهر زدست

نکته کان از زبان کلک او بیرون جهد

عقل بهر حفط را بر گوشه دفتر زدست

شعله دان از شعاع رای دهر آرای او

پرتو نوری که چشم چشمه انورزدست

شادباش ای حاکمی کز عدل تو در عهد تو

روبه لنگ آستین برروی شیر نرزدست

ذکر عدلت چارحد عالم سفلی گرفت

صیت فضلت پنج نوبت در همه کشور زدست

افتتاح آن دعای صاعد مسعود دان

بامدادان هر نفس کان صبح روشنگر زدست

نصرت دین حنیفی کن که از کل جهان

دست در فتراک اقبال تو دین پرور زدست

دشمنانت را اجل نزدیک شد اقبال دور

زقه روح القدس این فال بر چاکر زدست

حاسدت از بندگی تو کسی شد گر شدست

شاخ وبیخ اندر حریم دولتت زد گر زدست

گو مشو مغرور اگر چرخش زبهر جاه تو

گوشمالی دیرتر یا سیلیی کمتر زدست

از برای نسخت این مدح گوئی آسمان

این ورقها رابخط استوا مسطر زدست

هر یکی بیت از مدیح تو که در نظم آمدست

زهره زهرا هزاران بار بر مزمرزدست

تا شبانگاهان زاجرام کواکب کلک شب

صد هزاران کوکبه برسقف نیلوفر زدست

مسند شرع از شکوه طلعتت خالی مباد

کاسمان پشت از برای خدمتت چنبر زدست

مدت عمر توصد چندانکه گوئی دور چرخ

ثابت وسیار را در ضعف یکدیگر زدست

تنگ باداروزی خصمت بدانسانکه مگر

رزق اوراقفل از دست قضا بر در زدست

شمارهٔ ۱۹ - در مدح صدر منصور خواجه قوام الدین

باد عنبر بیز بین کز روضه حور آمدست

این گوهر باش بین کز چشمه نور آمدست

از نسیم آن هوا پر مشک و عنبر شداست

وز سر شک این جهان پر در منثور آمدست

از شکوفه شاخ چون موسی ید بیضا نمود

لاله رخشان زکه چون آتش طور آمدست

باغ چو دوس گشت از حله های گونگون

شاخ چون رضوان میان جامه حور آمدست

گر عیادت میکنی در باغ شو از بهر آنک

نرگس بیمار الحق سخت رنجور آمدست

بلبل اندر باغ چون من ز ار مینالد از آنک

گل بحسن خویشتن همچونتو مغرور آمدست

یکنفس بی جام نبود لاله اندر بوستان

زان سیه دل شد که مرد آب انگور آمدست

آب تیره کز میان برف میآیدبرون

راست گوئی صندل سوده ز کافور آمدست

لاله دانی بر که میخندد بطرف بوستان؟

برکسی کو وقت گل چو نغنچه مستور آمدست

نغمه بلبل سحر گاهان فراز شاخ گل

طیره آواز چنگ و لحن طنبور آمدست

عهد گل نزدیک شد اینک فرود آید ز مهد

خیز واستقبال او کن کزره دور آمدست

گل بشکر باد بگشاید دهان در بامداد

سعی باد از بهر گل بنگر چه مشکور آمدست

عمر گل خود مدت یکهفته باشد بیش نه

غنچه گرزین وجه دلتنگست معذور آمدست

سوسن خوشدم چگونه لال شد باده زبان

نرگس بی می چرا سرمست و مخمور آمدست

گل زشرم آتش رخسار تو خوی میکند

یا مگر او نیز همچو نشمع محرور آمدست

بربیاض ابر منشور ریاحین نقش شد

در خم قوس قزح طغرای منشور آمدست

عندلیب از گل همی دستان گوناگون زند

همچو من مدحت سرای صدر منصور آمدست

خواجه عالم قوام الدین سپهر اقتدار

آنکه عقلش پیشکار و شرع دستور آمدست

آنکه اندر رفعت و در بخشش و روشندلی

همچو خورشید فلک معروف و مشهور آمدست

لطف او با دوستان و قهر او با دشمنان

همچو نوش نحل و همچو نیش زنبور آمدست

خیمه جاهش ورای سقف مرفوع اوفتاد

پایه قدرش فراز بیت معمور آمدست

دهر نزد طاعت اوست منقاد و مطیع

چرخ پیش حکم او محکوم و مأمور آمدست

ذهن او در بحر علم و فضل غواصی شدست

طبع او بر گنج عقل و شرع گنجور آمدست

پیش خشم او اجل ترسان و لرزان بگذر

پیش عفو او گنه معفوو مغفور آمدست

از عطایش آزمانند قناعت ممتلی ست

وز سخای او قناعت نیز آزور آمدست

ناصح او در جهان برتخت اقبال و ظفر

کاشح او از فلک مخذول و مقهور آمدست

کمترینش پایه گردون اعلا میسزد

کمتر ینش چاکری خاقان و فغفور آمدست

آستان درگه او کعبه آمال شد

حج این کعبه مرا مقبول و مبرور آمدست

تا که گوید آسمان از شکل آمدمستدیر

تا که گوید آفتاب از طبع محرور آمدست

از فلک اورا همه خیر و سلامت باد از آنک روزگار او

همه بر خیز مقصور آمدست

شمارهٔ ۲۰ - در مدح عزالاسلام معین الدین

عشقبازی دیگرم در تحت فرمان یافتست

جان بشکلی دیگرم درد ست جانان یافتست

هر کجا عشق آمد انجا چاره هم بیچار گیست

زانکه درد عشق هم از درد درمان یافتست

گر سری درباخت سر از عشق تاجی بر نهاد

وردلی کردل از وصل صد جان یافتست

بیدلی سرمایه عشق است و جانباز یش سود

تا نپندارد کسی کاین عشق آسان یافتست

وصل او در راه و عده صبر گر یاز داشتست

عشق او در کوی عشوه مرک خندان یافتست

ای بسا یعقوب کان مشکین رسن دربند کرد

وی بسا یوسف که در چاه ز نخدان یافتست

گژدم مشگین او بی در بنفشه یافتست

هندوی رعنای او ره گلستان یافتست

عشرت آنعشرتکه آنچشم معبربد ساختست

دولت آندولت که آنزلف پریشان یافتست

فرخ آن آه که سنبل زان ز نخدان میچردآهو

خرم آنطوطی که شکر زان نمکدان یافتست

دل ببرد از ما و لب در خاک میمالد کنون

تابدین حد مان حریفی اب دندان یافتست

عشق او در تنگنای این دل ما خیمه زد

پرد گاهی خرم و جائی بسامان یافتست

گردل من جان بدادو بوسه بستد رواست

مایه شادی بطرف غم نه ارزان یافتست؟

ای نگاری کز نکوئی ماه پیش روی تو

با کمال چارده شب داغ نقصان یافتست

هردو چشم تو خجل رنگ و دژم بینم مگر

یوسف جان صاع دل دربار ایشان یافتست

گر تو هم در فراق تو قناعت کرد دل

نیست از ساده دلی خود گنج چندان یافتست

عافیت گرد سر کویت نمیارد گذشت

زانکه در هر گوشه صد فتنه پنهان یافتست

بیش از این جانا حوالت بر در صبرم مکن

دور از روی غم تو صبر فرمان یافتست

من باستظهار صبر افتادم اندر دام عشق

کشتگان صبر را عشقت فراوان یافتست

تلخ چون گوید همی لعل شکر بارت مرا

گرچو لفظ خواجه طبعم آب حیوان یافتست

آنکه او با علم نعمان حلم احنف جمع کرد

وانکه او با جود حاتم نطق سحبان یافتست

آنکه از الفاظ عذبش شرع حجت ساختست

وانکه از اخلاق پاکش عقل برهان یافتست

آفتاب دولتش چون سایه چه ثابتست

کو باستحقاق علمی جای نعمان یافتست

رای او در کارهای خیر وراه مکرمت

قائد وسائق هم از توفیق یزدان یافتست

کمترین چاکران بر آستان او همی

‍ژاژ طیان برده وتشریف حسان یافتست

آنچه من در حضرت او یافتم از تربیت

میر خاقانی کجا از شاه شروان یافتست

ای جوان بختی که اندر عالم کون وفساد

نامد از دوران چو تو تا چرخ دوران یافتست

هست درردیجور شبهت رای روز افروز تو

نور آن ناری که شب موسی عمران یافتست

هر که با جود تو یک لحطه گشتست آشنا

گنج قارون برده وملک سلیمان یافتست

هرکجا ظلمی است از عدل تو سدی ساختست

هر کجا جرمیست از عفو تو غفران یافتست

مسند تو چون شب قدرست وهر کو حاجتی

اندر آن شب خواستست آنرا به ار آن یافتست

هر که او دیدست کلکت بر بنان گشته سوار

معنی گنج روان در شکل تعبان یافتست

آدم ار آمد زصلبش دشمن تو لا جرم

بررخ عصمت نشان خال عصیاان یافتست

آتش خشمت زبانه چون سوی بالا کشید

نسر طایر برفلک چون مرغ بریان یافتست

عالم از روی نفاذ حکم وقت حل و عقد

امر ونهیت رالگام چرخ گردان یافتست

خیمه قدرت نگنجد در وجود از بهر آنک

میخ واطنابش خرد زانسوی امکان یافتست

کیست جز کان کان زجودت یافت داغ نیستی

کیست جز زر کز کف تو نقش حرمان یافتست

شاد باش ای مکرمی کز حضرت تو آرزو

هرچه آن نا یافتست از جود تو آن یافتست

شاخ اقبال از معالی تو سر سبز آمداست

گشت امید از سر انگشت تو باران یافتست

غوطه بحری خورد یا غصه کانی کشد

آنکه از دست ودلت هم بحرو هم کان یافتست

در تماشاگاه باغ دولت تو آسمان

ثابت وسیار را مدهوش وحیران یافتست

چرخ پیش حکم تو در خاک می غلطد مدام

همچو گویی تافته کاسیب چوگان یافتست

هر نفس کز عمر تو بر بود دور آسمان

هم زدور آسمان صد عمر تاوان یافتست

ناصحت جام امل از دست دولت نوش کرد

حاسدت نیش اجل در جان شریان یافتست

از چه نندیشد زحل بالای خورشید از چه روی

منصب فراش تو یا جای دربان یافتست؟

تا بگویند از ره حکمت که اجزای جهان

این همه ترکیب از تالیف دوران یافتست

سال عمرت باد چندان کز محاسب درشمار

نه طریق ضبط نه تقدیر پایان یافتست

چشم روشن باد دولت را که ایام ترا

راست چونان کش تمنا بود چونان یافتست

شمارهٔ ۲۱ - نکوهش زروسیم

اینهمه لاف مزن گرچه ترا سیم و زر است

که زر وسیم بر اهل خرد مختصرست

دل مبند ار خردی داری بر سیم وزرت

که زروسیم جهان همچو جهان در گذرست

زوبدنیات حسابست بعقبات عقاب

راستی دردوجهان رنج دل ودرد سرست

گوئی ار زر همه شادی ونشاط افزاید

اینهمه هست ولی نقرس هم بر اثرست

چه کنی فخر به چیزی که بخواب اربینی

همه تعبیرش بیماری ورنج وضررست

دل همی باید روشن به قناعت ورنه

بی زرت خود برسد هرچه قضا وقدرست

خود ببین تا چه شرف دارد بر آینه گاز

گرچه چون گل همه وقتی دهنش پر ز زرست

نرگس ارباز رونزهت شده باشد گو باش

لاجرم از پی حفظش همه شب در سهرست

تاج زر بر سر شمعست چرا می گرید

خود همه گریش از آنست که آن تاج زرست

آفتاب از پی این خرده زر دردل کان

درتکاپوی شده دائم و بیخواب وخورست

آتش از بهر چه میرد بجوانی زرخیز

از تلف گشتن آن چند قراضه شررست

از ترازوی ودو کفش تو قیاسی میکن

کانکه زر دارد زیر انکه ندارد زبرست

فاخته پیرهن کهنه بپوشید ازآن

فارغ از بند وزدام وقفس حیلگرست

باز طاوس گرفتار بدست نا اهل

بهر آنست که زر برزبربال وپرست

سرو آزاد از آن شد که تهیدست آمد

غنچه دلتنگ زآنست که در بند زرست

گر بتحقیق همه جنس بر جنس روند

گرد آن گردد زر کوز همه کس بترست

اینهمه گفتم انصاف بباید دادن

هرچه زین نوع بود جمله هبا وهدرست

این کسی گوید کش زر نبود در کیسه

ورنه مردم همه جایی بدرم معتبرست

شمارهٔ ۲۲ - در مدح صدر اجل شهاب الدین خالص

تویی که چرخ به صدر تو التجا کردست

شعاع عقل برای تو اقتدا کردست

امیر عالم عادل شهاب دین خالص

که خاک درگه تو چرخ توتیا کردست

به حرص خدمت تو آسمان کمر بستست

زبهر جود تو خورشید کیمیا کردست

نفاذ امر تو سوگند با قدر خوردست

مضای حکم تو پیوند با قضا کردست

نه تیغ نصرت تو لحظه ی برآسودست

نه تیر فکرت تو ذره ی خطا کردست

زشرم رای تو خورشید در عرق غرقست

زرشک خلق تو گل پیرهن قبا کردست

هر آنچه فاقد گشته زجود حاتم طی

بروزگار تو آنرا قضا قضا کردست

به تیغ صبح میان فلک دو نیمه گذار

اگر خلاف تو گفتست چرخ یا کردست

سپهر اگرچه تو مشگی و مشک غماز است

ترا خزانه اسرار پادشا کردست

زوال راه نیابد بساحت تو که چرخ

حریم جاه تو را باره از بقا کردست

غلام آن دل دریا وشم که در یکدم

هزارحاجت ناخواسته روا کردست

سرای دولت کردست وقف بر تو فلک

برآن چهار وسه وپنج وشش گوا کردست

تبارک الله از آن خلق خوش که پنداری

که نسختی است کز اخلاق انبیا کردست

بحسن رای سر سرکشان بپای آورد

بزخم تیغ رخ دشمنان قفا کردست

زهی مخالف سوزی که زخم خنجر تو

دل عدوی ترا لقمه بلا کردست

عدوی جاه تو پنداشت دست برد بدان

که مهره دزدد یا خانه ی دغا کردست

گمان نبرد که هر شعبده که کرد همی

همه زیادتی حشمت ترا کردست

خدای عزوجل را به لطف تعبیه هاست

که کس نداند این چون وآن چرا کردست

بسا سراب که در کسوت شراب نمود

بسا عناست که بر صورت غنا کردست

تو باش تا بزند آفتاب صبح تو تیغ

که صبح دولتت این ساعت ابتدا کردست

زمانه داد ترا صد هزار وعده خوب

هنوز از آن همه وعده یکی وفا کردست

دریغ باشد مثل تو عشر خوار کسان

زفرع آنکه کسی وقف ده گدا کردست

مرا امید بدانست تا ز پس گویند

که اینت معظم جائی که اوبنا کردست

بلند بختا دریا دلا فلک قدرا

که ایزدت شرف دین مصطفی (ص)کردست

سپاس و منت حق را که کارهای ترا

همه موافق کام و هوای ما کردست

عنان مصلحت خود بحکم ایزد ده

که هرچه آن نه بقدیر اوست ناکردست

رهی بحضرتت ار کمتر آورد زحمت

مگو که خئمت درگاه مارها کردست

که ازجناب رفیع تو تاجدا ماندست

وظیفه های مدیح تو با دعا کردست

همیشه تاکه بگوید کسی بنظم و بنثر

که سوی دلبر خود عاشقی هوا کردست

تو شادمان زی در دولت ابد که فلک

عدوی جاه ترا طعمه فنا کردست

همیشه گردش افلاک و جنبش اجرام

چنانکه رای رفیع تو اقتضا کردست

شمارهٔ ۲۳ - مرثیت فوام الدین و تذهیب صدرالدین

مرا باری در ینحالت زبان نیست

دل اندیشه و طبع بیان نیست

چگونه مرثیت گویم شهی را

که مثلش زیر چرخ آسمان نیست

زرنج دل چنان بسته زبانم

که گوئی اینزبان در این دهان نیست

چه گویم مرثیت گویم؟ نه وقتست

چه گویم تهنیت؟ هم جای آن نیست

منغص شد قدوم خواجه بر ما

که با او موکب صدر جهان نیست

دریغا خواجه و تحقیق خواجه

که در روی زمین شخصی چنان نیست

دریغا لطف آن شکل و شمایل

که سروی چون قدش در بوستان نیست

دریغا آن همه لطف و مهایت

که بی او بازوی دین را توان نیست

دریغا شخص او کز وی اثر نه

دریغا نام او کز وی نشان نیست

کجا شد آنهمه مردی که گفتی

سپهر پیرمرد آن جوان نیست

کجا رفت آن چو طاووس خرامان

که گرد این چمن اندرچمان نیست

چنان شکل همه چیزی بگشتست

که گویی این سرا آن خانمان نیست

چه می گویم؟ چه جای خانمانست؟

که گویی اصفهان آن اصفهان نیست

دریغا آنچنان چابک سواری

که یکران حیاتش زیر ران نیست

از آن پشت شریعت شد شکسته

که اندر صف دین آن پهلوان نیست

اگر تیره است روز ما عجب نیست

که ماه صدر وشمع خاندان نیست

وگر تلخست عیش ما روا دار

که ذوق لفظ آن شیرین زبان نیست؟

تنی دانی که او رنج آزما نیست؟

دلی دانی که او درد آشیان نیست

رعیت خسته است آری سبب هست

رمه پرکنده اند آری شبان نیست

همه سرگشته و روی جزع نه

همه دلخسته وبرگ فغان نیست

چرا دشمن همی شادی فزاید

که دشمن را ازین ضربت امان نیست

بدشمن گو مشو غره بگردون

که گردون نیز یاری مهربان نیست

فلک گر آردت روزی نواله

نگهدارش که آن بی استخوان نیست

زدزد مرگ گو ایمن مخسبید

که بام زندگی راپاسبان نیست

فلک را هیچ روزی نیست تا شب

کزاینش گونه تیری درکمان نیست

بکام کس نخواهد گشت گردون

که گردون را بدست کس عنان نیست

چه چاره جز رضا دادن بتقدیر

چو تدبیر قضای آسمان نیست

از آنست اینهمه درد دل ما

که ما را اینچنین ها در گمان نیست

حقیقت این همی بایست

که جای زیست درملک جهان نیست

ایا صدری که اندر شرق ودرغرب

کسی مثل تو درعلم و بیان نیست

تویی آن حاکمی کزعدل وانصاف

نظیرت در همه کون ومکان نیست

هزاران منت ایزد را که کردست

ترا حاکم که مثلت در زمان نیست

هزاران سجده واجب گشت مارا

که بردی سود ودرجانت زیان نیست

بحمدالله همه کارت بکام است

قوام الدین تنها درمیان نیست

تو شادان بادیا از بخت ودولت

که دریای غم ما را کران نیست

تو جاویدان بزی در حشمت وجاه

اگرچه جاه دنیا جاودان نیست

جهان بیروی تو هرگز مبینام

که بی تو رونق این خاندان نیست

شمارهٔ ۲۴ - شکایت از روزگار

درین مقرنس زنگار خورده دود اندود

مرا بکام بداندیش چند باید بود

بآه ازاین قفس آبگون برارم گرد

باشک از ین کره آتشین برارم دود

بمنجنیق بلاپشت عیش من بشکست

بداسغاله غم کشت عمر من بدرود

نماند تیری در ترکش قضا که فلک

سوی دلم بسر انگشت امتحان نگشود

چو خارپشتی گشتم زتیر آزارش

که موی برتن صبرم ز تیر او بشخود

همه بپیچم چون مار کرززخم درشت

زنیش گژدم کور از درون طاس کبود

رسید عمر بپایان و طرفة العینی

نه بخت شد بیدار و نه چشم فتنه غنود

نه پای همت من عرصه امید سپرد

نه دست نهمت من دامن مراد بسود

بر غم حاسد و بد خواه پیش دشمن و دوست

چو صبح چند زنم خندهای خون آلود

چو نام و ننگ فزاید عنانه ام و نه ننگ

چو زاد بود نماید جفا نه زاد و نه بود

چو نیست هیچ ممیز قصور عقل چه نقص

چو نیست هیچ سخندان وفور فضل چه سود

زبس تراکم احداث در سرای وجود

بجز بکتم عدم در نمیتوان آسود

ز نور عقل مرا چشم بخت شد تیره

که جرم شمع هم از نور ئل فرو پالوددل

بنزد من بخر شیر خوشتراست ازان

که خون آهو وسر گین گلو باید بود

بآفتاب سر من اگر فرود آید

بدین سرم که ز گردنش درربایم زود

مرا زهر چه بود مردرا زبان و دلیست

کزین دولاف بزرگی همیتوان پیمود

نه وقت حرمان آن هیچ راد و ابد گفت

نه گاه بخشش این هیچ سفله را بستود

بحسن تدبیر از مه کلف توانم برد

نمیتوانم از تیغ بخت زنگ زدود

زتیغ گوهر دار ارنیام فر ساید

مرا زتیغ زبان این نیام تن فرسود

سلامتست صدف را میان غوطه بحر

زبیزبانی و گوش از بلای گفت و شنود

مرا خدایتعالی عزیز عرضی داد

که جز بعز قناعت نمیشود خوشنود

همی گریزم از ینقوم چون پری زاهن

که میگریزند از من چودیو از قل اعوذ

محمد ای سره مرد آبخواه و دست بشوی

که روی فضل سیه کشت و کار جود ببود

چه بود با من اهل زمانه را که مرا

نه هیچکس بخشید و نه هیچکس بخشود

گهی ز دولت بی سبب شوم محروم

گهی بقبضه این بی گنه شوم مأخوذ

چو کرم پیله زمن اطلسی طمع دارند

اگر دهند بعمریم نیم برگی تود

برنک و بوی چو نرماد گان ننازم ازان

که من نهنک دمانم پلنک خشم آلود

بآفتاب و عطارد چه التفات کنم

گهی که تیغ و قلم کار بایدم فرمود

حسود کو شد تا فضل من بپوشد لیک

کجا تواند خورشید را بگل اندود

بد انخدای که بر خوان پادشاهی او

بنیم پشه رسد کاسه سر نمرود

که نزد همت من بس تفاوتی نکند

از آنچه بمن داد یازمن بر بود

نه خاک نیستیم ز آتش غرور بکاست

نه آب هستی در باد نخوتم افزود

مرا تواضع طبعی عزیز آمد لیک

مذلتست تواضع بنزد سفله نمود

نه از تواضع باشد زبون دون بودن

نه حلم باشد خوردن قفاز دست جهود

اگر حکایت مسعود سعد و قلعه نای

شنیده که در آن بود سالها مأخوذ

بچشم عقل نظر کن ایا پسندیده

زمانه قلعه نایست و مادر آن مسعود

شمارهٔ ۲۵ - در تهنیت فیروزی

این مژده شنیدی که به ناگاه برآمد

زین تنگ شکرخای که از راه برآمد

آن همچو دم صبح که از گل خبر آورد

وین همچو نسیمی که سحرگاه برآمد

من بنده این مژده که در گوش دل افتاد

من چاکر این لفظ کز افواه برآمد

کان اختر سعد از فلک ماه بتابید

وان کوکب اقبال دگر راه برآمد

آن یونس دولت ز دم حوت به در رفت

وان یوسف ملت ز دل چاه برآمد

آن رایت پیروزی در ملک دگر بار

با نقش توکلت علی الله برآمد

آوازه ( فارتد بصیرا) سوی دولت

اندر پی ( وابیضت عیناه ) برآمد

از حقه گردون گهر مهر درخشید

وز قله کوه آینه ماه برآمد

آهخته شد از ابر نیام آن گهری تیغ

کز عکس وی از روی عدوکاه برآمد

آن روز که آن روز مبیناد دگر کس

حقا که دم صبح به اکراه برآمد

تاریک نمود آینه مهر در آن روز

از بس که ز دل‌ها به فلک آه برآمد

آتش به سر این کره خاک در افتاد

دود از دل این برشده خرگاه برآمد

در گوش قضا گفت قدر این سخن آن روز

باورش نمی‌آمد و یک ماه برآمد

ای خسرو منصور که چندان که گرفتم

آوازه اقبال ملکشاه برآمد

گر کم ز تویی وز تو کم آید همه عالم

جای تو طلب کرده سوی گاه برآمد

بر عرصه شطرنج بسی بود که بیدق

شه خواست که از خانه به در شاه برآمد

انگشتری ار گم شد از انگشت سلیمان

تا دیو در آیینه اشباه برآمد

گو جای بپرداز که اینک جم دولت

با خاتم اقبال سوی گاه برآمد

چرخ از مه نو غاشیه بر دوش گرفته

در موکب قدر تو به درگاه برآمد

حصن تو بیفراشت سر از قدر تو چندانک

هفتم فلکش تا به کمرگاه برآمد

هم غایت لطف و کرمت گر از تو

روزی دو سه کام دل بدخواه برآمد

ای خصم برو سوی عدم تاز که خورشید

اول بزدت تیغ پس آنگاه برآمد

اندیشه چه کردی تو که با حمله شیران

هرگز به جهان حیلت روباه برآمد

با آنکه ز بی‌قافیتی بود که این شعر

چون عمر بداندیش تو کوتاه برآمد

لیکن چو زدم بر محک عقل به نامت

هر بیت ازین گفته به پنجاه برآمد

با رایت تو نصرت ضم باد که این فتح

چون کسر عدوی ز ناگاه برآمد

شمارهٔ ۲۶ - پیغام بخاقانی شروانی

کیست که پیغام من بشهر شروان برد

یک سخن ازمن بدان مرد سخندان برد

گوید خاقانیا اینهمه ناموس چیست

نه هرکه دو بیت گفت لقب زخاقان برد

دعوی کردی که نیست مثل من اندر جهان

که لفظ من گوی نطق زقیس و سبحان برد

عاقل دعوی فضل خود نکند ور کند

باید کز ابتدا سخن بپایان برد

کسی بدین مایه علم دعوی دانش کند؟

کسی بدین قدر شعر نام بزرگان برد؟

تحفه فرستی ز شعر سوی عراق اینت جهل

هیچکس از زیرکی زیره بکرمان برد؟

مرد نماند از عراق فضل نماند از جهان

که دعوی چون توئی سر سوی کیوان برد

شعر فرستادنت بما چنانست راست

که مور پای ملخ نزد سلیمان برد

نظم گهر گیر تو گفته خود سربسر

کس گهر از بهر سود باز بعمان برد

یا نه چنان دان که هست سحر حلال اینسخن

سحر کسی خود برموسی عمران برد

زشت بود روز عیدانکه ز پی چایکی

پیرزنی خرسوار گوی زمیدان برد

کس اینسخن بهر لاف سوی عراق آورد

والله اگر عاقل این بکه فروشان برد

بمسجد اندر سگان هیچ خردمند بست؟

بکعبه اندر بتان هیچ مسلمان برد؟

مگر بشهر تو شعر هیچ نخواندست کس

که هرکس از نظم تو دفتر و دیوان برد

بخطه کاندر وهم در آید بسر

بدینسخن ریزه کس اسب بجولان برد

عراق آنجای نیست که هرکس ازبیتکی

زبهر دعوی در او مجال طیان برد

هنوز گویندگان هستند اندر عراق

که قوه ناطقه مدد ازیشان برد

یکی ازیشان منم که چون کنم رای نظم

سجده بر طبع من روان حسان برد

منم که تا جای من خاک سپاهان بود

خرد پی توتیا خاک سپاهان برد

چو گیرم اندر بنان کلک پی شاعری

عطارد از شرم من سر بگریبان برد

ز عکس طبعم بهاره جلوه بستان دهد

زشرم لفظم گهر رخت سوی کان برد

زنثر و شعرم فلک نثره و شعری کند

زلفظ پا کم صدف لؤلؤ و مرجان برد

مرا ست آنخاطری کانچه اشارت کنم

بطبع پیش آورد بطوع فرمان برد

اگر شود عنصری زنده در ایام من

زدست من بالله اربشاعری جان برد

من زتو احمق ترم تو زمن ابله تری

کسی بباید که مان هر دوبزندان برد

شاعر زر گر منم ساحر در گر توئی

کیست که باد بروت زمادو کشخان برد

من و تو باری کنیم زشاعران جهان

که خود کسی نام مازجمع ایشان برد

وه که چه خنده زنند برمن و تو کودکان

اگر کسی شعر مان سوی خراسان برد

مایه ما خولیاست علت سودای ما

صفح دبیقی و بس بود که درمان برد

اینهمه خود طیبتست بالله اگر مثل تو

چرخ بسیصد قران گشت بدوران برد

نتایج فکر تو زینت گلشن دهد

معانی بکر تو زیور بستان برد

فلک ز الفاظ تو زیور عالم دهد

خرد زاشعار تو حجت و برهان برد

ازدم نظمت فلک نظام پروین دهد

وزنم کلکت جهان چشمه حیوان برد

بندگی تو خرد ازدل واز جان کند

غاشیه تو ملک از بن دندان برد

چرخ از ینروی کرد پشت دو تا تا مگر

قوت خرد زاین دهد قوت ملک زان برد

نهاده در قحط سال شعر تو خوانی ز فضل

که عقل و نفس و حواس همی بمهمان برد

اگر بغزنی رسد شعر تو بس شرمها

که روح مسعود سعد ابن سلمان برد

مایه برد هرکسی تز تو و پس سوی تواز

شعر فرستد چنانک گل بگلستان برد

سنت ابراست این که گیرد از بحر آب

پس بسوی بحر باز قطره باران برد

هرکه رساند بمن شعر تو چونان بود

که بوی پیراهنی بپیر کنعان برد

یا که کسی ناگهان بعداز هجری دراز

بعاشق سوخته مژده جانان برد

شکر خدارا که ثو نیستی از آنکه او

شعر بدونان چو ما برای دونان برد

فضل تو پاینده بادصیت تو پوینده باد

که از وجود تو فضل رونق و سامان برد

شمارهٔ ۲۷ - در مدح نظام الملک وزیر

مرا هر ساعتی سودای آن نامهربان خیزد

که مشکینش همی گویی دو سنبل ز ارغوان خیزد

رخ رخشان آن دلبر فراز قد رعنایش

به ماه چارده ماند که از سرو روان خیزد

دهان تنگ و روی او گمانی در یقین مضمر

درو دربسته مرجان یقینی کز گمان خیزد

در آن کوچک دهان صد تنک سکر تعبیست اورا

بدین تنگی نمیدانم سخن چون زان دهان خیزد

اگر عکس رخش افتد بدین آیینه گورحقه

هزاران آه سربسته ز مهر آسمان خیزد

نگه کردن نیارم تیز اندر روی آن دلبر

بر او از نازکی ترسم که از دیدن نشان خیزد

ز عنبر دایره سازد که دارد مرکز اندر دل

ز سنبل خط کشد بر مه که از نقطه اش روان خیزد

اگر در خاصیت خیزد همی از زعفران خنده

مرا در گریه افزاید کم از رخ زعفران خیزد

ز من جان خواهد و بستد و گر زو بوسه ای خواهم

خصومت آن زمان باشد قیامت این زمان خیزد

به فر عشق او گشتم توانگر از زر و گوهر

ولیکن اینم از رخسار و آن از دیدگان خیزد

نخیزد ز ابر و کان آن زر و گوهر کز رخ و چشمم

اگر خیزد ز دست و طبع دستور جهان خیزد

وزیر عالم و عادل نظام مشرق و مغرب

که سوی خاک در گاهش نشاط انس و جان خیزد

جمال الدین نظام الملک کاندر دولت و ملت

نه چون او مقتدا باشد نه چون او قهرمان خیزد

زمین خواهد که با حلمش درنگی هم رکاب افتد

زمان خواهد که با حکمش زمانی هم عنان خیزد

بیادش ساغر لاله از این سان لعلگون روید

ز شکرش سوسن خوش دم چنین رطب اللسان خیزد

بهار از رشک طیع او همیشه اشکبار آید

صبا از شرم خلق او همیشه ناتوان خیزد

همای همتش را عرش سقف آشیان زیبد

ضمیر روشنش را صبح بهر ترجمان خیزد

سموم قهرش ار خیزد ز خارا خون برون جوشد

نسیم لطفش ار بجهد ز آتش ضیمران خیزد

حقیقت آن زر و گوهر که دست جود او بخشد

نه از ابر بهار آید نه از باد خزان خیزد

ندانم چون همی بخشد به بدره بدره آن چیزی

که از خورشید ذره ذره در اجزای کان خیزد

زهی دریادلی کز حرص جود و طمع بذل تو

زاطراف جهان هر روز چندین کاروان خیزد

فلک بهر زمین بوست چو اختر سرنگون افتد

ملک از بهر انگشتت چو گردون اوفتان خیزد

جهان از فر عدل تو چنان گشته است کاندر وی

نه اسم دادخواه آید نه بانگ پاسبان خیزد

اگر نه عفو جانبخش تو آن را برزند آبی

نعوذبالله از خشمت عذاب جاودان خیزد

مگر با رای تو پهلو همی زد صبح کوته عمر

از آن تکبیرها در روی او از هر مکان خیزد

مروت را بجائی در رسانیدی که در عالم

نه یاد برمک آرند و نه ذکر طوسیان خیزد

چو حزمت بزم آراید به رقص اندر شود زهره

چو عزمت رزم آغازد ز مریخ الامان خیزد

چنان پر کنده شد خصمت که تا محشر نگردد جمع

چنین فتحی ز رای پیرو از بخت جوان خیزد

کمینه شعله از رای تو جرم آفتاب آمد

فرو تر بخشش از جود تو گنج شایگان خیزد

خداوندا اگر چه هست جود آن خصلت زیبا

که فال نیک از آن گیرند و نام نیک از آن خیزد

ولیکن هم روا نبود که نام حاتم مسکین

چنان گردد که با جودت ز بخلش داستان خیزد

به دریا کان همی گوید که می گفتند هر وقتی

که ناگه فتنه ای بینی که در آخر زمان خیزد

همی گفتم به خواجه دفع شاید کردن آن فتنه

ندانستیم خود کاین فتنه ما را زان بنان خیزد

حکایت میکند خورشید چرخ از رزم و بزم تو

از آن در حالتی هم تیغ زن هم درفشان خیزد

چو دستت ابر کی باشد که تا زو قطره ای بارد

ز برقش صد شرر زاید ز رعدش صد فغان خیزد

فلک در پیش حکم تو چو دو پیکر کمر بندد

ملک از بهر مدح تو چو سوسن ده زبان خیزد

چو کلک اندر بنان گیری تماشا آنگهی باشد

چو چین در ابرو اندازی قیامت آن زمان خیزد

به تثلیت بنانت چون قران کلک و کف باشد

بعالم در بشارت ها ز سعد آن قران خیزد

اگر دست گهر بخش تو هرگز بی قلم نبود

نباشد بس عجب آری ز دریا خیزران خیزد

امل را چون عدوی تو اجل گوئی که همزادست

از آن معنی که با جود تو دایم توأمان خیزد

ز خوان جود تو خوردست این بسیار خواره حرص

از آن همچون قناعت ممتلی زان چرب خوان خیزد

خداوندا در ایام تو چون من بنده ضایع

توقع از که دارد پس کش از وی نام و نان خیزد

نه جز مدح تو لفظش را دگر کس دستگیر آید

نه جز دست تو طبعش را دگر کس میزبان خیزد

تو هم خورشید و هم ابری بپرور آن نهالی را

که آرد غنچه ها بیرون که از وی قوت جان خیزد

چه نقص آید درین دولت اگر از فر میمونت

از این درگاه دهر آرای چون من مدح خوان خیزد

به سیم آزاده پروردن به زر نام نکو جستن

نه بازرگانی ای باشد کز او هرگز زیان خیزد

توان گفتن به دعوی در سخا و در سخن هرگز

نه چون تو در جهان باشد نه چون من ز اصفهان خیزد

ترا گر دُر منثور از بنان خیزد گه بخشش

مرا در مدحت تو دُر منظوم از بیان خیزد

برون آیم چو گوهر ز آب و چون یاقوت از آتش

اگر صدر جهان را هیچ رای امتحان خیزد

نه از بهر طمع گویم چو دیگر کس مدیح تو

هما بر سگ چه فخر آرد چو بهر استخوان خیزد

همی تا چهره اطفال باغ از بیم کم عمری

به روی عاشقان ماند چو باد مهرگان خیزد

ترا سرسبزیی بادا که هر چت آرزو آید

که چونین باید از گردون بعینه آنچنان خیزد

عدویت خاکسار و زرد چون آبی ز باد سرد

چنان کش از دل و از دیده نارو ناردان خیزد

شمارهٔ ۲۸ - یمدح الصدر السعید امین الدین صالح المستوفی

ایکه خورشید ز رای تو منور گردد

عالم از نفحه خلق تو معطر گردد

خواجه شرق امین الدین صالح که فلک

پیش فرمان تو خم گیرد و چنبر گردد

جرم خورشید اگر از دل تو نور برد

همه ذرات در اقطار هوا زر گردد

عقل هر گه در آیینه طبعت نگرد

پیش او سردل غیب مصور گردد

هفت دریا زنهیب کف تو خشک شود

وقت بخشش چو زبان قلمت تر گردد

ننهد پای ز خط تو چو نقطه بیرون

هرکه چون دایره خواهد که همه سر گردد

گر مجسم شود این منصب رفعت که تراست

چرخ هیهات که پیرا من این در گردد

شیر ابخر اگراخلاق ترا شرح دهد

دمش از خوش نفسی چون دم مجمر گردد

دم آهو زدم خلق تو و فضله گاو

نافه مشک شود بیضه عنبر گردد

بردیاری که در او صرصر خشم تو جهد

کوه بر خیزد از جای و زمین در گردد

گرگ را آرزوی دایگی میش کند

گرش انصاف تو در طبع مقرر گردد

زورق چرخ زموج حرکت باز استد

گرش از حلم گر انسنگ تو لنگرگردد

بسر انگشت اشارت کن اگر فرمانست

تات هفت اخترونه چرخ مسخر گردد

ای کریمی که سخای تو بحدی برسید

کانکه در خواب ترا دید توانگر گردد

رای خوبت مدد لشگر نصرت بخشد

نوک کلکت سبب عطلت خنجر گردد

نزد جود تو زطع فارغ و گستاخ آید

پیش حلم تو گنه شوخ و دلاور گردد

چرخ اگر خاک درت نیست بتحقیق چرا

هر شبی سرمه چشم مه و اختر گردد

هر که در پای تو افتاد شود صدر نشین

وانکه او دست تو بوسد سرو سرور گردد

میکشد چرخ زدور اینهمه سرگردانی

بو که باخیمه قدر تو برابر گردد

صدف چرخ بساغصه و غوطه که خورد

تا چو تو قطره دراودانه گوهر گردد

عرصه ملک بهشتیست ز عدلت که در او

کلک تو طوبی و الفاظ تو کوثر گردد

پیش چشمست مرا آنکه وشاق در تو

آمر و ناهی این گنبد اخضر گردد

روی مظلوم درین عهد نبیند گردون

اگر اطراف ممالک مثلا برگردد

گر سر کلک تو یکلحظه دهد آسایش

ملک دیگر شود و قاعده دیگر گردد

همتت ملک زمین راننهد وزن همی

همه گرد طرف عالم اکبر گردد

بهرروزی که کند خطبه بنام تو فلک

شاخ سد ره سزد ار پایه منبر گردد

آتش خشم تو گر شعله ببالا بکشد

وای طاوس فلک گرنه سمندر گردد

آسمان از تو ضمان کرد که آمال ترا

هرچه از بخت تمناست میسر گردد

چونکه من بهر مدیح تو قلم برگیرم

خواهد این نه ورق چرخ که دفتر گردد

آسمان را نبود زهره این خطبه اگر

بر عروس سخنم مدح تو زیور گردد

گر همه عمر معانی ترا حصر کنم

معنیش کم نشود لفظ مکرر گردد

تا همی طبع هوا گرم شود سرد شود

تا همی نور مه افزاید و کمتر گردد

باد انعام تو چندانکه بهر شهر رسد

باد بدخواه تو چونانکه بهر در گردد

مدت عمر تو چندانکه محاسب گه عقد

از شمار عددش عاجز و مضطر گردد

شمارهٔ ۲۹ - در مدح ملک اعظم حسام الدین اسپهبد مازندران

گر کسی فیض جان همی بخشد

شاه گیتی ستان همی بخشد

شاه غازی سپهبد اعظم

کاشکار و نهان همی بخشد

چرخ مرادی حسام دولت و دین

که روان را روان همی بخشد

آن قدر قدرت قضا قوت

که قضا را توان همی بخشد

کف او ابر وش همی بارد

دل او بحر سان همی بخشد

حکم او را قدر ز روی نفاذ

سرعت کن فکان همی بخشد

قلم اوست لوح محفوظ آنک

روزی انس و جان همی بخشد

نیست یکروزه خرج بخشش شاه

هر چه هفت آسمان همی بخشد

زهره بحر و کان همی بچکد

زان عطا کان بنان همی بخشد

فضله خوان اوست اینکه فلک

بر ملوک جهان همی بخشد

سایه ایزد است در بخشش

لا جرم همچنان همی بخشد

کف او رزق را شود ضامن

پس طبیعت دهان همی بخشد

آنچه بخشد بعمر ها گردون

در کم از یکزمان همی بخشد

سخت ارزان بود بملک جهان

آنچه او رایگان همی بخشد

ملک بخش است بر عبید و خدم

ملک خاقان و خان همی بخشد

تیغ و کلکش همی دو کارکند

این همی گیرد آن همی بخشد

هیچ سلطان نیافت صد یک آنک

شاه سلطان نشان همی بخشد

تاج طمغاج خان همی خواهد

ملک هندوستان همی بخشد

قطره از لعاب لطف ویست

آنچه نحل از دهان همی بخشد

جذوه از شرار خشم ویست

فتنه کاخر زمان همی بخشد

تیغ نیلوفر یش دشمن را

کسوت ارغوان همی بخشد

سگ از اندام خصم سگ صفتش

استخوان استخوان همی بخشد

همه بخشست می نشاید گفت

که فلان یا فلان همی بخشد

هم فزون از قیاس می پاشد

هم برون از گمان همی بخشد

آنچه زانگشت او فرود افتد

آسمان صد قران همی بخشد

آدمی را دعای او فرضست

زان خدایش زبان همی بخشد

تیغ او آخنه عدو زنده است

تا بدانی که جان همی بخشد

زود بینیم از تواتر فتح

که ملک سیستان همی بخشد

سیم وزر هر کسی ببخشد و خود

شاه بخت جوان همی بخشد

آفتابش رکاب می پوشد

واسمانش عنان همی بخشد

ابر جودش میان بادیه بر

چشمه های روان همی بخشد

سیم بر اهل فضل اگر چه بود

عالمی درمیان همی بخشد

دست جودش نگر که از ساری

زانسوی اصفهان همی بخشد

بچو من بنده بی سوابق مدح

نعمت بی کران همی بخشد

اطلس آتشی همی ریزد

قصب و پرنیان همی بخشد

گله ها اسب و تختها جامه

بیگان و دو گان همی بخشد

باد پایان آسمان هیکل

همچو کوه روان همی بخشد

من گه باشم که شاه بهر شرف

کعبه را طیلسان همی بخشد

نیست از سیم بیوه بخشش او

گنج نوشروان همی بخشد

با خرد گفتم از ملوک جهان

کیست کو دخل کان همی بخشد

در چو ابر بهار می بارد

زر چو باد خزان همی بخشد

گفت این بردل تو پوشیدست؟

شاه ما زندران همی بخشد

آنچه کان ذره ذره بخشد،شاه

کاروان کاروان همی بخشد

گفتمش تا کی این توان بخشید

گفت تا میتوان همی بخشد

جاودان باد زندگانی شاه

تا چنین جاودا ن همی بخشد

شمارهٔ ۳۰ - در مدح امیر عزالدین

ترکم امروز مگر رای تماشا دارد

که برون آمده آهنگ بصحرا دارد

طره چون غالیه گرد سمنش حلقه زده

خه بنام ایزد یارب که چه سودا دارد

لعل شکر شکنش پرده مرجان سازد

مشک عنبر فکنش پروز دیبا دارد

چهره تابان در زلف شبه رنگ دراز

چون مه چارده اندر شب یلدا دارد

گر نه خورشید پرستست سر زلف دوتاش

پس چرا گرد مه از مشک چلیپا دارد

آه کاین حقه آیینه مثال اعنی چرخ

مهره بازی همه زان نرگس رعنا دارد

عشق را ملک دل اقطاع بدان دادستند

کز خم ابروی او چنبر و طغرا دارد

تیر غمزه چو در آرد بکمان ابرو

دل بغارت ببرد کاصل ز یغما دارد

بدلی نیست مرا هیچ بخیلی با دوست

غم جانست نه قصد دل تنها دارد

نی خطا گفتم وین لفظ برون از عقل است

هر چه زین شیوه بود روی بسودادارد

خود غم عشق دلی را نکند سست که جان

از پی خدمت آن حضرت والا دارد

عزدین میر جهان داور غازی صماد

آنکه در دولت و دین قدر معلا دارد

آنکه هنگام شجاعت دل شیران دارد

وانکه در وقت سخاوت کف دریا دارد

دست قدرت کمر غایت مقصود کند

پای همت زبر کنبد دروا دارد

آسمان پشت دوتا دارد در خدمت او

زانکه در خدمت سلطان دل یکتا دارد

زرد گشت آتش از هیبت خشمش چو نانک

آهنین حصن خود اندر دل خارا دارد

مشتری خواست بسی تا بخرد خدمت را

آن مرصع کمر بسته که جوزادارد

اگر از مدحت او جزوی برکان خوانی

برفشاند زرو سیمی که در اجزا دارد

هرچه انواع اما نیست میسر بادش

کانچه اسباب معالیست مهیا دارد

زه زه ایمیر قدرت قدر گردون قوت

که کمانت صفت چرخ توانا دارد

چیست آنمرغ اجل پر که خدنگش خوانند

که عدو ترکش اوازدل واحشا دارد

گر کمند تونه چون عفو تو شد خصم نواز

دست دایم زچه در گردن اعدا دارد

دو زبانست عدوی تو ولی ازرحمت

که زبان دردهن خصم تو عمدادارد

خنجر تیز زبان تو بخواند یک یک

راز خصمت که نهانش زسویدا دارد

عاریت دارد از آن شعله الماس صفت

گوهرین رنگی کاین گنبد خضرا دارد

مجلس بزم تورا چرخ که داند که درو

کمترین را مشگی زهره زهرا دارد

صبح را دم بخلاف تو زدن زهره بود؟

چرخ بیرونشدن از حکم تو یارا دارد؟

وجه یکروزه جودت نبود گردون را

هر چه دردفتر من ذلک و منها دارد

خصمت از هیبت تیغ تو چنان لرزانست

کزجهان آرزوی مرگ مفاجادارد

وهم تیز تو در آیینه دل می بندد

سر غیبش که پس پرده مهیا دارد

آفرین باد برآن کوه روان مرکب تو

که دل زیرک و اندیشه دانا دارد

زهره شیرو تن پیل و تک آهوی دشت

دیده کرکس و بیداری عنقا دارد

چزخ شکلست و مرا ور از مجره است عنان

ماه سیر است و رکابش زثریا دارد

هر کجا عزم کنی پیشتر از عزم رسد

هر کجا قصد کنی نعل برانجا دارد

گر بتابی تو عنانش بجهد از تندی

تا بدانجای که دی صورت فردا دارد

سایه از همرهیش باز پس افتد بیشک

گاه جستن اگر اورا نه محابا دارد

چون قضا تازد اگر سوی نشیب آغازد

چون دعا تازد اگر روی ببالا دارد

وقت جستن بمثل قوت صرصر دارد

گاه جولان بصفت گردش نکبا دارد

ابراز گردهمی سازد و باران از خوی

برق اندر جهش و رعد در آوا دارد

ایخداوند من از چاکرت این گردون نام

بکه نالم که سر عربده با ما دارد

جور او بخرد را عیش منغص کردست

دور او نادانرا عیش مهنا دارد

هر کجا بی هنری هست بوی میبخشد

بیشتر زانکه از ایام تمنا دارد

ماهی گنک از و بستر مرجان سازد

صدف گور ازلؤلؤ لالا دارد

چون منی را ز پی لقمه و خلقانی چند

هر زمان بردر هر دون بتقاضا دارد

هنر و فضل مرا فایده آخر چه بود

چون مرا بردر هر بیهنری وا دارد

مشک را نفس خویش چه راحت باشد

کش همی باجگر سوخته همتا دارد

یا هما را چه شرف باشد بر سگ چو همی

ز استخوان خورد نشان هردو مساوا دارد

جاودان زی تو که ایمن بودا از نکبت چرخ

هرکه چون درگه تو مفزع و ملجا دارد

تاهی باد صبا از پی مشاطه گری

طره شاخ بنورز مطرا دارد

بیخ عمرت را از چشمه حیوان باد آب

تا چو شاخش زپس پیری برنا دارد

می خورو سیم ده و تیغ زن و دوست نواز

که فلک خصم ترا یکسره رسوا دارد

شمارهٔ ۳۱ - در مدح فخرالموک برادر پادشاه

تا جهانست شاه صفدر باد

تخت او با فلک برابر باد

آستانش که کعبه کرمست

از لب سرکشان مجدر باد

شاه فخرالموک دولت بخش

که عدو بند و دوست پرور باد

این یامین ملک تا جاوید

عدت یوسف برادر باد

ذات پاکش که عالم معنیست

روی اقبال و پشت لشگر باد

گرد سم سمند موکب شاه

سرمه چشم هفت اختر باد

آسمانش کمینه خرگاهست

آفتابش کمینه افسر باد

جاودان زبر ظل چتر ملک

سایه پرورد و سایه گستر باد

هر زمان کار دولت و ملت

از سر تیغ او قوی تر باد

چرخ اگر جز بحگم او گردد

بسته راه و شکسته چنبر باد

دولت آباد پنج نوبت ملک

چار دیوارهفت کشور باد

باغ شاهنشهی بدو تازه است

شاخ بخشندگی ازوتر باد

با دلش باد در کف کانست

با کفش بر سر زر بادخاک

شاه در مردمی ودر مردی

در جهان یادگار حیدر باد

پشت امیدها بدو گرمست

روی دولت ز رایش انور باد

آسمان پیش او بحکم ملک

بنده فرمان و سفته چاکر باد

رای او را جهان متابع شد

حکم اورا قضا مسخر باد

دایم از خون دشمنان ملک

صفحه تیغ او معصفر باد

کمترین پایه از مراتب شاه

سقف این طارم مدور باد

شاه را ملک کمین اقطاع

مرز خوارزم و ملک سنجر باد

ملک الشرق را هزاران فتح

از سر تیغ او میسر باد

هر کجا نام ملک شاه آید

ننگ بردولت سکندر باد

هرکه سر بر خطش نهاد بطوع

راست چون دایره همه سر باد

از دم خلق روح پروراو

شیر گردون چو شیر مجمر باد

هندوی چرخ را ز طالع شاه

لقب خاص سعد اکبر باد

یکدلی در ولای خسرو شرق

کار این پردل دلاور باد

گوش گردون ز لفظ در بارش

صدف در و درج گور بادگوهر

اشک بدخواه او زهیبت او

مدد آب اخضر بادبحر

روز رزمش ظفر دعا کرده

که شهنشاه دین مظفر باد

گفته نصرت که آفرین خدای

بر دل شاه و دست و خنجر باد

بهترین جوشنی بوقت گریز

برتن خصم شاه چادر باد

بحر قلزم که ساحل کف اوست

از زهاب دلش توانگر باد

ناصحش را بدست برزنجبر

گر بود زلف دلبر باد

حاسدش را ترقی و رفعت

از بلندی دار باور باد

تا که پرخاش باد و خاک بود

تا که خصمی آب و آذر باد

ترو خشک عدوی شاه جهان

از لب خشک و دیده تر باد

آب در چشم و آتش اندر دل

باد دردست و خاک در سر باد

شمارهٔ ۳۲ - در مدح امیر یمین الدین

کسیکه قصد سر زلف آن نگار کند

چو زلف او دل خود زار و بیقرار کند

کسیکه دارد امید کنار بوس ازو

بسا که خون دل از دیده برکنار کند

دلم ربود بدانزلف همچو چنگل باز

تو هیچ باز شنیدی که دل شکار کند؟

هزار جور کند بر دلم بیک ساعت

وگر بنالم ازو هر یکی هزار کند

بتی که مرکز مه لعل آبدار نهد

مهی که پروز گل مشک تا بدار کند

گه از بنفشه خطی برمه دو هفته کشد

گهی ز سنبل پرچین لاله زار کند

نقاب برفکند خارگل نهد ازرنگ

چو زلف بر شکند بوی مشک خوار کند

سلیم قلبم خواند که عشق جای دلم

میان حلقه آنزلف مشگبار کند

سلیم دل بود آری درین چه باشد شک

کسیکه جای دل اندردهان مار کند

اگر زلعل لبش زلف می همی نوشد

چرا دو چشم خوشش هر شبی خمار کند

یکی نگارا رحمت نمای بردل من

که همچو زیر زغم نالهای زار کند

چنان مکن که ز بیطاقتی دل رنجور

شکایتی ز تو با صدر روزگار کند

کریم مطلق و حرز زمانه رکن الدین

که روزگار بمثل وی افتخار کند

نیاز پیش سخایش دهن فرو بندد

امید وقت عطایش دودیده چار کند

زجود دستش سائل همی برد بدره

نه آنکه وعده پذیرد نه انتظار کند

زسهم خشم وی آتش همیشه لرزانست

اگر چه خود را زاهن همی حصار کند

سموم خشمش اگر بگذر بدریابار

بخار شعله شود قطره ها شرار کند

نسیم خلقش اگر بروزد بصحرا بر

درخت عود شود شاخ مشک بار کند

اگر بگوئی پیشت درم بر افشاند

وگرنگوئی پیشت گهر نثار کند

در آنزمان که نشیند بصدر ایوان بر

بدانگهی که قلم بربنان سوار کند

سپهر خواهد تا بهر دفع چشم بدان

زماه نو شده در ساعدش سوار کند

بسیم نام نکو میخرد زاهل هنر

وزین تجارت بهتر کسی چکار کند

زشرم همت اوبحر در عرق غرقست

زبیم جودش خورشید زینهار کند

همیشه باولیش بخت سازگار بود

همیشه باعدویش چرخ کارزارکند

کسیکه دید دل و دست او گه بخشش

بآفتاب و بدریا چه اعتبار کند

بپیش لفظ گهربار او خجل گردد

صدف که قطره همی در شاهوار کند

همی پذیرد منت چو میکند بخشش

نه آن سخی است که بردادن اختصار کند

زهی بزرگ عطائی که جود و بخشش تو

بچشم هر کس زررا چو خاک خوار کند

توئی که بیش زمدحت مرا صلت دادی

چنین کرم چو تو صدری بزرگوار کند

چو تو بزرگی را مادحی چو من باید

که مدح تو بسخنهای آبدار کند

زبهر مرکب خاص تو را یض تقدیر

همیشه ابلق ایام راهوار کند

سپهر خدمت درگاه تو بطوع و بطیع

بروزی اندر بیش از هزاربار کند

خلل نیاید در جاه تو که قاعده را

چو بخت باشد معمار استوار کند

ببوی خلق تو هرگز کجا تواند بود

نسیم صبح چو بر برگ گل گذار کند

نهاده گردون سوی تو صد هزاران چشم

که رای عالی تو خود چه اختیار کند

گمان مبرکه رهی اندرین قصیده همی

اشارتی بتقاضای رسم پار کند

همیشه تا که فلک گرد خاک میگردد

همیشه تا که قمر برفلک مدار کند

سر تو سبز و دلت شاد باد و مدت عمر

فزون از آنکه مهندس براو شمار کند

شمارهٔ ۳۳ - در مدح اقصی القضاه رکن الدین صاعد

روی یارم ز آفتاب اکنون نکوتر می‌شود

تا به گرد ماه از مشک چنبر می‌شود

مرکز شمشاد او از لعل و یاقوت آمدست

پر او ز دیبای او از مشک و عنبر می‌شود

خانه دل از رخ خوبش شود روشن همی

عالم جان از سر زلفش معطر می‌شود

سرو بین کز رشک قدش کشتیش بر خشک ماند

گل نگر کز شرم رویش در عرق تر می‌شود

هرکه او با حلقه زلف وی اندر حلقه شد

از میان جان و دل چون حلقه بر در می‌شود

در دو عالم سایه بر خورشید هرگز نفکند

هرکه را سودای او یک ذره در سر می‌شود

جان به طوع دل فدای خاک پایش کرده‌ام

نیست درخوردش ولی دستم بدین در می‌شود

گرچه لعلش همچو عیشم تلخ می‌راند سخن

چونکه بر شکر گذر یابد چو شکر می‌شود

گفت لعل او کنم از وصل کارت همچو زر

اینچنین ساده نیم کم عشوه باور می‌شود

هر متاعی کان مرا باشد ز جنس جان و دل

در بهای یک نظر در کار دلبر می‌شود

عیدی از من شعر می‌خواهد که بهر تهنیت

سوی صدر خواجه هر هفت کشور می‌شود

صدر عالم رکن دین اقضی القضاة شرق و غرب

آنکه چرخش بنده و ایام چاکر می‌شود

صدق بوبکریش جفت عدل فاروقی شدست

شرم عثمانیش یار علم حیدر می‌شود

آسمان از قدر جاه او بلندی می‌برد

و آفتاب از نور رای او منور می‌شود

دست او گاه سخاوت شرم طوبی می‌دهد

لفظ او وقت عذوبت رشک کوثر می‌شود

سروری را سروری از وی به حاصل آمدست

آرزو را آرزو ازوی میسر می‌شود

توشه جان از حدیثش نیک فربه شد ولی

کیسه کان از سخایش سخت لاغر می‌شود

عقل در سودای جاه او ز خود بیگانه شد

وهم در دریای علمش شناور می‌شود

صدر شرع از فرجاه او مزین شد چنانک

نوک کلک از رشح خلق او معتبر می‌شود

حکم و حلمش هم‌رکاب با دو خاک کند از صفت

لطف و عنفش هم‌عنان آب و آذر می‌شود

مشتری تا گشت صاحب طالع مسعود او

نزد دانا کنیت او سعد اکبر می‌شود

در رکاب خدمتش گردون پیاپی می‌دود

به اقضای آسمان حکمش برابر می‌شود

بحر چون خوانم مر او را چون به گاه مکرمت

هر سرانگشتی ازو صد بحر اخضر می‌شود

عدل او آسایش مظلوم و ظالم می‌دهد

مدح او آرایش دیوان و دفتر می‌شود

از بنانش هر کسی جز بحر شادی می‌کند

وز سخایش هرکس جز کان توانگر می‌شود

مشکل شرع از بنان او همه حل کرده شد

روزی خلق از سر کلکش مقدر می‌شود

آفتاب از شرم رای او شبانگاهان بین

تا چه سرگردان و حیران سوی خاور می‌شود

باد خلق او مگر بگذشت بر خاک تبت

خون از آن در ناف آهو مشک اذفر می‌شود

پیش لفظ او صدف چون من همه تن گوش شد

لاجرم در سینه او قطره گوهر می‌شود

ابر را گویند کز تأثیر جذب آفتاب

چون بخار از روی دریا بر فلک بر می‌شود

نزد من تحقیقش آن باشد که هنگام سخا

آفتاب از شرم رایش زیر چادر می‌شود

قول صدق او چو قرآنست و قرآن گه گهی

ظاهر اندر بند سیم و حلقه زر می‌شود

روز درس او ملک گردد چو سوسن ده زبان

گاه وعظ او فلک نه پایه منبر می‌شود

مدت عمرش بخواهد ماند تا دور زمان

با قضا از غیب این معنی برابر می‌شود

اعتدال عدل او برداشت علت‌ها چنانک

خانه بیمار بیزار از مزور می‌شود

هرچه اندر حقه سینه کسی تضمین کند

جمله در آیینه طبعش مصور می‌شود

نصرت ایزد بهر حالی قرین جاه اوست

لاجرم برکافه خصمان مظفر می‌شود

ای ترا گشته مسلم منصبی کز روی شرع

هرکه گردد منکر حکم تو کافر می‌شود

تیغ کوه و تیغ خورشید ایمنند از یکدیگر

تا میان هردو انصاف تو داور می‌شود

دست کوته کرد مقناطیس زاهن تا بدید

کز چگونه عدل تو خصم ستمگر می‌شود

اندر ایام تو ظالم می‌بترسد آنچنانک

باز در زیر زره نزد کبوتر می‌شود

بانگ بر ظالم چنان زد هیبت انصاف تو

کز نهیبش کهربا که را مسخر می‌شود

بخل و ظلم از شرم جود و بیم عدلت درجهان

آن چو سیمرغ این دگر کبریت احمر می‌شود

چرخ بربستست در عهدت در ظلم و ستم

از کواکب زان قبل گردون مسمر می‌شود

آسمان در پیش حکمت حلقه در گوش آمدست

و آفتاب از بهر جودت کیمیاگر می‌شود

ذره پیش لطف تو گردد گران سایه چو کوه

کوه با حلم تو چون ذره سبکسر می‌شود

هرکه چون سوسن به مدح تو زبان تر می‌کند

در زمان او رازبان پر زر چو عبهر می‌شود

از تو چشم فضل روشن گشت و جان علم شاد

کیست کاندر عهد تو نه علم پرور می‌شود

خصم تو گر از تو بر گردون گریزد فی‌المثل

از نهیب تو دو نیمه چون دو پیکر می‌شود

تیغ از ننگ عدوی تو برآسودست از آنک

خود نفس در حنجر خصم تو خنجر می‌شود

معنی مدحت ندارد هیچ پایانی پدید

این ز عجز ماست گر لفظی مکرر می‌شود

مدح چون تو فاضلی سان توان گفتن از آنک

خود زبان کلک در مدحت سخنور می‌شود

تا چو تو در هر بهاری ابر گوهر می‌دهد

تا چو من در هر خزانی باد زرگر می‌شود

این نفاذ حکم تاروز قضا پاینده باد

کز تو روز بدعت و شبهت مکدر می‌شود

بر تو عید فطر بادا خرم و میمون که خود

مرگ اعدای تو همچون عید دیگر می‌شود

موسی بادت قوام الدین همیشه پیش رو

تا چو هارون قوت پشت برادر می‌شود

شمارهٔ ۳۴ - در مدح ارسلان بن طغرل

روی او تشویر ماه آسمانی می‌دهد

قد او تعلیم سرو بوستانی می‌دهد

هندوی زلفش گر رقص ورد س طرفه نیست

تا ز جام لعل آن لب دو ستکانی می‌دهد

آتش رویت چرا داری دریغ از آن کسی

کو شرروار از غمت جان در جوانی می‌دهد

چشم بدسازت مرا در بی‌نوایی هر زمان

گوشمالی آنچنان سوزان که دانی می‌دهد

هر نفس چون نایم از وعده می خوش می‌دهی

اینت خوش دم کو امید زندگانی می‌دهد

من همی‌دانم که آن وعده سراپا مطلقست

لیک حالی طبع ما را شادمانی می‌دهد

از پس امروز و فردا آن رخ آیینه‌گون

آه می‌ترسم که وعده آن جهانی می‌دهد

چرخ شوخ آخر خجل گشت از لب و دندان تو

لعل و در کان و صدف را زان نهانی می‌دهد

یارب آن گلبرگ نو باد از بنفشه پایمال

چون ترا دستوری این دلگرانی می‌دهد

هم عفی الله اشک چشم من که بهر نام و ننگ

روی را گه‌گاه رنگ ارغوانی می‌دهد

مردم چشم من اندر درفشانی روز و شب

از کف سلطان داد و دین نشانی می‌دهد

پادشاه دین و دولت ارسلان آن کز علو

جرم خاک تیره را لطف و روانی می‌دهد

لفظ عذبش خجلت ابر بهاری آمدست

طبع رادش طیره باد خزانی می‌دهد

شد سکندر دولت و بی‌منت آب حیات

ایزدش چون خضر عمر جاودانی می‌دهد

حزم رایش قوت سنگ زمینی می‌نهد

عزم تیزش سرعت طبع زمانی می‌دهد

رشک طبع او هوارا علت دق آورد

شرم خلق او صبا را ناتوانی می‌دهد

طبع گوهربار او بحر است آری زین سبب

ابر را خاصیت گوهرفشانی می‌دهد

جز به مدح او زبان نگشود سوسن هیچوقت

لاجرم چرخش چنین رطب اللسانی می‌دهد

رتبتش را آسان اعلی المعالی می‌نهد

دولتش را روزگار اقصی الامانی می‌دهد

ای خداوندی که خاک حلم و باد عدل تو

آب را با آتش از دل مهربانی می‌دهد

طاس زر در دست نرگس در بیابان خفته مست

عدل تو او را فراغ از پاسبانی می‌دهد

شیر در بیشه به دندان برکند ناخن ز دست

تا به پارنج سگان کاروانی می‌دهد

با چنین عدلی ندانم جودت از بهر چرا

غارت کان‌ها و گنج شایگانی می‌دهد

صبح چون از عالم غیب آید اول دم زدن

مژده فتحت به رسم ارمغانی می‌دهد

چرخ دولابی چو خصم خاکسارت تشنه شد

آب او از چشمه تیغ یمانی می‌دهد

ظلم را عدلت شکال چارمیخی می‌نهد

آز را جودت فقاع پنج گانی می‌دهد

عکس تیغت آفتاب آمد که چون بر خصم تافت

از مسامش لعل و از رخ زرکانی می‌دهد

گردنی کز سرکشی بیرون شدت از چنبرت

ریسمان او را شکوه طیلسانی می‌دهد

از برای آنکه مدحت عین صدق و راستی‌ست

صبح صادق نیز تن در مدح‌خوانی می‌دهد

اینت خوش نظمی که از روی ترقی آسمان

با دعای مستجابش هم‌عنانی می‌دهد

در سفری سوی معانی و هم دوراندیش من

همچو قدر تو نشان از بی‌نشانی می‌دهد

تا گشادم چون دویت از بهر مدح تو دهن

چون قلم فر توأم چیره‌زبانی می‌دهد

چون منی هرگز چنین نظمی تواند گفت نه

مدح تو خود قوت لفظ و معانی می‌دهد

تا همی تاراج فرش باغ و زینت‌های راغ

لشکر دم سرد باد مهرگانی می‌دهد

صرصر خشمت عدو را مهرگانی با دو هست

کش رخ آبی و اشک ناردانی می‌دهد

شمارهٔ ۳۵ - در مدح پادشاه ارسلان بن طغرل

نگار من زبر من همی چنان بجهد

که تیر وقت گشاد از برکمان بجهد

چنان بگریم در فرفتش که مردم چشم

مثال قطره خونم زدیدگان بجهد

گمان برم که مگر بوی زلف جانانست

سحر گهی که نسیمی زبوستان بجهد

بدین صفت که دل من بدست عشق در است

عظیم کاری باشد اگر بجان بجهد

خطا فتاده دلم را اگر گمان بردست

که جز بمرگ زدست غم فلان بجهد

دلی که از همه علم گزیده ی ایجان

براو زحد بمبرجورهان و هان بجهد

چه سود زارزویش دام مشک و دانه خال

که مرغ جانم از ین تنک آشیان بجهد

تنم بعشق تواندر دلی زیان کردست

چه سود بهتر ازین گر بدین زیان بجهد

دو دیده من اگر خون شود زغم شاید

مگر زدست دل این جان ناتوان بجهد

چو دل بواسطه دیده خون همی گردد

دریغ باشد اگر دیده رایگان بجهد

همی نبینم دل را خلاصی از غم عشق

مگر بدولت و فر خدایگان بجهد

سر ملوک جهان ارسلان بن زطغرل

که زربحرص کف وی همی ز کان بجهد

چنان برون جهد از حادثات رأی قویش

که تیر سخت کمانی زپرنیان بجهد

زسهم زخمش مریخ راز پنجم حصن

بجای قطره خون مغزاز استخوان بجهد

بفرعدلش عالم چنان شدست که شیر

بصد عقیله زدست سگ شبان بجهد

سموم هیبتش ار بگذرد بصحرا بر

زشاخ قطره خون همچو ارغوان بجهد

زشیر رایتش آن لرزه اوفتد بر چرخ

که گاو گردون از راه کهکشان بجهد

پرآب گردد از لفظ او دهان صدف

چنانکه گوهر او ازره دهان بجهد

بچرخ گفت عدویت که تا کی این خواری

بخشم گفت که تا چشم قلتبان بجهد

خدایگانا نا معذور دار بنده خویش

که شاعران را زین جنس از دهان بجهد

اگر تو گوئی مه را که هین پیاده برو

بحکم فرمان از ابلق زمان بجهد

زسهم خشم تو هر خون که در دل خصمست

بزیر هر بن موئی چو ناردان بجهد

چنان زعدل تو آفاق سرخ روی شدست

که زردی ازرخ بیمار زعفران بجهد

بشکر آنکه نهدروی پیش تو برخاک

زبامدادان خورشید زرفشان بجهد

سپهر پیرچنین سرنگون نماند اگر

براو نسیمی از ین دولت جوان بجهد

از آن بحرب تو آید عدوی تو که مگر

بسعی تیغ تو از ننگ جاودان بجهد

چو شاه شطرنج ارچه قویست دشمن تو

تو یک پیاده بران تا زخانمان بجهد

تبارک الله از آن باد سیر کوه قرار

که همچو صاعقه در حمله ناگهان بجهد

تکاوری که بیک طفره در یکی طرفه

چووهم زیرک از عرصه جهان بجهد

بوقت حمله چو آن شه گران رکاب شود

زپوست گرش نگیری سبک عنان بجهد

زباختر بدمی سوی خاور آید زود

زقیران بتکی تا بقیروان بجهد

سوی نشیب چو آب روان کند آهنگ

سوی فراز چنان کاتش از دخان بجهد

چنان دودکه قضا در پیش گسسته شود

چنان جهد که قدررا ززیرران بجهد

چو ابر از کمر کوه تند برگذرد

چو باد از سر دریای بیکران بجهد

در آنزمان که بخیزد غبار معرکه گاه

چو عکس خنجرشاه ملک نشان بجهد

غریو کوس چو آواز رعد بخروشد

رسول مرگ چو برق از خم کمان بجهد

امل زقبضه آن تیغ صف شکن برمد

اجل زهیبت آن کزسرگران بجهد

زبیم زهره شیران جنگ خون گردد

زترس هوش زگردان رزم دان بجهد

دلاوران ویلان گشته زرد و لرزنده

چو برگ بید که بروی دم خزان بجهد

قدر بحیلت از ان تیغ سرگرا برهد

قضا بجهد از آن رمح سرگران بجهد

فتاده باشد چندان زکشتگان برهم

که باد آنجا خیزان و اوفتان بجهد

اجل زعرصه آن رزمگاه نیز بجان

اگر تواند جستن بغل زنان بجهد

بجز ظفر که بگیرد دوال فتراکت

گمان مبرکه کسی زنده زانمبان بجهد

در آن مصاف اگر کوه آهن آیدپیش

چنان زنی که چو خون از سرسنان ببجهد

زگاو ساری گرزت چنان بلرزدچرخ

که گاوگردون ازراه کهکشان بجهد

زبیم زهره شیران جنک خون گردد

زترس هوش زگردان رزم دان بجهد

زغایت کرم و عفو شاملت انجا

اگر عدوی تو گوید شهاامان، بجهد

خدایگانا گفتم بفر مدحت تو

چو آب و آتش شعری،ردیف آن بجهد

زامتحانش اگر ممتحن شدم چه عجب

که تا بعذرچنین گونه زامتحان بجهد

همیشه تا که چو یرفان زده شوند برنگ

بنات بستان چون باد مهرکان بجهد

نصیب خصم تو زایام رنگ زردی باد

بتن همیشه ورا باد جان ستان بجهد

عدوی جاه ترا روز فتح چونان باد

که زیر چادر مرگ از برت نهان بجهد

شمارهٔ ۳۶ - در مدح رکن الدین صاعد و توصیف قلم

ای سعد فلک ترا مساعد

اعدای ترا فلکه معاند

ای آنکه طراز دوش گردون

رکن الدین بوالعلاست صاعد

فهرست معالی و معانی

مجموع فضائل و محامد

راسخ بتو عقل را قوایم

محکم بتو شرع را قواعد

ذات تو منزه از معایب

طبع تو مسلم از مکاید

اخلاق تو نزهت خلایق

عادات تو نسخت عواید

افراشته بهر منصب تو

برذروه نه فلک وساید

زانو زده عقل پیش رایت

واندوخته زو بسی فواید

پیدا شده لشگر طمع را

در صحن جبین تو مصاید

درعهد تو با شمول عدلت

آواز تظلم از اوابد

بردعوی عصمت جنابت

صد گونه دلایل و شواهد

در حق تو از طریق انصاف

گویند مخالف و مساعد

عیسی است زعهد مهد حاکم

یحیی است زبدو کار زاهد

از نعمت تست و منت تو

در گردن آسمان قلاید

تو نایب مصطفائی و هست

برحب تو مشتمل عقاید

ناخواسته جود تو ببخشد

زان نیست براو سؤال وارد

کلک تو چه لعبتی است یارب

پران چو بسر دونده قاصد

از روم و شاقکی است چابک

کولشگرزنگ راست قائد

ماننده راهبیست رخ زرد

در پیش انامل تو ساجد

زنار بریده و گزیده

ترتیب منابر و مساجد

بر تخته عاج و صفحه سیم

رقاص کنیزکی است شاهد

در رقص زگردن معانی

بگسسته قلاید فراید

آبستن صد هزار خاتون

ابکار کواعب نواهد

او شیر ززنگیان مکیدست

چون زایداز و چنین خراید؟

زوبازوی دین قویست تاهست

زانگشت توأش سوار ساعد

ای رحمت محض در مضایق

وی عدت خلق در شداید

از حصر خصایل شریفت

عاجز گردد بنان عاقد

عدل تو برد بحسن تدبیر

از طبع ستم خیال فاسد

ازتست رواج فضل ورنی

بازار علوم بود کاسد

هر روز قوی ترست جاهت

تاکور شود دو چشم حاسد

هرچ از هنر ست جمله داری

اکنون تو و جاه و عمر خالد

مفزای برین هنر که نقص است

انگشت ششم چو گشت زاید

گفتیم بدولت تو مدحی

کان زیبد زینت قصاید

مدحی که کرام کاتبینش

از فخر نهند در جراید

باآصف طبع من درین مدح

عفریت سخن نگشت مارد

مستأنس گشت گاه مدحت

با طبع معانی شوارد

بر پاکی این سخن همانا

انکار نکرد هیچ ناقد

سحر ست سخن بدین لطافت

با قافیه گران بارد

عیبی دارد که خانه زادست

نادیده مهامه و فدافد

تا واحد از عدد نگیرند

تا اصل عدد نهند واحد

نعل سم مرکب تو بادا

در اوج مدارج و مصاعد

بی نایب تو مباد در شرع

افراشته کوشه مساند

تازه بتو ذکر معن وحاتم

زنده بتو نام جد و والد

شمارهٔ ۳۷ - در مدح خواجه صدرالدین

بودم نشسته دوش که ناگه خبر رسید

کاینک رکاب خواجه آفاق در رسید

بختم بمژده گفت که هان زود قطعه

برگو که صدر عالم و فخر بشر رسید

چشمم بدست اشک برافشاند صد گهر

درپای پیک چون بدلم این خبررسید

گفتی بگوش دل صفتی از بهشت رفت

یاسوی جان خسته نسیم سحر رسید

یا خضر ناگهانی آب حیات یافت

یابوی پیرهن بپدر از پسر رسید

آمد بهار و خنده زنان مژده بداد

کاینک مرا بهار کرم براثر رسید

نوروز بست کله و آذین همی زند

دیبای فرش او بهمه رهگذر رسید

ابر آن نثار کرد که هر شاخ خشک را

چندین هزار یاره وعقده گهر رسید

نرگس بدین بشارت چون زودتر شتافت

اورا کلاه نقره و تاجی ززر رسید

چشم شکوفه گشت سفید از بس انتظار

واکنون دلش ببین که زدیده بدررسید

گل از پی نثار دهان کرد پر ززر

وز شرم سرخ شد چو بدست اینقدر رسید

گر آفتاب چونکه ببیت الشرف رسد

از فر او جهانرااین زیب و فررسید

نشگفت اگر جهان همگی یافت زیب و فر

چون آفتاب شرع بسوی مقررسید

ای مقبلی که روی بهر جا که کرده

پیش و پست سپاه زفتح و ظفر رسید

رایات همت تو زافلاک برگذشت

واعلام دولت تو بعیوق بر رسید

نوروز و نو بهار و قدوم مبارکت

تشریف پادشه همه با یکدیگر رسید

هر صبحدم سپهر کند پیرهن قبا

با این قبا کت از شه نیکو سیررسید

هر شامگه فرونهد از سر فلک کلاه

با این کله کت از ملک تاجور رسید

زین مقدم مبارک واین جاه و مرتبت

در کام دوستان تو شهد و شکر رسید

وانان که دشمنند که بادند خسته دل

زهر یست جانگزای کشان بر جگررسید

برصفحه صحیفه ایام دولتت

تأثیرهای یارب هر جانور رسید

هر چت رسید از شرف و جاه و مرتبت

در خورد فضل و همت گردون سپر رسید

هم زیر قدر تست اگر فی المثل ترا

زاکلیل و از مجره کلاه و کمر رسید

تو شاه شرقی و زسفر جاه تو فزود

مه را بلی زیادت نور از سفر رسید

لیکن چه مایه مائده بحر شد فزون

گر سوی بحر قلزم آب شمر رسید

والله که مسند تو بزرگ و مشرفست

آری کلاه را شرف از قدر سر رسید

با اینهمه شرف که رسیدت ز پادشاه

حقا گرت هزار یکی از هنر رسید

زانچت رسید خواهد و هست آن بغیب در

این خود بدان اضافت بس مختصر رسید

مفکن سپر زدشمن و میزن دورویه تیغ

کز آفتاب تیغ و زماهت سپر رسید

بر کن تو بیخ دشمن و مندیش از خطر

زیراکه مرد راخطر اندر خطر رسید

مطلق همی بگویم هرکس که خصم تست

روزش بآخر آمدو عمرش بسررسید

مشناس از فضلیلتش ار دشمن ترا

از قدر خویش پایگهی بیشتر رسید

چندین هزار جانور اندر میان بحر

بنگر گهر بد انصدف کور و کررسید

نه هرکه یافت منبری و بالشی سیاه

پس منصب تویافت بجاه تو در رسید

تو سروری بفضل و هنر کسب کرده

یکبار گی نگویمت این از پدر رسید

چونان رسید از تو بزرگی بدیگران

کزآفتاب نور بجرم قمر رسید

برخور کنون زجاه و جوانی و عمروبخت

کانچت بدآرزو زقضا و قدر رسید

یادت خجسته طوق و کلاه و قبای خاص

کز صدر شرق و پادشه بحر و بر رسید

مقلوب آن کلاه چو تصحیف این قبا

در جان دشمنان بد بد گهر رسید

خصم ترا بهر نفسی باد محنتی

وانگه رسیده باد که گویند در رسید

شمارهٔ ۳۸ - در مدح صدر اجل شرف الدین علی

جانم از جام می شکر یابد

گر لب لعل آن پسر یابد

چرخ باروی همچو خورشیدش

حلقه مه برون در یابد

در رخش تیز اگر نگاه کنی

رویش از نازکی اثر یابد

دیده گر قصد آن کند که مگر

زانمیان و دهان خبر یابد

از دهانش اثر سخن بیند

وز میانش نشان کمر یابد

باد از رشک حلقه زلفش

بند و زنجیر بر شمر یابد

یارب از چیست تلخ پاسخ او

چون همی بر شکر گذر یابد

ای مهی کز ستاره دندانت

مه شب تیره راهبر یابد

چشم تو مست گشت وزلف همی

می از آن لعل چون شکر یابد

مهر باتو کم از مهی که فلک

دم طاوس جلوه گر یابد

عاشقت زان امیدتاچو رباب

بر کنارتو سر مگر یابد

با تو رگ راست تر بود هرچند

گوشمال از تو بیشتر یابد

آه ترسم که غصه من خوردم

راحت از تو کسی دگر یابد

دود جان منست اینکه فلک

چون کلف بررخ قمر یابد

دل بگوید شکایت تو اگر

رخصت از صدر نامور یابد

شرف الدین جهان فضل و هنر

که جهان زوشکوه و فر یابد

فلک از عفو و خشم او داند

هر چه زاسباب نفع و ضر یابد

ملک از لطف و عنف او بیند

هر چه زانواع خیر و شر یابد

همتش از علو چو در نگرد

چرخ چون ذره مختصر یابد

عزم او قوت از قضا گیرد

حزم او قدرت از قدر یابد

کوه در خدمتش کمر زان بست

تا زخورشید طرف زر یابد

خرج یکروزه اش وفا نکند

هر چه ایام ما حضر یابد

زاتش خشم جانگدازش خصم

مدت عمر چون شرر یابد

چرخ از شرم زر فشاندن او

چشمه آفتاب تر یابد

مثل خود زیر چرخ آینه فام

هم در آیینه یابد ار یابد

سعد گردد چو مشتری کیوان

اگر از طالعش نظر یابد

نیش در خصم او خلد عقرب

گر ز اکلیل تاج زر یابد

گر صبا لطف طبع او گیرد

چشم نرگس ازو بصر یابد

نی میان بست پیش اوده جای

زین سبب در دهان شکر یابد

بثتایش دهان گشاد صدف

لاجرم دل پر از گهر یابد

جان بخندد زخلق او چون گل

که نسیم دم سحر یابد

حکم او با قضا زند پهلو

رای او از قدر حذر یابد

بودیعت زجود او دارند

تروخشک آنچه بحروبر یابد

عالم السر نخوانمش لیکن

همه رمز نهفته در یابد

دیده خیمه حباب بر آب؟

دشمنش عمر آنقدر یابد

کرد دولت ضمان که تا جاوید

بر همه آرزو ظفر یابد

گی رسد سوی مرد تیغ اجل

اگر از حزم او سپر یابد

سخن از مدح او بها گیرد

زانکه تیغ از گهر خطر یابد

ای بزرگی که در مناقب تو

گوش گردون بسی عبر یابد

کی گمان برد طبع کز عدلت

آتش و آب در شجر یابد

روز رزمت فلک فضای هوا

پر زارواح جانور یابد

جگر خصم تو چو تشنه شود

زاتش تیغت آبخور یابد

تیغت ارنیست عقل و جان بصفا

از چه در مغزودل مقریابد

پیک دیوان تست ماه فلک

زان همه رونق از سفر یابد

تا بزرگی واصل همچو گهر

شرف از ذات پر هنر یابد

شرف از اصل تو شرف گیرد

هنر از ذات تو گهر یابد

بسته سوفار تیر تو بر زه

خصم پیکانش در جگر یابد

تا فلک بر جهان گذر دارد

تا قمر بر فلک ممر یابد

باد خصمت چنانکه هر روزی

محنت ازروز دی بتر یابد

شمارهٔ ۳۹ - گویا مدح مجیرالدین بیلقانی باشد بعد از ذم

ایکه موج سینه تو غوطه دریا دهد

پرتو طبعت فروغ عالم بالا دهد

گر ضمیر غیب گوی تو براندازد تتق

بسکه تشویر عروس کلبه خضر ادهد

ورزمنشور بیانت نقطه خواند فلک

بس که خط استوا قد را خم طغرادهد

خاطر آتش مثال تست و طبع آب وش

کاب و آتش را همی تبلرزو استسقادهد

سر تو وقت تفکر چون کند معراج عقل

آسمان آواز سبحان الذی اسری دهد

حسن رای تو دوار گنبد گردون برد

صیت فضل توصداع صخره صمادهد

نکته ا ز شرح فضلت پایه دانش نهد

قطره از رشح کلکت مایه دریا دهد

طبع تو وقت تصرف قلب گرداند زمان

گربراندیشد که دی که را صورت فردادهد

چونتو غواصی کنی در بحر فکرت آنزمان

ناطقه زهره ندارد پیش تو کاوادهد

مدح و ذمت زهره و مهره دردم افعی نهد

لطف و عنفت آب و آتش در دل خارادهد

پیش لطفت گر صبا از خوشدلی لافی زند

نکبت گردونش سر گردانی نکبادهد

در بنا نت چیست مرغی کزره منقار خویش

گوهر اندر بیضه های عنبر سارا دهد

کبک و طوطی سخن طاوس جلوه زاغ روی

کو بطفلی در نشان خانه عنقادهد

ازره صورت جمادی صامتست آری ولیک

گاه معنی خجلت هر زنده گویا دهد

راست چو نبر صفحه کافور گرددمشگبار

از رخ رضوان طراز طره حورادهد

گر زبانکار د چو نمیزان دوسرکردش رواست

کاسمانش زان کمر ماننده جوزادهد

لوح محفو ظست در دستت قلم ورنیست چون

از دل غیب اینهمه اسرار بر صحرا دهد

چون من از اعجاز کلک تو سخن رانم همی

جان فضل اقرار آمناوصدقنا دهد

دوشم از روی نصیحت گوشمالی دادعقل

عقل دایم گوشمال مردم دانا دهد

گفت کای ذره برو خورشید خودرا با ز جوی

تا زفیض نور خویشت رتبتی والادهد

رایت سلطان نظم و نثر اینک در رسید

تا سپاهان را شکوه جنت المأوا دهد

تو چنین دامن کشیده سر فرو برده که چه

فضل گو کت رخصت این یار نازیبا دهد

گر نئی خفاش از خورشید متواری مباش

تا مگر زین کنج محنت زایت استغنا دهد

او نه خورشید یچو موسی دیده پردازست کو

مرغ عیسی راهمه خاصیت حربادهد

بوکه بردارد سبل از دیده طبعت که او

چون دم عیسی جلای چشم نابینا دهد

خیز و بیتی چند بنویس و خدمت بربخوان

تا زحسن الستماعت قرب اوادنی دهد

خلعت تحسین فزون از قدر تو باشد ولیک

دور نبود از کرم کت منصب اصغادهد

هیبت او گر کند چاوشیی نفرت مگیر

لطف او خود جای تو در حضرت اعلادهد

پیش موسی ساحری اینمحض مالیخولیاست

نزد عیسی لاف طب این علت سودا دهد

گردشمعفضل چو نپروانه گرطوفی کنم

در لگن سوزد مرا ور خنده تنها دهد

آنکه شاخ سدره حکمت نهال باغ اوست

احمقی باشد که اورا بقلةالحمقا دهد

پیشخورشید ار نفس زدصبح خاصه ماه دی

معنی دیگر ندارد قوت سرمادهد

پیش طبع مهره بازش شعبده نتوان نمود

کوشه و شش بیش این نه حقه مینا دهد

لاف رویاروشدن بااو نباید زد از آنک

نیم بیتش مایه صد شاعر چون ما دهد

آنکه مایه زوبردبی او سخندانی شود

ورنه بااو ر یشخند خویشتن عمدادهد

ماه کاستمداد نور از چشمه خورشیدکرد

چون ازو دور اوفتد نور همه دنیا دهد

ورنه ازچشم همه عالم بیفتد چون سها

گرشبی خود را بر خورشید روشن وادهد

گوهر معنی بسی دزیده ام از نظم او

زان گهرهائیکه شرم لؤلولالا دهد

اختراز خدمتش زانست کو گردزدیافت

یاببرد دست او یا گوهر ش واجادهد

گفتم ای نورالهی ایکه فیض سایه ات

برملک تفضیل نسل آدم و حوا دهد

ایکه گرمه خوشه چیز خرمن فضلت شود

کمترینش خوشه پروین بود کورادهد

آمدم اینک بخدمت جزومدحت در بغل

زانکه عق لکل زمدحت رونق اجزادهد

گرچه الفاظش رکیکست و معانی س ضعیف

لیکن آنراتربیت هم لطف مولانادهد

از سلیمان یاد کن و زمور وز پای ملخ

این از ان دستست درد سر همی زیرا دهد

تا بدست شعشعه این خوش و شاق تیغ زن

بنگه لولوی شب را هر سحر یغما دهد

ساحت تو اهل معنی را پناهی باد وهست

کز حوادثشان پناه این عروة الوثقی دهد

شمارهٔ ۴۰ - در مدح قوام الدین

باز خورشید قصد بالا کرد

باز آثار خوب مبدا کرد

ماه منجوق گل پدید آورد

علم نو بهار پیدا کرد

ساحت باغ کرد چون فردوس

ساعد شاخ پر ثریا کرد

یاسمن چار طاق خویش بزد

غنچه از مهد رای صحرا کرد

مشک و کافور روز و شب را چرخ

هردو با یکدیگر مساوا کرد

بلبل از دل همه زبان شد وپسن گویا

مدح گل زانزبان گویا کرد

گل همه گوش گشت وانگاهی

روی زی بلبل خوش آوا کرد

همه شادی بروی بلبل و گل

که خوش آورد و خوش مکافا کرد

نفس باد صبحدم گر نه

دعوی معجز مسیحا کرد

برص شاخ چون ببرد بدم

چشم نرگس چگونه بینا کرد

باد مر لعبتان بستان را

کرد مشاطگی و زیبا کرد

حقه چرخ همچو مجمر عطر

باد پویا و بید بویا کرد

من ندانم کز آب تیره چمن

جامه شاخ چون مطرا کرد

صنعت ابر بین که چون زلعاب

زاده برگ تود دیبا کرد

مشگید از برای بارانی

روی سنجاب سوی بالا کرد

زاغ با طیلسان چو محتسبی

کامر معروف آشکارا کرد

او شد از باغ و نرگس جماش

قصد دوشیزگان رعنا کرد

صحن بستان دم سحر گاهی

از شکوفه چو برج جوزا کرد

دهن گل پر از زراست مگر

همچو من مدح صدر دنیا کرد

صدر عالم قوام دین که بجود

عیش اهل هنر مهنا کرد

حکم او با زمانه پهلو زد

قدر او با فلک محاکا کرد

تالگد کوب قدر او شد چرخ

واخر الامر هم محابا کرد

قصب السبق ازو که برد بقدر

چرخ اطلس کی این تمنا کرد

آنچه کردست دست دربارش

از سخاوت نه کان نه دریا کرد

آتش از بیم شعله خشمش

حصن خوددر درون خارا کرد

قدر او چون بزد سرا پرده

خیمه از هفت چرخ خضرا کرد

شعله رای او چو پرتو زد

مهر را بر سپهر رسواکرد

رای او از ضمیر غیب بخواند

جود او از طمع تقاضا کرد

حکم و فرمان مطلقش زنفاذ

از پریر گذشته فردا کرد

هر چه آن معنی است دست قضا

همه در ذات او مهیا کرد

خشم او آن کندبدشمن او

که تجلی بطور سینا کرد

زاتش خاطرش دویت چو دود

هست معذورا گرش سودا کرد

پیش الفاظ همچو شکر او

کلک اورا چگونه صفرا کرد

جود او نیست تنگ چشم چو ترک

دخل کان را چگونه یغما کرد

چون دم گل که مرجعل راکشت

او هم از لطف قهر اعداکرد

نو بهاریست دولتش که درو

چشم گردون بسی تماشا کرد

تا که گویند زیور بستان

جنبش این سپهر دروا کرد

باد چندانش زندگی که فلک

نتواندش حد و احصا کرد

شمارهٔ ۴۱ - در مدیح رکن الدین

بهار امسال خوش‌تر می‌نماید

که از صد گونه زیور می‌نماید

نسیم از غیب نافه می‌گشاید

صبا از جیب عنبر می‌نماید

تماشا را سوی بستان خرامید

که از فردوس خوش‌تر می‌نماید

همه شاخی چو طوبی می‌ببالد

همه حوضی چو کوثر می‌نماید

هر آن زینت که بستان داد بیرون

همه زیبا و درخور می‌نماید

گهی صورت چو مانی می‌نگارد

گهی لعبت چو آزر می‌نماید

صبا گویی که عطاری گرفتست

که از دم مشک اذفر می‌نماید

چمن گویی به بزازی نشستست

که صد رزمه ز ششتر می‌نماید

گل از رخسار آتش می‌فروزد

بنفشه زلف چنبر می‌نماید

به چشم نرگس جماش بنگر

که گویی از دهان زر می‌نماید

هوا از بید خنجرها کشیدست

زمین از لاله مغفر می‌نماید

به دامن ابر لؤلؤ می‌فشاند

به خرمن باغ گوهر می‌نماید

ز غنچه تیر و پیکان می‌بکارد

ز لاله عود و مجمر می‌نماید

ازان نرگس همی سرمست خسبید

که لاله شکل ساغر می‌نماید

اگر ملک ریاحین سربه‌سر باغ

کنون بر گل مقرر می‌نماید

چه معنی نرگس شوخ از زر و سیم

به سر بر تاج و افسر می‌نماید

ورق‌های گل از بر کرد بلبل

کنون تکرار بی‌مر می‌نماید

مگر از صدر رکن‌الدین بیاموخت

که حجت‌ها ز دفتر می‌نماید

نکو باشد بهار امسال و ازوی

صفات خواجه بهتر می‌نماید

زمین حلمی زمان حکمی ملک طبع

که صبح از رای انور می‌نماید

به چشم همت او جرم خورشید

به قدر از ذره کمتر می‌نماید

به دادن، جود حاتم می‌بکاهد

به دانش، علم حیدر می‌نماید

فتاده در خم چوگان حکمش

زمین چون گوی عنبر می‌نماید

از آن طوطی جان جوید حدیثش

که شیرین همچو همچو شکر می‌نماید

ز جودش قطره دان بحر اخضر

که از لؤلؤ توانگر می‌نماید

ز رایش شعله دان چشمه نور

کز این چرخ مدور می‌نماید

به لطف از سنگ گل بیرون دماند

به عنف از آب آذر می‌نماید

هر آن بدره که شمس آرد سوی کان

به چشم او محقر می‌نماید

هر آن نظکی که آن در مدح او نیست

بایزید کان مبتر می‌نماید

ز بوی خلق او همچون دم صبح

همه عالم معطر می‌نماید

ز قدرش چرخ اعظم می‌فرازد

ز رویش سعد اکبر می‌نماید

به پیش رفعت او چرخ اعلی

چو حلقه زانسوی در می‌نماید

به وقت حجت و حل مسائل

زبانش تیز خنجر می‌نماید

ز بهر مجلس او روز وعظش

فلک نه پایه منبر می‌نماید

سخن را مدح او قیمت فزاید

که فعل تیغ گوهر می‌نماید

همه اسرار غیب از پیش رایش

چو آیینه مصور می‌نماید

طمع را هر تمنایی که بودست

ز جود او میسر می‌نماید

کمر بسته ز بهر خدمت او

فلک همچون دو پیکر می‌نماید

خداوندا مکن اسراف در جود

که کان را کیسه لاغر می‌نماید

به پیش آرزوی دشمنانت

فلک سد سکندر می‌نماید

ز صافی طبع تو طرفه است کابم

به نزد او مکدر می‌نماید

بلی این سرگردانی تو با من

همه چرخ سبکسر می‌نماید

خداوندا به فضل خویش بپذیر

مر این عذری که چاکر می‌نماید

که هر بیت از قصیده چون گواهی‌ست

که بر پاکیش محضر می‌نماید

کرم فرما و بر جانش ببخشای

که الحق نیک مضطر می‌نماید

بر حلمت گناهش هیچ ننمود

وگرچه سخت منکر می‌نماید

برای عفو تو جرمی بباید

که مه در شب نکوتر می‌نماید

نیم خالی ز درگاه تو ورچه

مرا هرکس ز هر در می‌نماید

ز گردون نیست خالی جرم خورشید

وگر صد جای دیگر می‌نماید

ز بهر مدح تو پرورده‌ام لفظ

سخن زیرا مخمر می‌نماید

همی تا دهر ابلق زای باشد

همی تا چرخ اختر می‌نماید

مطیع و رام بادت ابلق دهر

که چرخت خود مسخر می‌نماید

شمارهٔ ۴۲ - قصیده

همه میامن این روزگار میمون باد

همه سعدت این حضرت همایون باد

برآسمان معالی و اوج برج شرف

قران مشتری و آفتاب میمون باد

نثار گردون بر فرق رفعتت نرسد

نثار گردون هم درخور چنو دون باد

طواف چرخ بگرد سرای میمونت

چو گرد خیمه لیلی طواف مجنون باد

صدای صیت تو مساح قطر گردون گشت

نفاذ امر تو سیاح ربع مسکون باد

اوامر تو سر تازیانه قدرست

نواهی تو دوال رکاب گردون باد

معانی تو برون از تو هم چندست

معالی تو فزون از تصرف چون باد

نسیم خلق تو مشموم مشک اذفر شد

لعاب کلک تو جلباب در مکنون باد

جهان ز کلک تو و خاتمت چو بدرقه یافت

ز درد حادثه تا نفخ صور مأمون باد

اگر برای تو نبود مسیر هفت انجم

نه آشکوب فلک پست همچو هامون باد

عدو اگر زر نابست و گوهر ناسفت

چو زر و گوهر مضروب باد و مطعون باد

بروزگار تو اندر که موسم عدلست

وشاق تیغ بحبس نیام مسجون باد

ز یمن دولت بیدار و حسن تدبیرت

دماغ فتنه پر از شاخهای افیون باد

گه ترشح جود تو هر سر انگشتی

زهاب دجله و نیل و فرات و جیهون باد

وظیفه های ملک بر دعات مقصورست

سفینه های فلک از ثنات مشحون باد

هر آن نفس که ز تو روزگار برباید

بطول عمری بردور چرخ مضمون باد

سوار ابلق چرخ ارنه در حمایت تست

ز لشگر حدثان بر سرش شبیخون باد

عدوت را چو دویتت قصب بناخن در

چو لیقه ات درو دیوارهاش اکسون باد

ز خوان زندگی و از نواله روزی

نصیب دشمن جاه تو طشت و صابون باد

گه مباحثه زاسرار علم خاطر تو

دلیل حجت معقول و علم مظنون باد

حسودت ار بمثل هست جمله گنج روان

زبهر عصمت در زیر خاک مدفون باد

زقرعه های شرائین خصم دولت تو

همیشه صفحه شمشیر مرگ پر خون باد

ز شیشه های تهی فلک بدهن غرور

سر عدو که بریده بهست مدهون باد

چوریش احمق او دستمال موسی شد

سر مطوق او پایمال قارون باد

گه مدیح تو در جلوه معانی بکر

ضمیر من تتق صد هزار خاتون باد

کمینه لفظ چو مریم هزار عیسی زای

کمینه حرف چونون ظرف چند ذوالنون باد

چو طبع تو همه وزنش لطیف باد و سلیس

چو شکل تو همه الفاظهاش موزون باد

فزون ازین نبود جاه می ندانم گفت

که منصب و شرفت زانچه هست افزون باد

همیشه تا که قدر از بهر خیل وجود

گه توالد پیوند کاف با نون باد

بقا و مدت عمر تو در علو مکان

زضبط عقل وزحد شمار بیرون باد

همت بدست سخا اندرون ید بیضا

همت بسر سبزی روی بخت گلگون باد

مرا زفرت امانی بخیر محصولست

ترا زچرخ مقاصد بنجح مقرون باد

بدین دعا که بگفتم عقیب هر بیتی

زسدره روح امین گفته یارب ایدون باد

شمارهٔ ۴۳ - در مدح بدرالین عمر

رخ خوب تو ناموس قمر برد

لب لعل تو بازار شکر برد

بنفشه گرچه بازاری همیداشت

چو زلف دید سردر یکدیگربرد

گل سرخ از تو می بربست طرفی

که رویت آب گل از یانظر برد

چو خورشبد از رخ تو نور برداشت

قمر زو بردو پس گل از قمر برد

بلعلت کردم از زلف تظلم

که از صبر و دل و جانم اثر برد

بزیر لب همی خندید و میگفت

برو سهلست اگر خود اینقدر برد

نپرسی زین دل مسکینم آخر

که باخوی تو عمری چون بسر برد

هر آنکو برزبان نام تو آورد

چو لاله در دهان خون جگر برد

چه جوئی از من مسکین تو باری

که هجران تو از من خشک و تر برد

بقصد جان من رنجه مکن دست

که جان خودرخت خویش اینک بدرد

ترا این بنده دانی بد نبودست

وگربد بودرفت و دردسر برد

بدم نزدیک تو چون حلقه در گوش

غمت چون حلقه ام زانسوی در برد

زباغ حسن تو کمتر خورد بر

کسی کو رنج برتو بیشتر برد

دلم چون عاجز از کارتو درماند

زتو شکوه ببدرالدین عمر برد

هنر مندی که گردون با همه قدر

زطبع گوهر پاکش هنر برد

جوان بختی که خورشید سعادت

زفرطالع سعدش نظر برد

صبا از بوی خلق اومدد یافت

صدف از نظم لفظ او گهر برد

بمجلس جلوه همچون زهره آورد

بمیدان حمله همچون شیر نر برد

بمیدان هنر اسب کرم تاخت

بچوگان وغا گوی ظفر برد

بنات النغش را خود منصبی ساخت

که در پیشش کمر شمشیر زر برد

چو سوی لب برد جام می لعل

تو گوئی ماه را نزدیک خور برد

نخیزد زان بزرگی این تواضع

که صد سجده برهر مختصر برد

نهال نو رسیده از بزرگی

که خلقش رونق باد سحر برد

چو رای صیدش آمد شیر گردون

بحیلت جانی از دستش بدر برد

بروز عرض او بهرتفاخر

مه و خورشید در پیشش سپر برد

اجل چون کرد قصد جان خصمش

سر پیکان اورا راهبر برد

ثبات حزم او سنک از قضا یافت

نفاذ امر تک از قدر برد

چه دستست اینکه از بس بخشش و جود

بچشم هر کسی را خطر برد

همیشه تا بگویند اینکه خورشید

زخاور رخت سوی باختر برد

تو مطر بخوان و مهماندار و می خور

که خصمت نوحه خوان و مویه گر برد

شمارهٔ ۴۴ - درمدح امام اجل عزالاسلام معین الدین حسین

باز خورشید چرخ رخشان شد

باز کار جهان بسامان شد

چشم اسلام باز روشن گشت

لب امید باز خندان شد

روز تاریک گشته روشن گشت

کار دشوار بوده آسان شد

باز عیسی ز مهد روی نمود

باز دجال فتنه پنهان شد

آخرین یارب مسلمانان

مدد لطف و فضل یزدان شد

چون گزاریم شکر این نعمت

که حقیقت ز حد امکان شد

تا بدانند کز پریشانیت

کار اسلام چون پریشان شد

تنت از رنج تب چو گشت ضعیف

تب ترابود و چرخ لرزان شد

نه لب برق خنده زد زین غم

نه ستاره سپید دندان شد

مسند شرع بی مهابت تو

از لباس شکوه عریان شد

منبر وعظ تو چو حنانه

هم دوتا گشت و هم بافغان شد

چرخ بهر دعات صوفی وار

دلق پوشید و سبحه گردان شد

عرش میخواند آیه الکرسی

آسمان لن یصیبنا خوان شد

گاه طاوس سدره چون طوطی

قل هوالله خوان بالحان شد

گاه عیسی برقیه می آمد

بزمین چون طبیب حیران شد

عاف یارب و اشف مرضانا

ورد تسبیح هر مسلمان شد

مهر میگفت صبح را که مخند

نشنیدی که خواجه نالان شد

صبح میگفت مهر را که مترس

ذات پاکش نه جوهر جان شد؟

ذکر وحشت نمیکنم آن رفت

رنج بگذشت و غم بپایان شد

چرخ بیخردگی اگر کردست

عذرها گفت از ان پشیمان شد

بهر آنچت اشارتست اکنون

طاعت آورد و بنده فرمان شد

رنج اگر چند صعب بود گذشت

کوری احمقی که تاوان شد

چه شماتت کند عدو که ترا

عارضه چند روز مهمان شد

جرم ماه ار نحیف شد زمحاق

عزا و بین هزار چندان شد

خصم گوریش کن که خواجه ما

بر سر درس و ختم قرآن شد

می چه پنداشت حاسدت آخر

که مگر ماهتاب کتان شد؟

یا خران را نموده اند بخواب

که رفعناه نقش پالان شد

گاو ریشی همی نباید کرد

که بهاراست وپشم ارزان شد

روز کوری اوست گر خفاش

دشمن آفتاب رخشان شد

دشمنان را قفا همی خارد

نیت روی مردمی آن شد

تیغ شو چون حسودگردن گشت

پتک شو چون عدوت سندان شد

مارشد مور از آنکه مهلت یافت

سربکوبش وگر نه ثعبان شد

کافر نعمت ترا این بس

که اسیر وبال کفران شد

شوخی زاهدان حال نمای

آفت کشت و منع باران شد

همه ناموس کرد و کبر آخر

هم تبلبیس چون تو نتوان شد

ما ندیدیم در جهان باری

هیچ دیوی که او سلیمان شد

تا که گویند زاهل علم کسی

درفقیهی عدال نعمان شد

از تو خالی مباد مسند شرع

کز تو بنیاد ظلم ویران شد

باد قربانت خصم میش ارچه

بهر اسحق کیش قربان شد

شمارهٔ ۴۵ - در مدح معین الدین حسین هنگام ادای حج

شیرمردان چو عزم کار کنند

کار ازین گونه استوار کنند

آبخور زاتش سموم آرند

خوابگه در دهان مار کنند

پیش تیر بلا سپر گردند

نزد شیر اجل گذار کنند

پای بر گردن مراد نهند

پشت بر روی روزگار کنند

کم ناموس و سروری گیرند

ترک آشوب و کاروبار کنند

فرقت از اهل و از وطن جویند

هجرت ازیار و از دیار کنند

پس پشت افکنند منصب و جاه

روی در روی اضطرارکنند

کله خواجگی فروگیرند

بندگی محض اختیار کنند

سنک بردل نهند و بار کشند

مهر برلب نهند و کار کنند

جان شیرین نهند برکف دست

بس حدیث دیار و یار کنند

کاخ و کاشانه راکنند وداع

در دل بادیه قرا ر کنند

سهم ان راههای مردم خوار

پیش چشم امید خوار کنند

جان و جاه و سر و زر اندازند

خرج آن راه از ین چهار کنند

هرکجا عشق لایزال آمد

سر وزر را چه اعتبار کنند

دیده از هر چه هست بردوزند

تا چنین دولتی شکار کنند

تکیه گه بر حضیض کوه زنند

پای گه در شکاف غار کنند

بالش پر زسنگ خاره نهند

بستر گل زنوک خارکنند

گله از عندلیب و از طوطی

باشتر مرغ و سوسمار کنند

بر امید وصال خانه دوست

شربت زهر خوشگوار کنند

از بزرگان عجب نباشد اگر

کار های بزرگوار کنند

مقبلانرا چو وحی باشد رای

همه اندیشه استوار کنند

پس برهنه شوند چون شمشیر

تا که بانفس کار زار کنند

جان روحانیان قدسی را

وقت لبیک شرمسار کنند

چیست رمی الجمار نزد خرد

نفس اماره سنگسار کنند

چون بموقف رسند از پس شوط

سنگ آن راه اشکبار کنند

دستهای نیاز وقت دعا

راست چون پنجه چنار کنند

چون عروس حرم کند جلوه

جان شیرین براو نثار کنند

سقف مرفوع و خانه معمور

همه سکنی در آن جوار کنند

وز پی بوس خال رخسارش

سر فشانند و جانسپار کنند

خواجه لالای حجره بینی

که بدیدارش افتخار کنند

شب و مشک و سواد دیده زدل

کسوت او همی شعار کنند

خلفا جامه و سلاطین چتر

همه زان رنگ مستعار کنند

حبشی صورتی که سلطانان

دست بوسش هزار بارکنند

آن سبه جامه میر حاجب بار

کش امیر سرای بار کنند

سیر نادیده هیچ چهره وصل

مرکب هجر راهوار کنند

لاجرم از برای محملشان

ناقه الله بر قطار کنند

ملاء عرش از سرادق حفظ

گردشان خندق و حصار کنند

مرتبتشان ز چرخ بگذارند

خواجگیشان یکی هزار کنند

هر غباری که در فضای هوا

گر پیاده و گر سوار کنند

روشنان فلک برای شرف

کحل اغبر ازان غبار کنند

حور خلخال ناقه حجاج

بهر تشریف گوشوار کنند

زانسپس سالکان راه خدای

چون سوی قبله پاقرار کنند

اولا نام صاعد مسعود

حرز بازوی روزگار کنند

شرح اخلاق او حدی سازند

حاج چون بر شتر مهار کنند

ساکنان صوامع ملکوت

بر دعای وی اقتصار کنند

ذکر باقیش بر صحیفه روز

بسیاهی شب نگار کنند

ا ی بساکز برای این تشریف

کعبه و روضه انتظار کنند

تا همی کعبه را بهر دو جهان

مأمن هر گناهکار کنند

حرم خواجه باد کعبه خلق

تاکش از کعبه یادگار کنند

سال عمرش چنانکه هندسه زان

قاصر آید اگر شمار کنند

شمارهٔ ۴۶ - قصیده

ایکه خورشید زشرم دل تو آب شود

هفت دریا زسرانگشت تو غرقاب شود

حاکم مشرق و مغرب که همی بهر شرف

باغ اقبال ترا چرخ چو دولاب شود

کلک دین پرور تو واهب ارزاق شدست

رای روشنگر تو ملهم الباب شود

جرم خورشید اگر عکس پذیرد زدلت

در هوا ذره چو گاورسه زرناب شود

کان و در یاز دل و دستت اراندیشه کنند

دل دریا بچکد زهره کان آب شود

عقل هرگه که کند رای تو تعلیم گری

لوح زیر بغل آورده بکتاب شود

باد لطف تو اگر بردل افعی گذرد

قطره زهر در او شربت جلاب شود

حزمت ارحصن شود دافع تقدیر بود

عزمت ارتیغ شود قاطع انساب شود

کوه اگر از گره ابروی تو یاد کند

آهن اندر دل او قطره سیماب شود

گرگ از انصاف تو همخوابه میشان گردد

قصب از عدل تو پیرایه مهتاب شود

جرم خوشخندد چو ن لطف تو عفو اندیشد

مرک خون گرید چو نقهر تو در تاب شود

هر کجا پرتورای تو کند جلوه گری

صبح روشنگر ازودر پس جلباب شود

خرج یکروزه خوانت نه همانا که بود

گر زمین زر شود و نامیه ضراب شود

عقل اگر شرح دهد جزوی از اخلاق ترا

صفحه نه ورق چرخ درین باب شود

چونکه من دست ترا دریا خوانم زشرف

قطره در حلق صدف لؤلؤ خوشاب شود

خم این قوس قزح چیست برین روی سحاب

گرنه از دست تو هر وقت بمحراب شود

چرخ اعدای ترا بهر چه فربه دراد

بهر روزی که در او خشم تو قصاب شود

هرکه او قصد بجاه تو کند زودنه دیر

کسوه حجر او جامه حجاب شود

خصم از قلعه پیروزه حصار ار سازد

قهر بارو فکنت معول و نقاب شود

دم خلق تو اگر روی بصحرا آرد

خار پشت از اثر لطفش سنجاب شود

باد قهر تو اگر بر جگر دهر وزد

لعل دل کان قطره خوناب شود

هرکه در خدمت تو پشت نکردست کمان

سرش از دوش چنان تیر بپرتاب شود

پیش خطت چو شود خازن اسرار تو کلک

مقله خواهد که ترا نایب بواب شود

ای بزرگی که مباهات کند تیر فلک

گر ترا روزی از زمره نواب شود

همه صاحب هنران بنده این در گاهند

چه شود بنده گر از جمله اصحاب شود

سخن من به ازین گردد در مدحت تو

غوره گویند بتدریج که دوشاب شود

گوهر از لفظ تو دزدیم و فروشیم بتو

کاب دریا بهمه حال بدریاب شود

تا ببستان زسحاب کرم و شبنم جود

کشت امید کسی تازه و سیراب شود

خیمه دولت و جاه تو چنان ثابت باد

کش ازل میخ عمود و ابد اطناب شود

شمارهٔ ۴۷ - کتب الیه رشید الدین الوطواط

چون روی تو ماه سمانباشد

چون زلطف تو مشک ختانباشد

فاجابه رحمه الله

چون دلبر من بیوفا نباشد

کش هیچ غم کار ما نباشد

اندر دل او جز ستم نیاید

وندر سر او جز جفا نباشد

د رسایه آن آفتاب رخشان

یک ذره دلم بی هوا نباشد

آنرا که زدست افعی دوزلفش

بهتر زلبش مومیا نباشد

یک بوسه بجانی قرار دادیم

آه ار لب اورا رضا نباشد

گفتم که چرا دل همی بری گفت

در مذهب عاشق چرا نباشد

ایدل تو همه برگ عیش سازی

زان کار تو جز بینوا نباشد

جان میدهی آنرا من ندانم

کو باشد یار تو یا نباشد

عاشق شده تن فرا بلا ده

کاین عشق بتان بی بلا نباشد

ایدوست روا داری اینکه هرگز

یک حاجتم از تو روا نباشد

صد وعده که دادی یکی وفا کن

یا با رخ نیکو وفا نباشد

بر زلف تو رشک آیدم از انروی

کز روی تو یکدم جدا نباشد

خواهی که نباشدبشهر فتنه

آن روی نهان دار تا نباشد

خنده مزن ایجان زگریه من

کاین لایق آنخوش لقا نباشد

ا زخنده شنیدی که دل بمیرد

زانست که گل را بقا نباشد

بیگانه مشو چون دلست و جانست

بیگانه چنین آشنا نباشد

یک بوسه بده خونبهایم آْخر

هر چند مرا خونبها نباشد

جز جور مکن گر کنی که انصاف

در سنت خوبان روا نباشد

گفتی که مخورغم که من ترایم

این دولت دانم مرا نباشد

روی تو تمنای مقبلانست

شایسته چون من گدا نباشد

وصل تو چو شعر رشید دینست

کو محرم هر ناسزا نباشد

رادی که بجز بهر خدمت او

گردون خمیده دوتا نباشد

بحری که نکوتر زگفته او

الا سخن انبیا نباشد

چون خط شریفش نگار نبود

چون طبع لطیفش هوا نباشد

چون رای وی از روشنی و رفعت

خورشید بوسط السما نیاشد

زان داد سخن میدهد که در شعر

قادر تر ازو پادشا نباشد

وقتی که کند عقل حل اشکال

جز رای ویش مقتدا نباشد

ای آنکه ببالای مدحت تو

از کسوه دانش قبا نباشد

چون لفظ تو آب حیات نبود

چون خلق تو باد صبا نباشد

چون تو یدبیضا نمائی از کلک

ناموس کلیم و عصا نباشد

از روی شرف جز زخاکپایت

در چشم خرد توتیا نباشد

بی سایه کلک تو نیست علمی

چون گنج که بی اژدها نباشد

گر گویم بحری محال نبود

ور گویم ابری خطا نباشد

کاین چون تو بوقت سخن نبارد

وان چون تو بگاه سخا نباشد

جز شعر تو خواندن حلال نبود

جز مدح تو گفتن روا نباشد

نزدیک من آن یک قصیده تو

ملکی است که آنرا فنا نباشد

جاوید بماناد صیت فضلت

دردست من الادعا نباشد

آری بعا اقتصار باید

چون قوت مدح و ثنا نباشد

شمارهٔ ۴۸ - اثیرالدین ابهری در مدح جمالدین گوید

از طبع تو جزگهر چه خیزد

بالفظ تو جز شکر چه خیزد

استاد جمال الدین در جواب فرماید

با کلک تو از گهر چه خیزد

بالفظ تو از شکر چه خیزد

با پرتو خاطر شریفت

از عکس شعاع خور چه خیزد

بی نام تو از سخن چه آید

بی نامیه ازشجر چه خیزد

در عالم جان و خطه عقل

از نظم تو پاک تر چه خیزد

در معرض لفظ روشن تو

از اختر باختر چه خیزد

چون بحر علوم تو زند موج

از صد صدف دررچه خیزد

وقتی که زشعر دم زنی تو

از سرد ذم سحر دم سحر چه خیزد

چون کوزه زشعر تو گشایند

از نغمه کاسه گرچه خیزد

لفظ خوش تست قوت دلها

از شربت گلشکر چه خیزد

میر سخنی سخن غلامت

به زین زجهان حشر چه خیزد

کان هنری اگرچه گویند

زر باید از هنر چه خیزد

بی زر ز هنر هنر چه آید

بی نم زشجر ثمر چه خیزد

از مردم بی درم چه آید

وز دیلم بی تبر چه خیزد

آنرا که نداد چرخ دولت

از دانش بحر وبر چه خیزد

نادانی و دولت ای برادر

زین دانش بی خطر چه خیزد

زر باید خاک بر سر شعر

زوگرد نخیزد ار چه خیزد

چون شعر در اصل معتبر نیست

زین گفته پر عبر چه خیزد

چون نیست سخن شناس دردهر

پس زین در روغررچه خیزد

در جلوه بنات فکر ما را

زین مشتی کور و کرچه خیزد

آنکسکه شناسد او خود از ماست

ور همچو خودی نگر چه خیزد

وانکس که نداند ارچه خواهد

از جاهل مدح خر چه خیزد

نقدی رایج شناس تحسین

زاحسنت و زماقصر چه خیزد

گیرم که سری شوم زعالم

از عالم سر بسر چه خیزد

از دایره کو همه سر آمد

جز گشتن گرد سر چه خیزد

چون کشتی مانشست بر خشک

زین بحر لطیف تر چه خیزد

چون پی سپر همه جهانیم

زین شعر فلک سپر چه خیزد

بر دوخته چشم باز او را

از قوت بال و پر چه خیزد

بافر چو هماست و استخوانست

خوردش چو سگان ز فرچه خیزد

سرو آمده سایه دار لیکن

از وی چو نداشت بر چه خیزد

صد دست چنار دارد اما

از دست تهی نظر چه خیزد

این چه سخنست هم سخن به

در روی زمین زهر چه خیزد

معشوقه ذلگشا سخن دان

از دلبر سیم بر چه خیزد

دانش طلب از درم چه آید

معنی نگر از صور چه خیزد

بهتر خلف از جهان سخن خاست

از ذختر و از پسر چه خیزد

مرداز هنر آدمیست ور نه

از نسبت بو البشر چه خیزد

فضل و هنر است زینت مرد

از حلقه و از کمر چه خیزد

تن را چو برهنه ماند از علم

از کسوت شوشتر چه خیزد

دل زنده بعلم باید ار نی

از جنبش جانور چه خیزد

جان را بعلوم پرورش ده

ایمرد زخواب وخور چه خیزد

حاصل ز طعام چرب و شیرین

جز ضربت نیشتر چه خیزد

با تازه سخن زر کهن چیست

این رو حست از حجر چه خیزد

وقتی که همی نفس زندصبح

زاختر بسپهر بر چه خیزد

جانی که سخن سزاست طوطی

از همه هدهد تاجور چه خیزد

نرگس که بیافت شش درم سیم

زانش بجز از سهر چه خیزد

از گل که زریست در میاننش

جز خنده دلشکر چه خیزد

جز سوزش و جز گداز و کریه

از شمع و زتاج زر چه خیزد

ایدل دل از ینمقام بگسل

بر خیز کزین مقر چه خیزد

زین منزل پر خطر چه آید

زین گنبد پرگذر چه خیزد

در دهر دو رنگ دل چه بندی

زان صفوت وزین کدر چه خیزد

چرب آخور تست عالم جان

زین شورستان شر چه خیزد

از گردش چرخ و سیر اختر

خیرو شر و نفع وضر چه خیزد

زان دیده دیده دوز بندیش

زین پرده پرده در چه خیزد

از بند چهار و هفت بر خیز

زین مادر و زان پدر چه خیزد

زین خانه چار حد چه آید

زین حجره هفت در چه خیزد

از چاه برآر یوسف جان

زین شاه بچاه در چه خیزد

بر بام فلک خرام یکره

زین گشتن در بدر چه خیزد

دعوی نکنم که این بدیهه است

در شعر زما حضر چه خیزد

خود مبلغ علم و غایت جهد

این بود وزین قدر چه خیزد

گفتم مگرم سخن دهد دست

دانستم کز مگر چه خیزد

بهتر نیکی بدست پیشت

با آنکه زبد بتر چه خیزد

در عهد تو از تعرض شعر

جز سوز جگر دگر چه خیزد

جایی که همی نفس زند مشک

از سوخته جگر چه خیزد

خورشید چو گشت سایه گستر

از ذره مختصر چه خیزد

چون ابر کشید خنجر برق

از ناوک یک شرر چه خیزد

جائی که زره گر است داود

از سلسله شمر چه خیزد

چون مهر کند فلک سوار ی

از چالش لاشه خر چه خیزد

چون اختر جمله دیده آمد

ا زنرگس بی بصر چه خیزد

گرچه ز توأم چنانکه گفتی

کز طبع تو جز گهر چه خیزد

مه یافت نظر زجرم خورشید

بنگر کش از ان نظر چه خیزد

لیکن چو رسد بجرم خورشید

از دایره قمر چه خیزد

گفتم با شارت تو این شعر

وز گفتن این بدر چه خیزد

هم رخصت تست تا بگویی

زین شاعر بی خبر چه خیزد

شمارهٔ ۴۹ - بیکی از بزرگان که اورا بسوی خود خوانده نگاشته است

ای سخا را از کف تو پیشخورد

وی خرد را پیش رایت چشم درد

خلق تواهل هنر را دستگیر

جود تو مرد خرد را پایمرد

تیز با حزم تو کوه کند سیر

کند با عزم تو چرخ تیز گرد

عرصه میدان تو گوی زمین

شمسه ایوانت چرخ لاجورد

جز بحکمت کعبتین سعد و نحس

نیست گردان از بر این تخت نرد

آفتاب اندر عرق گشته است غرق

بسکه او ازرای تو تشویر خورد

باشد آنگه کت بود رای عطا

گردد آنگه کت بود عزم نبرد

چهره خورشید از شرم تو سرخ

گونه مریخ از بیم تو زرد

بنده را لطف طلب کردست لیک

هیبتت میگویدش کز راه برد

ای سلیمان فر زبلبل یاد کن

زانکه از هدهد نخیزد هیچ گرد

از هنر بر وی گمانی برده

او نه آنست این بساط اندر نورد

چون معیدی میشنو اورا مبین

کاین گمان عکسست و عکسش نیست طرد

صبح پیش آفتاب ار دم زند

سرد باشد عاقلان دانند سرد

سوزش پروانه باشد وصل شمع

مرگ باشد مرجعل را بوی ورد

من چو خفاشم که عیب خود شناخت

پرده شب ستر عیب خود شمرد

نی چو نیلوفر که از تر دامنی

در بر خورشید بر خود جلوه کرد

زو سخن باید طلب کردن نه او

میوه جوی از شاخ او نه بیخ برد

کورو کر باشد صدف چون بنگری

در طلب کن گرد کور و کر مگرد

بنده سر تا پای آهو آمدست

مشک جو آهو مجو ای شیر مرد

تا چو آید خور سوی برج حمل

معتدل گردد هوا را حر وبرد

سایه ات پاینده باد و بخت جفت

ای بحسن رای چون خورشید فرد

شمارهٔ ۵۰ - در مدح صدر اجل اوحدالدین

باد بهار رخت بصحرا همی کشد

در صحن باغ مفرش دیبا همیکشد

نوروز میکشد ز ستبرق بباغ فرش

یارب که چون لطیف و چه زیبا همیکشد

نرگس نگر که گفتی از رویلون و شکل

ماه چهارده بثریا همی کشد

گوئی قبای غنچه و دست صبا بهم

چون جیب یوسفست و زلیخا همیکشد

نرگس بباغ در همه تن چشم از ان

کش میل دل بسوی تماشا همیکشد

دلسوخته است لاله نگوئی زبهر چه

از بسکه نازنرگس رعنا همیکشد

وان مشک بید خوشدم سر زیر پوستین

گوئی هم از بیقت سرما همیکشد

از بس شکوفه، شاخ تو گوئی کلیم وار

از آستین برون ید بیضا همیکشد

در صحن باغ کلک صبا از گل و سمن

صد نقش بر صحیفه مینا همیکشد

بر کاغذ سحاب که منشور خرمیست

قوس قزح علامت طغرا همیکشد

برق ا ز نیام ابر ستد تیغ آبدار

بر دشمنان خواجه دنیا همیکشد

کان مکارم او حددین صدر روزگار

کش بخت سوی ذروه اعلا همیکشد

کلک از پی مصالح دراد نه بهر آنک

چون دیگران فذلک و منها همیکشد

خورشید میل زر نه بدان گرم میکند

تا خیره در دودیده حربا همیکشد

رایش مدار گنبد گردون همیدهد

حکمش زمام مرکز غبرا همیکشد

زانعام او شناس که فضل فتاده پست

امروز سر بگنبد دروا همیکشد

نأثیر آفتاب بود این نه فعل ابر

کز جرم اب قطره ببالا همیکشد

رای متین او بزبان فصیح کلک

اسرار غیب جمله بصحرا همیکشد

ایخواجه که هرچه در آفاق فاضلیست

داغت بطوع بر همه اعضا همیکشد

گردون صدای مدح تو کان عقد گوهر ست

در گوش هوش صخره صما همیکشد

هر بدره که شمس ودیعت دهد بکان

جودت ازو بغارت و یغما همیکشد

حاشا اگر کشید ز معشوق عاشقی

ان نازها که جود تو از ما همیکشد

جائی رسیده زبزرگی و احتشام

کاندیشه در تو سر سوی سودا همیکشد

هم غایت شقاوت و خذلان او شناس

امروز دشمنت که بفردا همیکشد

خصم تو زنده به بکف حادثات در

تا انتظار مرگ مفاجا همیکشد

شاعر که درمدیح تو کو شد بود چنانک

منقار مرغ آب زدریا همیکشد

وانکو سخن بنزد تو ارد چنان بود

کانکس ببصره سله خرما همیکشد

تا باد نو بهار ز تأثیر اعتدال

کافور تر ز عود مطرا همیکشد

پیوسته باد عمر تو بامد روزگار

آنجا که مده باقضا همیکشد

شمارهٔ ۵۱ - در شکایت از روزگار و مرثیت

هیچ رنگ عافیت در خیر عالم نماند

هیچ بوی خوشدلی با گوهر آدم نماند

از براین خاک یکتن آسوده نیست

زیر این سقف مقرنس یک دل خرم نماند

جر نحو ست نیست قسم ما زدوران فلک

کوکب سعد ایعجب گوئی در ین طارم نماند

دیو فتنه برجهان عافیت شد پادشا

با سلیمان سلامت حشمت خاتم نماند

آفتاب عمر عالم بر سر دیوار شد

تا نه بس گویند اناالله این عالم نماند

دینی اندر نزع افتادست ای اسرافیل خیز

دردم آن صور ار همی دانیکه جز یگدم نماند

گر جهان بیمرد شد شب چون بغم آبستنست

تخت را جمشیدنی و رخش را رستم نماند

تن بزن بازحمت نا جنس چو نکس نیست اهل

دم مزن ازغصه ایام چون همدم نماند

گر همه صحرای عالم غم بگیرد ونیست غم

چون مرادر تنگنای سینه کنج غم نماند

شد نعم معزول از شغل مروت آنچنانک

حکم جزم امروز جز با حرف لا و لم نماند

حیلتی کن مرگرا چون درد از در ما ن گذشت

چاره کن صبررا چون ریش را مرهم نماند

غیب خواجه چنان بر ما منغص کرد عیش

کز همه لذات دنیا مان جز این مقدم نماند

مقدم صدر جهان گفتیم سور دولتست

سور هست آری ولی آن نیز بی ماتم نماند

شد یقین مار ا که در عالم نخواهد ماند کس

کانکه جان جان ازو میزاد بنگر هم نماند

بادو بازوبد جهان چو نخواجه کو نین رفت

دانکه در عالم جز این یکباز وی محکم نماند

چو ندر آمد وقت رحلت کوفت خواجه کوس مرک

طیبین للطیباتست مبهم نماند

چو نکه از فرزند و خال و عم ندید او حاصلی

لاجرم در بند فرزندان و خال و عم نماند

بر قضای آسمانی چون رضا بود از نخست

زان در ابروی رضایش هیچ پیچ و خم نماند

شد نهان در آستین غیب آندست جواد

ای در یغا کاستین آن کرته را معلم نماند

او برفت و ماند از روی زاده او یادگار

ماند بر جا عیسی مریم اگر مریم نماند

شمارهٔ ۵۲ - در مدح طغرل شاه سلجوقی

عشقت سوی هر که راه بر گیرد

اول غم تو گواه برگیرد

گر عکس رخت برآسمان افتد

مه وای فضیحتاه بر گیرد

بنمای خود آن چه زنخدان را

تا یوسف راه چاه برگیرد

بگشای چو گل قبای زنگاری

تا لاله ز سر کلاه بر گیرد

مشاطه تست چرخ ازآن هر روز

آیینه خود پکاه بر گیرد

ترسد که از آه عاشقان تو

آیینه چرخ آه برگیرد

گر رنجه شود شبی خیال تو

سوی رهی تو راه بر گیرد

رنجی ز تن ضعیف بردارد

دردی ز دل تباه بر گیرد

لیکن نتواند از سرشک من

الا که ره شناه بر گیرد

دل چون زغمت تسلی جوید

اندیشه مدح شاه بر گیرد

سلطان زمین شه زمان طغرل

کش گردون بارگاه بر گیرد

در موکب او فلک تفاخر را

چتری ز شب سیاه بر گیرد

فرمان وی ا ربحواهد از گردون

این جنبش عمر کاه برگیرد

عدلش پی آن رود که در عالم

رسم بد داد خواه بر گیرد

ای آنکه سخایت ارتفاع کان

هر روز هزار راه بر گیرد

گردون کبودکی دلش آید

کش مثل تو پادشاه برگیرد

این دلق کبود چیست بگذارش

تا خادم خانقاه بر گیرد

مبداء بسلام تو کند خورشید

پهلو چو ز خوابگاه بر گیرد

گر رأی تو بر فلک زند شعله

مه زحمت خود زراه برگیرد

ور خود غلط افتد آفتاب ازوی

خود پرده اشتباه بر گیرد

سیاره ز بهر توتیای چشم

خاک درت از جباه بر گیرد

جود تو همه سؤال بر تابد

عفو تو همه گناه بر گیرد

خشم تو کمر زکوه بگشاید

رأی تو کلف زماه بر گیرد

حلم تو بقوت ثبات خویش

گردون و ومأسواه برگیرد

والله که اگر حساب جود تست

لا از سر لااله بر گیرد

گر عدل تو بر ستم زند بانگی

بیچاره چگونه کاه بر گیرد

طرفه نبود اگر بعدل تو

آتش رمش از گیاه بر گیرد

هر کس که بجاه تو بد اندیشد

دل زود زمال و جاه بر گیرد

با حمله تو عدو کم از کاهست

ور کوه ز جایگاه بر گیرد

در رزم اگرش بجان امان دادی

زان باید کانتباه بر گیرد

شطرنجی اگر چه چربدست آمد

عادت نبود که شاه بر گیرد

تا چرخ مشعبد اندرین حقه

گه بنهد مهره گاه بر گیرد

بادات جهان بکام تا حظی

زین دولت و تاج و گاه بر گیرد

شمارهٔ ۵۳ - در نکوهش دنیا

الحذار ای غافلان زین وحشت آباد الحذار

الفرار ای عاقلان زین دیو مردم الفرار

ای عجب دلتان بنگرفت و نشد جانتان ملول

زین هواهای عفن وین آبهای ناگوار

عرصه‌ای نادلگشا و بقعه‌ای نادلپذیر

قرصه‌ای ناسودمند و شربتی ناسازگار

مرگ در وی حاکم و آفات در وی پادشاه

ظلم در وی قهرمان و فتنه در وی پیشکار

امن در وی مستحیل و عدل در وی ناپدید

کام در وی ناروا صحت در او ناپایدار

سر در او ظرف صداع و دل در او عین بلا

گل در او اصل زکام و مل در او تخم خمار

مهر را خفاش دشمن شمع را پروانه خصم

جهل در دست تیغ و عقل را در پای خار

ماه را نقص محاق و مهر را ننگ کسوف

خاک را عیب زلازل چرخ را رنج دوار

نرگسش بیمار یابی لاله‌اش دل سوخته

غنچه‌اش دلتنگ بینی و بنفشه‌اش سوگوار

صبح او پرده در آمد شام او وحشت‌فزای

ابر او پیک گذار و برق او خنجر گذار

اندرو بی تهمتی سیمرغ متواری شده

وانگهی خیل کلنگان در قطار اندر قطار

ناف آهو دیده مستودع چندین بخور

شودهان شیربین باآن بخراز بس بخار

رو، دریا بین پر از آژنگ از بس خارو خس

وانگهی جیب صدف بین درج در شاهوار

باز دروی با هنر ها دیده ها بر دوخته

کرکس خس طبع دروی از تنعم دیده خوار

اندرو طاوس با آن حسن باپای سیاه

پس کشف آندست و پای ز شتر کرده نگار

شیر را از مور صد زخم اینت انصاف جهان

پیل را از پشه صدرنج اینت عدل روزگار

شمع راهر روز مرگ و لاله را هر شب ذبول

باغرا هر سال عزل و ماه را هر مه سرار

از پی قصد من و تو موش همدست پلنگ

وزپی قتل من وتو چوب و آهن گشته یار

تو گزیده اینچنین جائی بر ایوان بقا

راست گویند آن کجا عنوان عقلست اختیار

ای تو محسود فلک هم آزرا گشتی اسیر

وی تو مسجود ملک هم دیو را گشتی شکار

مولد اصلی تو دارالقرار آمد برو

تا ببینی جای خویش آنجا مکن اینجا قرار

هیچ میدانی که اینجابا حرفی مهره دزد

جان همی بازی و خصلی برلب خال قمار

خیزد کاندر عالم جان مسندت افراشتست

برفشان پس دامن از این خاکدان خاکسار

زیر تو گردست و بالا دود بگریز ازمیان

پیش از آن کز دود و گردت دیدگان گردد نگار

سرو تو جفت کمان شد هم نگردی محترز

مشک تو کافور گشت آخر نگیری اعتبار؟

رومی روز آب کارت بردو تو در کار آب

زنگی شب رخت عمرت بردو تو درپنج و چار

چند بر بوی فزونی از پی ده یازده

گاه قندوگاه هار و گاه راه قندهار

از پی روزی چه باید تاختنها تاختن

وز پی بیشی چرا باید دویدن تا تتار

حق چو قسمت کرد ضامن شد بتأکید قسم

هم نمیداری تو رازق را بسوگند استوار؟

حرص دانی چیست؟ رو به بازی طبع خسیس

خشم دانی چیست؟ سگ روئی نفس نابکار

آهوی تست این پلنگی و سگی وروبهی

بگذار مردی از ینان هم بهمشان واگذار

پای در کعبه نهاده بت چه داری در بغل

روی زی محراب کرده سگ چه گیری در کنار

سایه پرورد بهشتی نازنین حور عین

قره العین وجودی نایب پروردگار

بر کفت داده قدم از جام کرمنا شراب

بر سرت کرده ازل از نقد فضلنا نثار

چیست آن آشوب قومی غمزلطف لایزال

چیست آن ناموس مشتی خاک فضل کردکار

جبرئیل از کاروان لطفش ارباز اوفتد

دست قهر کبریا بر شهپرش دوزد غیار

و آسمان از همرهی فضلش ار باز ایستد

گردد اندر ساعت از سنگ حوادث سنگسار

تو چنین بی برگ در غربت بخواری تن زده

وزان برای مقدمت روحانیان در انتظار

در گشاده بار داده خوان نهاده بهر تو

تو چنین اعراض کرده از همه بیگانه وار

چند خواهی بود در مطموره کون و فساد

یکرهی برنه قدم بربام این نیلی حصار

تاجهانی بینی آنجا ایمن از دردفنا

تا هوائی یابی انجا فارغ از حشوغبار

تا چو روح صرف گردی بر حقایق کامران

تا چو عقل گردی بر دقایق کامکار

تاببینی صورت هر چیز را چونانکه هست

تا که بشناسی سر از دستار و گوش از گوشوار

تا خیار آنجا همه سرسبز بینی چون خیار

تا شرار آنجا همه کم عمر یابی چون شرار

خوشدلی خواهی نبینی بر سر چنگال شیر

عافیت جوئی نیابی دربن دندان مار

تاکی اینحال مزور راه باید رفت راه

تا کی این قال محرف کار باید کرد کار

ره بقرآنست کم خوان هرزه یونانیان

اصل اخبارست مشنو قصه اسفندیار

صد هزاران غول در راهند و توحیرت زده

شاهراه از چشم مگذار الله الله زینهار

دوزخ تو چیست میدانی؟ زبان و دست تو

این سخن بازیچه نبود نزد مرد هوشیار

زانکه اینجا اززبان و دست تو گر رسته اند

خواهی آنگه بودن از دوزخ بدانسر رستگار

قوت پشه نداری جنگ باپیلان مجوی

همدل موری نئی پیشانی شیران مخار

چند سختی با برادر ای برادر نرم شو

تا کی آزار مسلمان ای مسلمان شرم دار

بوده یکقطره آب و پس شوی یکمشت خاک

در میان چیست این آشوب و چند ین کارزار

تو بچشم خویشتن بس خوب رویی لیک باش

تا شود در پیش رویت دست مرگ آیینه دار

از درون زیفی زبیرون سرخ رو لیکن چسود

بوته دوزخ همی نیکو برون آرد عیار

دست دست تست انا لحق میزن ایخواجه ولیک

چون بپای دارت آرد مرگ آنگه پای دار

لطمه از شیر مرگ وزین پلنگان یکجهان

قطره از بحر قهر وزین نهنگان صد هزار

از تو میگویند هر روزی دریغا ظلم دی

وز تو میگویند هر سالی عفی الله ظلم پار

روبها گشته است بوالعباس و دلها بولهب

زانکه سرها ذوالخمارست و زبانها ذوالقفار

ظلم صورت می نبندد در قیامت ورنه من

گفتمی اینک قیامت نقد و دوزخ آشکار

آخر اندر عهد تو این قاعدت شد مستمر

در مساجد زخم چوب و در مدارس گیرودار

دین چورایت ضعیف و ظلم چون دستت قوی

امن چون نانت عزیز و عدل چو نعرض تو خوار

وه که سیاف قدر چون میکشد بهر تو تیغ

وه که جلاداجل چون میزند بهر تو دار

جهد آن کن تا درین ده روزه ملک از بهر نام

صدهزاران لعنت از تو بازنماند یادگار

گه زمال طفل میزن لوتهای معتبر

گه زسیم بیوه میخر جامه های نامدار

تا که از تو حشوه های نرم سازد دلق خاک

تاکه از تو لقمه های چرب جوید حلق مار

هم شود زآه کسی خیل سپاهت ترت و مرت

هم کند دود دلی اسب و سلاحت تارو مار

روز سگ میباش و شب مردار تا از خود خوری

همچو آتش کو هم از خود خورد وقت اضطرار

دین بدنیا میفروشی نیست بس سودی در این

باش تا تو بازگیری در قیامت این شمار

تو همی سوزی ضعیفانرا که هین جامه بکن

تو همی سوزی یتیمانرا که هان اقچه بیار

شیخ ابویحیی چگونه داندت زهمچوزر

خواجه مالک چو نتداند سوخت چو قمار

وجه مخموری تو بربوریای مسجدست

وزمسلمانی خویش آنگه نگردی شرمسار

اطلس معلم خری از ریسمان بیوه زن

وانگهی نآید ترا از خواجگی خویش عار

گربدیباهای رنگین آدمی گردد کسی

پس در اطلس چیست گرک و در عبائی سوسمار

باش تا چون باز دراد صدمت یک نفخ صور

هم زمین را از قرار و هم فلک را از مدار

روشنان چرخ رابینی فرو کشته چراغ

بختیان کوهرا بینی فرو کرده مهار

نفسها اماره و لوامه اندر گفتگوی

روحها انسانی و حیوانی اندر کار زار

خویشتن در صورت سگ بازیابی آنزمان

کز سر توبرکشد مرگ این لباس مستعار

شد دراز این تر هات ایخواجه کوته باز کن

کز سخن آن به که باشد در لباس اختصار

ای خدا پیوسته دارامداد لطفت وزکرم

تازه دار ارواح مارا همچو گل درنو بهار

جوشن حفظت ز سفت غفلت ما بر مکش

پرده عفوت ز روی کرده ما بر مدار

زانچه دارم در مپرس و زانچه خوردم وامجوی

زانچه کردم در گذروزآنچه گفتم در گذار

شمارهٔ ۵۴ - من کلامه غفرله

زهی قدرت از عالم فکر برتر

وجود تو بر فرق ایام افسر

جلال تو از فکرت عقل بیرون

کمال تو از مدرج وهم بر تر

بانصاف تو زنده جان شریعت

باقبال تو تازه دین پیمبر

زجاه تو یک پایه این سقف ازرق

زحلم تو یک ذره این گوی اغبر

زهر نقص چون عقل محضی مجرد

زهر عیب چون روح پاکی مطهر

یکی شعله از نور رای تو خورشید

یکی قطره از رشح کلک تو کوثر

نوآموز دستت دل بحر قلزم

لگدکوب قدرت سر قدرت سر چرخ اخضر

بخلق تو شد کسوت جان معطر

بخط تو شد عارض دین معنبر

وجود تو در شرع چون نور ئر چشم

شکوه تو دردست چون عقل در سر

جناب تو مظلوم را حصن محکم

و جود تو درویش را حظ اوفر

اگر مهر چون رای تو بخشدی نور

قراضات زر گرددی در هوا ذر

نسیم رضای تو هر جاکه بگذشت

گل نو شکفته برآیدازآذر

وگر شعله خشمت آتش فروزد

بآب اندر انگشت گردد سمندر

وگر بر خلاف مراد تو گردد

فرو ماند از دور چرخ مدور

بگوهر چو ماننده کردم ترا من

خرد گفت این نیست تشبیه در خور

که گر زاصل پرسند دریا و ابرست

ور از ذات گوئی سرا پای گوهر

چه معنی خوبست کایزد تعالی

نکردست در طینت تو مخمر

سخای تو بودست در هیچ معطلی؟

ضیای تو بودست در هیچ اختر؟

اگر شیر ابخر دهد شرح خلقت

کسش باز نشناسد از شیر مجمر

کسی کاو ز بهر تو بد گفت یاخواست

خلل یا زدین باشدش یا ز مادر

بوقتی که مشغول باشند هرکس

بلهو و صبوح و سماع بدلبر

صبوح تو ختم است و لهوت حکومت

سماع تو قرآن و معشوق دفتر

چه کوتاه دستی و چه پاک دامن

ازآنی تو چون سرو آزاد و سرور

تو آنی که درعهد تو کلک بیمار

بتحقیق نشنید بوی مزور

بعهد تو سوگند خوردست مسند

اگر دید و بیند دگر چون تو داور

همه عمر چونین توانگفت مدحت

که هرگز معانی نگردد مکرر

نه مدحست این خود که گر باز پرسی

همین گویدت خصم وزین نیز بهتر

در اخلاق تو هیچ عیبی نگنجد

ترا عیب حلم است الله اکبر

بلی حلم نیکوست لیکن نه چندان

که دشمن بیکبار گردد دلاور

بدی هم زبهر بدان می بباید

که باآهن آهن بسی بهتر از زر

ملکت فاسجح اگر چند نیکوست

ضربت فاوجع از ان نیست کمتر

نه با هر مزاجی بسازد نکوئی

بهرزه نگفت انکه گفتت و فی الشر

نه در چشم خفاش ظلمت به از نور؟

نه درکام بیمار تلخ است شکر؟

نه کوری افعیست سبزی زمرد؟

نه مرگ جعل میشود ورد احمر؟

تو بگذر این لفظ با دشمنانت

که خود خون شود در رگ خصم نشتر

تو چین اندر ابرو فکن تا ببینی

که در روم لرز آورد قصر قیصر

اگر باد خشمت بدنیا بجنبد

بلارک شود بید را جمله خنجر

در ایام عدلت چه پنداشت دشمن

که بشکست یأجوج سد سکندر

نه مهدی شود هر که بیابد

نه عیسی هر که بنشست بر خر

نه هر کس که او ده درم سیم دارد

بتاجی کند بر نهد همچو عبهر

چگونه بتیغی که برداشت لولی

پس آنگاه با چرخ باشد برابر

چو نارست مردم که بر تن همی پوست

بدرد چو گردد زدانه توانگر

دلیل زوالست مر مهر را اوج

نشان هلاکست مر مور را پر

بسیمی چرا کرد باید تفاخر

که دخلش بتیغ است و خرجش بساغر

عدوی تو گر صبح گردد چو صبحش

نفس همچو خنجر بر آید زخنجر

کرامات گوئیم یا محض اقبال

چنین نهضتی در زمانی مقدر

قدر بو العجب بازیی کرد پیدا

که در وی بس لطفها بود مضمر

بسا شکل مشکل که گردون نماید

که در ضمنش اغراض گردد میسر

همی تا تو در نصرت دین کنی سعی

ترا عون ایزد تمامست یاور

همی نصرت و فتح در جست و مدرج

در انصاف مظلوم و قهر ستمگر

حسود تو گر چند کور و کبودست

معالی قدرت شد او را مصور

شب تیره در غیبت مهر روشن

اگر چه ز انجم همی ساخت لشگر

چو آهیخت خورشید درآبگون تیغ

چو سیماب در لرزه افتند اختر

گل ار کرد بدعهدیی یا دو رویی

که تا رنگ و بوئیش گردد مقزر

چو منشور ملک ریاحین ستاند

بیک بادش اوراق گردد مبتر

زدشمن چو ایمن شدی جای خوفست

که زخم آورداندر گشاد از مششدر

چو دشمن ز قصد تو ایمن نشیند

بقصد تو بر خیزد آنگه مکابر

چو در کار جزئی بسازی تو با خصم

بکلی طمع آرد آنگاه یکسر

چو دشمن بشاشت نماید بیندیش

که زیر بشاشت بلائیست منکر

اگر چند باز از کبوتر نترسد

ولیک از پی حزم باشد زره ور

چنان لعب بر دشمن افکن که از دفع

نپردازد او با تمنای دیگر

عدو ار یکی ار صدند ار هزاراند

تو و نیت خوب و رای مظفر

همی تا برون آرد این زرد مهره

سپیده دم از جیب این سبز چنبر

مباد اندر ایام یک لحظه خالی

ز تو بالش و ازعدوی تو بستر

مقاصد پس پشت افکن چو مسند

فلک زیر پای اندر آور چو منبر

همه جرم‌بخشا همه عفوفرما

همه علم‌پرور همه عدل‌گستر

شمارهٔ ۵۵ - قصیده

ای کرده تو بر ملک تکبر

وی کرده فلک بتو تفاخر

ای پایه منصب رفیعت

بر تر ز تصرف تفکر

از قدر تو چرخ در ترفع

وز رای تو عقل در تحیر

حزم تو مسلم از تهاون

عزم تو منزه از تغیر

در شرح خصایل حمیدت

مستغرق مد سبعه ابحر

در مصعد همتت فلک را

از عجز فتاده سنگ در سر

از جود تو گشته تهی دست

وز صیت تو گوش آسمان

بشنید صدف ز ماهی گنگ

در مدح تو لفظهای چون در

شد نامیه طفل حجر تو صدر

شد ناطقه مدح گوی تو حر

زان ناطقه میکند تحدث

زان نامیه می کند تکبر

با جود تو کیست کان که ندهد

یک قطره لعل بی تزجر

انعام تو خاص و عام را هست

چون فیض خدای بر تواتر

حق از سر کلک شب نگارت

چون صبح همی کند تظاهر

زانصاف تو آهوی سبکدل

با شیر همی کند تنمر

گردون ز شرف همی نماید

بر فور بخدمتت تو فر

با دست و دل تو کان و دریا

دعوی نکنند از تکاثر

شد عدل تو دشمن تظلم

شد عفو تو عاشق تعثر

هم لطف تو چون هواروا نبخش

هم قهر تو چون اجل گلوبر

ای با همه کس ترا تفضل

وی درهمه فن ترا تبحر

محکوم تو شد سپهر فاحکم

مأمور تو شد زمانه فامر

با عدل تو ظلم گشت منصف

در عهد تو جود گشت لمتر

با خشم تو نیست ذوق جان حلو

از لفظ تو نیست حرف حق مر

در عهد تو تیغ میکشد مهر؟

این باشد غایت تهور

بارأی تو خنده میزند صبح؟

اینست نهایت تمسخر

در صف نعال روز بارت

جویند صدور دین تصدر

از صدمت خشمت او فتادست

در سینه آسمان تکسر

کردست زبهر مرکبت چرخ

از جاده کهکشان شب آخور

اندیشه مدح تو بخاطر

بهتر ز هزار من بلادر

هردم که زنم نه در محدیحت

زان دم زدنم بود تحیر

جاوید بکام زی که مارا

هم بر ز مدیح تست و هم بر

در بندگیت مرا چه باقیست

جز حلقه گوش و نام سنقر

مدح تو و التقات غیری

هرگز نکنم من این تجاسر

تا هست حواس را تصرف

تا هست خیال را تصور

بادات بقای عمر چندان

کاندر عددش بود تعذر

روزت همه عید و از پی عید

بد خواه ترا کغن بگازر

اعدای ترا قبول چونان

کامروز بود قبول اشتر

در منصب جاه تو قدم

در مدت عمر تو تأخر

شمارهٔ ۵۶ - در مدح رکن الدین مسعود

حبذا ای نسیم جان پرور

وی مبارک پی خجسته ا ثر

ای زفر تو خاک دیبا پوش

وی زدست تو آب جوشنگر

ای نه نساج و حله باف چمن

وی نه نقاش و نقشبند صور

ای زکلک تو آب نقش پذیر

وی زطبع تو خاک صورتگر

کلک تو رغم صورت مانی

نقش تو رشگ لعبت آذر

گاه مساح عالم خاکی

گاه سیاح گنبد اخضر

گه گشائی تو نافه تبت

گه ببندی تو رزمه ششتر

پیک پویانی و نداری پای

مرغ پرانی و نداری پر

دم جانبخش دلگشای تو هست

عود هندی نهاده بر مجمر

خاک مرده ز تو شود زنده

دم عیسی مریمی تو مگر

نفست همچو صبح بی ظلمت

عرضت همچو سایه بی جوهر

نیستی زنده چون همی جنبی

نیستی پیک چون شوی بسفر

مرکب رهروان دریائی

قاصد عاشقان سوی دلبر

همچو کیخسرو آب در شکنی

چون سیاوش بگدری زاذر

در بهار ان دم تو ساید مشک

در خزانها کف تو پاشد زو

قوتت تازیانه کشتی

هیبتت غوطه خواره لنگر

بسته بر گردن عروس چمن

دست لطف تو عقدهای گهر

گه نهاده چومن بسر بر خاک

گه فکنده چو من درآب سپر

ای خجسته برید فصل بهار

ببهار جهان یکی بگذر

سوی عالیجناب خواجه شرق

صدر دین پرور جهان داور

رکن دین مفتی جهان مسعود

که نیارد جهان چنو سرور

آن زمین حلم آسمان رفعت

وان ملک قدرت ستاره حشر

اثر طبع اوست فصل ربیع

مدد جود اوست قطر مطر

نیست خالق ولی به از مخلوق

نه ملک لیک از آدمی برتر

قطره دان زلطف او حیوان

شمه دان زخشم او صرصر

خاک در گاه او ببوس و بگوی

کای جوان دولت بلنداختر

نزد قدر تو آسمانها پست

پیش دست تو بحر ها فرغر

لطف طبعت بگاه خشم چوبرق

میزند خنده میکشد خنجر

جود دستت گه سخا چون ابر

میکند خوی چو میدهد گوهر

گرنه بر سمت حکم تو گردد

چرخ را زود گسلد چنبر

سخت بیرونقست ابر بهار

زهر باغ از آن نشد از هر

بی دم خلق تو همی مارا

ندهد بوی خوش نسیم سحر

باغها باطل است از زینت

شاخها عاطل است از زیور

بی تو ای آفتاب شرع کجا

سر برآورد ز آب نیلوفر

خون غنچه ببست دلتنگی

چشم نرگس بخست رنج سهر

لاله گوئی بداشت دست ازمی

که نهادست سر نگون ساغر

بی تو ای بلبل درخت سخن

بلبل باغ نیست رامشگر

گل بخنده نمی گشاید لب

نکند باز دیده ها عبهر

از فراقت قبای خیری چاک

بدعایت زبان سوسن تر

همچو من شاخک بنفشه زغم

بر ندارد همی ز زانو سر

هست بیتاب جعد مرزنگوش

هست بی آب روی سیسنبر

بدعا بر گشاده دست چنار

سرکشیده چو دیده بان عرعر

از چه بایست در چنین وقتی

عزم کردن سوی سفر ز حضر

نام نیکت گرفت ورنه جهان

پیش چشم تو خود نداشت خطر

چون مراد تو کرد استقبال

باز گردان عنان بسوی مقر

که جهانی نهاده اند ترا

چشم بر راه و گوشها بر در

دیده راضی نمی شود بخیال

دل قناعت نمی کند بخبر

اینچنین شغل چرخ را فرمای

که ترا چاکرست و فرمانبر

فلکی کو بفر دولت تو

داد ملکی بکمترین چاکر

من نگویم حق تو نشناسد

نکند عقل این سخن باور

می نبیند بدست خود چیزی

که بود منصب ترا در خور

باش تا ناگهی برون آرد

دست حکم تو زاستین قدر

چرخ بینی بطوع چون جوزا

پیش تو بسته از مجره کمر

این یامین تو قوام الدین

صدر در یا دل عطا گستر

آن همه دانش و سخاوت و عقل

وان همه مردی و جلالت و فر

بخت را سوی او بخیر خطاب

چرخ را سوی او بسعد نظر

چشم اصحاب روشن است بدو

چون فضای هوا بچشمه خور

دل ملت بدو شدست قوی

بازوی دین بدو گرفته ظفر

بر دل دشمنان تو چون تیغ

پیش تیغ عدوی تو چو سپر

تا ز تأثیر اعتدال هوا

شاخ خشک از شکوفه آردبر

ابر گریان رونده چون عاشق

مرغ نالان شونده چون مزمر

هر دو همیشه رخشنده

زاسمان علو چو شمس و قمر

چشم هر دو بیکدگر روشن

پشت هر دو قوی بیکدیگر

باد آراسته بتو مسند

باد افراخته بدو منبر

شمارهٔ ۵۷ - در مدح اقضی القضات صدرالدین صاعد مسعود

زهی موافق رای تو جنبش تقدیر

به دست بخت جوانت عنان عالم پیر

امام مشرق و اقضی القضاۀ روی زمین

که چشم عقل جهان بین ترا نیافت نظیر

ترا شگرف ثنایی‌ست صاعد مسعود

چه حاجتست با قضی القضاۀ و صدر کبیر

ترا رسد که نهی از بر فلک مسند

ترا سزد که نهی بر فراز سدره سریر

غبار موکب تو چشم بخت را سرمه

لعاب خامه تو عین فضل را اکسیر

نه رای حزم ترا جز موافقت درمان

نه امر جزم ترا جز مطاوعت تدبیر

ز نعمت تو بسی یافت آرزو تشریف

ز رفعت تو بسی خورد آسمان تشویر

ز بحر بخشش دست تو قطره‌ای‌ست محیط

ز تف آتش تو شعله‌ای‌ست اثیر

هرآنچه رای تو تقریر آن براندیشد

فلک نیارد کردن به عرض آن تغییر

حسود جاه تو گر صدهزار حیله کند

به گل چگونه براُنداید آفتاب منیر

اگر نه عکس تو ضرب المثل قبول کند

مثالت آینه چرخ چون کند تصویر

تو چون کمان عبارت کنی به زه گه نطق

دهان تیر فلک چون زره شود از تیر

بر آدمی زره امن حلقه‌حلقه شود

در آن دیار که قهرت گشاد کشگنجیر

مرا ز شوخی چرخ این عجب همی‌آید

که صبح اول در عهد تو کند تزویر

حدیث طوفان وان هول‌ها که می‌گویند

که باد برکند از اصل و بیخ کوه ثبیر

نعوذ بالله رمزی این سخن زان روز

که شیر خشم تو ناگاه بگسلد زنجیر

عدوت هست سیه‌روی و خاکسار چنان

که خاک پاشد بر روی سطرهاش دبیر

هرآنچه بیش فزاید کم است قدر عدو

فزونی عدویت همچو یاست در تصغیر

چو هست پیش در تو نفیر مطلومان

چنان مکن که کنند از تو کان و بحر نفیر

ترا ز بخشش کس باز داشت نتواند

مگر که عاجز گردد طبیعت از تأثیر

تبارک الله از ان کلک شرع پرور تو

که سر غیب سراید زبان او به صریر

امیر لشکر عقل است و پیک عالم علم

گره‌گشای خیالست و نقشبند ضمیر

به دست اوست اقاویل علم را تفصیل

بیمن اوست مقادیر رزق را تو فیر

همیشه او را از آسمان فضل طلوع

همیشه او را بر شاهراه شرع مسیر

بیان بی‌دهنش رمز وحی را تأویل

زبان بی‌سخنش سر غیب را تفسیر

به سعی او بود ادوار زرق را ترویج

به قول او بود احکام شرع را تقریر

بدانصفت که سرانگشت مانی نقاش

سواد مشک کند نقش بر بیاض حریر

کنیزکی است چکن دو ز خوب دیباباف

که بر حریر ختایی همی‌کند تحریر

اگر به رقص درآید رواست زنگی‌وار

از آن جهه که همی زنگیان دهندش شیر

مگر که مادرش از شیر باز خواهد کرد

ازین قبل سرپستان سیاه کرد چو قیر

چو شد سوار سه انگشت سِحرپردازت

دو اسبه می‌رود اندر رکاب او تقدیر

چه بوسه‌ها که دهد مشتری بساط ترا

گرش مسلم دارد مقام خویش نصیر

سپهر قد را بشنو ز حال من دو سه بیت

که شاعران را از حسب حال نیست گزیر

مر از چاکرت این هرزه‌گرد گردون‌نام

شکایتی است که از حد همی‌برد تقصیر

مرا به عهد تو ایام وعده‌ها دادست

کنون همی‌کند اندر ادای آن تأخیر

فلک همی‌نهدم پایه ولی به دروغ

جهان همی‌دهدم نانکی ولی بر خیر

گهم طمع بفرونی همی‌کند تحریص

گهم خرد به قناعت همی‌کند تعصیر

مرا ز شکر فضل و هنر چو دل گرمست

چه مانده‌ام به کف نانکی فقیر و اسیر

منم که نسخت شیرم نه گربه پس گردون

چو موش چند فریبد مرا به نان و پنیر

همای سایه‌فکن استخوان خورد وانگاه

به غاث طیر تنقل کند به شاه انجیر

پیاز گنده بغل دلق مصر می‌پوشد

به کاله‌جوشی من کوب می‌خورم چون سیر

به حضرت تو همی لاف فضل نتوان زد

که پیش یوسف عیب است دعوی تعبیر

دگر نیارم گفتن، که در جهان خرد

کمینه ریزه‌خورانم فرزدق است و جریر

حدیث فضل رها کن که خاک بر سر فضل

من این طریق سپرده نیم قلیل و کثیر

ولی به شعر اگر به نیم ز خاقانی

به هیچ حال تو دانی که کم نیم ز مجیر

فزون ازین نشناسم فضیلت ایشان

که آن امیر حکیم است و این حکیم امیر

چو کعبتین مرا کیسه هیچ و کاسه تهی

چو کعبه این دیگران رو در اطلس و تعبیر

همه جهان شعر ایندلیک نشناسند

به وقت شعر تفاوت میان شعر و شعیر

اگرچه هستند آواز لیک فرقی هست

میان زمزمه عندلیب و صوت حمیر

ز شعر و شاعری اندر گذر که هم نقصست

تحری از پی کلپترهای هزل‌پذیر

حقوق خدمت دارم همین شرف بس نیست؟

هنر مگیر و فصاحت مگیر و شعر مگیر

مراز دهر ترو خشک مایه عمری بود

به خرج خدمت تو کردم ارچه بود حقیر

ثنا و مدحت تو خوانده‌ام گه و بی‌گه

دعای دولت تو گفته‌ام شب و شبگیر

شراب نعمت تو نوش و من گرفته خمار

تنور بخشش تو گرم و من سرشته خمیر

چه عذر سازم اگر برنبندم از تو کمر

چه حجت آرم اگر در نبندم از تو فطیر

من آن نیم که به اندک ز تو شوم قانع

تو آن نه‌ای که قبول افتد از تو کیل یسیر

ز شکر نعمت تو عاجزم که بی‌حد است

به ازدعا نزند مرغ شکر هیچ صفیر

همیشه تا که نباشد ز کوه بی‌نیت

همیشه تا که نباشد نماز بی‌تکبیر

بقای مدت عمر تو باد چندانی

که باشدش ابد اندر شمار عشر عشیر

همه سعادت گردون نثار جاه تو باد

فان رب تعالی لما یشاء قدیر

شمارهٔ ۵۸ - در وصف بنای مدرسه صدر منصور نظام الدین و مدح امیر نور الدین

زهی عالی بنای قصر معمور

که باد آفات دهر از ساحتت دور

هوای روشنت چون مطلع مهر

بنای عالیت چون روضه حور

بشرم از رفعت تو سقف مرفوع

خجل از رتبت تو بیت معمور

فرود قبه تو قبه چرخ

بزیر پایه تو پایه طور

چو قبله شرط اکرم تو واجب

چو کعبه حظ تعظیم تو موفور

دهد چوب تو شرم صندل و عود

سزد خاک تو رشک مشک و کافور

نهادت ایمنست از گردش چرخ

بنایت فارغست از صدمت صور

مسلم خاکت از آفات و عاهات

منزه صحت از مکروه و محذور

سزد دربان تو چیپال و قیصر

سزد فراش تو خاقان و فغفور

مفیدانت چو طوطی جمله منطق

فقیهانت چو غنچه جمله مستور

بسان دیده شرعی و در تو

سواد العین دست صدر منصور

نظام الدین درو چون مردم چشم

مناظر خواجه در دهر منظور

محل نور باشد دیده و امروز

بنور الدین شود نور علی نور

امیر عالم عادل که او را

فلک محکوم باشد دهر مأمور

برفعت همچو کیوانست معروف

بمنصب همچو خورشید ست مشهور

ممالک را بنور عدل حاکم

سلاطبن را بحسن رای دستور

بکار خیر در آفاق موصوف

بنام نیک در اطراف مذکور

عجب نبود اگر آثار خیرش

شود بر صفحه ایام مسطور

بیان او نماید سحر مطلق

بنان او فشاند او فشاند در منثور

بلطف وعنف با هر دشمن و دوست

نماید نوش نحل و نیش زنبور

همه آثار او در عدل مجموع

همه ایام او بر خیر مقصور

زهی دولت زهی توفیق الحق

چنین باشد نشان سعی مشکور

قضا از نوک کلک تیر گردون

بعز جاودانش داده منشور

مدارس خود بسی کردند لیکن

بدین رونق که را بودست مقدور

کسی را کش بود دولت مساعد

بهر کاری بود محمود و مأجور

زهی اخلاق تو مرضی مألوف

زهی خیرات تو مقبول و مبرور

بر عدلت ستم مقهور و مخذول

بر حلمت گنه معفو و مغفور

زخشمت گر فتد یکشعله در بحر

معین گردد آنکه بحر مسجور

اگر عدلت زند برچرخ بانگی

نماند ز دور چرخ رنجور

نباشد بخشش مالیت معدود

نگردد معنی ذاتیت محصور

پود مرحوم هرک از تست محروم

بود معذور هرک از تست مذعور

بدیهه است این قصیده گر نکو نیست

بفضل خویش میفرمای معذور

همی تا زاید از تأثیر دوران

بیاض روز از شبهای دیجور

ز تو خالی مبادا صدر مسند

مبارک بر تواین ایوان معمور

همیشه رتبت قدر تو عالی

همیشه دشمن جاه تو مقهور

شمارهٔ ۵۹ - در مدح امام فاضل شمس الدین ابوافتح النطنزی

زهی در یای گوهر بخشش موج انگیز پهناور

نه آنرا غایت و پایان نه انرا ساحل و معبر

فرازش عنبر و عود نشیبش لؤلؤ و مرجان

هوا یش صافی و روشن زلالش عذب و جانپرور

فلک باقدر او پست و زمین در جنب او ذره

جهان نزدیک او ناقص محیط از پیش او فرغر

بخاراو همه عطر و زمین او همه مرجان

درخت اوهمه بسد نبات اوهمه جانور

همه دامنش پر عود و همه ساحلش پر سنبل

همه قعرش پر از لؤلؤ همه سطحش پر از عنبر

صدفهائی اززو زاید بگوهر جمله آبستن

نهنگانی ازو خیزد بصورت اژدها پیکر

اگر شوری برانگیزد کمر از کوه بگشاید

وگر جوشی بر اندازد فروشوید زچرخ اختر

نه دریایی که از هر خس همی بر خود نهد باری

که گر بادی زند بر وی شود در حال جو شنور

نه آن بحری که از کاهی همی برخویشتن لرزد

که گرکوهی فتد در وی نیاید چین برویش در

سحاب ازوی همیبارد گهرها درمه نیسان

زمین ازوی همیپوشد حواصل در مه آذر

دمی بی خیزران هرگز نبودست او همه ساله

چنان چون عادت دریاست دارد صد سفبنه زر

اگر موجی برانگیزد فلک را بس بود غوطه

وگردری براندازد جهان را بس بود زیور

شناور اندر و عقلست و غواص اندر و فکرت

زعلمست اندرو کشتی زحلمست اندر و لنگر

تو این دریا کرادانی تو این کشتی کراخوانی

جز اینحر سخا پرور جز اینحبر سخن گستر

امام شرق شمس الدین ابوالفتح آنکه در هر فن

یکی بحرست پر لولؤ یکی کانست پر گوهر

از و یکلفظ و صد معنی از و یک قول و صد برهان

ازو یکبیت و صد دیوان ازویک فردوصد دفتر

جو خامه ذوالسانین و چو گردون ذوالبیانینست

عربرانظم اوزینت عجمرا نثر او مفخر

شعاع روی او کردست چشم هفت اختر کور

صدای فضل او کردستگوش هفتگردون کر

زعزم بادسیرش دان مدار عالم علوی

زحلم کوه طبعش بین قرار مر کزاغبر

گه ترتیب کلک او چو در ترکیب لفظ آید

کشد در سلک نظم آسان بنات النعشر ایکسر

فلک گرمیتوانستی زشرم نظم شیرینش

نظام خوشه پروین جدا کردی زیکدیگر

اگر اوفی المثل ابلیس را مدحی برآوردی

چنان دار کان نگارد جبرئیل از فخر بر شهیر

وگر ذمی براندیشد مرین خورشید رخشانرا

که اندر حد نظم آرد بلفظ زشت و مستنکر

چنان گوید که از بیمش زحل رایتر کدزهره

زمین را بشکند مهره فلک را بگسلد چنبر

بیانش معجز و سحرست در یک حال پنداری

زبانش آتش و آبست در یکجای چون خنجر

اگر نثری کنداملی پر از گوهر کند گوشت

وگرنظمی کندانشی شود طبعت پراز گوهر

میسر گشته هر سرش مگر اسرار علم غیب

محصل گشته هر علمش هر مگر علم شمارزر

مدد از علم او پذیرفت و از جودش ستد مایه

هرآنکس کودلگیرم و دمیخوش یافت چونمجمر

زهی دریادلی گز شرم جودت ابر را دایم

دلی پر آتش و دستی پر از بادست و چشمی تر

دوان چون باد صییت تو از بذ انعالم

روانچون آب ذکر تو از ینکشور بدانکشور

تو آن شمسی که گردون را بجای دیده ورنه

بدین یکچشمه خورشید ما ندستی فلک اعور

توئی کز علم و از حکمت بدانمنصب رسیدستی

که هفتم پایه چرخست اول پایه ت از منبر

کرادنیکه از تو نیست دست نعمتی برروی

کرا دانی که از تو نیست طوق منتی در بر

زلفظ گوهر افشان تو جانرا توشه شد فربه

زجود کاروان بخش تو کا ن را کیسه شد لاغر

جهانصدر امن این مدحت بدستوری همیگفتم

وگرنه من بهر حالی نیم هم تا بدین حدخر

مدیح چون تویی گفتن نه کار چون منی باشد

طبیبی پیش عیسی کردن ان کاری بود منکر

مدیح چون توئی گفتن مجالی بس فراخ آید

که هرچ از بحر وا گوئی بود مر عقل را باور

وگر خوشیست اینگفته غر ضصد قست کاندر شعر

محال از صدق چابکتر دروغ از راست شیرینتر

همیشه تازروی طبع نبود باد همچون خاک

همیشه تازروی فعل نبود آب چون آذر

شکوه فضل تو دایم بماناد اندرین عالم

که مثل تودگر شخصی نخواهد زادان از مادر

شمارهٔ ۶۰ - خطاب بچند دوست مسافر خود

سلام من که رساند بدان خجسته دیار

که هست مجمع احباب و محضر احرار

ببقعه که درو دوستان من جمعند

چه دوست؟ جانم واز جان عزیز تر صد بار

هزار بوسه بر آن خاک برنهد وانگه

سلام من برساند چگونه؟ عاشق وار

بلطف گوید کاین لعبتان دیده من

زگرم و سرد نگهدارهان و هان زنهار

همه چو لاله و گل نو شکفته اند و لطیف

نگاه دار گل ولاله را ززحمت خار

عزیز باشد نو باوه هر کجا که رسد

شکوفه دل ما را چنان گرامی دار

قضا بدان قدر آب آتش انگیزد

اگر نشیند بر دامنی زباد غبار

غلام و چاکر آب و هوای آن خاکم

اگر بسازد با دوستانم این یکبار

بغیر غنچه بدو مبادکس دلتنگ

بغیر نرگس در وی مباد کس بیمار

زمن ببرد عزیزان و دوستانم چرخ

بمن جز این نتواند زمانه غدار

همی بنالم از شوق دوستان قدیم

چنانکه زیرگه اززخم زخمه نالدزار

بدم چو بلبل آنگه که پیش دیده من

بدند همچو گل نوشکفته در گلزار

کنون زدوری ایشان دو جوی میرانم

زآب دیده و دم بسته ام چو بوتیمار

زبس سرشک چو شنگرف و آه سرددلم

گرفته آینه طبع من کنون زنگار

تو زندگانی بی دوستان مدان ازعمر

که مرگ به زچنین زندگی بود صد بار

شمارهٔ ۶۱ - خطاب بجمال الدین که یکی از دوستان اوست

بزرگ منعم و مخدوم من جمال الدین

سپهر رفعت و کان سخا و کوه وقار

بخاکپای تو کان تاج فرق کیوانست

که شوق خدمتت از من ببرد صبرو قرار

تو آفتابی و تا طلعتت طلوع کند

بوم چوذره نهان زیر پرده شب تار

بروز و شب بدعای تو دوستداررانت

هزاردست براورده اند همچو چنار

میان به خدمت تو بسته‌اند چون پیکان

دهان به مدح تو بگشاده‌اند چون سوفار

نهاده گوش صدف سان که کی رسد تأیید

گشاده چشم چو نرگس که کی بود دیدار

چو جان خصم تو هر روز تا بشب رنجور

چو چشم بخت تو هر شام تا سحر بیدار

شمارهٔ ۶۲ - خطاب بشهاب الدین که یکی دیگر از دوستان اوست

خلاصه همه عالم اجل شهاب الدین

که روشنند زرای تو ثابت وسیار

بریز سایه رای تو چشمه خورشید

فرود پایه قدر تو گنبد دوار

کمینه قطره زجود تو آب در قلزم

کهینه شمه زخلق تو مشک در تاتار

دعا و خدمت خادم قبول فرمایند

فزون زلشگر ذرات و قطره امطار

یقین شناس که گر شرح اشتیاق دهم

دراز گردد و آنگه ملالت آرد بار

بیاض روز اگر فی المثل شود کاغذ

دگر مداد شود جمله آبهای بحار

شوند موی بر اندامهای من همه دست

قلم شود بجهان در هر آنچه هست اشجار

من آن نویسم تا جملگی زمن پرشد

هنوز گفته نباشم مگر یکی زهزار

توئی که مر کز عقلی و دوستدارانت

مدام گرد تو باشند حلقه دایره وار

منم زحلقه برون مانده وزپی مرکز

بسر همی دوم از گرد خویش چون پرگار

چنان بذکر تو آراسته است محفلها

که نام عبدلطیف آید از در و دیوار

سرای تو که درآن نظم داشتیم اکنون

در آن دیار نگردد زغیبتت دیار

شدند جمله پراکنده چون بنات النعش

جماعتی که چو پروین بدند پیش تو پار

تو همچو شمعی و اصحاب جمله پروانه

بشمع جمع توانند آمدن ناچار

بدوستی و بنان و نمک که عزم آن بود

که بر سبیل تماشا کنم سوی تو گذار

ولی توقفم از ضعف چارپایانست

که بیش از انکه توانگفت لاغر ندونزار

خدای داند و دانم تو نیز میدانی

که بی تو نیستم از عیش خویش بر خوردار

رخم چو آبی زردست و بروی از غم گرد

فسرده از دم سرد اشک من چو دانه نار

سپیده دم که نسیم آورد بمن بویت

کنم براو زدل خوش روان خویش نثار

هزار جان گرامی بناز پرورده

فداش بادکه بوی آورد مرا ازیار

شمارهٔ ۶۳ - خطاب بفخر الدین

دعا و خدمت مخدوم خویش فخرالدین

همی رسانم اگر آمد او زدریا بار

ربیع آمد لیکن ربیع ما نامد

توئی ربیع ربیع جهان خزان انگار

بجان تو که اگر شرح اشتیاق دهم

زصد یکی نشود گفته درد وصد طومار

توئی ربیع دل ما ولی چو گل بدعهد

که بی ثبات بود عهد تو بوقت بهار

خیال تست شب و روز پیش دیده من

چنانکه گوئی گشتست در دو دیده نگار

چو مدتی است که از تو نیافتم تشریف

همی ندانم تا چیست موجب آزار

بدیع باشد این از رفیع رای ربیع

که بی سبب زچو من دوستی شود بیزار

مکن اگر چه حریفان تو خودبسی داری

زدوستان کهن نیز گه گهی یاد آر

شمارهٔ ۶۴ - خطاب بمنتجب الدین

اجل منتخب الدین اوحد الفقرا

کند قبول سلام و دعا برون زشمار

بغایتی بلقای تو آرزو مندم

که شرح دادن بعضی از آن بود دشوار

تو خویشتن زمی اندر کنار گیر از آنک

گرفته حجره محروس دیگری بکنار

وگرت دست رسد درد گر صلت پیوند

که آن ستیره بیکبارگی گسست مهار

عنان بوقت نگهدار سخت و سست مگیر

که تا برون نکند سر زنیفه شلوار

تو سخت میکن و مرز آب میده و میرو

که قلتبانی ازو در جوار باشد خوار

ولی تو تنگ مکن دل که در نخواهی ماند

بهیچ جا بچنین کیر از چنان کفتار

نعوذ بالله ازین گفته خاکمان به دهن

ز طیبتی که درو واجبست استغفار

شمارهٔ ۶۵ - خطاب بعفیف الدین

عفیف دین در ازه، دعا همیگویم

اگر چه ما را از وی گله است صد خروار

بهیچ رقعه و نامه سلام ما ننوشت

زهی درازه زن روسبی لوطی خوار

شمارهٔ ۶۶ - خطاب بضیاء الدین

ضیاء دین را دعا همی گویم

همی کنم همه وقتی تنسم اخبار

زگوشت داد بدادی تو قلتبان دایم

که میدهند کنون بیست من بیکدینار

مباش از ین پس در حرص استخوان چو نسگ

نشسته بر سرپای و دو چشم کرده چهار

شمارهٔ ۶۷ - خطاب بنجیب الدین

حکیم یونان ان فلسفی نجیب الدین

که واقفست بتحقیق برهمه اسرا ر

زمنطق و ز ریاضی و از طبیعیات

نجوم و هندسه و علم طب و موسیقار

همی فشاند گفتند روز و شب زروسیم

چنانکه آتش بارد قراضه های شرار

چه حکمتست عروس جوان بجاماندن

وزان نه عار بود مر ترا نه استشعار

مکن نصیحت من بشنو ار خردمندی

چنین سفر که برین حالتش بود گفتار

وگرنه رخصت خادم دهد که تا بروم

بساعتی بدر و بام بر زنم مسمار

شمارهٔ ۶۸ - حاجی سلام از چاکران باید باشد

زمن بخواهد حاجی سلام پرسش خویش

دعا و خدمت هریک همی کنم تکرار

توقعست مرا کز مجددات امور

خبر دهند بهر وقت از مجار ومسار

وگرمهمی یا خئمتی است فرماید

که تا بشکر و بمنت شوم پذیرفتار

درود ایزد بر مصطفی محمدباد

براهل بیت وی و بر مهاجر و انصار

شمارهٔ ۶۹ - لغز حمام

چه گوئی چیست آن شکل مدور

که دارد خیمه با گردون برابر

چو ایوانی کشیده بر سر آب

چو خرگاهی زده بر روی آذر

هوایش روشن و آبش موافق

زمینش صافی و سقفش مصور

چوخلق عاقلان هم پاک و هم خوش

چو طبع زندگی هم گرم وهم تر

زمین او برنگ چرخ ازرق

هوای او چو جرم ماه انور

ندیده خاک او هرگز تخلخل

نگشته آب او هرگز مکدر

زآبش رشک برده آب حیوان

زحوضش شرم خورده حوض کوثر

زهر سقفش یکی ماهست رخشان

بگرد هر مهی تابان سه اختر

برهنه گشته در وی همچو در حشر

بزرگ و خرد و درویش و توانگر

زخوشی راست پنداری بهشتی است

که دوزخ هست در اجزاش مضمر

بهشتست او ازان معنی که هرگز

نه سرما اندرو بینی و نه خور

بدوزخ نیک میماند از ان روی

کز اتش میشود کارش مقرر

همه آلودگان آیند در وی

برون آیند ازو پاک و مطهر

خطا گفتم که این کعبه است لیکن

نه از بنیاد ابراهیم آذر

بلی کعبه است و جز احرام بسته

نه مؤمن اندرو آید نه کافر

تو کعبه دیده هرگز که در وی

روا نبود نماز هیچ جانور

درین کعبه خلاف آن پیاپی

مسلمان باشد و ترسا بهم در

در آن کعبه اگر سنگی سیاهست

که رو بر روی وی مالند بیمر

درین کعبه یکی سنگ سیاهست

که مالد روی زیر پایها در

فکنده اندرو سجاده بر آب

خشن پوشی سیه روئی مجدر

تو دیدی سنگ کاید بر سر آب

چو یک زنگی بآب اندر شناور

یکی لعبت درو از بهر خدمت

دو روی و ده زبان و زرد و لاغر

بشکل جدول تقویم بر وی

بسی خطهای بی پرگار و مسطر

کند مشاطگی زلف خوبان

که این صنعت شدست اورا میسر

نمیگردد ززلف دلبران سیر

هزارش ره نهادند اره برسر

بموئی کار او اویخته و او

هنوز آویخته بر موی دلبر

میان بست ازبن سی و دو دندان

برای خدمت زلف معنبر

خط شمشاد قدان دوست دارد

که اورا هم از ان اصل است مادر

کند ریش وزیر و زلف خاتون

ضعیفی دیده چونین ستمگر؟

طراز دوش او القاب شاهی

که در ملک است ثانی سکندر

سپهر تاج بخش اعظم اتابک

پناه مملکت خاقان اکبر

جوانبختی جهانبخشی که گردون

نبیند نیز چون او عدل گستر

اگر چه اصل او دریا و ابر است

هنر از خود نماید همچو گوهر

چنان کز ( یاء بیتی) کعبه نازد

بدین القاب نازد چرخ اخضر

مبارک باد این جای همایون

مربی مرا خورشید کشور

شهاب ا لدین خالص میر عادل

که عالم گردد از خلقش معطر

بوقت مکرمت لطف مجسم

بگاه تجربت عقل مصور

بروی مملکت بر خال عصمت

بدست سلطنت در گوی عنبر

دل او معدن جودست و دانش

کف او مرکز کلکست و خنجر

همه عمر ار کنم حصر معانیش

نگردد هیچ معنی زو مکرر

همیشه تا نماید تیغ زرین

همی این زرد گو زین سبز چنبر

معمر باد در این بیت معمور

ممتع باد ازین ایوان و منظر

سپهرش خاضع و بختش مساعد

جهانش بنده و ایام چاکر

شمارهٔ ۷۰ - در مدح شهاب الدین خالص و شکایت از قحطی اصفهان

ای بر سر آمده تو ز ابنای روزگار

وی کرده روزگار بجاه تو افتخار

فرزانه میر عالم عادل شهاب دین

دریای سیل‌قطره و ابر گهرنثار

دور سپهر چون تو نزاده بلند قدر

چشم ستاره چون تو ندیده بزرگوار

شیر فلک زصولت خشم تو زرد روی

باد صبا ز نفخه لطف تو شرمسار

چو نعلم خوش حریفی و چون مال دوست روی

چون بخت به نشینی و چون عقل نیک یار

حکمت جهان نور دو سخایت خزینه بخش

عزمت ستاره جنبش و حزمت زمین قرار

لطف تو همچو جوهر جانست دل شکر

خشم تو همچو خنجر مرگست جانشکار

حسن عنایتت ببرد زافتاب لرز

صدق رعایتت ببرد زاسمان دوار

انعام تو چو مایه فیضست دستگیر

اقبال تو چو پایه جاهست پایدار

چون نارتیز خشمی و چون باد روح بخش

چون آب پاک طبعی و چون خاک بردبار

خلق تو برده قیمت هر نافه تبت

لطف تو داده رونق هر در شاهوار

گردون ترا زطاعت جان بسته برمیان

دولت ترا برغبت پرورده در کنار

جود تو هکچو رزق رسیده بخاص و عام

با او نه بارمنت و نه رنج انتظار

ای کار سلطنت بمکان تو مستقیم

وی حصن مملکت بوجود تو استوار

دانی که بی تو حال سپاهان چگونه شد

بشنو ز من بنظم که شرحی است جانشکار

دانم که خود رسیده بسمع مبارکت

آن صعب صاعقه که بمردم رسید پار

حال جهان ز نظم بیفتاد لاجرم

مردم دگر شدند و دگر گشت کاروبار

نه با کسی مروت ونه با کسی کرم

نه با کسی تواضع ونه با کسی وقار

دور ازتن تو دنیا در نزع اوفتاد

این واپسین دمست و بآخر رسیده کار

زانروی کشت زرد و چشم چشمه خشک

عرق امل ضعیف و دل عافیت فگار

آنک کبود گشت بن ناخنان کوه

وانک سیاه شد در ودیوارروزگار

بنگر دریده جامه و شاقان صبحدم

بنگر بریده موی عروسان شاخسار

ساقط شدست نامیه را قوت نما

بنض هواست مضطرب از ماده بخار

هم چرخ را خدرشده ترکیب هفت عضو

هم طبع را مزاج تبه گشته هر چهار

مفلوج گشته اتش و معلول گشته باد

هم خاک با عفونت و هم آب ناگوار

ادرار رزق خلق قلم بر نهاده قحط

مجری نمانده ا جزای یک شخص از هزار

از سیل مرگ عرصه عالم دراضطراب

وز رنج فاقه کافهٔ مردم در اضطرار

شد خاکها بخیل و نروید ازو نبات

شد شاخها عقیم و نزاید ازو ثمار

از آتش تموز و زبی آبی جهان

شد تابه های ماهی هر صحن جویبار

آب اوفتاده زیر زمین همچو نام نان

نان را چو قرص خورزبر آسمان مدار

هم خلق سنگ دل شده هم ابر سخت چشم

هم بادآتشین دم و هم آب خاکسار

شد خوشه همچو سنبله چرخ دوردست

شیریش بر یمین و ترازوش بریسار

نان چون مخدرات نهفته زخلق روی

گندم خلیفه وارگران قدر و تنگبار

نان شد بنرخ شیرین لیکن بطعم تلخ

هم قرص منکسف شد و هم گرده کم عیار

مرغان زحرص دانه ارزن ستاره چین

ماهی زشوق آب فلک را شمرشمار

نان ناپدید کشته چو آب حیات و خلق

همچو سکندر از پی او گشته جان سپار

در آرزوی کاه بر آخور سقط شدست

بختی کوه موهان تازی را هوار

قومی زتاب گرسنگی از وجود سیر

فومی زضعف تشنه بخون گشته تیغ وار

این همچو گبر قرص پرست و تنور دوست

وان همچو ابر قرص در انبان و اشکبار

گفتی که خاک میخورد آن راست همچو مار

گفتی زیاد میزید این همچو سوسمار

.وانکس که او سه شهر بنانباره داشتی

از حرص پاره نان چون زیر کشته زار

وانکسکه از تنعم حلوا نخورد و مرغ

مردار خورا گشت چو مردار گشت خوار

عورت برهنه عورت پوشی نیافته

آنکسکه از مرصع میداشت گوشوار

فرزند همچو سگ شده مارد گزای و شوخ

مارد چو گربه گشته جگر خای و بچه خوار

اینخون گوشتخورده از آنکش چو خون و گوشت

وان گوشه جگر زجگر گوشه گربه وار

آن از پی گیاهی با خر بگفتگوی

واین بهر استخوانی باسگ بکارزار

بر شاهراه شهر و زوایای کو چها

ده ده نهاد مرده ده روزه بر قطار

آن عجز و آن تضرع طفلان نازنین

وان لابه وان نیاز جوانان شادخوار

این خون همی مکید زپستان بجای شیر

وان همچنان که خرما خائید نوک خار

خوانی نهاده نی بجز از سفره فلک

دستی گشاده نی بجز از پنجه چنار

ننموده روی تازه همی سوسن وسمن

نگشوده لب بخنده همی پسته وانار

نه هیچ دستگیر مگر فضل ایزدی

نه هیچ پایمرد بجز فضل کردگار

وانگاه گرگ قحط زده در رمه فتاد

میکشت هرکه یافت اگر فربه ارنزار

بر بود گرگ مرگ هر آنکو گزیده تر

آیا که چون همیکند این مرگ اجتبار

از مرکب حیات ببین چون پیاده کرد

آنرا که یافت گردون بر معنیی سوار

حشو عوام خود نتوان بر شمرد لیک

ز اهل هنر نماند کسی اندرین دیار

ایشان شدند، میر بماناد جاودان

تا دامن قیامت از ان قوم یادگار

ای بر سپهر رفعت خورشید نور بخش

وی بر سریر دولت جمشید نامدار

بنگر بچشم عبرت و حال جهان ببین

عاقل ز حالهای چنین گیرد اعتبار

دل بر جهان منه که جهانرا ثبات نیست

تکیه مکن بر اوی و بهش باش زینهار

تو شربت مراد زجوی فلک مجوی

امید خوشدلی ز مدار فلک مدار

یک خرده ضرب نقد وفا من نیافتم

بن کیسه سپهر بجستم هزار بار

منت خدایراکه شد این واقعه بسر

بر گوشه بساط تو ننشست ازان غبار

تا باغ زرد روی شود فصل مهرگان

تا شاخ سبز جامه شود وقت نو بهار

رای تو باد باروی اقلیم مملکت

تیغ تو باد بازوی اقبال شهریار

جاه تو از نوائب افلاک در امان

جان تو از حوادث ایام در حصار

شمارهٔ ۷۱ - من غرر قصائده فی الحکمه و الموعظه و لله دره

الرحیل ای خفتگان کاینک صدای نفخ صور

رخت بر بندید ازین منزلگه دارالغرور

تا کی این از سر گرفتن سیر افلاک و نجوم

چند از ین بز هم گرفتن دور ایام و شهور

هین که موقوف توأند ارواح جمع انبیا

هین که محبوس توأند اشباح اصحاب قبور

هم ز طاعت بدرقه باید که هست اینره مخوف

هم زتقوی تو شه باید کاین مسافت هست دور

چند خواند جان ازین تر دامنی ما نفیر

چند گردد عقل ازین دیوانگی مانفور

تو میان خاک و از بهرت سریر اندر سریر

تو اسیر حزن و از بهرت سرور اندر سرور

صد هزارت فتح در راه و تو دربند فتوح

صد هزارت کسر دردین و تو دربند کسور

تا کی این ظاهر بدلق آرائی و باطن بزرق

عالم السرنیک داند رمز ما یخفی تاالصدور

روی خوبت باید و جای خوش و آنگه بهشت

کی مسلم باشدت درهر دو سر حور و قصور

مهر بر نه دیده را اگر مهر حورت دردلست

زانکه الا مهر دیده نیست آنجا مهر حور

ملک عزلت جوی ووحدت گر خدا خواهیشناخت

کانبیا از زحمت راه آمدند اینجا صبور

دانکه تو دوری ز حق چندانکه نزد یکی بخلق

ماهرا بر قدر بعد آفتاب آمد ظهور

دیده اندیشه بر دوز از جلال کبریا

تا نگردداندرین راهت حجاب دیده نور

قوت میدان عزت چون تو اند داشت عقل

طاقت نور تجلی چون تواند داشت طور

دل که خلوتگاه او آمد مبند اندر عقار

لایق کعبه نباشد لاشه کلب عقور

کسب کن گر خلد خواهی کاین تر اموروث نیست

خاص منزل نیست در شأنت کنابی چو نز بور

اول انصاف کرم از شوخی عصیان بده

پس تو عبد مذنب میگوی و اورب غفور

شکر کن گر هستیی داری و گرنه صبر کن

کاین دو خصلت عاقلانرا هست تنهائی و عور

شرم بادت از تو چندین جرم و زو چندین کرم

وانگهی تو ناسپاس از حق و حق از تو شکور

گر سلامت خواهی آنجا فترت اندر کار چیست

اینقدر دانی که کم باشد سلامت بافتور

باش تا قرص فلک برآسمان گردد فطیر

باش تا منسوخ گردد آیت هل من فطور

از منت باور نمیاید حدیث حشرو نشر

بو که باور گرددت چون بشنوی از نفخ صور

از تو دایم ظلم و از من عجز وانگه سربسر

هزل باشد آفرینش گر نباشد مان نشور

تو چنین مشغوف ظلم و شعله دوزخ لهیب

تو چنین مشغول غیر و حضرت عزت غیور

این کلاه کبر و فخر از سر فرونه زا نکه هست

نص قرآن لایحب کل مختال فخور

کشف گردد کی تراسر کلام الله بگوی

تا تو مشغولی برنگ کاغذ و نقش عشور

مرگ چون در نئر حق هر شخصیست اینماتم چراست

این مثل نشنیدی آخر مرگ انبوهست سور

تا کی اینسالوس سردو چند از ین ناموس خشک

زین نماز بی نیاز وزین دعای بی حضور

چون بغیبت میگشایی روزه باری نان بخور

ورچه گوشت خوک داری نان مخور وقت سحور

ملک تنهائی طلب کن کاین ولایت لایزول

نام نیکو خر بدنیا کاین تجارت لن تبور

دفع کن از طبع خویش این کبرونازوحرص وآز

پاک دار اخلاق خویش از فعل زشت و قول زور

راست باش و خیر بخش و حلم ورزو عفو کن

زین نکوتر پند ننوشتند هرکز در سطور

شمارهٔ ۷۲ - در مدح خواجه بهاء الدین

ای ترا بخت ندیم آمده دولت دمساز

وی ترا چرخ رفیق آمده انجم همراز

ای شده منجلی از دانش تو سینه عقل

وی شده ممتلی از بخشش تو معده آز

خواجه شرق بهاء الدین مخدوم جهان

که سوی درگه عالیت برد چرخ نماز

ای زانصاف تو گشته بره همخانه گرگ

وی باقبال تو تیهو شده همخابه باز

بادل روشن تو تابش از صبح محال

با کف راد تو باریدن از ابر مجاز

نه بجز ماه درین دور دگر کس نمام

نه بجز مشک درین عهد دگر کس غماز

دولتت هست و خرد بیش چه در میبابد

زین دو گر فرصت توفیق بود خیری ساز

پشت ظالم شکن و نصرت مظلومان کن

گنه مجرم بخشا دل درویش نواز

بغنیمت شمر ایخواجه در ینمدت شغل

از دل سوخته گر بکنی بیخ نیاز

دست دست تو و ضربت بکفت، داد بخواه

بزن و دست ببر آخر از ین شعبده باز

مهره دزدست فلک نیک نگهدار بگوش

یکحریفست جهان هیچ بدونرد مباز

کار این مختصر آباد ندارد وز نی

گر همه زان تو گردد بچنین ملک مناز

حیف باشد بچنین رای و کفایت که تراست

گنده پیری بکف آری و هزاران انباز

سست عهدست فلک خیز و چنین سخت مرنج

سرد مهرست جهان باش و چنین گرم متاز

بسر کلک همه دخل معادن اندوز

بسر انگشت سخا در کف سائل انداز

عمر باقی طلب و دولت جاویدان جوی

راه رادی سپر و سوی نکونامی تاز

منصب لایق جوئی زبر گردون جوی

مسند قدر فرازی، زبر سدره فراز

خیمه آنجا بزن و باغچه آنجا پیرای

مطرح آنجا فکن و منظره آنجا پرداز

گر بتو کرد قوام الدین ایثار حیات

تو بزی در شرف و رتبت صد عمر دراز

که تو اینجا گرو صدر قوام الدینی

که از ینجا نروی تا که نیابد اوباز

شمارهٔ ۷۳ - در وصف بنا و مدح خواجه رکن الدین

ای خورده کوب سقفت ایوان چرخ اطلس

خم گشته زیر طاقت نه طارم مقرنس

ای درجوار قدرت این چنبر مدور

وی در حریم جاهت این عالم مسدس

حیرت زده زحسنت این قبه مزخرف

عاجز شده زنقشت این گلشن مقرنس

از نقش دلگشایت گوی زمین منقش

وزعکس شمسه هایت روی هوا مشمس

ای سایه لطیفت بر سطح سقف مینا

وی پایه رفیعت بر سقف چرخ اطلس

ماه سپهر دین را از ذروه تو مطلع

شاخ گل طرب را در ساحت تو مغرس

از بوسها زمینت چون آسمان مجدرد

وزاستلام خاکت چون سطح آب املس

گر رازچرخ خواهی از طرف بام بشنو

ور سر غیب خواهی از رای خواجه بررس

خورشید دین و دنیا کانبخش رکن دین کوست

از نقصها منزه وز عیب ها مقدس

صدری که از بزرگی وزرفعت مناصب

جائی رسیده کانجا هرگز قدم نزد کس

گردون مگر بنامش زرمیزند از ان ماند

دینار ماه و خورشید اندر ازل مکاس

دربدو آفرینش چون عقل دید دستش

گفت این بوجه روزی تا حشر خلق را بس

ابر ار ز بحر طبعش بر خاک قطره پاشد

نرگس نروید اعمی سوسن نزاید اخرس

برجیس روز حکمش صف نعال بگزید

خورشید گفت برخیزاین نیست جا یهرخس

بردرگه جلالش نتوان رسید هرگز

اینهرزه گرد گردون هرزه چه میدودبس

باد این بنای عالی فهرست عزورفعت

واوراق عمر دشمن برکنده و مدرس

هر دیده کان گشاد ست آسیب چشم بدرا

بادا در آن تصرف منقارهای کرکس

شمارهٔ ۷۴ - درمدح رکن الدین مسعود

در آمد ازدرم آنشمع بررخان آتش

مرا فتاد چو پروانه بر روان آتش

نشست پیشم سرمست و جام می بردست

میی که شعله او زد بقیروان آتش

بدان صفت که بود دربلور لعل مذاب

برآن نسق که بود آب را میان آتش

چو لعل دلبر نوشین چو عیش عاشق تلخ

چو آب صافی و سرخیش همچنان آتش

نگاه کردم و دیدم قدی چو سرو بلند

دو زلف مشک و دو لب ورخان آتش

بمهر گفتم باز این تهورت زچه خاست

چنین شکر که نهادست برچنان آتش

بخشم گفت که دیوانه؟ چه میگوئی؟

کجا رساند یاقوت را زیان آتش

گرفتمش بکنار اندر و همی گفتم

که ای مرا زتو اندر میان جان آتش

فزود از دم سرد من آتش دل از آن

که بیش باید در فصل مهرگان آتش

وصال تو زبرم رفت و ماند آتش عشق

بلی بماند لابد زکاروان آتش

زبسکه از تف دل ناله های زار کنم

مرا چو شمع زبان گشت در دهان آتش

ببوی زلف تو هرگز کجا تو اندبود

وگر بسوزد صد سال مشک و بان آتش

چنانکه خال تو برروی تو نباشد هم

اگر بستر سازند هندوان آتش

مرا بسوختی و پس بماندیم تنها

بدین صفت بگذارد بلی شبان آتش

رخم چو آبی شدزرد و خاکساراز غم

دلم چو نارودر آن نار ناردان آتش

چو من ز لعل تو بوسی طلب کنم گوید

دوزلف تو بنصیحت که هان و هان آتش

زخاک پای تو گردر گریز نیست چو آب

بدست باد چرا میدهد عنان آتش

وگر زغارض چون آب تو ندارد شرم

چرا شدست بسنگ اندرون نهان اتش

فسون شکر تو گر بخواندی یکبار

نداردی تب لرزاندر استخوان آتش

مرا بخصم مکن بیم از انکه نندیشم

اگر شوند مرا جمله دشمنان آتش

بخا کپای تو گر جز بباد انکارم

اگر چو آب ببارد ز آسمان آتش

مرا چه باک چو گویم مدیح صدر جهان

اگر بگیرد از ینپس همه جهان آتش

ستوده خواجه آفاق رکن دین مسعود

که هست از غضبش کمترین نشان آتش

بپیش قطره جودش کم از بخار بحار

بنزد شعله خشمش کم از دخان آتش

بهر کجا که رسد خشم او بر آرد گرد

که گشت همره خشمش عنان زنان آتش

مگر که خواست که تا شکل کلک او گیرد

که زرد روی شدست و سیه زبان آتش

زبان چو ثعبان در کام از چه جنباند

اگر نخواهد از خشم او امان آتش

زهی چو طبع لطیف گه مناظره آب

خهی چو خاطر تیزت گه بیان آتش

ترا ست مایه لطف و تر است قوت عنف

چنین بود بهمه جای بیگمان آتش

نفاذامر تو چون باد دید معذورست

اگر بلرزد چون آب هر زمان آتش

از ین جهه که نگین ترا سزد یاقوت

همی نیارد گشتن بگرد آن آتش

بنامت ازره تصعید نسبتی دارد

از ان بر ارکان گشتست قهرمان آتش

طبایع ارنه بنام تو خطبه خواهد کرد

زبان دراز چرا کرده چون سنان آتش

نهاده روی ببالا و تیغ کین در دست

خطیب وار بر افکنده طیلسان آتش

زخاک پای توگردد سموم آب حیات

بباد لطف تو گردد چو ضمیران آتش

شراب عفو ترا گشت نایب آب حیات

زبان خشم ترا گشت ترجمان آتش

چنانکه خاک شود در کف ولی تو زر

شود بدست عدوی تو ارغوان آتش

مکر که نام تو کردست نقش برتن خویش

که بر سمندرگردد چو گلستان آتش

مگر که دیدگه خشم از تو صفرائی

که زرد باشد دایم چو زعفران آتش

نسیم لطف تو گرسوی دوزخ آردروی

چنان شود که بنوروز بوستان آتش

سموم قهر تو گر بگذرد بدریا بار

چو ابر گرددازو بر فلک روان آتش

از آنسپس که همی خورد خویشتن از خود

چو می نیافت غذائی زدیگران آتش

زیمن عدل تو بگذاشت طبع را چونان

که گشت بر تن گو گرد مهربان آتش

بروزگار تو چو نین لطیف طبع شدست

که گرد پیرهن خود رپرنیان آتش

ا زآنسبب که چو خصم تو زرد و لرزانست

سیاه موی همی میرد و جوان آتش

اگر تو باشی بر خصم حکمران چه عجب

همیشه باشد بر پنبه حکمران آتش

زباد باشد با حزم تو سبکتر خاک

چو آب باشد باعزم تو گران آتش

زشرم آن کف گوهر فشانت ابرهمی

بجای آب ببارد ز دیدگان آتش

بسوخت قهر تو در چرخ راه کاهکشان

چنین بودچو درافتد بکاهدان آتش

بزرگوارا صدرا قصیده گفتم

که خواستند ردیفش بامتحان آتش

بران نهاد که گفتند اشرف و طواط

ازین نمط دو قصیده ردیفشان آتش

زنظم بنده هنوز این قصیده دومست

که تا بحشرزند زین دوداستان آتش

ببحر مدح تو اندر فکندم این کشتی

که خاک پای وی آبست و بادبان آتش

اگر بیابم مهلت چنان کنم زینپس

که در ترقی گیرد ز من کران آتش

همیشه تا که ببوید بنو بهاران گل

همیشه تا که فروزند در خزان آتش

تو جاودانه بزی شاد همچو گل خندان

که دشمنان تراهست جاودان آتش

نشسته بردر احباب تو کمین اقبال

گرفته در دل اعدای تو مکان آتش

زعید دولت تو گشته دشمنان قربان

بنزد قدرت تو مانده ناتوان آتش

همیشه روز توچو نعید و خصم تو چو نعود

که بادلش همه ساله کند قرآن آتش

شمارهٔ ۷۵ - در مدح اقضی القضاه رکن الدین

خیز و بلبل بین و آن شادی بر گل کردنش

خیز و گل بین وان تبسم پیش بلبل کردنش

گر غرض گل بود را گل اینک در برش

پس ز بهر چیست این آشوب و غلغل کردنش

خاکرابین وان گرو بارنک سوسن بستنش

بادرا بین وان مری بابوی سنبل کردنش

ابررا بنگر کزاب دیده زاید جویهاش

وانگه از قوس قزح بالای آن پل کردنش

نو عروسان چمن را باد خواهد جلوه داد

باغ را وقتست ترتیب تجمل کردنش

عندلیب چرب دستان خیمه زد بر شاخ گل

زاغرا از باغ وقت آمد ترحل کردنش

چون صبا در محمل استقبال گل کردست پس

چیست در غنچه نشستن وان تعلل کردنش

بر ندارد سر همی نرگس که دارد شش درم

یارب از مستیست این یا از تامل کردنش

گر صبا خود همنفس گل داشت جامه چو ن درید

چون زلیخا بود قصد یوسف گل کردنش

بر خلاف عادت آمد بیدرا بعد ازبهار

پوستین پوشیدن و عود و قرنفل کردنش

سرو چون کوتاه دست و پاک دامن بود پس

چیست بر طرف چمن چندین تطاول کردنش

گر بدانستی که اندر حکم خوا جه میل احترانیست

احتزازی کردی آخرزین تمایل کردنش

طاس زر بر دست نرگس در بیابان نیم مست

هم زعدل خواجه دان آن نزتوکل کردنش

صدر عالم رکندین اقضی القضا ه شرق وغرب

آنکه زیبد حکم اندر جزوه در کل کردنش

مشتریر اهست از ین طالع سعادت دادنش

واسمانرا هست ازبن طلعت تفأل کردنش

بحر را یکقطره دان پیش گهر بخشیدنش

کوهر یکذره خوان وقت تحمل کردنش

اهل علم از وی علم از بس عطا فرمودنش

مرد فضل از وی غنی از بس تفضل کردنش

گاه قصد دشمنان چو نعقل پر حزمست از انک

وقت سهودوستان باشد تغافل کردنش

نیست چون تقدیر در وعده تفاوت گفتنش

نیست چو نتوفیق در احساس تکاسل کردنش

بحر را بادست او گه گه تشبه ساختن

ابر را از دست او دایم تمپل کردنش

هیچ عاقل نیست غافل از دعاها گفتنش

کایچ دانا نیست محروم از تطول کردنش

چون حیا وقت حیا باشد عرق باریدنش

چون قضا اندر قضا باشد تکاهل کردنش

گر زمین را ذره از حام او حاصل شدی

از بخاری کی بدی چندین تزلزل کردنش

ضامن ارزاق باشد کلک اوورنه زچیست

بی تکلف کردنش چندین تکفل کردنش

عدل او گر شیر را در بیشه بانگی برزند

هم زران خویشتن باشد تناول کردنش

دور نبود گر ز عدلش باز را در عهد او

از طبیعت کم شود منقار و چنگل کردنش

آزرا الحق ملال آمدزبس انعام او

یارب اورا دل بنگر فت از تبذل کردنش؟

زان کند اقبال تقبیل بساطش کوبحکم

جز شهادت نیست هیچ از کس تقبل کردنش

عقلرا از چرخ یک کار نکو آید همی

طیلسان در گردن اعدای او غل کردنش

سایل اورا دلی گرمست ا زآنمعنی که هست

ایمن ازمنت نهادن وز تما طل کردنش

جاه اورا چیست باقی جز خلود جاودان

خصم اورا چیست درمان جز تذلل کردنش

تا که خورشید فلک را چو نکند رای صبوح

از شفق می باشد از اختر تنقل کردنش

باد قسم طالع او از سعادتهای چرخ

زندگانی ابد در عز بی ذل کردنش

شمارهٔ ۷۶ - قصیده

ای ترا گاه کرم با هر کسی صد اصطناع

وی ترا وقت بیان در سخن در هر سخن صد اختراع

حجت قدر تو چون اعیان حسی بیخلاف

منصب صدر تو چون برهان عقلی بی نزاع

خامه ات را هست از اوراق گردون ترجمان

خاطرت را هست بر اسرار غیبی اطلاع

چون قضای آسمان حکم تو بر عالم روان

چون اشارات قدر امر تو هر جائی مطاع

منصب دانش میان مسند و دستت رفیع

حصه دولت میان خاتم و کلکت مشاع

پیش لطفت صبحدم جامه بدرد تابناف

راست همچو نعاشق سر مست در وقت سماع

شکر جودت چون تواند گفت آز دیر سیر

عذر دستت چون تواند خواست کان بی متاع

نفحه اخلاق پاکت مینماید رشک مشک

صدمه اسیب خشمت میکند قلع قلاع

چرخ دارد مسند قدر تو بر فرق زحل

سدره سازد منبر جاه تو ازاوج بقاع

آفتاب کیمیاگر از سپهر لاجورد

سوی خاک درگه تو کرده هر روز انتجاع

ازدم خلقت بخندد تیغ اندر موج خون

وزتف خشمت بلرزد نیزه دردست شجاع

نیست اندرسنت عفو تو محمود انتقام

نیست اندر مذهب جود تو جایز امتناع

همچنان کز یمن کعبه مکه شد خیرالبلاد

شد ز فرمسند تو اصفهان خیرالبقاع

هست بر خاک در تو جبهت سعدالسعود

هست در خون عدویت سعد ذابح را فراع

شادباش ای حاکمی کز عدل تو روباه لنگ

شیر شیران میدهد مر بچه را وقت رضاع

باد خلقت گر بصحرا بگذرد بیرون برد

وحشت از طبع وحوش و نفرت از خوی سباع

کوه را گرذره ازحلم تو حاصل شدی

کی پذیرفتی ز آسیب زلال انصداع

ساخت اسطرلابی از تدویر خورشید آسمان

تا بدان گیرد زرای روشن تو ارتفاع

خشمت از آتش شود هفت اخترش باشد شرار

همتت گر خوان نهد نه چرخ بس نبود قصاع

چرخ اگر از رای تو کوزه گشاید فی المثل

صبح بر جوشد زدم سردی خود همچون فقاع

هر که عصیان ترا کژدم وش استقبال کرد

دیر نبود تا کند سر گردن اورا وداع

گر مرا نبود خریداری عجب نبود ا ز انک

طبع من برمدحتت گشتست و قف لایباع

صدرت ار چه جای شرعست شعر تر باید از انک

سراگر چه جای عقلست هم شود جای صداع

خود چه دولت کان نشد در خدمت حاصل مرا

گر خود اینستی بگاه مدح حسن الا ستماع

آفتاب شرعی و من چون عطارد گاه مدح

زانهمی خواهم که پیوسته بود تحت الشعاع

طبع من زاسایش دایم ملالت یافتست

ورچه محبوبست بر آسایش ورامش طباع

چون پیاله وقت آن آمد که بر بندم کمر

تا کی از عطلت نمایم چو نصراحی اضطجاع

من همیخواهم که عقدی بندیم یا خدمتی

تو براتم میفرستی از برای ارتفاع

من چو پیلم زان همیخواهم که خاص شه شوم

عنکبوتم منکه در بند ایم از نسخ الرقاع

بندگی فرما مرا تا خواجه گردم که هست

خدمت تو کیمیای دولت بی انقطاع

هست استعداد هر شغلی بحمدالله مرا

خاصه چو نباشد مربی لطف تو گسترده باع

پس چه عذر آرم بر اهل هنر با این هنر

گر نسازم از چو تو مخدوم اسباب و ضیاع

من بدین خردی کفایت میکنم شغل بزرگ

بیدقی حفظ دو فرزین میکند اندر بقاع

نزقناعت با شد از دون همتی باشد مرا

گر شوم راضی از یندولت بدین قدر ا نتفاع

جز تو در عالم کریمی کو که شاید گفتمش

ای ترا گاه کرم با هرکسی صد اصطناع

تا عرب چون شعر گویند از یی یار و دیار

از رسوم و ازدمن گویند و اطلال و رباع

باد احکام ترا دولت نموده انقیاد

باد فرمان ترا گردون نموده اتباع

بر تو میمون باد عید و دشمنت قربان تو

آنچنان قربان که سگ ر ابهره باشد زو کراع

شمارهٔ ۷۷ - در مدح رکن الدین صاعد

زهی حکم تو چون شمشیر قاطع

زهی رای تو چون خورشید ساطع

امام شرق رکن الدین صاعد

که هستی در فنون علم بارع

کمینه سایه تو چرخ ازرق

فرو تر پایه تو چرخ سابع

عبارات ترا خورشید شارح

اشارات ترا افلاک خاضع

کرم را صفحه روی تو منزل

سخا را سایه دست تو شارع

بیمن همت تو دهر قائم

ز بهر خدمت تو چرخ را کع

بلا را چین ابروی تو باعث

قضا را حسن تدبیر تو دافع

نه در بخشش ترا دریا معارض

نه در رفعت ترا گردون منازع

مبارک خدمتت چون مال، مغنی

خجسته در گهت چون علم، رافع

تف خشم تو دوزخ راست ثامن

دم خلق تو جنت راست تاسع

همه اقطار عدل تست شامل

همه آفاق صیت تست شایع

عدو را بر خلاف آب قاتل

ولی را با وفاقت زهر نافع

شکوه مسندت فر مدارس

دعای دولتت ورد صوامع

بشکر تو منابر در محافل

ز خلق تو مجامر در مجامع

بنات فضل را اعجاز مطلق

بیانت شرع رابرهان قاطع

مرجع مسند تو بر مساند

چو براقلیم ها اقلیم رابع

ستاره دشمنانت را معاند

زمانه دوستانت را مطا وع

وشاح سحر الفاظت عجایب

نسیج رشح اقلامت بدایع

شراع همت تو ابر هاطل

شعاع خاطر تو برق لامع

بتو منسوخ نام معن و حاتم

چنانک از ملت احمد شرایع

قضا را خود غرض ذات تو بوداست

ز سعی چرخ و تالیف طبایع

برای قید خصمت زاد آهن

از ان گشتست مجموعه منافع

ز آسیب قضا و صدمت قهر

بقاع دشمنت گشته بلاقع

بر آورم باقبال تو شعری

که شعری سازد از نورش طلایع

ز نظم خوب من زیب دواوین

ز فر مدح تو قرطه مسامع

مناسب لفظهایش با معانی

مجانس هم مطالع با مقاطع

قوافیها درست و وزن چابک

معانی کامل و الفاظ جامع

سرا پایش همه مغز معانی

نه چون شعرا بتوری منافع

در استفهام فهمش شرحها را

در او طی هر مصارع با مصارع

عروس فکر را در جلوه نظم

سواد کلک من گشته مقانع

ز زیورها چه درمیباید این را

بجز پیرایه صفراء فاقع

بکم زین، بدره ها بخشد ولیکن

مرا در شاعری خود نیست طالع

چو تقدیر ازل قسمت چنین کرد

چه تدبیر ست با تقدیر صانع

منم مظلوم ازین چرخ مماطل

منم محروم ازین دهر مدافع

همیشه طالع آمال منحوس

همیشه ک.کب امید راجع

بگرد خوشدلی ها در، حوادث

بپیش آرزوها در، موانع

بدور چشمه ها از آب چشمم

چو اندر روضه ها باشد مصانع

چودر در قعر در یا گشته مهمل

چو زر در خاک معدن مانده ضایع

بنام نیک و نام خشک راضی

بعرض پاک و دست تنک قانع

گرفتم زین مضایق آستینت

که هستت دامن انعام واسع

من از تو تربیت جویم که ابری

نخواهم قطره هرگز از مدامع

مرا بس خدمت مسعود صاعد

که اند این دیگران مصنوع صانع

بمن بر نعمت ایشان حرامست

چو بر موسی حرام آمد مراضع

بدرگاه تو بس امید وارم

طمع ببریدم از دیگر مواضع

بر دونان نخواهم برد حاجت

گرم باید نشستن در شوارع

مرا هست آلت خدمت مکاتب

ولیکن عزت نفس است مانع

مرا شرمیست همچون شرع زاجر

مرا طبعی است همچون عقل وارع

همیشه تا نگردد باد جامد

همیشه تا نگردد سنگ مایع

تو بادی در جهان شرع حا کم

تو بادی در ریاض علم راتع

شده حکم ترا افلاک منقاد

شده رای ترا گردون متابع

همیشه عادت خویت عواید

همیشه صنعت طبعت صنایع

بقای مدت عمر تو چندان

کزو قاصر شود عقد اصابع

شمارهٔ ۷۸ - خطاب بموفق الدین

اجل موفق دین آن خلاصه تحقیق

توئی موفق آن خیرها علی التحقیق

توئی که از سر تقوی بجاه دنیاوی

بدست کردی عقبی و این بود توفیق

زقدر جاه تو تشویرخورد چرخ رفیع

زجود دست تو عاجز بماند بحرعمیق

چو نطق تو نبود بوستان بفصل ربیع

چو لفظ تو نبود عذب سلسبیل ورحیق

به پیش روی تو صامت همیشود ناطق

بپیش لفظ تو الکن همیشود منطبق

نمانده کس که نه بامنت تو مانده رهین

نمانده کس که نه در نعمت تو گشته غریق

مرا زدهر زابنای آن شکایتهاست

که حال تیره ام آنرا همی کند تصدیق

ازان نیابم در حق خویش جز تفضیل

وزاین نبینم در حق خویش جز تعویق

سبب ندانم حرمان خویشرا جز آن

که کاردان و هنر مندم و نسیب و عریق

ازین گروه بصدر تو التجا کردم

مگر سعادت گردد مرا عدیل و رفیق

عجب نباشد کز دولتت سری گردم

که گردد از نظر آفتاب سنگ عقیق

سر تو سبز و دلت شاد باد و بخت بکام

همیشه دولت را سوی در گه تو طریق

شمارهٔ ۷۹ - در مدح اقصی القضاه رکن الدین

ای بانصاف خواجه آفاق

وی بتحقیق از بزرگان طاق

عدل تو دیو ظلم را لاحول

جود تو زهر فقر را تریاق

ملکی در جهان شرع رسول

پیش تو عقل و عرف چون دووشاق

گویند اقصی القضاه رکن الدین

گر کنی سنگرا تو استنطاق

نیست اندر همه بسیط زمین

مثل تو خواجه علی الاطلاق

ور کسی را نباشد این باور

گو خراسانت آنک اینت عراق

همتت بر دو کون در یکدم

چار تکبیر گفته و سه طلاق

در فضای جهان بشرق و بغرب

سایه عدل تو کشیده رواق

در بر فهم و خاطرتیزت

کند سیر آمدند برق و براق

عقل و کلک از برای مدحت تو

بسته اند و گشاده نطق و نطاق

نه چو تو عالمی است در عالم

نه چو تو حاکمی است در آفاق

عدل چون در گهت نیافت پناه

شرع چون مسندت ندید و ثاق

هر ذخیره که مهر در دل کان

کرد پنهان زخشیه الانفاق

دست جودت چنان برافشاندست

کز جهان برد خشیه الاملاق

عهد کردست چرخ با رایت

که نماید همیشه با تو وفاق

گرچه اندر خضیب دارد چرخ

نشکند عهد چون کند میثاق

ابر اگر لاف جود با تو زند

زندش برق در دهان مزراق

گر کند پیروی جاه تو وهم

متعذر شود بر او الحاق

ور مجسم شود بزرگی تو

ساق عرشش کجا رسد برساق

شمه از روایح کرمت

نسختست از مکارم الاخلاق

هزل در طبع تو نیافت مجال

راست چونانکه در طلاق عناق

قلم تو چو لوح محفوظست

که مقسم شود بدو ارزاق

جان روح القدس بمغز خرد

کند از بوی خاقت استنشاق

جاه تو در ترقیی است که هست

سدره المنتهی بدو مشتاق

عدل عام تو ربع مسکو نرا

الف و لام شد در استغراق

گشت کوتاه دست ظلم چنانک

باز پس جست آتش از حراق

زود خرچنگ بینی و فرزین

که نهند ا زتو کجروی بر طالق

مسند تو چو کرد رای قضا

گفت شرعش بلی الیک مساق

والله ار در چهار بالش شرع

کس نشیند چو تو باستحقاق

خالی از قصد و میل و حرص و طمع

فارغ از کبر وبخل و حقد و نفاق

هست آن عاطفت بر اطفالت

کز پدر کس نبیند آن اشفاق

نبود چوشکوار تر از عدل

هرکه را لذتش بمذاق

شاخ بی اعتدال فصل بهار

نتواند که پرورد اوراق

عصمتت در کنار پروردست

داشته حفظ ایزدیت یتاق

روز حکمت که سوی مسند تو

خیره ماند ز هیبتت احداق

می بر آید ز منکران اقرا ر

زود بی اختیار همچو فواق

جون بغایت رسید کار ستم

قلم ظلم گشت یار چماق

نور عدل تو ناگهان بگرفت

همه روی زمین ز سبع طباق

نفس صبحدم گشاده شود

چون افق از شفق گرفت خناق

نقمت و نعمتت بدشمن و دوست

می نهد غل و طرق بر اعناق

مدحت تو بنلت فکرمرا

خطبه کرد و سخات داد صداق

هر نتیجه که زاید و نبود

در مدیح تو عاق باشد عاق

باد قربان تو عدو ورچه

نسزد خوگ فدیه اسحاق

تا بنازند مفلسان بدرم

تا بنالند عاشقان ز فراق

باد جود تو عدت مفلس

روز خصم تو چون شب عشاق

ماه جاه تو بی افول و غروب

بدر قدر تو بی خسوف و محاق

شادمان بالغدو جاه و الاصال

کامران بالعشی و الاشراق

شمارهٔ ۸۰ - در موعظه حسنه

بذروه ملکوت آی ازین نشیمن خاک

که نیست لایق تخت ملوک تحت مغاک

بخاک بازده این خاک و سوی علو گرای

که جان پاک سزا نیست جز بعالم پاک

تو شاه تخت وجودی چه جای تست اینجا

خلیفه زاده گلشن نشین و در خاشاک؟

محیط دور فلک چیست جسم سانی دود

بسیط روی زمین چیست گاو باری خاک

مدار چشم ازین گنده پیر دنیا زان

که شوم صحبت و شوهر کشست این ناپاک

بجان بمیر و بدل زنده گردودایم مان

که جان زنده دلانرا ز مرگ ناید باک

بمیر و شاد بزی زانکه هر دو نیست بهم

نشاط زنگی با تنگ چشمی اتراک

تراست ممسکی نفس ازین ترش طبعی

که طبع هر ترشی را ملازمست امساک

ره مکاشفه پوی و زخود مجرد شو

که زحمتند در این راه در سکون و حراک

ز چیست شانه و مسواک هر دو را بشکن

تمام نیست ده انگشت شانه و مسواک؟

دریغ نیست که ضایع شود ز تو عمری

بجمع کردن مال و عمارت املاک

که گر بخواهی از ان عمر طرفه العنیی

بملک دنیا نتوانش کردن استدراک

توانگریت همی باید از قناعت جوی

نه از ابریشم و روناس و نیل و قندو زلاک

بقسمتست مقادیر رزق نز جهدست

دلیلش ابله مرزوق و زیرک مفلاک

تو چشم عبرت بگشای و گوش عقل بمال

که از تصرف تقدیر عاجزست ادراک

تو کیستی که ببینی گر اوت ننماید

ببین که لو لا الله گفت خواجه لولاک

مباش ایمن تا این فلک همی جنبد

ازانکه حادثه زایست جنبش افلاک

مباش غره بسعدش نه ذابح آمد سعد؟

مباش ایمن از انجم نه رامحست سماک؟

گشاد چرخ ز زراد خانه ازلست

که کرد نمرودی را بنیم پشه هلاک

تو این مبین که همی خنده خوش زند صبحش

تو تیغ بین که چگونه همیکشد چالاک

مبین ز چرخ بدو نیک زانکه نزد قدر

چه گردش افلاک و چه چرخه حکاک

بلی ز حکمت خالی نباشد اینحرکت

ولی چنان نه که گوید منجم افاک

همه نماز تو فوتست و اینت کمتر غم

بفوت معصیتی سالها شوی غمناک

روان آدم شاید که نازد از تو خلف

که عقل و شرع دهی هر دو مهر دختر تاک

چو لاله گر قدحی داشتی بکف از شرم

چو لاله کو جگرت سوخته گریبان چاک

بدانکه نرگس روزی گرفت بر کف جام

ببین چگونه سر افکنده مند و اندهناک

چه ژاژطیان نزدیک تو چه این سخنان

چه مشک خالص پیش دماغ خشک چه ناک

تو عفو کن عثرات من ای خدای کریم

که گرچه پر گنهم قط ماعبدت سواک

شمارهٔ ۸۱ - در مدح شهاب الدین خالص

زهی ز فر تو سر سبز چرخ مینارنگ

ز مقدم تو سپاهان گرفته صد اورنگ

خلاصه همه عالم شهاب دین خالص

که مثل او ننماید سپهر آینه رنگ

فلک ز قدر تو اندخته بسی رفعت

خرد زرای تو آموخته بسی فرهنگ

سوی مدارج مدح تو بال خاطر سست

سوی مصاعد قدر تو پای فکرت لنگ

بلند قدر تو خواندست اوج گردون پست

فراخ جود تو کردست کار کانها تنگ

ز آفتاب کمال تو مهر یک ذره

ز منجنیق نکال تو چرخ یک خرسنگ

سمند بختت و سیر فلک فراخ عنان

کمند عزمت و دست قضا دراز آهنگ

بود بدست تو اندر حسام جان آهنج

بدانصفت که بود در میان بحر نهنگ

زمین بوقت درنگ و زمانه گاه شتاب

زعزم و حزم تو آموخته شتاب و درنگ

ز بیم لرزه در اجزای کوهها افتد

چو بر نهی تو بشاخ گوزن تیر خدنگ

ز سهم تیغ تو بدخواه تو ز قید حیاة

گر یختست از انسوی مرگ صد فرسنگ

از انکه خاست چوتو تیغزن ز آل حبش

ز تیغ هندی ترکان همی برآمد زنگ

گه شکار چنان خون چکانی از دل شیر

که روی چرخ منقط شود چو پشت پلنگ

نسیم خلقت اگر بگذرد بچین نه عجب

که جان پذیر شود دردیار چین سترنگ

جز از برای وجودت که عالم معنی است

قلم صحیفه ابداع را نزد بیرنگ

نفاد امر تو انگیخته فلک را سیر

شکوه حلم تو آموخته زمین را سنگ

خدای داند کز غیبت رکاب شریف

همی نمود همه نوش عیش ما چو شرنگ

میان صبر و دل از آرزوی توصد میل

میان دیده و خواب از فراق تو صد جنگ

ز ضعف همچون کلک و زسوز همچون شمع

ز گریه همچو صراحی ز ناله همچون چنگ

چو نقطه بی تو همه طول و عرض کرده رها

چو غنچه بی تو بخود در گریخته دلتنگ

ز انتظار چو نرگس نهاده چشم براه

ز شوق همچو ترازو نهاده بر دل سنگ

ز خواب دیده همیداشت بی خیال تو شرم

دهان ز خنده همیداشت بی جمال تو ننگ

هزار منت و شکر خدای عز و جل

که باز کردست اقبال سوی ما آهنگ

بدولت تو ازین پس بچرخ دون با ما

نه نیش یازد عقرب نه کج رود خرچنگ

همیشه تا که پدید آید از مدار فلک

گهی طلایه روم و گهی طلایه زنگ

کمینه پایه جاه تو باد نه گردون

کهینه چاکر قدر تو باد صد هوشنگ

دل عدوی تو از جور آسمان مجروح

نه آنچنان که شود ملتئم بمرد اسنگ

شمارهٔ ۸۲ - در تحمید باری و نعت پیغمبر

هر نفس کان نز پی یاد جلال ذوالجلال

در جهان جان بر آری آن وبالست آن وبال

هان بتوحید خدای و نعت پیغمبر گرای

تا شود کفارت آن ترهات خط و خال

قادری کز قدرتش خالی نباشد هیچ چیز

عالمی کز علم او بیرون نباشد هیچ حال

خالق جسمست و جان و رازق انسست و جان

مبدع عقلست و نفس و واهب جاهست و مال

ذات او بی آفتست و قدرتش بی علتست

صنع او بی آلتست و ملک او بی انتقال

حکم او بر اختیار و فعل او بی احتیاج

منع او بر اتصال و بعد او بر انفصال

وصف دیمومیت او هست حی لاینام

نعت وحدانیت او هست فرد لایزال

هست وهم تیز روز ادراک ذاتش مانده لنگ

هست نفس ناطقه از وصف کنهش مانده لال

عقل کل خود کیست دهلیزی ز درگاه قدم

نفس کل خود چیست ناموسی زدیوان جلال

در کمالش نیست تغییر و تناهی را جواز

در کلامش نیست طغیان و تباهی را مجال

عقل اندر راه او دیده بچشم معرفت

وهم را در منزل اول شکسته پر و بال

آفتاب قدرت او هست بر چرخ قدم

فارغ از نقص کسوف و ایمن از ننگ زوال

کوه بهر طاعتش بسته میانست از کمر

چرخ بهر امتثالش حلقه در گوش از هلال

قطرۀ از نعت او دان یم آب فرات

شمۀ از رحمت او خوان دم باد شمال

صنعش از خاری برود آرد همی صدگونه گل

لطفش از خارا برون آرد همی آب زلال

حکمتش آرد ز باد مهرگان زر درست

قدرتش بارد ز ابر ماه دی سیم حلال

کرده از یک قطره آب و خون بقدرت تعبیه

لعل اندر جان سنگ و مشک در ناف غزال

تربیت زویافت اطفال نبات اندر نما

ورنه نفس ناطقه هرگز نپروردی نهال

بی قضا و قدرتش والله که جمله عاجزند

هم عناصر ز اختلاف وهم هیولی ز اعتدال

گوی گردونرا که سرگردان چو گانقضاست

چون مدبر خوانی او را عقل کی داند حلال

ماه و خورشیدی که آن صباغ و این طباخ تست

گر مقدر دانی ایشانرا بود عین ضلال

نقش بی نقاش چون صورت نمی بندد بعقل

کی پذیرد نظم بی صانع جهانرا اتصال

ذات او گر جوهر ستی یا عرض چون ذات ما

همچو ما آفتت پذیرستی ز دور ماه و سال

هست در راهش ز بهر امر و نهی شرع او

علم از بهر عقیله عقلت از بهر عقال

زنگی و ترک و بدو نیک از قضایش زاده اند

تا نگوئی این ز دیوست آندگر از ذوالجلال

پس ز مرگ بعث خواهد بود تا در حضرتش

از تو کلیات و جزئیات را باشد سؤال

شو پی قرآن و اخبار پیمبر گیر و رو

تا برون آرد ترا از چند و چون و قیل و قال

عقل بهر معرفت دان شرع از بهر وجوب

انبیا از بهر حجت نقل بهر امتثال

مقصد پیغمبران مقصود موجودات کل

احمد مرسل که عالم یافت از قدرش کمال

آنکه ارکان طبایع یافت از خلقتش نظام

وانکه اخلاق مکارم یافت از خلقش جمال

جرم را بر آبروی او حواله صد کرم

فقر را از کان خوان او نواله صد نوال

قدر او اندوخته بی مایگان را اقتدار

عدل او آمیخته نوروز ها را اعتدال

عقل کش تخت از دلست و قبه از کاخ دماغ

ساخت منصب در سرای شرع اوصف نعال

بولهب در مکه زو اعراض میکرد و صهیب

مانده از شوق رخش در روم بی آرام و حال

دین ز درویشان طلب نز خواجگان با شکوه

زانکه گوهر از صدف یابی نه از ماهی وال

گاه جویان لطف طبع او انس را مهربان

گاه کویان شوق جان او ارحنایابلال

چشم او با کحل مازاغ ایمنست از چشم زخم

گوش او با سر او حی فارغست لز گوشمال

دشمن اولاد او هستند اولاد الزنا

مبغض اصحاب او هستند اصحاب الشمال

باد از یزدان درودی هم بقدر قدر او

برروان اوی و بر یاران و بر اصحاب و آل

شمارهٔ ۸۳ - در مدح ملک اعظم اردشیربن حسن اسپهبد مازندران

ایکه در دست تو هرگز نرسد دست زوال

دور باد از تو و از دولت تو عین کمال

ای زمین حلم زمان جنبش دریا بخشش

ایفلک قدر ملک سیرت خورشید جمال

مردم چشم خرد واسطه عقد ملوک

اردشیر بن حسن شاه پسندیده خصال

ملک مشرق و لشگر کش اسلام که هست

بر جهانداریت از خلق جهان استقلال

قاصر از کنه جلال تو مقادیر عقول

عاجز از نقش مثال تو تصاویر خیال

باز اقبال ترا هفت فلک زیر دو پر

مرغ انصاف ترا هفت زمین زیر دو بال

ماه منجوق تو در ساعد جوزا یاره

نعل شبدیز تو در پای ثریا خلخال

گاه وصف نظر تربیتت نامیه لنگ

گاه شرح شرف مرتبتت ناطقه لال

دهر درجی است درو نقطۀ از ذکر تو خط

ملک روئی است براو دایره چترتو خال

ذروه چرخ رفیعست ترا صحن سرای

قمه عرش مجید است ترا سقف جلال

روز خشم تو شیاطین همه در تف و گداز

روز بار تو سلاطین همه در صف نعال

دور باد، ار تف خشم تو زبانه بکشد

آهن اندر دل کوه آب شود سنگ زگال

عافیت در دو جهان رخت کجا بنهادی

گر نه این خشم ترا حلم بدی در دنبال

گر زمین ذرۀ از حلم تو حاصل کردی

دگر از نفخه صورش نرسیددی زلزال

ای که چاوش ره حشمت تو خاتم جم

ایکه سرهنگ در هیبت تو رستم زال

چتر داری ترا کرده تمنا خاقان

پاسبانی ترا کرده تقاضا چیپال

همه چیزیت توان خواند مگر فرد قدیم

همه چیزیت توان گفت مگر عیب و مثال

پیش از ان کادم منشور خلافت بستد

تو در آنعهد ملک بودی و آدم صلصال

آسمان طفل بد آنگه که زمین ملک تو بود

وافتاب از عدم آنروز رسیده چو هلال

از نم قطره کمیخت زمین خشک نبود

کاسمان میزد در پیش رکاب تو دوال

اولین روز عطارد که بدیوان بنشست

بجهانداری از بهر تو بنوشت مثال

در ازل ملک تو پرداخته شد فارغ باش

زانکه ملک ازلی را نبود بیم زوال

دولت آنست که از دور زمان نبشولد

ورنه باشد همه کس را دو سه روزی اقبال

دوحه سلطنت هر که قوی تر زان نیست

چون نکو بنگری از باغ تو برداست نهال

حقتعالی بتوازن داد همه روی زمین

که ترا خلق همه روی زمینند عیال

ساقی مجلس انعام تو بی مولامول

جام ها بر کف امید نهد مالامال

مال و دشمن بر تو دیر نپایند ازانک

ملک دشمن مالی وشه دشمن مال

همه شاهان جهان از تو وجودت خجلند

این چه شیوه ست که شه دارد در بذل نوال

جمع مالست غرض این دگران را از ملک

ملک مارا از ملک غرض بخشش مال

لاجرم مشرق و مغرب ز تو پر شکر و ثناست

حاصل این دگران نیست بجز وزر ووبال

آنچنان تازه که طبع تو ز بخشش گردد

جگر تشنه همانا نشود زاب زلال

گاه دانش چو خرد نقب زنی دردل غیب

گاه بخشش نکنی فرق منی از مثقال

ای که هرگز نبود حکم تو مشغول جواب

وی که هرگز نبود جود تو موقوف سؤال

تو بخر مدحکه از بیم عطا آن دگران

نام شعر و شعرا نیک ندارند بفال

دی چو از مطلع خود تیغ زد آیینه چرخ

طلعت شاه جهان دیدی، هم زان منوال

چون برآمد بافق گرم درآمد بعتاب

با من از راه مجارات نه از روی جدال

گفت کای شاعر شاهی که همی نازد ازو

تاج و تخت ملکی راست چو عاشق زوصال

تا تو آراستۀ شعر بالقاب ملک

یافتست از تو سخن رونق بازار و کمال

شاهرا عادل خوانی نتوانگفت که نیست

لیکن این عدل بود نزد تو؟نیکو بسگال

اوبیک لحظه بتاراج دهد بی جگری

آنچه من در دل کان جمع کنم در دو سه سال

خاک بیز فلکم خیره چراغی بر دست

شعله جاروبم و کان کیسه و گردون غربال

راست چون چند قراضه بهم آمد اینک

جودشه تاختنی آرد و بخشد در حال

آخر از بهر خدا چند کنم بر در او

هر سحر گاه چو مظلوم ز کاغذ سربال

گفتم او راز سخا باز توان داشت بگفت؟

این چه سودای غرور است و تمنای محال

ابر چون رای عطا کرد توانگفت مبار؟

شاخ چو نقصد هوا کرد توانگفت مبال؟

تو چه خدمت کنی ار زر نزنی بهر ملک

چو نتوصد مشعله دارست بر این در بطال

مکن ایشاه که کان کیسه تهیکرد از تو

زر و سیمست که میبخشی نه سنگ و سفال

کف کافی تو با کان چه عداوت دارد

که بیکبار برآورد ازو استیصال

ملک از بخشش بسایر اگر نیست ملول

بنده را باری از این بیش شدن خاست ملال

عنصری کو که همیگفت که محمود کریم

گو بیا از کرم شاه بخواه استحلال

کو غضاری که همیکفت بمن فخر کند

هر که او بر سر یک بیتم بنویسد قال

گو بیا شاعر شه بین که همی از در شاه

در بدامن کشد و زر بمن اطلس بجوال

مرکب خاطر من در ره اندیشه گسست

در مدیح تو سخن را چو فراخست مجال

غایت آنچه بدان دست تصرف نرسد

در مدیحت چو بگویند بودوصف الحال

تا همی چهره گشاید مه رومی صورت

تا همی طره طرازد شب زنگی تمثال

باد در قبضه حکم تو عنان گردون

باد بر درگه جود تو مجال آمال

مرغ انصاف ترا گوی زمین در منقار

شیر اقبال ترا جان عدو در چنگال

شمارهٔ ۸۴ - در مدح امام عالم صدرالدین

بخوب طالع و فرخنده روز و فرخ فال

بتافت از افق شرع آفتاب کمال

چه آفتابی؟رخشنده رای و بخشنده

نبرده ننگ کسوف و ندیده نقض زوال

امام عالم و مخدوم عصر صدرالدین

سپر مهر لقا و سحاب بحر نوال

زهی عطای تو مکثار و باس تو مقدام

زهی سخای تو مضیاف و خلق تو مفضال

کف تو ضامن ارزاق و واهب اموال

در تو قبله اقبال و کعبه آمال

ز فیض جود تو بحر محیط یک قطره

بسنگ حلم تو صد کوه قاف یک مثقال

نواله خوار سر خوان تو ملوک و ملک

حوله دار در خلق تو شمول و شمال

تو عقل محضی و ابنای دهر همچو دماغ

تو روح صرفی و اهل زمانه چون تمثال

تراست بر همگان سروری باستحقاق

تراست بر همگان خواجگی باستقلال

رفیع منصب تو بر سر سیادت تاج

خجسته مسند تو بر رخ شریعت خال

حلال پیش جنابت جناب بیت حرام

حرام پیش حدیثت حدیث سحر حلال

ز دست جود تو رنجور بوده اند الحق

مدام بازوی وزان و ساعد کیال

گزاف کار سخای تو از میان بر دست

مدنقی ترازوی و زحمت مکیال

ز بس که غارت کردند وای دست و دلت

اگر نخواهند از کان و بحر استحلال

درآندیار که حزمت بر او کشد سدی

نیابد آنجا یأجوج فتنه و هیچ مجال

کسیکه گوید کز روح محض بود مسیح

تمام باشد او را بذاتت استدلال

هوس گرفت مگر چرخرا که پی گیرد

سوی مدارج قدر رفیعت اینت محال

تراست آن شرف صدور و مرتبت که درو

چو من نشیند روح القدس بصف نعال

زمقدم تو سپاهان اگر شدی آگاه

ترا از انسوی زنگان نمودی استقبال

زفرقت تو چه گویم چه رفت بر سر ما

ز غیبت تو ندانم که چون گذشت احوال

نه خواب چشم و نه صبر دل و نه راحت تن

نه طعم عیش و نه امن سر و نه عصمت مال

از آرزوی تو سالی بقیمت روزی

در انتظار تو روزی بقامت صدسال

بمانده بی تو من از جور دهر سرگردان

گرفته بیتو مرا از وجود خویش ملال

چنان بوعده همیکرد چرخ مولامول

که شد ز خون دلم طشت چرخ مالامال

همی نبشت زمانه جریده آفاق

همی نوشت ستاره صحیفه آجال

دراز قصه چه خوانم که کم نخواهد شد

وگرچه رانم عمری سخن بدینمنوال

هزار شکر خدا را که رایت تو رسید

بمستقر جلال و بمرکز اقبال

چو باز دیدم این طلعت مبارک تو

همه سلامت دان آن صواعق و اهوال

همیشه تا که بنالند بیدلان ز فراق

همیشه تا که ببالند عاشقان ز وصال

فلک مقبم درت باالعشی و الاشراق

جهان بکام دلت بالغدو والاصال

شمارهٔ ۸۵ - در مدح قاضی نظام الدین

ای روشن از وجود تو گشته جهان عقل

آب حیات خورده ز لفظ تو جان عقل

صدر جهان و خواجه عالم نظام دین

کز روی عقل برتری از لامکان عقل

خورشید نور گستری اندر فضای شرع

دریای علم پروری اندر جهان عقل

پای شهامت تو سپرده رکاب فضل

دست تصرف تو بسوده عنان عقل

الفاظ دلگشای تو شد نقشبند روح

وانفاس نکته زای تو شد ترجمان عقل

سروی شده نهال تو در بوستان شرع

بدری شده هلال تو بر آسمان عقل

کردست باز خاطر تو صید مغز علم

خورده همای طبع تو از استخوان عقل

گشتست پر گهر ز بنانت زبان کلک

گشتست پر درر ز بیانت دهان عقل

واقف شدست فهم تو بر مشکلات شرع

آگه شدست طبع تو از سوریان عقل

در باغ نشو پیش از تأثیر نامیه

کردست ناطقه ز دمت گلفشان عقل

از خاندان شرعی و از اهل بیت علم

زان باردای فضلی و با طیلسان عقل

بازار عقل بشکند از تو که در صبی

برتر گرفتۀ تو دکان از دکان عقل

طفلی و پیر عقل طفیلی رای تو

نازد همی ببخت جوان تو جان عقل

روح القدس شکر دهد آنگه که در سخن

طوطی نطق تو بپرد زاشیان عقل

عیسی روزگاری و در مهد کودکی

ناطق شدست در دهن تو زبان عقل

دست سیه چو مردم دیده همی ترا

زیبد که روشنست ز تو دیدگان عقل

تو مرکزی ز دایره نه فلک برون

هرگز رسیده نیست بدینجا گمان عقل

بازاد اندکت شده بسیار علم جمع

زان پر عجایبست ز تو داستان عقل

شش سالۀ که دید که بر بام هفت چرخ

زد پنج نوبت و شد سلطان نشان عقل

تا از در سرای وجود اندر آمدست

ننهاده پای بیرون از آستان عقل

ای مانده زیر و بالا از تو جهان جهل

وی گشته آشکارا بر تو نهان عقل

چون تو پسر نزاید هرگز بروزگار

چونتو گهر نخیزد هرگز زکان عقل

از کلک ریز عقد گهر در کنار شرع

وز نطق بند منطقه ها برمیان عقل

والله که گر بزیر فلک در هزار قرن

چون تو شهی بیاید صاحبقران عقل

ای بس خجالتاً که بود عقل را ز روح

گررای روشن تو کند امتحان عقل

باشند آنگهی که تو از فضل دم زنی

کروبیان نواله ستانان خوان عقل

گر زرفشاند هر کس من در فشانده ام

در زیر نعل مرکب تو از بنان عقل

تا دل بود بنزد حکیمان محل روح

تا از دماغ یابد عاقل نشان عقل

بادات زیر سایه اقبال رکن دین

جان در امان ایزد و تن در ضمان عقل

زین پس بر اوج منبر تذکیر بر خرام

تا هم بیان علم کنی هم بیان عقل

شمارهٔ ۸۶ - در مدح صدر اجل ابوالفتوح محمد قوام الدین هنگام مسافرت حج

هزار منت و شکر خدای عز و جل

که سوی صدر خرامید باز صدر اجل

امام مشرق و مغرب قوام دین خدای

ابوالفتوح محمد سپهر مجد دول

گزیده طالع و طلعت ستوده سیرت و طبع

سپر پایه و قدر و ستاره جاه و محل

بگرد مسند او در، طوافگاه امل

بچین ابروی او بر، مصافگاه اجل

ز عرصه حرمش پای حادثه شده لنگ

زدامن شرفش دست نایبه شده شل

شود ز یکنظر او هزار غم راحت

شود ز یکسخن او هزار مشکل حل

نه عقل یک کلمت زو شنیده مستنکر

نه طبع یکحرکت زو بدیده مستقبل

بلطف جان ز تن دشمنان کند بیرون

که خلق او چو گلست و عدوی او چو جعل

سخای بیش ز خواهش عطای بی منت

دو آیتست که در شأن او بود منزل

در ابتدای جوانی ادای این مفروض

عنایتیست بزرگ از خدای عزوجل

ز یمن دولت او دان کزین صفت امسال

شدست بادیه یکسر بمرغزار بدل

چو خط و عارض دلدار شد زسبزه و آب

رهی که بود چو چشم لئیم و تارک کل

ز بس زهاب ببایست اندرو کشتی

زبس گیاه ببایست اندرو منجل

بحوضهای وی انر زلال تر زان آب

که بامدادان بر برگ گل نشیند طل

گرفته طبع صبا اندرو سموم چنان

که گشته مستغنی نرگس اندراو ز بصل

دمد ز خار مغیلان کنون گل خودروی

شود بطعم شکر زین سپس در او حنظل

بصحن بادیه بر کاسه های سر بودی

کنون ز فرش پر مرتع آمد و منهل

رهی که بود در آنراه عافیت از بیم

گرفته همچو بنفشه کلاه زیر بغل

کنون چو نرگس بودند طاس زر بر کف

ز بسکه امن همیزد ندا که لاتوجل

اگر چه رفت بظاهر سه اسبه همچو قلم

بسر برید همی راه بارگاه ازل

تبارک الله ازان کوه شکل ناقه او

زمین نورد و فلک سیر و آسمان هیکل

بگام او بگه پویه صعب گشته ذلول

بپای او بگه سیر سهل گشته جبل

رسنده تر ز قضا و دونده تر ز خیال

جهنده تر زجهان و رونده تر ز مثل

ز کوب زخمش تلها نموده همچو مغاک

ز جرم ضخمش گشته مغاکها چون تل

خجسته طلعت او ازستام او تابان

چنانکه طلعت خورشید از فراز قلل

دو کعبه دیدند امثال حاجیان بعیان

نه آنچنان که دو بیننده دیده احول

یکی است کعبه حجاج و عرضه گاه دعا

یکی است قبله محتاج و تکیه گاه امل

حریم هر دو میادین حرمتست و قبول

یمین هر دو محل میامنست و قبل

دل یکی شده فارغ زعشق آن دومین

چنانکه شد دل آن خالی از منات و هبل

زهی چو روح مجسم بصورت و معنی

زهی چو لطف مصور مفصل و مجمل

نه در تو کبر بمقدار ذرۀ هرگز

نه در تو بخل بمثقال حبۀ خردل

براه دین چو خردنیست در دلت غفلت

بکار خیر چو توفیق نیست در تو کسل

چو گرد کعبه کشیدی تو دایره زطواف

کشیده گشت خطی بر همه خطاوزلل

زخط و دایره کز طواف و سعی کشند

صحیفه حسنات تو گشت پر جدول

مثال کعبه و سعی تو مرکز و پرگار

نشان حلقه و دست تو همچو گوی انکل

سوی مدینه خرامان شده بر اوج شرف

چنانکه چشمۀ خورشید سوی برج حمل

سرای پرده عصمت زده بهر منزل

شده ز حفظ خدا بدرقه بهر مرحل

چنان ز طلعت تو برفروخت آن بقعه

کز آه صبح زد آیینه فلک مصقل

قران علوی خود محترم از این بودست

که چون توئی برسدنزد احمد مرسل

نشان اینسخن آنست کاندران تاریخ

قران ز شرم نکردند مشتری و زحل

تو رفته وامده وز تو کسی نیازرده

همین دلیل تمامست بر قبول عمل

زهی مبارک پی خواجۀ که از فرت

بناب افعی در زهر یافت طعم عسل

سپاس و منت بیحد خدایرا که ترا

نشد بگرد ریا آبروی مستعمل

خدای داند مستغنیم ازین سوگند

که بی حضور شما بود اصفهان مهمل

ز شوق گشته نفسهای ما همه یالیت

ز امید گشته زبانهای ما عسی و لعل

ز شوق طلعت عالیت بر وضیع و شریف

چنان گذشت همی روز و شب که لاتسئل

ز دل نشاط بیکبار گشته بیگانه

ز دیده خواب بیک راه گشته مستأصل

همیشه تا که عرب را بپاید اندر شعر

صفات یار و دیار و حدیث رسم و طلل

بقای مدت عمر تو باد چندانی

که عاجز آید از اعداد آن حروف جمل

نهاده در دل تو روزگار نقطه بسط

کشیده بر سر خصمت زمانه خط بطل

خجسته بادت و لابد خجسته خواهد بود

چنین سفر که مثل بودش آخر و اول

شمارهٔ ۸۷ - در مدح اتابک محمد بن ملکشاه

بساط عدل بگسترد باز در عالم

خدایگان جهان خسرو بنی آدم

قوام چتر سلاطین سکندر ثانی

پناه دولت سلجوق اتابک اعظم

خطاب کرده بدو چرخ شهریار زمین

لقب نهاده بر او عقل مرزبان عجم

شهی که تا در او قبله ملوک شدست

چهار گوشه عالم زامن شد چو حرم

بنای ظلم ز شمشیر اوست مستأصل

اساس عدل بانصاف اوست مستحکم

مکونات بنزدیک قدر او ناچیز

محقرات بنزدیک حزم او معظم

بتیغ بستد ملک زمین ز دست ملوک

بتازیانه ببخشید بر عبید و خدم

همی ستاند جان و همی دهد روزی

گهی بصفحه تیغ و گهی بنوک قلم

غبار موکب او توتیای چشم ملوک

دعای دولت او مومیای جان کرم

زهی سر یر تو ارکان عرش را مانند

زهی ضمیر تو اسرار غیب را محرم

توئیکه ذکر تو زیبد طراز دوش ملوک

توئیکه نام تو شاید نگار روی درم

کهینه بارگه تست گرد خیمه چرخ

کمینه پرده گه تست ساحت عالم

بنور رای تو شد چشم سلطنت روشن

زعکس تیغ تو شد آستین دین معلم

تراست زیر نگین طول و عرض رویزمین

که هست بر عدوی تو چو حلقه خاتم

فلک چو زنگی اگر پاسبان بام تو نیست

چرا بطبلک خورشید و مه شود خرم

تو حکم کن ز تو فرمان و از فلک خدمت

تو امرده ز تو در خواست و زستاره نعم

نه بی اجازت تو شام بر گشاید چتر

نه بی اشارت تو صبح بر کشید علم

ولایتیکه ز تشویش پیش ازین بودست

بسان دوزخ نمرود، شد بهشت ارم

کمینه تاختن تو ز گنجه تا بغداد

ازان کناره دریا بدین سواحل یم

بسم اسب زمین را زهفت شش کرده

پس آسمانرا گرده زی گرد آن هشتم

چو آفتاب تو بر نقره خنگ آخته تیغ

چو کوه پیش و پس تو گرفته خیل و حشم

تو پاک کردی این عرصه از مخالف ملک

چنانکه کرد علی پاک کعبه را ز صنم

نه روی ملک خراشیده هیچ ناخن ظلم

نه زلف عدل پژولیده هیچ دست ستم

تو بیخ خصم بآهستگی ز بن بر کن

که چشم عقل شتاب و ظفر ندید بهم

تبارک الله ازین بیکرانه لشگر تو

که ضبط آن نکند شکل هندسی بقلم

هرآنگهی که بجنبید شیر رایت تو

سروی گاو زمین را در آورید بخم

بهر زمین که در او لشگر تو حمله کند

عظیم کاسد باشد در او متاع بقم

که داشت از ملکان لشگری چنین انبوه

ز عهد سنجر بر گیر تا بدولت جم

در آنزمان که دلیران ز حرص گیر و بدار

فرو گذارند اسباب زندگی مبهم

غریو کوس برنجین و بانگ روئین نای

بگوش گردون آواز زیر باشد و بم

سران نیارند از سر فرو نهادن ننگ

یلان ندارند از جان فراسپردن غم

ز خون شیران گلگونه کرده صفحه تیغ

ز گرد گردان سرمه کشیده شیراجم

ز بس خروش در افتاده کوهها را لرز

ز بس نهیب فرو رفته آسمانرا دم

بپیش تیغ اجل درامل فکنده سپر

بپیش حمله فتنه بلا فشرده قدم

سوار و نیزه نماید میان صف نبرد

بشکل شیری پیچان بدست درار قم

روان شیران چون زلف دلبران پرتاب

دهان مردان چون چشم سفلگان بی نم

سر مبارز مالیده زیر پای فنا

دل دلاور خائیده در دهان عدم

ز کر و فر سواران و ضرب و طعن سپاه

در او ز بیم بلرزد مفاصل رستم

بهوش رزم پژوهان اجل گشاده بغل

ز مغز کینه وران مرگ باز کرده شکم

تو اندر آئی آنجا عنان گرفته ظفر

چو ژنده پیل دمان و چو شرزه شیر دژم

بنعل اسب بپوشیده خاک هفت اقلیم

ببانگ کوس بدریده سقف نه طارم

فکنده رایت سلطان قهر بر بیرق

کشیده طره خاتون فتح بر پرچم

بهر کجا که دو صف روی سوی رزم آرند

بسنده باشد شمشیر تو بعدل حکم

جهان ندید و نبیندبعدل تو ملکی

ز دور آدم تا عهد عیسی مریم

همیشه تا عدد آسمان نگردد بیش

همیشه تا مدد فیض خور نگردد کم

نثار بارگه شهریار عادل باد

همه میامن نصرت ز بارگاه قدم

شده ممالک عالم برای تو مضبوط

شده قواعد ملت بتیغ تو محکم

شمارهٔ ۸۸ - در مدح صدر اجل رکن الدین

زهی دهان تو میم و زلعل حلقه میم

زهی دو زلف تو جیم و زمشک نقطه جیم

ز مهر میم تو وز جور جیم تو هستم

فراخ حوصله چون جیم و تنگدل چون میم

چو جیم یکدله ام با تو پس چرا با من

زمیم بسته دهانی همی کنی تعلیم

شدآتش رخ تو بر دو زلف تو بستان

مگر که زلف و رخت آتشست و ابراهیم

اسیر شد دل مسکین بدام عشق چو دید

بزیر دانه نار آن دو رسته در یتیم

زده است افعی زلفت دل مرا و هنوز

امید وصل همیدارد اینت قلب سلیم

سیه گلیمی من شد زعارض تو پدید

زند ازین پس حسن تو طبل زیر گلیم

ازان ستیزد بیگانه وار با من یار

که میگریزد سیماب وار از من سیم

چوباد او همه تن جان چو شمع من گریان

بیک سلام ازو جان بدو کنم تسلیم

ززخم و زردی رویم چو روی اسطرلاب

زجوی خون همه خطش جدول تقویم

سخن چه رانم چندین دراز گشت حدیث

جفا کشیدن عشاق عادتی است قدیم

تراست جان، ببر و گرد دل مگرد از آن

که هست مدحت صدر جهان در او تصمیم

کریم مطلق و حرز زمانه رکن الدین

که شاید ارز کرم خوانیش رئوف و رحیم

سخای وافر داده لقبش بحر محیط

حیای مفرط نامش نهاده لطف جسیم

عبارتی بود از لفظ او دعای مسیح

اشارتی بود از کلک او عصای کلیم

بپیش قطره جودش کم از بخار بحار

بنزد شعله خشمش کم از شرار جحیم

مقدمست چو شرع رسول در تفضیل

مسلمست چو نام خدای در تقدیم

شهاب هست نسیمی زرای روشن او

کز آسمان شرف دور کرد دیو رجیم

از آن خزانه حکمت بدو سپرد خدای

که هست در سنن شرع و دین حفیظ و علیم

بزیر هر سخن او هزار گونه نکت

بزیر هر نعم او هزار گونه نعیم

خجل همی شود از جود دست او طوبی

عرق همیکند از شرم لفظ او تسنیم

تبارک الله از ان رمزو نکتهای سخن

که عقل مدرک عاجز بماند از تفهیم

زهی ز قدر تو سر زیر همچو آب آتش

زهی ز حلم تو سرکش چو باد خاک حلیم

تو نام فضل و سخا زنده کردۀ ورنی

سخا و فضل بیکباره گشته بود عدیم

زحکمت ار بکشد پای چرخ دست قضا

بتیغ صبح کند چرخ را میان بدو نیم

ز باد قهر تو کشته شود چراغ حیات

بآب لفظ تو زنده شود عظام رمیم

ز رای روشن تو گیرد ارتفاع فلک

چنانکه گیرند از آفتاب در تنجیم

اگر مجسم بودی جلال تو بمثل

نگنجدی بمکان و زمان دراز تعظیم

عطای سایل واجب شناختی چو نان

که باز می نشناسند سایلت ز غریم

بهار عدل تو است آن هوای خوش که در او

نه لاله است سیه دل نه نرگسست سقیم

فلک چو مرکب قدرت بزین کند سازد

زپوست خصم تو فتراکرا دوال ادیم

بزرگوارا صدرا ترا توانم گفت

شکایت از بد چرخ خسیس و دهر لئیم

تو کعبه فضلائی و خلق عالم را

جناب عالی تو از بد زمانه حریم

همیخورم ز جفای زمانه زخم درشت

همی کشم زعنای زمانه رنج عظیم

بنات فکرم هستند یکجهان همه بکر

نکرده خطبه ایشان سخای هیچ کریم

چه سود نکته بکرم چو شد کرم عنین

چه سود نطفه فکرم چو جود گشت عقیم

روا بود که بنازم بدینقصیده که هست

بدیعتر ز بهار و لطیف تر ز نسیم

سبک چو روح خفیف و سلس چو طبع لطیف

روان چو ماءمعین و قوی چو رای حکیم

بفردولت مدحت چنان شود سخنم

که چون صدای سخایت رسد بهفت اقلیم

همیشه تا نبود چون عقیق سنگ سیاه

همیشه تا نبود چون رحیق ماءحمیم

بآب حیوان بادات مشتری ساقی

بفر باقی بادات دور چرخ ندیم

میان جام نکو خواه تو شراب طهور

درون جان بداندیش تو عذاب الیم

شب عدوی تو بادا همی دراز و سیاه

که دم در او نزند صبح تیغ زن از بیم

شمارهٔ ۸۹ - در مدح صدر سعید قوام الدین ابوالفتوح

زهی ز رای تو روشن جهان تیغ و قلم

فلک بدست تو داده عنان تیغ و قلم

قوام دین سر احرار و اختیار ملوک

که نیست جز تو کسی قهرمان تیغ و قلم

توئی که هستی از گوهر سخا و کرم

توئی که هستی از خاندان تیغ و قلم

توئی که ترا گاه دانش و مردی

بیان فضل و فصاحت بنان تیغ و قلم

نفاذ امر تو وسطوت اشارت تست

مضا و هیبت و حکم روان تیغ و قلم

همی فرازد از تو سپهر فضل و هنر

همی فروزد از تو جهان تیغ و قلم

خطا نیفتد بر تیغ و بر قلم پس ازین

که پاس حکم تو شد پاسبان تیغ و قلم

ازان هنر که عیان گشت نزد عقل از تو

نبود صد یک ازان در گمان تیغ و قلم

شدست ویران از تو نهاد بخل و ستم

شدست پیدا از تو نهان تیغ و قلم

خجل شوند همی از زبان دربارت

زبان پر گوهر و در فشان تیغ و قلم

صریر کلک تو و عکس خنجر تو همی

چو رعد و برق جهد زاسمان تیغ و قلم

ببحر ماند دستت ازان همی خیزد

همیشه زو گهر و خیزران تیغ و قلم

شدست کند ز جود تو حرص آز و نیاز

شدست تیز بمدحت زبان تیغ و قلم

رواست گر بمدیح تو تر کنند زبان

که پر ز گوهر کردی دهان تیغ و قلم

ز آب لفظ تو و آبروی دشمن تست

اگر ز آب بود زنده جان تیغ و قلم

بجز دل تو نباشد جهان عدل و سخا

بجز کف تو نزیبد مکان تیغ و قلم

کنون که تیغ و قلم در ضمان دست توأند

شدند دولت و دین در ضمان تیغ و قلم

عدو و ناصح تو کرده عقد گردن و گوش

زدر و لعل که خیزد ز کان تیغ و قلم

بلفظ عذب تو و خون دشمنت گوئی

که رفت بیع و شری درمیان تیغ وقلم

زلفظ گوهر کرد آنزخونسرشت این مشک

که هست مشک و گهر کاروان تیغ و قلم

شدند تیغ و قلم جان ستان و روزی بخش

ز دست و بازوی تست این توان تیغ و قلم

بروز کینه چو گیری بدست قبضه تیغ

بر افکند عدویت طیلسان تیغ و قلم

نهد بنزد تو تیغ و قلم عطارد و شمس

زشرم چون تو کنی امتحان تیغ و قلم

کف تو هست سپهر سخا و عالم را

نمود شام و شفق از زبان تیغ و قلم

جهان شداست چو روی گل و دل لاله

که بشکفید ز تو بوستان تیغ و قلم

بیان تیغ و قلم شد کف و زبان تو زانک

فصاحتست و شجاعت بیان تیغ و قلم

سباع و انس گه رزق میهمان توأند

تو روزی همه میده ز خوان تیغ و قلم

نیام و ملقمه زان بیشتر سیه پوشند

که پوست دشمن تست آشیان تیغ و قلم

فلک چو دست تو هرگز کجا بود ورچه

دهد شهاب و مجره نشان تیغ و قلم

جهان بخندداز خرمی چو صبح و چو گل

چو اشگبار شود دیدگان تیغ و قلم

ز تف خشم تو نز بوی مشک و کافورست

که خشک مغز شدند استخوان تیغ

بروز کار تو اندر ز مردی و دانش

پر از عجایب شد داستان تیغ و قلم

چو دید چرخ ز کار تو و شجاعت تو

چه گفت؟گفت زهی پهلوان تیغ و قلم

بناز از قلم خویش و تیغ گوهر بار

که می بنازد از تو روان تیغ و قلم

همیشه تازبردست آسمان وش تو

همی کنند قران اختران تیغ و قلم

همه سعادت تأثیرشان نثار تو باد

که جز بسعد نباشد قران تیغ و قلم

کسیکه باشد با تو دورویه و دو زبان

بدین دو بادا همداستان تیغ و قلم

بریده باد بتیغ و سرشته باد بخون

سرو زبان عدویت بسان تیغ و قلم

بعقل گفتم کز مدح های خواجه ما

کدام لایق تر گفت آن تیغ و قلم

شمارهٔ ۹۰ - درمدح صدرالدین

ای طالع نگون ز تو تا کی قفا خورم

وی چرخ واژگون ز تو تا کی جفا برم

روزی بخشم بشکنم این مهر مهر تو

وین پرده کبود تو بر یکدگر درم

از دور تو چه باک که من قطب ثابتم

وز نحس تو چه بیم که من سعد اکبرم

وجه کباب از جگرم کن که لاله ام

وقت شراب خون دلم خور که ساغرم

چون عود بهر بوی بر آتش نشانیم

آتش چه حاجتست که من مشگ اذفرم

از سرو سالخورده نیم سرفراز تر

آنرا چه میکنی تو که من شاخ نو برم

از سرد و گرم تو بدر آیم که در هنر

خوش طبع وسرخروی چویاقوت احمرم

من درگهی گزیده ام از بهر دفع تو

کاندر پناه او ز سلامت مصون ترم

عالی جناب خواجه آفاق صدر دین

کش آفتاب گفت من از تو منورم

چرخ از پی تفاخر کفتست بارهاش

من نیز در رکاب تو دیرینه چاکرم

از روی شکر گوید این لفظها همی

آنم که در بزرگی از افلاک برترم

د رعالم معانی عقل مشرفم

بر ذر وه معالی روح مطهرم

از خاندان علمم و فضلست حجتم

مشکل گشای شرعم و عقلست رهبرم

باشد فرود قدرمن و دون حق من

گر از بنات نعش بسازند منبرم

هنگام لاف بسته دهان همچو غنچه ام

وقت سخن گشاده زبان همچو خنجرم

از همت بلندم و از پایه رفیع

در زیر پای جز سر ناهید نسپرم

گرچه بلند اصلم و پاکیزه نسبتم

از ذات خود بزرگم زیرا که گوهرم

در خورد خویش زیور خویش از طلب کنم

خورشید تاج باید و اکلیل افسرم

از ماه حلقه باید و مهرم نگین مهر

نی نی نبایدم نه چو گردون سبک سرم

گردن فرازم ار چه سر افکنده ام ز شرم

آری ببوستان معالی چو عبهرم

صبحم که تعبیه است چو خورشید نکتۀ

در هر نفس که من همی از دل بر آورم

انصافرا ترازوی عدلست همتم

زین روسفال و زرهمه یکسان بود برم

از بخشش آفتابم ازان در عطای عام

هم گوهران نوازم و هم ذره پرورم

هر بدرۀ که شمس ودیعت نهد بکان

در چشم همت آمده از ذره کمترم

در حلم خاکم آتش خشمم بدان کشم

سیماب جودم آب رخ زر بدانبرم

خورشید عقل و ابر سخایم میان خلق

زان هم گهر فشانم و هم نور گسترم

در پردگی چو غنچه ام آری ولی چو گل

با تبغ آفتاب بتابست مغفرم

بی تهمتی از آهو عقل مجسمم

بی منتی از آهو جان معطرم

روشن تراست نسبت من زافتاب چرخ

با سایه از تواضع گرچه برابرم

کان همتم اگرچه نخواهند میدهم

دریا دلم اگرچه ببخشم توانگرم

در ذره آفتاب نیارد کشید تیغ

تا من میان هر دو بانصاف داورم

در بحر حادثات گه موج کشتیم

در زورق سپهر گه حلم لنگرم

برداشته زدیده فضل و هنر سبل

الماس فعل خاطر و لفظ چو شکرم

نیلوفرم بهمت عالی ازان سبب

سر جز بآفتاب همی بر نیاورم

خورشید اگر ز ذره سپاهی همی کشد

من ماه شبروم که ستاره است لشگرم

عیب کسان نهفته بماند مرا که من

در آینه که عیب نمایست ننگرم

خصم اربدی نماید و گوید زروی حلم

آن گفته در گذارم و زان کرده بگذرم

در چشم دوست از شب قدرم عزیز تر

بر جان خصم صعب تر از روز محشرم

ای سروری که این ز صفات تو شمه ایست

کز شرح آن زبان قلم شد معنبرم

بر حال بنده نیز نظر کن که مدتسیت

کز دهر هر زمان بدگر محنتی درم

ننگ آیدم که گویم در عهد چون توئی

من بی گناه بسته چرخ ستمگرم

معروف من ببندگی تو پس آنگهی

زهره است چرخ را که زند زخم منکرم

در شاعری ز جمع گدایان مخوان مرا

در بندگی ز جمله اوباش مشمرم

فر همای دارم لیکن مرا چه سود

چونوقت قوت همچو سگان استخوانخورم

در زاویه مقوس چون خط منحنی

زین مرکز مسطح و چرخ مدورم

پرکنده و ستمکش چون بادم و چو خاک

گردن فراز و سرکش چون آب و آذرم

با چرخ همچو سوزن دلدوز تنگچشم

چون ریسمان تافته سر زیر چنبرم

جز مرگ بر نپیچد کس دست همتم

تا آنچه نهمت است نگردد میسرم

گر عویی کنم که چو من نیست در سخن

بس باشد این قصیده گواهی محضرم

گردون وکیل خصم هنر شد بحکم آن

دلتنگ و کوفته چو گواه مزورم

مظلوم چون بخانه زندیق مصحفم

محروم چون ز چشمه حیوان سکندرم

نه هیچ دستگیر در این غم مساعدم

نه هیچ پایمرد درین کار یاورم

کوشش چرا کنم که نگردد فزون بجهد

این روزی مقسم و عمر مقدرم

جز خاندان تو بخدا گر سزای مدح

کس ماند در جهان و ندارند باورم

من از پی مدیح تو پرورده ام سخن

ور نه بریده باد زبان سخنورم

دستم بتیغ قهر قلم باد از دویت

جز نام اشرفت بود ار زیب دفترم

بعد از خدای عز و جل اعتماد ها

بر اهتمام تست نه بر چرخ و اخترم

نزد تو گر نشان قبولی نباشدم

گر هیچ نام شعر برم نیز کافرم

شمارهٔ ۹۱ - در مدیح قوام الدین

ای یافته از قدر بر افلاک تقدم

وی کرده گه حکم بر اجرام تحکم

مخدوم جهان صدر قوام الدین کاینچرخ

گفته است که مأمور توأم فأمرو احکم

رای تو منزه بود از ننگ تردد

جود تو مسلم بود از مطل و تلعثم

فخر آورد از روی شرف بر سر گردون

خاکی که بر او مرکب خاص تو نهدسم

خون درجگر آهوی چین مشک شود زانک

کرد اوز نسیم دم خلق تو تنسم

پیش دلت ار موج زند بحر بجنبش

هم موج قفایش زند از دست تلاطم

چون دست گهر بار تو کی باشد هرگز

ورچند ز گوهر بود انباشته قلزم

هرگز جگر تشنه کجا سیر کند خاک

ورچه عوض آب بود وقت تیمم

کانست در ایام تو مظلوم ولیکن

در عهد تو معهود نبودست تظلم

پروین بنمودست باعدای تو دندان

تا در رخ احباب تو کردست تبسم

ای قدر تو افزون شده از دایره چرخ

وی جاه تو بیرون شده از حد توهم

هم کرده گنه را کرم و عفو توپی کور

هم کرده ستم را اثر عدل تو ره گم

اندیشه مدیح تو نهان کرده گه نظم

از بسکه معانی کند آنجای تراکم

گر محترق و راجع و منحوس نبودی

چون رای تو بودی بدرخشیدن انجم

ممدوح نباشد چو تو کز مدح تو مارا

تحسین دمادم بود احسان دمادم

صدرا بگرم گرچه صداعست ولیکن

بشنو سخن بنده و فرمای تجشم

آنم که گه مدح تو چون موی شکافم

سرگشته شود عقل از ادراک و تفهم

خوندل من میخورد اینچرخ وزینروی

در خوندل خویش همی جوشم چون خم

محروم چنانم که ز حرمان بغایت

بر حال من اعدای مراهست ترحم

من چونسمت خدمت صدری چو تو دارم

بر من چه کند چرخ سراسیمه تهاجم

من صبحم و در مدح تو جز صدق نگویم

این یافه درایان را کذبست تکلم

اینان همه صبحند ولیکن همه کاذب

بر من همه زین یافته باشند تقدم

شد تیزی خاطر سبب سوختن من

شد نرمی قاقم سبب کشتن قاقم

آهوی من آنست که بر دو نان از حرص

چون سگ بنجنبانم صدبار سر و دم

من مدح چرا گویم از بهر دو من نان

آنرا که سمن باز نداند ز تورم

بر من نکند هیچ اثر نکبت ایام

چونانکه خدررا نرسد رنج تألم

فضلم عوض رزق من آمد مگر از چرخ

چون نیش که آمد عوض دیده کژدم

شاید که بدین شهر کند چرخ تفاخر

شاید که بدین مدح کند عقل ترنم

تا شعشعشۀ نور توان جست ز خورشید

تا خاصیت نطق توان یافت ز مردم

پایاد وجود تو که آنمعنی جودست

از تو همه تسلیم و ز زوار تسلم

خصمت ز فلک کوفته و پشت خمیده

بدریده شکم پوست ز سر کنده چو گندم

اعدای تو از نکبت ایام بحالی

کش مرگ فجی باشد از انواع تنعم

فی العز و فی الدوله ماشئت تعش عش

فی القدرة و النصرة ماشئت تدم دم

شمارهٔ ۹۲ - در ستایش خود و مدح رکن الدین صاعد

منم آنکس که سخن را شرفم

منم آنکس که جهانرا لطفم

منم آنکس که زمن ناید بد

نیک بشنو که نه مرد صلفم

هم بعیوق رسیده سخنم

هم ز افلاک گذشته شرفم

تیر بر ماه نویسد نکتم

عقل بردیده نگارد نسفم

نه بسیم کس باشد طمعم

نه بخوان کس باشد شعفم

خلف آنست که بی شرم ترست

جای شکراست که من ناخلفم

بسکه در من کشد این چرخ کمان

کاغذین جامه ازو چون هدفم

کوه را مانم هنگام وقار

گرچه چون ذره چنین مستخفم

سال ها شد که یکی میجویم

عمر بگذشت و نیامد بکفم

ضایع اندر وطن خویش چنانک

مشک در نافه و در در صدفم

نارسیده ز هنر گشته تمام

راست همچون مه در منتصفم

با همه کس چو الف راست روم

لاجرم دست تهی چون الفم

کجرو است این فلک چون خرچنگ

سر فرو برده ازان چون کشفم

در میان سخن خود بیقدر

همچو در عقد جواهر خزفم

فلکا عنقره ام یافتۀ

که بکیل بره داری حشفم

خود گرفتم که خرم من بمثل

آخور آخر ز چه شد بی علفم

بیش ازین دم مده ارنای نیم

بیش ازین دست مزن گر نه دفم

قدر من می نشناسی تو مگر

که بود از تو بدل بر کلفم

هیچ کس را نشدم نیز وبال

که خوداینست نسب و این شرفم

این چه ژاژست که من میخایم

خود ندانم که چگویم خرفم

من کیم در همه عالم آخر

یا که بودستند اصل و سلفم

نه امامم من نه پیش روی

نه امیری و نه صاحب طرفم

نه میان علما در محفل

هیچکس دیده در صدر صفم

بیش از ین نیست که کدیه نکنم

شاعری بی طمع و محترفم

هنر من همه آنست که من

بر در صدر جهان معتکفم

پای بر چرخ نهم گر گیرد

صدر رکن الدین اندر کنفم

شمارهٔ ۹۳ - در مدیح

منم که جز بمدیح تو هیچ دم نزنم

بجز بقوت تو گوی مدح و دم نزنم

سرای ضرب سخن زان مسلمست مرا

که جز بنام شهنشاه دین درم نزنم

مجاور فلک و بحرم اندرین حضرت

سزاست خیمه اگر بر کنار یم نزنم؟

هر آن نفس که زنم جز بیاد دولت تو

وبال باشد بر عمر لاجرم نزنم

روا بود که ز نعمت تهی بود دستی؟

که جز بدامن چون تو ولی نعم نزنم

چه عذر سازم اگر بر جناب این دولت

طناب خیمه برین طارم نهم نزنم

ز روزگار تو میگویم وز تو مخدوم

ازان دمی که زنم بی هزار غم نزنم

مرا چو شیر علم گر زباد باید زیست

چو طبل و بوق دم از حلق و از شکم نزنم

بنزد همت من آسمان کمینه گداست

اگرچه پهلو با هیچ محتشم نزنم

هنر ز خویش نمایم چو تیغ و چون خورشید

ز خویش فخر کنم لاف ازین و عم نزنم

توکل آمیز الحق قناعتیست مرا

که تکیه بر زر قارون و ملک جم نزنم

بچشم و گوش و بدست و زبان امین باشم

دغا نبازم و دم بیش متهم نزنم

ز روی حرص و هوا پرده بر حرم ندرم

بدست دزد طمع نقب بر حرم نزنم

اگرچه عاجز باشم زبون کس نشوم

اگرچه قادر گردم در ستم نزنم

بخوش حریفی هنگام خلوت مجلس

ززهره کم نزنم گرچه زیروبم نزنم

سپید بازم و هر دست را نشایم من

سیاه چترم و بر هر سری رقم نزنم

بطبع شاعرم آری ولی بوقت بیان

چو آفتابم و چون آفتابه نم نزنم

گه فصاحت بادم زبان بریده چو کلک

اگر عرب بسر کلک بر عجم نزنم

مرا بگاه دبیری در دست باد قلم

اگر برابر این خواجگان قلم نزنم

علوم شرعی معلوم هرکسست که من

ز هیچ چیز درین شیوه کم قدم نزنم

اگر بنظم رسد کار و شعر باید گفت

تو خود بگو که من اینجای هیچ دم نزنم

حدیث فضل رها کن من این نمی گویم

و گرچه میرسدم لاف فخر هم نزنم

چو لاله گر کلهی بر نهم رکاب ترا

زبندگان تو شمشیر کم زنم نزنم

مرا بمرد مخوان گر بوقت جانبازی

شراره وار معلق سوی عدم نزنم

بوقت مردی چو من تیغ کار باید بست

بمردمی که زخورشید تیغ کم نزنم

زیاد حمله چو من آبدار کشم

زنم گر آتش در خاک روستم نزنم

گرفتم آنکه مرا نیست معنی ذاتی

هنر ندارم و تیغ و قلم بهم نزنم

تمام نیست مرا این هنر که بعدرکوع

بجز بخدمت خاص تو پشت خم نزنم؟

نه آن خسم که زهر بادگوشۀ گیرم

که بی رضای تو من گام در ارم نزنم

بدین وسایل و چندین هنر چو تو مخدوم

دریغ باشد اگر بر فلک علم نزنم

حقوق خدمت دارم مرا مکن ضایع

که من همایم و جز فال مغتنم نزنم

زدرگه تو بجای دگر نخواهم شد

که پنج نوبت جز بر در کرم نزنم

ز درگه تو بجای دگر نخواهم شد

که پنج نوبت جز بر در کرم نزنم

دعا بشعر نگفتم که حلقه یارب

بجز بوقت سحر بر در قدم نزنم

شمارهٔ ۹۴ - در شکایت

اندیشه دل دراز می‌بینم

بر دل در درد باز می‌بینم

بربود فلک امید من یک‌یک

یارب که چه ترکتاز می‌بینم

بر من که برهنه‌تن‌تر از سیرم

ده تو شده چون پیاز می‌بینم

هرجا که ستمگریست خونخواری

بر دست شهی چو باز می‌بینم

بر عرصه خاک مهره طبعم

در ششدره نیاز می‌بینم

زخم از پی زر همی‌خورد سندان

بس زر به دهان گاز می‌بینم

در کفه روزگار ناموزون

سرهای تهی فراز می‌بینم

شمع هنرم بکشته‌ام زیراک

ز افروختنش گداز می‌بینم

از نعمت آن به روزه می‌باشم

کش طاعت چون نماز می‌بینم

از خوان کسی چه چشم شاید داشت

کش گرسنه‌تر ز آز می‌بینم

زین سگ‌صفتان آدمی‌صورت

اولی‌تر احتراز می‌بینم

هم وعده‌شان خلاف می‌یابم

هم گفته‌شان مجاز می‌بینم

این در که ز بخل باز بستستند

هرگز نشود فراز می‌بینم

من این همه شعبده که می‌بینی

زین حقه مهره باز می‌بینم

گر در همه عمر دوستی گیرم

هم هیچ بود چو باز می‌بینم

شمارهٔ ۹۵ - در مدح اقضی القضاة رکن الدین صاعد

ای طلعت میمون تو سر چشمه اجرام

وی عهد همایون تو سر دفتر ایام

ای خاتم تو دایره نقطه عصمت

وی مسند تو مردمک دیده اسلام

داغی شده برران فلک صاعد مسعود

تاجی شده بر فرق ملک خواجه حکام

از کنه جلالت متحیر شده ادراک

وز عز جناب تو شده منقطع اوهام

موقوف مراد تو بود گردش افلاک

مقرون رضای تو بودجنبش اجرام

ز امر تو ونهی تو دایم دو نهادست

در گوهر افلاک و زمین جنبش و آرام

رای تو چو صبحست ولی صبح نه غماز

نطق تو چو مشگست ولی مشک نه نمام

علم تو همیخواند از اجمال تفاصیل

رای تو همی بیند ار آغاز سرانجام

صدگونه کند عفو تو بر روی گنه عذر

صدگونه نهد جود تو بر راه طمع دام

اقبال تو بین پای بلا بسته بزنجیر

انصاف تو بین دست ستم دوخته در خام

در گوش قضا پیر قدر هیچ نگوید

کاول نکند رای تو از این سخن اعلام

گر پیکر خشم تو بر ارواح نگارند

خود قابل صورت نشود نطفه در ارحام

در بازوی دین قوت ازان کلک ضعیفست

چونانکه بود قوت از ارواح در اجسام

کان کیسه تهی کرد و ز جودت بتقاضاست

مسکین چکند گر نکند هم ز کفت وام

گفتم کف کانبخش تو دریاست خرد گفت

ای بی خرد یافته درا یافته و دشنام؟

کو غوطه کشتی شکن و موج نفس گیر

کو میغ سیه فام و نهنگان سیه کام

گفتم تو بگو گفت کلید در روزی

گفتم ز چه دندانه کند گفت ز اقلام

ای لفظ تو گشته همه دل نغز چو پسته

وی حزم تو گشته همه تن مغز چو بادام

چون شرع قوی ساعد و چونعقل قوی رای

چون عدل نکو سیرت و چون علم نکو نام

از لطف تو در دست قضا عنصر ایجاد

وز قهر تو در طبع فنا قوت اعدام

تا گشت مزین بشکوه تو مناصب

تا گشت مفوض بسر کلک تو احکام

بی ساز شد از حشمت تو بربط ناهید

زنگار زد از هیبت تو خنجر بهرام

صدبار فلک پیش تو در خاک بغلطید

کاین زاویه بنده مشرف کن و بخرام

یک چاکر هندوست زحل نام برین سقف

در حسرت آن تا تو نهی بر سر او گام

بر فرق زحل پای نه از بهر تواضع

کز بنده ندارند دریغ اینقدر انعام

مردم همه در طاعت تو بسته میانند

مقبل ز سر رغبت و بدبخت بناکام

خصم تو از ان دیگک سودا که همی پخت

حاصل جگر سوخته دید و طمع خام

این دست عجب بین که قدر باخت ادب را

عاقل نکند بیهده بر قصد تو اقدام

هرکس که خلاف تو کند زود بیفتد

عصیان ترا زود همی باشد فرجام

زهریست هلاهل سخن خصمی جاهت

گو هر که ملولست ز جا خیز و بیاشام

هر سر نه باندام کند بندگی تو

آرند ازان سر سه طلاقی بشش اندام

مارا ز مقامات بد اندیش تو باری

هر روز زنو تازه شود قصه بلعام

نتوان بچنین شعر ستودن چو توئیرا

آری بفلک بر نتوانشد ز ره بام

ما مرد مدیح تو نباشیم ولیکن

این زقه روح القدسست ازره الهام

عاجز همه خلقند ز مدحت نه منم خاص

عیبی نبود عجز چو باشد سببش عام

خود گیر که مدح تو سزای تو کسی گفت

حاصل چه چو قاصر شد از ادراک تو افهام

چون عاقبه الامر همه عجز و قصورست

آن به که کنم کمتر و کمتر دهم ابهام

تا خنجر بهرام بسوهان نشود تیز

تا توسن افلاک برایض نشود رام

بادا دل امید نکو خواه تو بی بیم

بادا شب ادبار بداندیش تو بی بام

کمتر اثر ظل تو فیروزی بی سعی

بهتر ظفر خصم گریز نه بهنگام

جز مسند تو کعبه آمال مبادا

جز درگه تو قبله حاجات مبینام

اقبال تو پاینده و انصا ف تو پیوست

احسان تو هموراه و انعام تو مادام

شمارهٔ ۹۶ - درمدح امام زین الدین تاج الاسلام

زهی تو حاکم عدل و جهان ترا محکوم

زهی بحم تو گردن نهاده چرخ ظلوم

فکنده صیت تو در گوش روزگار طنین

کشیده رای تو بر روی آفتاب رقوم

جبلت تو مزین بخصلت محمود

طبیعت تو منزه ز سیرت مذموم

همی فروزد از تو چهار بالش شرع

چو آفتاب ز شرق و چو آسمان ز نجوم

بپیش دست تو دریاست چون خط جدول

بنزد رای تو خورشید نقطه موهوم

جواب تو ندهد آرزو مگر لبیک

خطاب تو نکند روزگار جز مخدوم

گه نواختن خاص و عام خورشیدی

که کوه و ذره نماند ز نور او محروم

سخای حاتم طائی و عدل نوشروان

عبارتیست کزان نام تو شود مفهوم

چنان بساط ستم در نوشتی از عالم

که می بدست نیاید چو کیمیا مظلوم

عجب نباشد ار از طبع تو تغییر یافت

مزاج چرخ ستمکار و طبع عالم لوم

اگر نبودی فر و شکوه مسند تو

نهاده بود فلک ظلمرا اساس و رسوم

و گرنه سنگ تو میآمدیش در دندان

پدید کرده بداین چرخ ظلمهای سدوم

نهاده قاعدۀ عدل تو در این کشور

چنانکه شاهین مرکب را دهد مرسوم

ز جور آتش نگریستی بعهد تو در

اگرنه نقش کجش راست مینمودی موم

مخالف تو اگر نوش کردی آب حیات

شدی بحنجر او در چو خنجر مسموم

که بود هرگز کو بر خلاف تو دم زد

که خیل مرگ زناگه بر او نکرد هجوم

چه نقص جاه ترا گر کسی مخالف شد

چه عیب گل را گر زو حذر کند مز کوم

نعذبالله اگر تو در ابرو آری چین

زسهم و هیبت تو زلزله فتد در روم

هر آنکه نیست دو تا پیش تو چو چنبر دف

چو نای رود بود ریسمانش در حلقوم

عوطف کرم شاملت که دایم باد

چو فیض فضل خدایست بر سبیل عموم

خدای عز و جل کرد قسمت روزی

ولی ندانم سری که نیستت معلوم

ز قصد دشمن و حاسد ترا چه باک بود

چو هست امر تو قایم بایزد قیوم

بچرخ فرما زین پس چو خدمتی باشد

ازانکه چرخ ترا چاکریست نیک خدوم

ستایش تو چه کارست تابدولت تو

سخن بمدح تو بی من همی شود منظوم

همیشه تا که نباشد بطبع آتش آب

همیشه تا که نگردد بطعم شهد ز قوم

زنائبات جهان باد جان تو محروس

ز حادثات فلک باد ذات تو معصوم

زمانه خادم آن کت بود ز جمع خدم

سپهر خصم کسی کت بود ز جنس خصوم

جهان مسخر و گردون مطیع و بخت بکام

خدای یار و ملک داعی و فلک محکوم

شمارهٔ ۹۷ - قطعه

من ز جمع شاعران باری کیم

من ز لاف دانش و دعوی کیم

من ز نثر پاک چون نثره چه ام

من ز نظم شعر چون شعری کیم

هر زمان گویم که شعر من چنین

من ازین دعوی بیمعنی کیم

گویم از من زنده شد شخص سخن

من نه نفخ صور و نه عیسی کیم

من ید بیضا نمایم در هنر؟

ای مسلمانان من از موسی کیم

طعنه ها در شعر استادان زنم

من بدین دانش ز استهزی کیم

چیست این باد و بروت خواجگی

سیم دارم فاضلم آری کیم

من فراز توده غبرا چه ام

من بزیر قبه اعلی کیم

من زمدت یا زخدمت چیستم

من ز رسم و خلعت اجری کیم

من ندانم تا من عامی صفت

ز اختراع و صنعت انشی کیم

من ز شرح گوهر ثانی چه ام

من ز سر علت اولی کیم

میتوان دانست قدر زرگری

این تکبر چیست پس یعنی کیم

گر ز بهر بندگی نپذیردم

رکن دین من در همه گیتی کیم

شمارهٔ ۹۸ - در شکایت از روزگار

منم آنکس که عقل را جانم

منم آنکس که روح را مانم

دعوی فضل را چو معنایم

معنی عقل را چو برهانم

گلشن روح را چو صد برگم

باغ دل را هزار دستانم

نثر را نو شکفته بستانم

نظم را دسته بسته ریحانم

دفتر فضل را چو فهرستم

نامه عقل را چو عنوانم

دیده عقل و شرع را نورم

گوهر نظم و نثر را کانم

بحر علمم که واسع الرحمم

کوه حلمم که ثابت ارکانم

از بلندی قدر و پستی جای

آفتابی برج میزانم

گرچه از ساز عیش بی برگم

در نوا بلبل خوش الحانم

بحر و کانم ازان همی خیزد

از دل و دیده لعل و مرجانم

عیب خود بیش ازین نمیدانم

کز عراقم نه از خراسانم

ورنه شاید بگاه نظم سخن

گر عنان ا زفلک نگردانم

گرنه ابرم چرا که بی طمعی

برخس و خار گوهر افشانم

در ره حرص تنگ حوصله ام

در قناعت فراخ میدانم

با چنین معطیان و ممدوحان

شکر حق را که صنعتی دانم

ای بسا عطلت ارزبان بودی

عامل آسیای دندانم

بعد از ایزد که واهب الرزقست

این سه انگشت میدهد نانم

مدح انگشت خویش خواهم گفت

زانکه من جیره خوار ایشانم

چه عجب گر بدینسخن که مراست

حسرتی میبرند اقرانم

شاعرم من نه ساحرم هم نه

پس چه ام سرلطف یزدانم

بی سر و پای تافته گویم

بی دل و دست چفته چوگانم

گاه خندان چو شمع و میگریم

گاه گریان چو ابر و خندانم

دور نبود اگر زروی شرف

یاد گیرد فرشته دیوانم

آه ازین لاف و ژاژ بیهوده

راستی شاعری گرانجانم

تا کی این من چنین و من چونان

چند ازین من فلان و بهمانم

از من این احتمال کس نکند

ور خود اعشی قیس و حسانم

چکنم چون نماند ممدوحی

مدح بر خویشتن همیخوانم

ورنه معلوم هر کسست که من

مرد کی ژاژخای و کشخانم

شکمم از طعام خالی ماند

لاجرم همچو چنگ نالانم

همه احوال خویشتن گفتم

چون بگفتم من از سپاهانم

اینچنین خواجگان دون همت

که همی نام گفت نتوانم

تا دل اندر مدیحشان بستم

بکف نیستی گروگانم

لقمه و خرقه ایست مقصودم

من بدین قدر آخر ارزانم

حاش لله که من بر این طمعم

سگ به از من گراینسخن رانم

غرض از قصه خواندن ایننظمست

ورنه کی من زقوت درمانم

بسته چار میخ طبعم ازان

خسته نه سپهر گردانم

حال من هیچ می نگیرد نظم

ورچه بر اهل نظم سلطانم

همچو شخصی نگاشته بی روح

در کف روزگار حیرانم

من بدین طبع و این جزالت لفظ

راست مسعود سعد سلمانم

شمارهٔ ۹۹ - درمدح امام اجل معین الدین

ای دو یت و مسند تو دین و دولت را نظام

وی بکلک و خاتم تو شرع و ملت را قوام

ای شده حکم تو مطلق درد ماء و در فروج

وی شده امر تو نافذ در حلال و در حرام

جز بحکم تو نتابد شعله آیینه رنگ

جز بامر تو نگردد گنبد فیروزه فام

صبح اگر خواهد که بی فرمان تو یکدم زند

گو بزن بهرام چرخ از بهر آن دارد حسام

گر مجسم گرددی رایتو چونخورشید چرخ

عقل فرق آن نکردی کاینکدامست آنکدام

حکم تو رنگ قضای آسمان داردد ازانک

پیش او یکسانبود خرد و بزرگ و خاص و عام

از نهیب کهرباگون کلک شرع آرای تو

تیغ ظلم و فتنه شد زنگار خورده در نیام

بر بیاض کاغذ آن تحریر خط اشرفت

غره ماهست بروی طره های زلف شام

دیگرانگر محتشم از صدر و مسند گشته اند

مسند و صدر از شکوهت یافتست آن احتشام

والله ار این خاصیت بودست در طبع ملک

این تواضع کردن زینگونه بااین احترام

عاقبت خصمان تو محتاج جاهت میشوند

زانکه اندر طبع تو هرگز نبودست انتقام

حکمت تقدیر ایزد نیست آخر از گزاف

دین و دولت را بدست حکم تو دادن زمام

چون باستحقاق داری لاجرم هست اینچنین

دولت تو مستقیم و حشمت تو مستدام

آرزو بر خوان جودت میخورد نانی با من

فتنه در ایام عدلت میکند خوابی بکام

از برای نوبتی قدر تو هر شب بر فلک

از کواکب ادهم شب را کند زرین ستام

حقتعالی چونکند اظهار قدرت اینچنین

عالمی در زیر یک در اعه بنماید تمام

گر چو سوسن ده زبان گردد بمدحت عقل کل

هم بشرح جزئی از مدح تو ننماید قیام

شکر ایزد را که استغفار لازم نایدم

ورچه زین گونه کنم مدح تو عمری بر دوام

شاعرانه می نگویم جاودان مان در جهان

زانکه جاویدان نماند جز که حی لاینام

این همیگویم که این اقبال وایندولت چنین

متصل بادا بعز این جهانی والسلام

شمارهٔ ۱۰۰ - در مرثیه امام سعید جمال الدین محمود

چه شد که عالم معنی خراب می‌بینم

چه شد که ماه کرم در سحاب می‌بینم

چه شد که با همه‌کس اضطرار می‌یابم

چه شد که در همه‌کس اضطراب می‌بینم

ز سوگ طوطی سرسبز شکرین‌الفاظ

جهان سیاه چو پر غراب می‌بینم

دریغ حنجر مشکل‌گشای فضل‌نمای

که فارغش ز سؤال و جواب می‌بینم

دریغ عالم امید را که ناگاهان

ز سیل قهر خراب و یباب می‌بینم

دریغ بحر هنرها جمال دین محمود

کش از سموم اجل چون سراب می‌بینم

دریغ چون تو جوانی که زیر خاک شدی

که همچو گنجت تحت‌التراب می‌بینم

چگونه باشد حالم که پس ز صدر کبیر

همی امام سعیدت خطاب می‌بینم

تو جان دانش بودی عجب نباشد اگر

به سوی عالم جانت شتاب می‌بینم

فتاده در دل آهن ز مرگ تو آتش

ز چشم سنگ روان گشته آب می‌بینم

هوا چرا نفس سرد می‌زند که در او

همی از آتش دل التهاب می‌بینم

مرا نمی‌شود از خویشتن این سخن باور

مگر به خواب درم وین به خواب می‌بینم

نه خاندانی از مرگ تو خراب شدست

که عالمی ز غم تو خراب می‌بینم

چو ذره گردند اهل هنر پراکنده

ز بعد مرگ تو چون آفتاب می‌بینم

برانده جوی مجره ز آب دیده فلک

در اشک او ز ستاره حباب می‌بینم

ز مرگ تست که این خیمه معلق را

شکسته میخ و گسسته طناب می‌بینم

چو با تویی بنماند جهان و جان برود

به ترک هردو بگفتن صواب می‌بینم

لعاب گرم بیفسرد و خون نافه ببست

از این بریشم وزان مشک ناب می‌بینم

اجل خجل شد ازین و فلک پشیمانست

میان هردو ازین رو عتاب می‌بینم

مراست قهر مروت که در مصیبت تو

ز دیده‌ها اثر فتح باب می‌بینم

به دست مردمک دیده بر ز خون دو چشم

به یاد روی تو جام شراب می‌بینم

ز سرخیی که گه صبح و شام در افقست

به خون شده رخ گردون خضاب می‌بینم

ز شرم کرده خود چرخ را زنان بر سر

دودست عقرب همچون ذباب می‌بینم

ز خون دیده دل سنگ لعل می‌یابم

ز آه دل جگر شب کباب می‌بینم

چرا به مرگ تو شادست دشمنت که به عمر

فذلک همه هم زین حساب می‌بینم

عنان آز به دست نیاز باید داد

که مکرمت را پا در رکاب می‌بینم

ولیک با همه محنت بدان خوشست دلم

که یادگار ازان گل گلاب می‌بینم

امیدوارم کز قدر بگذرد ز اقران

ازانکه گوهر تیغ از قراب می‌بینم

همیشه خصمش مقهور با دو دوست به کام

چنان بود که دعا مستجاب می‌بینم

شمارهٔ ۱۰۱ - درتهنیت حج

ای محرم خانه محرم

وی محرم کعبه معظم

ای در همه چیزها موفق

وی در همه کارها مقدم

ای نهضت عزم مردوارت

از شایبه ریا مسلم

ای عزم تو در نفاذ و سرعت

گشته دوم قضای مبرم

گردون نکند توهم فتح

عزمی که شود ترا مصمم

یکجذبه ز جذبه های رحمان

بربود ترا ز هر دو عالم

توفیق چنین عجب نباشد

چوندولت گشت با خرد ضم

چون بهر ادای این فریضه

شد پای تو در رکاب محکم

بر بسته میان برای سختی

واسباب طرب شکسته بر هم

توفیق ترارفیق و همراه

جبریل تر اندیم و همدم

بربسته قضا ز طره حور

بر نیزه و بیرق تو پرچم

طی کرده منازل پیاپی

بس کرده تجرع دمادم

در هر و سه گام پنج شش بار

ده قصه هفتخوان رستم

میگفت ملک که اوست تحقیق

از سیرت و صورت ابن ادهم

از شوق مواقف مقدس

و ز عشق مشاهد مکرم

دل کرده فدای درد و جان نیز

زر کرده نثار راه و سرهم

بالطف تو چون نسیم جانبخش

انفاس سموم آتشین دم

وزریگ روان روان همیکرد

فر قدم تو چشمه زمزم

عریان شده کعبتین کردار

پوشیده چو کعبه پرده آندم

زهره ز سماع و وجد لبیک

بر چرخ گسسته زیر بابم

قربان تر حمل همی راند

جبریل ازین بلند طارم

تو رفته در آستان کعبه

چون روح در آستین مریم

گه در دل کعبه چون سویدا

گه گشته سواد عین زمزم

خوشخوش بزبان حال گویان

در روی تو کعبه خیر مقدم

خندان خندان حجر همیگفت

کای همشهریم خیر مقدم

بر کعبه حجر سواد عینست

روشن شده زو فضای عالم

بد کعبه از ان سواد یکچشم

ذات تو شدش سواد اعظم

پس از پی روضه مقدس

کرده دهن بلی مجسم

بر روضه چو تو سلام کردی

زد پشت فلک بخدمتت خم

شد چشم شریعت از تو روشن

شد جان نبوت از تو خرم

آورده نثار حضرتت را

ارواح ملائکه دمادم

از گنج لیغفر لک الله

من ذنبک نقد ما تقدم

این خیر که شد ترا میسر

بهتر زهزار ملکت جم

کاینرا نبود زوال هرگز

وانملک زول شد بخاتم

شاید که بخلد در بنازد

از چونتو خلف روان آدم

شکرست خدایرا که برخاست

از مقدم تو ز جان ما غم

تا مردم دیده هست بی نطق

تا حاسه سمع هست بی شم

چندانت عمر باد کز حصر

عاجز گردد حروف معجم

شمارهٔ ۱۰۲ - قصیده

ای ز وجود تو کارها چو نگارم

وی شده از جود تو چوزر همه کارم

جودت ز اندازه رفت با که بگویم

نعمتت ا زحد گذشت با که شمارم

گرچه ز ابنای دهر هست شکایت

هست ز تو شکر صد هزار هزارم

می نرسم در ثنا و شکر تو هرگز

ورچه من اندر سخن عظیم سوارم

گر بود از روزگار مهلتم آخر

بعضی ازین شکر نعمت تو گذارم

حرز تو بر قرص آفتاب نویسم

نام تو بر روی روزگار نگارم

تا نفسی ماند این نفس زدل و جان

خدمت درگاه تو فرو نگذارم

تا که زیم بندگی کنم چو بمیرم

مهر ترا سر بمهر باز سپارم

من کیم آخر درم خریده جودت

داده بها بخشش تو چندین بارم

گر که برانگشت گیرم آنچه بدادی

عاجز گردد همی یمین و یسارم

از تو چو کعبه در اطلس است سرایم

وز تو چو معدن پر از زرست کنارم

تا که مرا هست سوی درگه تو راه

از دگران هیچ امید و بیم ندارم

داده خود گر سپهر باز ستاند

غم نخورم کز یمین تست یسارم

ور حدثان سپهر تاختن آرد

سایه دهلیز تو بس است حصارم

فر مدیحت فزود حشمت و جاهم

حرز ثنایت ربود خواب و قرارم

حرص ثنای تو کرد شاعرم ار نی

شرع بدی پیشتر ز شعر شعارم

آرزویم میکند که از سر اخلاص

مدح تو باشد هر آن نفس که بر آرم

لیک ز بیم سخای بیهده بخشت

پیش تو خود نام شعر برد نیارم

مونس من مدح تست چون بغم افتم

مدح تو پیش آرم و غمی بگسارم

چونکه دهم جلوه طبع را بمدیحت

چرخ کند ماه و آفتاب نثارم

فخر بخاک در تو آرم اگرچه

از مه و از آفتاب باشد عارم

من نزنم لاف، تو محک جهانی

نیک شناسی که من تمام عیارم

آز ندیده بهیچ مجمع شوخم

حرص نکرده بهیچ محفل خوارم

در ندوم هر در ی چو سایه و خورشید

زانکه نه من شاعری گسسته مهارم

گرد خسیسان نگردم ار چه خسیسم

تخم طمع در زمین شوره نکارم

ابرم و جز گرد بحر نیست طوافم

چرخم و جز گرد قطب نیست مدارم

پای چو گل بر بساط هر خس ننهم

ورچه تهی دست همچو شاخ چنارم

ور تو کنی امتحان من بگه شعر

پیش تو پیشانی سپهر بخارم

من گه مدح آفتاب نور فشانم

من گه هجو آسمان مردم خوارم

شهد چشاند بمدح لفظ چو نوشم

زهر فشاند بهجو کلک چو مارم

اشرف و وطواط و انوری سه حکیمند

کز سخن هر سه شد شکفته بهارم

رابعهم کلبهم اگر تو نگوئی

خادمت این هر سه شخص راست چهارم

چون تو کنی تربیت من از که کم آیم

ورچه کهین همه صِغار و کبارم

گر همه عیبم، دل تو کرد قبولم

ورچه همه آهویم بر تو شکارم

باد گل دولتت همیشه شکفته

تا ننهد چرخ با شکوه تو خارم

شمارهٔ ۱۰۳ - قصیده

کی است نوبت احسان و روزگار کرم

چه وقت میشکفد باز نو بهار کرم

که خون گرفت دل اشتیاق پیشه من

در اشتیاق بزرگی و انتظار کرم

غبار بخل ز صحن زمین بچرخ رسید

کجاست آخر یک ابر سیل بار کرم

نه مرغ همت کس را پری ز بال سخا

نه شاخ دولت کس راست برگ و بار کرم

ز بار شکر و ثنا می کشم هزاران کوه

کجاست کس که کشیدنیم ذره بار کرم

نهفته پرده امساک جمله چهره جود

گرفته گرد خساست همه عذار کرم

نیامد آخر یک گل ز غنچه احسان

نماند آخر یک طفل از تبار کرم

نعوذ بالله اگر صدر شرق خودنبدی

که خواست بودد گر در همه دیار کرم

فروغ شرع پیمبر علاء دین خدای

که دست اوست بانصاف دستیار کرم

منیر طلعت او سوسن ریاض شرف

بلند همت او سرو جویبار کرم

زهی بعرض کریم تو ابتهاج ثنا

زهی بکف جواد تو افتخار کرم

رفیع منصب تو تر و خشک عز و جلال

شریف خلق تو پنهان و آشکار کرم

گذشت آنکه کرم در دیار ما بودی

باو نزار و کنون بین همه مزار کرم

کرم بحضرت عالیش بسته شد ور نه

کجا رسیدی امید در غبار کرم

بخدمت در خود مر سپهر اخضر را

مکن قبول که اینست روزگار کرم

عدو کنون بملامت اگرچه میگوید

که می چه گوید آخر فلان ز کار کرم

جهان چو صیت تو گیرد یقین کند که ترا

بخیر خیر شود شست خار خار کرم

کجاست حاتم طی تا ببیندی باری

ببارگاه تو از صاحب اعتذار کرم

توئی که آتش همت زنی بخر من بخل

که راه شکرزنی آب از بحار کرم

ز جانب کف تو یک نسیم می نوزد

که می نگیرد امید را کنار کرم

تو اینچنین وهم ا زشهر تو کسان دانم

که جان بعطسه برآرند از بخار کرم

بصرف ده صد نفروشمت بهیچ کریم

زهی شناختن از کوهرت عیار کرم

من ارچه هستم بر سنت قدیم کرام

در اوفتاده بافلاس ا زاختیار کرم

ز در مدح تو شاها طویلۀ دارم

که عشرقیمت آن نیست دریساکرم

بحق من کن اگر میکنی کرم که مرا

بنظم و نثر زبانیست حقگذار کرم

شب ثنای تو تا روز چون منم بیدار

برون در مگذارم بروز بار کرم

منم که ناید در هیچ قرن خوش صوتی

چو عندلیب مدیحم بشاخسار کرم

ولیک مرغ سخن گرچه کس بنپذیرد

شود بعاقبت کار هم شکار کرم

همیشه تا گهر و زر همیکنند نثار

بکوه و دریا از بذل بیشمار کرم

حصار اهل هنر باد آستانه تو

تو از نوایب ایام در حصار کرم

شمارهٔ ۱۰۴ - قصیده

ای بحق پادشاه روی زمین

وی بتو تازه گشته دولت و دین

ای ز آواز کوس نصرت تو

مانده در گوش روزگار طنین

سکه از فر تست با رونق

منبر از نام تست با تمکین

صد سپهری فراز پایه تخت

صد جهانی میان خانه زین

چرخرا پیش حکمت ازمه نو

حلقه در گوش چون ینال و تکین

جود تو ریش فقر را مرهم

عدل تو دیو ظلمرا یاسین

قطره عفو تست آب حیات

شعله رای تست نور یقین

گر نه بر سمت حکم تو گردد

چنبر چرخ بگسلد در حین

خرج یکروزه جود تست هر آنچ

کرد خورشید زیر خاک دفین

پیش چوکان حکم تو بر عقل

مختصر می نمود گوی زمین

مهره ظلم از تو ماند گشاد

بیدق ملک ا زتو شد فرزین

فرش عدل تو در بسیط جهان

تخت قدرت بر اوج علیین

ابلق دهر زیر فرمانت

حلقه آسمانت زیر نگین

نزند صبح هیچ روز نفس

که نه بر دشمنت کند نفرین

شمه خلق تست باد صبا

اثر عدل تست فروردین

چه عجب گر ز عدل شامل تو

از کبوتر حذر کند شاهین

خصم تو ناید از عدم بوجود

که نه او را اجل بود بکمین

تیر سندان سم تو بر دوزد

در شب تیره دیده پروین

ملک از بهر فخر نام ترا

کرده در وردهای خود تضمین

تیغ تو سرفشان و فتنه نشان

خصم تو پای بند و قلعه نشین

زلزله در فلک فتد ازبیم

چون ز خشم اندر ابرو آری چین

بشکند هیبت تو پشت فلک

بگسلد قوت تو کوه متین

دهن مادح تو آکنداست

چون دهان صدف بدر ثمین

من چو نظم مدیحت اندیشم

جبرئیلم همی کند تلقین

چون من از جان دعای تو گویم

آسمانم همی کند آمین

عزم و قاد و حزم ثابت تو

پست کردست حصن های حصین

اینچنین فتح و این چنین نصرت

باز گویند در جهان پس ازین

مژده دولتست و معجز ملک

ورنه هرگز که دید فتح چنین

تا مکانرا بودحدوث و جهت

تا زمانرا بود شهور وسنین

باد قدر تو برتر ازکیوان

عمر افزونتر از الوف ومئین

تا قیامت بهر چه رای کنی

نصرت ایزدیت باد معین

شمارهٔ ۱۰۵ - درتوصیف آتش و مدح رکن الدین مسعود

بگشت گونه باغ از نهیب باد خزان

بیر باد خزان برگ شاخ و رنگ رزان

نماند قوت آذر ز سطوت آذر

برفت آب ریاحین ز صدمت آبان

بباغ تاسپه برد تاختن کردست

شدند منهزم از باغ لشگرنیسان

مگر که باغ باقطاع زاغ کردستند

ازانکه رخت بدر برد بلبل از بستان

چو زاغ برفکند طیلسان و خطبه کند

هزار دستان را چیست به زطی لسان

ازان همی نزند سرو دست کاندر باغ

هزار دستان برگل نمیزند دستان

چو عرصه گاه قیامت شدست ساحت باغ

که مرغ خامش گشت و درخت شد عریان

ز برک گشت زمین همچو رو یعاشق زرد

ورق ز شاخ درختان چو نامه ها پران

دل هوا مگر از جور چرخ سردشدست

و گرنه اشک چه بار دزدیده ها چندان

مگر که باد خزانی بباغ ضرابست

که آفتابش کوره است و آبدان سندان

که چون درست مکلس شدست برگ درخت

که چون سبیکه نقره ببسته آب روان

و گرنه سیمگری داند ابراز چه سبب

همی فشاند نقره چو سونش سوهان

کلاه لاله که بربود و تاج نرگس کو

قبای غنچه که بر کند و پاره کرد چنان

درخت ا زچه برهنه نشست در مه دی

که در تموز همیداشت جامه الوان

چو خنده آید از زعفران چه معنی کابر

ز زعفران که بباغست میشود گریان

عجب نباشد اگر خشک گشت شاخ درخت

که چون نمک همه کافور مینهد بر خوان

مگر ز سرما گشتست روی چرخ کبود

مگر ز برف ببستست راه کاهکشان

ببین که ماه ز سرما چگونه میلرزد

ببین که پروین بر هم همی زند دندان

بخر گه اندر بنشین ز بامداد اکنون

بخواه پیش و برافروز گوهری خندان

مهیب و تند و سرافراز و تیز گردنکش

لهیب و بددل و بی تاب و سرکش و فتان

لطیف جرمی نازک تنی سبک روحی

که مرگ او همه ساله بود ز خواب گران

زمانه سیرت و گردون نهیب و دریا جوش

زمین گذار و زمان فعل و آسمان جولان

چو آفتاب جهانسوز و همچو اختر شوخ

چو روزگار لجوج و چو چرخ بی فرمان

چو برق تیغ زن و چون اثیر صاعقه بار

چو ابر سوی هوا سرکش و چو باد دوان

درخت افکن و خارا گذار و آهن سوز

سپهر گردش و گیتی گشای و قلعه ستان

اساس دوزخ نمرود و باغ ابراهیم

دلیل منزل تکلیم موسی عمران

براو حرارت و صفر اشدست مستولی

دلیلش آنکه مر او را سیاه گشته زبان

اگر نه خشم گرفتست چیستش صفرا

و گرنه ترس زد او را ز چیستش یرقان

بکوه ماند اگر کوه زعفران روید

بابرماند اگر ابر زر دهد باران

چو کوه کوه عقیق و چو توده توده زر

چو پاره پاره روح و چو رشته رشته جان

ز عکس او همه روی هوا پر از لاله

ز جرم او همه روی زمین نگارستان

سپید و زرد بهم در چو نرگس سرمست

سیاه و سرخ بهم در چو لاله نعمان

ازوست تاج سر شمع و نور چشم چراغ

بدوست رونق خرگاه و زینت ایوان

بدو بود بهمه حال نازش زردشت

وزاو بود بهمه وقت قبله دهقان

بشکل همچو درختیست فرع او همه مشک

بشبه همچون کوهیست اصلش از مرجان

پدید ازو شده غش و عیار هر دینار

عیان ازو شده رد و قبول هر رفرمان

گهی چو تیغ کز آهن بود نیام او را

گهی چو لعل که از سنگ باشدش زندان

نشان معجز موسی همیدهد ا زخویش

که از نخست عصا بود و پس شود ثعبان

گر اوست اصل حرارت چراست بی سببی

بسان مردم مفلوج سال و مه لرزان

ز سرکشی سوی بالا کند همیشه سفر

عجب مدار که ظاهر شود بر او خفقان

شعاع جرم لطیفش میان ظلمت دود

نشان جان فرشته است در تن شیطان

بطبع گرم و بپایه بلند چون خورشید

بچهره زرد و بجامه سیاه چون رهبان

غرور داده مرابلیس را گه اناخیر

خلاص کرده سیاوش را گه بهتان

چو آز هر چه خوردبیش هست گرسنه تر

عجبتر آنکه ز خوردن نمیشود عطشان

بگرد عارض نورانیش ترا کم دود

چو زلف تافته برگرد عارض جانان

چو سند روسین شاخی ز باد در حرکت

چو کهرباگون کوهی ز زلزله جنبان

بفعل همچو سپهر اندر او مضرت و نفع

بجرم همچو مه اندر فزونی و نقصان

گهی چو دونی افتاده در بن تونی

گهی چو شاهی در صدر صفه دیوان

د راو گهر بنماید ز خویشتن یاقوت

بدو هنر بنماید عبیر و عنبر و بان

گهی ز دود سیاهی چو زنک یافته تیغ

گهی ز تیزی وحدت چو آب داده سنان

برنگ همچو گلست و همیشه خار خورد

بشبه هست چو لعلی همیشه مشک افشان

ازو نعامه تنقل کند بصحرا بر

وز او سمندر رقص آورد بهندستان

همیشه در تبلرزست و میخورد همه چیز

ازان سبب که مر اورا ز احتماست زیان

مگر که تعزیت خویشتن بداشت ازانک

نهاد بر سر خاکستر و نشست در آن

ازوست مایه ارواح و ماده انوار

وز اوست جنبش حیوان و قوت ارکان

عزیز همچو حیات و مهیب همچو اجل

شریف همچون عقل و لطیف همچون جان

چو وهم دانا تیز و چو طبع زیرک تند

چو رای پیر قوی و چه بخت خواجه جوان

در او نهاده بدنیا خدای نفع و ضرر

بدو بود گه عقبی عقوبت ا زیزدان

برادریست مر او را بخانه در دشمن

بجان چو فرصت یابد نمیدهش امان

گهی ز آهن پیراهنی کند چو زره

که فرجه ها بود اندر میان پودش و تان

هزار پاره شده پیرهن بدان تن زرد

چنانکه بر تن بیمار جامه خلقان

گهی زآهن حصنی کند ولی بی سقف

پر از دریچه و روزن چو خانه ویران

ز پنجره رخ رخشان او بدان ماند

که هست روی مهی ا زدریچۀ تابان

گه از قناعت سازد غذای خویش از خود

گهی ز حرص و شره لقمه کرده کوه کلان

مگر که صنعت اکسیر نیک میداند

ز بس قراضه که بیرون فشاند او ز دهان

ز کیمیاست زر او بلی ازین معنیست

که چون ز بوته برنشد ازو نماند نشان

ز دست مادر او را پدرش یک بوسه

پدید گشته ازان بوسه در زمان زایشان

بزاد حالی و در مسند سیاه نشست

چنانکه خواجه آزادگان و در صدر جهان

بزرگ مفتی اسلام رکن دین مسعود

که مثل او ننماید فلک بصد دوران

زمانه فعل و زمین حلم و آسمان رفعت

قضا نفاذ و قدر قدرت و ستاره توان

بلند همت صدری که باسخای کفش

نمانده درویش اندر جهان کسی جز کان

گران رکابی ا زحلم او گرفت زمین

سبک عنانی از عزم او ربود زمان

زهی سپهر ترا زیر پای همچو رکاب

زهی زمانه ترا زیر دست همچو عنان

توئی که نام تو گشتست زینت دفتر

توئی که مدح تو گشتست زیور دیوان

خجل شدست زرای تو شعله خورشید

نهان شدست زشرم تو چشمه حیوان

شدست عدل تو مردیو ظلم را یاسین

شدست جود تو مر درد فقر را درمان

نسیم لطیف تو بر دوست رایت دولت

سموم قهر تو بر خصم آیت خذلان

کمینه شعله زرای تو چشمه خورشید

نخست پایه ز قدر تو تارک کیوان

زمین بلرزد بر خویش اگر تو گوئی هین

فلک باستد بر جای اگر تو گوئی هان

چو ابر وقت درم ریختن توئی پر دل

چو برق گاه زر افشاندن توئی خندان

بلند قدر تو بر چرخ زیر پای آورد

بقهر شیر فلک همچو شیر شادروان

روان تر آمد حکم تو از سپهر و نجوم

فزون تر آمد قدر تو از زمان و مکان

ببحر و برق همی ماند آن دل و خاطر

بابر ماند و خورشید آن بنان و بیان

کسی که با تو نباشد بطبع همچون تیر

شود سیاهی چشمش بدیده در پیکان

ملک بمدح و ثنای تو بر گشاده دهن

فلک بخدمت تو از مجره بسته میان

اثر ز لطف تو یحیی العظام و هی رمیم

نشان ز هیبت توکل من علیها فان

مکارمت چو شمار ازل برون قیاس

بزرگیت جو صفات قدم برون ز گمان

تراست خاصیت جود از همه عالم

چنانکه قوه نطق است در حق انسان

ضمیر روشن تو یک بیک همی خواند

هر آنچه هست پس پرده های غیب نهان

شدست طبع تو بر دفتر کرم فهرست

شدست نام تو برنامه سخا عنوان

ازین سخن بچنان حضرتم بیاد آمد

حدیث بصره و خرما و زیره و کرمان

همی خری سخن خویشتن زمن ببها

چنین کنند صدور و اکابر و اعیان

نه بحر قطره دهد ابر را و آن قطره

بگوهری بخرد باز از بر عمان؟

همای همتت ار سایه افکند بر من

بیمن دولت تو بگذرد من از اقران

همیشه رونق مادح بود ز ممدوحان

که گه زنندش تحسین و گه کنند احسان

نسب ز ممدوحان آرند شاعران ورنه

نسب چه دارد خاقانی آخر از خاقان

بروزگار تو الحق عجب همی دارم

که بر امید رهی راه میزند حرمان

چو من دو دیوان آراستم بمدحت تو

چراست نام من اندر جریده نسیان

روا بود ز پی این قصیده غرا

که خاک غزنی رشک آورد باصفاهان

همیشه تا که چو تو درفشاند ابر بهار

همیشه تا که من زرگر ست باد خزان

بهار عمر تو باد از خزان دهر ایمن

جهان بکام و فلک رام و بنده مدحتخوان

شمارهٔ ۱۰۶ - درمدح نصره الدین جهان پهلوان

زهی بنفحه عدل تو زنده جان جهان

بدست حکم تو داده فلک عنان جهان

یگانه خسرو گیتی گشای نصرت دین

ستوده پادشه شرق و پهلوان جهان

توئی سکندر ایام و شهریار زمین

توئی سپه کش اسلام و مرزبان جهان

جهان نثار تو کرده ستارگان فلک

فلک خطاب تو کرده خدایگان جهان

بنور رای تو تابنده روشنان فلک

بخاکپای تو سوگند سرکشان جهان

ثنا و مدحت تو سبحه زبان ملک

دعای دولت تو رقیه امان جهان

نگشت چون تو ملک طبع در گمان گمان

نخاست چون تو جهاندار از جهان جهان

بخاکپای تو ماندست تشنه آب حیات

بآب تیغ تو گشتست پخته نان جهان

کمینه شعله رای تو آفتاب فلک

نخست پایه قدر تو لامکان جهان

شعاع تیغ تو چون تیغ آفتاب رسید

ازین گران جهان تا بدان کران جهان

خلاف رای تو گر صبح دم زند گردون

بتیغ مهر دو نیمه کند میان جهان

ز لوح غیب بخواند ضمیر روشن تو

رمو ز هرچه معماست در نهان جهان

صدای کوس تو چونانگرفت در گردون

که مرغ فتنه بپرید از آشیا ن جهان

اگر نه شحنه عدلت کند جهانداری

از آنسوی عدم آرد جهان نشان جهان

وگرنه حلم تو باشد زهیبت تو فتد

بزلزله تب لرزاندر استخوان جهان

تبارک الله ازان بی کرانه لشگر تو

که قاصر است ز تفصیل آن بیان جهان

اگرچه مشکل جذر اصم شود زو حل

بعقد صد یک ازو کی رسد بنان جهان

بحرص خدمت توتاخت از عدم بوجود

هرآنه حشو مکانگشت وایرمان جهان

بتازیانه اشارت نما و لشگر بین

زقیروان جهان تا بقیروان جهان

تو بخت ملک باوج محیط گردون نه

که نیست لایق تخت تو خاکدان جهان

جهان بعهد تو معهود بود از گردون

بلب رسید ازین انتظار جان جهان

اگرنه عدل تو دریافتی و شاق ستم

بداده بود بتاراج خانمان جهان

مثال فتنه یأجوج و سد آهن چیست

مثال تیغ تو در آخر الزمان جهان

خدایگانا حال جهان بلطف ببین

که رفت در سر جود تو سوزیان جهان

جهان بنیل سخای تو گل کجا دارد

چه مایه گنجد در مکنت و توان جهان

حدیث حاتم طائی و نام نوشروان

بروزگار تو گمشد ز داستان جهان

جهان اگر پس ازین نام آنگروه برد

برون کشد ز پس سرقضا زبان جهان

چه جا نکند پس از ینهر که کانکند که سخات

رها نکرد جوی در دکان کان جهان

بخاکپای تو سوگند میخورد گردون

که مثل تو نزند سر زبادبان جهان

ز تیغ تیز تو گر دشمنی امان جوید

رهاش کن که بود دور از امان جهان

سگ تو مغز سر گردنان خورد شاید

که دشمن تو جگر میخورد ز خوان جهان

ز دزد حادثه دهر ایمنست کز پاست

جواز بدرقه دارند کاروان جهان

چو هندوانه پسندیده پاسبانی را

بس است هندوی تیغ تو پاسبان جهان

بپشت گرمی بازوی تو کند ور نی

برهنه هندو کی کی کند ضمان جهان

همیشه تا که ببافد زرشته شب و روز

سپهر کسوت اکسون و پرنیان جهان

بهار عدل تو سرسبز باد و پاینده

که بس بود زدم دشمنان خزان جهان

در موافق تو قبله ملوک زمین

دل مخالف تو لقمه دهان جهان

شمارهٔ ۱۰۷ - قصیده

زهی محل رفیعت ز حد و هم بیرون

نهاده گوشه مسند بر اوج نه گردون

امام مشرق و اقضی القضاه روی زمین

که مثل تو ننماید سپهر آینه گون

خرد نداند گفتن مناقب تو که چند

فلک نیارد گفتن بزرگی تو که چون

مضای عزم تو دارد نشان تیغ قضا

نفاذ امر تو دارند شعار کن فیکون

خجل همیشود از عکس رای تو خورشید

عرق همیکند ا زشرم دست تو جیحون

هوای عالم شد معتدل ز عدل تو زان

شدست دولت تو چون بهار روز افزون

حجر شود ز شتاب تو باد در حرکت

خجل شود ز ثبات تو کوه وقت سکون

بروزگار تو فتنه است در شکر خوابی

که خورد گوئی از دست عدل تو افیون

ز حسن دیده کش تست و بخت بیدارت

که فتنه گردد بر خواب عافیت مفتون

ببحر کردم تشبیه دست دربارت

خرد بطعنه مرا گفت الجنون فنون

چو بحرکی بود آنکو بیک نفس بخشد

هر آنچه بحر بعمری همیکند مدفون

اگر چورای تو بودی بر آسمان خورشید

ز جرم خاک نماندی سه ربع نامسکون

وگر بخواهد انصاف تو فرو شوید

دو رنگی شب و روز از سپهر بوقلمون

سموم قهر تو گر بگذرد سوی تبت

نسیم لطف تو گر دردمد بخاره درون

شود بکوه درون سنگ ریزه پاره لعل

شود بنافه درون مشگ تازه قطره خون

هر آنسخن که ثنای تو نیست نامطبوع

هر آنقصیده که مدح تو نیست ناموزون

چنان نمود که درآفاق حکم تو انصاف

چنان نهاد در اسلام عدل تو قانون

که نه ضعیف همی از قوی شود مظلوم

نه عاجزی شود از جور قادری مغبون

نه جز که تیغ کسی بی سبب شود محبوس

نه جز که غنچه کسی بی گنه شود مسجون

نه خصم صفرا کرد و نه حرص سودا پخت

ازآنگهی که تو از کلک ساختی معجون

شدست خاطر تو چشم فضلرا انسان

شدست بخشش تو درد فقر را افیون

ز حال خویش کنون چند بیت خواهم گفت

که شاعرانرا آن هست سنتی مسنون

منم که تا سخن ا زمدح تو همی رانم

سخن بدست من اندر زبون شدست زبون

من از مدیح تو گشتم بشهر در معروف

زوصف لیلی مشهور دهر شد مجنون

بفرمدح تو من اینزمان کسی گشتم

چنان کز ابر شود قطره لؤلؤ مکنون

چو ذره بودم در سایه مانده بیسر و پای

بآفتاب فرو ناید این سرم اکنون

فزود حشمت و جاهم ز خاک درگه تو

چنانکه حرمت ماهی ز صحبت ذوالنون

بنعمت تو شدست استخوان من محشو

بمدحت تو بود شعرهای من مشحون

چو دست میدهم خدمت چو تو مخدوم

مرا چه باید گشتن بگرد مشتی دون

همی نخواهم گفتن مدیح کس که نیم

زطبع خویش بمدح دگر کسی مأذون

همیشه تا که بود خیمه کبود فلک

معلق ازبر این خاک بی طناب و ستون

همی نماید بیضا میان دست سیاه

تن عدوی تو در خاک همره قارون

ز بخت باد همه التماس تو مبذول

بنجح باد همه اقتراح تو مقرون

شمارهٔ ۱۰۸ - قیامت و حشر و نشر

چو در نورد دفراش امر کن فیکون

سرای پرده سیماب رنگ آینه گون

چو قلع گردد میخ طناب دهر دو رنگ

چهار طاق عناصر شود شکسته ستون

نه کله بندد شام از حریر غالیه رنگ

نه حله پوشد صبح از نسیج سقلاطون

مخدرات سماوی تتق بر اندازند

بجا نماند این هفت قلعه مدهون

بدست امر شود طی صحائف ملکوت

بپای قهر شود پست قبه گردون

عدم بگیرد ناگه عنان دهر شموس

فنا درآرد در زیر ران جهان حرو ن

فلک بسر برد اطوار شغل کون و فساد

قمر بسر برد ادوار عادکالعرجون

نه صبح بندد بر سر عمامه های قصب

نه شام گیرد بر کتف حله اکسون

مکونات همه داغ نیستی گیرند

کسی نماند ا زضربت زوال مصون

بقذف مهر بر آید ز معده مغرب

چنانکه گوئی این ماهیست و آن ذوالنون

باحتساب ببازار کون تازد قهر

زهم بدرد این کفه های ناموزون

عدم براند سیلاب بر جهان وجود

چنانکه خرد کند موج هفت چرخ نگون

شوند غرقه بدو در مکان شیب و فراز

خورند غوطه درو در زمان بوقلمون

چهار مادر کون از قضا شوند عقیم

بصلب هفت پدر در سلاله گردد خون

زروی چرخ بریزد قراضه های نجوم

ززیر خاک برافتد ذخایر قارون

زهفت بحر چنان منقطع شود نم کاب

کند تیمم در قعر چشمه جیحون

سپید مهره چواندر دمند بهررحیل

چهار گردد این هر سه ربع نامسکون

حواس رخت بدروازه عدم ببرند

شوند لشگر ارواح برفنا مفتون

چهارماشطه شش قابله سه طفل حدوث

سبک گریزند از رخنه عدم بیرون

طلاق جویندارواح از مشیمه خاک

ازانکه کفونباشند آن شریف این دون

نمود مرکزغبرا سوی عدم حرکت

چویافت قبه خضرا نورد دورسکون

کمی پذیرنداصناف کارگاه وجود

تهی بمانند اصداف لؤلؤمکنون

چهارگوشه حد وجود برگیرند

پس افکند بدریای نیستیش درون

نشان پی بنماند زکاروان حدوث

نه رسم ماند و اطلال ونه ره و قانون

کنند رد ودایع بصدمت زلزال

نهان خاک زسرخزاین مدفون

بنفع صور شود مطرب فنا موسوم

برقص و ضرب وبایقاع کوهها مآذون

نه خاک تیره بماند نه آسمان لطیف

نه روح قدس بپاید نه نجدی ملعون

همه زوال پذیرند جزکه ذات خدای

قدیم و قادر و حی و مقدر وبیچون

چو خطبه لمن الملک برجهان خواند

نظام ملک ازل باابد شود مقرون

ندا رسدسوی اجزای مرگ فرسوده

که چند خواب فنا گرنخورده ایدافیون

برون جهند ز کتم عدم عظام رمیم

که مانده بود بمطموره عدم مسجون

همی گراید هرجزوسوی مرکزخویش

که هیچ جزونگردد زدیگری مغبون

عظام سوی عظام و عروق سوی عروق

عیون بسوی عیون و جفون بسوی جفون

باقتضای مقادیر ملتئم گردند

نه هیچ جزو بنقصان نه هیچ جزوفزون

همه مفاصل از اجزای خود شود مجموع

همه قوالب از اعضای خود شود مشحون

چو خاطری که فراموش کرده یاد آرد

برون زدید بدید آورد بکن فیکون

چو دردمند بناقور لشگر ارواح

چو خیل نحل شود منتشر سوی هامون

پس آنگهی بثواب و عقاب حکم کنند

بحسب کرده خود هر کسی شود مرهون

بقصر جسم برآرند باز هودج جان

سواد قالب بار دگر شود مسکون

یکی بحکم ازل مالک نعیم ابد

یکی بسر قضا هالک عذاب الهون

هرآنکه معتقدش نیست این بود جاهل

وگر حکیم ارسطالست و افلاطون

شمارهٔ ۱۰۹ - در مدح امام العالم اقضی القضاه رکن الدین

ای گذشته پایه قدرت زهفتم آسمان

وی رسیده صیت انصافت باقطار جهان

صدر عالم رکندین اقضی القضاة شرق و غرب

کز وجود تست تازه عدل را جان و روان

سورت جود بنانت آیتی از فیض حق

صورت امرروانت نسختی از کن فکان

چرخ هفتم پای کوب قدر تو همچون رکاب

سیرانجم دستمال حگم تو همچون عنان

چشم کس چو نتو ندیده حاکمی مسندنشین

گوش کس نشینده چون تو خواجه فتنه نشان

عفو تواز حاسدانت میخر دزلت بزر

حکم تو بردشمنانت می نهدمنت بجان

صعوه کو ازهمای فر تو سایه گرفت

در زمان بیرون کشد سیمرغ را از آشیان

هر که سربیرون کشد از چنبر فرمان تو

ریسمان در گردن او خوبتر از طیلسان

روی مسند پشت چون تو حاکمی هرگزندید

زابتدای دور عالم تا دم آخر زمان

هر که با تو راست رو نبود بهرحالی چو تیر

خود زره در کردن اوزه شود همچون کمان

ای دوام عمرتو افزون زحدلایزال

وی کمال قدرتو برتر زاوج لامکان

دردیاری کاندراو بگذشت نام خشم تو

عافیت آنجا بصدفرسنگ کس ندهد نشان

گرهمای فرتو یابد زحکمت زخصتی

برکشدزاندام بدخواهت بمنقار استخوان

قطره ها در قعر دریا شعله آتش شود

گر نهنگ خشم تو ناگاه بگشایددهان

هرکه بی تعظیم آرد برزبان نام ترا

میخ دندانهاش چون مسمارگرددبرزبان

شادباش ایحا کمی کزعدل شیرین کارتو

باز درزیر زره از کبک میجوید امان

از پی مدح و ثنایت حرفها برحرفهاست

وزپی نیل عطایت کاروان در کاروان

حرزایوان رفیعت چیست یاسین و القران

دود دهلیز عدویت چیست حامیم والدخان

آسمانی دولتی داری کراخوش نامدست

گوبکر کس برنشین و روبجنگ آسمان

شرع میگوید لهذالبیت رب ینصره

عقل میگوید و قاه الله و هوالمستعان

هر که او از حق بیفتد دیر برخیز دزجای

خصم راگومصلحت نبود بگفتم هان وهان

دشمن ارصدحیلت انگیزد مقابل کی بود

هیچ روبه بازیی با حمله شیر ژیان

صدگل بدعهد تردامن ببادی خشک شد

سرو سرسبزی تواند کردبا مابادخزان

ازره تلبیس نور روز چون بتوان نهفت

از دم حیلت چراغ شرع کی گردد نهان

هرفروغی کزدروغی زاید آن یکدم بود

صبح کاذب هم برافروزدولیکن یکزمان

هم پرپروانه گردد سوخته ازصدشمع

ورنه بودی شمع را از قصد پروانه زیان

چون علی الاطلاق قاضی مسلمانان توئی

هر که را تو نیستی قاضی مسلمانش مخوان

خود تو مسجد کن بوی و خصم مسجد کن بود

ابلهان این فرق نشناسند خاصه غافلان

شب زطاق لاجوردی دیو بهراستراق

گربدزدد چندحرفی تابرآشوبد جهان

رای عالی آن شهاب ثاقبست اندرپیش

کش بیکساعت برآرد موج دود از دودمان

دشمنت راگو مشوغره بحصن آهنین

آخر آهن بهرکاری دارد آتش درمیان

ورتوبهر مصلحت را حلم فرمائی همی

تا نگردد حاسد مغرور تو مغرور از ان

حلم تو چون زعفرانست ار چه دلراقوتست

چون زاندازه بدرشدزهر گردد زعفران

منصب ارکبراست ابلیست بس صدرکبیر

دولت ارفتنه است دجالست بس صاحبقران

بیدا گر خنجر کشد در پیشگل هم ره دهیست

خارباری کیست یارب تادر او یازد سنان

آرزوی خواجگیشان میکند مغروروار

مفلسانرا آرزو سرمایه باشد در دکان

خواجگی دانی چه باشد بنده بودن بردرت

دشمنان را راستین پیش تو سربر آستان

تا همی از شکرجوید مرغ نعمت پایدام

تاهمی از عدل خواهد بام دولت پاسبان

متصل باداترا تانفخ صور امداد لطف

منقطع هرگز مباد دولت این خاندان

دست حکم ازمنصب تو تا ابدمرئی العیون

کلک شرع از شکر عدلت جاودان رطب اللسان

چاربالش را بحد چارگانه عدل تو

کرده براولاد وبراعقاب وقف جاودان

شمارهٔ ۱۱۰ - در تقاضای عفو از رکن الدین مسعود صاعد

زهی بعدل تو اقلیم شرع آبادان

زرشح کلک تو اجزای روزگار جوان

وقار حلم تو همچون زمین فشرده رکاب

نفاذ حکم تو همچون زمان گشاده عنان

روایح دم خلقت مضارب تبت

پیاده سر کلکت مجاهز عمان

جواد مطلق و قطب هدی خلیفه حق

امام مشرق و سلطان شرع و صدر جهان

زمانه فعل و زمین حلم و آسمان جنبش

قضا نفاذ و قدر قدرت و ستاره توان

گشاده روی بر رای روشنت گستاخ

مخدرات پس پرده های غیب نهان

ستاره جنبش و خورشید رای و گردو نقدر

سحاب بخشش و دریا دل و سپهر توان

اگر مکارم اخلاق نامه گردد

کنند صاعد مسعود را بران عنوان

نهیب عدل تو برجان ظالمست چنانک

زچشم شاهین پیداست علت یرقان

زهی زمانه ترا زیر پای همچو رکاب

زهی سپهر ترازیردست همچو عنان

بلند قدر تو برچرخ شیر گردونرا

بزیر پای سپرده چو شیر شادروان

بحرص خدمت خاص تو جمله موجودات

زمور تا بدو پیکر ببسته اند میان

فلک لبالب کردی جهان زجور و ستم

اگر نه سنگ تو می آمدیش بردندان

نخست دست تو از ماضمان روزی کرد

پس آنگهی زطبیعت پدید گشت دهان

شکسته جود توناموس صنعت اکسیر

ببرده لطف تو تخصیص چشمه حیوان

رفیع رای تو بر من تغیری دارد

بتهمتی که مرا نیست اندران تاوان

نبوده ام چو قلم سرسبک بخدمت تو

چو نیزه بهر چه سربررهیت هست گران

بدانخدای که در کارگاه قدرت او

زنور و ظلمت دوزند برهوا خفتان

باولی که ازل را براو تقدم نیست

بآخری که ازو قاصرست جاویدان

بناقد همه سنج و بناظر همه بین

بواهب همه بخش و بعالم همه دان

بسمع آنکه گه نفخ صور در دل خاک

زنای مورچه لنگ بشنود افغان

بحلم او که کشیدست ذره های زمین

بعلم او که شمردست قطره باران

بقوتی که ازو ثابتست هفت بساط

بقدرتی که ازو قائمست هفت ایوان

بدان بقا که نباشد فنا فذلک او

بدان کمال که نبود ورای او نقصان

بعفو او که گنه را بدوست دلگرمی

بقهر او که ازو طا عتست سرگردان

بعز عالم امر و بحسن شاهد خلق

بفضل قوت نطق و بنور شمع بیان

بعقد عهد الست و با عتقاد بلی

بامر سلطنت کن بانقیاد فکان

بزر شهیر طاوس سدره ملکوت

بقدر رفعت ادریس در ریاض جنان

بعرش و حامل عرش و بعرش و صاحبعرش

بعقل و ملهم عقل و بروح و مبدع آن

بقرب او ادنی و بسر ما اوحی

بلطف کرمنا در مزیت انسان

بحرمت شهدالله بآیه الکرسی

بخطبه شب معراج و سوره سبحان

بقصه قصه توریه و حرف حرف زبور

بسر حکمت انجیل و معجز قرآن

بچرب دستی قدرت بمایه بخشی فضل

بنغز کاری حکمت بفطرت اکوان

بعرش و کرسی و لوح و قلم بنور حجب

بدوزخ و ببهشت و بمالک و رضوان

بحق احمد مرسل بملت اسلام

باجتهاد ائمه بمذهب نعمان

بظلمت شب یلدای عیسی مریم

بحرمت ید بیضای موسی عمران

بمنهیان حواس و بخازنان خیال

بکوتوال دماغ و بترجمان زبان

بخرده کاری فکر و فلک سواری وهم

بیک دلی یقین و بپیروی گمان

بقدر جنبش چرخ و بنفع تابش مهر

بنور دیده عقل و بفر جوهر جان

بنکهت دم باد و بخنده لب برق

ببسطت کف در یا بفسحت دل کان

بامتزاج طبایع باختلاط مواد

باتفاق عناصر باختلاف زمان

بدستیاری نصرت بپایمردی فتح

بپر دلی توکل باعتماد امان

بسرخ روئی شرم و بسبزروئی عقل

بزرد روئی ترس و سیه دلی عصیان

بعزم تیز رکاب و بوهم دور اندیش

بحلم سست عنان و بخشم سخت کمان

بحسن عاقبت صبر و پایه تقوی

بیمن حاصل عدل و نتیجه احسان

بصنع فایض یحیی العظام و هی رمیم

بقهر صاعقه کل من علیها فان

بحرمت شهدا و بآیه الکرسی

بخطبه شب معراج و سوره سبحان

بدوست روئی مال و بهمنشینی عمر

بخوش حریفی علم و بهمدمی روان

بنقشبندی آب و بدلگشائی باد

بحله بافی ابر و بزرگری خز ان

بنیک عهدی کان از میان خلق برفت

بمردمی که ز مردم نمیدهند نشان

بدلپذیری صدق و فریبهای دروغ

ببدلی شک و راست خانگی گمان

بحسن ظن تو در حق من علی التحقیق

باعتقاد تو در حق کائنا من کان

بجود تو که ره رزق ازو شود رو شن

بخلق تو که لب بخت را کند خندان

بکلک تو که صریرش همیسراید غیب

بقدر تو که کند از بر ستاره قران

بهیبت تو که آتش دماند از گلبرگ

بدولت تو که نرگس برآرد ا زسندان

بذات لم یزل لایزال عالم غیب

که هست عقل ا زادرک کنه او حیران

بروز بدر و شب قدر و روز رستاخیز

بنفخ صور و سر پول و کفه میزان

بدان عروس که بوسند دست لالایش

ملوک سرزده خاک خورده عریان

بصدق لهجه بوبکر و عهد عدل عمر

بشیر مردی حیدر بمقتل عثمان

بخاتم تو که ایتام راست حافظ مال

بمسند تو که مظلوم راست یاری خوان

بتیز گامی عمر و بنیکنامی زهد

بسرفرازی علم و فکندگی هذیان

بماء نقب زن و آفتاب کیسه گشای

بچرخ حقه نه و روزگار صددستان

بصحن با غ چو برگیرد از هوا شبنم

بسطح آب چو در پوشد از هوا خفتان

بزرمثال سپر ها بسیمگون خنجر

بلعل رنگی تیغ و زمردی پیکان

بلطف باد هری و دم هوای تبت

بآب دجله بغداد و خاک اصفاهان

بعرض پاک من و نام نیک و سیرت خوب

که هیچ خلق نخواهد ز من بدین برهان

بعدل شامل و انصاف عدل پرور تو

که هست گرگ ازو نایب سگان شبان

بحقه بازی چرخ و بمهره دزدی صبح

بچیرگی قضا و بچابکی دوران

که آنچه طرح کشیدست مفسدی بغرض

ک هظاهرش همه کذبست و باطنش بهتان

نه کرده ام نه رضا داده ام نه فرمودم

نه گفته ام نه سگالیده ام ز هیچ الوان

و گر خلاف بود این سخن که میگویم

پس آن کسم که کنم نعمت ترا کفران

من آن نیم که بزرعرض را بیالایم

من آن نیم که نهم از برای سود زیان

ز بهر چیز خجالت؟ کشم نه چیز و نه من

ز بهر نان برود آب؟ خاک بر سر نان

ز من خیانت ناید ز اندک و بسیار

ز من کسی بنرجد ز خواجه تا در بان

ترا پرستم بعد از خدای عز و جل

نه صدر خواجه شناسم نه درگه سلطان

بزرگوارا صدرا کنون ز قصه خویش

بچند بیت دهم شرح اگر دهی فرمان

ز من چه خدمت لایق تواند آمد لیک

بقدر و سع من وحد طاقت و امکان

بچشم و گوش و بدست و زبان امین باشم

و گرچه مردم معصوم نیست ا زطغیان

چنین سوابق خدمت چنین وسایل خوب

موافقت نکند با وساوس شیطان

مکن مکن که نه اخلاق تست بدخوئی

برای من مکن اخلاق خویش بی سامان

بهیچ خلق نمانی بخلق این ایام

بخشم نیز بابنای روزگار ممان

گرفتم ابنکه دورغست اینهمه سوگند

گرفتم اینکه خلافست اینهمه ایمان

گناه کردم و از من بدیع نیست گناه

بسهو یا نه بعمداً بقصد یا نسیان

بیک خیانت سی ساله حق خدمت من

باب تیره تبه میشود زهی خذلان

دریغ عمر که برخیره کرده ام همه صرف

دریغ عمر که بر هرزه برده ام بکران

نه عفو بهر گناهست پیش اهل هنر؟

برای من ز چه بر عفو تنگ شد میدان

چه کرده آخروز من چه در وجود آمد

که نیست قابل توجیه مدرک غفران

همای همتت ار سایه افکند بر من

بیمن دولت تو بگذرم من از اقران

بدین قصیده که شاید شفیع هر گنهی

توبی گناهی من عفو کن اگر بتوان

اگر ز لطف تو پرسند این سخن مثلا

چه عذر آرد و گوید چه کرده بود فلان

مرا صنیع تو داند جهان و هر که در او

کنون تو دانی خواهی بخوان و خواه بران

بشعر ختم نکردم دعا چو میگویم

دعای تو ز پس ختم مصحف قرآن

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح امیر شهاب الدین خالص رحمه الله

ای بتو چشم مملکت روشن

وی بتو جان مکرمت گلشن

میر عادل شهاب دین خالص

افتخار ملوک و فخر زمن

ای ز نه شوی چار مادر کون

بنظیرت نگشته آبستن

پیش قدر تو چرخ غاشیه کش

پیش حکمت زمانه مقرعه زن

عقل با نور رای تو کژبین

چرخ با سیر عزم تو کودن

تیغ تو همچو چرخ مردم خوار

خشم تو همچو مرگ مردشکن

لطف و عنف تو می برون آرند

آب از سنگ و آتش از آهن

مردمی را زتست خون در رگ

مکرمت را زتست جان در تن

لطف تو همچو آب جان پرور

عنف تو همچو خواب مردافکن

تا نگشتی تو ضامن ارزاق

حقتعالی نیافرید دهن

گر مجسم شود بزرگی تو

در نیابدش چرخ پیرامن

در قبائی چگونه می گنجی

کت جهانی است حشو پیراهن

خصمت ارچه چو مار در زرهست

همچو ماهیست مرده در جوشن

هر سری کاندرو خصومت تست

ننگ دارد ز صحبتش گردن

ای فزون قدرت از تصور وهم

وی برون جاهت از تو هم ظن

همچو روحی لطیف در همه جای

همچو عقلی تمام در همه فن

همه عادات تست مستأنس

همه اخلاق تست مستحسن

سطح تو سقف چرخ بل اعلی

رای تو روی عقل بل احسن

گفته جودت بآز لاتیأس

گفته عفوت بجرم لاتحزن

هست بهر قضیم مرکب تو

چرخ را خوشه ماه را خرمن

سرورا یک نفس بدستوری

قصه خویش خواهمت گفتن

بی حضور رکاب اشرف تو

بس بشولیده بود کارک من

بود از دوری تو دور از تو

روز من تیره سور من شیون

هدیه بخت نوع نوع بلا

تحفه چرخ گونه گونه حزن

شد پراکنده چون بنات النعش

کار کی منتظم چو نجم پرن

مانده بی برگ همچو گل دردی

گشته ضایع چو شمع در گلخن

دهر ماهی و من در اویونس

اصفهان چاه و من در او بیژن

نه مرا جز خیال تو مونس

نه مرا جز جناب تو مأمن

نه بمخلص همی رسید امید

نه بچنبر همی رسید رسن

گر بخندم ملامتست از دوست

ور بگریم شماتت از دشمن

آنکه با من چو شیر بامی بود

گشت اکنون چو آب با روغن

نه ز ممدوح هیچ بهروزی

نه ز مخدوم هیچ پاداشن

نعمت این گرسنگی شکم

خلعت آن برهنگی بدن

در وفا چون گل و گه وعده

همه را خوش زبانی سوسن

این گه جود، صبر کن آری

وان گه مدح، شاد باش احسن

من با حسنت و شاد باش تهی

خویشتن را نه بینم ایچ ثمن

دوخته خلعت ثنای همه

خود برهنه نشسته چون سوزن

عمر کان وقف مدحشان کردم

آب پیموده ام بپرویزن

عوض مدح چیست طال بقاک

نه ربی باشد این سخن بسخن؟

خود گرفتم که قمریم قمری

کرده کوکو نخورده یک ارزن؟

بس فراخست حرص را میدان

سخت تنگست رزق را روزن

هست در کار کلک و شغل دویت

عطلت دیگ و عزلت هاون

نه توان زیست اینچنین مسکین

نه بشاید گذاشتن مسکن

هست بر پای من دو بند گران

علقت چار طفل و حب وطن

بسکه گفتم که سرد باشد سرد

شعر من خاصه در مه بهمن

چون بدیدم لقای میمونت

گشتم ایمن زجور این ریمن

از تو شد چشم بخت من بیدار

بتو شد روز عیش من روشن

تا بود ابلق زمان در تک

تا شود منجل هلال مجن

توهمی شیر گیر و خصم تو گور

تو فنک پوش و دشمن تو کفن

مدت عمر تو بطول زمان

بسته با دامن ابد دامن

زیر حکمت سپهر گردنکش

رام امرت زمانه توسن

شمارهٔ ۱۱۲ - قصیده

زهی گشاده بمدح تو روزگار دهن

زهی نهاده بحکم تو آسمان گردن

که محاوره چون آفتاب نورافشان

که مناظره چون روزگار خصم شکن

بنزد کوه وقار تو کوه بی سنگست

بپیش جود و سخای تو ابرتردامن

چو نور رای تو هرگز نتافت خورزفلک

چو لفظ عذب تو هرگز نخاست در زعدن

کرم بطبع تو تازه است چون بآب شجر

سخابدست تو زنده است چون بروح بدن

بنزد رای تو خورشید آسمان تیره

بپیش نطق تو سحبان روزگار الکن

ز لطف طبع تو گشته خجل نسیم سحر

زبوی خلق تو طیره شدست مشک ختن

قدر چو دید ترا گفت تا بروز قضا

بمثل تو نشود روزگار آبستن

بریده جامه عصمت بقدتست ازانک

بگرد معصیت آلوده نیستت دامن

گشاده آب گه وعظ توزدیده سنگ

فتاده آتش ز جرتو در دل آهن

گه وعید تو ناهید بشکند بر بط

بگاه وعده تو بهرام برکند جوشن

سخاو حلم و فصاحت شکوه و علم و ورع

نداشت هیچ دریغ از تو ایزد ذوالمن

زهی زدانش بحری میان عالم فضل

زهی ز لطف جهانی بزیر پیراهن

کسی که قصد تو دارد چنان بود بمثل

که کرم پیله ببافد بگرد خویش کفن

زسهم خشم تو سود الجنان شده لاله

زبهر مدح تو رطب اللسان شده سوسن

هر آنکسی که برون برد سرز چنبر تو

چو نای بینی او را گلو گرفته رسن

تو آسمانی از قدر و جاه بل اعلی

تو آفتابی در حسن رای بل احسن

نسیم لطف تو گر بگذرد سوی صحرا

برآید از بن هر خارو خاره صد گلشن

سموم قهر تو گر بگذرد بگردون بر

بسوزد از زبر چرخ ماه را خرمن

کسیکه از بد ایام در حمایت تست

اجل نیارد گشتنش نیز پیرامن

چو من مدیح تو گویم ز آسمان جبریل

بنعره گوید احسنت شاد باش احسن

بزرگوارا صدرا کنون بدستوری

ز حال خود دو سه بیتی بخواهمت گفتن

مرا زمانه جافی همی دهد مالش

بنوع نوع حوادث بگونه گونه محن

نه هیچ راحت دیدم ز هیچ ممدوحی

نه هیچ فایده بردم ز شعر و نظم سخن

همی بپیچم بر خود چو ریسمان زین قوم

که تنک چشم و سبک سرترند از سوزن

بدر گه تو همی التجا کنم زیشان

که در گهت فضلا راست ملجا و مامن

بتن چو ذره ام ای آفتاب بر من تاب

همای فضلی بر بنده نیز سایه فکن

من از پی چو تو صدری مدیح خواهم گفت

نیم چو غنچه بهر باد بر گشاده دهن

چو سایه در نشوم جز بجای آبادان

نه همچو خورشید اندر جهم بهرروزن

همیشه تا که چراغ فلک بود رخشان

چنانکه حاجت ناید بماده روغن

زجاه صدر تو عین الکمال بادا دور

که هست چشم شریعت بجاه تو روشن

اسیر حکم تو بادا سپهر گردنکش

مطیع رای تو بادا زمانه توسن

شمارهٔ ۱۱۳ - قصیده

رسول مرگ پیامی همی رساند بمن

که میخ خیمه دل زینسرای گل برکن

ترا ز مشرق پیری دمید صبح مخسب

که خواب تیره نماید چو صبح شد روشن

زدند کوس رحیل و تو از غرور هنوز

سرای پرده پندار میزنی برکن

شب جوانی تا زاد روز پیری زاد

که دید زنگی هرگز برومی آبستن

چنان ز مرگ بترس از سیه سپیدی موی

که مرد مار گزیده ز شکل پیسه رسن

چه ماند عمر چو پنجاه و پنجسال گذشت

که گشت سر و تو چون خیزران بنفشه سمن

ببین که عمر عزیز تو در چه خرج شدست

ببین که تا بچه بر باد داده خرمن

اگر سلامت جوئی حقیقت ای مسکین

مساز در بن دندان اژدها مسکن

همه شدند حریفان تو خوش نشین و مرو

تو خود ز لوح فراموش گشته تن زن؟

شکار پنجه شیری دم غرور مخور

اسیر قبضه مرگی در مجال مزن

مزن تو خیمه درینره که نیست جای مقام

مسازخانه درین چه که نیست جای وطن

ترا که باشد از زیر گرد و بالا دود

چگونه در جهدت آفتاب از روزن

تو تازیانه کشی بر فرشته وانگاهی

بدود و خاک تن اندردهی درین گلخن؟

دراو اگر بزیی مرگ دوستان بینی

و گر بمیری خندد بمرگ تو دشمن

چه سود در قفس تنگ ناله کردن زار

نه مرغ زیرکی؟ ار زیرکی قفس بشکن

ولی ترا نبود شوق عالم بالا

چو قانعی بچنین حبس و دانه ارزن

حیات دنیا خوابست و مرگ بیداری

زکان حکمت محضست این بلند سخن

تو هر چه بینی از اینخواب عکس آن میدان

زگریه خنده و از خنده گریه آوردن

وگر بلذت مشغولی احتلامست آن

جنب زخواب در آئی بروز پاداشن

تو روز میخور و همچو نستور شب میخسب

بچرب و شیرین همچون زنان بپرور تن

ولی بمانی ترسم چو راه باید رفت

که رهروان را صعب آفتیست رنج سمن

هر آنکه بیش خورد کم زید بمعنی ازانک

چراغ کشته شود چون بشدز حدروغن

چو در تو‌آفت دینست چند ازین زر و زور

تن تو طعمه خاکست چند ازین من و من

میان جامه دلی زنده چون نداری پس

بنام خواه کفن خوان و خواه پیراهن

گرت ز نعمت خالی شود دهن یکدم

چه کفرها که زبان تو گوید از هر فن

ز چیست اینهمه کفران و ناسپاسی تو

ترا ز نعمت خالی چو نیست هیچ دهن

زبان و دندان داری دو نعمتست بزرگ

زبان بشکر زبان کی رسد بروت مکن

اگر جهان همه زان تو گشت لاتفرح

وگر همه ز تو غایب شدست لاتحزن

چو نیست باقی خواهی وجود و خواه عدم

چو مردر یک بود خواه زشت و خواه حسن

هزار دام نبینی، چو دانه آید

هزار چشم پدید آیدت چو پرویزن

چو خشم غالب شد کعبه را بسوزی در

چو حرص چیره شود بر کشی ز مرده کفن

بپیش هر خسی از بهر آستینی نان

هزار بار زمین بوس کرده چون دامن

بحرص آنکه یکی لقمه بی جگریابی

هزار زخمت بر دل زنند چون هاون

ز بهر دنیا چندین عناکری نکند

که می نیرزد این مرده خود بدین شیون

مضایقی چو ترازو مکن بدانگی زر

مباش همچو ترازو زبان و دل زاهن

مباش پر گره و پیچ پیچ چون رشته

مباش سر سبک و تنگ چشم چون سوزن

اگر نباشی مردم دد و ستور مباش

و گر فرشته نباشی مباش اهریمن

مباش غره بدین گنده پیر دنیا زانک

هزار شوهر کشت و هنوز بکراین زن

ببین چکرد او با اهل بیت مصطفوی

حدیث رستم بگذار و قصه بهمن

چه تیرغدر که رخنه نکردشان سینه

چه تیغ ظلم که خونین نکردشان گردن

نه بهر ایشان بود آفرینش عالم

نه بهرایشان بود ازدواج روح و بدن؟

خدای عزوجل در زمین دو شاخ نشاند

زیک نهال برون آخته، حسین و حسن

یکی ز بیخ بکندند آب نا داده

یکی بتیغ بزهر آب داده اینت حزن

اگر زمانه کسی را بطبع گشتی رام

دگر نبودی مراهل بیت را توسن

چو باسلاله پیغمبر آن رود توکه

که از سلامت خواهی که باشدت جوشن

بمیر پیشتر از مرگ تا رسی جائی

که مرگ نیز نیاردت گشت پیرامن

تو مظلمه مبر از خانه و ز گور مترس

که گور بی گنه و مظلمه بود روشن

بسی بگفتم و یک حرف کس قبول نکرد

دراز گفتن بیهوده نیست مستحسن

شمارهٔ ۱۱۴ - این قطعه متوسط را یکی از بزرگان عصر از طبع خود باستاد جمال الدین نوشته و او را نزد خود خوانده

ای نقشبند عالم جان اندرین جهان

نی نی که نیست هیچ پذیرای نقش جان

تو صورت جمالی لابل که گشته

معنی آن که خود نبود صورتی روان

نقش لقای خوب تو بینم منم جمال

نامت جمال نقاش آمد ز بهر آن

باتن بساخت جان چه شود گر لطافتت

باطبع با کثافت من ساخت همچنان

خاک ارچه هست سست و کثیف و گران و زشت

آب لطیف خوب سبک شد روان در آن

ور طبع تو نباشد با هم بطبع من

بس سازگار هست طبیبی در این میان

ناهید چرخ و طرف مه و آسمان لطف

یادآور ای عزیز که گفتن نمیتوان

از بهر اتفاق طبایع بماند یاد

تریاق اربعه ز حکیمان باستان

ای یار غار حب کن ازین حب یار غار

با جنتیان احمر و با مرو زعفران

باشد که طبع تر تو باطبع خشک من

زین نوش داروئی که بسازم کند قران

شمارهٔ ۱۱۵ - استاد جمال الدین در جواب نگاشته

ای کلک نقشبند تو آرایش جهان

وی لفظ دلگشای تو آسایش جنان

ای نکته بدیع تو خوشتر ز آرزو

وی گفته رفیع تو بر تر ز آسمان

چو روح پاک عرضی و چون علم نیکنام

چون و هم دوربینی و چون عقل نیکدان

نظارگی خط تو نرگس بهر دو چشم

مدحت سرای فضل تو سوسن بده زبان

هم نثر زیر پای تو افتاده چون رکاب

هم نظم زیردست تو گشتست چون عنان

اندر سواد خط شریف تو لفظ عذب

آب حیات در ظلماتست بی گمان

بی مجلس رفیع تو بودست پیش ازین

کارم بجان و کارد رسیده باستخوان

زان نو شد اروئی که بر آمیختی بلطف

دارم همی کنون طمع عمر جاودان

از جنتیان تو شده ام سرخروی لیک

از بیم لفظ مر رخ من شد چو زعفران

ورخواندن و براندن ازین نغز تر بود

ما بنده ایم خواه بخوان خواهمان بران

بخت من ار مساعد بودی بهیچ حال

یک لحظه برنداشتمی سر ز آستان

لیکن بخدمت تو اگر کمترک رسم

آنرا توهم زخدمتهای بزرگ دان

در حضرتی که مشک نیارد زدن نفس

من سوخته جگر چه نهم اندرین میان

در حضرتی که مشک نیارد زدن نفس

من سوخته جگر چه نهم اندرین میان

جائی که آفتاب فلکه شعله زد سها

معذور باشد ارشود از دیده ها نهان

گیرم که خود عطارد گشتم بنظم و نثر

با آفتاب فضل چگونه کنم قران

بر من ز عرض پاک گمانی همی بری

ترسم که چون ببینی باشد خلاف آن

نزدیک من چو گوئی این خام نیک خوی

خوشتر از آنکه گوئی این لنگر گران

پس گر بدین گرانی مقبول خدمتم

در بخت این مراد همی یافتن توان

رنجه مکن قلم که رهی خود قلم صفت

آمد میان ببسته و بر سر شده دوان

اول خطای بنده تو این بیتها شناس

اندر برابر سخنی پاکتر ز جان

صد بار عقل گفت بتهدید کاین سخن

کرمان و زیره بصره و خرماست هان و هان

تا اختران بتابد چون اختران بتاب

تا آسمان بماند چون آسمان بمان

قدر تو از سعادت افلاک در علو

جاه تو از حوادث ایام در امان

شمارهٔ ۱۱۶ - چیستان بنام شمشیر و تخلص بمدح ملک عز الدین

چیست آن آخته آینه گون

نه صدف لیک بگوهر مشحون

بوده در تنگ یکی سنک نهان

مانده در حبس یکی جنس نگون

تندیش را اثر خاطر تیز

نرمیش را صفت طبع زبون

آتشی گشته مرکب با آب

لاجوردی که بلولو مقرون

روشن و پاک چو دست موسی

بزر و سیم چو گنج قارون

نقشها یافته بی خامه و رنگ

همه درهم شده چون بوقلمون

در نظر گوهر و رنگش بمثل

چون ستاره است بر اوج گردون

چون سیاوش و خلیل از پاکی

سرخ روی آمده زاتش بیرون

روی پر اشک و دلش پر آتش

همچو اندر غم لیلی مجنون

آتشی بوالعجب آمد گهرش

که شود تیزیش از آب فزون

وین عجب تر که چو آبش دادی

تشنه تر باشد آنگاه بخون

پوست باز آورد آنگه که شود

بدل خصم چو اندیشه درون

برق کردار همی بدرفشد

زابر دستی که فزون از جیحون

فخر میران جهان عز الدین

که کهین چاکر او افریدون

هنرش را نتوانگفت که چند

خردش را نتوان گفت که چون

خدمتش را متحرک شده اند

ساکنان همه ربع مسکون

باد عزمست بوقت حرکت

کوه حزمست بهنگام سکون

چرخ چون خیمه جاهش آمد

فارغ آمد ز طناب و زستون

عاجز از خاطر او بطلیموس

قاصر از نکته او افلاطون

ای کرم بر دل پاکت عاشق

وی سخا بر کف رادت مفتون

همه کار تو چو طبع تو لطیف

همه لفظ تو چو شکلت موزون

فلک پیر بصد دور ندید

یک فنی همچو تو در کل فنون

حکم و فرمان تو از روی نفاذ

مددی یافته از کن فیکون

پیش رایت فلک اعلی پست

نزد قدرت شرف گردون دون

خرج یکروزه تو نیست هر آنچ

کرد خورشید بعمری مدفون

طالع تست سپهر مسعود

طلعت تست همای میمون

تا بر اشجار بنالند طیور

تا از اشجار ببالند غصون

از فلک کام تو بادا موصول

با ابد عمر تو بادا مقرون

شمارهٔ ۱۱۷ - در بیان مقامات خود فرماید

منم که گوهر طبع منست کان سخن

منم که زنده بلفظ منست جان سخن

منم زجمله اقران و همسران امروز

که پیر عقلم خواننده و نوجوان سخن

چو من نروید شاخی زبوستان هنر

چو من نخیزد مرغی ز آشیان سخن

بآب طبعم تر گشت جویبار علوم

بباد فضلم بشکفت گلستان سخن

سپر ز ماه کند تیر چرخ جوشنور

چو من بشست بیان درکشم کمان سخن

ببحر نظم چو کشتی کنم ز آتش طبع

ز آب گرد بر آرم ببادبان سخن

بخور فضلم پر عطر ساخت مغز خرد

همای طبعم حل کرد استخوان سخن

یقین بدان که مرا شد مسلم آنمعنی

که هیچوقت نبودست در گمان سخن

همیرسند بر طبع من ز عالم غیب

ز در حکمت پر بار کاروان سخن

ز بس نتایج فکر و زبس معانی بکر

ز بی نشانی من میدهم نشان سخن

سخن مسخر و منقاد طبع من گشتست

ازانکه تیغ زبانست قهرمان سخن

ز طبع و خاطر من تا سخن همی زاید

پر آب و آتش گشتست خانمان سخن

بدان جهت که منم محرم سخن امروز

نهفته نیست زمن هیچ سوزیان سخن

ندیده ذره از آفتاب جود کسی

شدم بطبع گهربار لعل کان سخن

اگر بشعر کسی را ترقیی بودی

بچرخ بر شدمی من بنردبان سخن

ولیک حاصلش این بین که باهمه هنرم

جگر همی خورم آن نیز هم زخوان سخن

اگرچه آب روانست برزبانم شعر

چو فایدة ندهد خاک در دهان سخن

کرم بیک ره پا در رکاب آوردست

دریغ سوی که تابم دیگر عنان سخن

نه زر و سیم ز خلق و نه روشنی ز فلک

همی زییم چو خفاش در جهان سخن

جهان فضل خرابست چون سرای کرم

ردای جود سیه شد چو طیلسان سخن

وبال شد شرف و فضل بر من از پی آن

که در هبوط فتادند اختران سخن

نه یوسفی است درین خشکسال آب کرم

نه عیسیی است درین آخر الزمان سخن

نه بهراحسان یکدست پایمرد سخا

نه بهر تحسین یکشخص میزبان سخن

چو کس بشربت آبم همی نگیرد دست

بباد از چه دهم گنج شایگان سخن

بحرص قطره گشاده شود دهان صدف

ببوی تحسین تازه بود روان سخن

زباد عشوه که پیمود حرص خام طمع

شد آبرویم و پخته نگشت نان سخن

عجبتر آنکه گروهی ز فضل و دانش دور

زمن کنند بهر ساعت امتحان سخن

کشیده دست برون زاستین دعوی و هیچ

هنوز پای نبرده بر آستان سخن

در استماع همه غول سنگلاخ حسد

در استراق همه دیو آسمان سخن

زبس ستایش نااهل کرده اند زجهل

سیه شده چو زبان قلم زبان سخن

ازان درخت سخن را نماند برگ و نوا

که خاست از نفس سردشان خزان سخن

هم از فضاحت طبعست نز فصاحت لفظ

که کلک لفظ گرفتند در بنان سخن

کناره گیرم ازین رهزنان معنی دزد

که تعبیه است مرا عقد در لسان سخن

نعوذ بالله ازین گفته ژاژ میخایم

همی چه دائم من رمز ترجمان سخن

من‌آنچه گفتم رسم و طریقت شعر است

و گر نه من کیم آخر ز خاندان سخن

خدای داند اگر من گمان برم که کسی

کم از من آمده هر گزز رهروان سخن

بعذر آنچه بگفتم قیام ننمودی

اگر مرا بودی عمر جاودان سخن

ز حقتعالی توفیق طاعتی خواهم

که هیچ فایده ناید ز داستان سخن

شمارهٔ ۱۱۸ - در مرثیت قوام الدین صاعد

باز این چه ظلمتست که در مجمعی چنین

کس را شکیب نیست دریغا قوام دین

عالم شبست وانجم تابان یکان یکان

کوآفتاب مشرق و کوصبح راستین

معشوق اهل عالم و مخدوم روزگار

رفتست و ما بمانده زهی جان آهنین

آوخ که رفت آنکه زجود و وجود او

بازوی دین قوی شد و پهلوی جان سمین

سدی شکسته گشت که تا دور روزگار

در گوش طاس چرخ بماند از و طنین

منسو شد ز لوح کرم آیت امید

معدوم شد ز درج شرف گوهر ثمین

آخر بزاد این شب آبستن و بماند

فرزند شرع در شکم خاک چون جنین

بنگر که از میانه کرابرد گرگ مرگ

آیا که چون همیکند این گرگ به گزین

هم آفتاب مجمع و هم آسمان شرع

هم پیشوای ملت و هم پهلوان دین

جلوت نمای منبر و مجلس فروز جمع

مشکل گشای مسند و چابک سوار زین

ناهیدگاه خلوت و خورشید روزبار

کیوان بجای منصب و بهرام وقت کین

چو نمال دوستروی و چو امید خوشحریف

چون عقل خوب سیرت و چون بخت به نشین

آنعارض مبارک و آنروی دلگشای

دیدی که دی چگونه بد امروز بازبین

خواهی که ظرف جمله معانی کنی عیان

ره دور نیست آنک آن چار گز زمین

هم گاه لطف آیت یحیی العظام بود

هم وقت حلم نسخت ذوالقوه المتین

ای صبح زود خیز چه خفتی چنین دراز

بیگاه گشت خواب برون آی و در نشین

برخی قد و قامت و رفتار چابکت

وان پای و آن رکابت و آندست و آستین

برخی آن دو نرگس و آنطاق ابروان

وان چست پیچه های عمامه بران جبین

برخی آن شمایل موزون و لطف و باس

کش چشم چرخ پیر نبیند کسش قرین

ایدوست خونگری تو و ایخصم زهرخند

زیرا که نه تو شاد بمانی نه او حزین

احسنت ای قدوم نه این بودمان گمان

شاباش ایفلک نه چنین بودمان یقین

هان از سفر فرست چنین ارمغانیی

ایکور دل سپهر همین شیوه؟ همچنین؟

یکسال در حساب و پس آنگه فذلک ایچ

سالی در انتظار و سرانجام حاصل این

ای آه بندگان تو بر هفتمین فلک

و ای اشک دوستان تو دریای هشتمین

کو آن شهامت و خرد و عقل کاردان

کو آنشجاعت و هنر و رای دوربین

افسوس شخص تو که بمردی و عمر تو

بگذشت از الوف و بنگذشت از اربعین

از ماتم تو جامه دریدست آسمان

وز حسرت تو طره بریدست حورعین

زین واقعه فتاد بر اعضای مرگ لرز

زین حادثه فتاد برابر وی شرع چین

شد خم گرفته پشت مروت بشکل نون

شد سر برهنه شین شریعت بسان سین

بر جان برق آتش و در چشم ابر آب

بر فرق باد خاک و در آواز رعدانین

ای آفتاب از رخ خوب تو قرض خواه

وی آسمان ز خرمن قدر تو خوشه چین

رحمت نکرد بر دل تو مرگ زینهار

آری نه نیست مرگ بدین حادثه رهین

مرگ ارفدی قبول کند ما همی خریم

هر موی از تن تو بصد جان نازنین

تا مادر زمانه بزاید چو تو خلف

ای بس که دور چرخ شهور آردوسنین

اکنون کنند یاد ترا ورد هر زبان

و اکنون کنند نام ترا نقش هر نگین

ایخاک گنج یافته نیک دارهان

ویچرخ گم شدست مهی بازجوی هین

ما غره ایم و تیر فنا هست در کمان

ما غافلیم و شیراجل هست در کمین

گرمرگ پنبه میکند از گوش ما برون

تقدیر را بدین نتوان کند پوستین

با آنکه این قصیده درین حال حادثه

دلرا مفرح است و جگر را سکنجبین

باد این زبان بریده که گویدت مرثیت

تا من کنم ز مرثیه هم مدح و آفرین

دردا و حسرتا که تو رفتی بریز خاک

تا چند بیت گفتم و این بود خود همین

یا رب تو رکن دین را در حفظ خود بدار

او را تو باش تا بابد حافظ و معین

کورا درین سفر همه تعویذ بدرقه

ایاک نعبد آمد و ایاک نستعین

معصوم دار جان قضات صدور را

از ضرب نائبات زمان تا بیوم دین

ختم مصائب همه این صعب حادثه

زین سوخته دعا و ز روح الامین امین

این روضه مقدس سیراب لطف دار

یارب بمصطفی و بیارانش اجمعین

شمارهٔ ۱۱۹ - در مرثیت قوام الدین و تهنیت رکن الدین برای برء مرض

منت خدایرا که بتایید آسمان

شد روح عقل تازه و شخص کرم جوان

منت خدایرا که شد آراسته دگر

هم منبر از فواید و هم مسنداز بیان

منت خدایرا که برون آمد از سحاب

خورشید فضل و ماه سخا خواجه جهان

زین عارضه که نیز مبیناد چشم خلق

یکچند بوده اند زن و مرد اصفهان

با چشم همچو چشمه و روی چو شنبلید

با جان همچو آتش و قد چو خیزران

رخ همچو روی کلک و زبان چون زبان شمع

دل همچو چشم سوزن و تن همچو ریسمان

برداشته چو سرو یکی دست بر دعا

بر سجده سر نهاده دگر کس بنفشه سان

این همچو صبح سرددم آن بر بسر غبار

این کرده رخ چو آبی و آن اشک ناردان

هم خون ز درد سوخته شد در دل دویت

هم کلک را گداخته شد مغز استخوان

عناب سنگدل که همی دفع خون کند

از اشک لعل شست بخون رخ چو ارغوان

بیماری و سهر زتنت نر کس و صبا

آن میکشد بدیده و این میکشد بجان

آبی زرد روی ترش طبع خاکسار

دل همچو نیل کرده و رخ همچو زعفران

عیسی مریم از پی آن تا کند علاج

صد بار بیش قصد زمین کرد از آسمان

ترتیب کرده است زبیت الدوا فلک

از خوشه جو ز صبح سنا و زحمل لسان

بر هفت هیکل فلکی بر ز پوست شیر

تعویذ مینوشت عطارد زمشک و بان

گردون و ان یکاد همی خواند و قل اعوذ

از بهر چشم بد که نیاید بدو زیان

از آب این عرض جگر چرخ گرم شد

وز رنج این مرض نفس سرد زد خزان

پرسید اندران دو سه روز از قضا قدر

چونانکه باز پرسند از روی سوزیان

کاخر سبب چه بود که از ناگهان چنین

شد روز فضل تیره و شخص کرم نوان

دادش جواب کاین خبرت نیست شمه

گشتست خواجه کرم و فضل ناتوان

گفتا قوام دین چه سخن باشد این خموش

خوددل دهد ترا که گشائی بدین دهان

او روح مطلقست و مسلم از ابتلا

او لطف ایزدست و منزه از امتحان

چون نیست خود کثافت جسمانیی در او

علت پذیر چون شود او اینقدر بدان

صد بار بر زبان قدر رفت با قضا

کانشخص پاک جان جهانست و هان و هان

خود رخنه فتاد که تا دامن فلک

عاجز بوند چرخ و کواکب زسد آن

آن شاخ باغ دانش و مهر سپهر فضل

آن در بحردین که در افتاد ناگهان

گر کوکبی ز چرخ معالی غروب یافت

باد از کسوف حادثه خورشید در امان

ور گوهری ز درج معانی در اوفتاد

پاینده باد بحر گهرزای بی کران

ور گرگ مرگ یک بره بر بود از رمه

پاید بروزگار همانا سر شبان

در تهنیت همی نتوان گفت مرثیت

کز هیچ طبع این دو نزایند توأمان

ای چشم عقل را شده رای تو چون بصر

وی جسم فضل را شده لفظ تو چون روان

منت خدایرا که برون آمدی چنانک

یاقوت زاتش و گهر از آب وزرزکان

بیماری و سهر زتنت نرگس و صبا

این میکشد بدیده و آن میکشد بجان

زین اندکی حرارت و صفرا تراچه باک

خورشید را حرارت و صفراست بیگمان

تو شیر بیشه کرمی زان تب آمدت

آری ز تب چه مایه رسد شیر را زیان

تب چون بسوی عرض لطیف تو راه یافت

بروی فتاد لرزه ز سهمت در آنمکان

خورشید را کسوف بود ماه را خسوف

لیکن چه نقص شدمه و خورشید را ازان

ماه آنعزیزتر که نحیفش کند محاق

تیغ آن برنده تر که ضعیفش کند فسان

امروز اسب دولت تو تیزتر رود

کز بند و قید حادثه شد مطلق العنان

زیرا که تیغ مهر درخشنده تر بود

چون ازنیام ابر برون آید آنزمان

حقا که بر روان خرد بود و جان فضل

آن بار کز بخار ترا بود بر زبان

هر چند ابر و باد بوقت سخا و بذل

بسیار برده اند خجالت ازین بنان

لیکن شکر آنکه شد آنرنج منقطع

هم ابر درفشان شد و هم باد زرفشان

خورشید قرص خویش همی درشکست خواست

آندم که خاست طبع ترا اشتهای نان

از بسکه میروند بمژده ملک بهم

آنک فتاده جاده بر راه کهکشان

بر چرخ سعد اکبر کش مشتری است نام

داد از پی بشارت تسبیح و طیلسان

بر دست سعد ذابح قربان کند فلک

ثور و حمل بشکر چنین نعمت گران

شد چهره مبارک تو زعفران صفت

زیرا همی بخندد ازوجان انس و جان

این رنج را بظاهر منگر زبهر آنک

صد لطف تعبیه است خدا را درین میان

معصوم نیستند بشر از گناه و بس

کفارت گناه بخواهد تنی چنان

مرد آن بود که روز بلا تازه رو بود

ورنه بگاه شادی ناید ز کس فغان

بهر ثواب تیر بلا را سیر شوند

بازوی صبر تو کشد الحق چنین کمان

تا آفتاب باشد پاینده ماه و سال

تا جان همی بماند پاینده جاودان

تو آفتاب شرعی بس سال و مه بتاب

تو جان اهل فضلی بس جاودان بمان

شمارهٔ ۱۲۰ - چیستان بنام شمشیر و مدح اسپهبد مازندران

دولت بیدار دوش کرد زعقل امتحان

گفت بگو چیست آن گوهر روشن روان

آتش همرنگ آب آلت ضرب الرقاب

آیت فصل الخطاب غایت سبق الرهان

نشتر عرق امل شعله برق اجل

دایه بیم و امید مایه سود و زیان

قاعده رسم دین قائمه عرش ملک

حامله عز و ذل فاصله جسم و جان

مشعله شبروان مشغله لاف زن

منطقه لشگری بدرقه کاروان

آهن مسمار ملک آینه روی مرگ

ناخن چنگال حرب ناصیه آسیب جان

بازوی مردان کین باروی میدان دین

زینت تخت و نگین زیور تاج کیان

لعبت هشیار دل ملت را پیشوا

هندوی بیدار خسب دولت را پاسبان

درز گشای زره رخنه گذار سپر

فتنه البرز کن آفت بر گستوان

هیبت و او همنشین نکبت و او همنفس

دولت و اوهمعنان نصرت و او توأمان

صبح ازو خنده برق ازو شعله

مرگ از و قطره قهر از و یک نشان

کفر ازو در نهیب ظلم ازودر حجیب

آفت ازو در گریز فتنه ازو درنهان

چهره اوسیم رنگ حله اوزرنگار

کسوت او آب گون قطره او بهرمان

گاه برهنه همی لرزد بر خود چوبید

گه کمر زر کند دایره گرد میان

نرم ولیکن درشت چون شکم اژدها

ساده و لیکن بنقش راست چو آب روان

در کف شه روز رزم برق بود در سحاب

در زره دشمنش صاعقه در پرنیان

عقل چو بشنید از و خنده بزد زیر لب

گفت بگویم که چیست خنجر شاه جهان

شاه فریدون نسب شیر سکندر لقب

سرور گردون نشین عادل سلطان نشان

خسرو گیتی گشای صفدر لشگر شکن

مهر درخشنده تیغ کوه ستاره سنان

تاج ملوک اردشیر اختر پیروز بخت

گوهر دریا نوال قلزم گردون توان

پادشه بحر و بر مردم چشم ملوک

واسطه عقد ملک عاقله خاندان

مهر سپهر وغا جان جهان سخا

روی ملوک زین پشت سپاه گران

حاتم اقلیم بخش آصف البرز حلم

حیدر خیبر گشای رستم گیتی ستان

آنکه بمنشور اوست مملکت آن و این

وانکه بتدبیر اوست سلطنت این و آن

آنکه گه بزم و رزم بهر ولی و عدو

دارد از کلک و تیغ رزق و اجل در بنان

آنکه بپیکان تیر چون بگشاید زشست

در دل سندان کند صورت پنج آشیان

زحمت آسیب او بر تن افراسیاب

هیبت شمشیر او در دل طمغاج خان

در خم چوگان اوست نقطه گوی زمین

بر خط فرمان اوست دایره آسمان

ابلق ایام را تا در امرش خرام

توسن افلاکرا در کف حکمش عنان

سهمش اگر دور باش در دل کوه افکند

کوه زبیم اوفتد زلزله در استخوان

عرصه ملکی که نیست در نظر عدل او

غول درو رهنماست گرگ در و سر شبان

دست و دلش ایخدا چند ببخشند چند

آن نه دلست و نه دست پس چه بود بحر و کان

ای دهش دست تو آیتی از فیض رزق

وی روش امر تو نسختی از کن فکان

بخت تو تکیه زده در حرم لایزال

قدر تو خیمه زده بر طرف لامکان

تازگی حلم تو مزمن طبع زمین

بارگی عزم تو مسرع سیر زمان

عاجز از انعام تو عالم شیب و فراز

قاصر از ادراک تو دست یقین و گمان

دهر نیارد دگر شبه تورزم آزمای

چرخ نبیند دگر مثل تو صاحبقران

دست طبیعت نزد شق دهانرا شکاف

تا که نشد رزق را دست تو اندر ضمان

از کفت آموخت بحر بخشش تالاجرم

از همه جا بیش ریخت آب بمازندران

گردون نزل ترا ماحضری ساختست

وجه جواز سنبله برگ که از کهکشان

عشق ثنایت مرا کرد امیر سخن

صیت سخایت مرا خواند برون زاصفهان

حرص همیگفت خیز راه سپرهین و هین

عقل همیگفت باش پرده مدرهان و هان

شعر همین وانگهی حضرت شاهنشهی

کس بسر آسمان بر نشد از نردبان

لطف ملک گر کند از تو قبول اینسخن

سازد از ان روح قدس مدح تو ورد زبان

آه که بازار شعر دید کسادی عظیم

جز بتو نتوان فروخت این سخنان گران

تخت بر اجرام نه رخت بر افلاک بر

لایق تخت تو نیست عرصه این خاکدان

گردن رایان ببند چون دردونان بقهر

کشور ترکان گشای چون زمی دیلمان

ملک سلیمان ستان سد سکندر گشای

تاج فریدون ربای باج ز قیصرستان

شمارهٔ ۱۲۱ - در مدح خواجه رکن الدین صاعد

ای نهاده گوشه مسند بر اوج آسمان

وی گذشته پایه جاهت ز اطلاق مکان

ای طنین کوس فتح تو در اطراف زمین

وی صدای صیت عدل تو در اقطار جهان

صدر عالم کندین اقضی القضاة شرق و غرب

حاکم گردون نشین و خواجه حاکم نشان

نقطه خط سیادت بوالعلای جاه بخش

لعبت چشم شریعت صاعد صاحبقران

عقل تو الهام رنگ و عدل تو خورشید فش

خشم تو دوزخ نهیب و حکم تو گردون توان

پایمال قدر تو دست سیادت چون رکاب

زیردست امر تو صدر شریعت چون عنان

خامه حکمت نگارت خوب چون تدبیر پیر

خاطر قاروره پاشت تیز چون خشم جوان

چون تو بر منبر خرامی آسمانت مستمع

چون تو بر مسند نشینی جبرئیلت درسخوان

جانیوسف بر بنازد چونتو بنشینی بحکم

خاک لقمان سرفرازد چونتو فرمائی بیان

پیش رای انور تو حل شود هر مشکلی

همچنانکز خاصیت حل شده هما را استخوان

ذره دان از وقار طبع تو وزن زمین

شمه دان از نفاذ حکم تو سیر زمان

هم ز تقریر مثالت عاجز ادوار فلک

هم ز تصویر نظیرت قاصر ادراک گمان

چرخ چون لاله بپیش حکم تو طلق الجبین

دهر چون سوسن شکر عدل تو رطب اللسان

ای مسیر کلک تو بر شارع اسرار غیب

وی ممر حکم تو بر شاهراه کن فکان

طلعت میمون تو آیینه آمد کزو

صورت اقبال و دولت میتوان دیدن عیان

لطف محضی از پی آن هر کراجانیش هست

چون حیات آمیخته مهر تو با اجزای جان

چونتو در دست شریعت درفشانی در سخن

چون تو در صدر حکومت کلک گیری در بنان

عقل میگوید که گوئی طوطیست این یا قلم

روح میگوید که یارب شکرست این یا زبان

آسمان میخواند آندم قل اعوذ وان یکاد

مشتری میتابد آنجا رشته های طیلسان

دست عصمت چشم بدر امیل آهن در کشد

تا ز آسیبش نباشد مر جنابت را زیان

ای چو وهم از افتتاح آزمایش دوربین

وی چو عقل از ابتدای آفرینش کاردان

گر نسیم خلق تو بر خاک تبت بگذرد

ناف آهو سجده آرد پیش خاک اصفهان

چونبنات فکر تو جلوه کند در پیش عقل

عقل گوید نقدشد فیهن خیرات حسان

مثل تو نوباوه هم سن تو در فضل تو

زانسوی امکان بصد فرسنگ کس ندهد نشان

خردی و با چرخ اعظم در بزرگی همقطار

طفلی و با پیر عقل از بد و فطرت تو أمان

چون کنی رای سخن آنجا بلغزد پای عقل

چون کنی میل سخا آنجا بلرزد دست کان

شد روان فرمان تو بر شرع از روی نفاذ

ناشده بر ذات پاکت شرع را فرمان روان

تو رسیدستی بحد داوری در عقل و شرع

خصم گومیگو که نی؟ الله اکبر امتحان

هر که گوید ماه نو در چارده نبود تمام

گر کسی گوید که دیوانه است نبود دور ازان

هر چه اندر دمی محسود باشد آنت هست

هیچت ایدر می نباید جز که عمر جاودان

هر چه سر غیب در گوش قدر گوید برمز

عقل آنرا از ضمیرت باز جوید ترجمان

در نخستین پایه جاهت مناصب غرق شد

باش تاز ینپس چه خواهد کرد فیض آسمان

ابتدای دولت تو انتهای آرزوست

نیست گنجی کان نگردد یافت در این خاندان

ای بسا امید در دل مرده کز تو زنده شد

وی بسا جانهای پژمرده که شد تازه روان

از وجودت شد وفات صدر عالم خوشگوار

زین چنین مرهم بیاساید بلی زخمی چنان

تو نفس زن تابتبت مشک گردد باز خون

تو سخن گو تا بعسکر باز گردد کاروان

نیست بی کلکت انامل یا بفتوی یا بحکم

راست همچو نگنج و مارست ارنه بحر و خیزران

که گهی در مقلمه محبوس ماند کلک تو

زانکه او کردست روزی خلایقرا ضمان

تا محل عقل باشد در تجاویف دماغ

تا ممر نطق باشد در میادین دهان

همچو نطق آیات رایات تو بادا آشکار

همچو عقل از آفت چشم بدان بادی نهان

نیکخواهتر از رایت همچو رایت کاروبار

بدسگالتر از دستت همچو دستت خانمان

تا بتابد آفتاب از چرخ پیروزی بتاب

تا بماند آسمان در صدر بهروزی بمان

شمارهٔ ۱۲۲ - ولله در قائله

زهی وفای تو مانند نقش بر ناخن

فکنده دست جفای تو بر جگر ناخن

زخار خار غمت نیست بس عجب که بود

جوارحی که مرا هست سر بسر ناخن

ز درد فرقت تو بیخبر چنانم من

که باشد از الم گوشت بیخبر ناخن

نهیب غمزه جادو فریب تو گه سحر

هزار شعبده دارد بزیر هر ناخن

دراز کرده بآهنگ جان ببین انگشت

خضاب کرده بخون جگر نگر ناخن

وفا زوی طمع آنکس کند که پیوسته

امید رستن مو داشتست بر ناخن

بگفتمش که بچین ناخن جفا گفتا

برون ز مصلحتی نیست آنقدر ناخن

پی خراشش امعای خصم صاحب را

دراز کردم ازینسان چو نیشتر ناخن

خدیو مملکت عدل و داد شمس الدین

که دست رایش زد بر رخ قمر ناخن

خدایگان جهان صاحب زمان کامد

کف جوادش دریا در و گهر ناخن

ز بهر آنکه تشبه کند باو هر مه

هلال حسیدش از آسمان در ناخن

برای بندگی کلک او مگر بسته

بشرط خدمت چون بندگان کمر ناخن

بزخمه تارگ جان عدوزند بنمود

زنیش در رگ او فعل نیشتر ناخن

زدست بر سر ازینسان کی آمدی هرگز

اگر بخصم تو ننمودی آن هنر ناخن

هوای دولت تو دارد آنمزاج بطبع

که گر بخواهد رویاند از شجر ناخن

اساس مملکت تو قضا چنان افکند

که اندرو نتواند زدن قدر ناخن

هر آن بنان که بیان مدیح تو نکند

زمانه نی شکند هر زمانش در ناخن

خدایگانا هر چند میتوان بستن

درین قصیده بتأویل صد دیگر ناخن

ولیک چون سر دشمن بریده اولیتر

ازانکه خوش نبود زین دراز تر ناخن

شمارهٔ ۱۲۳ - در مدح حسام الدوله والدین اسپهبد ملک مازندران

ای ملوک جهان مسخر تو

آدمی زاد جمله لشگر تو

شاه غازی حسام دولت و دین

که فلک بر نتابد افسر تو

چشم ایام سوی درگه تست

سر افلاک زیر چنبر تو

روی اقبال رای و رایت تو

پشت اسلام دست و خنجر تو

سایه گرچه در عرض بود همه جای

سایه ایزدست جوهر تو

مایه رحمتست سایه تو

عنصر دولتست پیکر تو

گردش هفت اختر از پی تو

جنبش نه سپهر تا در تو

دفتر غیب نوک خامه تو

نامه رزق روی دفتر تو

هست آیینه رخ اقبال

روح اورنگ و فرمنظر تو

هست عنوان نامه فرهنگ

ذکر اخلاق و شرح مخبر تو

وقت زخم تو گفته قبضه تیغ

آفرین بر دل دلاور تو

بارها بحر گفته پیش کفت

من غلام دل توانگر تو

در بهشت دلت سخا و سخن

شاخ طوبی و حوض کوثر تو

نقل طوطی عقل دانی چیست

آن سخن های همچو شکر تو

ظلم تیره زرای روشن تست

آز فر به زکلک لاغر تو

روش مسرعان عالم نور

بر قضایای رای انور تو

خشم تو آتشیست گردون سوز

وندرو حلم تو سمندر تو

هر چه در غیب روی پوشیدست

همه در ذن تو مصور تو

هر چه اندر جهان باندازه است

جز عطاهای نام مقرر تو

ای سلاطین مشرق و مغرب

همه در صف عرض اکبر تو

تک هر یک بزیر رایت تو

رگ هر یک بزیر نشترتو

چرخ سرگشته از قضازان گشت

که چرا خیمه زد برابر تو

همه را چشم بر دریچه تو

همه را مهره شد مششدر تو

گر بنام تو چرخ خطبه کند

سزد از شاخ سدره منبر تو

چون ثریا نشان اخمص تست

زافرینش برون بود سر تو

ملک گرد جهان بسی برگشت

رخت بنهاد عاقبت بر تو

چون در اقلیم مملکت کس نیست

که سزدهم شریک و هم سر تو

گرچه بینم توانگر و درویش

با تو انباز گشته با زر تو

کس ز پیش تو برنگشته تهی

جز که در روز بزم ساغر تو

روز هیجا سپاه فتح و ظفر

پس رو رایت مظفر تو

بشکند مهره در مفاصل کوه

قوت خشم آسمان در تو

حزم خود را سلاح ساز که نیست

به زحزم تو درع و مغفر تو

دخل حال معادن و حیوان

خرج در یک عطای کمتر تو

آسمان نامده برقص هنوز

که ازو نور میزد اختر تو

جاور البحر و الفلک گفتند

لاجرم بحر شد مجاور تو

دوش با آسمان همی گفتم

آنکه هست آستانه در تو

گفتم او را چراست این چندین

نازش تو بدین مه و خور تو

چه کنی گر ملک بمن بخشد

این دو دینارک مدور تو

گفت هیهات این نشاید بود

نیست در خورد او نه در خور تو

مختصر بخش نیست شاه جهان

کان محقر دهد بچاکر تو

ای گه رزم حیدر کرار

هر کجا پر دلیست قنبر تو

بنده را خاص پروریده بلطف

نعمت عام بنده پرور تو

جلوه گر گشت عقل تا کردم

بعروس مدیح زیور تو

تا شود هر مهی چو زرین نعل

مه ز شوق سم تکاور تو

چتر تو سایبان گردون باد

زیر چتر تو هفت کشور تو

باد جاوید طوعا او کرها

آسمان بنده مسخر تو

آفتاب ترا زوال مباد

تا ابد از سر دو پیکر تو

یاور دین زبان تیغ تو باد

وایزد ذوالجلال یاور تو

شمارهٔ ۱۲۴ - در نکوهش روزگار

بنگرید این چرخ و استیلای او

بنگرید این دهر و این ابنای او

محنت من از فلک همچون فلک

نیست بیدار مقطع و مبدای او

میدهد ملکی بکمتر جاهلی

هست با من جمله استقصای او

نیست بی صد غصه ازوی شربتی

نیست بی صد خار یک خرمای او

همچو ترکان تنگ چشم آمد فلک

زان بود بر جان من یغمای او

مرد در عالم نه و آبستنست

ای عجب شبهای محنت زای او

می نگردد جز بآب چشم من

این سپهر آسیا آسای او

باش تا از صرصر قهر فنا

بر سرآید دور جان فرسای او

باش تا سهم قیامت بگسلد

چنبر این طارم مینای او

باش تا از موج دریای عدم

آب گیرد مرکز غبرای او

باش تا آرام گیرد عاقبت

جنبش این گنبد خضرای او

تا ز نفخ صور آخر بشکفد

گنبد نیلوفر دروای او

تا شود پژمرده زاسیب قضا

صد هزاران نرگس شهلای او

تا فرود افتد ز تأثیر زوال

آفتاب آسمان پیمای او

هر کجا بینی هنرمندی که هست

گوش گردون پر گهر زانشای او

از میان موج خون آید برون

نکته های نغز جان افزای او

تیره تر از پار مر امسال وی

بدتر از امروز مر فردای او

وای آن کو در هنر سعیی ببرد

وای آن مسکین حقیقت وای او

فضل چون شیر است و خذلانش دهن

علم طاوس است و حرمان پای او

هر که دارد ده درم افزون ترک

بیست مولانا سزد مولای او

صبح کوته عمر ارزان شد که نمود

از گریبانش ید بیضای او

سرو بی بر بود ازان آزاد گشت

یافت خلعت جامه دیبای او

نیشکر زو با هزاران بند ماند

شکرش نشکست هم صفرای او

مشتری گر طیلسان دارد چه سود

هندوئی بنشسته بر بالای او

ور عطارد خامه دارد چه شد

زیر پای مطربی شد جای او

بلبل اینک مفرش از گل ساختست

ورچه صد لحن است در آوای او

پیشه صید ار بدان آموخت باز

تا شود دست شهان ملجای او

لاجرم باشد همیشه گرسنه

دوخته هم نرگس بینای او

طوطی از منطق اگر دم میزند

شد حصار آهنین مأوای او

شد خروس سرد مولع تر زبان

گشته تاج او هم از اعضای او

هر که او را هست معنی کمترک

بیش بینم لاف ما و مای او

ماکیان را از برای خایه

بنگر آن آشوب و آن غوغای او

وانگهی می بین صدف را گشته گنگ

پیش چندین لؤلؤ لالای او

رو بخر طبلی و بشکن این قلم

نه عطارد رست و نه جوزای او

هر که او زد چنگ در نی داشتن

باد پیماید همیشه نای او

صبح چون حق گفت خورشید اندرو

میکشد تیغ ارچه کرد احیای او

ابر کتمان کرده حق آفتاب

میکشد قوس قزح طغرای او

شد عروس طبع من پیر ایدریغ

نیست کس را در جهان پروای او

گرچه بودم پیش ازین از دور چرخ

همچنو سرگشته از ایذای او

چون شهاب الدین نظر بر من فکند

نام من بردن بود یارای او؟

آنکه در آیینه گردون ندید

جز ز عکس او کسی همتای او

آنکه طوطی خرد جوید همی

وجه قوت از نطق شکرخای او

مهر یک ذره است از آثار او

چرخ یک قطره است از دریای او

ساخت دولت از پی دفع گزند

خال عارض مهره زیبای او

ملک چون دریاست از روی صفت

ذات پاکش عنبر سارای او

هست همچون نافه صحرای جهان

اوست مشک خوش دم بویای او

در دل و دیده سویدا و سواد

نقطه از نسخت سیمای او

زانکه اندر دولت و دین مقتداست

شد مفوض ملک و دین بر رای او

در جهان هر جا که صاحب معنییست

شد مقیم درگه والای او

چرخرا یکروزه خرج جوداوست

حاصل من ذلک و منهای او

از لطافت روح را ماند همی

عقل دیوانه است در سودای او

ایمن آبادست و باشد تا ابد

از حوادث حضرت والای او

پیش آن دست و دل گوهر فشان

بحر و کان هر دو شده رسوای او

هست در جلوه بنات فکر من

نیست کابینش مگر اصغای او

جان فزاید زین سخن زیرا که هست

جزءهای روح در اجزای او

تا درین موسم بود حجاج را

قصد سوی کعبه و بطحای او

روزگار او سراسر عید باد

وندرو قربان شده اعدای او

شمارهٔ ۱۲۵ - قصیده

زهی ملک و دین از تو رونق گرفته

ز تیغت جهان ملت حق گرفته

شهنشاه عالم که گشتست عالم

ز عدلت شکوه خورنق گرفته

زحزم تو اسلام سدی کشیده

ز باس تو افلاک خندق گرفته

همای بلندی قدرت نشیمن

برین سبز چتر معلق گرفته

در افلاک قدر تو صد طعن کرده

بر اجرام رای تو صد دق گرفته

فلک بارگی ترا روز میدان

کمین مرکبی دهر ابلق گرفته

عدو از پی دوستکانی بزمت

ز دیده شرابی مروق گرفته

دل دشمن دین بهنگام هیجا

چو کلک از سر تیغ تو شق گرفته

توئی از پی نصرت دین اسلام

همه کار دنیا معوق گرفته

رکاب تو عزم مصمم ربوده

عنان تو حزم مصدق گرفته

روان سلاطین ز تو شاد گشته

میادین دین از تو رونق گرفته

ملایک تماشای این کر و فر را

نظاره برین سقف ازرق گرفته

ملک ورد الله اکبر گزیده

فلک بانگ السیف اصدق گرفته

ظفر از چپ و راست تکبیر گویان

پی شهریار مفوق گرفته

همه صحن میدان ز شمشیر و از تیر

ترنگا ترنگ و چقاچق گرفته

همه راه دشمن بلشگر ببسته

همه شاه اعدا به بیدق گرفته

بیک حمله صدصف دشمن شکسته

بیک لحظه صد حصن و سنجق گرفته

زخون عدو رانده دریا و دروی

زاسبان چون باد زورق گرفته

سمندت عدورا به پی در سپرده

کمند تو حلقش مخنق گرفته

بپیش سر تیغ الماس فعلت

زره شکل نسج مخرق گرفته

شده دشمن دین گریزان و لرزان

زشنگرف خون طبع زیبق گرفته

دل پر دلان ترکش تیر کشته

سرسر کشان تن ز بیرق گرفته

ز بس پشت پای حوادث پیاپی

سر دشمنان شکل زنبق گرفته

شده لشگر دین غنی از غنیمت

ز بس گونه گون زر مطبق گرفته

بخروارها زر و زیور ربوده

برزمه حریر و ستبرق گرفته

همه زین زرین مرصع نهاده

همه اسب تازی مطوق گرفته

چو لاله قباهای اطلس بریده

چو نرگس کلاه معرق گرفته

امل در گریبان سر از بیم

اجل دامن خصم احمق گرفته

ز سهم تو شیر فلک مانده در تب

چو تعویذ نام تو دررق گرفته

تهی چشم و بی مغز و بر خویش پیچان

عدو شکلهای مشنق گرفته

بلی پادشاهان و میران دین را

غم دین چنین باید الحق گرفته

زهی از سر تیغ آهن گذارت

شهان اعتباری محقق گرفته

ازین گفته انگشت حیرت بدندان

روان جریر و فرزدق گرفته

همی تا بود شاعری گاه صنعت

پی لفظ های مطابق گرفته

عدوی ترا باد زیر زمین جای

تو روی زمین جمله مطلق گرفته

شمارهٔ ۱۲۶ - قصیده

ای ردای شب نقاب صبح صادق ساخته

وی ز سنبل پرده گرد شقایق ساخته

ز لفت از دیبا بضاعتهای زیبا بافته

لعلت از شکر حلاوتهای فایق ساخته

کوکب اشک من از دامن مغارب یافته

ماه رخسارت گریبانرا مشارق ساخته

چشم تو کش لعبت از غنچه بسی مستورتر

خویشتن چون نرگس مخمور فاسق ساخته

خال تو در زیر زلفت چون من دلسوخته

محرم اسرار خود شبهای غاسق ساخته

قدرت ایزد تعالی پیش کفر زلف تو

زانرخ روشن دلیل صنع خالق ساخته

چشم مستت ناوک مژگان نهاده در کمان

وانگهی آنرانشان از جان عاشق ساخته

بهر بوئی زلف تو بر آتش و ببریده سر

خویشتن را عرضه چندین علایق ساخته

مردم چشم تو از بس شعبده در دلبری

جای خویش اندر دل جادوی حاذق ساخته

لاله سیراب تو از ما گریزان وانگهی

زنگیان مست را یار معانق ساخته

من ز جور و طعنه خصم مخالف سوخته

تو دگر جا با حریفان موافق ساخته

یکشبه عشق من از عکس خیال روی تو

صد هزاران قصه عذرا و وامق ساخته

در دل من ساختی جای خود و چونین سزد

زانکه در دوزخ بود جای منافق ساخته

نی نشاید خواند دوزخ آندلیرا کاندروست

از مدیح صدر عالم صد حدایق ساخته

خواجه عالم قوام الدین که خلق و خلق اوست

خواجگیرا جملگی اسباب لایق ساخته

آنکه هست اهل هنر را در حریم حرمتش

عصمت پاینده یزدان سرادق ساخته

آنکه عزمش تا ابد حکم ازل پرداخته

وانکه با تدبیر او تقدیر سابق ساخته

آسمان بهر تقرب سوی خاک در گهش

خویشتن را از ره خدمت سوابق ساخته

لفظ گوهر بار شیرین کار او از ساحری

گوش گردون حقه سر حقایق ساخته

باد از عزمش مضای سیر گردون یافته

خاک از حزمش وقار کوه شاهق ساخته

مرکب آمال ارباب حوائج را بلطف

گه کرم را قائد و گه جود سایق ساخته

حسن عهد او همه رای مکارم داشته

فیض جود او همه کار خلایق ساخته

اصطناع حق شناس و طاعت حق پرورش

سابق انعام را زاحسان لواحق ساخته

عقل را اندر سرای شرع وقت حل و عقد

امر و نهیش گاه راتق گاه فاتق ساخته

ای رسیده همت عالیت جائی کز علو

شیر گردون زیر پی نقش نمارق ساخته

دانش از لفظ تو انواع فواید یافته

بخشش از جود تو اسباب مرافق ساخته

آسمان جاه ترا حصن حوادث داشته

عافیت مدح ترا حرز طوارق ساخته

همچو میزان دشمن تو باد پیموده ز عمر

همچو جوزاناصحت اززر مناطق ساخته

شرعرا شرح بیانت کشف واضح آمده

کلک را فر بنانت حی ناطق ساخته

خوف از عفو تو خود را سخت غافل بافته

حرص از جود تو خودرانیک واثق ساخته

آفتاب صدق رایت از شعاع نور خویش

بر فلک کمتر طلیعه صبح صادق ساخته

شادباش ای رحمت شامل که جودواسعت

خلقراشد عدت وقت مضائق ساخته

خاطر مشکل گشای ووهم دوراندیش تو

طفل دین را در شب شبهت مراهق ساخته

لمعه رایت بسی خورشید و ماه آراسته

شعله خشمت بسی سیل و صواعق ساخته

کجروی در عهد تو منسوخ گشتست آنچنانک

هست فرزین سیر خود سیر بیادق ساخته

تافلگراهست تقسیم بروجش ازدرج

تادرج راهست ترکیب از دقایق ساخته

باد آمالت بیمن نجح مقرون زانکه هست

سد اغراض عدویت از عوایق ساخته

در جفا با حاسدت گردون دغاها باخته

دروفابا ناصحت دولت و ثایق ساخته

من رهی در مدح تو پرداخته دیوان ها

لفظ های آن مجانس یا مطابق ساخته

شمارهٔ ۱۲۷ - در وصف قاضی القضاة رکن الدین

ای غم تو چون سویدا جای در دل یافته

وی خیالت چون سوادا زدیده منزل یافته

نیست طرفه گر بود چشم و دلم جای تو زانک

هست ماه از طرف و قلب اسم منازل یافته

عارض چون شیر تو از زلف چونزنجیر تو

همچو آب از باد اشکال سلاسل یافته

لطف خلقت شمه باد سحر آموخته

سحر چشمت اندکی جادوی بابل یافته

سرو با آن سرکشی و آن تمایل کردنش

گوشمالی نیک ازان شکل و شمایل یافته

عشق اندر سایه و خورشید زلف ورویتو

صد هزاران جان و دل بی جان و بیدل یافته

ایفلک افتاده عشق ترا بر داشته

وی خرد دیوانه بند تو عاقل یافته

هم کمر گرد میانت نیک گمراه آمده

هم سخن راه دهانت سخت مشکل یافته

عشق تو اندیشه های وصل بازی داشته

هجر تو تدبیرهای صبر باطل یافته

کی بود یارب که بینم من ز ساعدهای خویش

گردن چون سیم تو از زر حمایل یافته

اینت شیرین عشقبازی کاندراوجان و دلم

خوشترین لذت ملامت از عواذل یافته

نی دل اندر وصل و هجر تو نبندم زانکه هست

راه سوی حضرت آن صدر عادل یافته

حرز مطلق رکندین اقضی القضاة شرق و غرب

آنکه دهرش منعم و ایام مفضل یافته

آنکه چرخش معدنجو و مکارم خوانده است

وانکه شرعش منبع فضل و فضایل یافته

آسمان در سایه جاهش پناهی ساخته

آفتاب از شعله رایش مشاعل یافته

جهان دردیجور شبهت از شعاع خاطرش

راه کشف معضل و حل مسائل یافته

ناصح او را ملک مقبول و مقبل داشته

حاسد او را اجل مغرور و غافل یافته

عقل او را در همه ابواب قدوة ساخته

چرخ او را در همه انواع کامل یافته

گاه وصف و نعت اخلاق و مکارم کاندروست

نطق سحبانی مزاج و طبع باقل یافته

خاطر و قادو ذهنش نیک آسان کرده حل

هرچه و هم و عقل آنرا صعب و هایل یافته

مکرمت از صادر و وارد درین عالیجناب

وفد در وفد و قوافل در قوافل یافته

ای زفر دولت بیدار تو فتنه مدام

خوابگه در سایه این عدل شامل یافته

شرع از انوار عقل تو حقایق خواسته

فضل از الفاظ عذب تو دلایل یافته

خاک از تأثیر حلم تو وقار آموخته

کوه از آسیب خشم تو زلازل یافته

روز منصب آسمان اجرام علوی را چو خاک

پیش قدر و رفعت تو سخت نازل یافته

نیست گردون باهزاران دیده در صد دور قرن

مثل تو شخصی بدین چندین خصایل یافته

نه کسی معیار انصاف تو ناقص داشته

جودوعلمت خوشترین معشوق سایل یافته

پیش چشم همتت کمتر بود از ذره

هر چه کان از داده خورشید حاصل یافته

شادباش ای قدر تو جائی رسیده کاسمان

وهم را زادراک جاهت پای در گل یافته

از ثنای تو مجامر در مجامع سوخته

وزشکوهت رونقی صدر محافل یافته

آزافزونخوار پیشی خواه بیشی جوی هست

عدت صد ساله از وجود تو فاضل یافته

از نم ابر سخایت خرمن ماه از نما

بر فلک چون خوشه پروین سنابل یافته

فرعدل و یمن انصاف تو طبع باز را

دوستی والف با کبک و حواصل یافته

از سخای کیسه پردازت سپهر لاجورد

کان که او گنجور خورشیدست عاطل یافته

جمله ارزاق و فتاوی خلق را روشن شود

چون شود کلک تو تشریف انامل یافته

طبع تو بحریست بی آسیب موج و غوطه

گوهر جودت طمع برطرف ساحل یافته

دشمنت گر برخلاف رای تو آبی خورد

آبرا در حلق طعم زهر قاتل یافته

هرچه رای روشنت تقریر آندیده صواب

آسمان وجه تعرضهاش زایل یافته

ای نفاذ حکم تو دور محیط نه فلک

در خط فرمان تو چون نقطه داخل یافته

جرم عفو شاملترا آب دندان ساخته

حرص جود مشرفت را خوش معامل یافته

هر ثنائی کان نه از بهر تو باشد عاقلان

صنعتش از زیور تحقیق عاطل یافته

هر که دارد چون دویت اندر دل از تو غالیه

چون قلم قط سر و قطع مفاصل یافته

هر که کرده اختیار خدمت درگاه تو

با ثواب آجل اکنون ملک عاجل یافته

این رهی کاندر مدیح تو چو صبح صادقست

زین قصیده سوی بهروزی وسایل یافته

در مدیحت از بنات فکر و معنی های بکر

مادر امید را از نجح حامل یافته

تا که باشد خلعت باغ از مه آزارودی

گه دم طاوس و گه پر حواصل یافته

متصل بادا ترا امداد لطف ایزدی

مدت عمر تو در آخر اوایل یافته

هر غرض کاعدای تو از بخت کرده التماس

مرگرا در پیش آنمقصود حایل یافته

شمارهٔ ۱۲۸ - در مدح صدر سعید ابوالفتوح قوام الدین

ای جهان از تو معطر گشته

وی فلک از تو منور گشته

ای نکو طلعت فرخنده تو

زینت مسند و منبر گشته

وز پی مقدم میمون تو صدر

آسمان پر زر و زیور گشته

شرع را علم تو رونق داده

عقل را رای تو رهبر گشته

مسند از درس تو ناظر بوده

منبر از وعظ تو جانور گشته

گوشها از تو بهنگام نکت

چون صدف پر در و گوهر گشته

با زمین حلم تو همسنگ شده

با فلک قدر تو همبر گشته

از پی خوش سخنت گاه سخن

دل بدخواه تو مجمر گشته

وز پی خدمت تو پشت فلک

خم پذیرفته و چنبر گشته

حکم و فرمان تو از روی نفاذ

با قضا راست برابر گشته

دست تو جود مجسم بوده

شخص تو لطف مصور گشته

لفظت آسایش دلها داده

مدحت آرایش دفتر گشته

ابلق سرکش ایام بطبع

زیر ران تو مسخر گشته

بودی ار مهر چو رایت بودی

همه ذرات هوا زر گشته

طمع و آز ز جودت فربه

کان و دریا ز تو لاغر گشته

لفظ تو همنفس صبح شده

خلق تو همدم عنبر گشته

دست راد تو چو ابری بمثل

لفظ عذب تو چو کوثر گشته

از کفت ابر خجل گشته چنان

که زمین از عرقش تر گشته

گاه ترکیب سخن در مدحت

دهن نی همه شکر گشته

تا که این زورق ازرق باشد

سقف این توده اغبر گشته

بادت ایام مطیع و منقاد

فلکت بنده و چاکر گشته

پیش چوگان بلاخصم چو گوی

بی سر و پای شده سرگشته

همچنین بادی در دولت و عز

قوت پشت برادر گشته

هر زمانی بمکان هر دو

دل اسلام قوی تر گشته

همه مقصود محصل بوده

همه اغراض میسر گشته

شمارهٔ ۱۲۹ - قصیده

دارم زعشق روی تو پیوسته ترمژه

وزخون دل زفرقت تو بارور مژه

پیوسته شد بهم همه مژگان من بخون

زینسان کسی نبیند پیوسته تر مژه

گوئی که رنگرز شده اند این دو چشم من

هردم کنند رنگ بخون جگر مژه

از آب چشم من که جهانی فرو گرفت

هم دیده بر خطاست هم اندر خطر مژه

از من قرار و خواب ربوده شد آنچنانک

برهم نمیزنم همه شب تا سحر مژه

پیرامن دو چشم من اینک نظاره کن

صد دسته خون سوخته برطرف هر مژه

ازبسکه گشت بر مژه ام خون دیده جمع

کردم غلط که سیخ کبابست هر مژه

این حیف بین که میرود اندر جهان عشق

جرم از دودیده آمد و بیداد بر مژه

از جور یار و قصه احداث روزگار

در غصه که بینم ازین مختصر مژه

وقتست اگر کنم گله نزدیک سروری

کز فخر خاک پایش روید بسر مژه

دستور عصر و خواجه آفاق شمس دین

کز نور راش تیره شود سر بسر مژه

صاحبقران عصر محمد که رای او

مانند دیده ایست برو ماه و خورمژه

ای صاحبی که چرخ نبیند نظیر تو

بسیار اگر بر آرد گرد نظر مژه

باریک بین چنان شده ام در مدیح تو

کز دست من همی جهد اندر نظر مژه

از گریه چشم حاسد تو کرته بدوخت

کش ابره خون دیده شد و آسترمژه

هرک او خلاف دوستی اندر تو بنگرد

بر دیده اش آورد ز پی کین حشرمژه

اندر تموز گرم ز سردی حسود را

هنگام گریه گردد همچون شمر مژه

دشمن زیان نکرد گه اشک ریختن

میریخت سیم تا که شدش همچو زرمژه

در دیده مخالف نوک سنان تو

اندر جهد چنانکه ندارد خبر مژه

گردر کمان و هم نهی تیر امتحان

وقت نهیب آوری اندر نظر مژه

از چشم دشمنت بگه فرصت گشاد

زان سوی سر کند بتراجع گذر مژه

تا در جهان شیوه گری نیکوان زنند

از بهر صید دلها بر یکدیگر مژه

صید همای دولت تو باد نیکوئی

در چشم عدل و داد و بروزیب و فرمژه

شمارهٔ ۱۳۰ - قصیده

ای چشم چرخ چون تو ندیده هنرنمای

چون تو نزاده مادر گردون گره گشای

لفظ تو روح را بشکر ریز میزبان

رای تو عقل را بسر انگشت رهنمای

در طاعت تو دهر بخدمت غلام خوی

بر در گه تو چرخ بپویه لگام خای

کلک تو دوستانرا ماریست گنج بخش

نام تو دشمنانرا نوشی است جانگزای

قدر رفیع تست چو مهر آسمان نورد

نور ضمیر تست چو صبح آفتاب زای

راهی سپرده تو که آنجا نبوده راه

جائی رسیده تو که آنجا نبوده جای

از حرص خدمت تو در شام و بامداد

مه با کلاه میرود و صبح با قبای

از جود هرزه کار تو و طبع جمله بخش

بینم طمع غنی و قناعت شده گدای

ای روی تو چو چشمه خورشید نور پاش

وی رای تو چو آینه صبح شب زدای

تدبیر تو بلطف بدوشد ز مار شیر

سهمت بقهر بندد بر شیر نر درای

تا شد وشاق روم برانگشت تو سوار

زد زنگ تیغ هندی در دست ترک قای

لرزد همی ز سهم تو خورشید نقب زن

بیمار شد ز تیغ تو مهر کله ربای

خاک سم سمند تو از سدره خاستست

تا تو تیای دیده کند چرخ سرمه سای

فتنه کنون در امن شکر خواب میکند

تا هست پاس حزم تو بیدار و باس پای

رای تو قهرمان شد از انست لاجرم

عالم مطیع خنجر و خنجر مطیع رای

ای ساحت کفت صفت عرصه بهشت

وی فسحت دلت دوم رحمت خدای

گردون سفله پرور دون بخش خس نواز

در سفلگی فزود تو در مردمی فزای

دارم درون سینه دلی حکمت آشیان

دارم برون پرده تنی محنت آزمای

چون بینوا زید چه هنرور چه بی هنر

چون استخوان خورد چه سک گبر و چه همای

اینست جرم من که نگردم بهردری

اینست عیب من که نیم هر خسی ستای

نه چون علق نشسته بوم در پس دری

نه همچو حلقه مانده بوم بر در سرای

ای هر گره گشوده مرا نیز وارهان

وی هر کس آزموده مرا نیز برگرای

آبی ز سر گذشته بدان کزبیان فتند

ازجود باد دست تویکمشت خاک پای

جاوید باد قبله حاجات درگهت

دایم درین سرای چو من صد سخنسرای

هر حلقه طلب که زده بر در مراد

آواز داده بخت - گشادست در درای

خصم تو نی بناخن و در پرده چون رباب

نای گلوش زیر رسن چون گلوی نای

در بزم دوستان تو خنده بقهقهه

در خانه عدوی تو گریه بهایهای

شمارهٔ ۱۳۱ - در مدح قوام الدین صاعد

آن زلف نگر بدان پریشانی

وان روی نگر بدان درخشانی

زلفی که چو گرد گل برافشاند

تو دست زجان و دل برافشانی

روئی که کراکند که از دورش

می بینی و وان یکاد میخوانی

حسنی بکمال ای دریغ ار بود

خوی خوش و ذره مسلمانی

او گوید جان، ببر فدای تو

من گویم بوسه، هان گرانجانی

آخر بشناس وقت هر کاری

یارب که تو اینقدر نمیدانی

گرتن بزنم که این چه، زیبا نیست

ور دم نزنم که هم سخندانی

ای روز وصال تو شتابنده

شبهای فراق تو زمستانی

گفتی ز تو جان و از لبم بوسی

انصاف حریف آب دندانی

گر جان ببری ز من روا دارم

آنی که مرا تو جان و جانانی

من از تو بخون دیده گریانم

سودم چه ازین که ماه خندانی

عشق و رخ تو چو بلبل است و گل

غم با دل من چو بوم و ویرانی

در چشم امید من شکستی خار

پس من چکنم که تو گلستانی

درستی عهد بس کمان سختی

در تنگی خو فراخ میدانی

رویم ز غمت برنگ که گشتست

بر من بدو جو که سرو بستانی

روئی که جهان همه بدو دیدم

بی جرم چرا ز من بگردانی

سبحان الله ببخت کور ما

چونانکه نخواستیم چونانی

بر من متغیر از چه رو گشتی

تو هم بدل قوام دین مانی

حری که نبیندش جهان مانند

صدری که نیاردش فلک ثانی

ای مرکز جود و عالم معنی

وی صورت لطف و فر یزدانی

در برج شرف هزار خورشیدی

بر شاخ کرم هزار دستانی

از حکم ورای سیر گردونی

در قدر فراز اوج کیوانی

آثار خصایل تو قدوسی

اخلاق شمایل تو روحانی

از روی کمال جوهر عقلی

وز راه نهاد عالم جانی

یک ساعت خرج جود تو نبود

مجموع جهان نباتی و کانی

لفظست مروت و تو معنائی

دعویست بزرگی و تو برهانی

هم چشم و چراغ خانه صاعد

هم پشت و پناه آل نعمانی

در علم چو بر دور پایابی

در حلم چو کوه ثابت ارکانی

نه در تو کدورتیست ترکیبی

نه در تو کثافتیست جسمانی

از نعمت تست هر شبان روزی

در اند هزار خانه مهمانی

با این همه منصب این تواضع بین

نبود ز گزاف فیض ربانی

سوسن اگر از مدیحت اندیشد

یابد ز حواس نطق سحبانی

گر خشم تو بر فلک زند شعله

گردد بره سپهر بریانی

ور عدل تو بر فلک زند بانگی

مهتاب کند ز بیم کتانی

وقتی که تو زین عزم بربندی

منسوب شود فلک بکسلانی

جائی که لطافت تو تریاکست

از زهر چه آید؟ آب حیوانی

چون دست تو در سخا زرافشاند

نه باد خزان نه ابر نیسانی

از بهر صلاح عالم بالا

گر بر نگری بسقف ایوانی

خورشید بری شود ز غمازی

مریخ حذر کند ز فتانی

بدخواه تو هر که هست گومیباش

بالله که کم از سگی است کهدانی

بادند همه فدای تو یک یک

گرچه نکنند سگ بقربانی

ای خواجه خواجگان علی الاطلاق

بر جمله عراقی و خراسانی

دادم بده از تو داد میخواهم

زیرا که بر اهل علم سلطانی

تا چند قفا خورم زهر ناکس

آخر نه تو حاکم سپاهانی

تا چند بپیش طعنه خاموشی

تا چند بزیر پتک سندانی

بر من چو تو سر گران کنی لاشک

افسوس کنندم انسی و جانی

مرگیست مرا که هر کسم پرسد

کآخر تو چرا حریف حرمانی

نه با خود اضافتی توانم کرد

کز من خللی فتاد طغیانی

نه بر کرمت حواله شاید کرد

کانجا سببی برفت سهوانی

نه روی سخن نه برگ خاموشی

مسدود شده طریق عقلانی

بر مرد چو روزگار شد تیره

آنجا ناید بکار لقمانی

تدبیر صلاح کار من سهلست

دانی چه کنی؟ سری بجنبانی

بد نام مکن مرا که زشت آید

بر دوش ملک ردای شیطانی

گر بی گنهم تو مرد انصافی

ور با گنهم تو اهل احسانی

دانی که مرا ز روزگار تو

اندیشه نبود این پریشانی

گر از تو کسی علی المثل پرسد

از راه فضول طبع انسانی

گوید که فلان چه جرم کرد آخر

کز نزد خودش بقهر میرانی

آخر بچه حرف بر نهی انگشت

ترسم که درین «ازین» جواب درمانی

ز اول ز چه بی سوابق خدمت

بودیم بدان کرامت ارزانی

وانگه ز چه بی شوایب تهمت

ماندیم درین مقام حیرانی

گر اهل نیم چرام پروردی

ور اهل بدم چرا پشیمانی

واجب نکند ز بیخ بر کندن

شاخی که بدست خویش بنشانی

انگار که من خود از در اینم

انصاف بده تو لایق آنی؟

من خود کیم و زمن چه میآید

تا خاطر خود بدان برنجانی

خود گیر که من جنایتی کردم

یا از سر قصد یا ز نادانی

معصوم نیند آدمی از سهو

با آنکه نرفت و هم تو میدانی

در حلم و کرم چه فایدت باشد

گر خود نبود جنایت جانی

ور باز نمیتوانمش دادن

سیمی که ببردم از تو پنهانی

عمری که بخرج مدحتت کردم

تو نیزش باز داد نتوانی

ابروی ترا گره نمی زیبد

بگشای پس این گره ز پیشانی

از دولت تو بساکسان هستند

در حشمت و نعمت و تن آسانی

عیبست کز آن میانه من باشم

با این همه رنج و نابسامانی

والله که مبارکم دران خدمت

دانی تو که نیست لاف و لامانی

زاول که رسیده ام بدینحضرت

از بهر مراسم ثنا خوانی

هر چند که بود بر فلک جاهت

امروز ببین هزار چندانی

نه هر که جنیبتی خرد تازی

بیرون کند از طویله پالانی

گر اطلس زینتست کسوترا

پشمینه نکوست روز بارانی

من گرچه نیم سزای استیفا

دانم بپسندیم بدربانی

فی الجمله رضات گشته مقصودم

بی ملتمسات آبی و نانی

نی نی بخدا اگر عمل جویم

اینم هم از احمقی و نادانی

گر رای عنایتیست برهان بس

تا بو کم ازین شماته برهانی

ور قصد عقوبتیست فرمان ده

نه پادشهی بتیز فرمانی؟

زین پس نه اگر عنایتی بینم

لا شک منم و عصای و انبانی

هر چند صحیح لفظ انبانست

لیکن بضرورة گفته شد بانی

تا گردد شب زچرخ روزافزون

چون گردد آفتاب میزانی

تا ضد فنا بقاست در عالم

تو باقی مان ز عالم فانی

عمر تو ز عمر نوح افزون باد

در دولت و ملکت سلیمانی

تازه بسخات شاخ دانائی

زنده ببقات روح انسانی

شمارهٔ ۱۳۲ - در وصف بهار و مدح نظام الدین بوالعلای صاعد برادر رکن الدین

اینک نوبهار آورد بیرون لشگری

هر یکی چو ن نو عروسی درد گرگونزیوری

گر تماشا میکنی برخیز کاندر باغ هست

باد چون مشاطه و باغ چون لعبت گری

از هر آنجانب که روی آری ز بس نقش بدیع

جبرئیل آنجا بگستر دست گوئی شهپری

لعبتان باغ پنداری ز فردوس آمدند

هر یکی در سر کشیده از شکوفه چادری

آسمان بر فرق نرگس دوخت شش ترکی کلاه

بوستان در پای سوسن ریخت هر سیم و زری

پر طوطی گشت گوئی جامه هر غنچه

چشم شاهین گشت گوئی دیده هر عبهری

عرض لشگر میدهد نوروز و ابرش عارضست

وز گل و نرگس مراو را چون ستاره لشگری

باد اندر آب میپوشد بهر دم جوشنی

خاک از آتش مینهد بر فرق لاله مغفری

غنچه پیدا میکند زان آب داده بیلکی

بید بیرون میکشد زین گندناگون خنجری

هست هر شاخی بزیبائی کنون چون طوطیی

هست هر حوضی بنیکوئی کنون چو نکوثری

لاله و نرگس نگر در باغ سرمست آمده

بر سر این افسری و بر کف آن ساغری

گر هوا چون معتدل گردد زعدلش بشکفد

غنچه ها کز بوی او گردد معطر کشوری

زاعتدال عدل سلطان شریعت بشکفد

غنچه کز یکدمش گردد فلک چون مجمری

خواجه عالم نظام دولت و دین بوالعلا

آنکه فرزندی چنو هرگز نزاید مادری

آنکه در صدر سیادت نیست چون او خواجه

وانکه بر چرخ سعادت نیست چون او اختری

آنکه از شاخ کرم ناید چنو نو باوه

وانکه در باغ شرف چون او نروید نوبری

آنکه تا خورشید قدرش تافت از او جشرف

مثل او نامد زکان آفرینش گوهری

زهره طبعی مشتری فری عطارد خامه

مهر تأثیری و کیوان رفعتی مه منظری

قرة العین شریعت میوه جان خرد

مردم چشم سلاطین خواجه هر سروری

آنکه خرد از زاد و چرخ اعظم او را بنده

وانکه طفل از سال و عقل پیر او را چاکری

نیست خوشبو تر ز خلقش دین و دولت را گلی

نیست شیرینتر ز لفظش عقل و جانرا شکری

چشم ملت روشنست از وی اگر چه هست خرد

لعبت چشم ار بود خرد آن نباشد منکری

خرد مشناس ار بچشم ستاره کوچکست

زانکه هست او در نهاد خود بزرگی رهبری

کلکرا منگر بخردی آنزبان دانیش بین

کز زبان دانی به آید مردم از هر جانوری

اوست همچون نقطه و عقلست خط مستقیم

خط ز نقطه حاصل آید لاشک از هر مسطری

اوست همچو نمر کز و چرخست همچو ندایره

لابد از مرکز پذیرد دایره هر چنبری

شد معنبر گوی گردون از نسیم خلق او

زانکه خوش دم ترازو ناید ز دریا عنبری

آسمان گر رسم نوروزی فرستد در خورش

از هلالش طوق باید زافتابش افسری

ای تو اندر مهد چون عیسی سخنگوی آمده

وی تو در طفلی چو موسی خصم زن دین پروری

از کمال منصب تست آفرینشها تمام

ورنه هستی آفرینش بی تو همچون ابتری

چشم روشن کرد گردون از وجودت ورنه چرخ

بود ازینیک چشمه خورشید همچون اعوری

چون وقار و علم و عقل و فر تو پیدا شود

مشتری از شرم سازد طیلسان را معجری

باش تا بر خط حکمت سر نهد هر گردنی

باش تا سرمه کشد از خاک پایت هر سری

باش تا تو کلک گیری وانگهی فتوی دهی

تا شود کلکت میان حق و باطل داوری

باش تاطوطی نطق تو شکر خائی کند

تا کند روح القدس از شاخ سدره منبری

تا هلالت بدر گردد بدر گردد نور پاش

تا نهالت سبز گردد سبز سایه گستری

بهر دفع چشم بد هر یک دو ماهی آفتاب

مر عطارد را بسوزد چون سپندی ز اخگری

زیبد از چرخ کبودت حلقه چوگان نیل

زانکه نامد ز آفتابی مثل تو نیلوفری

تا چو من باشند ابر و باد دایم در دو فصل

در ربیع این نقشبندی در خزان آن زرگری

با دی اندر سایه خورشید عالم رکن دین

ساخته در مدح هر دو بنده هر دم دفتری

شمارهٔ ۱۳۳ - در مدح رکن الدین مسعود نورالله قبره

بس خرم و فرخست این اضحی

بر حاکم شرع و خواجه دنیی

صدر همه شرق رکن دین مسعود

آن بحر سخا و عالم معنی

حری که سخا ببحر می گوید

پیش دل او تو کیستی باری

صدری که بمنصب شرف گشتتست

بر جمله موالی جهان مولی

حق پرور و حق شناس و حق گستر

خود کیست جز او بدین هنر اولی

زانگونه که اوست عاشق بخشش

مجنون نبدست عاشق لیلی

با درگه او سپهر هفتم را

پیوسته خطاب مجلس اعلی

محکم ز بیان فضل او ملت

روشن ز زبان کلک او فتوی

هر گه که ز عدل او بر اندیشد

از کرده خود خجل شود کسری

در سایه عدل او بحمدالله

گشتتست جهان چو جنة المأوی

ایخدمت تو سعادت جاوید

وی طاعت تو ذخیره عقبی

رشح قلم تو چشمه کوثر

عکس کرم تو سایه طوبی

در حکم تو میل و در سخا منت

در طبع تو هزل و در سخن نی نی

نزد تو چهار طبع گوئی هست

فضل و کرم و مروت و تقوی

عفو تو دلیل چشمه حیوان

خشم تو نشان طامة الکبری

از عدل تو درگه رفیع تو

شد منبع شکر و موضع شکوی

احسنت زند بخلد در داود

روزی که رود بحضرتت دعوی

لطف تو بر آب کرده استخفاف

جود تو بر ابر کرده استهزی

در لفظ تو هست سلوت جانها

چون سلوت قوم موسی از سلوی

سر سبزی تست کوری دشمن

چون ز مرد سبز کوری افعی

هر روز که صبح دم زند گوید

در گوش ولی تو لک البشری

بنماید هر زمان ید بیضا

با سبلت دشمنان تو موسی

بر مسند شرع دیده گردون

مثل تو ندید والذی اسری

تازه بکف تو سنت حاتم

زنده بدم تو معجز عیسی

قدر تو مقدم است بر اشیا

چون نزد حکیم علت اولی

هرچ آن بر عقل و شرع شد مشکل

با رای رزین تو کنند انهی

گر رای تو مشعله زند بیند

ذره شب تیره دیده اعمی

هر روز سعادتی و اقبالی

زاید ز برای تو شب حبلی

تا زاده هنوز خصمت از مادر

از سهم تو در رحم شود خنثی

بر لوح نبشت گرچه رزق ایزد

لیک از قلم تو میخوریم اجری

خصمان تو گر سلامتی خواهند

یابند هم از سلام بو یحیی

بر مسند هر که جز تو بنشیند

باشد چو بصدر کعبه در عزی

تا هست جواب سائلت بخشش

معزول شدست از من و اذی

هر کو کند التجا بدرگاهت

مستمسک شد بعروة الوثقی

گویند که نابغه کند تلقین

شعر چو قصیده کند انشی

من بنده چو از مدیحت اندیشم

روح القدسم همی کند املی

در مدح تو گشت منتظم بی من

شعری که خجل شود ازو شعری

شاید که کنند پیش من سجده

هر لحظه روان اخطل و اعشی

بر روی ورق نگاشتم نقشی

کز رشکش خامه بشکند مانی

تا خانه از فلک بود جوزا

تا سورتی از نبی بود طی هی

از عمر بگیر اطول الاعمار

وز کام بیاب غایة القصوی

بدخواه تو جمله فربه و لاغر

قربان تو گشته اندرین اضحی

زان رزق عدوی تو دهد ایزد

تا وقت فدای تو بود فربی

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح رکن الدین مسعود

زهی اخلاق تو محمود همچون عقل و دانائی

زهی ایام تو مشکور همچون عهد برنائی

امام شرق رکن الدینکه سوی حضرتت دایم

خطاب انجم و چرخست مولانا و مولائی

اضافت با کف رادت ز گیتی گنج پردازی

مفوض با سر کلکت ز گردون ملک بیرائی

توئی کاندر قضا همچو نقضا هر روز وهر ساعت

هزاران خسته بنوازی هزاران بسته بگشائی

ترا از حلم و از جود آفرید ایزد تعالی زان

که تا بر دوست و بر دشمن ببخشی و ببخشائی

چو گردون از پی آرایش عالم نیارامی

چو خورشید از پی آسایش مردم نیاسائی

تو خود دانی که خادم را غرض تشریف مولاناست

ازین بر یکدیگر بستست چندین آئی و نائی

همیشه تا کند باد خزان در باغ زر دوزی

همی تا ابر دیماهی نماید سیم پالائی

مبادا جز بنامت سکه اندر دار ضرب شرع

مبادا جز بنامت خطبه در اقلیم دانائی

جهان مشغول در کارت بخود کاری و معماری

فلک معزول در دورت ز خود کامی و خود رائی

همه بر وفق حکم تو مسیر اختر و انجم

همه بر حسب رای تو مدار چرخ مینائی

شمارهٔ ۱۳۵ - در وصف کاخ

ای حریم حرمت یزدانی

وی نهاد لطفت جسمانی

از نکوئی دوم فردوسی

وز بلندی شرف کیوانی

خوشتر از کارگه ار تنگی

برتر از بارگه رضوانی

منزل معدلت و انصافی

معدن مکرمت و احسانی

نسختیئی ز بهشت باقی

داده تشریف سرای فانی

مجلس عشرت را بنیادی

کعبه بخشش را ارکانی

سقف مرفوع ز تو سر گردان

بیت معمور ز تو زندانی

پیش خاک تو بروزی صد بار

چرخ بر خاک نهد پیشانی

ای بتحقیق مقام محمود

وی بانصاف بهشت ثانی

فارغ از نایبه گردونی

ایمن از حادثه دورانی

از نکوئی چون سپهری مطلق

وز خوشی باغ ارم را مانی

درنیاید ز درت محنت و غم

ره نیابد بسویت ویرانی

طیره از ساحت تو رنگ فلک

خیره از طرز تو طبع مانی

هست بر درگهت بهر شرف

چرخ را آرزوی دربانی

داده ایام ترا منشوری

بهمه نعمت جاویدانی

هرگز این جای مبادا خالی

از می و مطرب و از مهمانی

بر تو آراسته ربع مسکون

به تو افروخته آبادانی

شمارهٔ ۱۳۶ - در مدح قوام الدین ابوالفتوح

ای که از لطف جهان جانی

فرخ آنکس که توأش جانانی

مجلس افروزنگاری تو ازان

چون گل و شمع و قدح خندانی

هیچ دانی بچه ماند رویت

من ندانم تو بگو گر دانی

به چارده؟ والله که نی

کی بود ماه بدین رخشانی

آفتاب فلک و یوسف مصر؟

نه بجان تو که صد چندانی

مثل تو چون نبود در عالم

چو نتوان گفت فلان را مانی

عاشقان را بطراوت روحی

صوفیان را بلطافت جانی

لب شیرین ترا گویم چیست

هست یاقوت ولی رمانی

دور از روی تو رنجورم سخت

رنجه شو یکره اگر بتوانی

یا تفضل کن و یکباره بکش

تا ازین درد سرم برهانی

دیده خون گشت ز خود رائی خویش

دل بغم سوخت ز نافرمانی

آخر از روی منت ناید شرم

که بخواری ز برم میرانی

من که مدح قوام الدینم

زهره داری که مرا رنجانی

صدر عالم سر احرار جهان

که ندارد بجهان در ثانی

گوهر پاکش چون روح ملک

فارغ از غائله شیطانی

ای که در بحر سخائی کشتی

ویکه هنگام غضب طوفانی

عزم وقادت چون سیر فلک

خالی از حادثه کسلانی

چرخ دین را چو مه و پروینی

باغ جان را چو گل و ریحانی

مسند از درس تو شد لطف پذیر

منبر از وعظ تو شد روحانی

به حقیقت همه روح محضی

نیست در تو صفت جسمانی

چرخ تا پایه قدر تو ندید

بر نیاسود ز سرگردانی

در سخا بحر صدف پردازی

در سخن ابر گهر بارانی

شرع چون مرکز و تو دایره

فضل چون حجت و تو برهانی

صورت عقلی ازین روی چو عقل

تخته غیب ز بر میخوانی

روی مه گشت پر از گرد کلف

بسکه بر خاک نهد پیشانی

از گهر سوز دل خورشیدی

وز شرف تاج سر کیوانی

زان کمر بست بخدمت جوزا

تا کند بر در تو دربانی

روح را از دم تو آسایش

آز را از کف تو مهمانی

جود لفظست و توأش معنائی

بخل درد است و توأش درمانی

بچه تشبیه کنم دست ترا

بیش از ابر و ز بحر و کانی

بیش ازین می نتوانگفت که تو

سر فیض و کرم یزدانی

چرخ از جاه تو شد با رفعت

ماه از روی تو شد نورانی

نور چشم همه خاص و عامی

انس جان همه انس و جانی

کس نخیزد ز جهان چون تو که تو

هفت چرخی و چهار ارکانی

عالم بخشش را اقلیمی

کعبه دانش را ارکانی

در کف بخت ولی شمشیری

در دل و چشم عدو پیکانی

پایه او ز فلک بگذاری

در هر آنکس که سری جنبانی

من چو مقبول تو گشتم پس ازین

چرخ با من نکند کشخانی

تا که از ناطقه پیدا گردد

نفس را خاصیت انسانی

سر تو سبز و دلت خرم باد

روز تو عید و عدو قربانی

باد جسم تو چو جان پاینده

که تو در جسم مروت جانی

پشت جاه تو قوی باد که تو

قوت پشت مسلمانانی

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - در نعت رسول اکرم (ص) : ای از بر سدره شاهراهت

شمارهٔ ۲ - چیستان در مدح رکن الدین : چیست آن جرم مربع بفلک ساخته جای

شمارهٔ ۳ - در مدح علاءالدوله : با من آخر صنما جنگ چرا باید داشت

شمارهٔ ۴ - در مدح سلطان ملکشاه : ای مملکت ببال که عهد شهنشهست

شمارهٔ ۵ - در مدح ظهیرالدین و شکایت از روزگار : نالم همی و سود نبینم ز ناله‌ام

شمارهٔ ۶ - در مدح صدر والاقدر : باز این چه عربده است که با ماهمی کنی

شمارهٔ ۷ - در شکایت از روزگار : بازم ز دور چرخ جگر خون همیشود

شمارهٔ ۸ - در مدح رکن الدین مسعود : عشق چون دل سوی جانان میکشد

شمارهٔ ۹ - در مدح رکن الدین : تا همی بر گل نقاب از خط مشکین آورد

شمارهٔ ۱۰ - در مدح سلطان ملکشاه سلجوقی : یارب این خوش نفس باد صباست

شمارهٔ ۱۱ - در مدح رکن الدین : باد بهشتست یا نسیم بهارست

شمارهٔ ۱۲ - در مدیح : المنة لله تبارک و تعالی

شمارهٔ ۱۳ - در مدیح : ای بهر مدح سزا مسند تو

شمارهٔ ۱۴ - در مدح قوام الدین : داد صبا مژده که ساغر بخواه

شمارهٔ ۱۵ - در مدح اقضی القضاة رکن الدین صاعد : اینک اینک چتر سلطان شریعت در رسید

شمارهٔ ۱۶ - در مدح شهاب الدین خالص : هلال ماه صیام از سپهر ناگاهی

شمارهٔ ۱ - در نعت رسول اکرم (ص)

ای از بر سدره شاهراهت

وی قبه ی عرش تکیه گاهت

ای طاق نهم رواق بالا

بشکسته ز گوشه ی کلاهت

هم عقل، دویده در رکابت

هم شرع ، خزیده در پناهت

ای چرخ کبود ژنده دلقی

در گردن پیر خانقاهت

مه ، طاسکِ گردن سمندت

شب، طره ی پرچم سیاهت

جبریل مقیم آستانت

افلاک، حریم بارگاهت

چرخ ارچه رفیع، خاک پایت

عقل ار چه بزرگ ، طفل راهت

خورده است خدا ز روی تعظیم

سوگند به روی همچو ماهت

ایزد که رقیب جان خرد کرد

نام تو ردیف نام خود کرد

ای نام تو دستگیر آدم

وی خُلق تو پایمرد عالم

از نام محمدیت میمی

حلقه شده این بلند طارم

تو در عدم و گرفته قدرت

اقطاع وجود زیر خاتم

در خدمتت انبیا مشرف

وز حرمتت آدمی مکرم

از امر مبارک تو رفته

هم بر سر حرفت خود آدم

نابوده بوقت خلوت تو

نه عرش و نه جبرئیل محرم

نا یافته عز التفاتی

پیش تو زمین و آسمان هم

کونین نواله ای ز جودت

افلاک طفیلیِ وجودت

روح الله با تو خرسواری

روح القدست رکاب داری

از مطبخ تو سپهر، دودی

وز موکب تو زمین، غباری

در شرح رموز غیب گویت

بر ساخته عقل کار و باری

عفوت ز گناه، عذر خواهی

جودت ز سؤال، شرمساری

این ، کیسه هر نیازمندی

وان ، عُدّتِ هر گناهکاری

بر بوی شفاعت تو مانده ست

ابلیس چنان امیدواری

آری چه شود اگر بشوید

لطف تو گلیم خاکساری

بی خردگیَست نا امیدی

در عهد چو تو بزرگواری

آنجا که ز تو نواله پیچند

هفت و شش و پنج و چار هیچند

ای مسند تو ورای افلاک

صدر تو و خاک توده ، حاشاک

هرچ آن سمَت حدوث دارد

در دیده ی همت تو خاشاک

طُغرای جلال تو لَعَمرُک

منشور ولایت تو لولاک

نُه حقه و هفت مهره پیشت

دست تو و دامن تو زان پاک

در راه تو زخم، محض مرهم

بر یاد تو زهر عین تریاک

در عهد نبوت تو آدم

پوشیده هنوز خرقه ی خاک

تو کرده اشارت از سر انگشت

مه قرطه ی پرنیان زده چاک

نقش صفحات رایت تو

لولاک لما خلقت الافلاک

خواب تو و لاینام قلبی

خوان تو ابیت عند ربی

ای آرزوی قدر لقایت

وی قبله آسمان سرایت

در عالم نطق، هیچ ناطق

نا گفته سزای تو ثنایت

هر جای که خواجه ای، غلامت

هر جای که خسروی، گدایت

هم تابش اختران ز رویت

هم جنبش آسمان برایت

جانداروی عاشقان حدیثت

قفل دل گمرهان دعایت

اندوخته ی سپهر و انجم

بر نامده ده یک عطایت

بر شهپر جبرئیل، نه زین

تا لاف زند ز کبریایت

بر دیده ی آسمان قدم نه

تا سرمه کشد ز خاکپایت

ای کرده به زیر پای، کونین

بگذشته ز حد قاب قوسین

ای از نفس تو صبح زاده

آهت در آسمان گشاده

علم تو فضول جهل برده

حلم تو غرور کفر داده

در حضرت قدس مسند تو

بر ذروه ی لامکان نهاده

آدم ز مشیمه ی عدم نام

در حِجر نبوت تو زاده

تو کرده چو جان فلک سواری

در گَرد تو انبیا پیاده

خورشید فلک چو سایه در آب

در پیش تو بر سر ایستاده

از لطف و ز عنفت آب و آتش

اندر عرق و تب اوفتاد

آن در بر ساوه غوطه خورده

وین در دل فارس جان بداده

خاک قدم تو اهل عالم

زیر علم تو نسل آدم

ای حجره دل بتو منور

وی عالم جان ز تو معطر

ای شخص تو عصمت مجسم

وی ذات تو رحمت مصور

بی یاد تو ذکرها مزور

بی نام تو وردها مبتر

خاک تو نهال شاخ طوبی

دست تو زهاب آب کوثر

ای از نفس نسیم خلقت

نه گوی فلک چو گوی عنبر

از یعصمک الله اینت جوشن

وز یغفرک الله آنت مغفر

تو ایمنی از حدوث گوباش

عالم همه خشک یا همه تر

تو فارغی از وجود گو شو

بطحا همه سنگ یا همه زر

طاوس ملائکه بریدت

سر خیل مقربان مریدت

ای دستکش تو این مقرنس

وی دستخوش تو این مقوس

ای خاشکدانت سقف ازرق

وی شادروانت چرخ اطلس

چون روح ز عیب ها منزه

چون عقل ز نقص ها مقدس

از بنگه تو کمینه شش طاق

این چرخ معلق مسدس

شد شهر روان بفر نامت

این فلس مکلس مطلس

در مدح تو هر جماد ناطق

در وصف تو هر فصیح اخرس

از عهد تو تا بدور آدم

در خیل تو هر چه ز انبیا کس

هم کوس نبوت تو در پیش

هم چتر رسالت تو از پس

فلج ندب بقیت وحدی

قفل در لا نبی بعدی

ای شرع تو چیره چون به شب روز

وی خیل تو بر ستاره پیروز

ای عقلِ گره گشای معنی

در حلقه درس تو نوآموز

ای تیغ تو کفر را کفن باف

نعلین تو عرش را کله دوز

ای مذهب ها ز بعثت تو

چون مکتب ها به عید نوروز

از موی تو رنگِ کسوت شب

وز روی تو نورِ چهره روز

حلم تو شگرف دوزخ آشام

خشم تو عظیم آسمان سوز

ماه سر خیمه ی جلالت

در عالم عِلو مجلس افروز

بنموده نشان روی فردا

آیینه ی معجز تو امروز

ای گفته صحیح و کرده تصریح

در دست تو سنگ ریزه تسبیح

ای سایه ز خاک بر گرفته

وز روی تو نور خور گرفته

ای بال گشاده باز چترت

عالم همه زیر پر گرفته

طوطی شکر نثار نطقت

جانها همه در شکر گرفته

افکنده وجود را پس پشت

پس فقر فکنده بر گرفته

از بهر قبول توبه خویش

آدم سخن تو در گرفته

آنجا که جنیبت تو رفرف

عیسی دم لاشه خر گرفته

آنجا که نشیمن تو طوبی

موسی ره طور بر گرفته

در مکتب جان ز شوق نامت

لوح ارنی ز سر گرفته

تا حصن تو نسج عنکبوتست

اوهن نه که احصن البیوتست

هر آدمیئی که او ثنا گفت

هرچ آن نه ثنای تو خطا گفت

خود خاطر شاعری چه سنجد

نعت تو سزای تو خدا گفت

گرچه نه سزای حضرت تست

بپذیر هر آنچه این گدا گفت

هر چند فضول گوی مردیست

آخر نه ثنای مصطفی گفت؟

در عمر هر آنچه گفت یا کرد

نادانی کرد و ناسزا گفت

زان گفته و کرده گر بپرسند

کز بهر چه کرد یا چرا گفت

این خواهد بود عُدّه ی او

کفاره ی هر چه کرد یا گفت

تو محو کن از جریده او

هر هرزره که از سر هوا گفت

چون نیست بضاعتی ز طاعت

از ما گنه و ز تو شفاعت

شمارهٔ ۲ - چیستان در مدح رکن الدین

چیست آن جرم مربع بفلک ساخته جای

آنکه دارد ز شرف بر سر نه گردون پای

خال رخساره دین چتر سر خسرو شرع

نقطه نون نبوت علم علم فزای

مردم چشم شریعت حجرالاسود عقل

نافه مشک کرم سایه با فر همای

چون قضا نافذ حکم و چو ورع دین پرور

چون فلک دولت بخش و چو خرد بند گشای

ملجأ اهل هنر از ستم آز و نیاز

مفزع خلق جهان از فلک حادثه زای

شب قدرست و در او حاجت ها گشته روا

تیره رنگست و شده از رخ دین زنگزدای

هم مزین شده زو تکیه گه شرع رسول

هم ممکن شده زو قاعده دین خدای

مسند صدر جهانست و مطاف دولت

آنکه پیرامن او هست طواف دولت

چیست آن شکل مدور بنمایش چو هلال

شده با تیغ قرین و شده با تاج همال

حلقه گوش کرم آینه روی خرد

کمر شاخ سخا دایره خط کمال

کژ نبشته خط او در زده چون عکس در آب

خم گرفته قد او راست چو قد ابدال

بیزبان چون دهنی کز بن دندان او را

امتثال آرد گردون چو برون داد مثال

بوده در طاعت او دیو و پری و دد و دام

خفته در سایه او فتنه شکسته پر و بال

هر کجا روی نهد گشته مطاع اندر وقت

هر کجا بوس زند گشته مصون اندر حال

حلقه گشتست چو مار از پی آن کو باشد

گنج غایب را هم خازن و هم حافظ مال

خاتم حاکم عدلست که دین را بنده است

آنکه چون نقش نگین دولت او پاینده است

چیست آن جرم مطول شده بر عقل امیر

دو زبانی که شود بی دهنی نطق پذیر

صدفی کز دل او عقل برد در و گهر

نافه کزدم او روح برد مشک و عبیر

آنکه مقصور بدو باشد فیض ارزاق

وانکه معلوم بدو گردد سر تقدیر

حی ناطق نه و احوال بگوید بمیان

عالم السر نه و اسرار بداند بضمیر

او کند ملت حق را بهمه جا ترتیب

و او دهد دولت و دین را همه وقتی تدبیر

بر نهاد وی اگر صفرا مستولی نیست

پس زبانش ز چه معنی است سیه گشته چو قبر

ساخته فرق فصاحت زدم او تشریف

یافته چشمه حیوان زنم او تشویر

خامه خواجه شرعست که دین راست نگین

آفتاب کرم و سایه حق رکن الدین

آنکه در صدر قضا تا به حکومت بنشست

چنگ بازی بمثل سینه کبکی بنخست

وانکه تا او در انصاف گشودست ز بیم

پشت ظالم بشکست و نفس فتنه ببست

دیده اکنون نتواند که کند هیچ زنا

نرگس اکنون نتواند که برون آید مست

باد در خطه عدلش ز بر جنبش آب

شیشه هیچ حبابی ز تموج نشکست

موم و شکر را دادست امان زاتش و آب

وز هوا گردش بر دامن عصمت ننشست

بر همه خلق سرافراز شود هر که چو سرو

پاکدامن بود و راست رو و کوته دست

هر چه اسباب معالیست میسر بادش

کانچه انواع معانیست بحمدالله هست

نیست در دایره آن کز خط او سر بکشد

خود کسی سر نتواند که ز چنبر بکشد

ای ز جاه تو شده دست حوادث کوتاه

از تو چون مسند تو روز بداندیش سیاه

توئی آنکس که نکردی بهمه عمر قبول

در قضا هیچ زکس جز که شهادت زگواه

تحفه باشد نیکو بوجود تو سؤال

هدیه باشد زیبا بر عفو تو گناه

کلف مه ز رخ مه ببرد گر باشد

رای روشنگر تو صیقل آیینه ماه

در جهان بحر سخای تو اگر موج زند

عقل بیرون نتواند شدن از وی بشناه

برد عدالت ز جهان قاعده ظلم چنانک

کهربا زهره ندارد که ببوسد رخ کاه

دشمن جاه تو در حبس ابد ماند چنان

که برون آمد نتواند چون سایه ز چاه

آنچنان از کرم و لطف سرشته گل تو

که شود رقص کنان یاد عدو از دل تو

این چه لطفست که ناموس صبا میشکنی

وین چه حلمست که دشمن به غلط میفکنی

دشمنان از سخن نرم تو مغرور شدند

وقت باشد که زیانکار شود خوش‌سخنی

چند ازین قاعده‌ها وقت درآمد که کنون

تیغ واعظ بکشی گردن دشمن بزنی

آسمانی نبود دور که دشمن مالی

آفتابی نه عجب باشد اگر تیغ زنی

کیست امروز که یارد که کند با تو مری

کیست اکنون که تواند که کند با تو منی

تو اگر بانگ زنی بر فلک آینه‌گون

نفس صبح ز هیبت به گلو برشکنی

با چنین منصب اگر مالش دشمن ندهی

پس تو معذور به نزد کرم خویشتنی

حاکمی مثل تو ایام ندیدست به چشم

کش نجنبید برای طمعی آتش خشم

تا ابد قاعده شرع بتو محکم باد

تا بحشر آستی علم بتو معلم باد

مسندت قبله گه شرع محمد گشتست

درگهت سجده گه جمله بنی آدم باد

روز حکمت چو نشینی تو با حیای حقوق

کلک تو همنفس عیسی بن مریم باد

عکس طبعت سبب حل همه اشکالست

فیض دستت سبب رزق همه عالم باد

دل ظالمرا چون عدل تو داغی گشتست

ریش مظلومان را لطف تو چون مرهم باد

دشمن جاه تو آواره و پرکنده چنانک

بهترین جمعی در خانه او ماتم باد

کمترین شعله رایت کره انور شد

زیرتر پایه قدرت فلک اعظم باد

زین اقبال تو بسته همه بر اسب مراد

سیر گردون ز پی جاه تو بر حسب مراد

شمارهٔ ۳ - در مدح علاءالدوله

با من آخر صنما جنگ چرا باید داشت

وز منت بیهده دل تنگ چرا باید داشت

با عدو مردمی و وصل چرا باید کرد

با من این عربده و جنگ چرا باید داشت

گر کنی سوی من آهنگ روا نیست و لیک

ببد اندیش من آهنگ چرا باید داشت

من باصحاب تظلم بدر نصرت دین

زده در دامن تو چنگ چرا باید داشت

آن خداوند که اقبال فلک بنده اوست

پیکر حادثه از پای در افکنده اوست

صنما دل ز تو مهجور نخواهم کردن

جان ز هجران تو رنجو نخواهم کردن

هر که مهجور شد از جور تومه جور نداشت

پس دل از روی تو مهجور نخواهم کردن

دل و جانرا که زهر چیز گرانمایه ترست

جز بر اندوه تو مقصور نخواهم کردن

خویشتن جز با یادی علاء دولت

بر صف هجر تو منصور نخواهم کردن

آن خداوند کز او روز ضلالت سیهست

خسرو تا جوران آنکه ز جمشید بهست

خسروا جز بر تو بار مرا خوش نبود

جز ثنای تو دگر کار مرا خوش نبود

خورده شد باده بفرمان تو یکبار و لیک

خوردن باده دگر بار مرا خوش نبود

خوردن آنچه تن من شود از خوردن آن

در خور طعنه اغیار مرا خوش نبود

مستی خارج از اندازه که بر باد دهد

موزه وجبه و دستار مرا خوش نبود

چون شود عدت پیمان تو اندک بر من

زین سپس عدت بسیار مرا خوش نبود

هر که او بنده این حضرت والا گردد

همچو من صاحب صد نعمت و آلا گردد

فصل نوروز ترا خرم و افروخته باد

چشم بد از تو و از جاه تو بردوخته باد

ساقی بزم تو نرگس شده با زرین جام

وز عطاهای توأش تاج زر اندوخته باد

چون رخ گل همه کارولیت ساخته باد

چوندل لاله همه دشمن تو سوخته باد

هر نوائی که زند بلبل بر شاخ کنون

همه در مدح و ثناهای تو آموخته باد

تابنوروز شود خرم و افروخته باغ

مجلس بزم بتو خرم و افروخته باد

شمارهٔ ۴ - در مدح سلطان ملکشاه

ای مملکت ببال که عهد شهنشهست

وی سلطنت بناز که سلطان ملک شهست

تا بر زدست سر ز گریبان ملک شاه

دست ستم زدامن انصاف کوتهست

ای آفتاب دولت تابنده باش از آنک

بدخواه جاه تو ز تو چون سایه در چهست

این خیمه معلق گردان سبز پوش

در خدمت تو بسته کمر همچو خرگهست

در حمله تو رایت الله اکبرست

بر رایت تو آیت الله اکبرست

ای بر میان چرخ کمر از وفای تو

وی بر زبان خلق دعا و ثنای تو

قائم صلاح دولت و دین در حسام تو

بسته بقای عالم جان در بقای تو

آراستست خطبه بفرخنده نام تو

و افروختست سکه بفروبهای تو

انصاف نوبهار ز تأثیر عدل تست

تأثیر آفتاب زتابنده رای تو

گردون ز روشنان کواکب همیکند

چتر شب سیاه مرصع برای تو

این نوبهار خرم و نوروز دلگشای

فرخنده باد بر تو و بر ما لقای تو

در حمله تو رایت الله اکبرست

بر رایت تو آیت الله اکبرست

شاها خدای عزوجل یاور تو باد

توفیق رهنما و خرد رهبر تو باد

انصاف خدای عزوجل یاور تو باد

توفیق رهنما و خرد رهبر تو باد

انصاف همعنانت و توفیق همرکاب

اقبال همنشین و ظفر همبر تو باد

گردون مسخر تو و شاهان غلام تو

ایام زیر دست و فلک چاکر تو باد

بوسه گه ملوک شدست آستان تو

سجده گه ملایک خاک در تو باد

خورشید اگر چه نیست مرصع چو تاج تو

تا این شرف بیابد تاج سر تو باد

بادی تو در پناه خداوند ذوالجلال

و اسلام در پناه سر خنجر تو باد

در حمله تو رایت الله اکبرست

بر رایت تو آیت الله اکبرست

شمارهٔ ۵ - در مدح ظهیرالدین و شکایت از روزگار

نالم همی و سود نبینم ز ناله‌ام

فریاد من نمی‌رسد این اشک ژاله‌ام

با آنکه نیست هیچ به فردا امید من

باشد ذخیره محنت پنجاه‌ساله‌ام

یک لقمه بی‌جگر ندهد ور دهد فلک

هم استخوان بود چو ببینی نواله‌ام

از حرص هر کجا که جهد باد دولتی

بر خاک سر نهاده من آنجا حواله‌ام

گریان به گاه قهقهه همچون صراحیم

خندان میان خون جگر چون پیاله‌ام

چون شمع هست یک شب و صد بار گریه‌ام

چون نای هست یک دم و صد گونه ناله‌ام

شکلم چو نقطه آمد و چرخ چو دایره

بر من کشد خط از چه که نیکو مقاله‌ام

چرخ ارچه ذره ز جفا کم نمی‌کند

از وی گله مکن که کراهم نمی‌کند

افسوس دست من که به کیوان نمی‌رسد

آوخ که دور چرخ به پایان نمی‌رسد

بر من نماند هیچ ملالی و محنتی

کز جور دور گنبد گردان نمی‌رسد

بادا شکسته چنبر گردون دون ازانک

زو راحتی به هیچ مسلمان نمی‌رسد

دانی نشان مردم آزاده چیست آن

کز رویش آب رفته و درنان نمی‌رسد

حرمان اهل فضل نگر تا بدان حدست

کز لب گذشته لقمه به دندان نمی‌رسد

مرگ ار نمی‌رسد به من این نیست دولتی

کان نیز هم ز غایت حرمان نمی‌رسد

هر کو نریخت خون و نشد جان شکر چو باز

بر دستگاه پایه سلطان نمی‌رسد

بر من جفای چرخ فزون از حکایتست

دیرینه محنتست نه اول شکایتست

چرخ این کمان کین همه بر ما همی‌کشد

خورشید تیغ بر دل دانا همی‌کشد

هرجا که خشک‌مغزی و تردامنی بود

دامن بر اوج قبه خضرا همی‌کشد

هرکس که او عنان مروت ز دست داد

او پای در رکاب ثریا همی‌کشد

دست اجل گرفته گریبان عمر ما

ز امروز در ربوده به فردا همی‌کشد

دو رویه نیستیم چو کاغذ به هیچ روی

گردون قلم ز بهر چه بر ما همی‌کشد

هر تشنه که جوید ازین چرخ آبروی

بل شاخ آرزویش بسودا همی‌کشد

کاین چرخ خود برشته زرین آفتاب

از دلو ابر آب ز دریا همی‌کشد

شادم ازانکه عمر گذشت ایزد آگهست

عمری چنین گذشته ز ناآمده بهست

یک واقعه نماند که بر من به سر نشد

یک قاعده نماند که زیر و زبر نشد

گفتم درین جوانی چون نیست پایدار

دستی به کام دل بزنم هم به سر نشد

یا دولتست یا هنر از دو یکی‌ست زانک

دولت قرین مردم صاحب هنر نشد

چندین هزار جانوران ضایع و صدف

تا کور و کر نبود محل گهر نشد

آزاد سر و بین که تهیدست ماند و نی

تابند بند نامد ظرف شکر نشد

امروز هر که او دو زبان نیست چون قلم

یا چون دوات تیره دل و بد جگر نشد

همچون دولت فرخ و کلک ظهیر دین

آراسته به حلیت تاج و کمر نشد

کان کمال و بحر علوم آسمان فضل

شخصی که زنده از نفس اوست جان فضل

ای کلک نقشبند تو برهان نظم و نثر

وی طبع دلگشای تو سلطان نظم و نثر

غواص بحر علمی و نقاد عین فضل

معیار جد و هزلی و میزان نظم و نثر

تازه ز خلق خوب تو شد باغ مکرمت

زنده به لفظ عذب تو شد جان نظم و نثر

شد طبع غم زدای تو فهرست عقل و علم

شد لفظ نکته‌زای تو عنوان نظم و نثر

در عالم فصاحت والله که مثل تو

سر بر نزد کسی ز گریبان نظم و نثر

هرگه که سوی فضل گرایی زبان فضل

گوید زهی فرزدق و سحبان نظم و نثر

تو آفتاب فضلی و بر هرکه تافتی

گردد به فر تو گهر کان نظم و نثر

شد کلک نقشبند تو صورت نگار عقل

گشته مرصع از سخنت گوشوار عقل

ای گاه نطق لفظ تو عیسی روزگار

وی گاه زهد نام تو یحیی روزگار

انفاس تست قوت ارواح اهل فضل

الفاظ تست حجت دعوی روزگار

یک لفظ بی‌تو نیست در اوراق آسمان

یک نکته بی‌تو نیست در املی روزگار

ترکیب روز و شب ز سواد و بیاض تست

اینست خود حقیقت معنی روزگار

در خدمت تو هست تسلی فاضلان

جز طاعت تو نیست تمنی روزگار

خوانند در نماز همی لفظ جزل تو

ابنای روزگار به فتوی روزگار

گر برخلاف رای تو یک روز بگذرد

حالی قلم نهند بر اجری روزگار

هم عقل پیش رای مشیبت جوان‌صفت

هم روح پیش طبع لطیفت گران‌صفت

ای ابر نکته قطره و بحر گهر سخن

وی مهر نور بخشش و ای کان زر سخن

ای بلبل غریب نوای لطیف طبع

ای طوطی بدیع‌سرای شکر سخن

تو بحر فضل را صدف در حکمتی

زان التفات می‌ننمایی به هر سخن

مستغنی است طبع تو از ترهات ما

زان مستمع نشد بر هر مختصر سخن

هستی تو ذوالبیانین وز خوب گفتنت

پیش توایم همچو قلم چشم بر سخن

سمعت چو کرد خوب گهربار لفظ تو

هرگز چگونه میل کند بر دگر سخن

شد عقل کل به شرم ز لفظ تو در بیان

شد ناطقه خجل ز بیان تو در سخن

در عالم کفایت عقل مجسمی

وز غایت لطافت روح مسلمی

نثره برد ز نثر بدیعت نثارها

شعری کند ز شعر لطیفت شعارها

گشته خجل زرای تو خورشید روزها

بشکسته تیر کلک ز شرم تو بارها

عاجز بود ز شرح کمالت زبان‌ها

قاصر بود ز حصر خصالت شمارها

بر روی دهر از قلم تو نگارها

در گوش چرخ از سخنت گوشوارها

تا چو نه تویی ز پرده غیب آورد برون

برداشت روزگار به سر روزگارها

بگشای نطق تا که شود تازه روح‌ها

بردار کلک تا کنی از در نثارها

تا مادر زمانه بزاید چو تو پسر

ای بس که چشم چرخ کشد انتظارها

جایی که هست نظم تو سحر حلال چیست

وآنجا که هست نثر تو آب زلال چیست

آنکو سخن به چون تو سخندان برد همی

شوراب سوی چشمه حیوان برد همی

وان کس که نظم و نثر بدین حضرت آورد

خرما به بصره زیره به کرمان برد همی

لحنی بود عظیم و خطایی بود وسیع

طیان اگر قصیده به حسان برد همی

معذور نیست آنکه فرستد بر تو شعر

ور خود گهر بود نه به عمان برد همی

بی‌خردگی مدار اگر مورکی ضعیف

پای ملخ به سوی سلیمان برد همی

طبعم ز بحر فضل تو دزدیده قطره

وان هم به مدحت تو به پایان برد همی

چون ابر کوز بحر برد قطره وانگهی

تحفه به بحر قطره باران برد همی

ای مشتری به شرم ز فرخ‌بقای تو

بادا چو دور گردون دایم بقای تو

یارب ظهیر دین را حشمت مدام باد

اقبال و جاه و دولت او بر دوام باد

یمن لقا و ناصیتش منقطع مباد

فر و شکوه طلعت او مستدام باد

او باغ فضل را به حقیقت چو گلبنست

دایم شکوفه باد و فنا را زکام باد

در عالم معانی چون او مقیم نیست

بز ذروه معالی او را مقام باد

از حلقه هلال و ز شکل بنات نعش

بر مرکب جلالش طوق و ستام باد

جایی که نام او ز کرم بر زبان رود

نام کرم بر اهل مکارم حرام باد

بختش ندیم باد و سعادت رفیق باد

چرخش مطیع باد و سپهرش غلام باد

باد او سخن سرای و فلک گشته مستمع

وانفاس او مباد ابدالدهر منقطع

شمارهٔ ۶ - در مدح صدر والاقدر

باز این چه عربده است که با ماهمی کنی

باز این چه شعبده است که پیدا همیکنی

از مشک ناب دایره بر مه همی کشی

وز عود خام پرده دیبا همی کنی

میزن گره بمشک که چابک همیزنی

میکن ززلف دام که زیبا همی کنی

با عاشقان یکدل و با دوستان خویش

هرگز که کرد آنچه تو رعنا همی کنی

دل میبری بجور و جگرمان نمیخوری

در شرط نیست آنچه تو با ما همی کنی

یارب چه خوش بود که ببازار عشق تو

من جان همی دهم تو تماشا همی کنی

بوسی بجان فروشی و هم خشم داردت

صفرا مکن تو نیز چو سودا همی کنی

جانا گرت ز حال دل من خبر شود

این محنت دراز مگر مختصر شود

عشق تو ای نگار بخروار زر خورد

وانرا که زر بود زوصال تو برخورد

طوطی شکر خورد ز چه رو طوطی لبت

شکر همی فشاند و خون جگر خورد

گفتی که جان همی سپرم هیچ باک نیست

آنرا که جانتوئی غم جان کی دگر خورد

ای شور بخت دل بنمکدان لعل تو

تشنه ترست هر چه ازو بیشتر خورد

گفتی امید بوسه چرا داری از لبم

زیرا که گاه گاه مگس هم شکر خورد

خوشدل همیشوم بدم تو که غنچه نیز

زان خوشدلست کودم باد سحر خورد

گوئی که نام من مبر و نزد من میای

انصاف با غم توام این نیز در خورد؟

جانم در آرزوی تو ایجان بلب رسید

روزم در انتظار تو آخر بشب رسید

تا طره بر دو عارض خرم فکنده

چون زلف خویش صد دل برهم فکنده

خورشید را سه ضربه مطلق بداده

مه را رخی بطرح مسلم فکنده

در لعل خویش و دیده من درنشانده

در زلف خویش و قامت من خم فکنده

دیوانه گشتم از تو مرا سلسله فرست

زان حلقه های زلف که درهم فکنده

آخر چه حکمتست نگوئی کزین صفت

دلها ز ما ببرده و در غم فکنده

در دام تو اگر چه فتادند صیدها

لیکن چو من شکار نکو کم فکنده

از خویشتن پسندی؟ کاین ناله های زار

با گوش صدر خواجه عالم فکنده

والا امام مشرق و مغرب معین دین

کش آفتاب و ماه سزد حلقه نگین

صدری که مسند از شرف او مزینست

حری که منبر از سخن او ممکنست

از لفظ عذب او همه آفاق پر درست

وز بوی خلق او همه عالم چو گلشنست

جودش بسایلان بر بارد ز آستین

آن بدره ها که کان را در زیر دامنست

آن کیست کش نه خدمت او تاج بر سرست

وان کیست کش نه منت او طوق گردنست

از سهم خشمش آتش لرزان و زرد شد

ورچه حصار آتش از سنگ و آهنست

خصمش اگر بپوشد صد پیرهن چو شمع

رسواتر و برهنه تر از نوک سوزنست

حال بزرگی وی و فضل و سخا و زهد

محتاج شرح نیست که خود سخت روشنست

در هرچه رای عالی او ابتدا کند

شاید که روزگار بدو اقتدار کند

ای آنکه روزگار چو تو نامور ندید

وی آنکه چشم چرخ چو تو پر هنر ندید

آیینه گون سپهر بچندین هزار چشم

جز عکس تو نظیر تو شخص دگر ندید

چندین گهر که بارد تیغ زبان تو

کس بر زبان تیغی هرگز گهر ندید

روزی گذشت کاین فلک از شرم دست تو

خورشید را میان عرق گشته تر ندید؟

گشتست هر کسی زعطاهای تو عزیز

خواری ز دست راد تو جز کان زر ندید

جز از برای خدمت تو دیده خرد

بر گوش چرخ حلقه و بر که کمر ندید

والله که روزگار شد از مثل تو عقیم

حقا که چشم چرخ نبیند چو تو کریم

ای درگه تو قبله هر مقبلی شده

وی خدمت تو طاعت هر قابلی شده

ای منصب تو رونق هر مجمع آمده

وی طلعت تو زینت هر محفلی شده

هم طبع تو خزانه هر نکته لطیف

هم جود تو ذخیره هر سائلی شده

لطف تو دل دهنده هر خسته آمده

لفظ تو حل کننده هر مشکلی شده

یک مجلس تو عدت هر واعظی بود

یک نکته تو مایه هر فاضلی شده

ای هفت بحر با کف تو کم ز قطره

وی نه فلک ز قدر تو یک منزلی شده

بر باقی آمدست زجود تو آنچه بود

کان را ز آفتاب فلک حاصلی شده

منت خدایرا که ترا دامن سداد

آلوده گشته نیست بگرد دم فساد

ای صدر روزگار جهانت بکام باد

اقبال و جاه و حشمت تو مستدام باد

ملت ز کلک تیره تو با قوام شد

دولت زرای روشن تو با نظام باد

بر درگه تو حشمت و عصمت مقیم شد

در سایه تو دولت و دین را مقام باد

دست موافقان تو بر گردن مراد

پای مخالفان تو در قید دام باد

چرخت مطیع باد و جهانت مرید باد

بختت ندیم باد و سپهرت غلام باد

افلاک با ولی تو در اتفاق شد

ایام با عدوی تو در انتقام باد

این ابلق زمانه ترا باد زیر زین

وین توسن سپهر بحکم تو رام باد

پاینده باد دولت تو تا جهان بود

چونانکه آنچه خواهی از بخت آن بود

شمارهٔ ۷ - در شکایت از روزگار

بازم ز دور چرخ جگر خون همیشود

کارم ز روزگار دگرگون همیشود

رازم ز قعر سینه بصحرا همی فتد

دردم ز حد صبر بیرون همیشود

آهم نفس گرفته بعیوق میرسد

اشکم گذار بسته بجیحون همیشود

هردم زدن ز گردش گردون مرا بنقد

کم میشود ز عمر و غم افزون همیشود

از دشمن ار بنالم عیبی بود و لیک

آهم ز دست دوست بگردون همیشود

موج بلا نگر که بمن چون همیرسد

عمر عزیز بین که ز من چون همیشود

گویند صبر کن که شود خونز صبر مشک

آری شود و لیک جگر خون همیشود

تا گشت از طبیعتم این طاس سرنگون

جز دیگ غم نپختم ازین کاس سرنگون

از چشم رفت آوخ و با بخت ماند خواب

وز رخ برفت اینک و در دیده ماند آب

طوفان محنتست و گر نیست باورت

اشکم نگر کز آتش دل میکند زهاب

چون کار سست گشت و بالست گفتگو

چون بند سخت گشت محالست اضطراب

دشمن بر آب دیده من رحمت آورد

رحمت ز دشمنان چه بود غایت عذاب

از یار چند وعده در پرده غرور

وز دوست چند طعنه در صورت عتاب

چون بخت تیره گشت بپوشد رخ هنر

چون عقل خیره ماند ببندد ره صواب

بر عارضم ز مشرق پیری دمید صبح

وین بخت خفته سیر نگردد همی ز خواب

گوئی غمست روزی من کاش غم بدی

روزیم غم بدی غم روزیم کم بدی

این تیغ صبح بر دل من چون بلار کیست

وین تیر چرخ بر جگر من چون او کیست

گفتی که نیست صبرت اگر نه نکو شود

صبرم بسیست خواجه ولی عمر اند کیست

آنکو طریق فضل سپردست جاهلیست

وانکو بترک عقل بگفتست زیر کیست

بر فرق عیش تاج هنر تیز خنجریست

در چشم بخت نوک قلم تیر وبیلکیست

ناچیز گشته ام ز حقارت بدان صفت

کاندر وجود خویش مرا نیز هم شکیست

گفتی که بیگناه معاقب چرا شدی

مارا ز روزگار شکایت همین یکیست

از ما قبول می نکند روزگار عذر

آری گناه ما هنرست این نه اند کیست

غم گرچه ناخوشست دل من بدان خوشست

کار غم و دلم چو شترمرغ و آتشست

راه وفا سپردم و دشمن گواه بس

فضل و هنر گزیدم و اینم گناه بس

گفتم قلم زبان هنر بس بود دلیل

گفتم که فضل و حرمان اینم گواه بس

بهتان خصم خال رخ عصمت منست

تلبیس شام جلوه گر جرم ماه بس

پاکی زمن پدید کند زرق حاسدم

رایات صبح پرده در دزد راه بس

بنگر بیک دروغ که چون تیره گشت حال

آری صفای آینه را جرم آه بس

تا جان بود بکوشم و نندیشم از عدو

عون خدا و دامن پاکم پناه بس

گرزند کیست مانده بیابم مراد خویش

ورمانده نیست مرگ مرا عذرخواه بس

ایچرخ سفله پرور خس یاردون نواز

تا کی خطا و چند دغا راستی بباز

هر کسکه کژ رود ز تو در منصبی نشست

وانکسکه راست رفت ز آسیب تو نرست

ز راستیست پی زده و بندبند رمح

وزراستیست سر زده تیراز گشادشست

از راستی بگو ثمرت چیست سرو را

با صد هزار دست چه داری ازان بدست

کلک ارزراستی کمری بست بر میان

در باخت عاقبت سروزان طرف برنبست

صبح دورغ زن ز چه رو پیش میفتد

تا صبح راستگو نفس اندر جگر شکست

از راستیست هیچ ندارد الف ببین

یا پیچ پیچ بود از آنش دودانه هست

رخ راست میرود ز چه در گوشه بماند

فرزین کجرو از چه بصدر اندرون نشست

خرچنگ کجرواست مه اندر کنار اوست

ور شیر ابخر است غزاله شکار اوست

راحت چگونه یابم فضل است مانعم

قصه چگونه خوانم عقلست وازعم

نزد خواص حشو وجودم چوواوعمرو

نزد عوام چون الف بسم ضایعم

در روی هر که خندم از انکس قفا خورم

کس را گناه نیست چنینست طالعم

اینست جرم من که نه دزد و نه مفسدم

وینست عیب من که نه خائن نه طامعم

در شغل شاکرم بگه عزل صابرم

گر هست راضیم پس اگر نیست قانعم

در حل مشکلات چو خورشید روشنم

در قطع معضلات چو شمشیر قاطعم

بر پاکدامنی دلم فضل من گواست

یار موافقم نه که خصم منازعم

آنکو نگشت با بد همداستان منم

وانکسکه نیک کرد و پشیمان شد آن منم

گویند شغل خویش بدشمن مده بزور

بورک لصاحبه نشنیدی ز لوح گور

خورشید رخت خویش بمغرب نه زان برد

کش زحمتی همیبود از مرغ روز کور

نزضعف زنده پیل ز پشه حذر کند

نزعجز شیر شرزه هراسدهمی زمور

این بی نمک زمانه چو شیرین دهد غذا

زور و ترش مکن که برآید بتلخ و شور

خواهی که بر کتف فکنی اطلس و قصب

خواهیکه در طویله کشی اسب خنک وبور

چون سگ درنده باش و چو کرکس حرامخوار

بگزای همچو کژدم و بستیز چون ستور

حصن سر وتنست درشتی خارپشت

نرمی بباد داد سر قاقم و سمور

ای خصم دست یافته زخم سخت زن

فرصت نگاهدار و مرا بر درخت زن

اکنون که قصد رفت محابا مکن بجان

ورنه ز جان خویش بیندیش هان و هان

بر دم مار پای نهادی سرش بکوب

ورنه تهی کند بدمی قالبت ز جان

شیریست صید تو که چو زنجیر بگسلد

تو صید او شوی و نیابی بجان امان

من آن نیم که از چو توئی بفکنم سپر

تا هست این زبان چو تیغ اندرین دهان

حاشا که من ز بهر سگی تیغ برکشم

کارد بپیش سر ز پی نیم لقمه نان

من کز دهان شیر برم قرص آفتاب

با سگ سگی چگونه کنم بهر استخوان

افسوس چون منی که کم آید ز چون توئی

آری شنیده که خر لنگ و کاروان

بفکن مرا ز پای چو تیزست خنجرت

چون دست من رسد بکنم پوست از سرت

طبع سگی چو هر کسی از تو نشان دهد

گردون چرا نواله بمن استخوان دهد

میکن تو این سگی که مرا نیز صبر هست

تا روزگار مالش تو قلتبان دهد

بد کن که کار تو ز بدی بد شود همی

چون اصل بد بود ثمرش هم ازان دهد

افعی گزنده است و زبس زهر میدهد

او را زمانه بیش زهر کس زیان دهد

من گر بدی کنم نه همانا که روزگار

یکساعتم بطبع ابا جان امان دهد

نحل از برای راحت خلقست لاجرم

گر نیش در خلد بتو در حال جان دهد

دولت مجو گرت هنری هست زانکه چرخ

فضل و هنر ترا عوض آب و نان دهد

هر گه کز آتش دل در جوش میشوم

مستی همی نمایم و خاموش میشوم

شمارهٔ ۸ - در مدح رکن الدین مسعود

عشق چون دل سوی جانان میکشد

عقل را در زیر فرمان میکشد

شرح نتوان دادن اندر عمرها

آنچه جان از دست جانان میکشد

تا کشید آن خط مشگین گرد ماه

دل قلم بر صفحه جان میکشد

چرخ بر دوش از مه نو غاشیش

از بن سی و دو دندان میکشد

کوه همرنگ لبت لعلی نیافت

تیغ در خورشید رخشان میکشد

چشم من در تشنگی زان غرقه شد

کاب ازان چاه زنخدان میکشد

گوی دل تا پاک می بیند رخت

وانگهی از نیل چوگان میکشد

با چنین حسن ار این وفائی داشتی

کار ما را این چنین نگذاشتی

دست گیر ایجان که فرصت در گذشت

پایمردی کن که آب از سر گذشت

روی چون خورشید بنمای از نقاب

کابم از سر همچو نیلوفر گذشت

ای بسا کز هجرت آب چشم من

همچو باد مهرگان بر زر گذشت

گفتی از پی هجر تو دارد وصال

هم نبود و مدت دیگر گذشت

چند گوئی سرگذشت دل بگوی

کار دل اکنون گذشت از سر گذشت

از لب تو بو العجب تر پاسخت

کاینچنین تلخ است و بر شکر گذشت

وای تو کت خون من در گردنست

ورنه ما را نیک و بدهم در گذشت

جان چو سنگین بود تأثیری نکرد

ور نه هجران تو تقصیری نکرد

سلسله بر طرف دیبا افکند

تا دل اندر بند سودا افکند

سرکشی بر دست گیرد هر زمان

کار ما چون زلف در پا افکند

دل بحیلت میبرد از عاشقان

وانگهی در قعر دریا افکند

گاه وعده دامی از امید و بیم

بر ره امروز و فردا افکند

در هوایش ذره است اینغم اگر

آفتابش سایه بر ما افکند

دل اگر از دست او آهی زند

آتش اندر سنگ خارا افکند

خود نیندیشد که روزی عاشقی

داوری با صدر دنیا افکند

رکن دین مسعود صدر روزگار

کز وجودش خاست قدر روزگار

از زبانش در مکنون می جهد

وز بیانش گنج قارون می جهد

معنی روشن ز لفظ در فشانش

همچو برق از ابر بیرون می جهد

از نهیبش قطره قطره همچو خوی

از مسام دشمنش خون می جهد

عاریت دارد ز رای روشنش

شعله کز مهر گردون می جهد

با کف گوهر فشان او حباب

چون عرق بر روی جیحون می جهد

کار او بین کز فلک چون میرود

خصم او بین کز جهان چون می جهد

باش تا گردد شکفته گلبنش

کاین صبا بر غنچه اکنون می جهد

دست و طبعش آنچنان راد آمدند

کابر و بحر از وی بفریاد آمدند

ای ز لفظت جان اغانی یافته

وی ز جودت آز امانی یافته

ای رسیده قدر تو تا عالمی

کو نشان از بی نشانی یافته

نه سپهر از دور اول چون تو دید

نه جهانت هیچ ثانی یافته

زیر هر حرفی ز تو گاه سخن

جان دانش صد معانی یافته

باد از لطفت سبک روح آمده

خاک از حلمت گرانی یافته

خضر جان از لفظ گوهر بار تو

طعم آب زندگانی یافته

سوسن آزاد بهر مدح تو

از طبیعت ده زبانی یافته

صبح اگر بی رای تو یکدم زند

خشم تو افلاک را بر هم زند

منبر از وعظت مزین میشود

مسند از دستت ممکن میشود

روز بدعت از تو تیره میرود

چشم ملت از تو روشن میشود

تا تو سر بیرون زدی از جیب غیب

پای فتنه زیر دامن میشود

هر کجا تو برگشادی درج نطق

گوهر از لفظ تو خرمن میشود

پیش وهم تیز تو آتش ز شرم

در درون سنگ و آهن میشود

هر سری کز چنبرت بیرون شدست

ریسمانش طوق گردن میشود

هم ز فر دولت تست این که خود

مدح تو منظوم بی من میشود

در جهان امروز بردابرد تست

دولت و اقبال تیغ آورد تست

یارب ایندولت چنین پاینده باد

آفتابت بر جهان تابنده باد

همچو چشم ابر پر گریه است خصم

چون دهان گل لبت پرخنده باد

گوش این چرخ صدف شکل تهی

از در الفاظ تو آکنده باد

تند باد قهر و خشمت از جهان

بیخ عمر دشمنت برکنده باد

آفتاب دین زتو رخشنده گشت

سایه تو تا ابد پاینده باد

روز عید تست و قربان خصم تو

اینچنین عیدی ترا فرخنده باد

تا ز چرخ آید دورنگی روز و شب

روزگارت رام و چرخت بنده باد

یارب این صدر جهان منصور دار

چشم بد از روزگارش دور دار

شمارهٔ ۹ - در مدح رکن الدین

تا همی بر گل نقاب از خط مشکین آورد

مرکب صبر مرا هر لحظه در زین آورد

چرخ از کف الخضیب انگشت حیرت بر دهان

پیش آن رخسار و آن دندان شیرین آورد

شاهراه عرصه عشق رخ او عقلرا

گرچه بیدق رو بود در سیر فرزین آورد

بین که در تنگ شکر چون ز هر کرده تعبیه

تلخی پاسخ نگر کان لعل شیرین آورد

گر کند زان خط بارز شرح بر مجموع حسن

صفحه ارژنگ را در حشو ترقین آورد

دل چو جوید مخلصی از بند زلف کافرش

رخ بمیدان صدور دولت و دین آورد

آنکه با عزمش نماید مرکب خورشید کند

وانکه با حلمش نماید توسن افلاک تند

آخرای جان جهان تدبیر وصلت چون کنم

چند در چنگ فراقت دیدگان پر خون کنم

افعی زلفت که برزمرد همی غلطد چرا

خیره بروی هر زمان از جزع بر افسون کنم

یکشب ار بینم دو دست خویش طوق گردنت

خاک پای خود ردای گردن گردون کنم

ور شوم ساقی زجام لعل نوشینت شبی

هجر را در جام وصل از زلف تو مفتون کنم

در خم آن زلف چون چوگان تو گوی دلم

تنک میدانست پس با صبر جولان چون کنم

آتش عشقت شراری بر دلم افروختست

از برای کشتن آن دیده چون جیحون کنم

در ضمیر من چو مدح صدر عالم مضمرست

محنت عشقت بعون او زدل بیرون کنم

پادشاه بخت و دانش رکن دین صدر جهان

آفتاب سایه گستر خواجه سلطان نشان

ای زجود و فغان از بحر و کان برخاسته

وی ز طبعت چشمه حیوان و کوثر خاسته

کعبتین رای تو در طاسه گردون زده

پس زعکس نقش آن این هفت اختر خاسته

تا فشاند واسطه در عقد نفس ناطقه

عقل را از درج لفظت در و گوهر خاسته

از پی عطر مشام ساکنان قدس چرخ

از نقط های خط تو گوی عنبر خاسته

ازهران خاریکه بروی جسته از خلقت نسیم

در زمان ز ازهار لطفت شاخ عبهر خاسته

باشد آن کلک تو نی یا نیشکر کز نوک او

طوطیان عقلرا صد تنگ شکر خاسته

بهرعین و صاد یعنی صاعدت هر مه هلال

بر مثال عین نعلی از فلک برخاسته

پیش رای روشنت خورشید چه بود شعله

پیش طبع در فشانت کیست دریا سفله

شمارهٔ ۱۰ - در مدح سلطان ملکشاه سلجوقی

یارب این خوش نفس باد صباست

یا نسیمی ز دم مشگ ختاست

جان همی تازه شود زین دم خوش

اینت خرم که دم باد صباست

باغ و بستان را زانصاف بهار

از گل و بلبل صد برگ و نواست

مهد گل میرسد اینک زیراک

عرصه باغ سراسر دیباست

روز را خط بنفشه بدمید

طره شب ز پی آن پیراست

بتماشا شدن امروز بباغ

بی می و مطرب و معشوق خطاست

دو دلانرا چو روا آمد خون

خون انگور دودل خور که رواست

یاد اقبال ملک شاهی را

مژده فتح شهنشاهی را

از حمل مهر چو تابنده شود

کوکب از شاخ درخشنده شود

دم عیسیست مگر باد صبا

که دل مرده بدو زنده شود

زعفران در دهن غنچه نهد

تا بهر بادی در خنده شود

گل چو بدعهدی و رعنائی کرد

دولتش زود پراکنده شود

سرو چون راست روی پیشه گرفت

زان بسر سبزی پاینده شود

راست همچون دهن مادح شاه

دهن گل بزر آکنده شود

آنکه خورشید ثنایش گوید

وانکه افلاک رضایش جوید

چشم نرگس ز چه خواب آلودست

دوش گوئی همه شب نغنودست

جام گل بین که بزر آکندست

قدح لاله بمشک اندودست

تا نقاب از گل بگشاد صبا

بلبل از لابه گری ناسودست

شاخ را گر نه ز انصاف بهار

معجز موسی عمران بودست

پس پیری و عصائی کو داشت

ید بیضا نه عجب بنمودست؟

لاله چون جوشن خصم سلطان

پاره پاره شد و خون آلودست

دهن ابر پر آتش شد ازانک

با کفش لاف سخا پیمودست

عفو او روی گنه می پوشد

ظلم از و جامه سیه می پوشد

دهر سر زیر و پریشان گذرد

گر نه در طاعت سلطان گذرد

زانچه او کرد اشارت بجهان

زهره دارد که نه چونان گذرد

صرصر خشم وی آتش بارد

ورچه بر چشمه حیوان گذرد

تیغ او از جگر شیر خورد

تیر او بر دل سندان گذرد

آفتاب فلک از هیبت او

از بر چرخ بفرمان گذرد

کمترین بخشش او در عمری

بر کف بحر و دل کان گذرد

لطف او نیک بدان می ماند

که صبا بر گل خندان گذرد

ایکه خورشید قفا خورده تست

خیمه چرخ سراپرده تست

لفظ تو قیمت شکر شکند

جود تو قاعده زر شکند

ماه منجوق تو انجم سپرد

رایت رای تو لشگر شکند

ده منی تیغ تو خفتان گسلد

صد منی گرز تو مغفر شکند

کوهرا قهر تو از بن بکند

چرخ را خشم تو چنبر شکند

صفحه تیغ تو آبیست کزو

ورق عمر عدو در شکند

روز رزم تو سنان خطیت

نور در دیده اختر شکند

خصم را سهم تو چون زلف بتان

بیکی لحظه بهم بر شکند

کان ز جود تو امان میخواهد

جان ز تیغ تو زمان میخواهد

قهرت از مهر سپر برباید

خشمت از کوه کمر بگشاید

صیقل تیغ تو هنگام وغا

زنگ کفر از رخ دین بزداید

چرخ صد چشم چو تو کم بیند

مادر دهر چو تو کم زاید

خه خه ای شاه که از هیبت تو

کهربا کاه همی نرباید

عدل تو پشت ستم می شکند

باس تو پاس جهان میباید

چونصدف چرخ همه گوش شدست

تا که رای تو چه میفرماید

مثل تو شاه بصد دور قران

فلک آینه گون ننماید

باز چتر تو دهد فر همای

نور عدل تو سزد ظل خدای

خسروا تخت تو بر گردون باد

چاکر قدر تو افریدون باد

از شب چتر تو چون روز بهار

دولت و ملک تو روزافزون باد

هر دلی کز تو در او غائله ایست

چون دل ساغر تو پرخون باد

رایت ملک تو چون همت تو

از خم هفت فلک بیرون باد

هر نوائی که عدویت سازد

ضرب تیغ تو در او موزون باد

صفحه تیغ چو نیلوفر تو

دایم از خون عدو گلگون باد

روز نوروز و سر سال عجم

بر تو چون طالع تو میمون باد

تا ابد بر فلکت فرمان باد

هر چه گوئی که چنین چونان باد

شمارهٔ ۱۱ - در مدح رکن الدین

باد بهشتست یا نسیم بهارست

بوی بهارست؟ نیست مشگ تتارست

برگ گلست این نه؟ چیست عارض دلبر

شاخ بنفشه است؟ نیست طره یارست

باغ چو فردوس پر ز نقش بدیعست

خاک چو ارژنگ پر ز نقش و نگارست

لاله همی می کشد بجام عقیقین

نرگس را از چه روی رنج خمارست

زاب بگل بر هزار نقش لطیفست

زابر بگل بر هزار گونه نگارست

لاله شکفته میان باغ تو گوئی

مجمر و مشگست یا نه خط و عذارست

گشت جهان از بهار همچو بهشتی

این چه جهانست یارب این چه بهارست

باغ کنایت ز روضه های بهشتست

شاخ حکایت ز جامه های فرشتست

خیز که از باغ بوی نسترن آمد

خیز که بر شاخ برگ یاسمن آمد

خاک بخندید باز و آتش گل را

از نفس باد آب در دهن آمد

بر رخ آب از نسیم صد گره افتاد

در سر زلف بنفشه صدشکن آمد

لاله سیراب باز در قدح آویخت

نرگس سرمست باز در چمن آمد

سرخ شد و خوی گرفت عارض لاله

کز ره دور آمد و بتاختن آمد

نرگس بگشاد بازدیده چو یعقوب

کش زدم باد بوی پیرهن آمد

شاخ برهنه دگر بحلیه درون شد

بلبل خاموش باز در سخن آمد

قدرت معبود پایدت که ببینی

سوی چمن شوبخانه درچه نشینی

باد بهار آمد و زگل خبر آورد

ابر ز بهر نثار او گهر آورد

بیعت با او بکرده اند ریاحین

نرگس آمد ز پیش و تاج زر آورد

شاخ بنفشه مگر بباغ تو گوئی

باز سر زلف سوی یکدیگر آورد

نیم شکفته بباغ لاله همانا

دست ز حناکنون مگر بدر آورد

باد مگر نافه های تبت بگشاد

ابر مگر رزمه های شوشتر آورد

گفتم با بید خنجر از چه کشیدی

گفت ندانی چنار دست برآورد

باد که چون او نسیم مشگ ختا نیست

شمه از بوی خلق خواجه ما نیست

صدر جهان رکن دین سپهر سعادت

آنکه مر او را مسلمست سیادت

هست محلش ز اوج چرخ فراتر

هست عطایش زابر و بحر زیادت

عقل ازو قاصرست وقت کفایت

چرخ ازو عاجزست گاه جلادت

ای دل پاک تو کرده علم بمونس

ای کف راد تو کرده جود بعادت

از فلکت بند کیست وزتو اشارت

از قدرت امتثال وز تو ارادت

مدحت تو لازم است همچو تلاوت

خدمت تو واجبست همچو عبادت

کلک نگیرد بنانت جز بفتاوی

لا نرود بر زبانت جز بشهادت

عقل خجل گشته از تو کان چه بیانست

کان بفغان آمده که آن چه بنانست

بی اثر نعمت تو نیست دهانی

بی کمر خدمت تو نیست میانی

در ره تو چرخ کیست حلقه بگوشی

بر در تو عقل کیست بسته دهانی

چون تو نخیزد بروزگار کریمی

چون تو نزاید ز چرخ پیر جوانی

از کرم تست تازه شاخ مروت

وز سخن تست زنده جان جهانی

کمتر لفظی ز تو ذخیره بحری

کمتر بخشش ز تو نهاده کانی

زود شود از صریر کلک تو پیدا

هر چه زاسرار غیب هست نهانی

چرخ چو حزمت ندیده سخت رکابی

دهر چو عزمت ندیده گرم عنانی

ای کف راد تو گشته ضامن ارزاق

وی بتو زنده شده مکارم اخلاق

مرکب اقبال تو همیشه بزین باد

پایه قدرت فراز چرخ برین باد

در خم چوگان حکم تو همه ساله

حلقه چرخ کبود و گوی زمین باد

حاجت ها شد روا و مشکلها حل

از سر کلک تو و همیشه چنین باد

روز تو مستغرق رعایت خلقست

عمر تو مقصور بر رعایت دین باد

در همه وقتی معین شرع رسولی

در همه حالت خدای یار و معین باد

بر عدوی تو فلک کشیده کمانست

بر نفس او اجل گشاده کمین باد

تا مدد دهر از شهور و سنینست

عمر تو افرون تر از الوف و مئین باد

روی تو میمون و روی بخت تو گلگون

بر عدوی تو ز دور چرخ شبیخون

شمارهٔ ۱۲ - در مدیح

المنة لله تبارک و تعالی

کاسلام گرفت از تو و جاه تو جمالی

المنة لله که بیفزود بجاهت

هم مسند و هم منبر را فرو جلالی

المنة لله که بیستان شریعت

از تخم برومند برون داد نهالی

المنتة لله که بر چرخ سیادت

بدری شده بینیم فروزنده هلالی

المنة لله که ترا داد بفضلش

ملکی که مرآنرا نبود هیچ زوالی

المنة لله که بزیر قلم تست

هرجا که بود حکم حرامی و حلالی

المنة لله که بدیدیم بکامت

احباب تو دلشاد و بداندیش بحالی

آخر چو بود عمر همه کام برآید

شب گرچه بود تیره هم آخر سحر آید

هان درنگرای صدر مهین بر خلفت هین

در مسند و جای تو بدین رونق و تمکین

دانم که برآسود روان تو درین حال

چون مسند تو یافت بفرزند تو تزیین

ای گشته بفضل و بهنر پشت افاضل

وی بوده بعلم و بشرف فخر سلاطین

امروز بیفزود بتو رونق اسلام

و امروز قوی گشت بتو قاعده دین

بو یوسف قاضی و شریح این دو بیابند

تا گیرند احکام حکومت ز تو تلقین

زین پس نخورد خامه بیمار مزور

زین پس نکند کجروی از سهم تو فرزین

از بهر چنین مژده کم از قدر تو باشد

گر چرخ نثار تو کند خوشه پروین

والله که شده چشم شریعت بتو روشن

حقا که شد اسلام بجاه تو مزین

بنشست بجای پدر آن خواجه مطلق

و او از برآمد زفلک قد رجع الحق

آراسته شد صدر بصد حشمت و تمکین

وافروخته شد شرع بصد زینت و رونق

ای باهمه دلها چو روان گشته موافق

وی در همه چیزی چو خرد بوده موفق

امروز شریعت بمکان تو مکینست

و امید خلایق بوجود تو محقق

جز تو که رسیدست بدین پایگه انصاف

جز تو که نشستست برین جایگاه الحق

تا مسند تو دید فلک از سر غیرت

هر شب فکند در سیهی جامه ازرق

یک شعله زرای تو بود چشمه خورشید

یک پایه زجاه تو بود سقف معلق

آنی که جهانرا تو شدی منعم و مخدوم

هم قمع سمتکاری و هم نصرت مظلوم

ای آنکه کهین پایه ات اوج زحل آمد

وز چرخ خطابت همه صدر اجل آمد

هر خدمت و تشریف که فرمود شهنشاه

کم زانکه بود لایق و بیش از امل آمد

باران سخا ابر دو دست تو ببارید

تا پای عدوی تو ازان در وحل آمد

ایچرخ بدین مژده سراز عرش بر افراز

کت کوکب مسعود به بیت العمل آمد

بیت الشرف اوست بجز عدل نیابی

آنگاه که خورشید ببرج حمل آمد

شادند بدین مژده جهانی که خورد غم

گر خصم ترا صعب چو روز اجل آمد

گلرا بود آسایش و آرایش و راحت

اکنون چه توانکرد چو مرگ جعل آمد

امروز شد از جاه تو آراسته مسند

و امروز بخندید گل شرع محمد

ای خاتم تو نسختی از نقش سلیمان

کلکت اثر معجزه موسی عمران

امروز بدین شغل که تا بود ترا بود

گفتن بنوی تهنیتی پیش تو نتوان

نواب ترا بود اگر بود تغیر

ورنه تو همانی و نیفزود ترا زان

آنگه که تو از غیب برون نامده بودی

هم حاکم مطلق بدی و صاحب فرمان

روزی دو اگر بود مفوض بد گرکس

تخفیف نبودست غرض زان و چنین دان

از عزل سلیمان نبود گر دو سه روزی

انگشتریی گمشد از انگشت سلیمان

در آرزوی مشتری آنست و عطارد

کاین کاتب مجلس بود آن نایب دیوان

بخشایش و بخشش کن و انصاف و سیاست

کاینست و جز این نیست از ارباب ریاست

والله که جوانی چو تو از گوهر آدم

از کتم عدم نامده در حیز عالم

هم آستن علم در ایام تو معلم

هم قاعده شرع باحکام تو محکم

باشی بهمه وقت تو منصور و مظفر

گر خصم قوی باشد و گر حادثه معظم

بشناس حق نعمت حق جل جلاله

تا با تو چه فضل و چه کرم کرد بهردم

از بدو وجود تو الی یومک هذا

بس منصب عالی که تراداشت مسلم

دادت هنر و فضل و حیا و کرم وجود

علم و ورع و حلم و تواضع همه باهم

در گوهر کس اینهمه خصلت نبود جمع

با آدمیی این همه معنی نبود ضم

یارب بکرم او را منصور همیدار

وز دولت او چشم بدان دور همیدار

تا باد جهان دولت این صدر جهان باد

حکمش چو قضا در همه اطراف روان باد

حل همه اشکال ازان لفظ و بیانست

فیض همه ارزاق ازان کلک و بنان باد

جانت ز همه نایبه در حفظ خدایست

جاهت ز همه حادثه در حصن امان باد

از قوت حلمت اثر سنگ زمنیست

از سرعت عزمت مدد سیر زمان باد

در پای تو افتاده فلک همچو رکابست

در دست مراد تو جهان همچو عنان باد

هر چیز که آن خیر و صلاحست و صوابست

در حکم تو و لفظ تو و کلک تو آن باد

کار ولی و کار عدویت ببد و نیک

چونانکه ترا باید پیوسته چنان باد

پشت تو قوی باد بدین صدرل و برادر

جان و دل بدخواه شما هر دو پر آذر

شمارهٔ ۱۳ - در مدیح

ای بهر مدح سزا مسند تو

برتر از مدح و ثنا مسند تو

مسند فضل و سخا منصب تو

منصب صدر قضا مسند تو

سجده جای شعرا مدحت تو

قبله گاه فضلا مسند تو

زیر قدر تو بود گر بنهند

ز بر هفت سما مسند تو

صورت دولت و شکل اقبال

در لباس خلفا مسند تو

شب قدرست و در او لطف خدای

روز در شب مثلا مسند تو

در ازل گوئی عهدیست وثیق

شرع و ملت را با مسند تو

کس سیه پوش نماند از عدلت

جز که با خصم تو یا مسند تو

تیغ بر خصم تو بارد بهرام

ورنه خنجر زچه دارد بهرام

ای تو بر چرخ سعادت خورشید

وی تو بر تخت سیاست جمشید

مجلس وعظ تو از خوش سخنت

خوشتر از نعمت عمر جاوید

عقل مدهوش ز بس نکته نغز

روح سرگشته زبس بیم و امید

از وعید تو چو تهدید کنی

دل طاعت شود از لرزه چوبید

خنجر خویش ببخشد مریخ

بربط خویش بسوزد ناهید

شب برنده چو جوان موی سیاه

روز را دیده ز بس گریه سفید

یار عصیان را در منزل خوف

شود از وعده تو دل بامید

تا شنید این سخن گرم تو تیر

کلک بشکستست از شرم تو تیر

عرصه عالم میدان تو باد

طارم هفتم ایوان تو باد

آفتاب فلکی خازن تست

مشتری نایب دیوان تو باد

ماه گردون سر منجوق تو باد

زهره را مشگر مهمان تو باد

سیر انجم سبب دولت تست

دور گردون مدد جان تو باد

هر که را چشم بتو روشن نیست

مردم چشمش پیکان تو باد

نیست بدخواه ترا بند بکار

پوست بر خصم تو زندان تو باد

دین حق را تو نگه میداری

حق نگهدار و نگهبان تو باد

شمارهٔ ۱۴ - در مدح قوام الدین

داد صبا مژده که ساغر بخواه

یوسف گل باز برآمد زچاه

لشگر نوروز برون تاختند

رفت دی سرد دم عمر کاه

شاه ریاحین سوی بستان چمید

زاطلس سرخ ابر زدش بارگاه

باغ ببرد از چمن خلد زیب

صبح بزد بر نفس مشگ راه

ماشطه جعد بنفشه است باد

حلیه گر عارض گل گشت ماه

قرطه غنچه زبرون قباست

قندز لاله ز درون کلاه

زاغ هزیمت شده و عندلیب

نعره در او بسته - بگیر آن سیاه

رفت بسنجاب درون مشگ بید

زانکه چو برفست شکوفه سپید

خیز و نسیم دم شبگیر بین

نغمه بلبل چو بم و زیر بین

باد بپرورد بدم طفل باغ

رحمت این دایه بی شیر بین

از نم گل نامه ارژنگ خوان

در دل گل صنعت اکسیر بین

سخت مبارک نفسست این صبا

یکنفس و اینهمه تأثیر بین

بلبل سرمست سحرخوان نگر

غنچه مستور قدح گیر بین

گل زدل شاخ جهان نرم نرم

بیحرکت جنبش تقدیر بین

رقص شکوفه نگر از بامداد

لاله همی خندد کان پیر بین

ساغر لاله بشکستند خرد

شاعر شعبان علم الدین بمرد

ابر لب لاله پر از خنده کرد

باد صبا جان جهان زنده کرد

بلبل دیریست که خاموش بود

عشق گلش باز سراینده کرد

بس کله لاله که بر بود باد

تا دهن گل بزر آکنده کرد

گل ز نم ابر قصب کله بست

گل ز دم باد شکر خنده کرد

لاله قدح داد دمادم چنانک

نرگس را مست و سرافکنده کرد

سیم شکوفه مگر از غارتست

کش بدمی باد پراکنده کرد

نرگس غمناک مرا شاد داشت

سوسن آزاد مرا بنده کرد

بنده که؟ بنده خورشید شرق

آنکه شود در دل او بحر غرق

خواجه قوام الدین صدر انام

آنکه بدو یافت شریعت قوام

بر در او عقل فروتر گدای

بر سر او چرخ کمینه غلام

مسند او تکیه گه شرع و عقل

درگه او قبله گه خاص و عام

شرع بدوزنده چو مردم بروح

جور بدو گشته چو عنقا بنام

جز که بر او اسم بزرگی دروغ

جز که بر او نام مروت حرام

زاویه دهر بدو یافت نور

دایره چرخ بدو شد تمام

منصبش از غایت رفعت چنانک

چرخ بگردش نرسد والسلام

ای ز نظیر تو زمانه عقیم

وی ز نهیبت دل اعدا دونیم

صانع عالم که جهان آفرید

ذات تو از جوهر جان آفرید

از پی مدح تو بنان گسترید

بهر دعای تو زبان آفرید

کلک ترا ضامن ارزاق کرد

پس ز پی رزق دهان آفرید

عقل ز قدرت بتحیر در است

تا چو توئی چون بتوان آفرید

هست ذخیره ز پی جود تو

هر چه خدا در دل کان آفرید

گردن خصمان تو چو نان قوی

از پی سیلی گران آفرید

پس چه توانگرد چو ایزد ترا

بار خدای همگان آفرید

عقل ز رایت هنر آموختست

چرخ ز قدرت شرف اندوختست

هر که تو چون جان نئی اندر تنش

پوست شود بر تن او دشمنش

وانکه برون برد سر از چنبرت

بار سر او نکشد گردنش

وانکه نهد پای برون از خطت

چرخ دو خلخال کند زاهنش

خصم چو بیند گره ابرویت

بفسرد از سهم تو خون در تنش

خشم چه حاجت تو مکن جز که لطف

تا شود افعی زه پیراهنش

خواجگی خصم تو دانی ز چیست

بندگی درگه تو کردنش

سایه بر آن کار میفکن که خود

سایه همی گردد پیرامنش

تا تو بدانی که ز خورشید بود

مه که شب چارده روشن نمود

رایت اقبال تو منصور باد

چشم بد از دولت تو دور باد

حیف بود سعی تو در قهر خصم

خصم تو از خصم تو مقهور باد

در همه دوران که کند چرخ را

نسختی از رای تو دستور باد

عالم بخشش بتو موجود شد

خانه دانش بتو معمور باد

رای تو کو ذات خط استواست

نقطه اش این دایره نور باد

با ولی و با عدویت لطف و عنف

جان برو جان ده چو دم صور باد

هیبت تو در دل اعدای تو

نور تجلی و که طور باد

بنده امرت کره تیز گرد

حلقه بگوشت فلک لاجورد

شمارهٔ ۱۵ - در مدح اقضی القضاة رکن الدین صاعد

اینک اینک چتر سلطان شریعت در رسید

ماه منجوقش بر اوج گنبد اخضر رسید

صدر عالم رکندین اقضی القضاة شرق و غرب

آفتاب مسند و اعجوبه منبر رسید

لعبت چشم شریعت قرة العین وجود

بوالعلاء جاه بخش و صاعد صفدر رسید

پایه جاه رفیع او ز نه گردون گذشت

پرتو رای منیر او بهفت اختر رسید

از نشاط مقدم میمون او از خاص و عام

نعره الله اکبر تا بگردون بر رسید

دین و دولت زین بشارت خوش همین ازندازانک

خواجه دینار بخش و صدردین پرور رسید

فتنه ها شد خفته کامد خواجه بیدار بخت

داوری شد منقطع کاینک جهان داور رسید

طره شب سایه دست سیاهش باد و هست

کوکب گردون نثار خاک راهش باد و هست

مهر خاموشی ز درج نطق بر باید گرفت

پس پی مدح امام بحر و برباید گرفت

ذکر نوشروان و رستم هر دو در باید نوشت

پس حدیث صاعد مسعود در باید گرفت

مایه فضل وی از علم علی باید شناخت

نسخت عدل وی از عدل عمر باید گرفت

چرخ اگر کردست جرمی عذر آن اینک بخواست

پس شمار چرخ با ما سر بسر باید گرفت

تلخ و شیرین فلک بر همدگر باید نهاد

درد و صافی جهان در یکدگر باید گرفت

از سفر مه خلعت خورشید میپوشد زنور

پس حساب این سفر همم زان سفر باید گرفت

ماه چون از خدمت خورشید گردد باز پس

از رخ او فال اقبال و ظفر باید گرفت

خواست دستوری فلک تا بوسه بر پایش دهد

گر شود راضی ملک بر دیدگان جایش دهد

ایکه چشم چرخ چونتو خواجه هرگز ندید

عقل چونتو نوجوانی عاقل و کر بزندید

آیت عدلی و لیکن عدل را صورت که یافت

صورت عقلی ولی کس عقل در حیزندید

هر که لفظ تو ندید اندر لباس خط تو

ساخته با یکدگر هم سحر و هم معجز ندید

کلک تو هر مشکلی حلکرد سر گردانچراست

کس چو کلک تو حقیقت قادر عاجز ندید

علم جز ذات تو کس بر منبری لایق نیافت

شرع جز شخص تو کس بر مسندی جایز ندید

کان حساب دخلش از من ذلک و منها بکرد

وجه خرج جودتو در حشو و در بارز ندید

آنچه می یابد طمع از جود تو هرگز نیافت

وانچه می بیند هنر در عهد تو هرگز ندید

بی شکوهت اصفهان پربیم و پر فریاد بود

همچو بی ملاح مان کشتی بروز باد بود

بی مبارک طلعت تو ظلم خنجر میکشید

بی همایون رایت تو فتنه لشگر میکشید

عافیت بی تو در اصفاهان نمی یارست بود

تو عنان می تافتی او نیز رو درمیکشید

امن در هر جا سپر افکنده بدبر روی آب

تا برادر تیغ بر روی برادر میکشید

گاه خنجر از زبانش جرم آتش می نمود

گاه آتش از زبانه شکل خنجر میکشید

ای بسا مردا که جوشن داشتن عیبی شناخت

پس چو زن در سر ز بیم تیغ چادر میکشید

آنکه او سرگین کشیدی چو نجعل از خانه ها

بس بدامن همچو مجمر عود و عنبر میکشید

وانکه سوگند فلک بودی بخاک پای او

گاه سر میباخت از بام و گهی زر میکشید

صحن دارالملک و فتنه اند او آتش زده!

قبة السلام و مسجدها در او آتشکده!

این جهان میسوخت تا از زخم تیغ افگار شد

وان سگی میکرد تا از بیلکی مردار شد

ای بسا تن کوزدست خویشتن در خاک خفت

وی بسا سر کوبپای خویشتن بردار شد

ْآنکه چشمی پر گهر از گریه چونپیکاننمود

با دهانی پر ز خون از خنده چون سوفار شد

بخش کمتر ژنده پوشی رزمه بزاز بود

قسم هر گنده بغل صد طبله عطار شد

بسکه نعره میزدند این ابلهان تالاجرم

فتنه خفته ز بانگ نعره شان بیدار شد

ای بسا جاهل که جانش در سر پا مزد رفت

وی بسا ظالم که دینش بر سر دینار شد

ای بسا مرد دلیر جنگجوی رزم زن

کش چو من از بیم شمشیر آب در شلوار شد

بود در جان جهان هر ساعتی سوزی دگر

چشم کس هرگز مبیناد آنچنان روزی دگر

از شعاع تیغ هر ساعت جهانی سوختند

وز تف شمشیر هر دم آتشی افروختند

قبة الاسلام را هم عزت اسلام را

بی تهاون روز می کندند و شب میسوختند

می بریدند از سر شمشیر حلق یکدگر

پس بنوک نیزه هم بر یکدیگر میدوختند

من نمیدانم که در آن فتنه آنجولاهگان

از کدام استاد خیاطی همی آموختند

حمله ها بردند تا صف عدو برهم زدند

سعی ها کردند تا هم عاقبت بسیوختند

چون ازان رستیم اینک خادم و زخم چماق

تا فرو دوشند هرچ آن عمرها اندوختند

مایه ها درباختند و چون از انچیزی نماند

ریسمان و چادر بیوه زنان بفروختند

زانهمه نعمت کنون بر مردمان وامی نماند

زر مگر سیمرغ شد زیرا کزاو نامی نماند

منت ایزد را که تا تو صدا دیوان آمدی

منت ایزد را که چون خورشید رخشان آمدی

منت ایزد را که منصور و مظفر دوستکام

راست چونانکه دل ما خواستچو نان آمدی

عالمی رفتی و اینک عالمی باز آمدی

آصفی رفتی و اینک صد سلیمان آمدی

همچو سرو آزاد و سرسبز و چو لاله تازه روی

همچو گل خوش طبع و همچو نشمع خندان آمدی

سایه حقی ازان در سایه حق بوده

ظل یزدانی ازان در ظل یزدان آمدی

در حضر همچون خلیل از آتش اربیرونشدی

از سفر همچون خضر با آب حیوان آمدی

گاه خردی با همه شیران عالم بر زدی

روز طفلی با همه مردان بمیدان آمدی

یارب این صدر جهان را دایما منصور دار

چشم بد از ساحت جاه و جلالش دوردار

تا جهان باشد ترا عز و جلال و جاه باد

آفتاب قدر تو در سایه الله باد

پای صرف نایبات از ساحتت مصروف شد

دست جور روزگار از منصبت کوتاه باد

زافتاب قدر تو چون ذره سرگشتست چرخ

همچو سایه دشمنت محبوس قعر چاه باد

خیمه نیلوفری در هر چه باشد رای تو

صد کمر پیشت بخدمت بسته بی اکراه باد

برخلاف رای تو این صبح آیینه مثال

گر برآرد یکنفس در صحبت صد آه باد

کعبه آمال ارباب خرد دهلیز تست

قبله حاجات اهل فضل این درگاه باد

کلک تو مستخرج ارزاق خاص و عام شد

رای تو روشنتر از تدویر جرم ماه باد

تکیه گاه چرخ جز این درگه عالی مباد

مسند شرع از شکوه طلعتت خالی مباد

شمارهٔ ۱۶ - در مدح شهاب الدین خالص

هلال ماه صیام از سپهر ناگاهی

بتافت آنک، ربی و ربک اللهی

بسان زورق سیمین میان دریائی

بشکل نعلی زرین فتاده در راهی

چنانکه بردم طاوس نیم دایره

چو موی بند عروس از کبود خر گاهی

بشبه سیمین داسی بشکل زرین طاس

بسان بی می جامی بدست می خواهی

چو نیم طشتی زرین فراز سبز بساط

چو آتشی که شبانی کند شبانگاهی

ز پیش ماه همی آفتاب گشت نهان

چنانکه پیش رخی در غزی بود شاهی

کنون چه داری از جان و دل نثاری کن

برین عزیز که مهمان تست یکماهی

هلال روزه پدید آمد از کنار افق

چو نیم تاجی زرین ز روی سبز تتق

کسیکه داشت در آنماه جام باده بکف

کنون بدستش تسبیح بینی و مصحف

کنون نهند حریفان حدیث می بر طاق

کنون نهند جوانان کلام دف بررف

کنون درین مه طفلان نهند پا بر پای

کنون درین مه پیران زنند صف بر صف

گه رواج تراویح و ختم قرآنست

عظیم فاتر شد رغبت پیاله و دف

چو شمع بینی عشاق در بن محراب

میان بطاعت بسته نهاده جان بر کف

ز بس قیام بشب گشته خیزران قامت

ز بس سرشک چو گوهر دودیده کرده صدف

بچشم و گوش و زبان روزه دار اگر داری

و گرنه دان که خری بازمانده ز علف

مکن بغفلت ازین بیش روی نامه سیاه

که خواست بایدت این ماه عذر یازده ماه

شب ارتوانی بیدار باش روزی چند

مدار خرد که ماهی بزرگ سایه فکند

چو آفتاب بسی سر بر آسمان سودی

چو سایه باش فتاده بسجده دریکچند

کنون کشند عفاریت دیو را در قید

کنون کشند شیاطین انس را در بند

تو عمر باقی خواهی بکار خیر گرای

که کار خیر بود عمر مرد را پیوند

بروز مردم سوزی بشب حرام خوری

تو زندگانی از اینسان بخویشتن مپسند

زبان و غیبت و چشم و زنا و گوش و غنا

امید رحمت داری برو بخویش بخند

غرض ز روزه تو قهر نفس تست ارنی

خدای نیست بدین روزه تو حاجتمند

تو آدمی شوی و نام نیک اندوزی

اگر ز خواجه آزادگان در آموزی

خلاصه همه عالم یگانه آفاق

که با بزرگی جفتست و از بزرگان طاق

امیر عالم عادل شهاب دین خالص

که پشت لشگر دینست و روی ملک عراق

رسیده ذکر بزرگی او همه اطراف

گرفته صیت معالی او همه آفاق

ز طبع پاکش رمزی جوامع الاداب

ز خلق خوبش جزوی مکارم الاخلاق

شعاع تیغش چون مرگ قابض الارواح

لعاب کلکش چون ابر واهب الارزاق

ز کین و کبر منزه چو انبیا ز ریا

زبخل و حقد مبرا چنان ملک زنفاق

چنو نیارد دور فلک علی التحقیق

چنو نبیند چشم خرد علی الاطلاق

بزرگ حضرت او کعبه مرتمنی را

جناب عالی او قبله اهل معنی را

زهی بهمت عالی و رای نه گردون

مطیع خنجر تو روزگار بوقلمون

معالی تو فزونست از توهم چند

معانی تو برونست از تصور چون

خجل زخلق تو گشتست نافه تبت

عجب ز لفظ تو ماندست لؤلؤ مکنون

ز سهم خشم تو جانرا نماند بر رخ رنگ

زدست جود تو کانرا نماند در رگ خون

بقای مدت عمرت دلیل لم یزلی

نفاذ سرعت امرت نشان کن فیکون

لطایف تو چو ادراک زیرکان مطبوع

شمایل تو چو اشکال مقبلان موزون

نهیب خشم تو شرح نصرت بالرعب است

ضمیر پاک تو سر علمت ماسیکون

زهی بجاه تو چشم امیدها روشن

خهی بجود تو جان مرادها گلشن

اجل ز تیغ تو اندوختست خونخواری

خرد ز رای تو آموختست هشیاری

به پیش لطف تو در روح‌ها گرانجانی

به نزد حلم تو در کوه‌ها سبکساری

نهاده سهم تو در چشم فتنه خوشخوابی

کشیده حزم تو در چشم بخت بیداری

تو میکنی به جهان خلق را نکوخواهی

تو میکنی ز جهان علم را خریداری

همیشه رای تو نیکی و نیک‌اندیشی

همیشه کار تو دین‌پروری و دینداری

چنان به لطف بپوشی رخ گناه همی

که عاشقست دلت بر گناه پنداری

فروغ خشم تو گر سایه افکند بر چرخ

برون کند ز برش این قبای زنگاری

مباد منقطع این سایه از سر عالم

که هست طلعت تو زینت بنی آدم

همیشه دولت و جاه تو در زیادت باد

همیشه بخت تو بر ذروه سیادت باد

مقام عز تو در حیز توهم نیست

مدار قدر تو بر مرکز سعادت باد

مسیر کلک تو بر شاهراه غیب افتاد

نفاذ امر تو در عالم ارادت باد

دوام حشمت تو فارغ آمد از مقطع

مضای حکم تو مستغنی از اعادت باد

بزرگی تو از انسوی شهر امکانست

مکارم تو برون از جهان عادت باد

بپیش رای تو زانو زده همیشه خرد

بوقت مشکل ها بهر استفادت باد

نماند گنج تمنای استزادت جاه

ترا سعادت و توفیق بر ریادت باد

همیشه روز تو چون عید و روزه ات مقبول

دلت بطاعت و دستت بمکرمت مشغول

مقطعات

شمارهٔ ۱ - تقاضای کاه : که خواستم از تو زابلهی من

شمارهٔ ۲ - آفتاب راد نیست : من عجب دارم همی از شاعران

شمارهٔ ۳ - لغز شمشیر : چیست آن آتش با گونه آب

شمارهٔ ۴ - شکایت از دوری : هست سوگندم بنام آنکه هست

شمارهٔ ۵ - کمال الدین محمود : دوستی دی سخنی خوش میگفت

شمارهٔ ۶ - نکوهش فرستنده شراب بد : ای کریمی که دام منت را

شمارهٔ ۷ - اشتیاق بلقای دوست : بخدای قدیم و قادر و حی

شمارهٔ ۸ - نیز هم : بخدائی که هر که بنده اوست

شمارهٔ ۹ - مدحت بی‌نعمت : از من اکنون هرکسی را آرزوی مدحتست

شمارهٔ ۱۰ - ذم عجب و کبر : با چنین کوتهی و مختصری

شمارهٔ ۱۱ - تواضع : بر چو من بنده گر قیامی کرد

شمارهٔ ۱۲ - تکذیب حاسدان : بخدائی که رازهای ضمیر

شمارهٔ ۱۳ - شوق حضور : بخدائی که علم واسع او

شمارهٔ ۱۴ - شکایت از حرمان : ایا صدری که خورشید فلک را

شمارهٔ ۱۵ - شکوه از درد چشم : ای بلبلی که وقت ترنم ز نغمه ات

شمارهٔ ۱۶ - تقاضای رسم : ای کریمی که در جهان کرم

شمارهٔ ۱۷ - تقاضا : خداوندا کمینه چاکر تو

شمارهٔ ۱۸ - تقاضا : ای کریمی که در جهان کرم

شمارهٔ ۱۹ - هنر و حرمان : هر که را از هنر نصیبی هست

شمارهٔ ۲۰ - فرق میان دشمن و دوست : ای صدر دوست پرور دشمن نواز راد

شمارهٔ ۲۱ - وجود حاضر و غایب : بدان خدای که ذات مقدس او را

شمارهٔ ۲۲ - پیام بیار : سلام من برسان ای نسیم باد صبا

شمارهٔ ۲۳ - خوش بودن با ناخوشی : بخدائی که قدرتش بر صنع

شمارهٔ ۲۴ - قناعت : تا حصه قناعت گشتست ملک من

شمارهٔ ۲۵ - مرد از عقل محترم است : ای کریمی که پشت چرخ فلک

شمارهٔ ۲۶ - پیری : وقت است دلا اگر بترسی

شمارهٔ ۲۷ - موی سپید : موی سپید چیست ندانی زبان مرگ

شمارهٔ ۲۸ - خرابی بن و خلل سقف : هر که را شد فراخ سفره زیر

شمارهٔ ۲۹ - پوزش و سپاس : دوش عقلم که نیست گفت ای آن

شمارهٔ ۳۰ - شیشه آب : قدری می صاف کهنی خواسته بودم

شمارهٔ ۳۱ - قاروره بیمار : پاره‌می بخواستم ز نجیب

شمارهٔ ۳۲ - آب بجای می : ای بزرگی که پایه قدرت

شمارهٔ ۳۳ - اشتیاق : بخدائی که چنبر گردون

شمارهٔ ۳۴ - ذم زاد بوم : چند گوئی مرا که مذمومست

شمارهٔ ۳۵ - طالع : نه بکوشش درست روزی خلق

شمارهٔ ۳۶ - تکیه بدنیا : کسی کودل درین محنت سرابست

شمارهٔ ۳۷ - آدمی و دنیا : آدمی زینجا نخواهد برد هیچ

شمارهٔ ۳۸ - تهنیت عید : ای لقای تو عید اهل کرم

شمارهٔ ۳۹ - زاده سپاهان : ای که همای کرم طبع تو

شمارهٔ ۴۰ - جواب مجدالدین همگر : یک قطعه سوی بنده فرستاد مجددین

شمارهٔ ۴۱ - سپاس : ای بزرگی که ز شیرین سخنت

شمارهٔ ۴۲ - عذر تقصیر خدمت : ای کریمی که همای نظرت

شمارهٔ ۴۳ - این قطعه از دیگری است در مدح جمال الدین

شمارهٔ ۴۴ - جواب مجیر بیلقانی : هجو میگوئی ای مجیرک هان

شمارهٔ ۴۵ - آری شود ولیک بخون جگر شود : ایخسروی که هر که کند بندگی تو

شمارهٔ ۴۶ - غم خان و مان : تا کی غم خان و مان و فرزند

شمارهٔ ۴۷ - خوان از خون : خوان میفکند کنون مسلمانان

شمارهٔ ۴۸ - کیفر مجیرالدین بیلقانی در هجای اصفهان : زاول که نفس ناطقه را از شعاع عقل

شمارهٔ ۴۹ - صائم الدهر : صائم الدهر اسبکی دارم

شمارهٔ ۵۰ - خطاب بصدرالدین : ایا صدری که چرخ پیر چون تو

شمارهٔ ۵۱ - مولانا ترازوست : مرا گویند مولانا ترازویی‌ست کز عدلش

شمارهٔ ۵۲ - ترهات : دوستی در سمر کتابی داشت

شمارهٔ ۵۳ - عشوه و تمویه : از منت شرم نیامد که پس از چندین مدح

شمارهٔ ۵۴ - فضل خواجه : ترا فضل بر دیگری بیش ازین نیست

شمارهٔ ۵۵ - عاقل : چرا باید که عاقل بهر روزی

شمارهٔ ۵۶ - خامه و خط : ای ز خورشید رای روشن تو

شمارهٔ ۵۷ - خدمت رکن الدین : بخاک پای رکن الدین اگر چه

شمارهٔ ۵۸ - قسم بمعبود : بمعبود بیچون که چون گفت کن

شمارهٔ ۵۹ - تشریف : نشوم من ز تو خرسند بتحسینی و بس

شمارهٔ ۶۰ - برد نشابوری : بیکی برد اشارت کردم

شمارهٔ ۶۱ - جبه و دستار : جُبّه و دستار افزونی که من در خدمتت

شمارهٔ ۶۲ - اسراف مکن : اسراف مکن ببذل مالت

شمارهٔ ۶۳ - ذکر خیر بعد از مرگ : تا زنده ایم بر من و تو گفتگو کنند

شمارهٔ ۶۴ - مجدالدین : خداوندا تو آنشخصیکه چشم چرخ فیروزه

شمارهٔ ۶۵ - دوری : بدانخدای که بی گرد موکب امرش

شمارهٔ ۶۶ - وظیفه : شاعری را اگر دهی دشنام

شمارهٔ ۶۷ - شیخ ابوعامر : خسروا زاصطبل تو کو معمور باد

شمارهٔ ۶۸ - دروغ : الله الله مگرد گرد دروغ

شمارهٔ ۶۹ - صبر : دوستی گفت صبر کن زیراک

شمارهٔ ۷۰ - اسبک : دعاگو اسکبی دارد که هر روز

شمارهٔ ۷۱ - شوق : بخدائی که رخت عزت او

شمارهٔ ۷۲ - مقتدایان شهر : خواجگان را نگر برای خدا

شمارهٔ ۷۳ - سهل ممتنع : برای دست تو رای کرم چو سهل آمد

شمارهٔ ۷۴ - باد صبا : دم عیسی است مگر باد صبا

شمارهٔ ۷۵ - شمسه نرگس : ای مُلک به‌دیدار تو چون باغ به‌گل شاد

شمارهٔ ۷۶ - خدایگان شریعت : خدایگان شریعت علاء دین رسول

شمارهٔ ۷۷ - ذم زاد بوم : چند گوئی مرا که مذمومست

شمارهٔ ۷۸ - مغز معنی : چون ز مدح تو بر اندیشیدم

شمارهٔ ۷۹ - انقلاب اصفهان : دیدی تو اصفهانرا آنشهر خلد پیکر

شمارهٔ ۸۰ - خوان خواجه : خواهی که نزد خواجه قبولی بود ترا

شمارهٔ ۸۱ - نان تهی و نام نکو : گفتم بجوانی که بعالم در

شمارهٔ ۸۲ - پاس راز : بخدائی که علم واسع او

شمارهٔ ۸۳ - شهر پر آشوب : این چه شهریست سراسر آشوب

شمارهٔ ۸۴ - مجیرالدین بیلقانی در مدح جمال الدین گفته

شمارهٔ ۸۵ : ای آفتاب برج سیادت روا مدار

شمارهٔ ۸۶ - بحث علمی : اختلاف اهل علم از روی دانش رحمتست

شمارهٔ ۸۷ - شهر اصفهان : نیست شهری چو شهر اصفاهان

شمارهٔ ۸۸ - شهر گنجه : چو شهر گنجه اندر کل آفاق

شمارهٔ ۸۹ - بنده نوازی : حقتعالی اندرین دنیای دون

شمارهٔ ۹۰ - مرگ : آه ازین دور چرخ و گوش افلاک

شمارهٔ ۹۱ - راست گوئی : مرد باید که راستگو باشد

شمارهٔ ۹۲ - غفلت : چند گویی که عیش نیست به کام

شمارهٔ ۹۳ - فتلق سعددین : آفتاب مطلع اقبال قتلق سعد دین

شمارهٔ ۹۴ - تقاضای کاه : ای کریمی که هست گاه کرم

شمارهٔ ۹۵ - دوری از خدمت : بخدائی که فیض رحمت او

شمارهٔ ۹۶ - انتظار : دخل عمرم خرج شد در انتظار

شمارهٔ ۹۷ - قهرمان شریعت : بخدای ار چهار بالش شرع

شمارهٔ ۹۸ - عدل : خسروا عدل کن همیشه ازانک

شمارهٔ ۹۹ - بزرگی در اصل : هر که در اصلش بزرگی بوده است

شمارهٔ ۱۰۰ - دو خواجه تاش : من بنده و اسب هر دو امروز

شمارهٔ ۱۰۱ - یخ بندی طبع : مرا ایزد تعالی خاطری داد

شمارهٔ ۱۰۲ - خواجه غافل : خواجه را دیدی تو تا بنشست بر دیوان ملک

شمارهٔ ۱۰۳ - سوزیان : خشمت آمد که من ترا گفتم

شمارهٔ ۱۰۴ - دوری : بخدائی که عقل کلی را

شمارهٔ ۱۰۵ - خلعت خاص : ای بزرگی که دست نعمت تو

شمارهٔ ۱۰۶ - نان به زر : گفتم چو بسته‌ام کمرِ بندگیِ تو

شمارهٔ ۱۰۷ - یکباره بکش : نه ترا رای که در من نگری

شمارهٔ ۱۰۸ - در بسته : گفتند دی مرا که بر خواجه میروی

شمارهٔ ۱۰۹ - ترک هجا : اگر من فی المثل در هجو کوشم

شمارهٔ ۱۱۰ - نفاق و بخل : نفاق و بخل در اهل سپاهان

شمارهٔ ۱۱۱ - پیری : در آینه تا نگاه کردم

شمارهٔ ۱۱۲ - مردم سپاهان در زمان پیش : سگ به از مردم سپاهانست

شمارهٔ ۱۱۳ - حرمت پدر و مادر : بشنو از من نصیحتی که ترا

شمارهٔ ۱۱۴ - دل برده : بر نرگس تو رفتم بهزار لابه گفتم

شمارهٔ ۱۱۵ - قطعه : خداوندا بدین حالت من از شکر و ثنا گفتن

شمارهٔ ۱۱۶ - روزگار کرم : گذشت نوبت احسان و روزگار کرم

شمارهٔ ۱۱۷ - عقل بیدار : بخدائی که مهر معرفتش

شمارهٔ ۱۱۸ - قسم : بخدائی که بر خداوندان

شمارهٔ ۱۱۹ - پادشاه شریعت : آیا پادشاه شریعت که هست

شمارهٔ ۱۲۰ - مشورت : یک نصیحت بشنو از من کاندران نبود غرض

شمارهٔ ۱۲۱ - تعزل : ای حسن بسته برقمرت رنگ ارغوان

شمارهٔ ۱۲۲ - شکر تشریف : دوستی دی بر من آمده بود

شمارهٔ ۱۲۳ - پوستین : پوستینی بخواستیم از تو

شمارهٔ ۱۲۴ - کام دل : چند گوئی که روز برنائی

شمارهٔ ۱۲۵ - تحفه : ای شده فر شکوه مسندت

شمارهٔ ۱۲۶ - آل پیغمبر : کاشکی برخاستستی روز حشر

شمارهٔ ۱۲۷ - خواهش کارد : یک کارد بخواستم ز تو روزی

شمارهٔ ۱۲۸ - خاطر وقاد : خاطری دارم چنان وقاد وتیز و تند رو

شمارهٔ ۱۲۹ - غله : ای آنکه بنزد عقل فاضلتر

شمارهٔ ۱۳۰ - رسم : خواجه محترم ربیب الدین

شمارهٔ ۱۳۱ - دعا و ثنا : ای بر میان چرخ کمر از وفای تو

شمارهٔ ۱۳۲ - هجو گفتن : مراخود نیست عادت هجو گفتن

شمارهٔ ۱۳۳ - شیشه می : برف آمد و راه ما ببستست

شمارهٔ ۱۳۴ - فراق : عالم الاسرار آگاهست آن کز قدرتش

شمارهٔ ۱۳۵ - موی سپید : هر چه موی سپید بینی تو

شمارهٔ ۱۳۶ - هجای روا : اگر در شعر من زین پس یکی بیت هجا گفتم

شمارهٔ ۱۳۷ - مدیح : اگر مدیحت گویم نیابم از تو عطا

شمارهٔ ۱۳۸ - شادی و غم : هر شادی و غم که هست اندر دهر

شمارهٔ ۱۳۹ - مزبله دیو : تا کی ایدل تو درین مزبله دیو زحرص

شمارهٔ ۱۴۰ - کبر و غرور : آن شنیدستی که نمرود از مقام افتخار

شمارهٔ ۱۴۱ - دوری : بخدائی که پس از طاعت او

شمارهٔ ۱۴۲ - پایداری : خداوندا چنین گفتست حاسد

شمارهٔ ۱۴۳ - نام نکو : اندر این عهد که قحط کرمست

شمارهٔ ۱۴۴ - سوم چه فرمائی : بزرگوارا در انتظار بخشش تو

شمارهٔ ۱۴۵ - نکبت جهان : اگر شلواربند مادر تو

شمارهٔ ۱۴۶ - وفا : چیست از نیکوئی که نیست ترا

شمارهٔ ۱۴۷ - ابر کمانگیر : زهی ابری که شرق و غرب عالم

شمارهٔ ۱۴۸ - بیچاره آدمی : دی هر که دید سلطنت و کار و بار تو

شمارهٔ ۱۴۹ - مرگ و سوگ : از مرگ تو نشست بهر گوشه ماتمی

شمارهٔ ۱۵۰ - در جواب رشیدالدین وطواط : خدایگان افاضل رشید دولت و دین

شمارهٔ ۱۵۱ - یک دل – بادودل : دو یار اربیک جای میداشتی

شمارهٔ ۱۵۲ - دل گشا : دل گشائی چو قبا درپوشی

شمارهٔ ۱ - تقاضای کاه

که خواستم از تو زابلهی من

گفتی که رهیم نیست اینجا

ته تو نه رهی تو نه کاهت

ای عشوه فروش باده پیما

انبار و رهی چه حاجت ای خر

از مطبخ خاص خود بفرما

شمارهٔ ۲ - آفتاب راد نیست

من عجب دارم همی از شاعران

تا چرا گویند راد است آفتاب

گرد صحرا سال و مه گردد همی

تا کجا در یابد او یک قطره آب

برخورد آن آب و آنگه میدهد

تشنگان را ریشخندی از سراب

باز بر خوانش بقرضه از نجوم

میستاند زر و سیم بی حساب

آب او زانگونه باشد خشک نم

نان او زین گونه باشد تنگیاب

با چنین وصفی که من کردم ازو

راد میخوانند او را از چه باب؟

شمارهٔ ۳ - لغز شمشیر

چیست آن آتش با گونه آب

سربسر پر در و لولوی خوشاب

گوهرش ریخته بر صفحه سر

همچو بر روی زمرد سیماب

از نمایش گهر و رنگش راست

همچو بر آب زلالست حباب

از چه این آب فنا را سبب است

چون حیات همه کس هست از آب

شمارهٔ ۴ - شکایت از دوری

هست سوگندم بنام آنکه هست

پیش علمش ذره همچون آفتاب

وانکه بی الهام ارشادش خرد

باز نشناسد خطا را از صواب

کز فراق حضرتت من بنده را

نیست پروای خور و امکان خواب

بی رکاب اشرفت هستم چنانک

ماهیی بر خشک یا شکر در آب

شمارهٔ ۵ - کمال الدین محمود

دوستی دی سخنی خوش میگفت

دوستی کو بسخن استادست

که کمال الدین محمود الحق

پسری سخت کریم ورادست

در وی انصاف بسی معنی هاست

که خدا در دگران ننهادست

چیست آخر سبب حرمانش

که ازین قوم بدستش بادست

در وی و سیرت او عیبی نیست

یا بر او خود ز فلک بیدادست

گفتم ای خواجه خبر نیست ترا؟

کاین خلل خود ز کجا افتادست

اندر آن شخص دو عیبست بزرگ

هنری دارد و مردم زادست

شمارهٔ ۶ - نکوهش فرستنده شراب بد

ای کریمی که دام منت را

کرم و بخشش تو دانه ماست

بهمه وقت چون فرو مانیم

کف زربار تو خزانه ماست

گر بخدمت همیرود تقصیر

عفو و حلمست کان بهانه ماست

از تو ما را شکایتیست لطیف

وان نه از تست از زمانه ماست

آنچه می بود کم فرستادی

که همه شهر پر فسانه ماست

لایق بخشش تو نیست ولی

در خور ریش ابلهانه ماست

اگر آنرا شراب شاید خواند

چاه ما پس شرابخانه ماست

شمارهٔ ۷ - اشتیاق بلقای دوست

بخدای قدیم و قادر و حی

که جز او حی جاودانی نیست

که مرا بی لقای مخدومان

هیچ حظی زرندگانی نیست

شمارهٔ ۸ - نیز هم

بخدائی که هر که بنده اوست

در دو عالم حقیقت آزادست

کاصفهان بی حضور مخدومان

اصفهان نیست وحشت آبادست

شمارهٔ ۹ - مدحت بی‌نعمت

از من اکنون هرکسی را آرزوی مدحتست

رایگان بی‌آنکه بر من هیچ کس را نعمتیست

این قدر یارب ندانند آنچه ایشان می‌کنند

خامشی در حق ایشان بهترینم مدحتیست

راستی با این تفضل‌ها و این انعام‌ها

هر کرا هجوی نگفتم بر وی از من منتیست

شمارهٔ ۱۰ - ذم عجب و کبر

با چنین کوتهی و مختصری

از تو این کبر و عجب بوالعجبیست

وجبی نیستی و پنداری

کز سرت تا بآسمان وجبیست

شمارهٔ ۱۱ - تواضع

بر چو من بنده گر قیامی کرد

آنکه مطلق جهان مستوفاست

من بدین مکرمت بزرگ شدم

وز بلندی قدر او بنکاست

نکته دیگرست اینجا خرد

که بدان نکته آن قیام رواست

من بقد حقیر یأجوجم

بمن از بهر آن جهان برخاست

شمارهٔ ۱۲ - تکذیب حاسدان

بخدائی که رازهای ضمیر

پیش علمش برهنه و فاشست

لطف او را درین نشیمن خاک

آب زراد و باد فراشست

کانچه گفتند حاسدان بغرض

نقش سیمرغ و کلک نقاشست

شمارهٔ ۱۳ - شوق حضور

بخدائی که علم واسع او

پاک از هر چه شبهتی و شکیست

که مرا بی حضور خدمت تو

زندگانی و مرگ هر دو یکیست

شمارهٔ ۱۴ - شکایت از حرمان

ایا صدری که خورشید فلک را

به پیش رای تو بر خاک خدست

بدست ظلم از عد تو بندست

بپیش فتنه از حزم تو سدست

سخای تو فزون ازابر و بحرست

عطای تو برون از حصر وعدست

عجب نبود که بخشی و نبخشی

که دریا نیز هم با جزر و مدست

ز بخت خود نه از جود تو بینم

اگر این التماسم مستردست

ز جودت خواستم چیزی محقر

که دانستم که آن معنی معدست

بجهد من نشد آن هم میسر

که نز جدست قسمت ها زجدست

معاذالله که کس در خاطر آرد

که در طبع تو هرگز منع وردست

ولیکن تا همه مردم بدانند

که حرمان من اینجا تا چه حدست

شمارهٔ ۱۵ - شکوه از درد چشم

ای بلبلی که وقت ترنم ز نغمه ات

سطح محیط گنبد پیروزه پرصداست

لفظت شکر فروش و ضمیرت گهرفشان

کلک تو نقشبند و بیان تو دلگشاست

آن بکر معنی تو که حامل بنکته هاست

وان نکته غریب که باروح آشناست

چتر سیاه کلک ترا زیبد از چه زانک

بر ملک نظم دهر بانصاف پادشاست

الفاظ فایق تو چو عقل ملایکست

وانفاس رایق تو چو ارواح انبیاست

در تو گه بیان بغلط اوفتاد عقل

گه گفت کاین علیست گهی گفت نه علاست

با ذوق لفظ توچه حلاوت که در نیست

با لطف طبع تو چه لطافت که در صباست

زان لفظ های عذب که از فیص ایزدست

وان رمزهای علم که موروث مصطفاست

نوبت سه میزنی که امیری تو در سخن

نی نی بپنج کن که جهان سخن تراست

گر کلک تست خازن علم تو طرفه نیست

بحرست و ماهی و زر خشگست و اژدهاست

محروم مانده ام ز فواید بدرد چشم

خود الحریص محروم در حق ماست راست

ز اندیده خونگریست که در مجلستو گوش

گفت این حظ منست بگو آن تو کجاست

گردیده بر دو خواست بصر سمع رشک برد

بنگر که سمع نیز بحرمان چه مبتلاست

زان در که گوش برد ز لفظ تو طفل چشم

دزدید از ودودانه وزوصد عقیله خاست

پوشیده اطلس از براکسون سمامه ام

آن اطلسی که آتشی ازرنک خون ماست

گرزانکه هندوان سوی زردی کنند میل

هندوی لعبتم زچه در لعلگون قباست

می در پیاله شد عنبی و ززجاجتش

در پرده به که محتسب دردش از قفاست

گر ریخت خون دیده و عیدت بدست وعد

صد دانه در بدادش یعنی که خونبهاست

طفل بصر در آبله گشتست شیرخوار

صدبار بیش خورد و تو گوئی که ناشتاست

گوید طبیب شیر همی ده دمادمش

وینش عجب ترست که میگوید امتلاست

در خون من شد آبله و من زابلهی

بردیده مینشانمش این خود چه توتیاست؟

گر طوطیم چو باز مرا دوخته دو چشم

اندر کریز مظلم و سمج سیه چراست

ور شاهباز معظم فضلم چو شبپرک

چشمم چرا ز شعشعه نور پس جداست

چشم بدست اینکه شد از مجلس تو دور؟

عین الکمال گشت که مصروف ازان لقاست؟

از لفظ همچو شکرت ار کردم احتراز

در درد چشم ترک حلاوت زاحتماست

تهدید کرده بود بکوری مرا طبیب

گفتا نعوذبالله بیرون شدن خطاست

در محفلت که شرع بدو چشم روشنست

کوری بدشمنان تو بگذاشتن رواست

بپذیر از من این نظم ار گوهر ار شبه

بر هر طرف که هست هم از حقه شماست

لایق بمدح تو نبود ترهات ما

وین خود مدیح نیست یکی عذر ماجراست

شمارهٔ ۱۶ - تقاضای رسم

ای کریمی که در جهان کرم

کس چو تو صدر بنده پرور نیست

مثل طبع تو هیچ دریا نی

همچو رای تو هیچ اختر نیست

بکرم یک دو لفظ من بشنو

ورچه وقت صداع چاکر نیست

پار تشریف بنده فرمودی

که ازان خلعتی نکو تر نیست

آنچنان جبه و دستاری

که نظیرش بمصر و ششتر نیست

خود نکوئی چرا نپوشیدست

خود نپرسی چراش بر سر نیست

بگرو کرده ام که بی برگم

وز تو پوشیده حال مضطر نیست

موسم رسم بنده رفت و هنوز

هیچ از رسم او میسر نیست

هست ماهی که مدحتت خواندم

که ازان به بکار دفتر نیست

هیچ ترویج هم نمی بینم

آه ترسم که بنده در خور نیست

گز ز بهر قصیده بود عطا

این هم از آن قصیده کمتر نیست

مکن ایصدر بنده را بنواز

که مرا راه جز بدین در نیست

زر بده گر نمیدهی دستار

جو و گندم بده اگر زر نیست

یا قضیم خری بفرمایش

گرچه در پایگاه تو خر نیست

هر چه شاید بده که در خوردست

کرنه گر هست مطلقا ور نیست

پس بترکش بگویم و بروم

که مرا هیچ وجه باور نیست

این سخن بین که چون رکیک آمد

زانکه کرنه بطبع من در نیست

آنچه گفتم برون ز طبع منست

تا نگوئی سخن مخمر نیست

شمارهٔ ۱۷ - تقاضا

خداوندا کمینه چاکر تو

کت اندر بندگی یکروی و یکتاست

ز خدمت یکدو روز اردورماندست

مگو سرگشته نا پای برجاست

بخاک پای تو کان نیست تقصیر

نه نیز او را ملال از خدمتت خاست

بلی زین معنی او را یک غرض هست

بگوید گر تقضی ور تقاضاست

شمارهٔ ۱۸ - تقاضا

ای کریمی که در جهان کرم

بخشش بی ریات عادت و خوست

میزبانی است تازه روی گفت

که همه پشت گرمی من ازوست

پشتم از خدمتت دوتاست چرا

رشتهای امید من یکتوست

لیکن از جان و تن همیکاهم

از بسی طعنه های دشمن و دوست

بخدا و رسول و کعبه اگر

این تقاضا ز بهر کهنه ونوست

بعد ازان ده قصیده غرا

این تقاضا بدین صفت نه نکوست

خود همه بادگیر این گفته

نه گل آید برون زباد از پوست؟

شمارهٔ ۱۹ - هنر و حرمان

هر که را از هنر نصیبی هست

دان که بر قدر آنش حرمانیست

وان کش از روزگار حظی هست

دان که در خورد آنش نقصانیست

شمارهٔ ۲۰ - فرق میان دشمن و دوست

ای صدر دوست پرور دشمن نواز راد

لفظی شنو که ان همه مغزست و پوست نیست

این دشمنان و دوست بیک جای داشتن

گر گویدت کسی که طریقی نکوست نیست

فرقی بکن ازانکه ترا دوست بود و هست

با آنکه دیت دشمن و امروز دوست نیست

شمارهٔ ۲۱ - وجود حاضر و غایب

بدان خدای که ذات مقدس او را

حدوث و کثرت و امثال این معایب نیست

که گرز حضرت تو بنده غایبست بتن

بدل ز حضرت تو هیچگونه غایب نیست

شمارهٔ ۲۲ - پیام بیار

سلام من برسان ای نسیم باد صبا

بدان دیار که آنجا مقام یار منست

نیازمندی من عرضه ده بحضرت یار

چنانکه لایق این عهد استوار منست

و گر ملول نگردد بگویش آهسته

که در فراق رخت زیستن نه کار منست

شمارهٔ ۲۳ - خوش بودن با ناخوشی

بخدائی که قدرتش بر صنع

هیچ محتاج آب و آتش نیست

که مراگر چه ناخوشی با من

بی جمال تو زیستن خوش نیست

شمارهٔ ۲۴ - قناعت

تا حصه قناعت گشتست ملک من

وا رسته ام زعشوه دو نان پیچ پیچ

هستم حیات در همه عالم بآبروی

زانرو که هیچ را نستایم بقصد هیچ

شمارهٔ ۲۵ - مرد از عقل محترم است

ای کریمی که پشت چرخ فلک

پیش تو سال و مه بخم باشد

اوحد الدین جهان فضل و کرم

کت دل و دست کان و یم باشد

بخت سرویست پیش درگه تو

که بصد دست و یکقدم باشد

می ببیند ضمیر روشن تو

هر چه در پرده عدم باشد

هر کجا جست باد انصافت

عدل کسری همه ستم باشد

هر که اندر حریم حرمت تست

از بد چرخ در حرم باشد

نرود بر ضمیر اشرف تو

هر چه از جنس لا و لم باشد

کمترین بخششیت گنج بود

کمترین چاکریت جم باشد

بنده را آرزوی آن آمد

که هم از جمع آن خدم باشد

مدتی رفت تا برین درگه

با فلک روز و شب بهم باشد

چون من و چرخ خواجه تاشانیم

بر من از وی چرا ستم باشد

هر که موسوم خدمتی نبود

او نه از جمله خدم باشد

غرض بنده خدمتست نه چیز

که بجاه تو چیز هم باشد

منگر اندر حداثت سنش

چون بر او از خرد رقم باشد

سال در مرد معتبر نبود

مرد از عقل محترم باشد

چونکه باشد هلال روزافزون

گر بود خرد جای ذم باشد؟

مایه کارها جوانی دان

مایه دارم ازان چه غم باشد

بچه بط اگر چه باشد خرد

آب در یاش تا قدم باشد

بنعم گر سری بجنبانی

نعم تو مرا نعم باشد

جرم خورشید را اگر سنگی

لعل گردد ازان چه کم باشد

رنج اهل قلم بفضل و هنر

از پی چون تو محتشم باشد

چون در ایام تو بود ضایع

پس چه امید در قلم باشد

حال اینست خود همی فرمای

هر چه آن لایق کرم باشد

بکرم گیر دست اهل قلم

گر بدینار یادرم باشد

شمارهٔ ۲۶ - پیری

وقت است دلا اگر بترسی

گر آدمی از عدم بترسد

اینک بدمید صبح پیری

و اختر ز سپیده دم بترسد

چون تهمت مرگ هست بر تو

میترس که متهم بترسد

ای طبل تهی حرام کم خور

تا طبل کم از شکم بترسد

گر در حرمی مباش ایمن

بس صید که در حرم بترسد

طبع ار چه بمال تشنه باشد

زافزون شدن درم بترسد

معذور بود بنزد عاقل

مستسقی ار از ورم بترسد

هر کس که نترسد او زمحشر

در محشر لجرم بترسد

از مرگ همی نترسی ای شیر

از وی نه تو روستم بترسد

از مرگ ترا چه باک باشد

مرگ از چو تو محتشم بترسد

گیرم که ز گور می نترسی

خود شیر ز گور کم بترسد

شوخی مکن و بترس از آتش

کز آتش شیر هم بترسد

شمارهٔ ۲۷ - موی سپید

موی سپید چیست ندانی زبان مرگ

زیرا که هر که دید ز خود ناامید شد

دی از زبان حال همیگفت با دلم

چیزی که جان ز ترس چو از باد بید شد

گفتا که برگ مرگ بساز ارنخفته

تا چند گویمت که زبانم سفید شد

اوحدالدین توئی آنکس که ملوک

از تو جز لطف کفایت نکنند

آن تنجنج بسخنهات کنند

که در اخبار و حکایت نکنند

بلبلان وقت گل از شاخ درخت

جز ثنای تو روایت نکنند

نه ز تقصیرست ار حق ترا

دوستان تو رعایت نکنند

آری آن از عدم توفیق است

از سر عقل و درایت نکنند

دوستان را چو نخواهید آزرد

جرم تا کرده خیانت نکنند

ورچه صد جرم کنند از سر عفو

شکر گویند و شکایت نکنند

چون نباشد گنه از حد بیرون

گله بیرون ز نهایت نکنند

شمارهٔ ۲۸ - خرابی بن و خلل سقف

هر که را شد فراخ سفره زیر

دانکه بر چشم او پدید آید

اصل دیوار چون خراب شود

خلل از سقف خانه بنماید

شمارهٔ ۲۹ - پوزش و سپاس

دوش عقلم که نیست گفت ای آن

کت خرد عمر بی وفا گوید

تو که در وجود تاشه فضل

از کرم مدح تو گدا گوید

دولتست ار نه ریشخند که او

شعر گویدت وز ابتدا گوید

آنکه گر قدر او برآرد سر

قاب قوسینش مرحبا گوید

وانکه وقت رویت و فکرت

با دلش غیب ماجری گوید

وانکه در پرده چون سخن راند

شیوه رمز انبیا گوید

کلک او وقت معجز الفاظ

سخن از موسی و عصا گوید

قدرش از برتری سخن با چرخ

همچو با چاه مرتضی گوید

هر کجا لفظ عذب اوست کسی

زاب حیوان و کیمیا گوید؟

هر کجا بوی خلق او آید

کس حدیث گل و صبا گوید؟

قاف با قدرتست نقطه قاف

قافیه بهر تو چرا گوید

بحر چون خطبه شمر خواند

شمس کی مدحت سها گوید

رو دعای نکو بخدمت بر

بل کت احسنت برملا گوید

گفتم الحق صواب فرمودی

مثل تو خود کجا خطا گوید

لیک با لفظ گوهر افشانش

خاطر ما سخن کجا گوید

او همی طبع را دهد جلوه

نه همه از برای ما گوید

از سر فضل و از تفضل خویش

نه بپاداش ماجرا گوید

سخن اندر مقابل این شعر

جان گویا کجاست تا گوید

مگر آن گفته باز گوید هم

همچنان کز هوا صبا گوید

بلبلی زاغ را نوائی گفت

زاغ چون صوت آن نوا گوید

شمس لعلی بخاره بخشید

بکدامش بیان ثنا گوید

ماه از آفتاب گیرد نور

بچه دل شرح آن ضیا گوید

پادشاهی بسگ دهد طوقی

سگ کجا شکر پادشا گوید

آنکه از نکته اش بیابد روح

از خرافات ما چه وا گوید

بر دعا اقتصار باید کرد

که دعا به چو بی ریا گوید

شمارهٔ ۳۰ - شیشه آب

قدری می صاف کهنی خواسته بودم

زانکسکه اگر راست بگویم نه کسی بود

امروز فرستاد یکی شیشه آبم

چونانکه بهر قطره او در مگسی بود

از زنگ تو گفتی ز دل او نسبی داشت

وز گند تو گفتی زدهانش نفسی بود

چون دیدم ازینگونه پشیمان شدم الحق

دانستم کان خارج و بد ملتمسی بود

گفتم که بدو باز برو عذر بخواهش

گو خواهش دوشینه ماهم هوسی بود

آخر من بی آب نه در بادیه بودم

اینقدر بهر حال مرا دسترسی بود

آن از پی مستیم همی بایست ار نه

ما را بچه خانه ازان جنس بسی بود

شمارهٔ ۳۱ - قاروره بیمار

پاره‌می بخواستم ز نجیب

زان می ناب کز زبیب برند

روز دیگر غلامَکش آورد

پاره‌می که از نجیب برند

شیشه خرد بود و آبی زرد

گنده‌تر زانکه از قضیب برند

گفتی آن زن به مزد بیمارست

کآب چونین بر طبیب برند

شمارهٔ ۳۲ - آب بجای می

ای بزرگی که پایه قدرت

اولش غایت کمال بود

آفتاب سعادتت آن نیست

کش پس استوار زوال بود

زین تحیت پس از دعا و ثنا

غرض بنده یک سوال بود

بارها با خواص خود گفتی

دست تحقیق چون جمال بود

پس ز بهر یکی قرابه می

که مرا بر تو رسم سال بود

چون پس از انتظار یکساله

آب بدهی مرا چه حال بود؟

تا ندیدم من آن ندانستم

کاب هرگز چنان زلال بود

هر که زینگونه می دهد بکسی

راستی جای قاف و دال بود

تو نفرموده من این دانم

کز تو این موصلت محال بود

یا غرض این بدست تا باری

بهمه مذهبی حلال بود

شمارهٔ ۳۳ - اشتیاق

بخدائی که چنبر گردون

حلقه میم ملک او آمد

برسولی که مصحف و تنزیل

بدل پاک او فرو آمد

که اگر بی شما مرا در چشم

هیچ نیکوئیی نکو آمد

شمارهٔ ۳۴ - ذم زاد بوم

چند گوئی مرا که مذمومست

هر که او ذم زاد بوم کند

آنکه از اصفهان بود محروم

چون تواند که ذم روم کند؟

شمارهٔ ۳۵ - طالع

نه بکوشش درست روزی خلق

یا بجد و بجهد دادستند

از تکاپوی رزق نفزاید

ورچه هر کس دران فتادستند

مانده بی برگ و بار سرو و چنار

ورچه صد دست برگشادستند

باز نرگس فکنده سر در پیش

تاج زر بر سرش نهادستند

تا بدانی که طالعست همه

هر کسی را بدانچه دادستند

شمارهٔ ۳۶ - تکیه بدنیا

کسی کودل درین محنت سرابست

تو چونان دان که او رائی ندارد

ترا زین خاکدان گردی نخیزد؟

که او در غدر همتائی ندارد

مکن تکیه برین گل مهره کو نیز

درین میدان سر و پائی ندارد

ازان که گه بلرزد تا بدانی

که او هم پای برجائی ندارد

شمارهٔ ۳۷ - آدمی و دنیا

آدمی زینجا نخواهد برد هیچ

گر سکندر گردد و قارون شود

در جهان دیدی که چون آمد نخست

همچنان کامد چنان بیرون شود

شمارهٔ ۳۸ - تهنیت عید

ای لقای تو عید اهل کرم

عید اضحی ترا همایون باد

گوش این چرخ از مناقب تو

چون صدف پرز در مکنون باد

رایت قدر تو چو همت تو

از خم هفت چرخ بیرون باد

دست خصمت بتیغ گشته قلم

پشت او از شکستگی نون باد

چرخ اگر جز بحکم تو گردد

از شفق تیغ صبح گلگون باد

فیض دست تو همچو قطره ابر

سبب رزق ربع مسکون باد

هر که او برخلاف تو دم زد

ور بود مشگ غرقه در خون باد

ریش او زیر دست موسی به

مال او پایمال قارون باد

طبع من گاه شغل مدحت تو

همچو لفظ تو پاک و موزون باد

گردش چرخ و سیر اختر او

جمله و بر وفق رای میمون باد

از قضا نامزد بفرمانت

بره چرخ و گاو گردون باد

همه روزیت عید باد و همه

خوشتر و بهترت از اکنون باد

شمارهٔ ۳۹ - زاده سپاهان

ای که همای کرم طبع تو

عالم در سایه پر پرورد

بهر نثار قدمت آفتاب

در دل کان گوهر و زر پرورد

مردمک دیده شرعی ازان

عقلت در دیده سر پرورد

کر زچه خوانند صد فراازانک

لفظ تو نشنیده گهر پرورد

با خوشی لفظ تو طرفی نی است

تا بچه امید شکر پرورد

والله اگر مادر فضل و هنر

مثل تو یکشخص دگر پرورد

رسم قدر داری در تربیت

کان پدر این نیز پسر پرورد

چون تو کنی تربیت از شرم تو

شاخ سرافکنده ثمر پرورد

سایه فکن بر من حیران که شاخ

از نظر چشمه خور پرورد

جز تو مرا در همه عالم کسی

بالله والله اگر پرورد

مثل توئی تربیت من کند

قرصه خورشید قمر پرورد

زاد مراد خاک سپاهان ولیک

خوی ندارد که پسر پرورد

گرچه شرر زاید ز آتش همی

نیست بر آتش که شرر پرورد

خصم من ار گوید صدر جهان

مردم را بهر هنر پرورد

نز هنر ذره بود کافتاب

دایم در ظل نظر پرورد

آهوی آنکس چکند کو چو مشک

مدح تو در خون جگر پرورد

فیض کف تست که طبعم چنین

لفظ و معانی خوش و تر پرورد

گل همه زان دارد این رنگ و بوی

کش نفس باد سحر پرورد

قدر من از مدح تو افزون شود

ماه ز تأثیر سفر پرورد

عقل اگر مدح چو تو سروری

در من بی قدر و خطر پرورد

دور نباشد ز خرد کافتاب

لعل اندر حجر حجر پرورد

چرخ زمن عمر بر شوت ستد

بر طمع بوک و مگر پرورد

رفت جوانی و نپرورد هیچ

بعد خزان شاخ چه بر پرورد

ور بقضا فایت باز آورد

گیر کز این پس چقدر پرورد

تا که درین مهد بتحریک باد

نامیه را شیر قدر پرورد

بادی در غنچه عصمت که چرخ

از گلت افروخته تر پرورد

فرخت اینعید که گردون عدوت

از پی قربان تو بر پرورد

شمارهٔ ۴۰ - جواب مجدالدین همگر

یک قطعه سوی بنده فرستاد مجددین

کان را بصد قصیده نشاید جواب کرد

معنی روشن وی و الفاظ عذب وی

آنکرده با سخن که بسنگ آفتاب کرد

خط شریف او بنکوئی چوآن نگار

کاندر بهار تازه بصحرا سحاب کرد

تشویر خوردم الحق و چونان خجل شدم

کز شرم خاطرم رخ از و در نقاب کرد

طبعم بطعنه گفت که برخیز و شرم دار

کس سنگ را معارض در خوشاب کرد؟

از روی حسب حال بگفت این سه چاربیت

پس توبه کرد طبعم و رای صواب کرد

گلگونه نشاط چه رنگ آورد بگوی

زیرا که از خجالت طبعم چو آب کرد

شمارهٔ ۴۱ - سپاس

ای بزرگی که ز شیرین سخنت

عقل از جام نکت می نوشید

بهتر از مدح تو کس ننویسد

خوشتر از لفظ تو کس ننیوشید

چاکر از دوری درگاه تو صدر

هم بجانت که ز جان بخروشید

مانعی هست مر او را در پیش

که بسی از پی دفعش کوشید

آسمان کرد نثار اختر خویش

چون رهی خلعت خاصت پوشید

گوهر مدح تو اندردل داشت

کز مسامش همه بیرون جوشید

شمارهٔ ۴۲ - عذر تقصیر خدمت

ای کریمی که همای نظرت

بر ولی تو همایون آمد

از پی شرم سخای تو حباب

چون عرق بر رخ جیحون آمد

قبه هفتم با رفعت خویش

پیش قدر تو چو هامون آمد

چرخ در خون عدویت شد ازان

صبح با جامه پر خون آمد

بنده گر کرد بخدمت تقصیر

تا نگوئی تو که بس دون آمد

مانعی بود مر او را ظاهر

بشنو این عذر که موزون آمد

چاکرت چون ز قبول کرمت

لایق حضرت میمون آمد

سربرافراشت بگردون شرف

وینخبر چونسوی گردون آمد

خواست حالی که نثاری سازد

ورچه زان قدر من افزون آمد

همه بر بنده فشاند اختر خویش

وین نثاریست که اکنون آمد

همه پروین و نبات النعش است

که زاشکال دگرگون آمد

نه خطا گفتم به زین باید

این خطا در سخنم چون آمد

طبع من کز گهر مدحت تو

صدف لؤلؤ مکنون آمد

در جهاداشت در او در که ازان

هر یکی مایه قارون آمد

چون ز مدح تو براندیشیدم

بعضی از پوست به بیرون آمد

سر تو سبز و دلت خرم باد

که رخ بخت تو گلگون آمد

شمارهٔ ۴۳ - این قطعه از دیگری است در مدح جمال الدین

شعر مخدوم من جمال الدین

که چو گل بردم سحر گه بود

آنکه از ضبط یک دقیقه آن

عقل و ادراک نیک گمره بود

لفظ و معنیش چونگل دوروی

خوش و نغز و تر و موجه بود

معنی روشنش ز خط سیاه

صورت یوسف از دل چه بود

یا شبی بد بروز آبستن

یا کلف گشته برقع مه بود

عقل و جان بود از متانت و لطف

کز همه عیبها منزه بود

معنی آن چو موی و زاندیشه

خاطر مستمع مرفه بود

چون بخادم رسید خدمت را

صد کمر بسته همچو خر گه بود

خواندم آنرا وزان فضای همه

پر ز احسنت و پر زخه خه بود

مر ثنایش بصد زبان گفتند

وانچه گفتند هر یکی ده بود

لیکن از دامن معانی آن

دست ادراک بنده کوته بود

کردم آنرا جواب والله اگر

جانم از نیم حرفش آگه بود

نو عروسی چو ماه در جلوه

لیک مشاطه وی اکمه بود

حال این گفته و روایت من

راست طوطی و قل هوالله بود

این نه مدحست حسب حالست این

تا نگوئی که مردک ابله بود

شمارهٔ ۴۴ - جواب مجیر بیلقانی

هجو میگوئی ای مجیرک هان

تا ترا زین هجا بجان چه رسد

در صفاهان زبان نهادی باش

تا سرت را ازین زبان چه رسد

چند گوئی که در دقایق طبع

خاطر اهل اصفهان چه رسد

... در ... گنجه و تفلیس

تا بشروان و بیلقان چه رسد

... در ریش خواجه خاقانی

تا بتو خام غلتبان چه رسد

شمارهٔ ۴۵ - آری شود ولیک بخون جگر شود

ایخسروی که هر که کند بندگی تو

هم تاج بخش گردد و هم تاجور شود

هر دم ببندگی تو این خیمه کبود

چون خر گه ایستاده و بسته کمر شود

جان خرد ز خلق تو مشگ تبت برد

کام سخن زنام تو تنگ شکر شود

بر طوطی سخن چو هما سایه فکن

تا همچو باز چتر تو گردون سپر شود

ملک تو از میامن دین پروری تو

والله که کارنامه فتح و ظفر شود

گردون ضمان همیکند از عدل شاملت

کایام تو موافق عدل عمر شود

این اعتقاد خوب تو در حق اهل علم

میخ و طناب مملکت بحر و بر شود

مشاطه عروس بیان گشت و صف شاه

تا جان بوحنیفه ازو جلوه گر شود

از عطف مادرانه شاهم توقع است

کو دایه نوازش این بی پدر شود

تا این نهال نو زده ناگه ثمر دهد

تا این هلال نو شده آخر قمر شود

وز دولت تو کارک این سوخته جگر

با دشمنان خام طمع پخته تر شود

در حق این ضعیف خطا نیست ظن شاه

گر رای انورش پی فضل و هنر شود

هر روبهی که در حرم شاه راه یافت

از فرشاه در دهن شیر نر شود

خورشید لطف شاه چو پرتو همیزند

خاکی که مستعد قبولست زر شود

هر قطره کابر تربیتش رشح میکند

بر گردن ثنای تو عقد گهر شود

با اینهمه تراکم غم خوشدلست اگر

در ظل رحمت ملک دادگر شود

دلتنگ غنچه را چه شکرخندها بود

گر در حمایت دم باد سحر شود

با آْفتاب چرخ چراغ افکند بنور

گر از قبول شاه محل نظر شود

هر موی بر تنم بدعا صد زبان شدست

تا با غریم شکر مگر سر بسر شود

بر شد ز چرخ قدر من از التفات شاه

این سعدکی مساعد هر مختصر شود

چون من بعمرها سمنی بشکفد بباغ

چون من بسالها گهری نامور شود

تا مادر زمانه بزاید چو من پسر

ای بس که چرخ سرزده زیر و بر شود

بس دیده ستاره که از شب بدرجهد

بس جان صبح کز تن عالم بدر شود

گویند صبر کن که شود خون ز صبر مشک

آری شود ولیک بخون جگر شود

قطره بلی گهر شود اندر دل صدف

لیکن بشرط آنکه صدف کور و کر شود

تا سیر هفت مهره تابان رسد بپای

تا دور هفت حقه گردون بسر شود

بادا خروش کوس تو در گوش روزگار

چونانکه شرق و غرب جهانرا خبر شود

شمارهٔ ۴۶ - غم خان و مان

تا کی غم خان و مان و فرزند

چند انده نان و جامه تا چند

چندانکه درین جهانی ای شیخ

بر خویش گری و بر جهان خند

شمارهٔ ۴۷ - خوان از خون

خوان میفکند کنون مسلمانان

آن خواجه که سگ بر او شرف آرد

خوانی که ز خون آدمی باشد

افطار بدان کسی روا دارد؟

خود کس نرود و گر رود آنجا

دربانش و پرده دار نگذارد

خوانی چه کنی که میزبان او را

هر لقمه هزار بار بشمارد

آن سفره نحس مردریگش بین

کش پیش شدن کسی نمی یارد

وان قرص حقیر چون هلال صوم

کش گرسنگی ز لب همی بارد

شمارهٔ ۴۸ - کیفر مجیرالدین بیلقانی در هجای اصفهان

زاول که نفس ناطقه را از شعاع عقل

ایزد به لطف خویش و به رحمت بیافرید

پستان خویش در دهن شاعران نهاد

تا هر کسی به قدر فصاحت همی مکید

وز بهر اینکه دیرتر آمد مجیردین

شیرش نمانده بود پس اندر دهانْش رید

شمارهٔ ۴۹ - صائم الدهر

صائم الدهر اسبکی دارم

که بده روز روزه نگشاید

روز چون یوز خسته میخسبد

شب چو سگ پاس درهمی پاید

در رکوعست سال و مه لیکن

گه گهی در سجود افزاید

پاره کاه آرزو کردست

مدتی رفت و بر نمی آید

روز عیدست و هر کسی لابد

بطعامی دهان بیالاید

گر تفضل کند خداوندم

پاره کاه و جوش فرماید

ورنه رخصت دهد که اندر شرع

روزه عید داشتن شاید

شمارهٔ ۵۰ - خطاب بصدرالدین

ایا صدری که چرخ پیر چون تو

جوانی در همه معنی نیارد

فلک در خدمتت خم می پذیرد

جهان در طاعتت جان می سپارد

سپهر امروز در دیوان جودت

خراج کان و دریا می گذارد

مدیحت جبرئیل از بهر تعویذ

بکلک تیر بر شهپر نگارد

فلک با اینهمه خود رائی او

خلاف رای تو جستن نیارد

به پیش عفو تو خشم تو باید

که تا پیشانی شیران بخارد

شمارهٔ ۵۱ - مولانا ترازوست

مرا گویند مولانا ترازویی‌ست کز عدلش

نه میل این یکی دارد نه قصد آن دگر دارد

درین شک نیست کو همچون ترازویی‌ست زین معنی

که میلش سوی آن باشد که او زر بیشتر دارد

شمارهٔ ۵۲ - ترهات

دوستی در سمر کتابی داشت

پیش من صفحه ازان میخواند

که فلان شخص در فلان تاریخ

بیکی بیت بدره ها بفشاند

وان دگر پادشه بیک نکته

فاضلی را فراز تخت نشاند

گفتم ایخواجه ترهاتست این

این سخن بر زبان نباید راند

آخر آن قوم عادیان بودند

که خود از نسلشان یکی بنماند؟

شمارهٔ ۵۳ - عشوه و تمویه

از منت شرم نیامد که پس از چندین مدح

وعده های تو همه عشوه و تمویه بود

مردریگی که مرا خواهی دادن بدو سال

چند محتاج بترویح و بتوجیه بود

من خجل میشوم از هر که بخواند شعرم

تا ازان خواندنش آسایش و ترفیه بود

که چو از اول بر خواند که فی السعد الدین

تا بآخر همه نیز و وله فیه بود

وانگهی زیبد کز خلعت و از بخشش تو

کیسه من تهی و خانه من تیه بود

رایگان مدح تو بر گفتن نز عقل بود

ورچه مدح تو چو تسبیح و چو تنزیه بود

هر چه در مدح تو گویند بدین همت وجود

همچو در حق خدا گفتن تشبیه بود

هان نمیگویم از عهده آن بیرون آی

کاینچنین بیتک ها از پی تنبیه بود

شمارهٔ ۵۴ - فضل خواجه

ترا فضل بر دیگری بیش ازین نیست

که تو میدهی چیز و او می ستاند

چوندهی و نستاند آن فضل برخاست

تو اوئی و او تو چه رجحان بماند؟

طمع چون بریده شد از خیر خواجه

زنش غر که خود را کم از خواجه داند

شمارهٔ ۵۵ - عاقل

چرا باید که عاقل بهر روزی

بر هر ناسزا پرواز گیرد

ز شرکست اینکه مردم از پی رزق

کسی را با خدا انباز گیرد

چه ترسی زانکه خشنودی و خشمش

نه جان بخشد نه روزی باز گیرد

شمارهٔ ۵۶ - خامه و خط

ای ز خورشید رای روشن تو

جوهر عقل کرده استمداد

وی ز نوک سیاه خامه تو

برده جان عطارد استعداد

خط تو و استقامت الفش

ارم مطلقست و ذات عماد

لب و دندان و چشم حورالعین

گه زسین تو زاد و گاه از صاد

شمارهٔ ۵۷ - خدمت رکن الدین

بخاک پای رکن الدین اگر چه

مرا پیوسته او بی برگ دارد

که عیشی کان نه اندر خدمت اوست

بذوق عقل طعم مرگ دارد

شمارهٔ ۵۸ - قسم بمعبود

بمعبود بیچون که چون گفت کن

ز کتم عدم جان زمین بوس کرد

که بی طلعت تو درین چندگاه

همی بخت بد بر من افسوس کرد

دل ار شادیی داشت تلبیس بود

لب ار خنده کرد ناموس کرد

شمارهٔ ۵۹ - تشریف

نشوم من ز تو خرسند بتحسینی و بس

که گر احسنت نگوئی تو چو تو صد گویند

تو مرا لایق این خدمت تشریفی ده

زانکه تحسین تهی ام دگران خود گویند

شمارهٔ ۶۰ - برد نشابوری

بیکی برد اشارت کردم

سوی آنکس که چنونبود راد

دست بربر زد و پذرفت بطبع

آنچنان کز کرمش گشتم شاد

مدتی رفت و نکرد آنچه شنود

که مرا گشته فراموش ازیاد

گفت از معدنش آرند مگر

کاروان آمد و هم نفرستاد

من نیشابوری ازو خواسته ام

مگرم او یمنی خواهد داد

شمارهٔ ۶۱ - جبه و دستار

جُبّه و دستار افزونی که من در خدمتت

بارها بفروختم این بار می‌باید خرید

رسم تشریف از میان برداشتی تا لاجرم

نیست ما را جبه و دستار می‌باید خرید

خلعت خاص تو خواهم وین زمان خواهم بده

یا بفرما زرّ اگر ناچار می‌باید خرید

شمارهٔ ۶۲ - اسراف مکن

اسراف مکن ببذل مالت

کز سیم و زرت نمیگزیرد

نی بیزرت ایچ حکم باشد

نی بی درمت کسی پذیرد

هر کونه بقدر خود کند خرج

زودش غم نیستی بگیرد

کاتش که فشاند زر باسراف

از گرسنگی همی بمیرد

شمارهٔ ۶۳ - ذکر خیر بعد از مرگ

تا زنده ایم بر من و تو گفتگو کنند

از بعد ما حدیث من و تو نکو کنند

چون روزگار کش همه کس ذم همیکند

وانگه چو در گذشت همه یاد او کنند

شمارهٔ ۶۴ - مجدالدین

خداوندا تو آنشخصیکه چشم چرخ فیروزه

نبیند در هزاران دور اگر چون تو بشر جوید

سپهر مجد و بحر علم و کان جود مجدالدین

که عقل کل زرای روشن تو راهبر جوید

بوقت بزم تو کان از کف رادت امان خواهد

بروزرزم تو نصرت زشمشیرت ظفر جوید

ز بهر مدحت تو تیر گردون کلک پیراید

ز بهر خدمت تو چرخ چون جوزا کمر جوید

زلطفت بلبل دلها همیشه میزند دستان

ز نطقت طوطی جانها همه ساله شکر جوید

بوقت عزم تو گردون برد از طبع تو سرعت

بگاه حزم تو خورشید از رایت نظر جوید

جز از تو کیست در گیتی که او قدر هنر داند

جز از تو کیست در عالم که او اهل هنر جوید

چو من مدحتسرائی کو که دارد چون تو ممدوجی

چو تو گوهرشناسی کو که مثل من گهر جوید

مرا تشریف فرمودی ولیکن دون قدر من

مرا کس اینقدر بخشد ز تو کس اینقدر جوید؟

هم از فرط سخایت دان اگر این بنده مخلص

همی زین پایه کوراست خود را بیشتر جوید

هر آنکس کو بمدح تو دهان بگشاد همچون گل

عجب نبود اگر حالی چو نرگس تاج زر جوید

کسی کو چون تو مخدومی بدست آورد در عالم

هم از دون همتی باشد گر از وی ما حضر جوید

کسی کود کرد غواصی بدریائی پر از گوهر

ز کوته دیدگی باشد که خرج مختصر جوید

من از تو نام گیرم زانکه ماه از مهر افزاید

من از تو بوی جویم زانکه گل رنگ از قمر جوید

تو کان جودی و ناچار رسم کان چنین باشد

که چون زر بیشتر بخشد طمع زو بیشتر جوید

نباشد خام طبعی زارزوی عقل نزدیکت

گر از دریا گهر خواهد ور از خورشید زر جوید

بمان در دولت جاوید و سرسبزی بکام دل

همی تا چرخ فیروزه برین عالم گذر جوید

شمارهٔ ۶۵ - دوری

بدانخدای که بی گرد موکب امرش

غبار صبح برین سبز طاق ننشیند

همای سلطنت او چو بال بگشاید

بر آشیانه این نه رواق ننشیند

سوی معارج عرشش سفر نداند عقل

گر از هدایت او بر براق ننشیند

که نیم ساعت دوری ز حضرت عالیت

مرا برابر ملک عراق ننشیند

شمارهٔ ۶۶ - وظیفه

شاعری را اگر دهی دشنام

بر تو آنرا وظیفه پندارد

ور قفائی خورد ز تو بمثل

سر سال آن قفا طمع دارد

بر امید وظایف مردم

شب نباشد که روز نشمارد

هر کرا راه و رسم این باشد

بر تو مرسوم خویش بگذارد؟

شمارهٔ ۶۷ - شیخ ابوعامر

خسروا زاصطبل تو کو معمور باد

وارث اعمار اسبان شیخ ابوعامر رسید

مرکب میمون آدم دام توفیقه که هست

یادگار نوح پیغمبر که در کشتی کشید

گفت با اسب قدیم آخر که تو باری بگو

تا مبارک مقدمت در دور عالم کی چمید

گفت چون بسیار گفتی هیچ دانی من کیم

آن نخستین جانور کایزد تعالی آفرید

شمارهٔ ۶۸ - دروغ

الله الله مگرد گرد دروغ

ورچه در گردن تو یوغ بود

نکند هیچ خوب و زشت بقا

گرش بنیاد بر دروغ بود

صبح کاذب اگر چه بفروزد

مدتی اندکش فروغ بود

شمارهٔ ۶۹ - صبر

دوستی گفت صبر کن زیراک

صبر کار تو خوب زود کند

آب رفته بجوی باز آرد

کارها به از آنچه بود کند

گفتم ار آب رفته باز آید

ماهی مرده را چه سود کند؟

شمارهٔ ۷۰ - اسبک

دعاگو اسکبی دارد که هر روز

ز عشق کاه تا شب میخروشد

غزل میخوانم و در وی نگیرد

دو بیتی نیز کمتر می نیوشد

توقع دارد از انعام مخدوم

که بر وی توبواری کاه پوشد

و گر که نیست در اصطبل معمور

درین همسایه شخصی میفروشد

شمارهٔ ۷۱ - شوق

بخدائی که رخت عزت او

در سرای کهن نمی گنجد

وز عدم ذره بی اجازت او

در خم کاف کن نمی گنجد

کانچه اندر ضمیر شوق منست

در دهان سخن نمی گنجد

شمارهٔ ۷۲ - مقتدایان شهر

خواجگان را نگر برای خدا

کاندر این شهر مقتدایانند

همه عامی و آنکه از پی فضل

لاف پیما و ژاژ خایانند

هر یکی در ولایت و ده خویش

کفش دزد و کله ربایانند

خشک مغزان ولیک تردامن

تیره رویان و خیره رایانند

چه ستایش کنم گروهی را

که همه خویشتن ستایانند

خر سواران بکار اشتر دل

ریش کاوان ریش کایانند

بسکه شان چارپای کردستند

لاجرم جمله چارپایانند

همه چون اره تیز دندانند

همه چون تیشه سر گرایانند

آب رنگان آتشین طبعند

باد دستان خاک پایانند

لقمه نزد جملمه فاضلتر

زانکه در شرع رهنمایانند

همه از هیچ کمترند ارچه

از تکبر همه خدایانند

ای دریغا که ضایعند ازانک

نقشبندان و دلگشایانند

من از اینان چه طرف بربندم

که همه همچو من گدایانند

تیز در ریششان بخرواران

ورچه ام جمله آشنایانند

شمارهٔ ۷۳ - سهل ممتنع

برای دست تو رای کرم چو سهل آمد

چرا ببخت من این سهل ممتنع گردد

چو فرصتست غم کار من بخورزان پیش

که روزگار برین کار مطلع گردد

شمارهٔ ۷۴ - باد صبا

دم عیسی است مگر باد صبا

که دل مرده بدو زنده شود

گل چو بدعهدی و رعنائی کرد

دولتش زود پراکنده شود

شمارهٔ ۷۵ - شمسه نرگس

ای مُلک به‌دیدار تو چون باغ به‌گل شاد

عالم به‌وجود تو چو روح از جسد آباد

با رحمت تو دود سقر مروحهٔ روح

با هیبت تو نکهت صبح آذر حداد

از حزم تو پوشید زره قامت ماهی

وز جود تو زد موج گهر صفحهٔ فولاد

با شربت الطاف تو تحلیل پذیرد

بحران سموم از مدد گرمی مرداد

از نعمت تو شمسهٔ نرگس شده زرین

وز طیبت تو گنبد گل شاخهٔ شمشاد

منشی فلک اجری ارزاق نداند

تا نشنود از کلک تو پروانه انفاد

گر بگذرد از عدل تو بر بیشه نسیمی

هرگز نکند شیر بر آهو بچه بیداد

رنجی که به‌هر وقت صداع تو نمودی

این بار به‌عذر آمد و در پای تو افتاد

بر درگه عالیت جهان همچو وشاقی

بر پای بمانده‌ست که هرگز منشیناد

شمارهٔ ۷۶ - خدایگان شریعت

خدایگان شریعت علاء دین رسول

رسول عزم تو از باد تیز تر گذرد

سپهر پیر باین نیلگون قبا که بود

بدرگه تو رهی وار با کمر گذرد

اگر همای جلال تو بال بگشاید

ازین صحیفه سیمین چو تیر برگذرد

ز عشق گرد سمند سپهر جولانت

چو سیل حادثه بر روضه بصر گذرد

ز لفظ عذب تو چندان ملک حکایت کرد

که تا بحشر جهان بر سر شکر گذرد

بهر دیار که خشم تو کار زار کند

زمانه بر سر خونابه جگر گذرد

جهان در آرزوی کسب کیمیای شرف

بخاک ساحت فرخنده ات بسر گذرد

گشاد تیر ترا دهر ناوکی پرداخت

که گر بخواهی ازین نیلگون سپر گذرد

مگر سموم بلا بر گرفت خاک درت

کزین سرای باندیشه مختصر گذرد

مگر که بحر بخاک در تو نزدیکست

که روزگار از و دست پر گهر گذرد

خجسته رای منیر ترا چه کم گردد

که از گناه یکی تیره روی در گذرد

شمارهٔ ۷۷ - ذم زاد بوم

چند گوئی مرا که مذمومست

هر که او ذم زاد بوم کند

آنکه از اصفهان بود محروم

چون تواند که ذم روم کند

شمارهٔ ۷۸ - مغز معنی

چون ز مدح تو بر اندیشیدم

مغزی از پوست ببیرون آمد

سر تو سبز و دلت خرم باد

که رخ بخت تو گلگون آمد

شمارهٔ ۷۹ - انقلاب اصفهان

دیدی تو اصفهانرا آنشهر خلد پیکر

آن سدره مقدس آن عدن روح پرور

آن بارگاه ملت وان تختگاه دولت

آن روی هفت عالم وانچشم هفت کشور

هر کوچه جویباری محکم بمهر عصمت

هر خانه سایه سایه با یکدگر مجاور

از غایت سخاوت زردار او تهی دست

وزمایه قناعت درویش او توانگر

اکنون ببین در آنخلد طوبی بیخ کنده

ولدان مو بریده حوران کشته شوهر

شهری چو چشم خوبان آراسته بمردم

خالی شده ز مردم حالی چو چشم عبهر

همچون صباح کاذب خطی ولی مبتر

همچون سراب شوره حظی ولی مزور

لطف خدای دیدی اکنون سیاستش بین

انواع لطف دیدی آثار قهربنگر

مشک از عنابچین در شد قار همچو کافور

لؤلؤ ز غصه در بحر شد قیر همچو عنبر

نحل اربداندی این ممکن که گردد از سهم

شهد شچو شحم حنظل مومشچو سنگمرمر

آتش پرست را گو برگیر نار و زنار

کایدر نماند اصلا نه مسجد و نه منبر

بنگر بدین عجایب طوفان و کوه جودی

دجال و مهد مهدی غرقاب و بیت مشعر

شمارهٔ ۸۰ - خوان خواجه

خواهی که نزد خواجه قبولی بود ترا

منشین بخوان او برو از نان او مخور

ور چند گویدت تبکلف که نان بخور

فرمانبر آنچه گفت و بفرمان اومخور

زنهار خورولیک مخور نانش زینهار

وزنان طفل و بیوه بخور زان اومخور

خوانش چو خون حرام بود گرد آن مگرد

نانش چوجان عزیزست از جان او مخور

از گوشتش همی چش وازنان اومچش

از خون او همیخور و از خوان او مخور

شمارهٔ ۸۱ - نان تهی و نام نکو

گفتم بجوانی که بعالم در

من مرد ندیدستم از و بهتر

چون می نکنی خدمت مخدومی

کت گردد کار از همه سو بهتر

گفتا که بسی کرده ام اندیشه

نان تهی و نام نکو بهتر

شمارهٔ ۸۲ - پاس راز

بخدائی که علم واسع او

از سرایر جدا نشد هرگز

کان سخن کامد از تو در گوشم

با زبان آشنا شد هرگز

شمارهٔ ۸۳ - شهر پر آشوب

این چه شهریست سراسر آشوب

وین چه قومند سراسر تلبیس

با چنین شهر سقی الله دوزخ

با چنین قوم عفا الله ابلیس

شمارهٔ ۸۴ - مجیرالدین بیلقانی در مدح جمال الدین گفته

قسم بواهب عقلی که پیش رای قدیم

یکیست چشمه خورشید و سایه عنقاش

همیشود بیکی امر او چو سایه بچاه

در آبگون قفس این آفتاب آتش پاش

که هست طبع جمال آفتاب تأثیری

که پیرویست کم از سایه گنبد خضراش

مرا چو سایه سیه روی کرد و خانه نشین

بنثر نثره صفت طبع آفتاب آساش

جهان بدست زبان آفتاب وار گشاد

ازان فتاد معانی چو سایه اندرپاش

کشد بزیر غمم همچو سایه زیر قدم

زرشگ آنکه نشست آفتاب بر بالاش

جهان دوا زدمش برد اگر نه بگرفتی

بسان سایه و خورشید دق و استسقاش

شکست گوهر دریا و باد ابر نشاند

بشعر چون گهر و طبع پاک چون دریاش

سپید مهره طبعش چنان دمید چنان

که رخنه خواست شد این سبز حقه از آواش

بلطف اگر ید بیضا بدو نماید صبح

بشکل شام گرفتست بی گمان سوداش

دلم زعقده غم چون میان بیت گشاد

چو بستم از زبر دل قصیده غراش

بسا که طره حورا دهد ز غیب بهشت

بکلک سرزده مانند طره حوراش

بچشم مردم ازان گشت همچو مردم چشم

که در سواد توان یافتن ید بیضاش

نه لایقست باو مدح من که در خور نیست

کلاه گوشه نرگس بچشم نابیناش

ثنای او چو مرا شد علاج جان نژند

دعاش گویم و دانم که واجبست دعاش

سیه سپیدی دوران قصیده بادا

که او بود بهمه حال مقطع و مبداش

شمارهٔ ۸۵

ای آفتاب برج سیادت روا مدار

گر بر مثال جاه تو انجم شود نقط

آگه شود زمانه زاسرار لوح غیب

گر قوت بیان تو ماند برین نمط

آنجا که کلک مدح تو خواهد مسیر عقل

از شاخ سدره دست عطارد کند مقط

یک نکته استماع کن از عقل خرده دان

دانسته که عقل مصون باشد از غلط

چون مشک کیسوی تو بکافور شد بدل

زین پس مگیر دامن خوبان مشک خط

شمارهٔ ۸۶ - بحث علمی

اختلاف اهل علم از روی دانش رحمتست

زان که کفر از حجت ایشان شدست اندر گُریغ

یک مثل گویم درین معنی که روشن گرددت

همچو نور از جرم خورشید و چو برق از روی تیغ

تیغ کوه و تیغ خورشید آن قوی این روشن است

لاجرم خون لعل گردد در میان هر دو تیغ

شمارهٔ ۸۷ - شهر اصفهان

نیست شهری چو شهر اصفاهان

بحقیقت ز شهرهای عراق

که ببینی درو خساست و بخل

که نیابی درو دروغ و نفاق

خواجگانی بنام و ننگ درو

هر یکی حاکمی علی الاطلاق

همه را خواجگی باستعداد

همه را سروری باستحقاق

هم دهنده همه ولی دشنام

هم خورنده همه ولیک اطلاق

شمارهٔ ۸۸ - شهر گنجه

چو شهر گنجه اندر کل آفاق

ندیدستم حقیقت در جهان خاک

که رنگ خلد و بوی مشک دارد

گلابش آب باشد زعفران خاک

چنان مطرب هوائی دارد الحق

که رقص آید در او در هر زمان خاک

شمارهٔ ۸۹ - بنده نوازی

حقتعالی اندرین دنیای دون

بندگان نیک را بنواخت نیک

من خود از نیکان نیم باری مرا

میتواند داشت زین بهتر ولیک

شمارهٔ ۹۰ - مرگ

آه ازین دور چرخ و گوش افلاک

آه ازین اختران کجرو نا پاک

عبرت ازین روزگار و چرخ نگیری

تا بسواری چه چا بکند و چه چالاک

ابلق ایام بر تو پی سپرد گرم

چون سرت آویخته هزار بفتراک

صبح چو کوتاه عمر آمد ازینروی

هر نفس از دست چرخ جامه کند چاک

از پی کم عمریست اینکه بدینحال

لاله جگر سوختست و نرگس غمناک

کس نبرد جان بدر ز گردش ایام

کس نبرد سر برون ز چنبر افلاک

مرگ بفرسایدت اگر چه بزرگی

زانکه از و هم نرست سید لولاک

می نکند مرگ قصد جان تو! زنهار

دست اجل کی رسد بجان تو! حاشاک

این فلک بی هنر نگر که شب و روز

روی زمین میکند ز اهل هنر پاک

گر شکم آدمی ز خاک شود سیر

چون نشود سیر زادمی شکم خاک

شمارهٔ ۹۱ - راست گوئی

مرد باید که راستگو باشد

ور ببارد بلا بر او چوتگرگ

نام مردی بر او دروغ بود

کش نباشد براست گفتن برگ

راستی را تو اعتدالی دان

که از و شاخ خشک گیرد برگ

سخن راست گومترس که راست

نبرد روزی و نیارد مرگ

شمارهٔ ۹۲ - غفلت

چند گویی که عیش نیست به کام

چند گویی که کار نیست به برگ

تا کی اندوه جبه و دستار

مرگ ای خواجه غافلی از مرگ

شمارهٔ ۹۳ - فتلق سعددین

آفتاب مطلع اقبال قتلق سعد دین

ای بنور رای روشن کرده اسرار ازل

بر فراز بام قدرت هندوی چوبک زنست

پاسبان قلعه هفتم که خوانندش ز حل

چون بپرواز اندر آمد خامه سر سبز تو

تیغ طوطی رنگرا پرواز دادند از عمل

تیغ هندی گوهر تو خون بدخواهان بریخت

آسمان گفتا زهی لالایک میر اجل

آسمان از دور حلم ساکنت رادیدو گفت

دور بادا آفت چشم بد از نعم البدل

حاسدان درگهت را عقل شیطان میشمرد

مهتر فکرت ندا کردش که لابلهم اضل

دی در انوقتیکه آن سلطانسیم اندود چرخ

چونگفت میکرد خود را در زرافشانی مثل

هاتفی گفت ازورای چرخ در گوش دلم

کای ضمیرت مشکلات سرگردون کرده حل

آنکه گریکشعله در گردون فکندی خشم او

پوستین از شدت گرما برون کردی حمل

حاسدانش را که هستند از در صد پوستین

هر دم آسیبی رسد زین عالم رو به حیل

آسمان عزا ازینپس عزم آن میداشتم

تا براندازم طریق مدحت و رسم غزل

لیکن از بهر مدیح خاطر افروز تو باز

لفظ من در باب شیرینی سبق برداز عسل

خاک بادا اعتقادم گر زابنای زمان

هیچکس بیتی تواند گفت زینسان بیخلل

شمارهٔ ۹۴ - تقاضای کاه

ای کریمی که هست گاه کرم

دل و دست تو کان و دریابم

من گرانی نکرده ام هرگز

وز پی نان نبرده ام آبم

گر اشارت شود بکمتر چیز

مثلا کاه پاره یابم

شمارهٔ ۹۵ - دوری از خدمت

بخدائی که فیض رحمت او

کرد از بند حرص آزادم

که من از خدمت چو تو مخدوم

تا به ناکام دور افتادم

نه دو دیده بخواب دربستم

نه دهن را بخنده بگشادم

شمارهٔ ۹۶ - انتظار

دخل عمرم خرج شد در انتظار

گرچه من بر صبر کردن قادرم

بیش ازین دانم که تاب صبر نیست

فی المثل گر خود ادیب صابرم

شمارهٔ ۹۷ - قهرمان شریعت

بخدای ار چهار بالش شرع

حاکمی چون تو دیده در عالم

قهرمان شریعت و ملت

یا سر کلک تست یا خاتم

شمارهٔ ۹۸ - عدل

خسروا عدل کن همیشه ازانک

خوب نبود ز شهر یاران ظلم

ظلم شاهان هلاک دهر بود

نیست خرد از بزرگواران ظلم

ظلم بگذار ازانکه برباید

تاج از فرق تاجداران ظلم

هست نقصان عمر و آفت دین

ملخ کشت و منع باران ظلم

عدل تو هم اثر ندارد اگر

تو کنی عدل و پیشکاران ظلم

عدل فرمای و ظلم کن باری

که بود رای خاکساران ظلم

زانکه یک ظلم و صد هزاران عدل

به که یک عدل و صد هزاران ظلم

شمارهٔ ۹۹ - بزرگی در اصل

هر که در اصلش بزرگی بوده است

آن ازو هرگز نگردد هیچ کم

پیل کو جز خدمت شاهی نکرد

چون ز آسیب فنا گردد عدم

زاستخوان او اگر پیلی کنی

خدمت شاهی کند او نیز هم

شمارهٔ ۱۰۰ - دو خواجه تاش

من بنده و اسب هر دو امروز

بر درگه تو دو خواجه تاشیم

در گرسنگی بصبر کردن

ما هر دو درین دیار فاشیم

قدری جو اگر دهی باسبم

ما نیز طفیل اسب باشیم

ور گندم باره دهی نیز

در دیده چرخ خاک پاشیم

شمارهٔ ۱۰۱ - یخ بندی طبع

مرا ایزد تعالی خاطری داد

که دایم با فلک بودی عتابم

بمعنی دادن بکر آنچنان بود

که با او کان معنی بدخطابم

بهر وقتی کزاو کردم سؤالی

نهاده بود صد معنی جوابم

کنون از بخل ممدوحان ممسک

غلط بینم همی با او حسابم

چنان پذرفت رنگ بخل کزوی

بصد اندیشه یک معنی نیابم

زدم سردی این مشتی بخیلان

چنین یخ بندشد طبع چوآبم

در ابر بخل و بی آبی نهان شد

دریغا خاطر چون آفتابم

شمارهٔ ۱۰۲ - خواجه غافل

خواجه را دیدی تو تا بنشست بر دیوان ملک

خود خبر داری که من از غصه‌اش چو نمی‌زِیَم؟

او میان دست و آنگه بر سر او من به پای

او ز من غافل ولیکن من از او غافل نِیَم

آرزو می‌آیدم روزی که او در منصبش

می‌کند توقیع و من بریعتمد ذالک رِیَم

شمارهٔ ۱۰۳ - سوزیان

خشمت آمد که من ترا گفتم

که ترا عاشقم خطا گفتم

شاید ارخون شود دلم تامن

با تو ناگفتنی چرا گفتم

من ز دست زبان برنج درم

سوزیان بین که تا ترا گفتم

گفتی از عشق جان نخواهیبرد

من خود این با تو بارها گفتم

شمارهٔ ۱۰۴ - دوری

بخدائی که عقل کلی را

بر درش سر بر آستان دیدم

از پی وصف حضرت عزش

دهن نطق بی زبان دیدم

که من از دوری تو دور از تو

بی تکلف هلاک جان دیدم

در دل از اشتیاق خدمت تو

شعله ها تا بآسمان دیدم

غیبت تو نه آن اثرها کرد

که توان گفت مثل آن دیدم

دوستانرا که پیش طلعت تو

دسته دسته زمان زمان دیدم

هست ماهی خدای میداند

که اگر از یکی نشان دیدم

بود ذات تو همچو آینه

کاندران روی دوستان دیدم

بیتو تاریک شد جهان بر من

که برویت همه جهان دیدم

شمارهٔ ۱۰۵ - خلعت خاص

ای بزرگی که دست نعمت تو

هست بر نام نیک سر پوشم

تو پسندی که من درین حضرت

همه کرباس مختصر پوشم

چه بهانه نهم سخای ترا

که ازین گونه جامه در پوشم

غم من جز تو کس نخواهد خورد

گر همه سال آستر پوشم

گفتم از خدمتت چو قوس قزح

حله بالای یکدگر پوشم

کی گمان بودم اینکه همچون ابر

آب نبتی شو دز بر پوشم

آرزو میکند تنم که در او

خلعت خاص تو مگر پوشم

میتوانم بزر خرید ولیک

نه چنان بایدم که در پوشم؟

زشت باشد که من سراسر عمر

پیش تو جامه بزر پوشم

تو بده ورنه زان دیگر کس

بخدا و رسول اگر پوشم

شمارهٔ ۱۰۶ - نان به زر

گفتم چو بسته‌ام کمرِ بندگیِ تو

بهر میانِ خویش ز جوزا کمر خرم

در خاطرم نبود که بر خوان دولتت

نان آنگهی خورم که به خونِ جگر خرم

لایق شناسی از کرم خود که بر درت

من جان به رایگان دهم و نان به زر خرم

شمارهٔ ۱۰۷ - یکباره بکش

نه ترا رای که در من نگری

نه مرا زهره که در تو نگرم

خود بیکباره بکش تا برهیم

من زدست تو تو از درد سرم

شمارهٔ ۱۰۸ - در بسته

گفتند دی مرا که بر خواجه میروی

گفتم چو راه یابم آنجا بسر روم

لیکن چو در ببندد و ندهد جواب کس

من ساعتی بباشم و جای دگر روم

در بسته دارداوی و من از چند کوچکم

هم نیستم چنانکه ز سوراخ در روم

من همچو آفتاب ز پرده بنگذرم

نه چون قضای بد ز دربسته در روم

شمارهٔ ۱۰۹ - ترک هجا

اگر من فی المثل در هجو کوشم

بنزد عقل کی معذور باشم

کسی کم هجو باید گفتن آخر

زاول خود ازان کس دور باشم

نگردد سفله رنجور از شنیدنش

من از گفتن چرا رنجور باشم؟

شمارهٔ ۱۱۰ - نفاق و بخل

نفاق و بخل در اهل سپاهان

چنان چون تشنگی در ریگ دیدم

بزرگ و خردشان دیدم وزایشان

وفا در سگ کرم در دیگ دیدم

شمارهٔ ۱۱۱ - پیری

در آینه تا نگاه کردم

یک موی سفید خویش دیدم

زاندیشه ضعف و بیم پیری

در آینه نیز ننگریدم

امروز بشانه در ازان موی

دیدم دو سه تار و برطپیدم

شاید که خورم غم جوانی

کز پیری خود خبر رسیدم

زایینه معاینه بدیدم

وزشانه بصد زبان شنیدم

شمارهٔ ۱۱۲ - مردم سپاهان در زمان پیش

سگ به از مردم سپاهانست

بوفاق و وفا و پویه و دم

آنچنان مدخلان دون همت

همه از عالم مروت گم

همه درنده پوستین چون سگ

همه مردم گزای چون کژدم

زن و فرزندشان و یکجو زر

دل و جانشان و یکدرم گندم

این چه بخلست و این چه امساکست

هم عقی الله سگی مردم قم

بچه بتوان شناخت خر زایشان

بدرازی گوش و گردی سم

بس دریغ آیدم چنین شهری

بگروهی همه چو در دی خم

مردمی اندرو مجوی ازانک

همه چیزی دراوست جز مردم

شمارهٔ ۱۱۳ - حرمت پدر و مادر

بشنو از من نصیحتی که ترا

کار هر دو جهان شود بنظام

بد نخواهی که باشدت هرگز

بد مکن خاصه با اولوالارحام

حق مادر نگاهدار و بترس

زایزد ذوالجلال و الاکرام

کانکه با مادر و پدر بد کرد

نبود جز همیشه دشمن کام

سنگ را از دوگانه فرزندست

آهن و آبگینه هر دو بنام

این یکی با پدر بحرمت زیست

راست چونانکه پیش خواجه غلام

نزند هیچ با پدر پهلو

نکند هیچ جز زدور سلام

ور بخشمش طپانچه بزند

بشکندش از نهیب هفت اندام

لاجرم از برای خدمت او

چون بحرمت همی نمود قیام

آب کاصل حیات ما آمد

که بدو زنده اند جمله انام

قسم میراث او شد از پدرش

هم ز آب زلال و هم زمدام

گاه بر دست ساقیی باشد

همچو سرو بلند و ماه تمام

کاه همبستر بنات الکرم

گاه همصحبت بنین کرام

گاه بردست شه بود پایش

گاه لب بر لبی نهد می فام

نام در نام مهتران پیوست

تا که گویند در مثل جم و جام

باز‌ آهن که خام طبعی کرد

راه دونان گرفت و خوی لئام

در پدر میکشد زبان هر وقت

با پدر جنگ باشدش مادام

پدر از دست او همی گه گاه

بغریبی فتد ز جای و مقام

زین سبب بچه بزاید ازو

تند و بی آب و تیزو بی آرام

آتشی اندرو زند که ازان

سوخته گردد ارچه باشد خام

هر چه کردست با پدر روزی

از پدر باز بیند او ناکام

تا ازین اعتبار گیرد عقل

تا بدانند این خواص و عوام

کانکه با بر و الدین آمد

هست با عیش خرم و پدرام

وانکه او مادر و پدر آزرد

آتش دوزخش بود فرجام

شمارهٔ ۱۱۴ - دل برده

بر نرگس تو رفتم بهزار لابه گفتم

دل برده بازپس ده که دل دگر ندارم

سوی زلف کرد اشارت که بجوی رخت هندو

مگر او ببرده باشد من ازین خبر ندارم

شمارهٔ ۱۱۵ - قطعه

خداوندا بدین حالت من از شکر و ثنا گفتن

نپردازم همی حقا که چیزی دیگر اندیشم

ندانم من که گر حاشا جهد بر دامنت بادی

مرا پروای آن باشد که یک معنی براندیشم

شمارهٔ ۱۱۶ - روزگار کرم

گذشت نوبت احسان و روزگار کرم

چه وقت می بکند باز روز کار کرم

که خون گرفت دل اشتیاق پیشه من

در اشتیاق بزرگی و انتظار کرم

غبار بخل زصحن زمین بچرخ رسید

کجاست آخر یک ابر سیل بار کرم

منیر طلعت او سوسن ریاض امل

بلند همت او سرو جویبار کرم

زهی بعرض کریم تو ابتهاج ثنا

زهی ز کف جواد تو افتخار کرم

شمارهٔ ۱۱۷ - عقل بیدار

بخدائی که مهر معرفتش

کرد توفیق عقل بیدارم

برسولی که روز حشر امید

بخدا و شفاعتش دارم

که اگر من از انچه بیتو گذشت

یکنفس در حساب عمر آرم

شمارهٔ ۱۱۸ - قسم

بخدائی که بر خداوندان

فرض کردست بندگی کردن

که مرا مرگ خوشترست ازانک

اینچنین بیتو زندگی کردن

شمارهٔ ۱۱۹ - پادشاه شریعت

آیا پادشاه شریعت که هست

ز اوصاف تو قاصر افکار من

چو دشوار هرکس تو آسان کنی

که آسان کند کار دشوار من

چرا بهر تیمار هر بنده

معین ترا گردد آزار من

یقینست بر من که ناید کسی

جداگانه از بهر تیمار من

ز روی کرم بشنو این چند بیت

ز درد دل و جان بیمار من

پدیدست کاخر درین مملکت

چه نقصان کند وجه ادرار من

شمارهٔ ۱۲۰ - مشورت

یک نصیحت بشنو از من کاندران نبود غرض

چون کنی رای مهمی تجربت از پیش کن

طاعت فرمان حق بر، شفقتی بر خلق کن

در همه حال این دو معنی را شعار خویش کن

ور تو را دایم تواضع بود با خرد و بزرگ

منصبت گر بیشتر گشتست اکنون بیش کن

آب در حلق ضیعفان از کرم چون نوش ریز

موی بر اندام خصم از بیم همچون نیش کن

گر تکبر میکنی با خواجگان سفله کن

ور تواضع میکنی با مردم درویش کن

چون کسی دردِ دلی گوید تو را از حال خویش

گوش بر درد دل آن عاجز دلریش کن

معرفت از لفظ دینداران کامل عقل جوی

مشورت با رای نزدیکان دوراندیش کن

شمارهٔ ۱۲۱ - تعزل

ای حسن بسته برقمرت رنگ ارغوان

وایزد نهاده برشکرت شکل ناردان

برده بزیر عنبر تو یاسمین وثاق

کرده بگرد شکر تو طوطی آشیان

یکذره کردگار ترا چون نداد سنگ

پیکان غمزه را بچه برمیکنی فسان

گلها پدید گشت ز خاک و بهرگلی

در خاک میکنی بعوض عاشقی نهان

پرسی چگونه دل تو شادمانه هست؟

در عهد چو نتوئی دل و آنگاه شادمان؟

در باد بوی طره تو یافت چاکرت

بر باد از گزاف ندادست خان ومان

ترسم بتاکه فاش کند در اشک من

این راز عشق مانده بپنهان زهمگنان

نه نه که هر که جائی دری فشاند دهر

آنرا بجود صاحب عادل برد گمان

والانظام ملک و خداوند صدر دین

دستور ملک بخش و وزیر ملک نشان

آویزه ایست حلم وراکوه بیستون

فضل آیه ایست دست ورا بحربیکران

ای از سرشک حاسد جاه عریض تو

عالم فیروزه طیلسان

گردون نخست پایه و شعری دوم بود

آنرا که بر جناب تو آمد بنردبان

پیوسته نقشبند ز کلک تو مستفید

دایم صدف گشای زلعل تو ترجمان

قاصر زعزم نهضت تو جره سفید

عاجز زبیم صولت تو شرزه ژیان

ای اسم داده همنفس روح را سخن

وی نام کرده نایژه رزق را بنان

گرفی المثل چو تیغ زبان آهنین کنم

فرسوده گردم ارکنم اوصاف تو بیان

مستغنیست بنده باقبال تو ازانک

آبحیات شعر فرو شد برای نان

شمارهٔ ۱۲۲ - شکر تشریف

دوستی دی بر من آمده بود

دوستی بس ظریف و بس موزون

پیش بنهاد دفتر شعرم

کرد ازو نقدها همه بیرون

گفت آراستست دیوانت

بهمه نوع شعر گوناگون

بغزلهای همچو آب روان

بمدیح چو لؤلؤ مکنون

بمراثی و قطعه و تشبیب

وان دوبیتی که خود چگویم چون

شکر تشریف چون نمی بینم

باز گو شرح آن مرا اکنون

گفتم احسنت نیک فرمودی

زیر آهن هست نکته مضمون

من چو از کس نیافتم تشریف

شکر چون گویم ای ... نت ... بون

شمارهٔ ۱۲۳ - پوستین

پوستینی بخواستیم از تو

تا زمستان بسر بریم در آن

حرمت ما بر تو بود چنانک

حرمت پوستین بتابستان

بده ایخواجه پوستینم هین

پیشتر زانکه پوستینت هان

شمارهٔ ۱۲۴ - کام دل

چند گوئی که روز برنائی

دستی آخر بکام دل برزن

من بدین معطیان و مخدومان

که نیرزند دانه ارزن

دست چون برزنم بکامه دل

بچه دلگرمی آخر ای غرزن

شمارهٔ ۱۲۵ - تحفه

ای شده فر شکوه مسندت

هم جمال ملت و هم زین آن

بنده را دینیست بر انعام تو

چون بنگذارد سخایت دین آن

هر زمانم طعنه از دشمنیست

کم جگرخون میشود ازشین آن

من نمیگویم مرا یک بدره ده

یا مده هیچم ولی ما بین آن

تحفه آورده ام نزدیک تو

یا بهایش یا عوض یا عین آن

شمارهٔ ۱۲۶ - آل پیغمبر

کاشکی برخاستستی روز حشر

جمع گشتی باز این اجزای من

تا ببینم آل پیغمبر بکام

ورچه دوزخ بود خواهد جای من

شمارهٔ ۱۲۷ - خواهش کارد

یک کارد بخواستم ز تو روزی

گفتی بدهم تو آن بمن وا کن

بعد از سه چهار ماه دی گفتی

آن نیست برو سر سخن واکن

گر هجو کنی همی قلم گیرم

ورگوه همی خوری دهن واکن

این بد غرض تو تاکنم هجوت

سهلست تو جای نام زن واکن

شمارهٔ ۱۲۸ - خاطر وقاد

خاطری دارم چنان وقاد وتیز و تند رو

کز ضمیر غیب اگر خواهی ترا بدهد نشان

هر چه من در عمرها او را ودیعت داده ام

همچنان چون باز خواهم پیشم آرد در زمان

جزیکی چیزیست کالبته در آن منکر بود

وان یکی دانی چه باشد رازهای دوستان

شمارهٔ ۱۲۹ - غله

ای آنکه بنزد عقل فاضلتر

از آب حیات خاک پای تو

تشویر همی خورد بهشت الحق

از مجلس بزم دلگشای تو

بگشاده ملک زبان بمدح تو

بر بسته فلک میان برای تو

افلاک چو ذره ز قدر تو

خورشید چو شعله ز رای تو

هم باشد دون قدرت ار باشد

بر اوج نهم سپهر جای تو

خادم ز صداعها که می آرد

همچون خجلی است از لقای تو

این غله محقری که فرمودند

بهر رهی سخن سرای تو

فضلی بکن و ازان خشگم ده

تا بفزایم ز جان ثنای تو

کامروز هم جهان همی کوبند

چه خشک و چه تر در آسیای تو

شمارهٔ ۱۳۰ - رسم

خواجه محترم ربیب الدین

بامن آن بر و آن لطایف کو

رمضان بیست و هفتم است امشب

ای زنت روسبی قطایف کو

رسم ها بود بر تو خادم را

آخر آن رسم و آن وظایف کو

شمارهٔ ۱۳۱ - دعا و ثنا

ای بر میان چرخ کمر از وفای تو

وی بر زبان خلق دعا و ثنای تو

آراستست خطبه بفرخنده نام تو

وافروختست سکه بفر و بهای تو

انصاف نوبهار ز تاثیر عدل تست

تاثیر آفتاب ز تأیید رای تو

گردون ز روشنان کواکب همیکند

چتر شب سیاه مرصع برای تو

این نوبهار خرم و نوروز دلگشای

فرخنده باد بر تو و بر ما بقای تو

شمارهٔ ۱۳۲ - هجو گفتن

مراخود نیست عادت هجو گفتن

که کردستم طمع زین قوم کوتاه

معاذالله که من کس را کنم هجو

ز مدح گفته نیز استغفرالله

شمارهٔ ۱۳۳ - شیشه می

برف آمد و راه ما ببستست

بی می سردست تا بخانه

فضلی کن و اینزمان بفرما

یک شیشه می از شرابخانه

زان خم نه که پار داده بودی

کان بود ز چاه آب خانه

شمارهٔ ۱۳۴ - فراق

عالم الاسرار آگاهست آن کز قدرتش

در بهاران تازه دارد روی هر پژمرده

آنکه چون فیض سحاب لطف او قسمت کنند

کس دهان گل نیابد در چمن بی خرده

کز فراق طلعت میمون تو این بنده هست

مرده چون زنده یا زنده چون مرده

شمارهٔ ۱۳۵ - موی سپید

هر چه موی سپید بینی تو

دست در دامن بهانه زنی

برکنی گوئی این ز سودا بود

من ندانم که را همی شکنی

پنبه زاری شد آن بناگوشت

پنبه از گوش کی برون فکنی

بیش از این خار خویشتن ننهند

پیر گشتی برو چه ریش کنی

شمارهٔ ۱۳۶ - هجای روا

اگر در شعر من زین پس یکی بیت هجا گفتم

مرا معذور باید داشت چون آن بیت میخوانی

روا باشد هجای آنکه حق من کند ضایع

بخوان ان لایحب الله اگر قرآن همیدانی

شمارهٔ ۱۳۷ - مدیح

اگر مدیحت گویم نیابم از تو عطا

وگر نگویمت از من همی بیازاری

اگرت گویم بخل واگر نگویم خشم

چه عادتست که تو میرخواره زن داری

شمارهٔ ۱۳۸ - شادی و غم

هر شادی و غم که هست اندر دهر

بر زهره و بر زحل همی بندی

از زهره و از زحل چه برخیزد

چه بر ... این و ریش آن خندی

شمارهٔ ۱۳۹ - مزبله دیو

تا کی ایدل تو درین مزبله دیو زحرص

خویشتن را زره عقل و خرد گم بینی

برجهانی چه نهی دل که زبس آزونیاز

موج آفت را بر چرخ تلاطم بینی

چند ازین بیخردان خیره ملامت شنوی

چند ازین بیخبران هرزه تظلم بینی

زین خسان بی سببی چند مشقت یابی

زین خران بی غرضی چند تحکم بینی

در سرائی چه نهی رخت که در ساحت آن

فتنه را تا بلب گور تصادم بینی

اندرو بر علم رایت صبح صادق

صبح کاذب را پیوسته تقدم بینی

در وی از ساقی غم درد دمادم نوشی

بردل از بار شره زخم دمادم بینی

سرهر با هنری زیر پی بی خردی

پای هر بیخردی برسر انجم بینی

در وی از ذره خاشاکی دردی یابی

در وی از نیشتر پشه تألم بینی

ظاهر از نغمه قمری همه کو کو شنوی

حاصل از نوبت سلطان همه دم دم بینی

آنچنان فتنه دنیا مشوایدل که زحرص

خار پشتی را در کسوت قاقم بینی

هرکجا دانککی هست سنانیست براو

بعیان صورتش از خوشه گندم بینی

ژرف اگر درنگری بیشترین مردم عصر

سگ بیدم یابی یاخر بی سم بینی

دوستانرا همه چون نحل زافراط نفاق

نوشی و نیشی اندر دم وبردم بینی

مردمی میطلبی گرد جهان نیک برآی

بخدای اربجهان صورت مردم بینی

بازکن دیده عبرت نگر و معنی بین

تا همه خوک و سگ و گربه و کژدم بینی

خیز و از زاویه فقر قناعت اندوز

تا ز بی برگی انواع تنعم بینی

اندراو در دهن شیر سلامت یابی

وندر او دردل شمشیر ترحم بینی

شمع را بیجگر گرم زرفشان یابی

صبح را بی نفس سرد تبسم بینی

طوطیانرا همه از نطق شکرخایابی

بلبلانرا همه از شکر ترنم بینی

عاشقانرا همه با وجد اناالحق یابی

عاقلانرا همه درشکر سقاهم بینی

وز کریمانت چو حاجت بمهمی افتاد

بکفایت شده بی مطل و تلعثم بینی

چه کنی جمع زراززرنشود حرص تو کم

بیشتر تشنگی اندر دل قلزم بینی

منصبی را چکنی خواجه که از هر نااهل

گه تعرض کشی و گاه تزاحم بینی

گرچو خورشید چهارم فلکت اقطاعست

ز بر خویش زحل بررف هفتم بینی

از تواضع طلب ار برتریی میجوئی

کادمی نیست کش از نفخ تورم بینی

عادلی کو که بحق یاری مظلوم دهد

تا هم از محتسب شهر تظلم بینی

تو بشونقش امید از رخ آیینه دل

تا هم از خویشتن آنلحظه تبرم بینی

یادگیر این سخن ایمرد سخن پیشه زمن

که گر این فهم کنی عز تفهم بینی

شمارهٔ ۱۴۰ - کبر و غرور

آن شنیدستی که نمرود از مقام افتخار

می بسودی بر سر گردون کلاه سروری

باز کبر سلطنت گوش دلش را می نماند

کز خلیل الله شنیدی حجت پیغمبری

لاجرم دارای گیتی پشه را نصب کرد

تا دهد هر لحظه با او مصاف داوری

پشه چون بی اعتماد نیزه و عون سپر

یافت از تأیید حق بر کشتن او یاوری

قابض ارواح را فرمان رسید از کردگار

کای همای جان ستان در روضه نیلوفری

خیز تاجان هوس پرورده این خاکسار

از پی آرایش دوزخ سوی مالک بری

هیچ دانی آن به نمرود از چه معنی می‌رسد

با تو گویم گر مرا از اهل تهمت نشمری

ایزدش هر لحظه می‌فرمود تعذیبی دگر

تا چرا آورد بیرون رسم کرکس پروری

شمارهٔ ۱۴۱ - دوری

بخدائی که پس از طاعت او

نیست چون خدمت تو بندگیی

که مرا بیتوهمه جمع شدست

هر کجا بود پراکندگیی

بی تو از زندگی خود خجلم

ورچه خود نیست چنان زندگیی

شمارهٔ ۱۴۲ - پایداری

خداوندا چنین گفتست حاسد

که می‌باشد مرا جای دگر رای

به معبودی که مستغنی است ذاتش

ز خواب و خورد و فرزند و زن و جای

که گر تا ره به دهلیز تو دانم

نهم بر صحنه دیگر کسی پای

شمارهٔ ۱۴۳ - نام نکو

اندر این عهد که قحط کرمست

بنه از نام نکو انباری

صیت احسان ببهائی اندک

میفروشند بخر بسیاری

شمارهٔ ۱۴۴ - سوم چه فرمائی

بزرگوارا در انتظار بخشش تو

نمانده است مرا طاقت شکیبائی

سه چیز رسم بود شاعران طامع را

نخست مدح و دوم قطعه تقاضائی

اگر بداد سوم شکرا اگر نداد هجا

من آن دوگانه بگفتم سوم چه فرمائی

شمارهٔ ۱۴۵ - نکبت جهان

اگر شلواربند مادر تو

چو بند سفره تو بسته بودی،

نزایید آن جلب تو قلتبان را

جهان از نکبت تو رَسته بودی

شمارهٔ ۱۴۶ - وفا

چیست از نیکوئی که نیست ترا

ای دریغا گرت وفا بودی

وای بر عاشقان بیچاره

اگر این حسن را بقا بودی

شمارهٔ ۱۴۷ - ابر کمانگیر

زهی ابری که شرق و غرب عالم

ز راه دیده در لولو گرفتی

ز بهر تیر باران زمین را

کمان سام در بازو گرفتی

چو دست رکن دین خواهی که باشی؟

که در بخشش طریق او گرفتی

ده انگشت چو ده دریاست او را

تو از یک عشراین نیرو گرفتی

تو آن دست گهر باران او را

قیاس از خویشتن نیکو گرفتی

که او خندان دهد خلعت چنان نغز

که تو سنجاب ازو ده تو گرفتی

تو زین ده قطره کز دیده براندی

هزار آژنگ در ابرو گرفتی

ازینت ریشخندی میدهد برق

که از شرم آستین بررو گرفتی

بطعنه رعد میگوید که احسنت

نکو الحق جهان درکو گرفتی

شمارهٔ ۱۴۸ - بیچاره آدمی

دی هر که دید سلطنت و کار و بار تو

گفت از تعجب اینت ستمگاره آدمی

و امروز هر که عجز تو بیند بدینصفت

گوید همی بدرد که بیچاره آدمی

شمارهٔ ۱۴۹ - مرگ و سوگ

از مرگ تو نشست بهر گوشه ماتمی

وزسوگ تو بخاست زهر کلبه شیونی

زین سهمگین مصیبت وزین سهمناک مرگ

آتش فتاد دردل هر سنگ و آهنی

شمارهٔ ۱۵۰ - در جواب رشیدالدین وطواط

خدایگان افاضل رشید دولت و دین

جهان سروری و عالم هنرمندی

زبیم آنکه خداوند را ملال بود

دراز می نکنم شرح آرزومندی

ایا بلطف بفرزندیم پذیرفته

ببندگیم نبوده طمع که نپسندی

چه قدر و قیمت دارد رهی و مثل رهی

که یاد او کنی و خاطر اندروبندی

غریب نیست ز لطف تو گرتمام کنی

بنای بندگیم چون اساس افکندی

دل خلایق بر مهر خویش کردی جمع

نصیب فضلی کاندر جهان پراکندی

زاشتیاق تو بر من همه جهان گریند

چنانکه تو بهتر بر همه جهان خندی

ازین سپس بلقا کوش کاشتیاق رهی

ازان گذشت که یابد زنامه خرسندی

شمارهٔ ۱۵۱ - یک دل – بادودل

دو یار اربیک جای میداشتی

که یکدم یکی را بنگذاشتی

نه این ازتو آزرده بود و نه آن

نه جنگی میان بود و نه آشتی

نه زخم جفائی یکی یافتی

نه تخم عتابی یکی کاشتی

نباید که تو خویشتن را ازان

همی دوستی نیک پنداشتی

منافق توانی بدن ور نه پس

بیکدل دودل چون نگه داشتی؟

شمارهٔ ۱۵۲ - دل گشا

دل گشائی چو قبا درپوشی

جان ببندی چو دهن بگشائی

تو بر آیینه نهی صد منت

پس رخ خویش بدو بنمائی

غزلیات

شمارهٔ ۱ : مکن ایدوست کار من دریاب

شمارهٔ ۲ : آن رخ نگر کزومه گردون سپر شکست

شمارهٔ ۳ : برخیز که موسم تماشاست

شمارهٔ ۴ : جانا نظری فرما کز جان رمقی مانده‌ست

شمارهٔ ۵ : باز مارا هوس خوش پسری افتادست

شمارهٔ ۶ : نز هجر توأم بجان امانی هست

شمارهٔ ۷ : بخوبی هیچکس چون یار ما نیست

شمارهٔ ۸ : بس آه کم ز عشق تو از آسمان گذشت

شمارهٔ ۹ : بیش ازین طاقت هجرانم نیست

شمارهٔ ۱۰ : باز مرا عشق گریبان گرفت

شمارهٔ ۱۱ : بر من ز عشق دوست بنوعی قیامتست

شمارهٔ ۱۲ : ایندل که ببند زلف در بستست

شمارهٔ ۱۳ : عشق تو همچون قضا فرمانرواست

شمارهٔ ۱۴ : بنام ایزد جهان همچون بهشتست

شمارهٔ ۱۵ : هر وقت دلدار مرا با من خطابی دیگر است

شمارهٔ ۱۶ : عشقبازی با چو تو یاری خوشست

شمارهٔ ۱۷ : یک بار که لعل او سخن گفت

شمارهٔ ۱۸ : وصل تو چو عمر جاودانه است

شمارهٔ ۱۹ : خطت تا بر گل از عنبر نوشتست

شمارهٔ ۲۰ : دل درد تو در میان جان بستست

شمارهٔ ۲۱ : جانا غم فراق تو ما را چنان بسوخت

شمارهٔ ۲۲ : امروز بتم بطبع خود نیست

شمارهٔ ۲۳ : عشق را با دل من صد رازست

شمارهٔ ۲۴ : دوش آن صنم ز زانو سر برنمیگرفت

شمارهٔ ۲۵ : امروز چه بودش که ز من روی نهان داشت

شمارهٔ ۲۶ : چه عجب گر دلت زمن بگرفت

شمارهٔ ۲۷ : دل وصالت بشکیبائی یافت

شمارهٔ ۲۸ : عشقت ایدوست مرا همنفسست

شمارهٔ ۲۹ : وای ای دوست که بیوصل تو عیشم خوش نیست

شمارهٔ ۳۰ : بی مه روی تو چشمم همچو ابربهمنست

شمارهٔ ۳۱ : چشمم از گریه دوش ناسودست

شمارهٔ ۳۲ : رخ خوب تو چشم عقل دردوخت

شمارهٔ ۳۳ : دگرباره با مات بیگانگیست

شمارهٔ ۳۴ : یکروز اگر زانکه ترا با تو گذارند

شمارهٔ ۳۵ : بی توام کار بر نمیآید

شمارهٔ ۳۶ : ترا تا زین جفا دل برنگردد

شمارهٔ ۳۷ : برم امشب که آن سروسهی بود

شمارهٔ ۳۸ : چرخ از من قرار من بستد

شمارهٔ ۳۹ : دلم از دیده برون می‌آید

شمارهٔ ۴۰ : یار گرد وفا نمیگردد

شمارهٔ ۴۱ : ترسم که وعده های تو عمرم سرآورد

شمارهٔ ۴۲ : چون بهشتست جهان می باید

شمارهٔ ۴۳ : یکروز بکوی ما آخر گذرت افتد

شمارهٔ ۴۴ : دلم زدرد تو خون شدترا چه غم دارد

شمارهٔ ۴۵ : مرا از چون تو یاری میگزیرد

شمارهٔ ۴۶ : هیچ کس را هوش عشق تو درسر نشود

شمارهٔ ۴۷ : عشق تو تا دست سوی جان نبرد

شمارهٔ ۴۸ : لعل تو در سخن شکر ریزد

شمارهٔ ۴۹ : هر جور که بر عاشق بی‌سیم توان کرد

شمارهٔ ۵۰ : آخر یکی بکوی فلانکس گذر کنید

شمارهٔ ۵۱ : بهار امسال بس خوش مینماید

شمارهٔ ۵۲ : پشتم ز غم فراق خم دارد

شمارهٔ ۵۳ : نه چون رخ رنگینت گل در چمنی باشد

شمارهٔ ۵۴ : دل جفا بیش بر نمی تابد

شمارهٔ ۵۵ : زنجیر چو آنزلف پراکنده نباشد

شمارهٔ ۵۶ : تماشا می‌کنم از دور هرکسی دلبری دارد

شمارهٔ ۵۷ : مرا گر چون تو جانانی بباید

شمارهٔ ۵۸ : دل من زان کسی بیغم نیابد

شمارهٔ ۵۹ : کسیکه بر همه آفاق دوستاری کرد

شمارهٔ ۶۰ : نگارم عنبر از مه می‌نماید

شمارهٔ ۶۱ : از آه دلم قمر بسوزد

شمارهٔ ۶۲ : روز به آخر رسید و یار نیامد

شمارهٔ ۶۳ : یاری که رخش ماه و قدش سرو روان بود

شمارهٔ ۶۴ : چه کنم دوستی یگانه نماند

شمارهٔ ۶۵ : یاری که بری چو سیم دارد

شمارهٔ ۶۶ : غمش در دل تنگ ما می‌نشیند

شمارهٔ ۶۷ : دل را همه آن ز دست برخیزد

شمارهٔ ۶۸ : جورها کآن شوخ دلبر می‌کند

شمارهٔ ۶۹ : باز غم تاختن چنان آورد

شمارهٔ ۷۰ : وه که دگرباره عشق دست برآورد

شمارهٔ ۷۱ : آه که امید من بیار نه این بود

شمارهٔ ۷۲ : خه بنام ایزد آنعارض نیکو نگرید

شمارهٔ ۷۳ : هر که زان لعل شکر میخواهد

شمارهٔ ۷۴ : بوئی از بوستان همی آید

شمارهٔ ۷۵ : هر که او عشق ترا نشناسد

شمارهٔ ۷۶ : بی‌تو عیشم سخت ناخوش می‌رود

شمارهٔ ۷۷ : تو گر سرد چندین بگوئی نشاید

شمارهٔ ۷۸ : تا خط تو رخت بیرون میکشد

شمارهٔ ۷۹ : دلبرم تا ز من نهان باشد

شمارهٔ ۸۰ : جز غم او مرا که شاد کند

شمارهٔ ۸۱ : زلف چون از روی یکسو افکند

شمارهٔ ۸۲ : دل چو دم از دلربائی میزند

شمارهٔ ۸۳ : عشقت آتش در آب داند زد

شمارهٔ ۸۴ : غمت جز در دل یکتا نگنجد

شمارهٔ ۸۵ : کارم نه بر مراد دل ریش میرود

شمارهٔ ۸۶ : جور و جفای تو نیک و بد بسر آید

شمارهٔ ۸۷ : چون رخت مملکت جم نبود

شمارهٔ ۸۸ : ابر نوروز زغم روی جهان میشوید

شمارهٔ ۸۹ : مرا با آن لب شیرین شبی گر خلوتی باشد

شمارهٔ ۹۰ : دلبرم بر من تحکم میکند

شمارهٔ ۹۱ : رو که ز عشق تو جز عنا نفزاید

شمارهٔ ۹۲ : این مرا در جهان نه بس باشد

شمارهٔ ۹۳ : هر کس که بعشق تو کمر بندد

شمارهٔ ۹۴ : هر که جان پیش تو فدی نکند

شمارهٔ ۹۵ : رفت آن کز لبت مرا می بود

شمارهٔ ۹۶ : زلف تو بر عارض تو پای‌بازی می‌کند

شمارهٔ ۹۷ : باز دل در غم جان می پیچد

شمارهٔ ۹۸ : هجران تو ای پسر نگوید

شمارهٔ ۹۹ : دورگشت از من آنکه جانم بود

شمارهٔ ۱۰۰ : بی تو کارم همی بسر نشود

شمارهٔ ۱۰۱ : جان من گوئی زتن می بگسلد

شمارهٔ ۱۰۲ : رخ تو طعنه بر ماه فلک زد

شمارهٔ ۱۰۳ : یارم چو سخن گوید از لب شکر افشاند

شمارهٔ ۱۰۴ : یارب ار تو خوش درآئی چون بود

شمارهٔ ۱۰۵ : چگونه عاشقی را جان بماند

شمارهٔ ۱۰۶ : خنک آنکه معشوقه چون تو دارد

شمارهٔ ۱۰۷ : باز عشقم کار بلبل میکند

شمارهٔ ۱۰۸ : مرا دلیست نه در خوردِ من، که بستاند؟

شمارهٔ ۱۰۹ : دست من تا چو دهانت باشد

شمارهٔ ۱۱۰ : امشب من و غمگسار تا روز

شمارهٔ ۱۱۱ : ای ترک بیا و چنگ بنواز

شمارهٔ ۱۱۲ : ایدوست خط مشگین بر روی آب منویس

شمارهٔ ۱۱۳ : وصل تو نمی یابم چندانکه همیجویم

شمارهٔ ۱۱۴ : در رخ یار خویشتن خندم

شمارهٔ ۱۱۵ : گفتم از دست عشق جان بردم

شمارهٔ ۱۱۶ : با من ای دوست، ستمگر چو جهانی چه کنم؟

شمارهٔ ۱۱۷ : این خبر داری که من آن نیستم

شمارهٔ ۱۱۸ : طره بخت را بشانه زنم

شمارهٔ ۱۱۹ : آه این منم که بسته عشقی چنین شدم

شمارهٔ ۱۲۰ : من ز جهان دوست ترا داشتم

شمارهٔ ۱۲۱ : بی عارض گلرنگ تو ما خسته خاریم

شمارهٔ ۱۲۲ : برداشتیم دل ز امیدی که داشتیم

شمارهٔ ۱۲۳ : بی تو چونان زغم هجر تو می بگدازم

شمارهٔ ۱۲۴ : آن چیست که من از تو و عشق تو ندیدم

شمارهٔ ۱۲۵ : دست در دامن فلان زده‌ایم

شمارهٔ ۱۲۶ : خشمت آمد که من ترا گفتم

شمارهٔ ۱۲۷ : خود بخود خواستم اینعشق علی الله چکنم

شمارهٔ ۱۲۸ : یا ز چشمت جفا بیاموزم

شمارهٔ ۱۲۹ : از روی چو خورشیدت هرگه که براندیشم

شمارهٔ ۱۳۰ : هر جور که من ز یار می بینم

شمارهٔ ۱۳۱ : روز و شب در هجر او غم میخورم

شمارهٔ ۱۳۲ : از تو بکبوسه همی درخواهم

شمارهٔ ۱۳۳ : تاکی این فریاد از دست دلم

شمارهٔ ۱۳۴ : ساعتی از عشق تو بی غم نیم

شمارهٔ ۱۳۵ : وای من از دست دل کو نیست در فرمان من

شمارهٔ ۱۳۶ : لحظه آن سنبل از گل وا فکن

شمارهٔ ۱۳۷ : خون شد زفرقت تو دل مهربان من

شمارهٔ ۱۳۸ : برو ای یار دلارام برو

شمارهٔ ۱۳۹ : سخن بی غرض از من بشنو

شمارهٔ ۱۴۰ : ای زگرد ماه مشگ آویخته

شمارهٔ ۱۴۱ : دلم بستان و آنگه عشوه میده

شمارهٔ ۱۴۲ : رخ برون از پس نقاب مده

شمارهٔ ۱۴۳ : عشق تو و محنتی ز سر تازه

شمارهٔ ۱۴۴ : چشم من چون بخت تو ناخفته به

شمارهٔ ۱۴۵ : بامدادان بگاه خواب زده

شمارهٔ ۱۴۶ : زهی روی تو خار گل نهاده

شمارهٔ ۱۴۷ : اگر رخت از جهان بیرون نهی به

شمارهٔ ۱۴۸ : زهی زلف تو خم درخم گرفته

شمارهٔ ۱۴۹ : چه باشد اگر با همه دوستگاری

شمارهٔ ۱۵۰ : توبه که بعد ازین نبرم نام عاشقی

شمارهٔ ۱۵۱ : تو چه ترکی تو چه ترکی که به رخ فرّ همایی

شمارهٔ ۱۵۲ : گر چو تو ترک در ختن بودی

شمارهٔ ۱۵۳ : سر ما نیستت فسانه مگوی

شمارهٔ ۱۵۴ : حسنی چو دعا به سر فرازی

شمارهٔ ۱۵۵ : دلبرا چشم من از اشک چو دریاچه کنی

شمارهٔ ۱۵۶ : این چه رویست بدین زیبائی

شمارهٔ ۱۵۷ : عشق بر من بزیان آوردی

شمارهٔ ۱۵۸ : دست من اگر همچو دلم تنگ نبودی

شمارهٔ ۱۵۹ : ای که در عشق صبر فرمائی

شمارهٔ ۱۶۰ : خیزکاندر دلبری بر عهد و پیمان نیستی

شمارهٔ ۱۶۱ : دیدی که عاقبت سر آن هم نداشتی

شمارهٔ ۱۶۲ : دوش در گلستان سحرگاهی

شمارهٔ ۱۶۳ : دلبر اینک رفت ایدل خون گری

شمارهٔ ۱۶۴ : آخر چه کرده ام که شکایت همیکنی

شمارهٔ ۱۶۵ : زهی بیوفا خود نگوئی کجائی

شمارهٔ ۱۶۶ : سخت آشفته جمال خودی

شمارهٔ ۱۶۷ : مرحبا شادا زهی ای مه درآی

شمارهٔ ۱۶۸ : اگر درد دلم را چاره بودی

شمارهٔ ۱۶۹ : بیگانه وار یار ز من بگذرد همی

شمارهٔ ۱۷۰ : تو ازین سنگدلی کم نکنی

شمارهٔ ۱۷۱ : گرخوی بتم نیگ ببودی سره بودی

شمارهٔ ۱۷۲ : سر آن داری با ما که بصحرا آیی

شمارهٔ ۱۷۳ : آه ار ترا ز درد دل من خبر شدی

شمارهٔ ۱

مکن ایدوست کار من دریاب

هجرت آورد تاختن دریاب

دست آنزلف جان شکر بربند

جور آن جزع دل شکن دریاب

چشم تو قصد جان ما دارد

هان که مستست و تیغ زن دریاب

ماه تو منخسف همی گردد

گفتمت سر این سخن دریاب

خشمت آمد که خواندمت دشمن

دوستا رفت جان من دریاب

آه مظلوم پرده سوز بود

الله الله تو خویشتن دریاب

شمارهٔ ۲

آن رخ نگر کزومه گردون سپر شکست

وان خط نگر که بر ورق عمر در شکست

سوگند خورده بود که عهد تو نشکنم

این بار خود بر غم دلم بیشتر شکست

کارم چو زلف خود همه در یکدگر فکند

سازم چو عهد خود همه در یکدگر شکست

تو غافلی زآه من و غره بحسن

وین بس طلسم حسن که بر یکدگر شکست

شمارهٔ ۳

برخیز که موسم تماشاست

بخرام که روز باغ و صحراست

امروز بنقد عیش خوشدار

آن کیست کش اعتماد فرد است

می هست و سماع و آن دگر نیز

اسباب طرب همه مهیاست

گلرا چو مشاطه ماه باشد

گر جلوه کند سزد که زیباست

نرگس چو بدیده خاک روبد

نتوان گفتن که سخن رعناست

رنگ رخ لاله بس لطیفست

وانخال سیاه چشم بدراست

تاخیمه زدست در دلم دوست

ما را ز درون دل تماشاست

از خود بدرآی و شاد بنشین

کاین هستی ماست کافت ماست

شمارهٔ ۴

جانا نظری فرما کز جان رمقی مانده‌ست

واکنون غم کارم خور کآخر نسقی مانده‌ست

از شرم رخ چون مه وآن عارض گلرنگت

مه در کلفی رفته گل در عرقی مانده‌ست

کردی به دلم دعوی وآن نیز فدا کردم

زین بیش سخن باشد؟ بر بنده حقی مانده‌ست؟

بی روی دلاویزت در هجر غم‌انگیزت

دل را اثری خود نیست جان را رمقی مانده‌ست

گر سیم و زرم کم شد از من ز چه برگشتی

در هجر توام پُر در، زرّین طبقی مانده‌ست

روزی دو سه نیک و بد درد سر ما می‌کش

کز دفتر عمر ما خود یک ورقی مانده‌ست

شمارهٔ ۵

باز مارا هوس خوش پسری افتادست

بازمان از پی دل دردسری افتادست

کار دل سخت بدافتاد درین بار که او

بکف سخت دل بد جگری افتادست

من نمیدانم کاین مشغله بر من زچه خاست

بیش ازین نیست که ما را نظری افتادست

هان بترس ایدل سرگشته که در آنسرکوی

هر کجا پای نهی تازه سری افتادست

چه خوشست اینکه شکایت کنم از عشق بدو

یعنی این کار مرا با دگری افتادست

شمارهٔ ۶

نز هجر توأم بجان امانی هست

نه وصل ترا بدل نشانی هست

جانم بگداخت در فراق آری

جانی اگرم امید جانی هست؟

چونان شده ام که گر مرا بینی

شبهت فتدت که این فلانی هست

من طیره شوم چو تو کمر بندی

یعنی که ترا مگر میانی هست

گفتی ندهم بجان یکی بوسه

آری مده ار در آن زیانی هست

خود هیچ سخن مگوی با عاشق

تا کس بنداندت دهانی هست

میکن زجفا هر آنچه بتوانی

کاخر پس ازین جهان جهانی هست

شمارهٔ ۷

بخوبی هیچکس چون یار ما نیست

ولیکن در دلش بوی وفا نیست

چه سود ار تنک شکر شد دهانش

که یک شکر ازان روزی ما نیست

نخواهم بست دل در وصلت ایماه

که وصل تو متاع هر گدا نیست

ز من بیگانه گشتستی و کوئی

که جز تو در جهانم آشنا نیست

تو خود دانی و من دانم ولیکن

که یارد گفت چونین هست یا نیست

بعشقت هم نیارم کرد دعوی

که زرخواهی و آن معنی مرا نیست

جفا کن تا توانی کرد زیراک

وفا در مذهب خوبان روانیست

شمارهٔ ۸

بس آه کم ز عشق تو از آسمان گذشت

بس اشک کم ز هجر تو از دیدگان گذشت

هم جانم از فراق توایجان بلب رسید

هم کاردم ز هجر تو از استخوان گذشت

در آب دیده غرقم و این از همه بتر

کآهی نمیتوان زد کآب از دهان گذشت

گفتی که چون گذشت ترا در فراق من

شرحش نمیتوان داد القصه آن گذشت

فی الجمله هم ترا بترست ارنه کار من

بر هر صفت که بود ز سود و زیان گذشت

هم لابه خوشترست ولی جای آن نماند

هم صبر بهترست ولی کار ازان گذشت

جان خواستی و پای بران سخت کرده

جهدی بکن مگر ز سرش در توان گذشت

هر جا که میروم همه این میرود سخن

کانچ از غم فراق فلان بر فلان گذشت

شمارهٔ ۹

بیش ازین طاقت هجرانم نیست

برگ این دیده گریانم نیست

دل و جان گرچه عزیزند مرا

نیست در خورد چو جانانم نیست

گفتم از تو سخنی وز من جان

گفت امروز سر آنم نیست

جان زمن بردی و برخواهی گشت

غمم اینست و غم جانم نیست

چند ره توبت کردم که دگر

نبرم نام تو درمانم نیست

دل سرکش که نمیسازد هیچ

آه ازیندل که بفرمانم نیست

شمارهٔ ۱۰

باز مرا عشق گریبان گرفت

باز دلم دامن جانان گرفت

عشق بتان آفت جان و دلست

وای برای کو پی ایشان گرفت

سرو بدید آن قد و حیران بماند

ماه بدید آن رخ و نقصان گرفت

گفتم اگر دل ببرد باک نیست

آه که دل برد و پی جان گرفت

باک ندارد ز سر زلف او

دل چو ره آن لب خندان گرفت

کز ظلمات ایچ نیندیشد آن

کش هوس چشمه حیوان گرفت

گفتم مردم ز غم عشق گفت

ماتمی از بهتر تو نتوان گرفت

قصه چه خوانم بمن آن کرد دوست

که دشمن انگشت بدندان گرفت

شمارهٔ ۱۱

بر من ز عشق دوست بنوعی قیامتست

جانم ز عشق در همه عالم علامتست

از روزگار خویش مرا صد شکایتست

وز دوستان خویش مرا صد ملامتست

گردل قبول نیست که کردم فدای تو

جان در میان نهاده بوجه غرامتست

آن خط مشک رنگ تو یارب چه شاهدست

وان قد همچو سرو تو الحق قیامتست

چندین هزاردست برو برگرفته سرو

حقا که از خجالت آن سرو قامتست

با آنکه نیست با غم تو رنگ عافیت

گرهیچ بوی وصل بود هم سلامتست

شمارهٔ ۱۲

ایندل که ببند زلف در بستست

بس جان که بتیغ خشم خود خستست

بستست نقاب مشگ بر رویت

زان ماه طلسم خویش بشکستست

دل باغم تو در آمدست از پای

بگذر زسرش که این نه آن دستست

شاید که دلم ز خرمی بگسست

تا او بچه زهره در تو پیوستست

چشم ارز لب تو دوش می خوردست

انکار مکن هنوز هم مستست

فی الجمله رخ تو آفتی صعبست

هرکس که ندید روی تو رستست

شمارهٔ ۱۳

عشق تو همچون قضا فرمانرواست

وصل تو همچون قدر مشکل گشاست

لعل میگونت بسرخی میزند

سرخیش زانست کاندر خون ماست

عشق تو زرد کرد رنگ روی من

این نه عشقست ای پسر این کیمیاست

گفتی از تو جان و ازمن یک نظر

اینچنین اسراف کردن هم خطاست

محنت من دایم از دل خاستست

خشم تو باری ندانم کز چه خاست

گفتی ای بدعهد برگشتی ز ما

هم مرا بدعهد خوان فرمان تراست

رخ مگردان چون مرا بینی زدور

بی سبب اعراض نوعی از جفاست

چند گوئی صبر باید کرد چند؟

من ندانم صبر زندانت کجاست

شمارهٔ ۱۴

بنام ایزد جهان همچون بهشتست

که خرم موسم اردیبهشتست

زمین از سبزه گوئی آسمانست

درخت از جامه پنداری فرشتست

بصحرا شو تماشا را سوی باغ

که روز بوستان و وقت کشتست

نه طوطی طرب را بال سستست

نه طاوس چمن را پای زشتست

حریفان همچو نرگس مست خفته

کلاه از زر ولی بالین زخشتست

فتاده مست عاشق در بر گل

قبا آنجا کلاه اینجا بهشتست

بهشت ار نیست جای او مخور غم

بنقد امروز باری در بهشتست

بنفشه در چمن مانند خطیست

که بنده در مدیح شه نبشتست

شمارهٔ ۱۵

هر وقت دلدار مرا با من خطابی دیگر است

بی جرم با من هر دمش از نو عتابی دیگر است

گفتم به جان منت بنه جان بستدی بوسه بده

در زیر لب می‌گفت زه این از حسابی دیگر است

گفتم به من بگذار جان یا بوسه‌ای ده رایگان

گفتا نه این بینی نه آن این خود جوابی دیگر است

گفتم طریقی ساز پس یک ساعتم فریاد رس

کز هجر تو جان هر نفس در رنج و تابی دیگر است

گفتا که زر باید کهن ور نیست کوته کن سخن

نی نی حدیث زر مکن کان فصل بابی دیگر است

گفتم گذر کن سوی من باز آر آب روی من

کز طعنهٔ بدگوی من دل در عذابی دیگر است

بگشاد ز اشک چون گهر بر روی من روی دگر

یا رب ندانست اینقدر کاین آب آبی دیگر است

گفتی که دل شد نیکخو شد با دگر کس مهرجو

دوشین کجا خفتی بگو کاین خواب خوابی دیگر است

شمارهٔ ۱۶

عشقبازی با چو تو یاری خوشست

جان فدا کردن ترا کاری خوشست

عاشقی گر خود همه درد دلست

درد دل از چونتو دلداری خوشست

بست خورشید از تو زناری ز کفر

گر همه کفرست زناری خوشست

گفتم از هجر تو جانم رفت گفت

گو بدوزخ نار تو ناری خوشست

گوید آری چون بخواهم بوسه

گر دروغست ارنه این آری خوشست

گفتمش دل باز ده گفتا کدام

خشک ریشه چونتو طراری خوشست

شمارهٔ ۱۷

یک بار که لعل او سخن گفت

بنگر که چه نغز و دلشکن گفت

هر سرد که دشمنی نگوید

امروز بدوستی بمن گفت

صد بار دروغ کرد وعده

وانگاه مرا دروغ زن گفت

من این نه ازو شنیده ام کاین

آن نرگس مست تیغ زن گفت

نی نی که هر آنچه گفت با من

حقا که بجای خویشتن گفت

گر خود همه کفر گفت دلبر

آخر نه بدان لب و دهن گفت؟

گشتست فراخ تنگ شکر

تا شکر تنگ او سخن گفت

شمارهٔ ۱۸

وصل تو چو عمر جاودانه است

خوی تو چو گردش زمانه است

در راه قضا رخ تو دامست

در دام قدر لب تو دانه است

در هر نفسم هزار آهست

در هر سخن تو صد بهانه است

دل میکند این من از که نالم

کم دشمن از اندرون خانه است

از بهر دلست این همه غم

دل خود ز میانه بر کرانه است

گفتی بزبان که من ترایم

وز دل بزبان بسی میانه است

من جان نبرم ز دست عشقت

اینست سخن دگر فسانه است

شمارهٔ ۱۹

خطت تا بر گل از عنبر نوشتست

غمت بر من خطی دیگر نوشتست

مگر بیداد تو دل را خوش آمد

که بر رویم بآب زر نوشتست

دمیده گرد لعلت سنبل سبز

زمرد بر عقیق تر نوشتست

ز بهر چشم بیمارت مگر زلف

فسون تب بشکر بر نوشتست

هنوز از عشق تو دل یک ورق خواند

ز تیمار تو صد دفتر نوشتست

ز دست این دل نا پای بر جای

ندانم تا چه ام بر سر نوشتست

شمارهٔ ۲۰

دل درد تو در میان جان بستست

جان در طلب تو بر میان بستست

عشق تو ز دست در دلم آتش

زان چشم من آب در جهان بستست

صد چشمه خون گشاده ام بر رخ

بر من در وصل همچنان بستست

تا دست قمر بگرد گلزارت

از مشگ کمر بر ارغوان بستست

دست فلک از کلف نقاب شرم

بر چهره ماه آسمان بستست

ایدوست بترس ازین دم سردم

کاین دولت حسن تو دران بستست

سرسبزی شاخ و سرخی رویش

دریک دم سرد مهرگان بستست

شمارهٔ ۲۱

جانا غم فراق تو ما را چنان بسوخت

کزشرم آن مرا قلم اندربنان بسوخت

اشکی چو برق جست ز چشم چوابرمن

در رخت من فتاد و همه سوزیان بسوخت

زنهار هان وهان حذری کن زآه من

کز آه بنده دوش مه آسمان بسوخت

گفتند شمع و مه که چو روی تو روشنیم

این را سیاه شدرخ و آنرا زبان بسوخت

باسوز دل زهجر تونالم همی چنان

کز ناله ام چونال زبان در دهان بسوخت

در هجر تو امید ز پیری کرا بود

چون ماه چارده زغم تو جوان بسوخت

از مشک برقعی کن و از شب نقاب بند

کز آفتاب چهره خوبت جهان بسوخت

شمارهٔ ۲۲

امروز بتم بطبع خود نیست

با ما سخنش بنیک و بد نیست

دلبر ز برم براند و آن کیست

کانداخته چنین لگد نیست

یکبوسه ازو بخواستم گفت

بس دل که درو بسی خرد نیست

کوچک دهنش بدید نتوان

چون بوسه دهم برانکه خود نیست

هرگز ندهد نشان ز شادی

هرکو بغم تو نامزد نیست

شمارهٔ ۲۳

عشق را با دل من صد رازست

در غم بر دل مسکین بازست

چرخ در کشتن من میکوشد

یار با چرخ درین انبازست

ناز برد از حد و با روی چنین

ناز در گنجد و جای نازست

عشقت ای دوست اگر نه اجلست

گرد جانم ز چه در پروازست

شب زلف تو چه روز افزونست

چشم آهوت چه روبه بازست

صبح و مشگست برخسار و بزلف

لاجرم پرده درو غمازست

گر دلم گرد تو گردد چه عجب

کت سر زلف کمند اندازست

یکدم از من نشود هجر تو دور

یارب این هجر تو چون دمسازست

شمارهٔ ۲۴

دوش آن صنم ز زانو سر برنمیگرفت

با ما نفس نمیزد و ساغر نمیگرفت

در خشم رفته بود و ندانم سبب چه بود

کان ماه لب بخنده زهم برنمیگرفت

در عذر صد ترانه زدم تاکند قبول

آهنگ ازانچه بود فراتر نمیگرفت

چندین هزار لابه که کردم همی بدو

یک ذره خود دران دل کافر نمیگرفت

میگفتمش چه کرده ام آخر چه گفته ام

البته نیک و بد سخن از سر نمیگرفت

من پیش او بعذر بیک پای همچو سرو

او درگرفته بود و سخن در نمیگرفت

شمارهٔ ۲۵

امروز چه بودش که ز من روی نهان داشت

سراز چه سبب بر من بیچاره گران داشت

ناکرده گنه باز ز من روی نهان کرد

من هیچ نمیدانم او را که بر آن داشت

یکبار بروی تو نگه کردم وایجان

بنگر که بجان و دل و دیده چه زیان داشت

دل در بر من نیست ندانم که کجا شد

یارب بجهان در دل من نام و نشان داشت؟

دیده چو ترا دید درو لعل برافشاند

معذور همیدارش بیچاره همان داشت

گفتند سر زلف تو دل میبرد از خلق

من در غم دل بودم و او قصد بجان داشت

گردوست همیدارمت این طرفه نباشد

آری بچنین روی ترا دوست توان داشت

زود ازمن و از تو همه این شهر بپرسند

گویند نه این چشم فلانی بفلان داشت

شمارهٔ ۲۶

چه عجب گر دلت زمن بگرفت

که مرا دل زخویشتن بگرفت

شدم از ضعف آنچنان که مرا

باد بربود و پیرهن بگرفت

سخنی با تو خواستم گفتن

گریه خود راه بر سخن بگرفت

شمارهٔ ۲۷

دل وصالت بشکیبائی یافت

روز وصل از شب تنهائی یافت

وه که چشمت چو بلا عشوه گریست

خاصه جائی که تماشائی یافت

شمارهٔ ۲۸

عشقت ایدوست مرا همنفسست

بی تو بر من همه عالم قفسست

حلقه زلف تو دل می گیرد

در شب زلف تو حلقه عسست

من ز عشق تو کجا بگریزم

کاشگم از پیش و غم تو زپسست

غم تو میخورم و میگریم

چون باشگی و غمی دسترسست

مرگ نزدیک بمن چونان شد

که میان من و او یک نفسست

هر که گوید که فلان را بنواز

گوئی از خشم فلان خود چه کسست

خشم و دشنام تو در می باید

طعنه دشمنم آخر نه بسست؟

شمارهٔ ۲۹

وای ای دوست که بیوصل تو عیشم خوش نیست

چون بود خوش که مرا آن دورخ مهوش نیست

بر رخت آتشی از عشق برافروخته اند

کیست کش از پی دل نعل درین آتش نیست

چه کند ماه که درششدرحسن از تو بماند

که همه نقش مه و پروین بیش از شش نیست

بهر یکبوسه که جان داده ام آنرا ببها

اینهمه ناخوشی انصاف بده هم خوش نیست

چند بی فایده فریاد کنم کاندر شهر

هیچکس را غم این سوخته غمکش نیست

هان بپرهیز ز تیر سحر من که مرا

هیچ تیری بجز از یارب در ترکش نیست

شمارهٔ ۳۰

بی مه روی تو چشمم همچو ابربهمنست

بی شب زلف تو رازم همچو روز روشنست

نرگست از غالیه صدتیر دارد در کمان

لاجرم گلبرگ تو در زیر مشکین جوشنست

زلف را گو پای بازی بر گل و سوسن مکن

کِت ازین بازیچه خون صد چو من در گردنست

شمارهٔ ۳۱

چشمم از گریه دوش ناسودست

تا سحر گه سرشک پالودست

گر نخفتست چشم من شاید

چشم او باری از چه نغنودست

روزها شد که آن نگارین روی

بمن آن روی خوب ننمودست

بی سبب رخ ز من نهان دارد

می ندانم که این که فرمودست

گفتم از چشم بد نگه دارش

مگر آن چشم چشم من بودست

سرکشی بود عادتش همه عمر

خشم و دشنام نو در افزودست

راضیم گرچه پای بازگرفت

باری از درد سر بر آسودست

شمارهٔ ۳۲

رخ خوب تو چشم عقل دردوخت

مرا از جمله خوبان دیده بردوخت

بیک ناوک سر زلف دوتایت

روان و جان و دل در یکدگردوخت

کمان ابروی تو تیر مژگان

چنانم زد که پیکان در جگر دوخت

همه درد سرم زانست کاین عشق

کلاه ما نه بر مقدار سر دوخت

شمارهٔ ۳۳

دگرباره با مات بیگانگیست

مکن کاینچنین ها نه فرزانگیست

توجان خواهی آنگاه بر دست هجر

ندانی که این رسم بیگانگیست

توجان خواه بیزحمت هجر و وصل

میان من و تو سخن خانگیست

من از عشق تو دشمن جان شدم

نه عشقست پس چیست دیوانگیست

بسوگند گفتی که بکشم ترا

مرا کشته گیر این چه مردانگیست

شمارهٔ ۳۴

یکروز اگر زانکه ترا با تو گذارند

بس قصه بیداد تو کز خون بنگارند

بس بی گنهان کز تو سحرگاه بنالند

بس بیوه زنان کز تو شبانگاه بزارند

بس خاک که از دست تو ریزند بسربر

بس آب که از جور تو از دیده ببارند

غافل مشو ای خفته که از ظلم تو هر شب

در حضرت ایزد ز تو در سجده هزارند

گیرم ز کسی شرم نداری و نترسی

تا پیش تو عیب تو همی گفت نیارند

باری زخدا هم بنترسی تو که در حشر

این کرده و این دیده همی بر تو شمارند

بس شرم و خجالت که ترا خواهد بودن

گر آینه فعل تو در روی تو دارند

این ناز و تنعم که تو در پیش گرفتی

شک نیست که خوش میگذرد گر بگذارند

شمارهٔ ۳۵

بی توام کار بر نمیآید

بر من این غم بسر نمیآید

ترسم از تن بدر شود جانم

کز درم دوست در نمیآید

دل چو دلدار دورگشت از من

نیک و بد زو خبر نمیآید

هر شبی تا بروزم از غم تو

مژه بر یکدگر نمیآید

میکنم جهد تا بپوشم حال

دیده با اشک بر نمیآید

بننالم ز هیچ بد روزی

کم ازان بد بتر نمیآید؟

روز بگذشت و هم نیامدیار

تو چه گوئی مگر نمیآید

این همه یارب سحرگاهی

خود یکی کارگر نمیآید

شمارهٔ ۳۶

ترا تا زین جفا دل برنگردد

مرا این درد دل کمتر نگردد

بمن برنگذرد یکشب ز هجرت

کز اشک من جهانی تر نگردد

مگر هجران تو سوگند خوردست

که تا خونم نریزد بر نگردد

مرا گفتی که آیم نزدت امشب

بصد سوگندم این باور نگردد

کسی در کوی تو هرگز نهد پای

که چون پرگار گرد سر نگردد؟

کسی دل در سرزلف تو بندد

که همچون زلف تو کافر نگردد؟

چو سایه عشق تو عالم بگیرد

اگر خورشید حسنت در نگردد

مرا زر در جهان این روی زردست

وزین زر کار من چون زر نگردد

شمارهٔ ۳۷

برم امشب که آن سروسهی بود

همه شب کار دل فرماندهی بود

نه یک ساعت لب از بوسه بیاسود

نه یکدم دستم از ساغر تهی بود

نگارم بود و یک چنگی خوش زن

سوم ساقی چهارم شان رهی بود

گهی بر حلقه مشک ختن خفت

گهی در سایه سرو سهی بود

ز وقت شام تا الله اکبر

می لعل و سماع خرگهی بود

نه کس را بود بر ما اطلاعی

نه ما را نیز از خویش آگهی بود

نه با گرگ آشتی او پلنگی

نه با آهوی چشمش روبهی بود

گهی بوس و گهی نوش و گهی رقص

چه گویم عیب آنشب کوتهی بود

وز آنشب غصه بر غصه است ده تو

مرا کانشب نمردم زابلهی بود

شمارهٔ ۳۸

چرخ از من قرار من بستد

تا ز دستم نگار من بستد

ماه مشگین عذار من بربود

سروچابک سوار من بستد

خود دلی داشتم من از همه چیز

عشق بی اختیار من بستد

گله کردست ابر از چشمم

که بیک بار کار من بستد

هجر میکرد قصد جانم و چرخ

یار او گشت و یار من بستد

شمارهٔ ۳۹

دلم از دیده برون می‌آید

چه دهم شرح که چون می‌آید

حل شده دل ز ره دیده برفت

زان سرشکم همه خون می‌آید

دل اگر خود همه از سنگ بود

به کف عشق زبون می‌آید

یارب آن مَه به چه ماند یارب

که هم از حلقه کنون می‌آید

چشم خیره شود از طلعت او

کز در حجره درون می‌آید

ای که در رنگ و طراوت رخ تو

از گل و لاله فزون می‌آید

خیز و از پرده برون آی تو نیز

که گل از پرده برون می‌آید

شمارهٔ ۴۰

یار گرد وفا نمیگردد

باوفا آشنا نمیگردد

در دلش جز ستم نمیآید

در سرش جز جفا نمیگردد

دل بیکبارگی زما برداشت

جز بر ناسزا نمیگردد

از کسی حال ما نمیپرسد

خود کسی گردما نمیگردد

خود نگوید که آنفلان عاشق

آخر اینجا چرا نمیگردد

هیچ شب نیست کز فراق رخش

ز اشک من آسیا نمیگردد

شمارهٔ ۴۱

ترسم که وعده های تو عمرم سرآورد

آوخ که عشوه تو ز پایم درآورد

ما رخت عشق خود زبر آسمان بریم

گرمان همای وصل تو زیر پرآورد

از عشق تو بشکرم کز روی حسن عهد

هر لحظه ام بتازه غمی دیگر آورد

جانم فدای باد که او هر سحرگهی

از راه دل بجان خبر دلبر آورد

گویند وصل دوست بجانی توان خرید

سهلست اینقدر اگر او سر درآورد

ای بس گهر که ریزد چشمم بدست اشک

برپای دوست و خون زدلم سر برآورد

شمارهٔ ۴۲

چون بهشتست جهان می باید

ببهشت او که خوری می شاید

روز شادیست طرب باید کرد

کز دل خاک طرب میزاید

شاخ از رقص همی ننشیند

غنچه از خنده همی ناساید

لاله با آنهمه کم عمری او

لبش از خنده فرا هم ناید

میکند باد صبا جلوه گری

تا نقاب از رخ گل بگشاید

گر کند ناز بنفشه رسدش

کش صبا طره همی پیراید

بود بلبل همه شب در تکرار

تاچو من بود که ملک بستاید

شمارهٔ ۴۳

یکروز بکوی ما آخر گذرت افتد

برحال من مسکین روزی نظرت افتد

گر هیچ مرا بینی بس گوهر ناسفته

کز نرگس بیمارت بر گلشکرت افتد

گویند برو بنشین در سایه زلف او

باشد که ازو کاری در یکدگرت افتد

در سایه تو جایم چون باشد تا هر روز

خورشید دوبار آید برخاک درت افتد

گفتم که بجان بوسی در خشم شدی با من

ایدوست ندانستم گفتم مگرت افتد

هر چند ترا عادت خونریختنست ایجان

با ما زسر عادت برخیز اگرت افتد

یارب که چو من بادی تو برد گری عاشق

تا سنگدلی چون خودجائی بسرت افتد

شمارهٔ ۴۴

دلم زدرد تو خون شدترا چه غم دارد

نه عشق تو چو منی در زمانه کم دارد

مرا بعشوه ازین بیش در جوال مکن

که دل چو وعده تو پای در عدم دارد

ز روی خوب تو دانی که بر تواند خورد؟

کسی خورد که بخروارها درم دارد

میان اینهمه محنت نگوئیم چونی

کسیکه چو نتوکسی دارد او چه غم دارد

ز روزگار قفاها چنین خورد بیشک

چو من گدای که معشوق محتشم دارد

گمان من همه این بود کوچودل ببرد

بجان ندارد قصدی ولیک هم دارد

دل من ارزجهان اختیار عشق تو کرد

سزای خویش بدین کرده لاجرم دارد

شمارهٔ ۴۵

مرا از چون تو یاری میگزیرد

که خود درد منت دامن نگیرد

لب بیجاده رنگت گر شوم کاه

بایزد گر مرا هرگز پذیرد

دلم شمعیست کاندر وصل و هجرت

ببوسی زنده وز بادی بمیرد

نخواهم بردن از خصم تو خواری

کزین معنیم باری میگزیرد

مرا گویند حال دل بدو گوی

چه خوانم قصه چون دروی نگیرد

شمارهٔ ۴۶

هیچ کس را هوش عشق تو درسر نشود

کش غم هجر تو با مرگ برابر نشود

نتوان کشت مرا گر طمع وصل کنم

هیچ عاشق بچنین جرمی کافی نشود

جان زمن خواهی ودانی که محابانکنم

بوسه خواهم و دانم که میسر نشود

از دل و دوست بدردم من و میباید ساخت

که کسی از دل و از دوست بداور نشود

صفت درد دل من زسر زلف بپرس

گر ترا از من دلسوخته باور نشود

عاشق روی تو شد دل چه ملامت کنمش

بچنان رخ که تو داری چکندگر نشود

شمارهٔ ۴۷

عشق تو تا دست سوی جان نبرد

با دل من دست به پیمان نبرد

تا دل من دل ز جهان برنداشت

نام چو تو دلبر جانان نبرد

دیده همی گرید و گو خون گری

چند بدو گفتم و فرمان نبرد

صبر که میگفت ترا من بَسَم

این همه می‌گفت و به پایان نبرد

دل که همی راه سلامت سپرد

عاقبت از عشق تو هم جان نبرد

با دل خود چاره چه سازم که کس

از دل خود قصه به سلطان نبرد

هم به فدای تو کنم زود جان

گرچه کسی زیره به کرمان نبرد

شمارهٔ ۴۸

لعل تو در سخن شکر ریزد

جزع من در سحر گهر ریزد

حس تو هر قدح که نوش کند

جرعه بر روی ماه و خور ریزد

هر نفس دفع چشم بدرا صبح

سیم در دیده قمر ریزد

بر رخم از هوای تو دم سرد

چون خزان توده های زر ریزد

گر بداند حقیقت حسنت

ماه را زهره بر جگر ریزد

تیر مژگان مزن که چشم تو خود

خون صد دل بیک نظر ریزد

شمارهٔ ۴۹

هر جور که بر عاشق بی‌سیم توان کرد

امروز بتم بر من سرگشته چنان کرد

از بس که ستم کرد به من بر چو مرا دید

شرم آمدش از روی من و روی نهان کرد

گفتم که چنان کن که دلم خون شود از غم

تقصیر نکرد الحق و بشنید و چنان کرد

گفتی که بده شرح که خود با تو چه کرد او

ای دوست چه گویم که نه این کرد و نه آن کرد

گفتا به دلی بوسه، بداد و بستد دل

بنگر که درین بیع که سود و که زیان کرد

گفتم به دلی نیست گران، هم بتوان ساخت

از دل چو بپرداخت سبک قصد به جان کرد

گفتم غم جانم خور و درمان دلم کن

گفتا که چنان گیر چنین نیز توان کرد

شمارهٔ ۵۰

آخر یکی بکوی فلانکس گذر کنید

در حال این شکسته دل آخر نظر کنید

ما را ز روی آن گل خندان نشان دهید

او را زحال این دل غمگین خبر کنید

با آن رخ چوماه چه نام قمر برید

با آن لب چو لعل چه یاد شکر کنید

چون راه او روید قلم وار از نخست

ده جا میان ببندید از پای سر کنید

او را خبر دهید که چون سخت گشت کار

باشد که پاره دل او نرم تر کنید

ورپرسد از شما که چگونست حال او

گوئید سوختست و سخن مختصر کنید

او را بیاورید و پس آنگه بروی او

یک ساغر از صراحی می زود در کنید

وریک ترانه نرم بگوید برای ما

همچون دهانش دامن او پر گهر کنید

می رنج دل بکاهد آن می مرا دهید

زر کار ما بسازد تدبیر زر کنید

شمارهٔ ۵۱

بهار امسال بس خوش مینماید

چو روی یار دلکش مینماید

ز رنگ لاله های نو شکفته

همه صحرا منقش مینماید

مگر گل غافلست از عمر کوته

که چونین خرم و کش مینماید

بنفشه دوش می خوردست گوئی

که جعدش بس مشوش مینماید

دل لاله نگر همچون دل من

که در عشقش پرآتش مینماید

بعینه تاج نرگس همچو ماهست

که پروین گرد او شش مینماید

شمارهٔ ۵۲

پشتم ز غم فراق خم دارد

رویم ز سرشک دیده نم دارد

من عشق ترا نهفته چون دارم

کم آب دودیده متهم دارد

در زیر گلیم چون توان زد طبل

کاندر همه عالمم علم دارد

رویم زغمت برنگ که گشتست

بر تو بدوجو تراچه غم دارد

چون من بود و زمن بترحقا

درویش که یار محتشم دارد

وصل تو هزار وعده ام دادست

آری نه ازین متاع کم دارد

با دلبر می ز جام زر نوشد

چون نرگس هر که شش درم دارد

شمارهٔ ۵۳

نه چون رخ رنگینت گل در چمنی باشد

نه چون بر سیمینت برگ سمنی باشد

روی تو و نام گل نی نی چه حدیثست این

لعل تو و یاد من این خود سخنی باشد

گفتیکه مرا خواهی غم میخورو جان می کن

غم خوردن و جان کندن کار چو منی باشد

زان مهر که بنمودی یکذره نمیبینم

مهرتو بسان صبح خود دم زدنی باشد

گفتم بدهی بوسه آخر من مسکین را

گفتی که دهم آری تا کم دهنی باشد

دل گشت مرا دشمن خود را چه نگه دارم

زان خصم که او با من در پیرهنی باشد

شمارهٔ ۵۴

دل جفا بیش بر نمی تابد

جان غم خویش بر نمیتابد

مکن ایجان و دیده بی نمکی

کاین دل ریش بر نمیتابد

جانطلب میکنی مکن کایننفس

داور از پیش بر نمیتابد

گفتمت بوسه گفتیم جانی

به بیندیش بر نمیتابد

به بیرزد هزارجان لیکن

کار درویش بر نمیتابد

شمارهٔ ۵۵

زنجیر چو آنزلف پراکنده نباشد

خورشید چو آنعارض رخشنده نباشد

خورشید که باشد که ترا بنده نباشد

زنجیر چو آنزلف سرافکنده نباشد

روزی که تو برگرد گلت طره فشانی

خورشید که باشد که ترا بنده نباشد

وانجا که نهی ناوک غمزه بکمان در

مه کیست که از تو سپر افکنده نباشد

پیش لب خندان تو گل گرچه بخندد

خود داند کان خنده چو این خنده نباشد

زینگونه بخون ریختن اردست بر آری

ترسم که دگر سال کسی زنده نباشد

زین حسن مشو غره که بازار گل سرخ

بس تیز بود لیکن پاینده نباشد

ببرید سرزلف و سزا کرد و بگفتم

ما را مکش ایزلف که فرخنده نباشد

شمارهٔ ۵۶

تماشا می‌کنم از دور هرکسی دلبری دارد

چه تدبیر ای مسلمانان دل من کافری دارد

به خون من چرا کوشد سر زلفین خونخوارش

مگر زلفش نمی‌خواهد که چون من چاکری دارد

مرا گفتی گر از سنگی ترا غم نیست گرداند

تو این معنی کسی را گو که از هستی دری دارد

دل اندر وصل چو نبندم که وصل تو کسی یابد

که جز اشکش بود سیمی به جز چهره زری دارد

مرا تا دسترس نبود به وصل از پای ننشینم

همی‌جویم که می‌دانم که این رشته سری دارد

شمارهٔ ۵۷

مرا گر چون تو جانانی بباید

بجسمم آهنین جانی بباید

عتاب دوست خوش باشد ولیکن

مر آنرا نیز پایانی بباید

مرا لعلت ببوسی وعده دادست

ولیک از زلف فرمانی بباید

دل از درد تو بیمارست و او را

هم از درد تو درمانی بباید

بر آن روی چو ماهت چشم بد را

همی از نیل چوگانی بباید

شمارهٔ ۵۸

دل من زان کسی بیغم نیابد

که آن جوید که در عالم نیابد

چرا جویم وفا از تو که هرگز

کسی حسن و وفا با هم نیابد

دلم خون شد ببوی دوستی نیک

ببد راضی است ترسم هم نیابد

نزد بر پای کس بوسی که حالی

ز دستش سیلی محکم نیابد

چه مایه شادی دل خورد آخر

ز محرومی که یک محرم نیابد

گل خوش طبع همدم با صبا هست

دهان نگشاید او همدم نیابد

شمارهٔ ۵۹

کسیکه بر همه آفاق دوستاری کرد

ببین که عشق تو در وی چه خرده کاری کرد

بکام دشمن شد دل گناه او همه آنک

بپیش روی تو دعوی دوستاری کرد

مرا از‌ آتش دل رخت صبر سوخته بود

ولی بدولت تو آب چشم یاری کرد

ز صبر خویش عجب مانده ام که چون عمری

قفای هجر همی خورد و سازگاری کرد

هزار جان گرامی بناز پرورده

فدای صبر که انصاف جان سپاری کرد

نهان ز زلف بگفتی که بوسه بدهم

بگفتمت که بگوئی ولی نیاری کرد

خیال روی تو تشریف داده بد دوشم

عفی الله او که بدین قدر حق گذاری کرد

شمارهٔ ۶۰

نگارم عنبر از مه می‌نماید

ز سنبل شکل خرگه می‌نماید

رخ همچون مه او در شب زلف

دل گم‌گشته را ره می‌نماید

غلام آن رخم کِش خط دمیدست

که اکنون خود یکی ده می‌نماید

به پیش روی تو مَهْ کیست باری

دم طاوس صد مه می‌نماید

گل از تو بو برد پس آورد رنگ

ازینش عمر کوته می‌نماید

خیالت داشت حس العهد آخر

که ما را روی گه‌گه می‌نماید

به جانی یک نگه، لیکن به آن شرط

که جان بستاند آنگه می‌نماید

شمارهٔ ۶۱

از آه دلم قمر بسوزد

وز نور رخت نظر بسوزد

در عالم عشق مرغ جانرا

اندر طلب تو پر بسوزد

از شرم تو چون کمر ببندی

جوزا بدرد کمر بسوزد

شمارهٔ ۶۲

روز به آخر رسید و یار نیامد

هیچکس از پیش آن نگار نیامد

گفتم با او غمی بگویم اکنون

با که بگویم که غمگسار نیامد

اینهمه بر من ز روز گاربد آمد؟

نه، ز دل آمد ز روزگار نیامد

شمارهٔ ۶۳

یاری که رخش ماه و قدش سرو روان بود

دادیم بدو جان و دل و مصلحت آن بود

چون دیدمش از دور بدانشکل و بدان قد

گفتم که جفاکار بود راست چنان بود

فی الجمله مرا زیروزبر کرد که در عشق

من سست عنان بودم و او سخت کمان بود

گر هیچ ننالم زغمش گوید خاموش

انصاف بده خامش ازین بیش توان بود

در من نگرد ناگه یعنی که ندانم

گوید چه رسید او را بیچاره جوان بود

زودا که بانگشت بهم باز نمایند

کاین گور فلانست که دربند فلان بود

شمارهٔ ۶۴

چه کنم دوستی یگانه نماند

هیچ آزاد در زمانه نماند

بر دل من زند فلک همه زخم

مگرش جز دلم نشانه نماند

زانهمه کار و بار و آن رونق

آه و دردا که جز فسانه نماند

در دو چشمم که از تو روشن بود

جز سرشک چونادرانه نماند

مرگرا کرد باید استقبال

که میانمان بسی میانه نماند

زود باشد که جان بپردازم

که بدین رقعه جای خانه نماند

غم دل میتوان نهفت آخر

زردی روی را بهانه نماند

هر چه اسباب عیش بود برفت

جز زیانیم در زمانه نماند

هیچ نومید نیستم که کسی

در غم چرخ جاودانه نماند

شمارهٔ ۶۵

یاری که بری چو سیم دارد

کوچک دهنی چو میم دارد

گل جامه ز عشق او دریدست

مه دل ز غمش دونیم دارد

نشکیبم ازو که با حدیثش

دل دوستی قدیم دارد

جز سیم نسیم او نبوید

ای شادی آنکه سیم دارد

نامم نبرد مگر بدشنام

او حرمت من عظیم دارد

یک بوسه بجان نمی فروشد

انصاف دلی سلیم دارد

چون شحنه شهر کشته اوست

ما را بکشد چه بیم دارد

شمارهٔ ۶۶

غمش در دل تنگ ما می‌نشیند

ندانم بر آتش چرا می‌نشیند

دلم نیز مستوجب هر غمی هست

که بر شاهراه بلا می‌نشیند

مرا بر سر آتشی می‌نشاند

چو بینم که با ناسزا می‌نشیند

مرا گفت با دیگری می‌نشینی

ندانم که این بر کجا می‌نشیند

کمر بر چه بندد نداند نگارم؟

که این بار بر جان ما می‌نشیند

شمارهٔ ۶۷

دل را همه آن ز دست برخیزد

کانگه که ز پا نشست برخیزد

از هجر تو دل درآمدست از پای

تا خود بکدام دست برخیزد

کس با تو شبی ز پای ننشیند

تا از سر هر چه هست برخیزد

هر روز بقصد جان صد عاشق

آن سنبل گل پرست برخیزد

با آن لب چون میت عجب نبود

چشم تو که نیم مست برخیزد

وصل تو گشاده روی بنشیند

چون دید که دل ببست برخیزد

پنجاه دل افکند بیک ساعت

تیری که ترا ز شست برخیزد

شمارهٔ ۶۸

جورها کآن شوخ دلبر می‌کند

از دلم هر لحظه سر بر می‌کند

هر زمانی عشوه دیگر دهد

وین دل سرگشته باور می‌کند

با مه اندر حسن پهلو می‌زند

جور با گردون برابر می‌کند

جان ز دستش در رکاب آورد پای

دل ز جورش خاک بر سر می‌کند

من به رغم دشمنان گویم همی

یارم اکنون جور کمتر می‌کند

ور نه آنچ او می‌کند با عاشقان

والله ار در روم کافر می‌کند

ای دل این چندین شکایت شرط نیست

جور گیر، آخر نه دلبر می‌کند؟

شمارهٔ ۶۹

باز غم تاختن چنان آورد

که دل خسته را بجان آورد

خویشتن در دهان مرگ افکند

هر که نام تو بر زبان آورد

زلفت از حد ببرد جور و جفا

تا مرا باز در فغان آورد

دل برد پای مزد جان خواهد

رسم نوبین که در جهان آورد

آنچه با ما همیکند غم تو

بعبارت نمیتوان آورد

چه کسی با سگم برابر کرد

کاولم لقمه استخوان آورد

از همه خرمی بشستم دست

تا غمت پای در میان آورد

دل چو تو پایمزد کرد بدست

اینهمه درد سر ازآن آورد

شمارهٔ ۷۰

وه که دگرباره عشق دست برآورد

صبر بیکبارگی ز پای در آورد

خواب ز چشمم ربود و آب در افزود

وه که خود این بار شیوه دگر آورد

تا بتم از خط عهد پای برون برد

بر سر محنت زده جهان بسر آورد

برد دل و گفت توبه کردم و رفتم

تو به صد بار از گنه بتر آورد

دیده من تابروی دوست نگه کرد

خود چه دهم شرح تا چه دردسر آورد

لعل ویم دی بخشم و ناز و جفا گفت

آنهمه صفرا چه بود کان شکر آورد

شمارهٔ ۷۱

آه که امید من بیار نه این بود

لایق آن روی چون نگار نه این بود

هجر نمودست و بارهی نه چنین گفت

جور فزودست و در شمار نه این بود

رفته بر دشمنم قرار گرفتست

با من دل سوخته قرار نه این بود

نوبت آن روزگار رفت که مارا

عشق نه زین دست بود و یار نه این بود

عشق چنین بود و کیسه مان نه چنین بود

یارنه این بود و روزگار نه این بود

از تو خجل مانده ام که بیرخ خوبت

زنده بماندیم و اختیار نه این بود

شمارهٔ ۷۲

خه بنام ایزد آنعارض نیکو نگرید

چشم بد دور ازو آن گل خود رو نگرید

سرو خواهید خرامان گل خندان بسرش؟

آنکه از دور همی آید از انسو نگرید

ناوک غالیه دیدید و کمند مشگین

غمزه کافر او وان خم ابرو نگرید

هست او را دهنی تنگ چو چشم سوزن

اندر او تعبیه دو رشته لولو نگرید

لعل شکر شکن و زلف زره ور بینید

لاله دل سیه و نرگس جادو نگرید

خواب خرگوش دهد نرگس رو به بازش

اینهمه شعبده زان چشم چو آهو نگرید

گفتم او را چه شود گر دل من باز دهی

گفت نه تو نه دلت درد سر او نگرید

شمارهٔ ۷۳

هر که زان لعل شکر میخواهد

جان خود زیر و بر میخواهد

در گذشتست ز جان و دل خویش

هر که در عشق گذر میخواهد

مردم چشم من از باغ رخت

رسم دیوان نظر میخواهد

دیده چون آب نماند در وی

مدد از خون جگر میخواهد

شمارهٔ ۷۴

بوئی از بوستان همی آید

راحتی در روان همی آید

بنده باد گشته ام کز وی

بوی زلف فلان همی آید

باز دل بر فصول می پیچد

عشق بر بوی جان همی آید

پیش گلبرگ عارض تو ز شرم

غنچه بسته دهان همی آید

بزر و سیم غره شد نرگس

که چنین سرگران همی آید

رمقی مانده از دل و غم عشق

بتقاضای آن همی آید

غنچه ترتیب مهد می سازد

که صبا ناتوان همی آید

هم ز خنده خجل شود روزی

گل که خنده زنان همی آید

شمارهٔ ۷۵

هر که او عشق ترا نشناسد

در جهان هیچ بلا نشناسد

همه بر دوست زند چشم تو زخم

فرخ آنکس که ترا نشناسد

من غلام دل سنگین توأم

که خود البته وفا نشناسد

گر شود جمله جهان ملک غمت

جای خود جز دل ما نشناسد

دل بجور از تو نمیگردد سیر

چه دلست این که جفا نشناسد

باد حسنت چو غمم پاینده

به ازین بنده دعا نشناسد

شمارهٔ ۷۶

بی‌تو عیشم سخت ناخوش می‌رود

صد ستم بر جان غمکش می‌رود

دل ز باد سرد و آب چشم من

همچو خاکستر بر آتش می‌رود

روزگار من ز جور زلف تو

همچو زلف تو مشوش می‌رود

لاله تو می زرِه پوشد از آنک

نرگست با تیر و ترکش می‌رود

پای زلف تو که دارد کز ستم

در رکابش چرخ سرکش می‌رود

چرخ در حسنت تماشا می‌کند

چشم پروین زین جهت شش می‌رود

دوش گفتی بی‌منت چون است حال

چون فرامش نیستم خوش می‌رود

شمارهٔ ۷۷

تو گر سرد چندین بگوئی نشاید

ور آزار دلها بجوئی نشاید

بران کو کهین دوستدار تو باشد

بهر دم بپائی بپوئی نشاید

گهی دوستی گاه دشمن ندانی

که این ده دلی و دوروئی نشاید

ز تو این جفا بر دل عاشق تو

اگر خود همه جان اوئی نشاید

چه سنگین دلی کز چنین گونه مارا

جگر میخوری و نگوئی نشاید

تو ایدل از و خون بخون چند شوئی

اگر دست از وی بشوئی نشاید؟

شمارهٔ ۷۸

تا خط تو رخت بیرون میکشد

ناله من سر بگردون میکشد

زلف تو همچون مهندس بررخت

هر زمان شکلی دگرگون میکشد

خاک پایت خیمه بر مه میزند

آب چشمم سر بجیحون میکشد

با که داند گفت دل جز با لبت

جورها کز زلف شبگون میکشد

بار تو کش چرخ نتواند کشید

خود نپرسی کاین دلم چون میکشد

از فلک هرگز کشیده کی بود

دل ز هجرت آنچه اکنون میکشد

دل که گفت از غم فشاندم آستین

دامن از هجر تو در خون میکشد

شمارهٔ ۷۹

دلبرم تا ز من نهان باشد

جوی خون بر رخم روان باشد

ور نهان باشد او زمن چه عجب

کوچوجانست و جان نهان باشد

یار بی خوی خوش نکو ناید

ور همه ماه آسمان باشد

وای آندل که پیش او آید

دل چه باشد که بیم جان باشد

گفتم آخر بوصل تو برسم

گفت آری در آن جهان باشد

شمارهٔ ۸۰

جز غم او مرا که شاد کند

جز فراقش مرا که یاد کند

فرد ماندیم از وی و هجر همی

زخم بر مهره گشاد کند

نرگس مست او ببو العجبی

جادوانرا باوستاد کند

غارت دل بزلف فرماید

غمزه را پس امیر داد کند

یارب آن سنگدل مرا هرگز

جز بدشنام هیچ یاد کند؟

تکیه بر وعده های او کردم

که شبانگاه و بامداد کند

جز من و زلف او کسی بجهان

تکیه هرگز بر آب و باد کند؟

شمارهٔ ۸۱

زلف چون از روی یکسو افکند

ماه گردون را بزانو افکند

دانه دل آن لب شیرین بود

دام جان آن چشم جادو افکند

دل بزلفش دادم و انکار کرد

کس دل اندردست هندو افکند؟

بوسه خواهم از و حالی ز لعل

پرده بر روی لولو افکند

آبرا ماند که گر یک دم زنم

صد گره زان دم برابرو افکند

چرخ نتواند کمان او کشید

کار اگر بازور بازو افکند

شمارهٔ ۸۲

دل چو دم از دلربائی میزند

عافیت را پشت پائی میزند

بازعاشق گشت و معذورست دل

گرچه لاف از بیوفائی میزند

از میان موج خون چون غرقه

دست هر ساعت بجائی میزند

هر دمم دل پیش پائی مینهد

هر زمانم غم قفائی میزند

از غمت شادم که چون بیند مرا

آخر از دل مرحبائی میزند

از همه عالم سر زلفین او

زخم هم بر آشنائی میزند

گرچه شد دل در سرکارش هنوز

در غم او دست و پائی میزند

شمارهٔ ۸۳

عشقت آتش در آب داند زد

نرگست راه خواب داند زد

زلف دلبند تو بدل بردن

پایها بر صواب داند زد

گره از غالیه تواند بست

حلقه از مشگ ناب داند زد

آن نمکدان لب از همه کاری

نمکی بر کباب داند زد

خود نداند نواخت چون چنگم

همه همچون رباب داند زد

لب لعل تو در طرب زائی

طعنه ها در شراب داند زد

شمارهٔ ۸۴

غمت جز در دل یکتا نگنجد

که رخت عشق در هر جا نگنجد

ندانم از چه خیزد اینهمه اشک

که چندین آب در دریا نگنجد

مرا گفتی که جز من یار داری

تو دانی کاین سخن در ما نگنجد

امید وصل چون در میم گنجد

که میم آنجا همی تنها نگنجد

لبت بی زر مرا بوسی دهد نی

در او این ناز نا زیبا نگنجد

بجانی میدهی بوسی و هم خشم؟

در این سودات این صفرا نگنجد

مرا گفتی که خود ناخوانده آیم

نه در طبع تو ای رعنا نگنجد؟

زمن جان خواستی بستان هم امروز

که در تاریخ ما فردا نگنجد

ازان کوچک دهانت در گمانم

که در وی بوسه گنجد یا نگنجد

شمارهٔ ۸۵

کارم نه بر مراد دل ریش میرود

روزم همه بکام بد اندیش میرود

با کافران نمیرود اندر دیار روم

آنچ از فراق بر من درویش میرود

دیده نگاه کرد و دل اندر بلا فتاد

دیده پی هلاک دل ریش میرود

دل گشت اسیر حلقه زلفش بحرص وصل

بس سر که در سر طمع خویش میرود

تلخ است پاسخ تو و آنهم زبخت ماست

کزنوش تو سخن همه چون نیش میرود

کج میدهی تو وعده و بالله که خوب نیست

کاندر جهان حدیث کم و بیش میرود

میکن جفا و جور که در گنجد اینهمه

میکن عتاب و نازکت از پیش میرود

شمارهٔ ۸۶

جور و جفای تو نیک و بد بسر آید

خط تو آخر بدیر و زود برآید

ناوک مژگان تو چو تیر سحرگه

پوست ندارد خبر که بر جگر آید

ماه چوبیند رخت ز دست درافتد

سرو چو بیند قدت زپای درآید

خوی تو زین به شود که هست ولیکن

کار بصبر و بروزگار برآید

با تو همه ناز بود و بی تو همه غم

چون بسرآمد چنان چنین بسر آید

شمارهٔ ۸۷

چون رخت مملکت جم نبود

چون لبت معجز خاتم نبود

چون رخت ماه فلک هم نبود

چون توئی در همه عالم نبود

از تو مارا نه سلام و نه پیام

آخر ایدوست کم از کم نبود

غم من جمله ز دل میخیزد

هر که را دل نبود غم نبود

سوی صحرا چه روی جان جهان

باغ چون روی تو خرم نبود

با چنان زلف بنفشه چکنی

کو بدان بوی و بدان خم نبود

لاله گر رنگ بدان میگیرد

تا چو روی تو بود هم نبود

گرچه گلرا دهنی خندانست

چشمش از رشک تو بی نم نبود

شمارهٔ ۸۸

ابر نوروز زغم روی جهان میشوید

باز هر دلشده دلبر خود میجوید

باد چون طبله عطار بمشک اندودست

هرکجا برگذرد خاک ازو میبوید

بربنا گوش چمن خط بنفشه بدمید

چشم بددور نبینی که چه خوش میروید

گل چو من مدح ملک گفت و دهن پرزر کرد

لاله بنگر بحسد روی بخون میشوید

هر شبی بلبل سرمست بگوید غزلی

تا چومن فردا در پیش ملک میگوید

شاه جانبخش جهانگیر حسام الدین آن

که سوی در گهش اقبال بسر میپوید

شمارهٔ ۸۹

مرا با آن لب شیرین شبی گر خلوتی باشد

ز وصلیش شکرها گویم ز بختم منتی باشد

به دیداری و گفتاری زیار خویش خرسندم

پس ار بوسی بود توفیر آن خود دولتی باشد

همه جا نخواهد از عاشق لبش بوسی دریغ آرد

چنین یارست بسم الله کسی کِش رغبتی باشد

مرا شیرین لبش بی‌جرم دشنام ار دهد هرگز

نخواهم داد خویش از وی بلی تا فرصتی باشد

چنان خو کرده دل با غم که گر جایی غمی بیند

به صد لطفش همی‌گوید بگو گر خدمتی باشد

بتا چون گل مشو خندان که من چون شمع می‌گریم

که عمر گل ازین معنی‌ست کاندک مدتی باشد

ترا هر ساعتی از من به تازه خدمتی باید

مرا هر لحظه از تو بی‌وفایی محنتی باشد

تو با این دل مسلمانی؟ نیی والله محالست این

مسلمان آن بود کورا به دل در رحمتی باشد

شمارهٔ ۹۰

دلبرم بر من تحکم میکند

عهدنامه هر زمان گم میکند

می نهد هر ساعتی خاری دگر

پس چو گل در لب تبسم میکند

نرگس بی آب او در دلبری

التفاتی خود بمردم میکند

بارخت هرکو کند برمه نگاه

بر لب دریا تیمم میکند

مردم چشمم سیه جامه چراست

گرنه از جورش تظلم میکند

مورچه از غالیه برگل که کرد

آن کند کز مشک کژدم میکند

جز گل و نرگس نبوید زلف او

زنگئی چندین تنعم میکند؟

شمارهٔ ۹۱

رو که ز عشق تو جز عنا نفزاید

از تو و خوی تو کارکس نگشاید

خود نه حدیثی نه پرسشی نه سلامی

نیک بدیدم من از تو هیچ نیاید

خون دلم میخوری مخور که روانیست

قصد بجان میکنی مکن که نشاید

با رخ تو گر وفا بدی سره بودی

حسن و وفا خود بیک هوا بنپاید

ناز تو و سوز من چنان بنماند

خنده گل و اشک ابر دیر نپاید

هرچه بگریم من از غم تو تو از طنز

گوئی مسکین فلان ز چشم برآید

وه که چنین سخت جان و سنگدل الحق

کس چو من و تو بروزگار نزاید

شمارهٔ ۹۲

این مرا در جهان نه بس باشد

که بدرد تو دسترس باشد

آرزوی من از جهان غم تست

هیچ کس را چنین هوس باشد؟

پیش تو چون سخن ز من گویند

گوئی از خشم کوچه کس باشد

بوسه زان خواهم از لبت که شکر

گه گهی طعمه مگس باشد

تو بتیغم زنی و دل گوید

کز توأم این فتوح بس باشد

شمارهٔ ۹۳

هر کس که بعشق تو کمر بندد

بس طرف که از رخ تو بر بندد

عشق تو ز رخ نقاب بگشاید

تا عقل در فضول در بندد

آن نرگس تو بجادوئی از دور

صد خواب همی بیک نظر بندد

تنگ شکرست چشمه نوشت

لعلت همه تب بدان شکر بندد

در نیشکر ارچه صد حلاوت هست

هم پیش لب تو صد کمر بندد

شمارهٔ ۹۴

هر که جان پیش تو فدی نکند

وصل تو سوی او ندی نکند

آفتاب از طریق حسن رود

جز بروی تو اقتدی نکند

هر کجا وصل تو نماید روی

تن که باشد که جان فدی نکند

وعده داد وصل تو ما را

مدتی رفت و هیچ می نکند

چشم بیمار تو چه بی آبست

که بجز خون دل غذی نکند

دست رنجه مکن بکشتن من

کشتن چون منی کری نکند

شمارهٔ ۹۵

رفت آن کز لبت مرا می بود

وز رخت بوسه ها پیاپی بود

یاد باد آنکه از رخ تو مرا

گل و نرگس شکفته در دی بود

سرو برطرف باغ پیش قدت

صد کمر بسته راست چون نی بود

لاله آتش زده میانه دل

گل زشرم تو غرقه درخوی بود

گفتی از من ببوسه قانع شود

از تو خود این توقعم کی بود

صبر روی از چه درکشید از من

که همه پشت گرمی از وی بود

صد حساب از تو برگفرت دلم

چون فذلک بدید لاشی بود

شمارهٔ ۹۶

زلف تو بر عارض تو پای‌بازی می‌کند

هر زمان سوی لب تو دست‌یازی می‌کند

جزع تو در دل ربودن جان همی‌سوزد ولی

لعل تو در بوسه دادن دل‌نوازی می‌کند

در کمان ابروی تو ناوک مژگان تو

بر دل من زخم‌های تیر غازی می‌کند

بوسه بدهد مرا پس جان و دل بربایدم

خود حسابی نیست بر ما ترکتازی می‌کند

ور لبش بوسی پذیرد از اشارت چشم او

می‌کند انکارها یعنی که بازی می‌کند

شمارهٔ ۹۷

باز دل در غم جان می پیچد

باز در عشق فلان می پیچد

یارب این باره کجا دارد عزم

که دگرباره عنان می پیچد

همه در زلف بتان پیچد ازان

چون سر زلف بتان می پیچد

برد از من دل و صبر و زر و سیم

جان بماندست و در آن می پیچد

کس ز دستش نزید تا غم او

چون قضا در همگان میپیچد

شمارهٔ ۹۸

هجران تو ای پسر نگوید

تا از من خسته دل چه جوید

ترسم که دل فضول سرکش

دست از تو بخون دیده شوید

بس خار که در دلم خلد صبر

تا کی گل وصل می ببوید

گفتی که دلت زهجر چونست

از زلف بپرس تا بگوید

از باغ جمال خوبرویان

البته گل وفا نروید

بل تا همه خون شود دل از غم

تا از پی تو همی چه پوید

شمارهٔ ۹۹

دورگشت از من آنکه جانم بود

زنده بی جان همی ندانم بود

دل ز من برگرفت بی سببی

آنکه جان من و جهانم بود

جان سپردم بدو چو میدیدم

که همه قصد او بجانم بود

نیست در خورد خاکپایش لیک

چه کنم دسترس بدانم بود

گوئی اندر فراق ما چونی

چه دهم شرح چون توانم بود

گر کسی گوید آن فغان ز که بود

شاید ار گویم از فلانم بود

شمارهٔ ۱۰۰

بی تو کارم همی بسر نشود

دست کس با تو در کمر نشود

زان خیال تو نایدم در چشم

تا از آب دو دیده تر نشود

تا تو اندر نیائی از در من

غم تو از دلم بدر نشود

تا نگردی تو همچو من عاشق

از غم من ترا خبر نشود

شمارهٔ ۱۰۱

جان من گوئی زتن می بگسلد

یار من هرگه زمن می بگسلد

رشته عهدی که خود بندد همی

بی سبب هم خویشتن می بگسلد

تافکند او دامن اندر پای حسن

سرو دامن از چمن می بگسلد

عشقبازی نیک داند دل و لیک

اولین بازی رسن می بگسلد

از ضعیفی گر همی نالم چونای

همچو چنگم رگ ز تن می بگسلد

هرچه گویم بوسه، میگوید که زر

چون کنم اینجا سخن می بگسلد

شمارهٔ ۱۰۲

رخ تو طعنه بر ماه فلک زد

سمندت خاک در چشم ملک زد

دولعل تو خرد را دیده بردوخت

دو جزع تو سمارا برسمک زد

عیار ماه گردون داشت نقصان

چو نقد خویش با تو در محک زد

اگر ازتو نماند مه عجب نیست

که باشش نقطه پروین کم زیک زد

زشرمت شد نهان در خاک خورشید

چو حسنت خیمه چون مه بر فلک زد

بساکز هجر تو خون جگر خورد

کسی کو باغمت نان و نمک زد

شمارهٔ ۱۰۳

یارم چو سخن گوید از لب شکر افشاند

چشمم ز فراق او هر شب گهرافشاند

گرباد نهد روزی در کوی توپا ایجان

بس خاک که از دستت بر فرق سرافشاند

عاشق چو ترا بیند در کیسه نبیند زر

دامن ز وجود خود یکباره برافشاند

بس خون که دل از دیده بر چهره فشاند از تو

ور با تو بود کارش زین بیشتر افشاند

ایکاش دل ما را صد جان عزیزستی

تا هر نفسی بر تو جانی دگر افشاند

باتو سرو زر بازم کانکس که ترا خواهد

چون شمع سراندازد چون برق زرافشاند

شمارهٔ ۱۰۴

یارب ار تو خوش درآئی چون بود

نی که این از طبع تو بیرون بود

ذره سایه نیارد پیش تو

ور همه خورشید بر گردون بود

از تو دشنامی بجانی میخرم

زانکه دشنام تو هم موزون بود

بی تو اندر آتش دل غرقه ام

زندگانی بی تو زرین به چون بود

در فراقت آب دیده صرف شد

بعد ازین هر قطره کاید خون بود

دوستی با دشمنانم میکنی

مرگ اگر شیرین بود اکنون بود

شمارهٔ ۱۰۵

چگونه عاشقی را جان بماند

که چندین روز بی جانان بماند

دریغا جان که رفت اندر سردل

بدل راضی شدم گر جان بماند

زهجرت هر شبی چندان بنالم

کز آه من فلک حیران بماند

ز دیده اشک چندانی برانم

که چرخ از آب سرگردان بماند

ز تو چشم وفا هرگز ندارم

جفا کن تا توانی کان بماند

شمارهٔ ۱۰۶

خنک آنکه معشوقه چون تو دارد

که هرگز بیک بوسه یادش نیارد

وفا از دل تو کسی جوید ایجان

که خواهد که بر آب نقشی نگارد

مده وعده فردا که هجرت سرآن

ندارد که ما را بفردا گذارد

بزلفت سپردم دل و نیست برجای

کسی دل بهندوی کافر سپارد؟

میان من و تو دلی گشت ضایع

بیا تا ببینیم کاین دل که دارد

تو داری تو داری و داند همه کس

ولیکن بگفتن که یارد که یارد

مرا خود نمی باید این دل که ترسم

که درد سر دیگرم بر سر آرد

شمارهٔ ۱۰۷

باز عشقم کار بلبل میکند

بسکه او بر شاخ غلغل میکند

دیده نرگس نمی خسبد مگر

انتظار وعده گل میکند

جلوه خواهد کرد گل بر شاخ ازان

باغ ترتیب تجمل میکند

کرد پر لؤلؤ دهان لاله ابر

راستی باید، تفضل میکند

سر بپیش افکنده نرگس چونکسی

کو بکاری در تأمل میکند

نی ز روی صبر عاشق گشت دل

عشقبازی بر توکل میکند

شمارهٔ ۱۰۸

مرا دلیست نه در خوردِ من، که بستاند؟

مرا ز دست دل خویشتن که بستاند

اگر رخت نبود، دل ز بر، که برباید

وگر لبت نبود، جان ز تن، که بستاند

وگر نه حسن تو بر ماه خط نویسد پس

خراج تو ز گل و یاسمن که بستاند

وگر مرا لب لعل تو یاریی ندهد

ز زلف کافر تو داد من که بستاند

در اشک غرقم و گویم که نیستم عاشق

ز من ندانم تا این سخن که بستاند

شمارهٔ ۱۰۹

دست من تا چو دهانت باشد

کی کمر گرد میانت باشد

چیست مقصود تو از کشتن ما

که همه قصد بجانت باشد

چه شود گر بسلامی ما را

بخری گرچه گرانت باشد

ورچه ما خود بسلامی نرزیم

گر بسازی چه زیانت باشد

تو مرا بنده خود خوان و مترس

نه زیانی بزبانت باشد

دل من شاید اگر تنگ بود

بو که باری چو دهانت باشد

جان نثار کف پای تو کنم

هان چه گوئی سرآنت باشد؟

شمارهٔ ۱۱۰

امشب من و غمگسار تا روز

دست من و زلف یار تا روز

خوش باش که بس تفاوتی نیست

از روی تو ای نگار تا روز

آن غالیه دان شور و شیرین

بی مهر بمن سپار تا روز

هر بی خردی که بینی جام و بوسه

مشناس جز این دوکار تا روز

بستان و ببخش جام و بوسه

مشناس جز این دوکار تا روز

تا باده، همی گسار تا صبح

تا بوسه، همی شمار تا روز

مارا سر خواب نیست امشب

ای شمع تو پاسدار تا روز

شمارهٔ ۱۱۱

ای ترک بیا و چنگ بنواز

آهنگ بگیر و برکش آواز

چون مست شدی هنوز هم شرم؟

از دست شدم هنوز هم ناز؟

چون چنگ تو زان خمیده پشتم

تا روی بروی تو نهم باز

برکش زتنم اگر رگی نیست

اندر همه پرده یا تو دمساز

چندین مزنم اگر نه چنگم

ور میزنیم نخست بنواز

گفتی تو که عشق من نهاندار

مگذار که فاش گردد این راز

نگذاشتمی اگر نبودی

رنگ رخ و آب دیده غماز

شمارهٔ ۱۱۲

ایدوست خط مشگین بر روی آب منویس

بر روی خط نوشتن نبود صواب منویس

صبر از دلی چه خواهی کز هجر تو خرابست

دانی که شرط نبود خط بر خراب منویس

هر قصه که آنرا بر خون دل نویسم

آنرا بخوان که شاید آنرا جواب منویس

شمارهٔ ۱۱۳

وصل تو نمی یابم چندانکه همیجویم

خود می نرسم در تو چندانکه همیپویم

با روی تو و خویت روز و شبم اینکارست

دل در تو همی بندم دست از تو نمیشویم

گفتی تو که باری می بین که چه میگوئی

چونین بنماندهم میدان که چه میگویم

خود ننگرد اندرمن زو بوسه طمع دارم

چه ساده دلم الحق تا از که چه میجویم

گرعشق وی آتش شد چونش بدهم برباد

ور چند ببرد آبم خاک قدم اویم

شمارهٔ ۱۱۴

در رخ یار خویشتن خندم

برگل و لاله و سمن خندم

هرگه آن سر و قد خرام کند

بر قد سرو در چمن خندم

گفتم از عشق خون همی گریم

گفت من بر چنین سخن خندم

تاکی ازدوست رغم دشمن را

چون بباید گریستن خندم

گوئی از ظن بیهده مگری

چون توی گریی چه سود، من خندم

تو بصد دیده میگری چو نشمع

تا چو گل من بصد دهن خندم

من مسکین بدست چو نتو حریف

گر نگریم بخویشتن خندم

شمارهٔ ۱۱۵

گفتم از دست عشق جان بردم

خود کنون پای در میان بردم

طعنه دشمنان بشست ولیک

آنچه از دست دوستان بردم

عاشقم این همه قناعت چیست

گر روان را در آسمان بردم

دوش دیدم خیال او در خواب

بس خجالت که آنزمان بردم

گفت با این همه بخفتی هم

والله ار بر تو این گمان بردم

دیده گر خون شود ز غم شاید

که من از وی نه این نه آن بردم

شمارهٔ ۱۱۶

با من ای دوست، ستمگر چو جهانی چه کنم؟

هر چه خواهی ز جفا می بتوانی چه کنم؟

نیک و بد از بُن دندان تو می‌باید ساخت

نگریزد دل من از تو که جانی چه کنم؟

گر چو جان رخ بنمائی، چو جهان جور کنی

نبود سخت، عجب جان جهانی چه کنم؟

همه را باز نوازی، همه را بار دهی

خود مرا یاد نیاری و نخوانی چه کنم؟

در سخن با همه کس شکَّر باری ز دهان

با من از بختِ من ار تلخ زبانی، چه کنم؟

دوش گفتی ز سر خشم بسوزم دل تو

دل تو داری و دل از توست و تو دانی، چه کنم؟

یاد دارم که تو با بنده نه چونین بودی

من همانم که بُدم، گر تو نه آنی چه کنم؟

خود گرفتم که زر و سیم به چنگ آرم باز

به جوانی که گذشت، آه جوانی، چه کنم؟

پای برجا نبُوَد با تو سخن‌های چنین

چه دهم درد سرخویش و گرانی چه کنم؟

شمارهٔ ۱۱۷

این خبر داری که من آن نیستم

با تو بر آن شرط و پیمان نیستم

ناز در باقی کن اکنون کان گذشت

ور چنان دانی تو چونان نیستم

من همی دانم که دیگر گونه

تا بدین حد نیز نادان نیستم

گفتی از عشقم پشمیانی، بلی

در پیشمانی پشیمان نیستم

دل بدادم جان همی خواهی کنون؟

بنده ام لیکن بفرمان نیستم

خواستم کردن نثار پای تو

لیکن اکنون بر سر آن نیستم

تیز کردی بر دلم دندان برو

من حریفی آبدندان نیستم

چند گوئی رو دگر یاری بگیر

گر نگیرم پس مسلمان نیستم

شمارهٔ ۱۱۸

طره بخت را بشانه زنم

گر دمی با تو دوستگانه زنم

آنچه من دیده ام ز دست تو دوست

شاید ار خیمه بر کرانه زنم

تا کی این آستین فشاندن تو

چند من سر بر آستانه زنم

گر حکایت کنم ز آتش دل

همچو شمع از زبان زبانه زنم

هر زمان گوئیم من آن توام

دم بدم من خود این ترانه زنم

دهن تو که می بنتوان دید

بوسه بر وی بچه بهانه زنم

دلم ار نیز نام عشق برد

بسرت کش بتازیانه زنم

شمارهٔ ۱۱۹

آه این منم که بسته عشقی چنین شدم

دربند آن کمند پراز تاب و چین شدم

آن توسنم که بافلکم بود سرکشی

تا بالگام عشق چنین زیرزین شدم

گفتم ز عشق دم نزنم آه دم زدم

گفتم که صید کس نشوم هان ببین شدم

یاری که هست پاکتر از آب آسمان

از عشق او ببین که چو خاک زمین شدم

بر عاشقان ز روی فراغی که داشتم

کردم همیشه منع و گرفتار ازین شدم

از بسکه گفته ام که زبانم بریده باد

عشق از کجا و من ز کجا اینچنین شدم

شمارهٔ ۱۲۰

من ز جهان دوست ترا داشتم

از تو جفا چشم کجا داشتم

چشم من ارخون شود از غم رواست

کز تو چرا چشم وفا داشتم

من ز تو امید بسی چیزها

داشته ام لیک خطا داشتم

دل بربودی ز من اول نظر

نیک بدیدی که کجا داشتم

جان بیکی بوسه فروشم بتو

ورچه نه از بهر بها داشتم

گر کسی از دوست بپرسد مرا

آه چه گویم که کرا داشتم

شمارهٔ ۱۲۱

بی عارض گلرنگ تو ما خسته خاریم

نا خورده می وصل تو در رنج خماریم

زان زلف پژولیده و ناخفته دو چشمت

چون چشم تو و زلف تو بیخواب و قراریم

گفتی ببر از جانت اگر جوئی وصلم

تو بر سر آن باش که ما بر سر کاریم

ورخوی تو ما را نکند شاد چه باشد

هم با غم تو نیک و بد این غم بگساریم

وین باقی عمر ار نشود وصل میسر

هم با غم هجران تو خوش خوش بسر آریم

این سر که تو داری سر ما هیچ نداری

زین دست که مائیم کجا پای تو داریم

شمارهٔ ۱۲۲

برداشتیم دل ز امیدی که داشتیم

بر برنداشتیم ز تخمی که کاشتیم

آنخود چه روز بود که در وصل میگذشت

وان خود چه عیش بود که ما میگذاشتیم

آن روزگار رفت که در دولت وصال

سر زافتاب و ماه همی برفراشتیم

و اکنون که هست میل تو از ما بدیگری

باطل شد آن حساب و بیخ برنگاشتیم

تو با حریف خویش بشادی نشین که ما

تن در زدیم و صبر بدل برگماشتیم

آنگه که برگزیدی ما را زدیگران

ما ماتم وجود خود آن روز داشتیم

بربود روزگار بقهر از بر منت

آری ز روزگار همین چشم داشتیم

شمارهٔ ۱۲۳

بی تو چونان زغم هجر تو می بگدازم

که بگوشی نرسد صعب ترین آوازم

کشته عشق توام جای ملامت باشد؟

خود بدین زنده ام انصاف و بدین مینازم

چند بردوخته چشم از تو درم پرده خویش

چند سوزم بغم عشقت و تاکی سازم

زلف را گو بمدارا دل من بازفرست

ورنه این شرم در اندازم و اندریازم

مهرتنگ شکرت را بدو لب بردارم

بند زلفت چو دل و جان پس پشت اندازم

از رخت گل چنم و شعبده ها دانم کرد

وز لبت می خورم و عربده ها آغازم

ترکتازی کنم و بوسه پیاپی زنمت

تا که گوید که مزن وز تو که دارد بازم

برزنم دست بابرویت و همچون زلفت

پای بر ماه نهم تا که سر اندربازم

نشود مس وجودم بحقیقت اکسیر

تا نه در بوته هجر تو همی بگدازم

شمارهٔ ۱۲۴

آن چیست که من از تو و عشق تو ندیدم

وان چیست که در هجر تو از تو نشنیدم

احسنت چنین کن همه خون دل من خور

کاخر بگزافت ز جهان بر نگزیدم

رفتی و بر دشمن من خوش بنشستی

آوخ بنمردم من و این نیز بدیدم

اول ز تو و خوی تو عبرت نگرفتم

تا عاقبت از تو بچنین روز رسیدم

دل هم بستد نرگس جادوی تو وانگه

صد حرز فروخواندم و بر خویش دمیدم

شمارهٔ ۱۲۵

دست در دامن فلان زده‌ایم

پشت پا بر همه جهان زده‌ایم

آبرو زان به باد بر دادیم

کآتش اندر میان جان زده‌ایم

نیست از ناله هیچ فایده

زین سبب قفل بر دهان زده‌ایم

در چنین رنج گویدم تن زن

نتوان زد ولیک هان زده‌ایم

مکن ای دوست قصد جان چندین

که به صدگونه سوزیان زده‌ایم

رخ ز من درمکش که با رخ تو

طعنه بر ماه آسمان زده‌ایم

آه ازآن لاف‌های بی‌معنی

کز تو در پیش این و آن زده‌ایم

شمارهٔ ۱۲۶

خشمت آمد که من ترا گفتم

که ترا عاشقم خطا گفتم

شاید ارخون شود دلم تامن

بتو ناگفتنی چرا گفتم

من ز دست زبان برنج درم

سوزیان بین که تا ترا گفتم

گفتی از عشق جان نخواهی برد

من خود این با تو بارها گفتم

شمارهٔ ۱۲۷

خود بخود خواستم اینعشق علی الله چکنم

محنت من ز من آمد گله زانمه چکنم

نتوان خوردغم ار در ره او کشته شوم

صد هزارند چو من کشته درین ره چکنم

همه دم گوئی از خشم که جانت ببرم

چند گوئی ببر و باز رهان وه چکنم

پردلی شرط نباشد چوره عشق روی

من و زلف تو توکلت علی الله چکنم

عمر بگذشت مرا و تو همیگوئی صبر

ور اجل دامن من گیرد ناگه چکنم

برمن آنست که تا روز نخسبم زغمت

چون تو از ناله من نیستی آگه چکنم

دورباد، ارتو جز از من بکسی درنگری

پس ببینی بحقیقت که من آنگه چکنم

شمارهٔ ۱۲۸

یا ز چشمت جفا بیاموزم

یا لبت را وفا بیاموزم

پرده بردار تا خلایق را

معنی والضحی بیاموزم

تو زمن شرم و من ز توشوخی

یا بیاموز یا بیاموزم

بارها چرخ گفت میخواهم

که ز طبعش جفا بیاموزم

پرده عالمی دریده شود

گر ازو یک نوا بیاموزم

نشوی هیچگونه دست آموز

چکنم تا ترا بیاموزم

بکدامین دعات خواهم یافت

تا روم آن دعا بیاموزم

از خیالت وفا طلب کردم

گفت کو از کجا بیاموزم

گفتم آخر نیائیم در چشم؟

گفت اول شنا بیاموزم

شمارهٔ ۱۲۹

از روی چو خورشیدت هرگه که براندیشم

یکذره بود کمتر چون از قمر اندیشم

جائی که لبت باشد با انهمه شیرینی

از لعل تو بیزام گر از شکراندیشم

گفتی که برافشان سرگر عاشق جانبازی

من بهر نثار تو کی اینقدر اندیشم

در عشق تو چو نشمعم جان بر سرو سر برکف

دعوی کله داری وانگه ز سراندیشم

در آرزویم آمد کز ساعد خود سازم

هرگه که میانت را زرین کمر اندیشم

جز رنگ رخم حقا در خاطرم ارآید

هرگه که من درویش از وجه زراندیشم

گویم که بعشق از من بیچاره تری باشد؟

هم من بوم آن مسکین چون نیک براندیشم

گفتی پس کاری شو تا هست غمت برجای

لایق نبود گر من کار دگر اندیشم

شمارهٔ ۱۳۰

هر جور که من ز یار می بینم

از نامه روزگار می بینم

عیشی نه بکام دل همیرانم

رنجی نه باختیار می بینم

خون ریزی وعده های او دیدم

جان دادن انتظار می بینم

از بخت بدست این نه از عشقست

من عاشق صدهزار می بینم

جان از غم عشق او نخواهم برد

میدانم و روی کار می بینم

من آخر این حدیث میخوانم

من حاصل این شمار می بینم

نامردی صبر خویش میدانم

بی رحمی آن نگار می بینم

شمارهٔ ۱۳۱

روز و شب در هجر او غم میخورم

وانده آن روی خرم میخورم

در صف دردی کشان درد او

صدقدح خوشخوش بیکدم میخورم

این قفاها بین که از دست غمش

میخورم در هجر و محکم میخورم

باغم او صد ملامت میکشم

تا نگوئی غم مسلم میخورم

گفتمش زلف تو دل از ما ببرد

گفت ورجان میبرد غم میخورم؟

او چو چنگم در نوازش میزند

من چو نی مینالم و دم میخورم

هم بدم زین بیش نتوان زیستن

ور دم عیسی مریم میخورم

چند توبت کردم ار غم خوردنش

می ندارد فایده هم میخورم

شمارهٔ ۱۳۲

از تو بکبوسه همی درخواهم

بده ایدوست که دیگر خواهم

نه خطا گفتم یک بوسه و بس

بیشتر زین بسرت گر خواهم

کس چو من خام طمع نیست که من

بی زر از لعل تو شکر خواهم

جان نهادم عوض بوسه او

آه اگر گوید نی زر خواهم

جان نهادم عوض بوسه او

آه اگر گوید نی زر خواهم

منکه وجه زرم ازرنگ رخست

بچه دل بوسه ز دلبر خواهم

از شب زلف توام کافر تر

گرمن این روز بکافر خواهم

شمارهٔ ۱۳۳

تاکی این فریاد از دست دلم

نیست زین فریاد کردن حاصلم

تو چو سوسن ده زبانی بارهی

ورچه من باتو چو غنچه یکدلم

گفتی از دست غمم کس جان نبرد

از توام این نکته بس گر عاقلم

جان همیخواهی بدین کاراندرم

تا نپنداری که من زان غافلم

شمارهٔ ۱۳۴

ساعتی از عشق تو بی غم نیم

بیغم و اندوه تو یکدم نیم

صبر و دل و جان بتو دادم کنون

از همه محرومم و محرم نیم

این همه جان کنده ام از بهر وصل

هم ز غم هجر مسلم نیم

هیچ مبادم ز جهان خرمی

گر من از اندوه تو خرم نیم

سایه خود بر من بیدل فکن

کاخر ازین خاک زمین کم نیم

جور مکن بر دل من بیش ازین

گیر که من در همه عالم نیم

گفت که بوسه دهمت رایگان

نی که چنین خام طمع هم نیم

گویم مردم ز غمت گویدم

من چکنم عیسی مریم نیم

شمارهٔ ۱۳۵

وای من از دست دل کو نیست در فرمان من

عاقبت هم بر سر دل رفت خواهد جان من

با که گویم محنت هجران بی‌پایان او

از که جویم چاره این درد بی‌درمان من

هر زمان گوید مرا از چیست این افغان تو

بی‌سبب آخر نباشد این همه افغان من

ای نهان گشته ز چشمم نیستم آگه ز تو

از کجا پرسم خبر جان من و جانان من

سخت کاسد گشته بازار می و شکر کنون

از لب و دندان تو دور از لب و دندان من

جان من بادت فدای جان و من خود کیستم

صدهزارت جان فدا بادا و اول جان من

شمارهٔ ۱۳۶

لحظه آن سنبل از گل وا فکن

واتشی در پیر و در برنا فکن

پرتوی از نور رخسارت بتاب

غلغلی در عالم بالا فکن

زاب آن چاه زنخدان چو سیم

قطره در نرگس شهلا فکن

عاشقان را شربت جلاب ده

شکری زان لعل در دریا فکن

در هوایت ذره سرگشته ام

آفتابا سایه بر ما فکن

سر همی با ما گران داری چرا

چون جنایت افکنی پیدا فکن

گرگناهی کرده ام اعلام کن

ور غباری هست بر صحرا فکن

با لبت گفتم که بوسی بخش گفت

گر شتابی نیست با فردا فکن

شمارهٔ ۱۳۷

خون شد زفرقت تو دل مهربان من

بربست رخت از غم هجر تو جان من

خوش میگذشت با تو مرا مدتی بکام

هجری بدین صفت نبد اندرگمان من

بی وصل دلکش تو تبه گشت کار من

بیروی مهوش تو سیه شد جهان من

دعوی دوستی من و مهر میکنی

وانگاه بشنوی سخن دشمنان من

شادی دشمنان و فراق و جفای یار

هست از هزارگونه زیان بر زیان من

ناکرده هیچ جرم براندی مرا زخویش

آه ار بدوستان رسد این داستان من

شمارهٔ ۱۳۸

برو ای یار دلارام برو

برو ای یار گلندام برو

بروایدوست که در باقی شد

با توام نامه و پیغام برو

تانگوئی که دگر جنگ کنم

کان نه جنگست و نه دشنام برو

گر تو خود آب حیاتی بمثل

بخدا کت نبرم نام برو

چندگوئی که نئی پخته هنوز

اینچنین گیر منم خام برو

دل تو هست دگرجا بنوا

بر ما نیستت آرام برو

شمارهٔ ۱۳۹

سخن بی غرض از من بشنو

بر دشمن مشو ایدوست مشو

دشمنان راه بدت آموزند

مشنو هرزه دشمن مشنو

با تو امشب ندبی خواهم باخت

جان زمن بوسه ز تو خصل وگرو

چند گوئی تو که خیزم بروم

دل من وا ده و برخیز وبرو

این چه شیوه است که بنهادی باز

وین چه راهست که آوردی نو

هر بیک چند درآی از در من

چند دشنام بده گرم و بدو

گویم ای خام چو کاهم ز غمت

گوئی ای سوخته بر من بدوجو

شمارهٔ ۱۴۰

ای زگرد ماه مشگ آویخته

وی بگرد لاله عنبر پیخته

هرکجا عکس جمالت برفتاد

صورت صد یوسفست انگیخته

ای بسا دلهای جان افشان که هست

بردو زلفت سرنگون آویخته

رخت عشقت هر کجا آمد فرود

عافیت زان ناحیت بگریخته

زلف تو بر پیخت دست روزگار

دست او کس جز قدر ناپیخته

چون توان از عاشقی بگریختن

عشق با اجزای جان آمیخته

چند ازین عاشق کشی رحمی بکن

ای هزاران خون ناحق ریخته

شمارهٔ ۱۴۱

دلم بستان و آنگه عشوه میده

چنین خواهم زهی نامهربان زه

بقصد خون من زینسان چرائی

کمان ابروان آورده در زه

میم، هر لحظه رو بر من ترش کن

گلم، هر لحظه ام خاری دگرنه

مرا زین پس مگو فردا و فردا

کزین عشوه نخواهم گشت فربه

مرا گفتی ترایم گر مرائی

همین شیوه، ازینم پرده میده

ز تو بوسی طلب کردم ندادی

تو جان خواهی و نتوان گفتنت نه

چه گوئی ترک جان و دل بگویم

بدین مایه رهم از تو مرا به

همه قصدت بجانم بود و بردی

ازان فارغ شدی الحمدلله

شمارهٔ ۱۴۲

رخ برون از پس نقاب مده

بیش ازین شرم آفتاب مده

خواب خرگوش اگر دهی مارا

جز ازان چشم نیم خواب مده

تشنگان وصال را چو دهی

بجز از راه دیده آب مده

چیست عشوه بهر یکی بوسه

نه خدائی تو؟ کم عذاب مده

دل بصد دوستی ز من بستان

پس سلام مرا جواب مده

با حریفان خویش خوش بنشین

بار ما خود بهیچ باب مده

ما بجان بوسه همی خواهیم

گر نبینی همی صواب مده

شمارهٔ ۱۴۳

عشق تو و محنتی ز سر تازه

در شهر فکنده باز آوازه

سبحان الله که هر غمی کاید

چون پای برون نهد ز دروازه

یکسر سوی دل همیرود گویم

هان کیست منم کئی غم تازه

ننگم زوجود خویش میآید

کاین کار زحد گذشت و اندازه

شمارهٔ ۱۴۴

چشم من چون بخت تو ناخفته به

کار من چون زلف تو آشفته به

فنته دلهاست چشم مست تو

شاید ار خفته است فتنه خفته به

چندگوئی من چکردستم بگوی

آنچه با من کرده ناگفته به

دل ببردی جان اگر خواهی ببر

ناوک تو بر نشانه خفته به

گفتی از من در دعا تقصیر نیست

سینه از چونین محالی رفته به

با تو سراندر میان خواهم نهاد

گز طبیبان درد را ننهفته به

شمارهٔ ۱۴۵

بامدادان بگاه خواب زده

آمد آن دلبر شراب زده

لب شیرین بخنده بگشاده

سر زلفین را بتاب زده

سنبل زلف حلقه حلقه شده

نرگس نیم مست خواب زده

چون مرادید زاشک دیده چنان

خیمه اندر میان آب زده

گفتم ای در وفا نموده درنگ

وی بخون رهی شتاب زده

چند باشیم در فراق رخت

بر رخ از دیده خون ناب زده

چند تابی تن ضعیف شده

چند سوزی دل غذاب زده

برخی ساعتی که بنشستیم

من خجل گشته او عتاب زده

شمارهٔ ۱۴۶

زهی روی تو خار گل نهاده

قد تو کو شمال سرو داده

مهت چون آفتاب افتاده در پای

بسر چون سایه پیشت ایستاده

ز بهر عشوه ما وعده تو

دری ز امروز بر فردا گشاده

ز اشگ چشم من خیزد تف دل

کسی دید آتشی از آب زاده؟

ز شرم روی چون ماهت مه چرخ

شود هر مه دو شب از خود پیاده

بپیش روی خوبت چیست خورشید

چراغی در ره بادی نهاده

شمارهٔ ۱۴۷

اگر رخت از جهان بیرون نهی به

ازین تر دامنان گر وا رهی به

تماشا گاه جانت بس فراخست

اگر زین تنگنا بیرون جهی به

گل امید ازینان نشکفد هیچ

اگر خار دل خود کم نهی به

چوقوت شمع هم از شمع باشد

حقیقت عمر او را کوتهی به

بگرد بید بی بر چند گردی

غرض سایه است هم سروسهی به

زدونان سوی صاحبدولتی پوی

که تیزخواجه از ریش رهی به

تملق کن چو دشمن گشت غالب

چو درمانی ز شیری روبهی به

بهی کن گر کسی بد کرد با تو

که داند هر کسی کز بد بهی به

نباید عیبم ار چیزی ندارم

که دست سرو آزاده تهی به

زعلم و حکمتت کاری نیاید

برو هم ابلهی کن کابلهی به

شمارهٔ ۱۴۸

زهی زلف تو خم درخم گرفته

غم عشق تو در عالم گرفته

لبت در بوسه دادن گاه خلوت

طریق عیسی مریم گرفته

سر زلفت چو انگشت محاسب

شمار حلقه ها بر هم گرفته

ز رشک زلف پرچین تو درچین

بتان چین همه ماتم گرفته

من از عشق تو چون بگریزم ایجان

غم تو دامنم محکم گرفته

همه عالم غم عشق تو بگرفت

ترا خود کم بود این غم گرفته

شمارهٔ ۱۴۹

چه باشد اگر با همه دوستگاری

مرا گوئی ای خسته چون میگذاری

نه با تو وصالی نه از تو سلامی

بنام ایزد الحق چه فرخنده یاری

گهی نوش صرفی گهی زهر نابی

تو معشوقه نی مردم روزگاری

مرا دوست خوانی پسم بار ندهی

زهی دوستداری زهی حق گذاری

بسی جهد کردم که بگذاری این خو

چو سودی نمیداشت هم سازگاری

چو گویم که بوسی تو گوئی که جانی

بده بوس و بستان بدین جان چه داری

بمن بازده این دل ریش و رستیم

تو از این تقاضا من از خواستاری

شمارهٔ ۱۵۰

توبه که بعد ازین نبرم نام عاشقی

ور عشق زاهدیست کنون ما وفاسقی

تا کی کشم جفا که نه هجران و نه وصال

تاکی خورم قفا که نه عشق و نها عاشقی

از تو نه رقعه نه سلامی نه بخششی

انصاف گفت باید یار موافقی

بازم مده جوابی و آنگه چو بینیم

گوئی چرا نباشم زین هم منافقی

صد بار وعده دادی و کردی همه دروغ

صبحی بروی روشن لیکن نه صادقی

ای دیده خون گری که بدین شغل درخوری

وی دل تو صبر کن که بدین کار لایقی

شمارهٔ ۱۵۱

تو چه ترکی تو چه ترکی که به رخ فرّ همایی

ز منت شرم نیاید که به من رخ ننمائی

من بیچاره مسکین که به هجر تو اسیرم

تو خودم باز نپرسی که تو چونی و کجائی

چه شکایت کنم از تو که تو خود نیک شناسی

چه حکایت کنم از دل که تو خود در دل مائی

کج دهی وعده و باور کنم آن را همه از تو

من چنین ساده چرایم تو چنین شوخ چرائی

نه ز دست تو خلاصم نه به جان از تو امانم

تو چه دردسری آخر چه عذابی چه بلائی

بکنی رای وصالم نه که تو بیش ازانی

تو به جان بوسه فروشی نه که تو بیش بهائی

گر به عمری برم آیی به عتابی بخوری دل

همه رنج دل هر دوست بخواهی و نیائی

شمارهٔ ۱۵۲

گر چو تو ترک در ختن بودی

ور چو تو سرو در چمن بودی

در چمن بسکه سجده بردندی

تاختن بس که تاختن بودی

آفتاب از شفق براندی خون

گرچو چشم تو تیغ زن بودی

ناز چندین نکرده گرچه

عاشق روی خویشتن بودی

من ازین بیش کردمی حقا

اگر آن روی روی من بودی

بوسه از وی توقعست مرا

هم بدادی گرش دهن بودی

شمارهٔ ۱۵۳

سر ما نیستت فسانه مگوی

سیر گشتی برو بهانه مجوی

تو دگر یار تیز بازاری

واب تو میرود بدیگر جوی

تو گل و لاله وزین معنی

هم دو روی آمدی و هم خود روی

نه مسلمانی؟ آخر ای کافر

چه دلست این؟ دلی ز آهن و روی

گفتی از تو چه برده ام آخر

دل من باز ده محال مگوی

خود چه بگذاشتی بمن جز غم

بردی از من هر آنچه بردی بوی

نیم جانی بماند با من و بس

واند گر آب خواه و دست بشوی

شمارهٔ ۱۵۴

حسنی چو دعا به سر فرازی

زلفی چو قضا به دست یازی

طبع رخ اوست دل ربودن

رسم لب اوست دلنوازی

زنگی دو زلف کافر او

دل می‌ببرد به ترکتازی

وان ناوک چشم نیم‌مستش

جان می‌بخلد به تیر غازی

ای زلف و رخت چو صبح و چون مشک

در پرده دریدن و غمازی

خورشید ننازد از خجالت

شاید تو به حسن خود بنازی

عشق تو به جان همی‌کند قصد

جانبازی باشد این نه بازی

چون با تو حدیث بوسه گویم

خود را عجمی همی چه سازی

دل باز ده ار نه بوسه بفرست

نه ترکی‌ست این سخن نه تازی

شمارهٔ ۱۵۵

دلبرا چشم من از اشک چو دریاچه کنی

وزمن دلشده بیجرم تبرا چه کنی

خون ما خود غم هجرت زره دید، بریخت

اینهمه قصد بخون ریختن ما چه کنی

گرد مه مشگ کشیدی و دلم بربودی

زلف را بازگره بر زده تا چه کنی

گربجان از تو یکی بوسه بخواهم تنها

بدهی بیجگری؟ یا ندهی تا چه کنی

گفتی از من چه جفا دیه اندر همه عمر

آنچه پوشیده نمیماند پیدا چه کنی

چون تو میدانی و من دانم گفتن بچه کار

خویشتن را و مرا بیهده رسوا چه کنی

شمارهٔ ۱۵۶

این چه رویست بدین زیبائی

وین چه عشقست بدین رسوائی

گفتی از دست غمم جان نبری

آنچنانست که میفرمائی

چون همه قصد بخون ریختنست

هان سر و طشت که را میبائی

نیک یاری تو ولی بدخوئی

سخت خوئی تو ولی رعنائی

دل گشائی چو قبا در پوشی

دل ببندی چو دهان بگشائی

هیچ با ما سر خلوت داری؟

چه حدیثست تو بیش ازمائی

تو بر آیینه نهی صد منت

پس رخ خویش بدو بنمائی

شمارهٔ ۱۵۷

عشق بر من بزیان آوردی

کار من باز بجان آوردی

سرکشی باز گرفتی بر دست

می نگویم که چه مان آوردی

آن همه دوستی و آنهمه عهد

وه که نیکو بزبان آوردی

دادی از دست سررشته وصل

پای هجران بمیان آوردی

بود فارغ ز شکایت دل ما

کار او باز بدان آوردی

شمارهٔ ۱۵۸

دست من اگر همچو دلم تنگ نبودی

جز درسر آنزلف شبه رنگ نبودی

زان تنگ شکرجانم بی بهره نماندی

گرخوی تو همچون دهنت تنگ نبودی

گفتی خجلم زان بر تو کمترک آیم

باشد چه خوش این عذر اگر لنگ نبودی

بس دورفتادیم ازان روی چو ماهت

ور رای تو بودی غم فرسنگ نبودی

گویند که در صلح دهی بوسه بر آن لب

گردوست رها کردی خود جنگ نبودی

شمارهٔ ۱۵۹

ای که در عشق صبر فرمائی

من ندارم سر شکیبائی

بی رخ آنکه جان بدو زنده ست

صبر را کی بود توانائی

لاله از شرم اوست سوخته دل

ماه از رشگ اوست سودائی

گفت با چشمش آفتاب که تیغ

من زنم یاتو، هان چه فرمائی

مه در آیینه فلک چو بدید

روی او گفت آه رسوائی

نخورم خار او که همچون گل

همه بد عهدی است و رعنائی

از تو حاصل چونیست جز غم دل

از تو دوری به ارچه زیبائی

چون محالست صحبت خورشید

ماه را نیست به ز تنهائی

شمارهٔ ۱۶۰

خیزکاندر دلبری بر عهد و پیمان نیستی

وه که اندر دوستی یکروی و یکسان نیستی

از لبت کس بوسه‌ای نستد کزوجان نستدی

با چنین دندان مرا باری بدندان نیستی

هر نفس جنگی بر آری هر زمانصلحی کنی

کافرا تا چند ازین، آخر مسلمان نیستی؟

گفتی آنگه دست گیرم کت در آید دل ز پای

شد ز دست این کار و تو هم بر سر آن نیستی

شمارهٔ ۱۶۱

دیدی که عاقبت سر آن هم نداشتی

کشتی مرا و رفتی و ماتم نداشتی

گیرم نداشتی سر دل دوستی ما

باری زبان طال بقا هم نداشتی

ما را بخوشحریف نبایست داشتن

کاخر متاع عشوه گری کم نداشتی

جان خواستی تو از من و حالی بدادمت

یک بوسه خواستم تو مسلم نداشتی

ما را میان اینهمه تیمار و درد دل

بگذاشتی و از غم ما غم نداشتی

گویم که باز ده دل من گوئیم بطنز

اول تو داشتی زچه محکم نداشتی

شمارهٔ ۱۶۲

دوش در گلستان سحرگاهی

پرده برداشت غنچه ناگاهی

چشم بلبل بر او فتاد از دور

کرد ربی و ربک اللهی

گل بصد لطف گفت خندانش

برگ مهمان بساز یک ماهی

گفت نرگس فدای مقدم گل

شکل این شش ستاره و ماهی

بهر گل دارم این ببار آری

چه کند سیم؟ عمر کوتاهی

بر نرگس دوید بلبل و گفت

که تو بر لشگر چمن شاهی

عاشقی مفلسم حریف بدست

وجه یک ماه چاره راهی

منم امروز از زر و سیمت

وامخواهی برای دلخواهی

تا بآن عاشقیت آموزم

تا کنم مطربیت گه گاهی

شمارهٔ ۱۶۳

دلبر اینک رفت ایدل خون گری

در غمش زابر بهار افزون گری

گرد سر یکچند چون گردون بگرد

وزغمش یکچند چون جیحون گری

گه گه اندر وصل او خنده زدی

خوش خوش اندر هجر او اکنون گری

در فراقش گر نمیدانی گریست

بشنو از من تا بگویم چون گری

در فراق یار و در هجران او

آب خود هر کس بگرید، خون گری

شمارهٔ ۱۶۴

آخر چه کرده ام که شکایت همیکنی

وز ما گله برون ز نهایت همیکنی

زان بیشتر چه کرده ام ایجان که روز و شب

من عذر میکنم تو جنایت همیکنی

گفتی که دوستی به ازین چون کند کسی

تقصیر نیست سخت بغایت همیکنی؟

دل میبری بقهر و جگر میخوری بجور

تو کار دوستان بعنایت همیکنی

کردی بکام دشمنم و دوست هم نئی

وین طرفه تر که هم تو شکایت همیکنی

گفتی که ازتو در همه عالم علم شدم

آن نیز از زبان روایت همیکنی

تا چند گوئیم که من آن توام بصبر

یک بوسه کو بنقد؟ حکایت همیکنی

شمارهٔ ۱۶۵

زهی بیوفا خود نگوئی کجائی

اگر هرگزم خود نبینی نیائی

ندانستم از تو من این زود سیری

نبردم گمان بر تو این بیوفائی

اگر چند ترکان همه تنگ چشمند

نگوئی بدین تنگ چشمی چرائی

چه شیرین غلامی چه شایسته ترکی

چه زیبا نگاری چه خوش دلربائی

بشیرین لبت تازد ار آن سیه زلف

چه ترکی که با هندوئی بر نیائی

دل و جان بیک بوسه از من خریدست

تو بازار دیدی بدین ناروائی

شمارهٔ ۱۶۶

سخت آشفته جمال خودی

ورچه نوعیست این زبیخردی

قصد جانم چرا کنی چندین

نه بدین شرط دل همی ستدی

با من این شکل میکنی یا خود

با همه کس چنین ترانه زدی

هر دمم بی وفا همی خوانی

راست گفتی هزار بار خودی

تا چه نیکی بجای من کردی

تا چه کردم بجای تو ز بدی؟

شمارهٔ ۱۶۷

مرحبا شادا زهی ای مه درآی

از کجا پرسیم بسم الله در آی

چشم بد از روی خوبت دور باد

سخت زیبا گشته خه خه درآی

روزها شد تا ندیدستم رخت

ساعتی بنشین بپا از ره درآی

این چه بدعهدیست آخر ای نگار

شرم از ما میکن و یک ره درآی

از سر دل دوستی گستاخ وار

بی تکلف ار در خرگه درآی

چند نوبت وعده ام دادی بهیچ

مردمی کن یکشب از ناگه درآی

ور تو می نتوانی آمد هر شبی

من بسازم هرمهی ایمه درآی

شمارهٔ ۱۶۸

اگر درد دلم را چاره بودی

چرا صبر از دلم آواره بودی

دلی دارم شکسته ور دل اینست

روا بودی اگر صد پاره بودی

ز عشقت هم بفرسودی اگر نیز

نه دل بودی که سنگ خاره بودی

چه بودی یارب ارزان تنگ شکر

کمی روزی این بیچاره بودی

مرا گوئی که ترسم بکشدت هم

چه غم بودی گر او این کاره بودی

چه نقصان آمدی در حسن خوبان

که مرگ عاشقان یکباره بودی

حقیقت هم دل من خواست بودن

اگر هرگز دلی غمباره بودی

شمارهٔ ۱۶۹

بیگانه وار یار ز من بگذرد همی

من میکنم سلام و بمن ننگرد همی

خود هیچ التفات بمردم نمیکند

ما را بهیچ روی بکس نشمرد همی

هر قصه که دل بنویسد زهجر او

چشمم بدست اشک همه بسترد همی

آری کنند جور بعشاق پر ولیک

او خود زحد قاعده بیرون برد همی

در عشق شرط نیست شکایت ز یار خویش

ورچه مرا فراق بدان آورد همی

بر هر صفت که باشد جانی همیکنم

کاینمایه عمر ناخوش و خوش بگذرد همی

شمارهٔ ۱۷۰

تو ازین سنگدلی کم نکنی

رحمتی بر دل پر غم نکنی

همه جان خواهی و مهلت ندهی

همه دل سوزی و مرهم نکنی

دانم آنگاه که جان بستانی

کم کنی این همه یا هم نکنی

عهد کردی تو که تا بتوانی

یک دل سوخته خرم نکنی

دلبران جنگ کنند آنگه صلح

تو خود از کشتن واکم نکنی

شمارهٔ ۱۷۱

گرخوی بتم نیگ ببودی سره بودی

وریک سخن از من بشنودی سره بودی

دل بردو کنون قصد بجان کرد چه تدبیر

باری دل تنها بربودی سره بودی

صد بار دلم در غم او پشت نمودست

یکبار اگر روی نمودی سره بودی

فی الجمله جفاها و عتابش همه خوش بود

دشنام اگر در نفزودی سره بودی

گفتیکه تو در خواب ببینی رخ من باز

گردیده شبی باز غنودی سره بودی

گفتیکه بگویم که چه درمان بودت؟ صبر

احسنت اگرم صبر ببودی سره بودی

شمارهٔ ۱۷۲

سر آن داری با ما که بصحرا آیی

ساعتی سوی گلستان بتماشا آیی

پرده کج ندهی وعده بفردا نکنی

که تو امروزدهی وعده و فردا آیی

از سردست باین پای اگر آیی بربام

پس یکی شرط دگر هست که تنها آیی

تو بدین نرگس بیمار چو پوئی سوی باغ

بعیادت بسوی نرگس رعنا آبی

از شکوفه چو ثریاست مرصع همه شاخ

ای مه چارده آخر بثریا آیی؟

بهمه حال چنین هم بنماند بازآ

بروم صبر کنم تن بزنم تا آیی

شمارهٔ ۱۷۳

آه ار ترا ز درد دل من خبر شدی

این انده دراز مگر مختصر شدی

چندان سخن که دوش بگفتم زحال خویش

آخر چه بودی ار سخنی کارگر شدی

چشم تو گر نبودی بیمار تیر او

چون بردلی زدی هم از انسوبدر شدی

دوش ارزجور تو دلم آهی زدی ز درد

والله که کارو بار تو زیر وزبر شدی

گفتی از آه تو نشود آینه سیاه

غره مشو چنین تو چه دانی مگر شدی

چندین هزار لابه که من میکنم بتو

یارب چه بودی ار دل تو نرمتر شدی

تو خفته ای چو بخت من ایدوست ورنه دوش

زان ناله های زار ترا هم خبر شدی

رباعیات

شمارهٔ ۱ : از چشم تو صد زخم درشت است مرا

شمارهٔ ۲ : دل بنهادم هر غم و تیماری را

شمارهٔ ۳ : هر چند ز بهر چون تو جانانی را

شمارهٔ ۴ : یاری که دل من است مسکن او را

شمارهٔ ۵ : ای دوست چنین مکن فرامشت مرا

شمارهٔ ۶ : روییست چو ماه عنبرآمیز او را

شمارهٔ ۷ : ای عشق چه دردی تو که درمانت نیست

شمارهٔ ۸ : یکباره ز ما فلک فراغت دادت

شمارهٔ ۹ : ای کشته چو من هزار در پای غمت

شمارهٔ ۱۰ : بس رنگ که نقاش ازل می آمیخت

شمارهٔ ۱۱ : در راه دلم ز عشق تو صد دام است

شمارهٔ ۱۲ : سوز دل من ز بهر بار غم تست

شمارهٔ ۱۳ : ای دیده دل ریش جگر خورده تست

شمارهٔ ۱۴ : با دلبر خود بکام دل گشتم جفت

شمارهٔ ۱۵ : گر شرم همی از آن و این باید داشت

شمارهٔ ۱۶ : دلبر که ز من روی بعمدا بنهفت

شمارهٔ ۱۷ : هر چند که شد گرمی بازار تو سست

شمارهٔ ۱۸ : دل قصد وصال دلکشی کرد و برفت

شمارهٔ ۱۹ : باسبلت سبز یارب آن لب چه لبست

شمارهٔ ۲۰ : لعل تو ازان زمرد آورد نبات

شمارهٔ ۲۱ : با تو سخنم ز باد بی سنگ ترست

شمارهٔ ۲۲ : یک شب بمراد دل کسی شاد نزیست

شمارهٔ ۲۳ : گفتم که چو فتنه چشم تو خفته بهست

شمارهٔ ۲۴ : شیرین سخنم گرچه لطیف و نیکوست

شمارهٔ ۲۵ : بادم که وجود من بجز زحمت نیست

شمارهٔ ۲۶ : در عشق اگر به زور و زر کار نکوست

شمارهٔ ۲۷ : آن یار جفا جوی وفادار شدست

شمارهٔ ۲۸ : گفتی که دلم به وصل تو شاد و کش است

شمارهٔ ۲۹ : صبر از دل ریش من همی بگریزد

شمارهٔ ۳۰ : ای وصل تو شایسته چو عمر جاوید

شمارهٔ ۳۱ : آن سنبل پست پر ز تابش نگرید

شمارهٔ ۳۲ : دانی سخنت شکسته چون می‌آید

شمارهٔ ۳۳ : گفتم چو خطت برنگ موی تو شود

شمارهٔ ۳۴ : خط تو گرش کسی بخط میخواند

شمارهٔ ۳۵ : گفتم می خوشگوار پیش آور زود

شمارهٔ ۳۶ : گفتم سخنی با تو و بد گفتم بد

شمارهٔ ۳۷ : زلفی که بر او بند و گره باشد صد

شمارهٔ ۳۸ : کار تو همه سرکشی و ناز بود

شمارهٔ ۳۹ : هجران تو از دو چشم من خواب ببرد

شمارهٔ ۴۰ : گفتم که مرا چشم تو می پست کند

شمارهٔ ۴۱ : زان غالیه دان کزاو دلم خون آید

شمارهٔ ۴۲ : جائی که غمت بقصد جان برخیزد

شمارهٔ ۴۳ : دردا که دلم زهجر خون خواهد شد

شمارهٔ ۴۴ : حسن تو اگر چه خیمه بر ماه زند

شمارهٔ ۴۵ : هر کس که نشان آن لب و دندان دید

شمارهٔ ۴۶ : گرچه ز تو بر دلم ستم میگذرد

شمارهٔ ۴۷ : آن شیفته را چو باد در بوق افتاد

شمارهٔ ۴۸ : بر من غم عشق بینهایت برسید

شمارهٔ ۴۹ : روزی که بر منت گذاری باشد

شمارهٔ ۵۰ : جانا زمن سوخته به زین پرسند

شمارهٔ ۵۱ : افسوس که شد جوانی و چیز نماند

شمارهٔ ۵۲ : تا کی ز توام جفای دلسوز رسد

شمارهٔ ۵۳ : نه با تو مرا خلوت و جام می بود

شمارهٔ ۵۴ : تا طره بدان روی دلارای افکند

شمارهٔ ۵۵ : شاها بتو ایزد همه آفاق سپرد

شمارهٔ ۵۶ : زین پس دل من بمهر یکتا نشود

شمارهٔ ۵۷ : شبهای جهان مگر بهم پیوستند

شمارهٔ ۵۸ : هر دم ز توام غمی دگر باید برد

شمارهٔ ۵۹ : زاواز خوش تو عقل مدهوش شود

شمارهٔ ۶۰ : ناگاه چنین کرانه جوئی که چه بود

شمارهٔ ۶۱ : چون بیخبری از غمم ایماه چه سود

شمارهٔ ۶۲ : یک شهر همیکنند فریاد و نفیر

شمارهٔ ۶۳ : زینگونه که شد خوار و فرومایه هنر

شمارهٔ ۶۴ : گفتم که چراست گرد آن تنگ شکر

شمارهٔ ۶۵ : تا من ز رخ خوب تو گشتم مهجور

شمارهٔ ۶۶ : جانا نم دیده وتف سینه نگر

شمارهٔ ۶۷ : ای روی تو را برده مه چرخ نماز

شمارهٔ ۶۸ : گفتی مگذر بکوی ما در زین پس

شمارهٔ ۶۹ : در جامه ازرق آن بت عشوه فروش

شمارهٔ ۷۰ : زلفی که همی نهاد سر بر قدمش

شمارهٔ ۷۱ : آن ماه که آفتاب نامست رخش

شمارهٔ ۷۲ : نادیده هنوز آن رخ غم پردازش

شمارهٔ ۷۳ : یک بوسه زلعل خویش کم گیر و ببخش

شمارهٔ ۷۴ : گفتم که بزلف در کجا دارم دل

شمارهٔ ۷۵ : در هجر تو گفتم که ز جان میترسم

شمارهٔ ۷۶ : در فرقت تو دلی پر از خون دارم

شمارهٔ ۷۷ : دلخسته آنزلف چو چوگان توام

شمارهٔ ۷۸ : بر آتش غم فتاده چون زلف توام

شمارهٔ ۷۹ : در عشق تو تیره حال چون خال توأم

شمارهٔ ۸۰ : بی دیدن دوست دیدگانرا چکنم

شمارهٔ ۸۱ : من آتش دشمنان بباد انگارم

شمارهٔ ۸۲ : من جمله زبان ز حرص چون بید شدم

شمارهٔ ۸۳ : بگذشت ز عشق دولت بی غمیم

شمارهٔ ۸۴ : ایدل نکنی تو زین فضولیها کم

شمارهٔ ۸۵ : از دور زمانه هیچ می ناسایم

شمارهٔ ۸۶ : گفتم ز چه چون بوصل مقدور شوم

شمارهٔ ۸۷ : گفتم در گوش اگر دهی راه سخن

شمارهٔ ۸۸ : اکنون که فلک بقصد من بست میان

شمارهٔ ۸۹ : دی وعده خلاف کردم ای عهد شکن

شمارهٔ ۹۰ : جز در سر زلف تو نیاساید جان

شمارهٔ ۹۱ : ای دل غم را نهاد باید گردن

شمارهٔ ۹۲ : نی رای تو بر سر عنایت کردن

شمارهٔ ۹۳ : دل گر غم تو چنین خورد وای بر او

شمارهٔ ۹۴ : تا چند کشیم جور عالم من و تو

شمارهٔ ۹۵ : پیراهن و فوطه بر تن روشن تو

شمارهٔ ۹۶ : تا دست رهی گسست از دامن تو

شمارهٔ ۹۷ : زینسان که منم بعشق در کیست بگو

شمارهٔ ۹۸ : زلفی که همه سال دل و جان برد او

شمارهٔ ۹۹ : دوشم چه شبی بود ز دل تاب شده

شمارهٔ ۱۰۰ : نا یافته شهرخی ز وصلش ناگاه

شمارهٔ ۱۰۱ : در باغ شدم قصد سوی می کرده

شمارهٔ ۱۰۲ : گه تاب سر زلف مشوش میده

شمارهٔ ۱۰۳ : دلدار کمان دلبری کرد به زه

شمارهٔ ۱۰۴ : از بسکه همیکنم بشب ناله و آه

شمارهٔ ۱۰۵ : جانا تو چنین بجنگ با من زچه

شمارهٔ ۱۰۶ : در لطف به نکته سخن می مانی

شمارهٔ ۱۰۷ : گر دسترسی به سیم و زر داشتمی

شمارهٔ ۱۰۸ : ای دل اگرم امان جان بایستی

شمارهٔ ۱۰۹ : بر زلف تو از گره نشان بایستی

شمارهٔ ۱۱۰ : در ساخته بر غم من دیگر جای

شمارهٔ ۱۱۱ : یک روز به طبع با رهی دم نزنی

شمارهٔ ۱۱۲ : باز این دل سرگشته هجران پیمای

شمارهٔ ۱۱۳ : بی دیدن من جان جهانم چونی؟

شمارهٔ ۱۱۴ : ما را ندهد سپهر یک جرعه می

شمارهٔ ۱۱۵ : نه چون رخ تو گلی بود یاسمنی

شمارهٔ ۱۱۶ : ای بیش ز مه به نیکویی و کم نی

شمارهٔ ۱۱۷ : گر روی چو مه ز من نهانی نکنی

شمارهٔ ۱۱۸ : دی وعده خلاف آمد از آن آزردی

شمارهٔ ۱۱۹ : تا چند دل آزاری و رخ برتابی

شمارهٔ ۱۲۰ : خود از همه کار جور کردن دانی

شمارهٔ ۱۲۱ : ای دوست اگر نصیحتم می شنوی

شمارهٔ ۱۲۲ : در حسن مماثلت به یوسف نکنی

شمارهٔ ۱

از چشم تو صد زخم درشت است مرا

چون زلف تو زان خمیده پشت است مرا

چشمت را گو نهفته دار آن سرخی

تا کس بنداندی که کشت است مرا

شمارهٔ ۲

دل بنهادم هر غم و تیماری را

نتوان بگذاشت چون تو دلداری را

ور آرزوی چشم تو خون دل ماست

چون رد کنم آرزوی بیماری را

شمارهٔ ۳

هر چند ز بهر چون تو جانانی را

در عشق تو کم گرفته ام جانی را

لیکن تو روا مدار بی فایدتی

خون ریختن چو من مسلمانی را

شمارهٔ ۴

یاری که دل من است مسکن او را

هر لحظه بهانه ایست با من او را

زانجا که جمال اوی و بدخویی اوست

نی دوست توان خواند و نه دشمن او را

شمارهٔ ۵

ای دوست چنین مکن فرامشت مرا

یکباره مینداز پس پشت مرا

ور قصد تو کشتن است و مقصد این است

آسان تر ازین همی توان کشت مرا

شمارهٔ ۶

روییست چو ماه عنبرآمیز او را

زلفیست چو مار فتنه انگیز او را

شیرین سخنانیست دل آویز او را

یارب تو ز چشم بد بپرهیز او را

شمارهٔ ۷

ای عشق چه دردی تو که درمانت نیست

ای جان به چه زنده‌ای که جانانت نیست

ای صبح نه وصلی تو که پیدا نشوی

ای شب نه غم منی که پایانت نیست

شمارهٔ ۸

یکباره ز ما فلک فراغت دادت

یکباره فراموش شدیم از یادت

با کم ز منی رای وصال افتادت

گفتی که به از تست مبارک بادت

شمارهٔ ۹

ای کشته چو من هزار در پای غمت

وی غرقه چو من بسی به دریای غمت

ویران مکن این دیده و دل ز آتش و آب

کان جای خیال توست وین جای غمت

شمارهٔ ۱۰

بس رنگ که نقاش ازل می آمیخت

تا بر زبر چشم تو خالی انگیخت

گویی که دل سوخته ام فرصت یافت

وز زلف تو در حمایت چشم گریخت

شمارهٔ ۱۱

در راه دلم ز عشق تو صد دام است

امید من سوخته دل بس خام است

آن را که تویی یار چه بی یار کسیست

وانرا که تویی دوست چه دشمن کام است

شمارهٔ ۱۲

سوز دل من ز بهر بار غم تست

اشک چشمم بهر نثار غم تست

این جان که ز دست او بجان آمده ام

زان می دارم که یادگار غم تست

شمارهٔ ۱۳

ای دیده دل ریش جگر خورده تست

وین جان بجان آمده آزرده تست

این قصه درد من ز دشمن باری

پوشیده همی دار که هم کرده تست

شمارهٔ ۱۴

با دلبر خود بکام دل گشتم جفت

بر شاخ طرب گل مرادم بشکفت

دی آمد و لطف کرد و بنواخت مرا

میگفت چنین کنم چنان کرد که گفت

شمارهٔ ۱۵

گر شرم همی از آن و این باید داشت

پس عیب کسان زیر زمین باید داشت

ور آینه وار نیک و بد بنمائی

چون آینه روی آهنین باید داشت

شمارهٔ ۱۶

دلبر که ز من روی بعمدا بنهفت

میگوید دوش چشم من بیتو نخفت

من بنده آنم که چنان خواهد کرد

من چاکر آنم که چنین داند گفت

شمارهٔ ۱۷

هر چند که شد گرمی بازار تو سست

هرگز نشدم بمهر در کار تو سست

این کین تو چون سرین سیمین تو سخت

وی عهد تو همچو بند شلوار تو سست

شمارهٔ ۱۸

دل قصد وصال دلکشی کرد و برفت

خود را بفدای مهوشی کرد و برفت

چون نوبت روز ناخوشی پیش آمد

جانم زمیانه شبخوشی کرد و برفت

شمارهٔ ۱۹

باسبلت سبز یارب آن لب چه لبست

یاقوت شکر طعم زمرد سلبست

بر روی منست چشمه آب روان

گرد لب او سبزه دمید این عجبست

شمارهٔ ۲۰

لعل تو ازان زمرد آورد نبات

تا باید از افعی دو زلف تو نجات

برگرد لب تو سبلت سبز تو هست

چون جامه خضر بر لب آب حیات

شمارهٔ ۲۱

با تو سخنم ز باد بی سنگ ترست

کارم بر تو ز آب بیرنگ ترست

چشم و دهن تو ای بت عشوه فروش

چون دست و دلم ز یکدگر تنگ ترست

شمارهٔ ۲۲

یک شب بمراد دل کسی شاد نزیست

کو با غم دل نشد دیگر روزی بیست

یک روز نخندید گلی از بادی

کو روز دگر در آتشی خوش نگریست

شمارهٔ ۲۳

گفتم که چو فتنه چشم تو خفته بهست

وز سرد سخن لعل تو ناسفته بهست

زین چشم همی سخن نگوید با من

ای بس سخن نغز که ناگفته بهست

شمارهٔ ۲۴

شیرین سخنم گرچه لطیف و نیکوست

هم می نرهد ز طعنه دشمن و دوست

گویند که باد است همه گفته او

باد است که هم قوت و هم لطف در اوست

شمارهٔ ۲۵

بادم که وجود من بجز زحمت نیست

خاکم که مرا به نزد تو حرمت نیست

گیرم که ز آتش دلم نندیشی

بر آب دو چشم من تو را رحمت نیست؟

شمارهٔ ۲۶

در عشق اگر به زور و زر کار نکوست

در کیسه مرا زر است و دل دل نیروست

گویند مرا که دشمن اندر پی تست

تیغ از پی دشمن است و زر از پی دوست

شمارهٔ ۲۷

آن یار جفا جوی وفادار شدست

کامروز مرا ز دل خریدار شدست

یا چشم فلک ز جور و بیداد بخفت

یا بخت که خفته بود بیدار شدست

شمارهٔ ۲۸

گفتی که دلم به وصل تو شاد و کش است

میلم همه سوی آن دل درد کش است

می دانم که این سخن ندارد اصلی

لیکن چه کنم گرچه دروغ است خوش است

شمارهٔ ۲۹

صبر از دل ریش من همی بگریزد

با دیده من خواب همی نامیزد

وین هر دو اگر چنین بود نیست عجب

کز آتش و آب هر کسی پرهیزد

شمارهٔ ۳۰

ای وصل تو شایسته چو عمر جاوید

وی در دل من غم تو شیرین چو امید

در گوش تو از حلقه زر گوئی هست

آویخته ماه نو ز طرف خورشید

شمارهٔ ۳۱

آن سنبل پست پر ز تابش نگرید

وان نرگس مست نیم خوابش نگرید

دی گفتمش از عشق تو خون گشت دلم

گفتا نه تو و نه دل جوابش نگرید

شمارهٔ ۳۲

دانی سخنت شکسته چون می‌آید

یا حرف زبان تو زبون می‌آید

تنگست به غایتی دهانت که ازو

یک حرف به دو پاره برون می‌آید

شمارهٔ ۳۳

گفتم چو خطت برنگ موی تو شود

او آفت این روی نکوی تو شود

در خاطرم از خط تو این خود نگذشت

گو هم مدد جمال روی تو شود

شمارهٔ ۳۴

خط تو گرش کسی بخط میخواند

او خود نه خطست او غلط میخواند

در آینه روی تو زلفت پیداست

وان عکس دوزلفست و بخط میخواند

شمارهٔ ۳۵

گفتم می خوشگوار پیش آور زود

گفتا شب آدینه نخواهی آسود

گفتم که نه گل سال دگر بار آرد

وآدینه به هر هفته یکی خواهد بود

شمارهٔ ۳۶

گفتم سخنی با تو و بد گفتم بد

تالاجرم از تو گشت یک دردم صد

جانا بسرت آن نکنی کز تو سزد

انگار که آن حدیث نشنودی خود

شمارهٔ ۳۷

زلفی که بر او بند و گره باشد صد

محتاج گره زدن چرا باشد خود

از عشوه دل سوخته من بستد

در زلف نهان کرد و گره بر وی زد

شمارهٔ ۳۸

کار تو همه سرکشی و ناز بود

وین کبر زوال حسنش انباز بود

در زلف نظر کن و بتحقیق بدان

در پای آید هر که سرافراز بود

شمارهٔ ۳۹

هجران تو از دو چشم من خواب ببرد

بی آب دو چشمت از رخم آب ببرد

چندان بگریستم من از فرقت تو

کز آب دو چشمم مژه سیلاب ببرد

شمارهٔ ۴۰

گفتم که مرا چشم تو می پست کند

گو جور کند بر من و پیوست کند

لعل تو ز روی عذر میگفت مرا

مستست، کسی شکایت از مست کند؟

شمارهٔ ۴۱

زان غالیه دان کزاو دلم خون آید

چندین سخن نغز برون چون آید

کز تنگ دهانیش الف گاه سخن

چون دال دو تا گردد و بیرون آید

شمارهٔ ۴۲

جائی که غمت بقصد جان برخیزد

دل را چه زیان گر از میان برخیزد

دارم سر آن که تا بدستت نکنم

از پا ننشینم ار جهان برخیزد

شمارهٔ ۴۳

دردا که دلم زهجر خون خواهد شد

کارم ز فراق سرنگون خواهد شد

وان راز که در خون دلم بود نهان

با خون ز ره دیده برون خواهد شد

شمارهٔ ۴۴

حسن تو اگر چه خیمه بر ماه زند

ور عشق تو بر عقل همی راه زند

نزدیک آید که خط تو دور از تو

بر آینه جمال تو آه زند

شمارهٔ ۴۵

هر کس که نشان آن لب و دندان دید

در حقه لعل رشته مرجان دید

از چهره من حال دلم بتوان خواند

وز سینه او راز دلش نتوان دید

شمارهٔ ۴۶

گرچه ز تو بر دلم ستم میگذرد

ورچه شب و روز من بغم میگذرد

دل تنگ ندارم که بهر حال که هست

گر ناخوش و گر خوشست هم میگذرد

شمارهٔ ۴۷

آن شیفته را چو باد در بوق افتاد

آن گنبد سیم رنگ از دست بداد

از بهر مناره زاویه وقف بکرد

همسایه بد خدای کس را ندهاد

شمارهٔ ۴۸

بر من غم عشق بینهایت برسید

وز دست تو کارم بشکایت برسید

گر زانکه نخواهی که بنالم سحری

دریاب که درد دل بغایت برسید

شمارهٔ ۴۹

روزی که بر منت گذاری باشد

آن روز طراز روزگاری باشد

جانم بلب آمدست در حسرت تو

گر رنجه شوی شگرف کاری باشد

شمارهٔ ۵۰

جانا زمن سوخته به زین پرسند

به زین زمن خسته مسکین پرسند

گفتی که ازان عربده چون بودی دوش

آنرا که چنان زنند چونین پرسند؟

شمارهٔ ۵۱

افسوس که شد جوانی و چیز نماند

وان قوت رای و عقل و تمییز نماند

آهی زدمی ز درد گه گاه و کنون

غم راه نفس ببست و آن نیز نماند

شمارهٔ ۵۲

تا کی ز توام جفای دلسوز رسد

چند از تو بجان تیر جگر دوز رسد

آن دل که تو داشتی بدان کس دادم

کش چونتو هزار بنده امروز رسد

شمارهٔ ۵۳

نه با تو مرا خلوت و جام می بود

نه با تو مرا عشرت و نای و نی بود

تا کی گوئی وصل نباشد همه روز

گو خود بکجا با که که دیده کی بود؟

شمارهٔ ۵۴

تا طره بدان روی دلارای افکند

تا دل بخم زلف سمن سای افکند

بر دست گرفت عشوه و سر بکشید

وین کار چو زلف خویش در پای افکند

شمارهٔ ۵۵

شاها بتو ایزد همه آفاق سپرد

نتوان بدو ماه شهرهای تو شمرد

چندانکه زمین بود همه ملک تو شد

زین بس نقبی بر آسمان باید برد

شمارهٔ ۵۶

زین پس دل من بمهر یکتا نشود

وین عشق کهن گشته مطرا نشود

آن آینه که عکس روی تو گرفت

روی من ازان آینه پیدا نشود

شمارهٔ ۵۷

شبهای جهان مگر بهم پیوستند

و اختر همگی چو خفتگان مستند

ای صبح بزن نفس، دمت بربستند؟

وی چرخ بگرد، چنبرت بشکستند؟

شمارهٔ ۵۸

هر دم ز توام غمی دگر باید برد

هر روز زدی غمی بتر باید برد

شاید که بهایهای بر من گریند

کم با تو همی عمر بسر باید برد

شمارهٔ ۵۹

زاواز خوش تو عقل مدهوش شود

وز دل همه درد و غم فراموش شود

چون وقت سماع درج لب بگشائی

مانند صدف همه تنم گوش شود

شمارهٔ ۶۰

ناگاه چنین کرانه جوئی که چه بود

یکباره نمود سنگ خوئی که چه بود

دی آنهمه مهر کرده دوش آنهمه شرط

امروز چه عذر آری و گوئی که چه بود

شمارهٔ ۶۱

چون بیخبری از غمم ایماه چه سود

چون در تو نکرد اینهمه غم راه چه سود

تا جان بتن منست بر من بخشای

ور نه چو برفت جانم آنگاه چه سود

شمارهٔ ۶۲

یک شهر همیکنند فریاد و نفیر

در مانده بدست زلف آن کافر اسیر

ای دل اگر از سنگ نئی پند پذیر

وی دیده اگر کور نئی عبرت گیر

شمارهٔ ۶۳

زینگونه که شد خوار و فرومایه هنر

از جهل پس افتاد بصد پایه هنر

یارب تو بفریاد رس آن مسکین را

کش خانه سپاهان بود و مایه هنر

شمارهٔ ۶۴

گفتم که چراست گرد آن تنگ شکر

باریک خطی نبشته از عنبر تر

گفتا که عقیق را بباید نقشی

تا مهر توان نهاد بر درج گهر

شمارهٔ ۶۵

تا من ز رخ خوب تو گشتم مهجور

نزدیک تو تا شتافت جان رنجور

شد دست اجل چون تو بجانم نزدیک

ای چشم بدان همچو من از روی تو دور

شمارهٔ ۶۶

جانا نم دیده وتف سینه نگر

این عشق تو و فراق دیرینه نگر

گر یوسف و یعقوب ندیدی بعیان

در من نگر ایجان و در آیینه نگر

شمارهٔ ۶۷

ای روی تو را برده مه چرخ نماز

زلفت چو شب هجر سیه رنگ و دراز

عذری که رخ تو دوش آوردم پیش

از چشم چو زلف خود پس گوش انداز

شمارهٔ ۶۸

گفتی مگذر بکوی ما در زین پس

کامیخته ز مهر با دیگر کس

این خود چه حدیثست ولی دانم چیست

سیر آمده بهانه میجوئی و بس

شمارهٔ ۶۹

در جامه ازرق آن بت عشوه فروش

چون ماه ز آسمان پدید آمد دوش

گر نه فلکست پس چرا همچو فلک

هم زرق فروش آمد و هم ازرق پوش

شمارهٔ ۷۰

زلفی که همی نهاد سر بر قدمش

بسترد که بد جایگه پیچ و خمش

آنکس که نهاد استره بر فرق سرش

چون استره ننهاد سر اندر شکمش

شمارهٔ ۷۱

آن ماه که آفتاب نامست رخش

وندر ره عقل و هوش دامست رخش

دیدم رخ اوی و عکس خورشید در آب

معلوم نمیشد که کدامست رخش

شمارهٔ ۷۲

نادیده هنوز آن رخ غم پردازش

بر بود دلم زلف کمند اندازش

پس با که بگویم که دل من که ربود

یاری که چو بینم نشناسم بازش؟

شمارهٔ ۷۳

یک بوسه زلعل خویش کم گیر و ببخش

زنهار روا مدار تقصیر و ببخش

جان پیش کشیده ام نه از بهر بها

این هدیه آن عطاست بپذیر و ببخش

شمارهٔ ۷۴

گفتم که بزلف در کجا دارم دل

بنمای بمن تا بتو بسپارم دل

بگشای سر زلف و نگه کن تا من

چون از سر زلف تو برون آرم دل

شمارهٔ ۷۵

در هجر تو گفتم که ز جان میترسم

وصل آمد و من هم آنچنان میترسم

دی خود ز زبان دشمنان ترسیدم

امروز ز چشم دوستان میترسم

شمارهٔ ۷۶

در فرقت تو دلی پر از خون دارم

وز دیده بچهره بر دو جیحون دارم

دردی ز حد قیاس بیرون دارم

این عشق بدین صفت نهان چون دارم

شمارهٔ ۷۷

دلخسته آنزلف چو چوگان توام

سرگشته آن کوی زنخدان توام

بر من دل تو نرم نخواهد گشتن

من بنده آن دل چو سندان توام

شمارهٔ ۷۸

بر آتش غم فتاده چون زلف توام

سر خیره بباد داده چون زلف توام

با آنکه ز خط برون نهادستی پای

سر بر خط تو نهاده چون زلف توام

شمارهٔ ۷۹

در عشق تو تیره حال چون خال توأم

وز پشت خمیده زلف چون دال توام

باریک و دو تا نگون و نالان و ضعیف

در پای تو افتاده چو خلخال توأم

شمارهٔ ۸۰

بی دیدن دوست دیدگانرا چکنم

بی جان جهان جان و جهان را چکنم

جانم ز برای وصل او می بایست

چون نیست امید وصل جانرا چکنم

شمارهٔ ۸۱

من آتش دشمنان بباد انگارم

بر خاک ز تیغ آبگون خون بارم

یا سر چو سر زلف تو بر باد دهم

یا آب بروی کار خود باز آرم

شمارهٔ ۸۲

من جمله زبان ز حرص چون بید شدم

پیش همه چون سایه خورشید شدم

گرد همگان بر آمدم هیچ نشد

یارب تو بده کز همه نومید شدم

شمارهٔ ۸۳

بگذشت ز عشق دولت بی غمیم

وا ماند پس از غمت همه خرمیم

از من نشوی خجل، چه بی شرم کسی

وز تو نشوم سیر، چه شوخ آدمیم

شمارهٔ ۸۴

ایدل نکنی تو زین فضولیها کم

وی شیفته جان شدی گرفتار بغم

ای تن تو نگشتی از جفا سیر هنوز

ای دیده شوخ اینهمه دیدی و هم

شمارهٔ ۸۵

از دور زمانه هیچ می ناسایم

میگویم و با بخت همی برنایم

چون هیچ نصیبی ز جهان نیست مرا

اینجا ز چه مانده ام کرا میبایم

شمارهٔ ۸۶

گفتم ز چه چون بوصل مقدور شوم

ناگاه ز دیدار تو مهجور شوم

گفتا چو کمانی تو و من چون تیرم

چون جمله ترا شدم ز تو دور شوم

شمارهٔ ۸۷

گفتم در گوش اگر دهی راه سخن

گویم سخنیت بهتر از زر کهن

گفتا همه درگیر بگوشم در در

بی زر نگرفت جا سخن کوته کن

شمارهٔ ۸۸

اکنون که فلک بقصد من بست میان

وان یار بخشم و جور بگشاد زبان

در کار من ای اجل توقف چکنی

بشتاب و مرا ازین بلا باز رهان

شمارهٔ ۸۹

دی وعده خلاف کردم ای عهد شکن

چشم تو نخفت تا بروز روشن

نشگفت گر از گردش چرخ توسن

من خوی تو میگیرم و تو عادت من

شمارهٔ ۹۰

جز در سر زلف تو نیاساید جان

وندر تن من بی تو نمی پاید جان

گر سیم و زرم نماند جان دربازم

کز بهر چنین روز بگار آید جان

شمارهٔ ۹۱

ای دل غم را نهاد باید گردن

خو با غم روزگار باید کردن

شادی چه کنی که آن بعمری باشد

غم خور که همه وقت توانی خوردن

شمارهٔ ۹۲

نی رای تو بر سر عنایت کردن

نی روی مرا از تو حکایت کردن

چندان بدروغ گفته ام شکر از تو

کم شرم آید کنون شکایت کردن

شمارهٔ ۹۳

دل گر غم تو چنین خورد وای بر او

زین بیش کمین هجر مگشای بر او

خود گیر که دشمن توام دوست نیم

دشمن بچنین روز، ببخشای بر او

شمارهٔ ۹۴

تا چند کشیم جور عالم من و تو

شادان همه بر حوصله در غم من و تو

یکشب خواهم نشسته خرم تو و من

چون زلف تو پیچان شده در هم من و تو

شمارهٔ ۹۵

پیراهن و فوطه بر تن روشن تو

می رقص کند بناز گرد تن تو

گه دست گریبان زده در گردن تو

گه پای ترا بوسه دهد دامن تو

شمارهٔ ۹۶

تا دست رهی گسست از دامن تو

تا دیده بریده گشت از دیدن تو

از زخم طپانچه ها که بربر زده ام

شد سینه من برنگ پیراهن تو

شمارهٔ ۹۷

زینسان که منم بعشق در کیست بگو

در محنت ازینگونه کسی زیست بگو

چون با تو همه دوستیم از جان بود

این دشمنی تو با من از چیست بگو

شمارهٔ ۹۸

زلفی که همه سال دل و جان برد او

هرگز بوفا سوی کسی ننگرد او

گویند که سرخ است و سیه بایستی

چون سرخ نباشد که همه خون خورد او

شمارهٔ ۹۹

دوشم چه شبی بود ز دل تاب شده

وصل آمده و فراق را آب شده

تا روز مرا دو دست در گردن یار

لب بر لب او نهاده در خواب شده

شمارهٔ ۱۰۰

نا یافته شهرخی ز وصلش ناگاه

شد سیم به پیلوار خرج آن ماه

بر دست گرفت کج روی چون فرزین

تا ز اسب پیاده ماندم همچون شاه

شمارهٔ ۱۰۱

در باغ شدم قصد سوی می کرده

جام می لعل را پیاپی کرده

گل را دیدم ز آب رعنایی خویش

از شرم تو سرخ گشته و خوی کرده

شمارهٔ ۱۰۲

گه تاب سر زلف مشوش میده

گه عشوه این جان ستمکش میده

با ما سر راستی نداری شاید

باری به دروغ عشوه خوش میده

شمارهٔ ۱۰۳

دلدار کمان دلبری کرد به زه

وافکند بگرد مه بر از مشک زره

در عهد خود و پشت من آورد شکست

بر کار من و زلف خود افکند گره

شمارهٔ ۱۰۴

از بسکه همیکنم بشب ناله و آه

بر چرخ سیاهشد ز آهم رخ ماه

این خود چه دلست که برمنش رحمت نیست

من بنده آن دلم زهی سنگ سیاه

شمارهٔ ۱۰۵

جانا تو چنین بجنگ با من زچه

گر دوست نئی رواست، دشمن زچه

بی هیچ سبب کشیده دامن را

در خون من سوخته خرمن زچه

شمارهٔ ۱۰۶

در لطف به نکته سخن می مانی

در کینه به مهر تیغ زن می مانی

در پرده دری به اشک من می مانی

در نیکویی به خویشتن می مانی

شمارهٔ ۱۰۷

گر دسترسی به سیم و زر داشتمی

با وصل تو دست در کمر داشتمی

همرنگ رخ ار به کیسه زر داشتمی

خال از لب تو به بوسه بر داشتمی

شمارهٔ ۱۰۸

ای دل اگرم امان جان بایستی

این آب دو دیده ام نهان بایستی

ور وصف جمال شانه را خواهم کرد

چون شانه همه تنم زبان بایستی

شمارهٔ ۱۰۹

بر زلف تو از گره نشان بایستی

وین چین در ابروت در آن بایستی

یا عهد تو چون قد تو بایستی راست

یا زلف شکسته چون زبان بایستی

شمارهٔ ۱۱۰

در ساخته بر غم من دیگر جای

ز (آری مگر) ت تعمیه می باشد رای

در باقی کن باوی ور شگم منمای

بر جان من و جوانی خود بخشای

شمارهٔ ۱۱۱

یک روز به طبع با رهی دم نزنی

تا عالمی از عربده بر هم نزنی

ای سنگین دل اگر بمیرم ز غمت

کمتر ز یکی آه بود کم نزنی

شمارهٔ ۱۱۲

باز این دل سرگشته هجران پیمای

افتاد به دام عاشقی دیگر جای

احسنت چنین کن ای دل شیفته رای

تا سر ندهی ز دست منشین از پای

شمارهٔ ۱۱۳

بی دیدن من جان جهانم چونی؟

بی من، که مباد بی تو جانم ،چونی؟

در هجر تو از دو دیده خون می بارم

من بی تو چنینم تو ندانم چونی

شمارهٔ ۱۱۴

ما را ندهد سپهر یک جرعه می

کو را نبود زود خماری در پی

ای خوی بد زمانه آخر تا چند

وی گردش روزگار آخر تا کی

شمارهٔ ۱۱۵

نه چون رخ تو گلی بود یاسمنی

نه چون قد تو سرو بود در چمنی

نقاش ازل که روی خوب تو نگاشت

از تو چه دریغ داشت الا دهنی

شمارهٔ ۱۱۶

ای بیش ز مه به نیکویی و کم نی

وقت است که رحمتی کنی یا هم نی

گویی که غمت هست ز جان شیرین‌تر

زیرا که ز جان سیر شدم وز غم نی

شمارهٔ ۱۱۷

گر روی چو مه ز من نهانی نکنی

وان بوالعجبی ها که تو دانی نکنی

دارم سر آنکه باقی عمر که هست

با تو به سر آرم ار گرانی نکنی

شمارهٔ ۱۱۸

دی وعده خلاف آمد از آن آزردی

امروز عتاب و جنگ پیش آوردی

داری سر آنکه عذر را نپذیری

یا خود ز پی بهانه ای می گردی

شمارهٔ ۱۱۹

تا چند دل آزاری و رخ برتابی

تا چند جفا نمودن و بیتابی

می گویمت این چنین مبارک نبود

وان روز مباد کاین سخن دریابی

شمارهٔ ۱۲۰

خود از همه کار جور کردن دانی

شادی همه، درد دل من دانی

چون من دو هزار بیش داری عاشق

کی حال من سوخته خرمن دانی

شمارهٔ ۱۲۱

ای دوست اگر نصیحتم می شنوی

مگرای به راستی که محروم شوی

همچون فرزین کج رو و در صدرنشین

در گوشه بمانی ار چو رخ راست روی

شمارهٔ ۱۲۲

در حسن مماثلت به یوسف نکنی

جز در دل و در دیده تصرف نکنی

جانی که چو عزم رفتنت گشت درست

یک لحظه برای کس توقف نکنی

ملحقات

شمارهٔ ۱ - قطعه : بدان خدای که بیرنگ نقش انسان را

شمارهٔ ۲ : کرده آنست که از کرده دوست

شمارهٔ ۳ - ابیاتی چند از قصیده که تمام آن یافت نشد : بلند همت و بسیار دان و اندک سال

شمارهٔ ۱ - قطعه

بدان خدای که بیرنگ نقش انسان را

ز روی قدرت بر سطح آب زد پرگار

که تا ز خدمت تو دور مانده ام ناکام

مرا نه دیده بخفت و نه بخت شد بیدار

شمارهٔ ۲

کرده آنست که از کرده دوست

چون بود زشت حکایت نکنند

آه و صد آه که از مخدومان

نبود عفو و عنایت نکنند

شمارهٔ ۳ - ابیاتی چند از قصیده که تمام آن یافت نشد

بلند همت و بسیار دان و اندک سال

جهان گشای و ممالک ستان و دنیا دار

پلنگ خاصیت و شیر زور و پیل افکن

همای سایه و طوطی حدیث و باز شکار

درشت ماشطه و نرم گوی و سخت کمان

گران عطا و سبک حمله و لطیف آثار

زجود تست امل را هزار دلگرمی

بعفو تست گنه را هزار استظهار

بخانه های کمان تو پی برد فکرت

چو مرگ نقب زند بر خزینه اعمار

کند زمرد تیغت بحلقهای زره

چنانکه عکس زمرد بچشم افعی مار

دیوان اشعار

قصاید

ترکیبات

مقطعات

غزلیات

رباعیات

ملحقات

جمال‌الدین عبدالرزاق

دیوان اشعار